You are on page 1of 19

CƠ HỌC LƯỢNG TỬ

QUANTUM MECHANICS

CBGD: Hoàng Dũng


BM Vật lý lý thuyết
Ban KH&CN, ĐHQG-HCM
Email: hdung@vnuhcm.edu.vn
Mobile: 0903 757 005
The main ideas of
Quantum
Mechanics
Questions to be considered here
 What are the main ideas of QM?
 Chuùng ñuïng chaïm nhö theá
naøo tôùi nhöõng cô sôû cuûa
Vaät lyù hoïc coå ñieån?
 Quan heä cuûa nhöõng yù töôûng
aáy vôùi vaán ñeà nhaän thöùc ?
Neáu traû lôøi ñöôïc nhöõng caâu
hoûi treân:
 Hieåu ñöôïc baûn chaát cuûa CHLT
 Xaùc ñònh ñöôïc moät phöông
phaùp tö duy, tieáp caän caùc vaán
Nhöõng yù töôûng cô
baûn cuûa CHLT (tt)
 Giaùn ñoaïn
 Löôõng nguyeân
 Baát ñònh

CHCĐ: Liên tục


Đơn nguyên
Tất định
Cơ học cổ Cơ học lượng tử
điển
Tính liên tục Tính gián đoạn

En = n ε , n = 0,1, 2,...
ε = hν = ω
Quan nieäm lieân tuïc = 1.05 × 10 −34 J.s
ñaõ ñöa VLCÑ ñeán tai
bieán töû ngoaïi, tín Thöïc tieãn laø
hieäu ñaàu tieân veà söï M. Planck thöôùc ño
khuûng hoaûng cuûa (1900) chaân lyù
AÙnh saùng laø soùng hay haït
?
A. Einstein
J. C. (1905):
Maxwell: AÙnh saùng
AÙnh saùng taûi naêng
laø soùng löôïng nhôø
Thoáng nhaát
ñieänñieän,
töø caùc photon
töø, quang hoïc vaøo 1 Explained Photoeffect
LT nhaát quaùn
R. Feynamn: “Söï kieän ñaùng keå
nhaát cuûa theá kyû 19 laø vieäc
Maxwell khaùm phaù ra caùc ñònh luaät
ñieän ñoäng löïc hoïc. So vôùi söï kieän
ñoù, cuoäc noäi chieán Baéc Myõ thôøi
aáy chæ laø moät bieán coá vaët xaûy ra
AÙnh saùng laø soùng hay haït
?
A.
J. C.
Einstein
Maxwell: (1905):
Aùnh Aùnh
saùng laø saùng laø
soùng taäp hôïp
Giaûi thích caùc Explainedcaùc
photoeffect,
ñieän
hieän töôïng töø
giao Compton photon
effect, …
thoa, nhieãu xaï, …

AÙnh saùng vöøa laø soùng


vöøa laø haït
(VLHCÑ khoâng bao giôø chaáp
Giả thuyết de Broglie (1924)
Lưỡng tính sóng hạt không phải là đặc tính
riêng của ánh sáng mà là tính chất chung
của tất cả các đối tượng vật chất.
Chuyển động của mỗi hạt vật chất
có xung lượng p đều liên kết với
một sóng, gọi là sóng vật chất, với “Ñieân
bước sóng roà”
h E
λ= Hạt tự do: ν=
p h
Lưỡng tính sóng hạt theå hieän söï ñaáu tranh
vaø thoáng nhaát giöõa caùc maët ñoái
Quy luaät löôïng ñoåi chaát
ñoåi
 ÔÛ thang vi moâ: λ de Broglie nhoû, nhöng vaãn
ño ñöôïc; Moät soá ñaïi löôïng VL bieán
thieân giaùn ñoaïn.
 Sang thang vó moâ: λ de Broglie → 0 khoâng theå
ño ñöôïc  tính soùng cuûa heä vó moâ bò
aùp ñaûo hoaøn toaøn bôûi tính haït; Tính
Moät soá
 löôïng töûhieän
bieántöôïng
maát. VL chæ xaûy ra ôû
moät thang (scale) xaùc ñònh. Khi ra khoûi
thang naøy, caùc hieän töôïng môùi seõ
xuaát hieän.
 Tính chaát vaät chaát taïi moät thang naøo
ñoù raát oån ñònh, oån ñònh ñeán noãi
nhöõng tính chaát khaùc cuûa chính noù,
nhöng ôû thang lôùn hôn hoaëc nhoû hôn
Phuû nhaän hay chaáp nhaän,
hay …?
 Question: Taïi sao nhöõng ñieàu giôø
ñaây caûm thaáy bình thöôøng
(chaúng haïn söï löôïng töû hoùa,
löôõng tính soùng haït) maø thôøi ñoù
bò phaûn ñoái gay gaét?
 Answer: Töø ngaøn naêm nay, ñaõ
quen vôùi loái suy nghó “caùi gì
quen thuoäc, phoå bieán thì ñuùng,
coøn caùi gì traùi vôùi nhöõng thöù
quen thuoäc laø sai”.
Baøi hoïc ruùt ra töø ñaây: haõy
nghieâm tuùc xem xeùt töøng yù
töôûng môùi, duø noù coù ñieân
Taát ñònh vaø baát
ñònh
 Vaät lyù hoïc coå ñieån: coù theå
tieân ñoaùn moät caùch chính
xaùc moïi quaù trình xaûy ra
trong theá giôùi Töï nhieân.
 Ñeå laøm ñieàu naøy chæ caàn
giaûi chính xaùc caùc phöông
trình cô baûn cuûa Vaät lyù.

Taát ñònh ñöôïc Laplace


(1749-1827) ñaët cô sôû
200 naêm tröôùc
Laplacian determinizm
• Pierre-Simon Laplace
(1749-1827):
• “Con ngöôøi coù khaû naêng
tieân ñoaùn töông lai moät
caùch xaùc ñònh chæ baèng
lyù trí “
CHCÑ: Veà nguyeân taéc, hoaøn toaøn
coù theå xaùc ñònh chính xaùc
vò trí cuûa haït ôû moïi thôøi
ñieåm neáu cho bieát toïa ñoä,
vaän toác ban ñaàu vaø caùc löïc
Tính baát ñònh cuûa theá giôùi
vi moâ
• Max Born (1926): Duø bieát
heát ñieàu kieän ban ñaàu vaø
giaûi chính xaùc phöông trình
Schrodinger, veà nguyeân taéc
khoâng theå bieát ñöôïc chaéc
chaén ôû thôøi ñieåm tieáp
theo haït seõ ôû ñaâu maø chæ
coù theå tính ñöôïc xaùc suaát 2
ρ (r, t ) = Ψ (r, t )
tìm haït taïi caùc vò trí khaùc
nhau trong khoâng
Phöông trình soùng gian Schrodinger
maø
thoâi
khoâng xaùc ñònh soùng vaät chaát
Tính baát ñònh cuûa theá giôùi vi
moâ (tt)
 Tính taát ñònh bò thay theá bôûi tính
xaùc suaát hay tính baát ñònh khi ta
chuyeån sang thang vi moâ
 Vieäc töø boû khaû naêng ñoaùn nhaän
duy nhaát haønh tung töông lai cuûa
haït daãn ñeán vieäc töø boû khaùi
nieäm quyõ ñaïo, moät trong nhöõng
“Toâi khoâng theå tin
khaùi nieäm cô sôû nhaát cuûa CHCÑ
laø Chuùa chôi troø
suùc saéc “
“Einstein, xin
ngöøng keå vôùi
Chuùa, caùi gì
Hệ thức bất định Heisenberg
(1927) = 1.05 ×10 −34 J.s
∆x ∆p x ≥ Moâ taû toaùn
2 hoïc löôõng tính
soùng haït
Nếu xung lượng càng xác định (∆px càng nhỏ)  ∆
x càng lớn: tọa độ càng kém xác định.
Nếu đo chính xác tọa độ (∆x = 0)  ∆px = ∞: xung
lượng hoàn toàn bất định
Nguyên lý bất định: Không tồn tại những trạng thái
mà ở đó tọa độ và xung lượng của các hạt vi mô có
giá trị xác định
 Đối với vi hạt, khái niệm quỹ đạo trở nên vô nghĩa
Tại sao không thể đo chính xác đồng thời cả tọa
độ và xung lượng của điện tử ?

Triết học Duy tâm:


 Thực ra điện tử có tọa độ và xung
lượng xác định.
 Nhưng Con Người không thể đo
chính xác chúng được
 Vì Chúa Trời không cho phép
 Khaû naêng Con Ngöôøi
nhaän thöùc caùc quy
luaät Töï nhieân luoân bò
haïn cheá bôûi caùc theá
löïc sieâu nhieân
Duy vật biện chứng:
 Con Ngöôøi coù theå
nhaän thöùc caùc quy
luaät Töï nhieân
 Vieäc ta khoâng theå ño
toïa ñoä vaø xung löôïng
ñoàng thôøi chính xaùc
laø baûn chaát, laø ñaëc
tính khaùch quan cuûa
Kết luận: Hệ thức bất định
heä vi moâkhông hạn chế khả
năng ta nhận thức thế giới tự nhiên
Phải chăng CHLT phủ nhận CHCĐ?

∆x ∆p x ≥ ≈0 = 1.05 ×10 −34


J.s
2
 Đối với các hệ vĩ mô: có thể đo đồng thời tọa độ và xung
lượng với sai số nhỏ tùy ý  khái niệm quỹ đạo vẫn đúng
 Töông töï nhö vaäy, ôû giôùi haïn haèng soá
Planck tieán veà 0, tính giaùn ñoaïn laïi
nhöôøng choã cho tính lieân tuïc, löôõng tính
soùng haït trôû neân môø nhaït vaø caùc
hieäu öùng löôïng töû bieán maát
 Hệ thức bất định nói riêng và CHLT nói chung không phủ
nhận CHCĐ.
 CHLT chỉ làm rõ giới hạn ứng dụng của CHCĐ
A more important question
Phải chăng CHLT là lý thuyết cuối cùng?
Không phải như vậy, vì:
- Không có một lý thuyết nào là vĩnh cửu
- Tương lai đầy yếu tố bất định, khám phá các quy luật chi phối
nó là quá trình không ngừng nghỉ.
- Loài người sáng tạo nên lý thuyết để có thể nhận thức thực tế
và cả tương lai ở một thời điểm nào đó, rồi lý thuyết ấy lạc
hậu
- Phải có các ý tưởng đột phá nhằm nâng lý thuyết cũ lên một
tầm vóc mới, hoặc nhiều khi phải thay đổi hoàn toàn nó và tìm
ra một lý thuyết hoàn toàn mới (như Planck, de Broglie,
Heisenberg, … đã làm). That is SCIENCE
 Chỉ riêng ở khía cạnh đó, CHLT đã là một lý thuyết
vĩ đại.
 Chân lý ấy xin đừng quên, dù các em có quên CHLT

Rate