You are on page 1of 18

The Journal of Academic Social Science Studies

International Journal of Social Science


Volume 5 Issue 5, p. 75-92, October 2012



1845 POLS NZAMNAMES: 12. VE 13. MADDELER ZERNE
BR YENDEN DEERLENDRME

1845 POLIS REGULATION: A RE-EXAMINATIONON THE12TH AND 13TH
CLAUSES


r. Gr. Cem DOAN
Ardahan niversitesi, BF, SBKY



Abstract
This article has been written to discuss on Polis Nizamnamesi (The Police Regulation) which
has an important place in Turkish labour literature and also bring a little part of the phase of Ottoman-
Turkish working class into the light. In this respect, herein, studying the subject very carefully with the
data that can be obtained at the most and attain some clear consequenses are getting important herein
and hereby constituting one of the focus points of the article.
Keywords: Police, Police Regulation, No Strike Clause, Censorship Clause.

z
Bu makale, Trk alma ilikileri yaznnda nemli bir yere sahip olan 1845 tarihli Polis
Nizamnamesi adl dzenlemeyi tartmak ve Osmanl-Trk ii snfnn geliiminin ksa bir evresine
k tutmak amacyla kaleme alnmtr. Osmanl-Trkiye ii snfnn tahlil ve detayl bir tetkiki
gerekletirilmek istendiinde karlalacak balca engel, eldeki eski dnemlere dair verilerin
yetersizlii olacaktr. Bu bakmdan, burada elde edilebilen azami bilgiler kmesi dhilinde konuyu
derinlemesine irdelemek ve salkl sonulara ulamaya almak almann odak noktalarndan birini
tekil etmek suretiyle en az makalenin ierii kadar nem kazanmaktadr.
Anahtar Kelimeler: Polis, Polis Nizam, Grev Yasa Maddesi, Sansr Maddesi.





1845 Polis Nizamnamesi: 12. Ve 13. Maddeler zerine Bir Yeniden Deerlendirme 76

GR
Osmanl ii snf, zgll ve ortaya k artlar bakmndan yrtlen tartmalar
kapsamnda hep tartmal zemin olagelmitir. Zira ii snfndan ve bu snfn karakteristik
hareketlerinden sz aabilmek iin ortada ksa sreli, belirli bir ama etrafnda geici bir
sreliine rgtlenen ve amaca eriildiinde dalma eilimi gsteren bir alanlar grubundan
fazlas bulunmaldr. Bu noktada Osmanl ii snfnn douu zel bir anlam
yklenmektedir.
1

Byle bir topluluun varln kesin tarih ve saylarla saptamak gtr. Osmanl ii
snf hareketleriyle ilgili yrtlm olan almalar ise arivlerdeki yetersiz kaynaklarla
desteklenmeye allmaktadr. Cahit Talas, Mesut Glmez, Yldrm Ko, ehmus Gzel,
Ahmet Makal, Oya Sencer ve Turan Yazgan gibi birok aratrmac ve akademisyenin youn
ve zverili almalar, bunlara ilk elden verilebilecek birka rnei oluturmaktadr. Osmanl
dneminden gnmze gelene dek, devletin alma ilikileri alanna bir tr bask unsuru
olarak mdahil olmas yznden bu alanda almak zere yola kan aratrmaclar birok
mklle karlamlardr. te yandan,yukarda anlanlar ve daha birok aratrmac
sayesinde gerekleen almalarla, Osmanl ii snfnn nicel ve nitel yapsnn ortaya
konmas bakmndan nemli bir yol kat edilmi durumdadr.
Ancak tm bu almalarla elde edilen veriler geni lee vurulduunda, Osmanl ii
snfnn douu ve geliimi zerinde yetkin yorumlar getirmek bakmndan ksmen yetersiz
kaldklar sylenebilir. Sisteme kar hareketler kapsamnda deerlendirilen ii hareketlerinin
ve sol hareketlerin kaytlarnn tutulmas noktasnda birtakm gz ard etmeler ya da
saptrmalar olmas da olasdr. Bu sebeple, Osmanl ii snfnn gerekletirdii eylemlerin
nitelikleri ve ii gruplarnn nicelikleri anlamnda ortaya tam anlamyla kesin ve sonul bilgiler
koymaktan yoksunuz.
2

Osmanl iisinin ilk hareketliliine ilikin burada anabileceimiz en eski bilgilerden
biri, Tunayn
3
da belirtmi olduu cami inaatnda alan senktralarn gerekletirdii i
brakm eylemidir. Burada, gm akeler ekonomik bakmdan deer kaybedip tai
ilemine uratld iin, alanlarn gndeliklerinin alm gcnn dtn; bu durumun da
alanlar zerinde provokatif bir etki yarattn gryoruz. Taie urayan akeler
yznden aldklar gndeliklerin urad ani deer kayb sonucu, protesto amacyla
senktralarn ou ya toplu olarak i brakmna gitmiler ya da kylerine dnerek tarmla
uramay tercih etmilerdir. Gzelin de aktardna gre, bu olay 1587 ylnda vuku bulmu
ve senktralar yevmiyeyi ziyade vermezseniz ilemezz yani gnlklerimizi artrmazsanz
almayz diyerek durumu protesto etmilerdir. Bunun zerine dnemin padiah III. Murat
bir ferman ile Ziyade yevmiye talep idenlerin haklarndan geline
4
buyurmutur. Bu ferman,
Osmanl ynetim dizgesi balamnda iilerden gelebilecek herhangi bir harekete nasl
yaklaldn gstermesi bakmndan ilgin bir rnek oluturmaktadr. Ancak bu hareketin
rgtlle evrilebilecek boyutta bir siyasal bilince ulam olduunu sylemek naif bir tutum

1
Bu konu ve grev kavram hakknda geni kapsaml kuramsal bir alma iin bkz. Ahmet Makal, Grev:
Kuramlar ve Uluslararas Farkllklar, Ankara, V Yaynlar, 1987.
2
Tarihin kmlatif bir disiplin olmas nedeniyle bu durum bir yerde doal karlanabilir. rnein
Sencer, 1969da gerekletirdii bir almasnda 1872-1908 yllar arasnda Osmanl iilerince
uygulanan grevlerin saysn 23 olarak tespit ederken; Polat bu sayy 50 olarak verir. Kr. iin bkz. Oya
Sencer, Trkiyede i Snf. stanbul: Habora Yaynlar, 1969, s. 147 ve Emre Polat, Osmanlnn lk
Yahudi Sosyalisti AvramBenaroya ve Faaliyetleri. stanbul: Truva Yaynlar, 2004, s. 119.
3
Mete Tunay, Trkiyede Sol Akmlar I (1908-1925), stanbul 2000, s. 21.
4
M. ehmus Gzel, Trkiyede i Hareketi 1908-1984, stanbul 1996, s. 25.




77
Cem DOAN




olacaktr. Zira iiler burada saiklerle bu tr bir zme bavurmulardr, proleter bir bilin
dzeyine erimeleri sebebiyle deil.
Grlebilecei gibi bu hareket yerel, rgtlle evrilmekten uzak ve kk bir
alanlar grubu tarafndan gerekletirilen bir eylemdir. te yandan bu hareketler, Osmanl
iilerinin erken dnemlerde merkezi otoriteye ve kararlarna kar tavr aldn gstermesi
bakmndan nemlidir. Ancak yine de bu hareketlerin, modern anlamda rgtl bir eylem
olmaktan uzak olduklarn kestirmek de g deildir. Osmanl iileri 19. yzyln sonlaryla
20. yzyln balarna gelene kadar da byle bir tavr ierisinde kalacaklardr.
5

1. Osmanl Devleti ve Kapitalizm: Yeni Dnya Dzenine Eklemlenme Sreci
/abas
zgr, bir almasnda feodalizmden kapitalizme geiin gerekletirilebilmesi iin
temel gereksinimin sz konusu olduunu belirtmiti.
6
Bunlardan ilki yeterli sermaye
birikimine sahip olunmas, ikincisi yeterli sayda cretli emein mevcudiyeti ve sonuncusu ise
nispeten gelimi pazar ekonomisi ve belli derecede uzmanlam, belli bir bamszla sahip
sna retimin varldr. Kapitalist retim modeli ve rgtlenme a bu ana temeller zerinde
ykselir.
Batl lkeler, Sanayi Devrimi gibi, sarsc birok sosyo-ekonomik deiimi
beraberinde getiren ve Avrupaya hkim olan retim dizgesini kkten ya da byk llerde
deiime uratan bir olay Osmanldan ok daha erken bir tarihte deneyimlemilerdi. Ayrca
isel yaplar ve dinamikleri itibaryla, bu yeni durumla entegrasyonlarn da ksa sre
ierisinde gerekletirebilmilerdi.Avrupada gzlemlenen burjuva devrimi sonrasnda,
feodalite baz lkelerde tikel olarak ortadan kalkm ya da kalkmaya yz tutmutu. Bylelikle
kapitalizme zg retim ilikilerinin de n alm ve ekonomik kalknma hz kazanmt.
Bundan baka, Sanayi Devrimi retim glerinin ilerlemesine de ok nemli katklarda
bulunmutu. Bunun ilk ve en byk belirtisi ise feodal dnemde yava ve ar makinelerle
gerekletirilen retim biiminin hzla terk edilerek bunun yerine makinesel retimin
(machineproduction) geirilmesiydi.
Hzl makinelemenin bir sonucu olarak Avrupa lkelerinde zenginlii, daha dorusu
feodal dnemde gc ve paray elinde bulunduran aristokratik snfn karsna, imdi
feodalizmin paralanmasyla alan yeni dnemde palazlananyeni tr giriimciler kyordu.
Bylelikle ortaya feodal beylerden ve aristokrasiden daha farkl bir toplumsal snf kt. Buna,
burjuva snf (bourgeois) ad verildi. Burjuva snf hzla serpilip geliirken, aristokrasi olarak
anlan soylu kesimden tccarlarla ortaklk etmemiler ya da ksmen ve geici olarak kabul
etmiler- ve bylelikle aristokrasi karsnda glerini daha da artrmlar, zenginliklerini
katlamlard. te yandan makinelemenin de uygun zemini hazrlamas sonucu yerleim
yerlerinde (evlerin alt katlarnda veya yaknlarnda yer alan atlyelerde) gerekletirilen basit

5
Memleketimizde yukarda kastedilen anlamdaki ciddi ii hareketlerine 1908in yaz mevsiminde
rastlanacaktr. Bu eylemlerin nlenmesi iin ttihat ve Terakki hkmeti alelacele Ttil-i Egl
Kanununu taslak metin halinde hazrlayarak 1909 ylnda yrrle koyacaktr. Konuyla ilgili daha
detayl bilgi iin bkz. Cem Doan, Osmanl mparatorluunda 1908 Grevleri ve Tatil-i Egal Kanunu
(yaynlanmam yksek lisans tezi). Bolu: Abant zzet Baysal niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits,
Kamu Ynetimi Anabilim Dal, Siyaset Bilimi Bilim Dal, 2010.
6
zlem zgr, 100 Soruda Trkiyede Kapitalizmin Gelimesi, stanbul 1975, s. 27.



1845 Polis Nizamnamesi: 12. Ve 13. Maddeler zerine Bir Yeniden Deerlendirme 78

retimden vazgeilerek devasa binalar ierisinde, birok iinin emeini kapitalistlere
kiralamas yoluyla gerekletirilen seri retime geildi.
Avrupada bu ba dndrc gelimeler yaanrken, benzeri bir geliim izgisinin
Osmanl Devleti gibi merkezi-despotik yapya sahip Asyagil bir tarm toplumu asndan
geerli olacan dnmek pek mmkn deildir. Zira ekonomisi, byk lde dini
motiflerle rl olan cihat sistemine, yani fethedilen lkelerin ynetilmesi ve buradaki yerli
halktan ayn vergiler alnmasna dayanan otonom Osmanl ekonomisi, Batnn feodal
yapsndan nemli baz noktalarda ayrld gibi, Avrupada ykselie geen yeni ekonomik
sisteme de byk lde yabanc konumdayd.
7

17. yzylla birlikte Osmanl mparatorluunun ilerlemesi durmu, bir sre sonra da
mparatorluk kendisine bal lkeleri kaybetmeye, gerileyip kmeye balamt. Oysa
Osmanl mparatorluu feodalizm
8
emberi iinde bocalarken ayn dnemde Batda arka
arkaya sanayi devrimleri olmakta, kapitalizm dev admlarla ilerlemekteydi.
9
18. yzyln ikinci
yarsna gelindiinde, Avrupann hzl ilerlemesine ayak uydurmak amacyla devlet eliyle ve
ilk olarak silah ve cephane gereksinimlerini karlamak zere byk fabrikalar kurulduunu ve
burada birok iinin altn biliyoruz. Ancak bu iilerin snf bilincine varm olduklar
ileri srlemez. 19. yzyla geldiimizde, Anadolu kentlerinde imalathaneler evresinde
retim yapan ve bir lde loncalara bal olan zanaatlarn, byk bir canllk ve gelime
iinde olduklar ya da kapitalist biimlere doru evrim gsterdikleri de sylenemez.
10

Osmanlnn ekonomik bakmdan iflasn eiinde olduunun ve Avrupada grlen
sanayi atlmlarn gerekletiremediinin farkna varan sanayilemi lkeler, -bata ngiltere
ve Fransa sonra Almanya olmak zere- Osmanl mparatorluunu, mamul mallarn satacak
pazarlardan biri olarak grmlerdi. Bu balamda, Osmanl mparatorluunda artk
yabanclarla ticaret artmaya, yer alt servetlerine gz dikilmeye, ky ehirlerinde nfus
artlar belirmesine, gemilerin bu limanlara yabanc memleketlerden bol bol mal getirmelerine
rastlanmaya balamt.
11
Sanayileme fikrinden uzak kk yerli reticiler ve esnaflar ise bu

7
Bu ayrl daha derinlemesine inceleyebilmek ve anlayabilmek, ancak ATT (Asya Tipi retim
Tarz) ve Avrupa kapitalizminin barndan domu olduu Feodalizmikarlatrmal ve geni bir
erevede incelemekle mmkndr.
8
retim biimi ve sosyo-ekonomik rgtlenmesi bakmndan Osmanl mparatorluunun feodal
zellikler gsterip gstermedii, dier bir deyile feodal ya da yar-feodal bir yapya sahip olup
olmad noktasnda birok tartma gerekletirilmitir. Biz burada bu tartmaya girmemekle beraber,
konuyla ilgilenenler iin u eserlere bakmalarn salk vereceiz: Sencer Divitiolu, Asya retim Tarz
ve Osmanl Toplumu Marksist retim Tarz Kavram, stanbul, Yap Kredi Yaynlar, 2003; Sezer
Tansu, Fertname Sencer Divitiolu'nun ATT ve Osmanl Toplumu Adl Kitab stne Bir Eletiri
Denemesi, stanbul, Yenilik Basmevi, 1968; Maurice Godelier, Asya-Tipi retim Tarz Kavram ve
Marksist emalara Gre Toplumlarn Evrimi, zgn Yayn, 1974; Muzaffer Sencer, Osmanl Toplum
Yaps, stanbul, Sarmal Yaynlar, 1999; Chesnaux, Varga, Lichteim, Godelier ve Sur, Asya Tipi
retim Tarz (ev: rvem Keskinolu), stanbul, Ant Yaynlar, 1970. Ayrca konuyla ilgili yukarda
zikredilen kaynaklar ve daha deiik baz kaynaklar ele alarak ATT tarttmz, Osmanl
mparatorluunda 1908 Grevleri ve Ttil-i Egl Kanunu isimli tez almamz da incelenebilir.Bkz.
Cem Doan, Osmanl mparatorluunda 1908 Grevleri ve Tatil-i Egal Kanunu (yaynlanmam
yksek lisans tezi). Bolu: Abant zzet Baysal niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits, Kamu Ynetimi
Anabilim Dal, Siyaset Bilimi Bilim Dal, 2010. te yandan, anlan tezimiz hari tutulacak olursa, dier
almalarn konuya Marksist perspektiften yaklatklar ve tartma zemini olarak buradan hareket
ettikleri unutulmamaldr.
9
Dimitrimanov, Trkiye i ve Sosyalist Hareketi Ksa Tarih (1908-1965)(haz. Aye ve Ragp
Zarakolu), stanbul 1990, s. 18.
10
evket Pamuk, 100 Soruda Osmanl-Trkiye ktisadi Tarihi 1500-1914, stanbul 1999, s. 182.
11
Kemal Slker, Trkiyede Grev Hakk ve Grevler, stanbul 1976, s. 32.




79
Cem DOAN




durum karsnda hzl bir ke gemi, ithal mamullerin alm ve yurtii piyasalarnda
dolam sonucunda gnden gne ilerini kaybetmeye ve sefil bir duruma dmeye
balamlard.
Avrupadan ykselen kapitalizmin etkilerinin ok kesif bir biimde hissedildii bu
dnemde, kimi atlye sahipleri, iyerlerini kapatmak zorunda kalmlard. Bunun sonucu
olarak da, serbest manada iilik eden bir alanlar grubu belirmiti. Bu alanlar, zamanla
ya kasabalarndan byk ehirlere fabrikalara ii olmak zere g etmiler veya kylerine
dnerek tarmla uramaya balamlard. Ancak ilk sylediimiz durum daha geerli
grnmektedir. 19. yzyln ilk yarsnda, Bat tarz bir toplumsal yapya kavumak amacyla
eitli hukuki dzenlemelere giriildii, Tanzimat Fermannn ilan edildii ve yzyln ikinci
yarsnda bunu Islahat Fermannn izledii gzlemlenir. Ancak bu abalarn arasnda,
Osmanl ekonomisine ar bir darbe indirerek gardn dren ve onu zaten olduundan ok
daha fazla hedefletiren bir gelime olmutur ki bu 1838 tarihli Balta Liman Antlamasdr.
Buna gre, antlama ncesinde Yed-i Vahit (tekel) denilen, belirli bir maln d ticaretinin
devletin diledii kiice gerekletirilmesi sisteminden ve devletin sava dnemlerinde d
vergilere uygulaya geldii ek vergilerden dierkmlk edilmekteydi ki bu da devlet iin nemli
bir gelir kaynandan vazgemek anlamna geliyordu.
12
/
13

2. 19. Yzyln kinci Yarsnda i Snfnn Genel Durumu
Osmanl ii snf, suigeneris
14
zelliklere sahip bir sosyal kme olarak belirmitir.
Bu snfn ciddi anlamda var olmaya balamas her ne kadar tikel bakmdan Avrupada grlen
sratli gelimelerin etkisi altnda, Osmanl Devletinin kapitalistleme sreci etkisinde
gereklese de, Osmanl ii snfna ilikin herhangi bir analizin gerekletirilmesinde bu
lt tek bana yeterli olmayacaktr.
Yukarda da deinildii gibi, Osmanlda, rgtllkten uzak olmakla beraber eski
tarihlerden itibaren birtakm ii hareketlerine rastlanmt.
15
Ancak ii snfnn snf olma
bilincine ciddi anlamda varmas, II. Merutiyete ve bu dnemde grlen youn grevler
dalgasnn getirmi olduu rgtllk bilincinin iilerce kavranmasna dein srmtr. te
yandan, II. Merutiyet devri ncesinde de ii snfnn durumunu dzenlemek adna bir takm

12
1838 ylnda ngiltere ile daha sonra dier lkelerle imzalanan ticaret anlamalar, Krm Sava ile
devletin mali skntya dmesi sonucu balatlan borlanma siyaseti, mparatorluu Avrupa lkelerinin
ak pazar haline getirmitir. Yabanc sermayenin 1881 ylnda kurulan Duyun-u Umumiye daresi yolu
ile devletin gelirlerine el koymas mparatorluun sanayilemeye ayraca katky snrlamtr. Bkz.
Aysen Tokol, Trkiyede Sendikal Hareket, Bursa 1994, s. 2.
13
Bununla birlikte, 1838 ncesinde, Osmanl Devleti hem ithalat hem de ihracat zerinden % 3 orannda
gmrk vergisi almaktayd ve yerli ve yabanc tccarlar mallarn imparatorluk iinde bir yerden dier
bir yere tarken % 8 orannda bir i gmrk vergisi vermek durumundaydlar. Antlama ile bu oran %
12ye karlyor; yerli tccarlarn bu mebla demeye devam etmeleri ngrlrken yabanc tccarlar
bu demeden de muaf tutuluyordu. Bkz. evket Pamuk, Osmanl-Trkiye ktisadi Tarihi 1500-1914,
stanbul 2005. Bu durum ise yabanc tccarlarn ok nemli bir ayrcala sahip olduklarn
gstermektedir.
14
Kendine has, nev-i ahsna mnhasr.
15
Bu hareketleri grev olarak alglamamak gerekir. Zira grev, muayyen bir mntkada veya i yerinde
alan bir ii grubunun, iveren veya verenlerle aralarnda tahadds eden bir ihtilf, i mukavelesinin
ahkmndan ayr bir hal suretine balamak gayesiyle, nceden aralarnda anlaarak, ilerini tatil
etmeleridir. Bkz. Muvaffak Akbay, Grev Bir Hak Mdr?, Ankara 1950, s. 3.



1845 Polis Nizamnamesi: 12. Ve 13. Maddeler zerine Bir Yeniden Deerlendirme 80

yazl ve dank kurallar oluturulmu ve uygulanmaya allmtr. Ancak bu kurallar genel
ve kapsayc olmaktan uzak, sadece belirli bir blgeye ya da i koluna ilikindirler.
mparatorlukta alanlar korumak ve haklarn tespit etmek amacyla alnan ilk
sosyal politika nlemlerine, ukurova blgesinde rastlanmaktadr. 1834 ylnda Msr Hidivi
Mehmet Ali Paann olu brahim Paa, bir sreliine igal ettii ukurova blgesinde tarm
iileri iin bir takm dzenlemelere girimitir.
16
/
17
Bu dzenlemeler erevesinde, iilerin
tatili bir buuk gn olacakt ve iiler tatil gnnden nceki gn altklar yarm gnlk
yevmiyelerini de tam gn yevmiyesi olarak alacaklard.
18
Bylece, Osmanl mparatorluu
tarihinde saptanabilen ilk sosyal politika nlemleri de alnm oluyordu.Tarihi 11 yl ileri
alarak 20 Mart 1845e
19
geldiimizde, stanbulda Polis Meclisinin kurulduunu ve meclisin
ileyiine dair bir nizamname yaynlandn; bu nizamname araclyla da polise, grev
amacyla toplanan ii gruplarnn datlmas yetkisinin aka verildiini grmekteyiz
(madde 12).
3. Yenieri Ocandan Polis Tekilatna
Bilindii gibi, Glhane Hatt ncesi devletin en byk problemlerindenbirisi i
gvenlikti ve imparatorluk, merkezi denetimin olmamas sebebiyleasayii salamada byk
skntlar yayordu. zellikle Yenierilerinkaldrlmasndan sonra, Asakir-i Mansure ad
verilen merkezi ordununkurulmas, i gvenliin salanmasna ynelik beklentileri arttrmsa
da,gerek teknik ve gerekse de byk bir orduyu son derece geni topraklardabarndrmann
yaratt ekonomik sknt, ordunun beklenen baarsnnlemiti. Bu sebeple hrszlk,
soygunculuk ile airetlerin Anadolu'dagirimi olduklar ekyalk faaliyetleri halen devam
etmekteydi.mparatorluk, yol ve benzeri ulam glklerinin yan sra, blgeselderebeylerin
takndklar tavrdan tr merkezi bir i gvenlikten yoksundu.
20

Yukardaki gelimeleri biraz aacak olursak, Osmanl mparatorluunun kurulu
dneminde gerek emniyet ve asayi, gerekse askeri ilerle subalar grevlendirildiini
grrz. Daha sonra ise suba ve yasaklarn
21
yannda, geceleri belde gvenliini

16
Yldrm Ko, Trkiye i Snf ve Sendikaclk Hareketi Tarihi, 2003, s. 38.
17
Adanada toplanan tarm iileri, daha ok yar kyl mevsim iileriydi. Burada iilerle, toprak
sahipleri arasnda derebeylik art usuller gze arpmaktadr. Pamuk tarlalarnda alan iilere
tutma ad veriliyordu. K tutmalar emeklerine karlk, toprak sahibinden bir mevsim iin alt
batman kadar pamuk tohumu alrlard. Ayrca pamuk tarlalarnda alacak olan iileri bulan kimselere
de eliba deniyordu. Bkz. Hseyin Avni anda, Yar Mstemleke Olu Tarihi: 1908 i
Hareketleri, stanbul, s. 19.
18
A. Rza Yalman, Cenupta Trkmen Oymaklar II, (yay. haz: Sabahat Emir), Ankara 1977, s. 500.
19
Burada bir dzeltme yapmakta yarar gryoruz. Yanl ve yanl olduu kadar da yaygn kannn
aksine, Polis Nizamnn yaynland ve bylece Polis Meclisinin kuruluu olarak gnmze dek
kutlana gelen tarih olan 11 Rebi-l Evvel 1261, miladi takvimde 10 Nisan 1845 deil, 20 Mart 1845
tarihine denk gelmektedir. Ancak gnmzde, sanrz artk adet olduu zere, Polis tekilatnn
kuruluunu kutlamak zere yaplan dzenlemeler genel itibarla 10 Nisan ve civar gnlerde
gerekletirilmektedir.
20
Ali Snmez, Polis Meclisinin Kuruluu ve Kaldrl (1845-1850)Ankara niversitesi Dil ve Tarih-
Corafya Fakltesi, Tarih Blm, Tarih Aratrmalar Dergisi, cilt: 24, say: 37,s. 260.
21
Ortaylnn da belirttii zere, 16. yzyl sonlarndan itibaren asayi bozukluunun artmas dolaysyla
subana takviye kuvvetler olarak yasaklar verilmiti. Yasaklar ehir asayiinde suba ve kadnn
yardmcs olarak olaanst artlar dolaysyla ortaya ktlar. Bu kuvveti genellikle kapkulu askeri
meydana getiriyordu. zellikle 16. yzyl sonlarnda sahte kapkulu olarak ortaya kanlar takip ve
yakalamak bunlarn greviydi. Bkz. lber Ortayl, Trkiye Tekilat ve dare Tarihi. Ankara: Cedit
Neriyat, 2008, s. 285.




81
Cem DOAN




salayan bekilikle grevli baka bir organ olan asese
22
rastlanmaktadr.
23
Aseslerin
sorumluluunu stlenen kii ise asesba denilen bir grevliydi. Ayrca I. Murat zamannda
kurulan ve Kanuni Sultan Sleyman dneminde en gl ve olgun haline erien Yenieri
Oca da lke ii asayiten mesuld. Ancak asayiten sorumlu olan bu ocak, zamanla sava
ve disiplinli karakterini yitirerek askerlik dnda hemen her ile uraan, devletin koyduu
evlenme yasan delen ve savalarda eski baarlarnn esamesini okutamad gibi, halk da
bezdiren bir kurum halini almt.
24

III. Selimin ortadan kaldrmaya niyetlendii ancak bu ama urunda canndan olduu
Yenieri Ocan kaldrmay, onun yeeni II. Mahmut baarmtr. II. Mahmut, tahta geiiyle
birlikte devletin gcn ve otoritesini zaafa uratan Yenierilerle megul olmaya balad. Bu
Ocak, halkn gznde eski gcn ve heybetini kaybetmiti.
25
Yeni Sultan da ayn amcas gibi
tehizat ve taktik bakmlarndan modern bir orduyu Yenierilere alternatif olarak oluturmak
niyetindeydi. Sultan, ayaklanan Rumlarn Misolonki kalesini teslim etmelerinin hemen
ardndan, 1826da, reform yolunda ncllerinin en gzde projesini yeniden balatma cesaretini
kendinde bularak Avrupa tarznda talim ve tehizatyla yeni bir ordunun kurulmasn emretti.
28 Mays 1826 tarihli bir Hatt- erifle yeni birlikler oluturuldu.
26
Ancak Yenierilerin kar
koymasyla karlald ve kanl bir bastrma hareketi sonucu bu Ocak tarihe kart.
27

Yenierilerin ortadan kaldrlmasn mteakip, yaynlanan bir fermanla Asakir-i
Mansure-i Muhammediye ad altnda yeni bir askeri rgt oluturuldu. Bu askerlerin idaresi
serasker ismi verilen bir kumandana brakld. Seraskere eski rgtlenmede yenieri

22
Ases, asayiin muhafazas iin kol gezen gece bekileri hakknda kullanlan ve Arapa sn
oulundan tretilmi bir kelimedir. Asesba ise Yenieri Ocan tekil eden ortalardan yirmi
sekizinci ortann orbacsna verilen ad idi. Ocaktaki resmi ve askeri vazifelerinden baka, ehrin
asayiiyle de ilgilenmeye memur edilmiti. Yani dier bir deyile, polis mdr olarak grev
yapmaktayd. Ortadaki zabitlerle mnavebe suretiyle ar aralarnda, mahalle ilerinde ve de zellikle
kt ne sahip mahallelerde dolar, su ileyenlerden yakaladklarn cezalarnn verilmesi zerine
gereken mercilere yollard. Ayrca cuma gnleri sadrazamn gidecei camiinin yolunun zerinde
ortasyla beraber durarak onu selamlar ve bir sulunun idam edilecei yere yine ortasyla giderek
oradaki gvenlii muhafaza ederdi. Konuyla ilgili daha detayl bilgi iin bkz. Mehmet Zeki Pakaln,
Osmanl Tarih Deyimleri ve Terimleri Szl I. stanbul: Milli Eitim Basmevi, 1971, s. 93-94.
23
M. ehmus Gzel, 1845 Tarihli Polis Nizam, Sansr, Tatil-i Mesalih (lerin Brakm),
Toplant, Ziham (Kalabalk) ve Cemiyetler Sre, say: 8. stanbul, 1981, s. 23.
24
Yaar, 1845 ncesi dnemde asayiten sorumlu olan grevlileri amir ve memurlar olarak kikiye
ayrm ve ylece sralamtr:
a) Amirler: Kad, Suba, Asesba, Muhtesip, hna, avuba, Muhzrba, Dizdarlar
b) Memurlar: Asesler, Yasaklar, Yasak Kul, Muhzr, avu, Pasban (Pazvant). Bkz. Hasan Yaar,
"Osmanl Polis Tekilat ve Yenileme Sreci", Trkler,cilt: 13, Ankara 2002, s. 630-636.
25
EdouardPhilippeEngelhardt, Turquie et Le Tanzimat ouHistoriedesReforms dans
LEmpireOttoman.Paris 1882, s. 7-8.
26
Bernard Lewis, Modern Trkiyenin Douu (ev: Boa Babr Turna). Ankara2008, s. 110.
27
Karaln da belirttii gibi, Yenierilerin kaldrlmas devlet yetkilileri ve halk arasnda byk bir
sevinle karland. Osmanl airleri gelenee uyarak Osmanl tarihine Vaka-yi Hayriye adyla geen
bu olay iin tarihler drdler. Bu tarihler iinde Keeci zzet Mollannki deerlidir:
Tecemm eyledi meydan- lahme,
Edip kfran- nimet nice ba,
Koyup kaldrmadan ikide birde,
Kazan devrildi sndrd oca. Bkz. Enver Ziya Karal, Byk Osmanl Tarihi I. Cilt Nizam- Cedid ve
Tanzimat Devirleri (1789-1856). Ankara 1999, s. 149-150.



1845 Polis Nizamnamesi: 12. Ve 13. Maddeler zerine Bir Yeniden Deerlendirme 82

aasnn sahip olduu yetkiler verildi. Bylece seraskere hkmet merkezinde stanbul
tarafnn en byk emniyet amiri sfat ve yetkisi verilmi oluyordu.
28
Yenierilerin lavndan
sonra gerek bakentte gerek eyaletlerde asayi ve zapturaptn eskisine nispetle mukayese kabul
etmeyecek derecede salah bulunmasna ramen zabta ilerinin kark ve birok makam ve
mercilere tabi olmas devam etmekteydi. Tekilat ve icraat sahasndaki bu anariyi ortadan
kaldrmak iin 1845 senesinde stanbulda polis tekilatnn kurulmasyla ilk adm atld.
29
/
30

4. Polis Nizam ve Hkmleri
31

Polis Nizam, lke sathnda grlen birtakm asayisizlikleri ve yolsuzluklar dzene
koymak ve bunlarn tespitiyle gerekli grld biimde cezalandrlmas amacna ynelik
olarak oluturulan Polis Meclisinin yaynlad ve on yedi maddeden mteekkil yazl bir
metindir.
32
Nizamnamenin 16 maddesi, dirlik ve dzenliin salanmas, gei, oturma ve ateli

28
M. ehmus Gzel, a.g.m.,s. 24.
29
Halim Alyot, Trkiyede Zabta (Tarih Geliim ve Bugnk Durum).Ankara 1947, s. 75.
30
Samet Aaolu ve Selahattin Hdaiolu tarafndan kaleme alnan ve ska bavurulan bir temel
kaynak olarak literatrde yer alan Hukuku Tarihi adl kymetli eserin ilk cildinde, Aaolu ve
HdaioluMecelleden sonra i hukukuna ait ilk hkmlerin 2 aban 1285 tarihli Maden
Nizamnamesinde yer aldn belirterek yanl bir bilgi aktarmlardr. Zira 11 Rebi-l Evvel 1261
tarihli Polis Nizamnamesini atladklar grlyor. Ancak eserin 1938 tarihli olmas, bu durumu bir
kerteye kadar mazur gstermektedir. Bkz. Samet Aaolu ve Selahattin Hdaiolu, Hukuku Tarihi
(Birinci Cilt), 1938, s. 81.
31
Literatrde Polis Nizam ya da Polis Nizamnamesi ad altnda yer alan ve bu yasal dzenlemeye
ilikin bilgi ieren telif kitaplar ve makalelerden saptayabildiklerimizin bazlar ylece sralanabilir:
Mesut Glmez, 1936 ncesinde i Haklar Trkiyede i Haklar (Osmanl Dneminden 1986ya).
Ankara: Yol- Sendikas Yayn, 1986; Mesut Glmez, Trkiyede alma likileri (1936 ncesi).
Ankara: TODAE, 1991; M. ehmus Gzel, 1845 Tarihli Polis Nizam, Sansr, Tatil-i Mesalih
(lerin Brakm), Toplant, Ziham (Kalabalk) ve Cemiyetler Sre, 1981, say: 8. stanbul: Havass
Yaynlar; Ltf Erii, Trkiyede i Snfnn Tarihi (zet Olarak). Ankara: Kebike Yaynlar,
1997; Ahmet Makal, Osmanl mparatorluunda alma likileri: 1850-1920. Ankara: mge
Yaynlar, 1997; Yldrm Ko, Sendikal Eitim Notlar. Ankara: teki Yaynevi, 1994; Anl een,
Trkiyede Sendikaclk. Ankara: zgr nsan Yaynlar, 1973; Dimitrimanov, Trkiye i ve
Sosyalist Hareketi Ksa Tarih (1908-1965). stanbul: Belge Yaynlar, 1990; Turan Yazgan, Trkiyede
Sendikal Hareketler (Ksa Tarihe). stanbul: Trk Dnyas Aratrmalar Yayn, 1982; M. Fatih
Gm, Trk Hukukunda Uyumazlklar ve Uzlatrma. Ankara: Emel Matbaaclk, 1972; Oya
Sencer, Trkiyede i Snf Douu ve Yaps. stanbul: Habora Yaynlar, 1969; Yldrm Ko,
Trkiye i Snf ve Sendikaclk Hareketi Tarihi. Ankara: Yol- Yaynlar, 2003; Kemal Slker,
Trkiyede Grev Hakk ve Grevler. stanbul: Gzlem Yaynlar, 1976; Halim Alyot, Trkiyede Zabta:
Tarihi Geliim ve Bugnk Durum. Ankara: ileri Bakanl Yayn, 1947; Ali Snmez, Polis
Meclisinin Kuruluu ve Kaldrl (1845-1850) Ankara: Ankara niversitesi, D.T.C.F., Tarih Blm,
Tarih Aratrmalar Dergisi, Say 37, 2005; zcan Karaman Demokratik lkelerde Polis ve Jandarma
Temel Eitimi: Trkiye rnei, Polis Bilimleri Dergisi, cilt: 8, no: 2, 2006; Hikmet Tongur,
Trkiye'de Genel Kolluk Tekili ve Grevlerinin Geliimi, leri Bakanl Emniyet GenelMdrl
Yaynlar, Kanaat Basmevi, Ankara, 1946; Hasan Yaar, "Osmanl Polis Tekilat ve Yenileme
Sreci", Trkler,cilt: 13, Ankara 2002; Ali Birinci, Trk Emniyet Tekilatnda lkler Polis Bilimleri
Dergisi, cilt: 1, say: 3, 1999; Gkhan Orkun enel, Tanzimat Dneminde Kolluk (Polis Tekilatnn
Kuruluu), Hacettepe niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits, Edebiyat Fakltesi, Tarih Blm
(yaynlanmam yksek lisans tezi), Ankara 1998.
32
Tongur, Polis Meclisinin kuruluundan evvel vcut bulan zaptiye organlarn, inceleyebildii
belgeleri de gz nnde bulundurarak yle bir ayrma tabi tutuyor:
a) Mahall halktan tekil olunan (ba bozuk) piyade ve svari zaptiyeleri,
b) Sekbanlardan kurulan zaptiye ktalar,
c) Tfeki zaptiyeleri,
d) Senenin belirli aylarnda hizmet gren geici zaptiyeler (hfziye),




83
Cem DOAN




silah kullanma gibi konularda gerekli izin belgelerinin verilmesi, kimi kamusal yerlerde ve
alanlarda dzen ve gvenliin salanmas, ahlaka ve kamu namusuna aykr den yerlerin ve
yaynlarn denetlenmesi gibi konular dzenlemitir. Bunlar dnda, dilencilik yaparak halkn
dirliinin bozulmasna engel olmak, isiz kalarak evine dnmek isteyip de dnemeyen yoksul
kiiler ile cezasn ekerek salverilen yoksul kiilere bu konuda yardm etmek gibi grevler de
polis adyla ilk kez kurulan kolluk ynteminin hidemt- umumiyesi
33
arasnda yer
almtr.
34
Nizamnameye gre, Tophane Miriyetinin
35
maiyetinde kurulacak olan Polis
Meclisinin emrinde yeni bir zabta kuvveti teekkl edecekti. Polis Meclisi bu zabta
kuvvetini idare etmekle yetinmeyecek; ayn zamanda memleketin asayi ve emniyetiyle ilgili
kanun ve nizamlar da tanzim edecekti.
36
/
37

Glmeze gre
38
bu metin, 1 Temmuz 1800 tarihli Paris Emniyet Mdrlnn
Grevlerini Dzenleyen Kararname balkl, Napolyon diktatrl dneminin banda
karlm olan bir Fransz kararnamesinin, polisin genel grevlerinin yer ald ikinci blm
(section II) temel alnarak hazrlanmtr.
39
/
40
Ancak dzenlemenin yerel politikaclar
tarafndan m oluturulduu ya da yurtdnda yrrle konulmu bir dzenleme metninden
yaplan bir eviri mi olduu tartma gtrr bir noktadr.Glmezin iddia ettii Kararname,
aslnda 17 ubat 1800 tarihinde kabul edilen ve Paris Emniyet Mdrnn Grevlerini
Dzenleyen Kararnamedir.
41
6 ana ksm ve 50 maddeden oluan bu Kararnamede,Fransz
polisinin ve polis mdrnn sahip olduklar temel yetkiler sralanmaktadr.

e) Timarlzeptiyeler. Bkz. Hikmet Tongur, Kolluk Tarihimizden Vesikalar Trkiyede lk
Zaptiyeler, Ankara 1948, s. 2.
33
Genel hizmetleri.
34
Mesut Glmez, Trkiyede alma likileri (1936 ncesi) (2. Basm), Ankara 1991, s. 372.
35
Tophane Mareallii.
36
Halim Alyot, Trkiyede Zabta (Tarih Geliim ve Bugnk Durum).Ankara 1947, s. 79.
37
Tongur, polisin Tophane Mirinin emrine verilmesinin sebeplerinin muhtelif olduunu, yabanclara
ait baz grevlerle pasaport ilerinin polisin vazifelerinin banda yer aldn, o devirde yabanclarn
stanbula en ok vapurla gelip Galata ve Tophaneye kmakta olduklarn ve kolluk olaylarnn daha
ok meyhane ve genelevlerin toplu halde bulunduu Galata tarafnda grldn, bu sebeple depolisin
Tophane ve Galata taraflarnn kolluu ile tedenberi megul olan Tophane-i mire tekilatna
balandn belirtiyor.Bkz. Hikmet Tongur, Kolluk Tekil ve Grevlerinin Geliimi, Ankara 1946, s.
148-149.
38
Mesut Glmez, 1936 ncesinde i Haklar Trkiyede i Haklar (Osmanl Dneminden
1986ya). Ankara 1986, s.28.
39
Bu iddiayla ilgili olarak bkz. Mesut Glmez, Polis rgtnn lk Kurulu Belgesi ve Kayna
Amme daresi Dergisi, cilt: 16, say: 4, 1983, s. 3-15.
40
Kararnamenin Section II ad altnda dzenlenen ikinci blmnde ngrlen ana balklar u ekilde
sralanmtr: Passe-ports, Cartes de sret, Permissions de sjourner Paris-Mendicit,
vagabondage, Policedesprisons, Maisonspubliques, Attroupements, Police de la librairie et
imprimerie, Police de thtres, vente de poudres etsalptres, Emigrs, Cultes, Port
darmes, Recherchesdesdserteurs, Ftesrpublicaines. Bkz. CollectionofficielledesOrdonnances
de Policedepuis 1800 jusqu' a 1844, imprime par ordre de M. GabrielDelessert. P. Dupont, 1844, s.
XII-XIII.
41
Kararnamenin tarihi konusunda, bizim incelememiz ve Glmezin tespitleri arasnda bir farkllk
olduunu grdk. Zira Glmez, Kararname tarihini 1 Temmuz 1800 olarak vermekteyken biz 17 ubat
1800 doru tarih olarak tespit ettik. Karlatrma iin bkz. Mesut Glmez, Polis rgtnn lk
Kurulu Belgesi ve Kayna Amme daresi Dergisi, cilt: 16, say: 4, 1983, s. 3-15 ve Collection



1845 Polis Nizamnamesi: 12. Ve 13. Maddeler zerine Bir Yeniden Deerlendirme 84

te yandan birok aratrmac,Nizamnamenin bu dnemde grlen ii hareketleri ve
rgtlerine bir ket vurmak maksadyla yrrle konulduu konusunda ittifak
halindedirler.rnein Slker, Polis Nizamnamesininzellikle 12. maddesinde yer alan
hkmlerden hareketle, iilerin o tarihlerde baz cemiyetler kurmu olduklarn, grev
hareketlerine bavurduklarn, kk lde de olsa kavgalara ve direnmelere yol aan
teebbslerden saknmadklarn belirtir.
42
Erii ise dzenlemenin yine 12. maddesinden
hareketle, bu dnemde bir takm ii hareketlerinin gerekletirilmi olabileceini
kaydetmektedir.
43
Fiek, kanunun baz maddeleri ile nlemler alndn belirttikten sonra,
1845 ncesi dnemde de rgtl ya da rgtsz, dzenli ya da dzensiz ii hareketlerinin
meydana geldiini belirtir.
44
imanovise bu konu ile ilgili olarak, daha on dokuzuncu yzyln
ilk yarsndan balayarak ii rgtlerinin kurulmu ve grevlerin balam olduunu belirtirken
dier yandan da elde kesin veriler olmadn bu ifadesine ekleme gerei duymaktadr.
45
Yine
stn ve Yaman da, bu Nizamnamenin 12. maddesinden hareketle, bu yasal dzenlemenin
amele ve ii takmnn cemiyet kurmasn nlemek ve ihtilal giriimlerini bastrmak zere
karld kanaatindedirler.
46
Gm ise, 1839-1870 yllarnda Trk iilerinin artk bir ktle
halinde ortaya ktklarn, fabrikalara saldr biiminde younlam ii hareketlerine karn
gerek bir ii derneinin ya da birliinin kurulmadn belirtir. Ona gre, bu dnemde
eylemsel olarak nitelendirilebilecek koalisyon yasaklar vardr ve henz grevden sz
edilmemekle birlikte 1845 tarihli Polis Nizamnamesi, hkmetin artk ii ktlesinin
varlndan haberdar olup ii ve devrim szcklerini birletirdiinin ak bir kantdr.
47

Eldeki verilerin yetersizliinden tr kesin bir tespit yapamamakla beraber, ksmen
imanovun grlerine katlmak mmkndr.Gerekten de, hibir ii hareketlenmesinin
gzlemlenmedii ve rgtlenme orannn sfr olduu bir ortamda ynetim tarafndan byle bir
dzenlemeye giriilmesi pek mantkl bir tutum gibi grnmemektedir. Ancak dzenleme, bu
dnemde Avrupa iilerindeki kaynama ve zellikle de makine krma (Luddism)
hareketlerinden rken yneticiler tarafndan alnm bir erken nlem de olabilir. Burada,
Sencerin de bizimle benzer bir grte olduunu kaydetmekte yarar var. Zira
Sencer,Nizamnamenin iilerin koalisyonlarna bir yasak getirmek zere karlm
olabileceini kaydeder.
48
Dier yandan Sencer, 12. maddenin kaleme aln biiminin de bu
dnemde amele cemiyetlerinin varln kantlar nitelikte olduunu belirtir. Bu tartmal
durumun ksmen de olsa akla kavuturulmas bakmndan, dzenleme metninde yer alan ve
burada ele alnan konuyu dorudan ilgilendiren maddelere bavurularak bunlarn analiz
edilmesi yararl olacaktr.


officielledesOrdonnances de Policedepuis 1800 jusqu' a 1844, imprime par ordre de M.
GabrielDelessert. P. Dupont, 1844, s. XI-XVIII.
42
Kemal Slker, 100 Soruda Trkiyede ii Hareketleri, stanbul 1968, s. 7.
43
Ltf Erii, Trkiyede i Snfnn Tarihi (zet Olarak), Ankara 1997, s. 3. dipnot 2.
44
Kurthan Fiek, Trkiyede Devlet-i likileri Asndan Devlete Kar Grevlerin Kritik Tahlili,
Ankara 1969, s. 25-26.
45
Dimitrimanov, Trkiye i ve Sosyalist Hareketi Ksa Tarih (1908-1965)(haz. Aye ve Ragp
Zarakolu), stanbul 1990, s. 31.
46
Sleyman stn ve Ycel Yaman, Resimli Trkiye i Snf Tarihi I (Balangcndan 1946ya
Kadar), stanbul 1975, s. 6.
47
Fatih Gm, Trk Hukukunda Uyumazlklar ve Uzlatrma Yabanc Sistemlerle Karlatrmal
Bir nceleme, Ankara 1972, s. 14.
48
Oya Sencer, Trkiyede i Snf, stanbul 1969, s. 97-99.




85
Cem DOAN




4.1.On kinci Madde ve Ziham
49
Yasa
Nizamnamede yer alan en tartmal madde, phesiz 12. maddedir. Buna gre;
ini ve gcn terk ile mcerret tatil-i mesalih-i ibad garaznda olan amele ve ii
makulelerinin cemiyet ve zihamlarnn ve gerek bu misillu asayi-i ammeyi ihlal edecek her
gna fitne ve fesat cemiyetlerinin def-i ve izalesiyle ihtilal vukuunun n kestirilmesi esbabna
teebbs ve msaberet
edilecekti. Yani:
ini ve gcn terk ve ilerin durdurulmas amacnda olan amele/ii topluluklarnn
cemiyet ve kalabalklarnn ve gerek buna benzer kamu asayiini ihlal edecek her trl fitne ve
fesat cemiyetlerinin yasaklanarak yok edilmesiyle ihtilal hadisesinin nnn alnmas
vastalarna bavurmak ve bununla srekli olarak uramak
Aka grlebilecei gibi, bu madde uyarnca iilerin (bu dnemde amelelerin)
gerekletirecekleri toplu i brakm, gsteri ve nmayi giriimleri bir yana, herhangi bir
yerde zihametmeleri, yani toplanarak kalabalk oluturmalar bile zabtay ilgilendiren bir
meseleydi.
50

Gzelin de vurgulam olduu zere, burada Polise u ilevleri yerine getirmesi
buyrulmutu:
a) Amele ve ii takmlarnn ilerini brakmalarnn ve dier kullarn ilerini
brakmaya tevik edilmesinin nlenmesi. Burada i brakm yani grev yasa sz konusuydu.
b) Amele ve ii takmlar toplant ve kalabalklarnn nlenmesi. Bylece
amele ve iilerin her trl toplant, gsteri ve yryleri yasaklanmtr.
c) brakmna, toplant ve kalabalklara yol aarak kamu gvenliini bozacak,
karklk ve bozgunculuk karacak nitelikteki her trl derneklerin ortadan kaldrlmas ve
yok edilmesi.
51
Burada da rgtlenme yasa getirildii grlmektedir.
Yukarda vurgulanan kurallar erevesinde Polis, ii hareketlerine kar srekli aba
gstermek ve gerekeni yapmak zere grevlendiriliyordu. Bylece, ihtilal vukuunun n
alnabilecek, iilerce gerekletirilecek eylemler polis gc ile datlacakt.Burada dikkati
eken bir dier noktaysa, maddenin sonlarnda yer alan ihtilal szcdr. Acaba bununla
iilerin bir eit devrim gerekletirecekleri ve ynetimi alaa edebilecekleri mi
dnlm ve o yzden mi zellikle ihtilalkelimesi seilmitir?

49
Ziham ( ) , kalabalk ve skklk anlamlarna gelen Arapa bir szcktr. Bkz. Ferit Develliolu,
Osmanlca-Trke Ansiklopedik Lgat(15. Bask), Ankara 1998, s. 1186.
50
Glmeze gre,Nizamnamenin 12. Maddesine kaynaklk eden ve Franszca metinde 10. Madde olarak
geen ifadenin orijinali yledir: II prendralesmesurespropre prveniroudissiperlesattroupements,
lescoalitionsdouvrierspourleurtravail on enchrir le prixdesjournes,
lesrunionstumultueusesoumenaant la tranquillitpublique. Bkz. Collection officielledesOrdonnances
de Policedepuis 1800 jusqu' a 1844, imprime par ordre de M. GabrielDelessert. P. Dupont, 1844, s.
XIII. Maddenin Trkesi ise yledir: O (Polis Mdr), gereksiz kalabalklar, i durdurmak ya da
gndelik art talebiyle bir araya gelen ii koalisyonlarn, karmaa ve tehdit unsuru iermesi
sebebiyle kamu huzurunu bozabilecek nitelikteki toplantlar nlemek ya da datmak iin
gereken/uygun nlemleri alr.
51
Gzel, a.g.m., s. 27.



1845 Polis Nizamnamesi: 12. Ve 13. Maddeler zerine Bir Yeniden Deerlendirme 86

Bu kelimenin, sert ve kkl bir deiiklik peinde olan bir grubun amacna iaret
etmek maksadyla kullanlm olduunu sanmyoruz. Zira yukarda da deinildii gibi, bu
dnemde, daha kesif anlamda ii hareketlerine ve rgtlenmelerine bile rastlanmamtr (veya
kaytlarna ulalamam, rastlanlamamtr). Dolaysyla, buradaki ihtilal szcnn toplu
bir ayaklanma sonucu rejime iilerden gelebilecek bir i tehdit anlamn tamad
kanaatindeyiz. Bu szckle, nitel ve nicel durumlar gz nnde bulundurulduunda, ancak
iilerce karlabilecek kk fesat ve bozgunculuk olaylarnn kastedildiini dnmekteyiz.
Yazgana gre, 12. maddenin getirdii hkm, koalisyon yasaklar koyan 18. yzyl
sonlarnda veya 19. yzyl balarndaki Avrupa lkelerinin ve Amerikann kanunlarndan
farklyd. Zira maddede hem iilerin cemiyet kurmalar ve hem de ilerini terk etmeleri yani
greve gitmeleri yasaklanm ve bu hareketler kamu dzenini ihlal edecek benzeri fitne ve fesat
cemiyetlerinin hareketleriyle bir tutulmutu.
52

Gerekten de, ngilterede 1799 ve 1800 yllar arasnda Fransz Devriminin etkisi ve
Fransa ile iinde bulunulan sava yznden, hkmet aleyhinde belirebilecek ii hareketlerini
ve ayaklanmalarn engellemek adna Kombinasyon Yasalarnn (Combination Acts)
karldn ve bunlarn 1824 ylna kadar yrrlkte kaldn gryoruz.
53
Ancak bu
yasaklamalara ramen sendikalamann nne geilemediini ve ii hareketlerinin giderek
ivme kazand da ortadadr.
4.2. On nc Madde ve Basn-Yayna Getirilen Sansr
Polis Nizam, ii hareketlerine yalnzca eylemsel dzlemde bir snrlama ve
yasaklama getirmekle kalmam; ayn zamanda sansr konusunda da bir takm dzenlemeleri
yrrle koymutur. Bu dzenlemeler, daha ok basn-yayn kurulularnn denetimi ve
yurtdndan getirilen kitaplarn ierikleri ile ilgiliydi.
13. maddeye baktmzda:
Ahlak ve db- ammeyi muhill olacak kffe-i hususattatabhnelere ve kitabhne ve
bilcmle kitabcdkknlarna dikkat ve basiret ve hricdentevrd eden enva- ktb ve resil
ve evrakn kabl-el nerbaklup lazm gelen men ve tevkifine dikkat
Edilecekti. Gnmz Trkesi ile ifade edildiinde ise:
Ahlak ve genel adab ihlal edecek btn hususlarda matbaa ve kitabevi ve tm kitap
dkknlarna dikkat edilmesi, bunlarn sezilmesi (bulunmas) ve dardan gelen kitap eitleri
ve risaleler ve evraklarn eski basklarna baklp, lazm olan yasaklamann getirilmesi
veyahut bunlara el konulmasna dikkat edilmesi
biiminde bir ierikle karlamaktayz.
Bu durum, Avrupada yaygnlaan sosyalist ii hareketi akmlarna kar alnm bir
nlem olarak dnlebilir. Zira Avrupada zellikle Marx ve Engelsin yazlaryla ii
snfnn burjuvazi tarafndan nasl smrldne ilikin grlerin iiler arasnda yaygnlk
kazanmas ve bu snflarn yelerinin, burjuvazi dzenine ve felsefesine saldrmalar bu
dnemde olduka yaygn bir hareketti. Bu durumu gren Osmanl yneticileri, ii ya da
tehlike yaratabileceklerini dndkleri dier gruplarn potansiyel eylemlerini nlemek
amacyla, ncelikle bunlarn fikirsel balamda temellenmelerini ve bilin seviyelerini
ykseltmelerini nlemek gibi bir ama gtm olabilirler.
Zararl yaynlarn lkeye giriinin yasaklanmas, ayrca lke iinde yeni baslan
kitaplarn ve lkeye giriine izin verilenlerin de denetlenerek yeni basmlarnn eski basmlar

52
Turan Yazgan, Trkiyede Sendikal Hareketler (Ksa Tarihe), stanbul 1982, s. 33.
53
George Lichtheim, Sosyalizmin Kkeni (TheOrigins of Socialism), 1976, s. 166.




87
Cem DOAN




ile karlatrlmas; ierik bakmndan uygun bulunurlarsa okunmalarna izin verilmesi ise
hkmet tarafndan zihinsel balamda bir tr tekelciliin yerletirilmeye alldn
gstermesi bakmndan nemlidir. Yukarda belirttiimiz kany tekrarla syleyebiliriz ki,
Osmanl yneticileri bu yolla basm-yayn rnlerini kendileri iin zararl olabilecek tm
dncelerden arndrmay amalamlar ve sosyal hareketlerle belirebilecek tehlike
ihtimallerini, kltrel alan zerinde kuvvetli bir hegemonya dayatarak engellemek
istemilerdir.
te yandan, sansr konusunda Gzelin
54
yapm olduu deerlendirme ve tespitlere
tamamen katlmaktayz. Sansr kavram ve uygulamas her ne kadar II. Abdlhamit dnemi
ile i ie gemi ve hatta onun kukucu kiilii ile zdelemi gibi grnse de, Osmanlda
sansr ile ilgili ilk dzenleme II. Abdlhamit devrine tarihlenemez. nk yaygn kannn
aksine, sansr ile ilgili hukuksal dzenleme olmas bakmndan Osmanl Devletinde grlen
ilk yazl madde, Polis Nizamnda yer almaktadr. Bu suretle Polis Nizamyla, II. Abdlhamit
dneminden daha nceki bir tarihte sansr uygulamasnn yrrle konulduunu da tespit
etmekteyiz.
55

SONU
19. yzylda devlet kurumlar tamamen slaha allrken klasik kolluk tekilat da
gzden geirilmi ve yeni devrin ihtiyalarna cevap verebilecek bir yapnn kurulmasna
allmtr. Bu cmleden olarak, ilk tekilat kanunu Polis Nizam (Nizamnamesi) ad altnda
17 maddeden ibaret olarak Sultan Abdlmecit zamannda 11 Rebil evvel 1261 (20 Mart
1845) tarihinde karlmtr. Bu vesile ile iaret etmek gerekir ki Polis kelimesi de resmi
lisana ilk defa bu nizamname ile girmi oluyordu. Bu Nizamname 21Rebil evvel 1261 (30
Mart 1845) Pazar gn bir yaz halinde stanbulda bulunan sefaretlere de
gnderilmiti.
56
Nizamname, oka tartlan 12. maddesibakmndan Cumhuriyet ncesi
alma ilikileri erevesinde zel bir yere de sahiptir. Bu Nizamname ile bakentte zabta
grevi, yenierilik aal yerine geen seraskerlie, ihtisap aalna ve polis ismini tayan
bir tekilata verilmiti. Tarada ise gvenlik ileri, sipahilerden vcuda getirilmi zaptiyelerle
stanbulda olduu gibi memleketin birok taraflarnda kurulan Asakir-i Mansure alaylarna
verilmitir.
57

Ayrca Nizamnamenin, Fransz polisine birtakm yetkiler veren bir yasadan
esinlenilerek oluturulduu ya da bu metnin Franszcadan Trkeye evrilerek yrrle
konulduu da iddia edilmektedir.Bizim burada zerinde dikkatle durmamz gereken noktaysa,
metnin bir eviri olup olmamasndan ziyade, ierdii maddeler asndan alma ilikileri
sistemine getirdii yenilik, deiiklik ya da ilerleyen dnemlerdeki alma ilikileri sistemine
yapt etkilerdir.
58
Polis Nizamnamesinin, ierdii hkmler balamnda, Avrupa lkelerinde

54
Gzel, a.g.m., s. 27.
55
II. Abdlhamit dneminde grlen sansr uygulamalaryla ilgili almalar iin bkz. Fatmagl
Demirel, II. Abdlhamid Dneminde Sansr, Balam Yaynlar, stanbul 2007; Cevdet Kudret,
Abdlhamit Devrinde Sansr, Milliyet Yaynlar, stanbul 1977.
56
Ali Birinci, Trk Emniyet Tekilatnda lkler Polis Bilimleri Dergisi, cilt: 1, say: 3, 1999, s. 9-10.
57
Halim Alyot, Trkiyede Zabta (Tarih Geliim ve Bugnk Durum). Ankara 1947, s. 79.
58
Glmez, Nizamnameden be yl sonra 1850 ylnda karlan Kanunname-i Ticaretin 1807 tarihli
Fransz Ticaret Yasasndan eviri yoluyla aktarldn, 1858 tarihli Ceza Kanunnamesinin byk
lde 1810 tarihli Fransz Ceza Yasasna dayandrldn, 1861 ylnda karlan Usul-i Mahkeme-i
Ticaret Nizamnamesinde Fransz mevzuatnn temel alndn ve 1879 tarihinde kabul edilen Usul-i



1845 Polis Nizamnamesi: 12. Ve 13. Maddeler zerine Bir Yeniden Deerlendirme 88

ii koalisyonlarn yasaklayan baz yasal dzenlemelerle birtakm benzerlikler tad iddia
olunabilir. te yandan, Sanayi Devriminin bir ocuu olan ii snfnn Avrupa lkelerindeki
yelerinin, yaadklar youn sefalet ve olumsuz alma koullar dolaysyla snf olma
bilincine Osmanl iilerine nispetle ok daha erken tarihlerde ulam olduklar da bir
gerektir.
Osmanl mparatorluunda sanayileme ve fabrikalamann fazlasyla gecikmesi ve
bunun doal bir sonucu olarak, alan fabrikalara akacak bir isizler kitlesinin grece ge
olumasnakarn,Nizamnameyle byle erken bir tarihte Polise grev nleyici bir yetki
verilmesi ilgin bir noktadr.Gzelin de belirtmi olduu zere, Nizamnamenin karl
tarihi de ilgin bir dneme rastlamaktadr.
59
Zira 1845 yl, Osmanl mparatorluunda ilk
sanayileme atlmlarnn gerekletirildii, ilk devlet fabrikalarnn kurulduu
yllardr.Nizamnamenin, gerileme dnemiyle beraber hzla toprak kaybna urayan ve
sanayileme yolunda giderek Batl anlamda bir iktisadi yapya kavumay uman
mparatorlukta; bu iktisadi yapnn yeleri olan tccarlarn i grmelerini engelleyebilecek
rgtl gce sahip bir ii snfna kar bir tr nlem olarak yrrle konulduu iddia
edilebilir.Polis Nizamnamesi, 12. maddesinde yer alan hkmler dolaysyla dnemin ii
hareketlerini -ayet varsa- yasaklayc ya da en azndan baltalayc bir nitelik tamaktadr. Bu
nokta, madde incelendiinde kendiliinden ortaya kmaktadr.
Son olarak, yukarda da belirtildii gibi, dnem itibaryla yabanc sermayeyi lkeye
ekmenin ve ona ho grnmenin de Nizamnamenin yrrle konmasnda nemli bir etken
olabileceini dnmekteyiz. Gerekten de, 1838 Antlamas ve izleyen yllarda birok
Avrupa lkesiyle imzalanan bir dizi ekonomik antlamalar, yabanc tccarlar Osmanl
topraklarna ve hammadde pazarna youn bir biimde ekme amacn tamaktayd. Yabanc
kapitalistlerce Osmanl lkesinde yaplan ve yaplmas bu antlamalarla tevik edilen
yatrmlarn korunmas iin, yabanc kapitalistlerin rktlmemesi ve Osmanl topraklarnda i
grmenin gvenli bir yatrm olaca fikrinin uyandrlmas gerekmekteydi. Polis
Nizamnamesi, bu gvenceyi garanti altna almak amacyla karlan bir yasal metin olma
zellii de tamaktadr.






Mahkeme-i Hukukiye Kanununun da 1807 tarihli Fransz Yarglama Yasasnn evirisinden
olutuunu vurgulamakta ve bunun ilerdeki yllarda balatlacak olan Fransz yasalarnn evrilerek
hukuksal adalama ve reforma ynelme akmnn balangc saylabileceini belirtmektedir.Bkz.
Mesut Glmez, Polis rgtnn lk Kurulu Belgesi ve Kayna Amme daresi Dergisi, cilt: 16, say:
4, 1984, s. 12. Bilhassa Tanzimat Fermannn at yeni dnemle birlikte adalama balamnda
kendine modeller arayan bir mparatorluk iin eviri yoluyla yaplan bu alntlar sanrz ki bir noktaya
kadar anlalabilir. Ancak yukarda da belirtildii zere, Glmez daha ok metnin bir eviri rn olup
olmad sorunsal zerinden hareket ederek Franszca ve Trke metinde yer alan maddelerin birebir
karlatrmasn yapmay tercih ederken, biz Polis Nizamnamesinin ierik bakmndanOsmanl alma
ilikileri dizgesine getirdii yenilik ya da deiiklikleri ve kstlamalar ele almaya altk. Ancak bu
inceleme esnasnda, SaynGlmezinisabetli tespitlerinden de olduka yararlandmz belirtmeliyiz.
59
Gzel, a.g.m., s. 30.




89
Cem DOAN




EK 1: Polis Nizam
60

Allahn inayetiyle baar sahibi ve kendisine saltanatn nasip olduu Padiahn yksek
buyruu ile ve yerel halkn da iyi niyetiyle gl bir ehir zabtas meydana getirilmesine dair gerekli
hususlarn ve halkn gvenlii iin gerekli vastalarn tamam edilmesi ve bylelikle oluturularak
yrrle konmas kararlatrlm olan polis olarak anlan zaptiye dzeninin genel hizmetlerinden
olmak ve bundan sonra gerektii takdirde ek ve ilave klnmak zere, imdilik icras gerekli grlen baz
temel hususlardan:
Birincisi: Emniyet ve memleketin i asayiine dair kanunlarn ve gerekli dzenlemelerin kabul
ile icra edilmeleri suretlerini kontrol etmek.
kincisi: Emniyet ve kamu dzeninin korunmasna dair btn hususlarda, karakollarda
bulunan (acemi) askerlerin gerektii zaman celb ve istihdamlarna izin salanmas.
ncs: Memleket ierisinde hareket ve seyahat eden yolcularn gelip gemelerine (seyahat
hallerine) gerekli olan mrur (hareket, yolculuk) belgelerinin verilmesine almak.
Drdncs: Osmanl Devleti tebaasndan olan ve Osmanl uyruu olmayan misafirlerin
yanlarnda bulunan mrur (hareket, yolculuk) belgeleri ve pasaportlarnn kabul ile saklanmasyla,
yanlarna ikamet belgeleri verilmesine allmas.
Beincisi: Ateli silahlar kullanan avclarn izinleri iin yanlarna, lazm gelen ruhsatnamelerin
verilmesine allmas.
Altncs: Tm beylik binalarn ve tasarrufunda mterek anlama bulunan vade ve yerlerin
ak bir biimde muhafazas iin gerekli vastalarn retilmesine allmas.
Yedincisi: Vcudunda hibir sakatl bulunmad halde, bir i ile srekli bir biimde megul
olmayarak ihtiya d dilencilik ile halk taciz edenler hakknda makbul bir usuln gerekletirilmesi
adna g kullanm.
Sekizincisi: Fakirlerden, karsz (isiz) ve sanatsz (mesleksiz) kalm olup, memleketlerine
dnmek arzusunda olup da dnemeyenlere ve o kimselerin hastalarna insaniyet namna lazm gelen
yardmn yaplmasna gayret edilmesi.
Dokuzuncusu: Hapishanelere dikkat etmek ve bunlar kontrol etmekle beraber, zel bir
mddet boyunca hapis cezalarna hkm getirilip cezalarn tamamlayanlardan fakir durumdakilerin
memleketlerine dnmeleri hususunda gerekenlerin yaplmasna gayret edilmesi.
Onuncusu: Han ve benzeri yerlerin karszlk durumlarnn ve lokanta ve otel olarak tabir
olunan misafirhanelerin hepsinin dzenlerine usul ve gerekli kanunlarn temellerinin atlmas ve
uygulanmasna dair icra suretlerine dikkat ve nezaret edilmesi.
On birincisi: Yoldan km olan blgelerin (yerlerin) ve o blgelerde (yerlerde) yerleik olan
azgn/yoldan kmlarn ve kumarhanelerin tefti ve aratrlmasyla men edilmelerine allmas.
On ikincisi: ini ve gcn terk ve ilerin durdurulmas amacnda olan amele/ii
topluluklarnn cemiyet ve kalabalklarnn ve gerek buna benzer kamu asayiini ihlal edecek her trl
fitne ve fesat cemiyetlerinin yasaklanarak yok edilmesiyle ihtilal hadisesinin nnn alnmas
vastalarna bavurmak ve bununla srekli olarak uramak.
On ncs: Ahlak ve genel adab ihlal edecek btn hususlarda matbaa ve kitabevi ve tm
kitap dkknlarna dikkat edilmesi, bunlarn sezilmesi (bulunmas) ve dardan gelen kitap eitleri ve
risaleler ve evraklarn eski basklarna baklp, lazm olan yasaklamann getirilmesi veyahut bunlara el
konulmasna dikkat edilmesi.

60
Osman Nuri, Mecelle-i Umur-u Belediyye, cilt: 1, stanbul, 1337, s. 921-924.



1845 Polis Nizamnamesi: 12. Ve 13. Maddeler zerine Bir Yeniden Deerlendirme 90

On drdncs: Halkn oyalanmas iin polis tarafndan zel ruhsat verilmesiyle alan tiyatro
ve benzeri oyun yerlerinde, kiisel emniyete dair btn hususlara dikkat edilmesi ve bir kaza
ihtimalinin/olaynn nlenmesi ve dhilen ve haricen dzen ve asayiin korunmas vastalarna ve bu
vesilelerin kullanlmasna dikkat ve bunlar nceden sezmek (bulmak).
On beincisi: Bayram ve enliklere dair sayl (belirli) gnler hakknda yrrlkte olan
kanunlar ve uyarlarn hatrlatlmasna ve anlatlmasna allmas.
On altncs: Btn tccarlarn ilerini ve grmelerini yrttkleri gazino ve borsa olarak
tabir edilen yerlerin i dzenine nezaret etmek ve dellal (tellal, satlacak eyi satan kimse) ve simsarlara
(araclara) almalar iin gerekli izin belgelerinin verilmesiyle beraber, ruhsatsz simsarlk edenlerin
almalarnn men edilmesine gayret edilmesi.
On yedincisi: ddia edildiinde ve gerektiinde bir kimsenin lm, birok lm birok lm
sebebi ierisinde hangisi yznden meydana gelmitir ve hasta bulunan kimse ne sebepten hastadr ve
doutan bir hastal var mdr ve benzeri sebepler yznden mi hastadr ve hamile midir deil midir
ve baz cins beyanyla iddia olunan madenler ve eyalar, bileiklerden veya sadelerden midir. Bunlar ve
mkl durumlarda bilirkii (uzman) olarak anlan nezaret (gzetim) iin alannda yetkin bir grevli
(nefer, asker) kimyagere ve bir nefer tabibe ve bir nefer cerraha ok iddetli bir biimde ihtiya olmakla,
bunlarn da seimlerine ve tayinlerine yetkili olmak hususlarna dair polis meclisi tarafndan kaleme
alnan bir dizi tutanan takdim olunmasnn duyurulmas ile Allahn izniyle bundan byle geriye kalan
detaylar ieren nizamnamelerin, anlan mecliste tanzim ve mzakeresine giriilmek zere, anlan
hususlarn Divan- Hmayun kalemine kaydyla icap eden ilmuhaberinin verilmesi hususu, polis
gzetimi eklenmesiyle hala Tophane-i Amire miri devletli Mehmet Ali Paa hazretlerinin nergesiyle
ifade ve megul olunup anlan esasa ilikin hkmler meclis-i vala-i ahkam- adliyede de grlerek
belediye zabtas hakknda elzem ve mnasip eyler olduundan, tpk ulatrld suretle Divan-
Hmayun kalemine kaydyla icap ve gerekenlerin dzeltimi ve uygulanmas hususuna balamak iin
lazm gelen ilmuhaberin yazlmas ve verilmesi ve keyfiyet malumlar olmak zere yksek D likiler
Bakanl makamndan dost devletlerin eliliklerine resmi yazlar verilmesi, anlan yksek mecliste de
uygun grlerek tutanakla ifade olunmu ve anlan tutanan sahip olduu hususlar belediye zabtas
hakknda elzem ve mnasip bulunduundan, anlan hususlarn izinli klnm olduu zere bu
hususlarn dzeltilmesi iin ve Allahn izniyle fiili icrasyla meydana getirdii sonulara itina ile dikkat
edilmesi hususuna, azametli, erefle anlan ve Allaha yaknlatrlm olan Padiahn bu konudaki yce
iradesine ilikin olarak ve gerekli olduu zere, anlan tutanak, kendi ibaresinin aynyla birlikte Divan-
Hmayun kalemine kayt olunarak yazlmak zere anlan kurum nezaretince de eliliklere baka baka
resmi yazlar verilmi olmasyla, yukarda beyan olunduu zere gereklerinin dzenleme ve icrasna
balanmas iin Tophane-i Amireye ibu ilmuhaber verildi.
11 Rebi-l Evvel 1261 (20 Mart 1845)
















91
Cem DOAN




KAYNAKA
AAOLU, Samet ve Selahattin Hdaiolu, Hukuku Tarihi (Birinci Cilt), Merkez
Basmevi, 1938.
AKBAY, Muvaffak, Grev Bir Hak Mdr?, Gney Matbaaclk ve Gazetecilik T. A. O.,
Ankara 1950.
ALYOT, Halim, Trkiyede Zabta (Tarih Geliim ve Bugnk Durum), Kanaat Basmevi,
Ankara 1947.
BRNC, Ali, Trk Emniyet Tekilatnda lkler Polis Bilimleri Dergisi, cilt: 1, say: 3,
Ankara 1999, s. 9-16.
DEVELLOLU, Ferit, Osmanlca-Trke Ansiklopedik Lgat(15. Bask), Aydn Kitabevi
Yaynlar, Ankara 1998.
ENGELHARDT, EdouardPhilippe,Turquie et Le Tanzimat ouHistoriedesReforms dans
LEmpireOttoman, A. Cotillon, Paris 1882.
ER, Ltf,Trkiyede i Snfnn Tarihi (zet Olarak),Kebike Yaynlar, Ankara 1997.
FEK, Kurthan,Trkiyede Devlet-i likileri Asndan Devlete Kar Grevlerin Kritik
Tahlili, A.. Siyasal Bilgiler Fakltesi Yaynlar, Ankara 1969.
GLMEZ, Mesut Trkiyede alma likileri (1936 ncesi) (2. Basm), TODAE Yaynlar,
Ankara 1991.
GLMEZ, Mesut, 1936 ncesinde i Haklar Trkiyede i Haklar (Osmanl
Dneminden 1986ya). Yol- Sendikas Yayn, Ankara 1986, s.s. 17-76.
GLMEZ, Mesut, Polis rgtnn lk Kurulu Belgesi ve Kayna Amme daresi Dergisi,
cilt: 16, say: 4, Ankara 1984, s. 3-15.
GM, Fatih, Trk Hukukunda Uyumazlklar ve Uzlatrma Yabanc Sistemlerle
Karlatrmal Bir nceleme, Emel Matbaaclk, Ankara 1972.
GZEL, M. ehmus, 1845 Tarihli Polis Nizam, Sansr, Tatil-i Mesalih (lerin
Brakm), Toplant, Ziham (Kalabalk) ve Cemiyetler Sre, say: 8,Havass
Yaynlar, stanbul 1981, s. 22-39.
GZEL, M. ehmus,Trkiyede i Hareketi 1908-1984, Kaynak Yaynlar, stanbul 1996.
KARAL, Enver Ziya, Byk Osmanl Tarihi I. Cilt Nizam- Cedid ve Tanzimat Devirleri
(1789-1856), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara 1999.
KO, Yldrm,Trkiye i Snf ve Sendikaclk Hareketi Tarihi, Yol- Yaynlar, stanbul
2003.
LEWS, Bernard, Modern Trkiyenin Douu (ev: Boa Babr Turna), Arkada Yaynlar,
Ankara 2008.
LCHTHEM, George,Sosyalizmin Kkeni (TheOrigins of Socialism), Altn Kitaplar Yaynevi,
stanbul 1976.
NUR, Osman, Mecelle-i Umur-u Belediyye, cilt: 1, stanbul, 1337.
ORTAYLI, lber, Trkiye Tekilat ve dare Tarihi (2. Bask), Cedit Neriyat, Ankara 2008.



1845 Polis Nizamnamesi: 12. Ve 13. Maddeler zerine Bir Yeniden Deerlendirme 92

ZGR, zlem,100 Soruda Trkiyede Kapitalizmin Gelimesi, Gerek Yaynevi, stanbul
1975.
PAKALIN, Mehmet Zeki,Osmanl Tarih Deyimleri ve Terimleri Szl I, Milli Eitim
Basmevi, stanbul 1971.
PAMUK, evket,100 Soruda Osmanl-Trkiye ktisadi Tarihi 1500-1914, Gerek Yaynevi,
stanbul 1999.
PAMUK, evket,Osmanl-Trkiye ktisadi Tarihi 1500-1914, letiim Yaynlar, stanbul
2005.
POLAT, Emre, Osmanlnn lk Yahudi Sosyalisti AvramBenaroya ve Faaliyetleri, Truva
Yaynlar, stanbul 2004.
SENCER, Oya, Trkiyede i Snf, Habora Yaynlar, stanbul 1969.
SLKER, Kemal, 100 Soruda Trkiyede ii Hareketleri, Gerek Yaynevi, stanbul 1968.
SLKER, Kemal,Trkiyede Grev Hakk ve Grevler, Gzlem Yaynlar, stanbul 1976.
ANDA, Hseyin Avni, Yar Mstemleke Olu Tarihi: 1908 i Hareketleri, Gzlem
Yaynlar,stanbul.
MANOV, Dimitr,Trkiye i ve Sosyalist Hareketi Ksa Tarih (1908-1965)(haz. Aye ve
Ragp Zarakolu), Belge Yaynlar, stanbul 1990.
TOKOL, Aysen, Trkiyede Sendikal Hareket, Ezgi Kitabevi Yaynlar, Bursa 1994.
TONGUR, Hikmet, Kolluk Tarihimizden Vesikalar Trkiyede lk Zaptiyeler, Gney
Matbaaclk ve Gazetecilik T.A.O.,Ankara 1948.
TONGUR, Hikmet, Kolluk Tekil ve Grevlerinin Geliimi, Kanaat Basmevi, Ankara 1946.
TUNAY, Mete,Trkiyede Sol Akmlar I (1908-1925), BDS Yaynlar, stanbul 2000.
STN, Sleyman ve Ycel Yaman, Resimli Trkiye i Snf Tarihi I (Balangcndan
1946ya Kadar), Vardiya Yaynlar, stanbul 1975.
YAAR, Hasan, "Osmanl Polis Tekilat ve Yenileme Sreci", Trkler, YeniTrkiye
Yaynlar, cilt: 13, Ankara 2002, s. 629-651.
YALMAN (Yalkn), A. Rza,Cenupta Trkmen Oymaklar II, (yay. haz: Sabahat Emir),
Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara 1977.
YAZGAN, Turan, Trkiyede Sendikal Hareketler (Ksa Tarihe), Trk Dnyas Aratrmalar
Vakf Yayn, stanbul 1982.