You are on page 1of 39

BMM 3109

1

1.0 PENGENALAN

Menurut Kamarudin Hj.Husin dan rakan –rakannya dalam buku Pengajian Melayu 1, Ilmu
Bahasa dan Kecekapan Berbahasa,1997 : 83, morfologi ialah disiplin ilmu bahasa yang
mengkaji struktur, bentuk dan penggolongan kata.Bentuk kata ini merujuk bentuk bunyi atau
ujaran sesuatu kata itu.
Manakala Abdullah Hassan juga menyatakan definisi morfologi dalam buku
Linguistik Am,2007 : 117, morfologi ialah bidang linguistik yang mengkaji bagaimana
perkataan dibina.Kajian ini dilakukan terhadap unsur-unsur yang membentuk perkataan,
proses-proses membentuk perkataan dan bentuk – bentuk perkataan ialah morfem dan
kata.
Nik Safiah Karim dan rakan – rakannya dalam buku Tatabahasa Dewan Edisi
Baharu, 2004 :43 berpendapat morfologi ialah bidang ilmu bahasa yang mengkaji struktur ,
bentuk dan penggolongan kata.Dengan struktur kata dimaksudkan susunan bentuk bunyi
ujaran atau lambang yang turut menjadi unit bahasa yang bermakna.
Sehubungan itu, Siti Hajar Hj.Husin Abdul Aziz, dalam bukunya Tatabahasa Bahasa
Melayu ( Perkataan ), 1996 : 17 telah menyatakan teori morfologi iaitu morfologi satu
cabang daripada ilmu linguistik yang mengkaji soal – soal yang berkaitan dengan
kemungkinan adanya perubahan kata, golongan kata, dan makna kata akibat daripada
perubahan bentuk kata.Morfologi mengkaji selok –belok bentuk kata dan fungsi gramatik
atau semantik perubahan kata itu.Beliau juga telah merumuskan bahawa morfologi adalah
bidang mengkaji bagaimana morfem – morfem itu bergabung untuk membentuk ayat.
Menurut Raminah Hj.Sabran dan Rahim Syam dalam buku Kajian Bahasa Untuk
Pelatih Maktab Perguruan ,1985 :152, bidang morfologi merupakan bidang dalam kajian
bahasa yang mengkaji tentang perkataan dan cara –cara pembentukkannya.O`Grady &
Guzman juga menyatakan pendapat pada tahun 2000 :121 dalam buku yang disediakan
oleh Radiah Yusoff dan rakan – rakannya,2004:36 iaitu morfologi adalah merujuk kepada
kajian tentang pembentukan kata dan struktur kata.
Konklusinya morfologi ialah bidang ilmu bahasa yang mengkaji struktur, bentuk dan
penggolong kata. Struktur kata bermaksud susunan bunyi ujaran atau lambang yang
menjadi unit tatabahasa yang bermakna. Bentuk kata pula ialah rupa unit tatabahasa sama
ada bentuk tunggal atau hasil daripada proses pengimbuhan, pemajmukan dan
penggandaan. Penggolongan kata pula ialah proses menjeniskan perkataan berdasarkan
keserupaan bentuk dan latar fungsi dengan anggota lain dalam golongan yang sama.


BMM 3109

2

2.0 Proses Pembentukan Kata

Dalam istilah linguistik, pembentukan kata ialah satu proses yang mana
perkataan baru dibentuk. Menurut Siti Hajar Abdul Aziz di dalam bukunya Siri Pendidikan
Guru, Bahasa Melayu 1, pada halaman 133, proses pembentukan kata menerangkan
bagaimana sesuatu kata itu dibina dan dibentuk sehingga dapat menghasilkan ayat dan
ujaran dalam sesuatu bahasa.
Bahasa Melayu merupakan salah satu bahasa di dunia yang bersifat algunatif atau
derivative jenis bahasa yang sedemikian membentuk kebanyakan perkataannya melalui
proses pengimbuhan atau penggabungan morfem kata dasar dengan morfem imbuhan
secara rentetan mendatar iaitu imbuhan digabungkan serentak dengan kata dasar, sama
ada imbuhan itu mendahului (awalan), menyisipi (sisipan) atau mengikuti (akhiran) kata
dasar tersebut.
Kaedah pembentukan kata seperti yang terdapat dalam bahasa Melayu ini tidak
sama dengan pembentukan kata dalam bahasa yang bersifat fleksi seperti bahasa Arab. Hal
ini demikian kerana, dalam bahasa Arab, cara membentuk dan mewujudkan perkataan
adalah melalui kejadian perubahan fonem atau bunyi kata dasar bahasa itu sendiri, iaitu
berdasarkan golongan kataatau kasusnya.
(Siti Hajar Abdul Aziz, Siri Pendidikan Guru, Bahasa Melayu 1, halaman 134)
Secara umumnya, perkataan-perkataan dalam bahasa Melayu wujud melalui dua
sumber, iaitu melalui asal usul bahasa Melayu itu sendiri. Bahasa Melayu berasal rumpun
bahasa Austronesia dan melalui sumber yang diwarisi itu, sejumlah perkataan yang terdapat
dalam bahasa Melayu telah diwujudkan sehingga hari ini. Kedua, perkataan-perkataan
dalam bahasa Melayu juga wujud melalui proses-proses tertentu seperti akronim, analogi,
peleburan fonem, peluasan makna, pemberian makna khusus, peminjaman kata,
penambahan, penciptaan , penggemblengan, penyempitan makna, dan penyingkatan.
Perkataan-perkataan dalam bahasa Melayu ada yang berbentuk tunggal, terbitan,
majmuk dan gandaan. Setiap bentuk tersebut mempunyai cara pengejaannya yang
tersendiri serta membawa makna yang khusus sebagai rujukan. Dalam struktur ayat,
kesemua perkataan tidak boleh ditukar ganti kehadirannya dalam ayat kerana setiap bentuk
perkataan itu berbeza dari segi makna dan mempunyai fungsi yang berbeza.
Oleh yang demikian, proses pembentukan kata menerangkan bagaimana sesuatu
kata itu dibina dan dibentuk sehingga dapat menghasilkan ayat dan ujaran dalam sesuatu
bahasa. Ada perkataan yang berbentuk tunggal, misalnya perkataan satu, baik, sekolah
dan panjat. Terdapat perkataan yang terbentuk hasil daripada proses pengimbuhan,
misalnya perkataan berkawan, terjunam dan disarankan. Ada juga perkataan yang
BMM 3109

3

terbentuk hasil daripada pemajmukan dan penggandaan, misalnya buku tulis, gambar rajah,
kertas kerja, bahan-bahan, bukit-bukau dan bantu membantu.
Dalam bahasa Melayu terdapat empat bentuk kata, iaitu kata tunggal, kata terbitan,
kata majmuk, dan kata ganda. Kata tunggal tidak melibatkan apa-apa proses pembentukan,
tetapi tiga bentuk kata lain melibatkan proses-proses tertentu. Proses-proses ini ialah
pengimbuhan. pemajmukan, penggandaan dan akronim.









2.1 Proses Pengimbuhan
Proses pengimbuhan ialah proses yang menggandingkan imbuhan pada kata dasar
untuk membentuk kata terbitan. Terdapat empat jenis imbuhan, iaitu awalan, akhiran, apitan,
dan sisipan. Imbuhan-imbuhan ini, apabila digandingkan dengan kata dasar membentuk
kata terbitan daripada pelbagai golongan kata iaitu kata kerja, dan kata adjektif.

2.1.1 Awalan
Imbuhan yang diletakkan di awal perkataan (sebelum kata dasar) dalam
pemakaiannya. Misalnya ter-, ber-, me-, men-, mem-, meng-, meny, pe-, per-, di-, se-, ke-,
dan lain-lain. Misalnya ber- dalam ber+jalan dan di- dalam di+ambil,
2.1.2 Akhiran
Imbuhan yang ditambah pada bahagian belakang kata dasar (sesudah kata dasar)
dalam pemakaian. Misalnya –kan dalam jalan+kan dan -i dalam akhir+i.
2.1.3 Apitan
Imbuhan yang hadir secara mengepit kata dasar, iaitu dua bahagian imbuhan hadir
serentak di awal dan diakhir kata dasar, misalnya ke-.....-an dalam ke+cantik+an dan di-.....-i
dalam di+ikut+i,
2.1.4 Sisipan
Imbuhan yang hadir di celahan kata dasar. Sisipan terbahagi kepada empat iaitu er-,
el-, em- dan in-. Misalnya –el- dalam t+el+unjuk, -in- dalam s+in+ambung,-er- dalam
s+er+uling dan –em-, dalam g+em+uruh.
Proses
Pembentukan Kata
Akronim

Penggandaan Pemajmukan Pengimbuhan
BMM 3109

4

Berikut diperlihatkan beberapa contoh proses pengimbuhan.

Imbuhan (Awalan) Kata dasar Kata terbitan
Pem- bawa Pembawa
Memper- kuat memperkuat
-isme nasional nasionalisme
-i dekat Dekati
Peng-.....-an isytihar pengisytiharan
Men-.....-i ikut Mengikuti
Ke-...-an sihat Kesihatan
Ber-....-an lari Berlarian
-er- gigi Gerigi
-em- gilang gemilang

Proses pengimbuhan boleh berlaku pada pelbagai tahap. Pengimbuhan boleh
berlaku pada sejumlah kecil kata akar, misalnya ber- + tapa ( bertapa ), ke- + tawa ( ketawa)
dan ke- + mudi ( kemudi ).
Sebahagian besar proses pengimbuhan berlaku pada kata dasar, yang
menghasilkan kata terbitan. Kata terbitan yang dihasilkan oleh proses pengimbuhan boleh
menjadi kata dasar bagi proses pengimbuhan kali kedua.

2.2 Proses Pemajmukan
Proses pemajmukan ialah proses yang merangkaikan dua kata dasar atau lebih dan
bentuk yang terhasil membawa makna tertentu. Sebagai contoh, kerusi dan malas masing-
masing mempunyai makna tersendiri, tetapi apabila dirangkaikan membentuk kata majmuk
kerusi malas. Tidak dapat diselitkan apa-apa unsur antara dua kata dasar ini; maksudnya,
dalam bahasa Melayu tidak terdapat ungkapan * kerusi yang malas atau * kerusi dan malas
atau * kerusi untuk malas.

2.2.1 Pengimbuhan Kata Majmuk
Kata majmuk boleh menerima imbuhan seperti kata dasar lain. Cara pengimbuhan
kata majmuk terdapat dalam dua bentuk, iaitu apabila kata majmuk menerima awalan atau
akhiran, ejaannya tetap terpisah.
Contohnya :
urus niaga - berurus niaga
cari gali - mencari gali
BMM 3109

5





Apabila kata majmuk menerima apitan, ejaannya menjadi bercantum.
Contohnya :






2.2.2 Penggandaan Kata Majmuk
Kata majmuk boleh mengalami proses penggandaan. Penggandaan kata majmuk
melibatkan penggandaan unsur pertama sahaja.
Contohnya :






Satu kekecualian ialah penggandaan yang melibatkan perkataan yang telah mantap.
Dalam hal ini, penggandaan berlaku kepada keseluruhan perkataan.
Contohnya:











reka bentuk - direka bentuk
daya serap - daya serapan
lipat ganda - melipatgandakan
surat khabar - persuratkhabaran
urus niaga - diurusniagakan
ibu bapa - keibubapaan
rumah sakit - rumah-rumah sakit
guru besar - guru-guru besar
Raja Muda - Raja-raja Muda
Timbalan Naib Canselor - Timbalan-timbalan Naib Canselor
setiausaha - setiausaha-setiausaha
jawatankuasa - jawatankuasa-jawatankuasa
tanggungjawab - tanggungjawab-tanggungjawab
BMM 3109

6

2.3 Proses Penggandaan
Proses penggandaan ialah proses yang mengulangi kata dasar, sama ada secara
penuh, separa atau berentak iaitu berdasarkan rentak bunyi tertentu. Dengan kata lain,
terdapat tiga jenis penggandaan, iaitu ;
1. Penggandaan penuh,
2. Penggandaan separa, dan
3. Penggandaan berentak.

2.3.1 Penggandaan penuh
Penggandaan penuh ialah proses yang mengulangi seluruh kata dasar. Terdapat
dua jenis penggandaan penuh, iaitu pertama yang melibatkan kata dasar yang tidak
menerima apa-apa imbuhan. Contohnya :
Sekolah  sekolah-sekolah
makan  makan-makan
besar  besar-besar
baju  baju-baju

Manakal yang kedua adalah yang melibatkan kata dasar yang menerima imbuhan.
Contohnya:

2.3.2 Penggandaan separa
Penggandaan separa ialah proses yang mengulangi sebahagian kata dasar sahaja.
Penggandaan separa berlaku pada dua jenis kata dasar, iaitu:
 Pada kata dasar tunggal dan lazimnya melibatkan pengulangan suku kata pertamanya
serta letak pengulangan itu pada bahagian hadapan kata dasar. Vokal dalam bentuk
gandaan ini mengalami proses pelemahan, menjadikannyadigambarkan seperti yang
berikut :

jari jejari Jejari
siku sisiku Sesiku
sungut susungut sesungut
pohon popohon pepohon
laki lalaki Lelaki


perbualan  perbualan-perbualan
kekasih  kekasih-kekasih
kejadian  kejadian-kejadian
BMM 3109

7

 pada kata dasar yang berimbuhan. Penggandaan separa yang berlaku hanya
mengulangi kata dasar dan tidak melibatkan imbuhan. Penggandaan ini berlaku pada
kata kerja dan kata adjektif, dan boleh terletak di bahagian belakang kata dasar atau di
bahagian hadapan kata dasar.











2.3.3 Penggandaan Berentak
Penggandaan berentak ialah proses yang mengulangi kata dasar mengikut rentak
bunyi tertentu dalam kata dasar itu. Dalam penggandaan berentak, seluruh kata dasar
digandakan dan bunyi-bunyi tertentu diulang atau diubah. Berdasarkan perubahan dan
pengulangan bunyi demikian, penggandaan berentak terbahagi kepada tiga jenis, iaitu :
1) Penggandaan Berentak Pengulangan Vokal
2) Penggandaan Berentak Pengulangan Konsonan
3) Penggandaan Berentak Bebas

 Penggandaan Berentak Pengulangan Bebas
Dalam penggandaan ini, bunyi yang diulang ialah vokal, iaitu yang mempunyai ciri-ciri
keharmonian vokal. Contohnya :
sayur - sayur-mayur
ramah - ramah-tamah
cerai - cerai-berai
 Penggandaan Berentak Pengulangan Konsonan
Dalam penggandaan ini, penggandaan berlaku pada persamaan bunyi-bunyi
konsonan tertentu. Contohnya:
kayu - kayu-kayan
tanah - tanah-tanih
simpang - simpang-siur
Kata Dasar Berimbuhan Imbuhan
tersenyum tersenyum-senyum
bercakap bercakap-cakap
setinggi setinggi-tinggi
membantu bantu-membantu
mencuit cuit-mencuit
menari tari-menari
mengejar kejar-mengejar
BMM 3109

8

2.4 Proses Pengakroniman
Pembentukan kata melalui akronim adalah dengan cara memendekkan atau meringkaskan
perkataan yang kebanyakkannya terdiri daripada kata nama supaya mudah ditulis tau
dilafazkan sebagai satu kata yang wajar. Proses ini banyak berlaku dalam bahasa Melayu
pada hari ini. Contohnya:-
JAIS – Jabatan Agama Islam Selangor
IPBA – Institut Perguruan Bahasa – bahasa Antarabangsa
IPG – Institu Pendidikan Guru
UPSI – Universiti Sultan Idris

2.5 Pembentukan kata juga terbentuk hasil daripada proses-proses tersebut :

2.5.1 Analogi
Pembentukan kata melalui proses ini adalah dengan mengiaskan kata baharu dengan
bentuk kata yang telah sedia ada yang telah digunakan sejak dahulu. Misalnya, perkataan
tatabahasa memang telah sedia ada dan melalui proses analogi, diciptakan pula bentuk-
bentuk seperti tatatertib, tatacara, dan tatahias. Contoh perkataan lain yang dibentuk
melalui proses ini adalah seperti berikut:
Prasangka – prasarana, prasekolah, prauniversiti
Jurunikah – juruwang, juruaudit, juruacara, juruhebah
Lelabah – gegelang, jejari, rerambut

2.5.2 Peleburan Fonem
Pembentukan kata melalui proses ini adalah dengan cara menggabungkan perkataan agar
menjadi suku kata dengan meleburkan atau menggugurkan fonem-fonem
tertentu. Misalnya perkataan „benda + alir‟ menjadi „ bendalir‟ terbentuk setelah satu fonem
vokal / a / digugurkan.

2.5.3 Peluasan Makna
Pembentukan perkataan dengan cara ini adalah dengan mengambil kata-kata yang telah
sedia ada dan kemudiannya diperluaskan maknanya dalam hal-hal lain. Misalnya,
perkataan , family dalam bahasa Inggeris bermakna „keluarga‟ tetapi perkataan i, telah
diperluaskan maknanya menjadi „famili‟ yang bukan sahaja merujuk kepada manusia,
malahan kepada haiwan juga.


BMM 3109

9

2.5.4 Pemberian Makna khusus
Dalam proses ini sesuatu perkataan atau istilah itu dibentuk dengan cara mengambil kata-
kata yang telah sedia ada lalu diberi makna khusus atau dijadikan istilah. Misalnya,
perkataan surih pada asalnya bermaksud „bekas atau nkesan yang dilalui oleh
sesuatu seperti jalan yang dilalui oleh siput di atas daun pisang‟. Melalui pemberian itu
makna khusus, surih juga membawa maksud „meniru atau melukis peta‟.

2.5.5 Peminjaman Kata
Bahasa Melayu banyak meminjam perkataan daripada bahasa Ingggeris dan bahasa Arab
sehingga perkataan tersebut menjadi sebati dengan penutur bahasa Melayu itu
sendiri. Proses ini berlaku salam sesuatu bahasa disebabkan dalam bahasa tersebut tidak
terdapat perkataan atau istilah sedemikian. Contoh peminjaman kata daripada bahasa lain:
element – elemen
magistrate – majistret
diplomat – diplomat

2.5.6 Penambahan
Pembentukan kata melalui proses ini adalah dengan memberikan penambahan kepada kata
akar suku kata dengan perkataan lain yang terdiri daripada satu suku kata juga. Bentuk
kata jenis ini telah sebati dalam masyarakat penutur bahasa Melayu. Contohnya, kata akar
satu suku kata bu merujuk kepada benda yang berbentuk bulat kemudian ditambah pula
satu suku kata yang lain untuk menunjukkan benda-benda tertentu yang berbentuk bulat
seperti contoh yang berikut:
bu + kit – bukit
bu + lan – bulan
bu + luh – buluh

2.5.7 Penciptaan
Pembentukan kata melalui proses penciptaan bermaksud kata-kata baharu dicipta atau
dihasilkan tanpa disandarkan kepada perbendaharaan kata yang sedia ada. Dalam proses
ini, perkataan dicipta berdasarkan makna yang ditimbulkan oleh masyarakat atau dikiaskan
kepada sesuatu benda. Misalnya , perkataan „kiwi‟ merujuk kepada nama sejenis burung di
New Zealand. Daripada makna tersebut, dicipta pula perkataan „mengiwi‟ yang bermaksud
„perbuatan menggilap dan mengilatkan kasut menggunakan bahan khas‟.


BMM 3109

10


2.5.8 Penggemblengan

Pembentukan dilakukan dengan cara menggabungkan dua perkataan atau lebih, di samping
menggugurkan bahagian yang lain daripada perkataan tersebut.

Kugiran - Kumpulan Gitar Rancak
Bernama - Berita Nasional Malaysia

2.5.9 Penyempitan Makna
Pembentukan kata jenis ini dilakukan dengan cara mengambil kata yang telah sedia ada
dan kemudiannya disempitkan maknanya untuk merujuk kepada sesuatu yang lebih
umum. Misalnya, perkataan tuan puteri mempunyai makna yang khusus, iaitu „panggilan
bagi wanita bangsawan atau wanita keturunan raja‟. Sebaliknya , pada hari ini terdapat
perkataan tuan sahaja yang merujuk kepada lelaki yang patut dihormati. Malahan, jika
panggilan ini digunakan dalam urusan surat - menyurat rasmi, ia boleh merujuk kepada
panggilan hormat bagi lelaki dan perempuan.

2.5.10 Penyingkatan
Melalui proses penyingkatan ini, perkataan- perkataan tertentu dipendekkan apabila ditulis
dan sering pula dianggap sebagai satu perkataan sahaja seperti contoh yang berikut:
tv – televisyen
Dr. – Doktor
Prof. – Profesor

2.6 Pembentukan Kata Melalui Kata Pinjaman
Pembentukan kata melalui proses pinjaman kata sangat luas digunakan dalam
bahasa Melayu dan bahasa-bahasa lain. Bahasa Melayu banyak meminjam perkataan
daripada bahasa Inggeris, bahasa Arab dan bahasa Sanskrit sehingga perkataan tersebut
menjadi sebati dengan penutur bahasa Melayu itu sendiri. Proses ini berlaku dalam sesuatu
bahasa disebabkan dalam bahasa tersebut tidak terdapat perkataan atau istilah sedemikian.
Umumnya, dalam bahasa Melayu terdapat unsur-unsur imbuhan daripada bahasa
Inggeris, bahasa Arab dan bahasa Sanskrit yang dapat membolehkan kita membezakan
antara kata asli bahasa Melayu dengan kata pinjaman. Dalam Petikan Kursus Penataran
Bahasa untuk Penyiar serta Petikan Pertandingan Sahibba Meningkatkan Penguasaan dan
Pengembangan Bahasa Melayu dalam Kalangan Pelajar terdapat beberapa perkataan
BMM 3109

11

pinjaman yang digunakan. Setelah dianalisis, penggunaan kata pinjaman dalam petikan ini
melibatkan peminjaman unsur asing dari segi aspek peminjaman tulen, bunyi-bunyi asing,
dan peminjaman imbuhan.
Jadual di bawah menunjukkan perkataan pinjaman yang digunakan dalam Petikan
Kursus Penataran Bahasa untuk Penyiar serta Petikan Pertandingan Sahibba Meningkatkan
Penguasaan dan Pengembangan Bahasa Melayu dalam Kalangan Pelajar:






























Kata Pinjaman dalam Petikan Kursus Penataran Bahasa untuk Penyiar
serta Petikan Pertandingan Sahibba Meningkatkan Penguasaan dan
Pengembangan Bahasa Melayu dalam Kalangan Pelajar
Bil. Aspek/unsur peminjaman Contoh perkataan dalam
petikan.
1.

Peminjaman tulen Bahasa
Inggeris
- auditorium
- program
- radio
- serius
- aspek
- sesi
- input
- kreatif
- kategori
- unit
- kokurikulum
- aktiviti
2.

Peminjaman
bunyi-bunyi asing
Bahasa arab
dan parsi
- /sy/ ;syarikat

- /kh/ ;khusus
Peminjaman
imbuhan
Bahasa
Sanskrit
- tata - ;tatabahasa

BMM 3109

12

3.0 PENGGOLONGAN KATA

Golongan kata dalam bahasa Melayu dapat dibahagikan kepada 4 golongan utama iaitu :-
3.1 Kata Nama
3.2 Kata Kerja
3.3 Kata Adjektif
3.4 Kata Tugas


3.1 Kata Nama

Kata nama ialah kata yang menyatakan nama benda, haiwan, manusia dan tempat dan
terbahagi kepada 4 jenis iaitu:-
i. Kata Nama Am
ii. Kata Nama Khas
iii. Kata Nama Terbitan
iv. Kata Ganti Nama

i. Kata Nama Am
Kata nama am digunakan untuk menyebut nama benda, haiwan, manusia dan tempat
secara umum.

Contoh :

Kata Nama Am Contoh Contoh Penggunaan dalam Ayat
Benda almari, buku, cawan, kereta Siti suka menonton televisyen
Haiwan burung, kucing, harimau Adik suka bermain dengan kucing
Manusia askar, guru, pelajar, doktor Pelajar itu sedang bersenam
Tempat Bandar, klinik, surau, taman Mereka bersiar-siar di taman bunga.

PERINGATAN : Kata nama am ditulis dengan huruf kecil kecuali pada awal ayat.




BMM 3109

13

ii. Kata Nama Khas

Kata Nama Khas digunakan untuk menyatakan nama benda, haiwan, manusia dan tempat
yang tertentu. Huruf pertama kata nama khas mesti dieja dengan huruf besar.

Contoh :


iii. Kata Nama Terbitan

Kata nama terbitan terbentuk daripada kata nama, kata kerja, kata adjektif, kata sendi nama
dan kata hubung, dengan diberi imbuhan peN-, -an, ke-..-an, peN-..-an, peR-..-an dan
bagainya.





Kata Nama
Khas
Contoh Contoh Penggunaan
dalam Ayat
benda Casio, Parker, Proton Waja Ayah membeli sebuah
kereta ProtonWaja
haiwan Pak Belang, Si Comel, Sang
Kancil, Sang Rangkak
Kucing Siti itu bernama Si Comel
manusia Nabilah, Nazihah, Naufal,
Hee Lan, Selvi
Nabilah bekerja sebagai doktor
tempat Pasir Mas, Machang,
Kelantan, Johor Bahru
Keluarganya berasal dari Kelantan
Daripada Kata Dasar Kata Nama Terbitan
kata nama berita, dasar, menteri, pasar pemberita, daratan, kementerian
kata kerja baca, soal, tulis, bangun, pembaca, soalan, pembangunan
kata adjektif bulat, manis, jujur, kaya bulatan, pemanis, kekayaan
kata sendi
nama
oleh, untuk perolehan, peruntukan
kata hubung kecuali, serta kekecualian, penyertan
BMM 3109

14

iv. Kata Ganti Nama

Kata ganti nama ialah kata yang digunakan untuk mengantikan kata nama. Kata ganti nama
terbahagi kepada beberapa golongan, iaitu :-
 Kata Ganti Nama Diri
 Kata Ganti Nama Tunjuk
 Kata Ganti Nama Tanya
 Kata Ganti Nama Tempat
 Kata Ganti Nama Tak Tentu


Kata Ganti Nama Diri

Digunakan untuk menggantikan nama seseorang. Kata ganti nama ini digunakan khas
untuk manusia. Ada 3 jenis kata ganti nama diri :-

 Kata Ganti Nama Diri Pertama
 Kata Ganti Nama Diri Kedua
 Kata Ganti Nama Diri Ketiga

Kata Ganti Nama Diri Pertama
Digunakan untuk diri orang yang bercakap, kata ganti nama diri ini terbahagi kepada 2 iaitu
:-
 Bentuk tunggal
 Bentuk jamak

Bentuk Contoh Kata Ganti Nama Diri Pertama
Tunggal saya, aku, beta, hamba, patik
Jamak kami, kita







BMM 3109

15

Kata Ganti Nama Diri Kedua
Digunakan untuk diri orang yang dilayan atau diajak bercakap.

Bentuk Contoh Kata Ganti Nama Diri Kedua
Tunggal anda, awak, engkau, kamu
Jamak Anda sekalian, awak semua, kamu berdua,


Kata Ganti Nama Diri Ketiga
Digunakan untuk diri orang yang dicakapkan halnya.

Bentuk Contoh Kata Ganti Nama Diri Kedua
Tunggal dia, ia, beliau, baginda
Jamak mereka


Penggunaan Kata Ganti Nama Diri

KGN Diri Pertama Penggunaan
Saya - berhadapan dengan orang yang baru dikenali / orang asing
- dengan teman-teman
- suasana rasmi
Aku - hubungan rapat, mesra, dan sedarjat serta doa kepada tuhan.
- Tidak boleh digunakan untuk orang – orang tua, majlis rasmi
serta surat menyurat rasmi.

Beta - Digunakan oleh raja dan sultan
Patik - Orang biasa ketika bertutur dengan raja dan sultan.
Kami - Merujuk orang yang bertutur tetapi tidak termasuk orang yang
menjadi teman berbicara.
Kita - Merujuk orang yang betutur dan menjadi teman bertutur.




BMM 3109

16

KGN Diri Kedua Penggunaan
anda - Tidak ada hubungan langsung atau pertemuan bersemuka
seperti iklan, surat pekeliling.
awak - teman sebaya, atau kawan rapat
engkau - Dua pihak yang rapat dan untuk tuhan.
- Tidak boleh diguanakan untuk orang yang lebih tua umurnya
atau lebih tinggi tarafnya.
kamu - Digunakan oleh orang dewasa spt ibu bapa, guru kepada
kanak-kanak.

KGN Diri Ketiga Penggunaan
dia / ia - Untuk orang biasa kepada umum.
- Tidak sesuai untuk orang yang berpangkat tinggi
beliau - orang yang terhormat, mulia, dan berjasa spt ibu bapa, guru,
menteri, pahlawan.
- Tidak boleh digunakan untuk pencuri, penjenayah, kanak-
kanak.
baginda - Digunakan untuk raja atau sultan
mereka - Diri orang ketida dan bilangannya lebih daripada seorang.


BENTUK KATA GANTI NAMA DIRI
Ada dua bentuk ata ganti nama diri dalam bahasa Melayu iaitu :-
 Bentuk penuh
 Bentuk singkat






Catatan
 Kata ganti nama diri singkat mesti ditulis serangkai dengan kata dasar
· Kata ganti nama diri penuh mesti ditulis terpisah sebagai kata yang berasingan
Kata ganti nama diri singkat ku- dan mu- sebagai awalan pembentuk kata kerja pasif ditulis
serangkai dengan kata dasar atau kerja tanpa awalan.
Bentuk Penuh Bentuk Singkat
aku
engkau
kamu
dia / ia
ku
kau
mu
nya
BMM 3109

17



Kata ganti nama diri singkat –ku, -mu, dan –nya sebagai objek atau pemilik ditulis serangkai
dengan kata yang mendahuluinya.

-ku -mu -nya
gambarku
htiku
mataku
pandanganku
tanganku
wajahku
ayahmu
bukumu
datukmu
emakmu
kepadamu
suratmu
anaknya
fikirannya
gelengannya
kecacatannya
kepadanya
sekolahnya

Catatan
Kata ganti nama diri singkat –mud an –nya bagi nama Tuhan mengunakan huruf besar
sebagai huruf pertama dan ditulis dengan menggunakan tanda sempang (-)
 Bimbinglah hamba-Mu, ya Tuhanku.
 Mereka memohon rahmat-Nya dan petunjuk-Nya.

Peringatan
Kata ganti nama diri singkat tidak boleh digunakan sebagai subjek. Hanya kata ganti nama
diri penuh boleh bertugas sebagai subjek.




ku- kau- ku- kau-
kubaca
kudengar
kuletakkan
kauambil
kaubawa
kauhadapi
Kupeluk
kurenung
kuterima
kaukatakan
kaunantikan
kuserahkan
Contoh Kesalahan Pembetulan
 Ku pergi sekarang juga.
 Ku menerima sepucuk surat pagi
tadi.
 Kau harus membeli buku itu.
 Aku pergi sekarang juga.
 Aku menerima sepucuk surat pagi
tadi.
 Engkau harus membeli buku itu.
BMM 3109

18

Kata Ganti Nama Tunjuk

Kata ganti nama tunjuk digunakan untuk menunjukkan benda, haiwan, manusia, dan
tempat.
i. ini - Menunjukkan sesuatu yang dekat
ii. itu - Menunjukkan sesuatu yang jauh

Sebagai subjek ayat Sebagai Penentu
* Ini buku
* Itu guru tingkatan saya
* Buku ini kepunyaan saya
* Orang itu guru tingkatan saya.


Kata Ganti Nama Tanya

Digunakan untuk menanyakan benda, haiwan. manusia, masa, tempat dan jumlah atau
bilangan.
Peringatan
Jika kata ganti nama tanya digunakan di hadapan ayat, kata penegas –kah mesti digunakan
dalam bahasa tulisan yang baku.

KGN TANYA Penggunaan Contoh Ayat
apa untuk benda dan haiwan Bungkusan itu apa?
Apakah binatang yang bertanduk itu?
siapa untuk manusia Guru bahasa Melayu kamu siapa?
Siapakah guru bahasa Melayu kamu?
bila untuk masa Hari jadi kamu bila?
Bilakah hari jadi kamu?
mana untuk tempat dan benda Tempat tinggal kamu mana?
Manakah yang lebih bernilai, emas atau
intan?
berapa menanyakan jumlah Harga baju ini berapa?
Berapakah halaman buku itu?




BMM 3109

19

Kata Ganti Nama Tempat

Digunakan untuk menunjukkan kedudukan sesuatu tempat

Kata Ganti Nama
Tempat
Penggunaan Contoh Ayat
sini Tempat yang dekat Kami sudah bosan tinggal di sini.
sana Tempat yang jauh
atau agak jauh
Mereka selalu pergi ke sana.
situ Tempat yang tidak
begitu jauh
Kawasan di situ sungguh bising.

Kata Ganti Nama Tak Tentu (Ganti Nama Umum)

Digunakan untuk menggantikan benda, manusia, masa, tempat atau hal yang tidak khusus.
Kata ganti nama tak tentu terbentuk dengan pengulangan kata ganti nama tanya iaitu :-

Kata Ganti
Nama Tanya
Kata Ganti Nama
Tak Tentu
Penggunaan Contoh Ayat
apa apa - apa Menggantikan
benda / hal
yang tidak
khusus
Kami menyokong apa-apa
sahaja yang baik
Tidak ada apa-apa di dalam beg
itu.
siapa siapa-siapa /
sesiapa
Menggantikan
manusia yang
tidak khusus
Sesiapa yang melakukan
kesalahan akan didenda.
bila bila-bila Menggantikan
masa yang
tidak khusus
Kamu boleh mengambilnya bila-
bila masa sahaja.
mana mana-mana Mengantikan
tempat / hal
yang tidak
khusus
Mana-mana yang baik,
jadikanlah teladan.



BMM 3109

20

3.2 Kata Kerja
Menurut Nik Safiah Karim et.al (2008), kata kerja perkataan yang menjati inti bagi
binaan atau konstruksi frasa kerja. Frasa kerja terdiri daripada kata kerja yang boleh disertai
beberapa unsur lain seperti kata bantu, objek, pelengkap, ayat komplemen dan ayat
keterangan. Kata kerja digolongkan kepada dua kumpulan utama iaitu kata kerja aktif dan
kata kerja pasif.

3.2.1 Kata kerja aktif
Kata kerja aktif ini merupakan kata kerja yang hadir dalam ayat aktif iaitu ayat yang
mengutamakan subjek asal sebagai judul atau perkara yang diterangkan. Kata kerja aktif
pula terdiri daripada dua jenis iaitu:
i. Kata kerja aktif tak transitif
ii. Kata kerja aktif transitif

i. Kata kerja aktif tak transitif
Kata kerja aktif tak transitif ialah kata kerja yang tidak memerlukan mengambung atau objek
sesudahnya. Manakala kata kerja transitif ialah kata kerja yang mengandungi objek yang
terdiri daripada frasa nama untuk melegkapkan maksudnya. Kata kerja tak transitif terbahagi
kepada dua sub golongan iaitu:
 kata kerja aktif transitif tanpa pelengkap iaitu kata kerja yang boleh berdiri tanpa objek
atau pemnyambut.
 Kata kerja aktif tak transitif berpelengkap iaitu kata kerja yang mesti diikuti oleh
pelengkap untuk menyempurnakan maksud ayat.

ii. Kata kerja aktif transitif
Kata kerja aktif transitif ialah kata kerja yang mengandungi objek yang terdiri daripada frasa
nama untuk melengkapkan maksudnya.

3.2.2 Kata kerja pasif
Kata kerja pasif ialah kata kerja hasil daripada proses transformasi atau perubahan ayat ktif
menjadi ayat pasif. Ayat berikut apabila dipasifkan, menjadi seperti ayat berikut:
- Kawasan sekolah sedang dibersihkan oleh murid-murid.
- Surat itu telah saya jawab.
- Tugasnya tidak diabaikan oleh pegawai itu.
- Kereta kesayangan ayah kami baiki.
- Surat itu dimasukkannya ke dalam sampul berdaftar.
BMM 3109

21


Kata kerja pasif juga boleh mengandungi awalan ter-, misalnya: terkarang, termaktub,
terbina, dan ternampak. Contoh ayat adalah seperti berikut:
- Buku itu terkarang oleh Za‟ba.
- Perkara itu sudah termaktub dalam perlembagaan.
- Istana raja Melaka terbina dalam masa dua bulan.
- Asap kapal itu tidak ternampak lagi oleh mereka.



3.3 Kata Adjektif

Kata adjektif, yang juga dikenali sebagai kata sifat, ialah perkataan yang menjadi unsur inti
dalam binaan frasa adjektif. Frasa adjektif boleh terdiri daripada hanya satu kata adjektif
atau beberapa perkataan yang mengandung kata adjektif dan unsur –unsur keterangan
yang lain seperti kata bantu atau kata penguat. Kata adjektif dapat dikenalpasti dan
dibezakan daripada kata nama atau kata kerja dengan cirinya yang boleh didahului atau
diikuti oleh kata penguat seperti amat, sungguh, terlalu, sekali dan sangat. Kata adjektif
dalam ayat berfungsi menerangkan keadaan atau sifat bagisesuatu kata nama atau frasa
nama.
Walaupun golongan kata adjektif tidak mempunyai sub golongan yang ketara, namun
berdasarkan criteria makna, kata adjektif dapat dibahagikan kepada sekurang – kurangnya
Sembilan jenis seperti kata adjektif sifatan atau keadaan, kata adjektif warna, kata adjektif
ukuran, kata adjektif bentuk, kata adjektif waktu, kata adjektif jarak, kata adjektif cara, kata
adjektif perasaan dan kata adjektif pancaindera. Kata adjektif sifatan atau keadaan terdiri
daripada perkataan yang member pengertian sifatan atau keadaan sebagai unsure
keterangan nama. (Nik Safiah Karim et.al 2004).
Ada ahli bahasa yang menganggap golongan kata adjektif itu sebagai kata kerja,
iaitu kata kerja keadaan. Ini adalah kerana kata adjektif itu menyatakan keadaan. Kata
kerja adjektif juga dapat menerima imbuhan dan kata bantu sama seperti kata kerja
(Abdullah 2008). Dalam Tatabahasa Dewan Edisi Ketiga (2008) kata adjektif dianggap
sebagai golongan ketiga. Manakala dalam buku Tatabahasa Pedagogi, kata adjektif
disenaraikan sebagai golongan kedua selepas kata nama. Ini dilakukan kerana kata adjektif
berhubung rapat dengan kata nama. Kata adjektif memberi sifat kepada sesuatu benda,
orang dan perkara. Pendeta Z‟aba menggunakan istilah sifat nama untuk kata adjektif.
(Abdullah 2008)
BMM 3109

22

3.3.1 Jenis Kata adjektif

Kata adjektif yang dikenal sebagai kata sifat ialah perkataan yang menjadi unsur inti dalam
binaan frasa adjektif. Frasa adjektif boleh terdiri daripada hanya satu kata adjektif atau
beberapa perkataan yang mengandungi kata adjektif dan unsur-unsur keterangan yang lain
seperti kata bantu atau kata penguat. Bagi kata adjektif sifatan atau keadaan dan Kata
adjektif warna frasa adjektif ialah susunan perkataan yang terdiri daripada satu atau
beberapa perkataan yang mengandungi kata sifat atau adjektif sebagai kata intinya. Kata inti
merupakan bahagian utama dalam susunan frasa tersebut.
Frasa adjektif yang dibincangkan ialah kata adjektif sifatan yang berfungsi sebagai
predikat dan juga sebagai unsur keterangan dan unsur penerang dalam predikat. Sebagai
unsur keterangan, kata adjektif hadir sesudah kata kerja dan sebagai unsur penerang, kata
adjektif hadir sesudah kata nama. Bagi kata adjektif ukuran, bentuk, waktu, jarak, cara,
perasaan dan pancaindera, frasa adjektif ialah susunan perkataan yang terdiri daripada satu
atau beberapa perkataan yang mengandungi kata sifat atau adjektif sebagai kata intinya.
Kata inti merupakan bahagian utama dalam susunan frasa tersebut. Frasa adjektif yang
dibincangkan ialah kata adjektif sifatan yang berfungsi sebagai predikat dan juga sebagai
unsur keterangan dan unsure penerang dalam predikat (Nik Safiah Karim et.al 2003)

Kata adjektif sifatan atau keadaan

Contohnya: baik,lemah, jahat, kasar
Contoh ayat
„Pelajar yang pandai akan berjaya dalam
hidupnya‟

Ayat ini menunjukkan kata adjektif sifatan. Perkataan „pandai‟ menunjukkan sesuatu sifat
dalam kata adjektif sifatan.

Kata adjektif warna

Contohnya: merah, ungu, putih, kelabu
Contoh ayat
„Daun-daun hijau tiada lagi pada pokok itu‟
Ayat ini menunjukkan kata adjektif warna. Perkataan„hijau‟ menunjukkan sesuatu sifat warna
dalam kata adjektif.
BMM 3109

23

Kata adjektif ukuran
Contohnya: panjang, rendah, pendek, tebal
Contoh penggunaannya dalam ayat:
Jambatan panjang itu baru siap didirikan
Ayat ini menerangkan kata adjektif ukuran. Perkataan „panjang‟ menunjukkan ayat ini
berbentuk kata adjektif ukuran

Kata adjektif bentuk
Contohnya: Bulat, bengkok, lonjong, lurus
Contoh penggunaannya dalam ayat:
Kemerdekaan Negara itu tercapai hasil satu perundingan meja bulat.
Ayat ini menunjukkan kata adjektif bentuk. Perkataan„bulat‟menunjukkan ayat ini ialah kata
adjektif bentuk.

Kata adjektif waktu
Contohnya:
Baharu, lampau, lama, lewat
Contoh pengguaannya dalam ayat:
Ali ke kedai untuk membeli baju baharu.
Ayat ini menunjukkan kata adjektif waktu. Perkataan dalam „baharu‟ menunjukkan waktu
yang diterangkan.

Kata adjektif jarak
Contohnya: jauh, hamper, dekat, nyaris
Contoh penggunaan dalam ayat:
Rumah yang ditujui itu sungguh jauh
Ayat ini menunjukkan kata adjektif jarak. Perkataan „jauh‟ menunjukkan jarak yang
diterangkan

Kata adjektif cara
Contohnya: cepat, lincah, deras, gopoh
Contoh penggunaannya dalam ayat:
Tindakbalas orang tua itu sungguh cepat.
Ayat ini menunjukkan kata adjektif cara. Perkataan „cepat‟ menunjukkan cara yang
diterangkan

BMM 3109

24

Kata adjektif perasaan
Contohnya: Rindu, berahi, benci, ragu, gembira
Contoh penggunaannya dalam ayat:
Dia amat rindu akan emaknya
Ayat ini menunjukkan kata adjektif perasaan. Perkataan „rindu‟ menunjukkan perasaan yang
diterangkan

Kata adjektif pancaindera
Kata adjektif jenis ini terdiri daripada perkataan yang memberi pengertian konsep rasa,
pandang, dengar, bau, sentuh, atau gabungan kelima-lima indera, sebagai penerang kata
nama. Contohnya:

Indera rasa: sedap, pahit, manis, masin
Contoh penggunaannya dalam ayat:
Masakan sedap tidak semestinya terdapat di kedai

Indera Pandang: cantik, buruk, molek, tampan
Contoh penggunaannya dalam ayat
Pemandangan di pinggir laut itu sungguh cantik

Indera dengar: Bising, mersik, merdu, serak
Contoh penggunaannya dalam ayat:
Bunyi bising itu datang dari biliknya.

Indera bau: harum, tengik, wangi, semerbak
Contoh penggunaannya dalam ayat:
Bedak sejuk itu harum baunya
Indera sentuh: halus, kesat, licin, lembap
Contoh penggunaannya dalam ayat:
Kain halus itu hasil tenunan tangan
Gabungan indera:
bersih (sentuh + pandang + bau)
selesa (sentuh + pandang)
tenteram (dengar + pandang)
Contoh penggunaannya dalam ayat:
Islam menggalakkan orang memakai pakaian bersih
BMM 3109

25

3.3.2 Bentuk Kata Adjektif

i. Kata adjektif tunggal
Menurut Nik Safiah Karim (2003) sebahagsian besar kata adjektif dalam bahasa Melayu
terdiri daripada kata tunggal. Kata adjektif membawa pengertian yang berkaitan deng sifat-
sifat tertentu. Bentuk-bentuk kata adjektif yang demikian terhasil daripada bentuk kata
dasar, iaitu tanpa gabungan dengan bentuk imbuhan, atau tanpa mengalami proses-proses
lain seperti penggandaan. Kata adjektif tunggal mudah digunakan dalam ayat sebagai
penerang kata nama, dan menerima sama ada kata Bantu dan kata penguat atau tidak
menerima unsur-unsur tersebut. Contohnya
i. Warna kuning digemari oleh kakaknya.
ii. Cara hidup seniman itu amat sederhana.
iii. Pada malam ini bulan sungguh terang

ii. Kata adjektif terbitan
Bagi kata adjektif, misalnya, penggolongan kata dilakukan berdasarkan fungsi atau
tugasnya di dalam ayat. Oleh itu, kata adjektif didefinisikan sebagai kata yang menerangkan
nama. Ini menunjukkan bahawa kriteria yang digunakan dalam menggolongkan kata ini tidak
tekal. Disebabkan kriteria tradisional ini kurang saintifik sifatnya, maka kini beberapa kriteria
lain digunakan, iaitu penggolongan kata berasaskan kriteria formal (bentuk kata) dan kriteria
fungsian atau sintaksis (tugas dan distribusi kata).
Berdasarkan ciri morfologi, penggolongan kata diteliti dari aspek imbuhan, iaitu
imbuhan dijadikan ciri bagi menunjukkan keanggotaan sesuatu kata ke dalam golongan
tertentu. Contohnya bagi kata nama, imbuhan yang biasanya membentuk kata nama ialah
imbuhan peN-, per-...-an, pe-...-an, ke-...- an dan -an (Asmah Hj. Omar 1962). Oleh itu,
imbuhan ini, apabila digandingkan dengan kata dasar, akan membentuk kata terbitan yang
tergolong dalam kata nama. Menurut Asraf Abdul Wahab (1978), imbuhan merupakan
penanda bagi sesuatu golongan kata. Nik Safiah Karim et al. (1989) juga menjadikan
imbuhan sebagai salah satu kriteria penggolongan kata, iaitu setiap golongan kata
mempunyai imbuhannya yang tersendiri. Contoh: Kata Adjektif Awalan Akhiran Apitan
Sisipan ter- ke-...-an -else- -er- -em- Nik Safiah Karim menggunakan kriteria makna dan
fungsian.

iii. Kata adjektif ganda
Definisi penggandaan sebagai proses bagaimana suatu kata dasar atau sebahagian
daripadanya diulang. Bahagian yang diulang ini dipanggil gandaan yang boleh mendahului
BMM 3109

26

atau mengikuti dasarnya. Penggandaan penuh - proses yang menggandakan keseluruhan
kata ganda.Gandaan penuh boleh dibuat pada kata akar dan kata terbitan. Kata ganda
seluruh ialah kata dasar yang digandakan seluruhnya. Kata dasarnya boleh mengambil
bentuk kata nama, kata adjektif, kata kerja, atau kata keterangan. Kata ganda seluruh
digabungkan dengan tanda sempang (-). (Arbak Othman 1985)
Penggandaan separa pada kata dasar yang berimbuhan adalah merupakan
penggandaan separa yang berlaku dengan hanya mengulangi kata dasar dan tidak
melibatkan imbuhan.Penggandaan ini berlaku pada kata kerja dan kata adjektif, dan boleh
terletak di bahagian belakang kata dasar atau di bahagian hadapan kata
dasar.Penggandaan Separa Berimbuhan dengan Awalan. Penggandaan
separa berimbuhan dengan awalan ialah kata ganda yang mempunyai imbuhan di hadapan
kata dasarnya.
Asmah (2009) menyatakan penggandaan berima berlaku untuk kata nama, kata
kerja, kata sifat (adjektif) dan adverb. Beberapa contoh kata adjektif yang mengalami
penggandaan berima iaitu lekak-lekuk, remuk-redam, bengkang-bengkok, hiruk-pikuk,
terang-benderang,
licin-lican, herot-perot, hingar-bingar, hina-dina, huru-hara dan senang-lenang (Abdullah
2008). Nik Safiah Karim (2006) memberikan contoh seperti kacau-bilau, gilang-gemilang,
kontang-kanting, titik-bengik, porak-peranda, gelap-gelita, kucar-kacir, kusut-masai dan
simpang-siur kata adjektif yang mengalami pergandaan berima.

iv. Kata adjektif majmuk

Menurut Nik Safiah Karim (2003) kata adjektif majmuk ialah perkataan yang terbentuk
dengan proses mencantumkan dua perkataan atau lebih untuk membentuk perkataan
baharu yang mempunyai maksud tersendiri. Biru laut, muda remaja, dan kuning
langsat ialah contoh kata adjektif majmuk
Contoh penggunaannya dalam ayat adalah seperti yangberikut:

i. Baju kurung songket merah jambu kesayangan kakak dicuri orang.
ii. Ular yang dilihatnya kelmarin berwarna hijau daun.
iii. Dinding bahagian dalam rumahnya dicat dengan warna biru laut.

Terdapat sejumlah kata adjektif majmuk yang membawa maksud kiasan, iaitu terdiri
daripada simpulan bahasa, seperti contoh yang berikut:
i. panjang tangan
BMM 3109

27

ii. besar kepala
iii. ringan tulang
Contoh penggunaannya dalam ayat adalah seperti yang berikut:
i. Dia tidak boleh dipercayai kerana tabiatnya panjang tangan.
ii. Kejayaan itu telah membuatnya menjadi besar kepala.
iii. Ali dsukai ramai kerana ia ringan tulang

Terdapat juga rangkaian kata adjektif yang sekali imbas seolah-olah kata adjektif majmuk.
Sebenarnya binaan ini terdiri daripada bentuk frasa dan boleh menerima penyisipan di
antaranya. Contohnya:

i. riang gembira - riang dan gembira
ii. tua muda - tua dan muda
iii. miskin kaya - miskin dan kaya

Gabungan antara kata adjektif dengan kata adjektif atau kata adjektif dengan kata nama
membentuk konstituen-konstituen baharu dengan makna baharu

v. Kata adjektif dalam bentuk perbandingan
Menurut Nik Safiah Karim (2003) kata adjektif ialah perkataan yang menjadi penerang kata
nama. Misalnya, besar dalam frasa rumah besar dan rajin dalam frasa pelajar rajin. Kata
adjektif hadir selepas kata nama. Sebagai bandingan dalam bahasa Inggeris kata adjektif
hadir sebelum kata nama, misalnya big house. Susunan kata diikuti kata adjektif itu disebut
susunan mengikut hokum D-M, iaitu unsure yang diterangkan (D) mendahului unsure yang
menerangkan (M). Hokum ini merupakan satu peraturan penting bagi bahasa Melayu
Kata adjektif dapat digunakan untuk menyatakan darjah perbandingan, iaitu darjah biasa,
darjah perbandingan dan darjah penghabisan (Nik Safiah Karim 2003).

a. Darjah biasa
Pada darjah biasa, kata adjektif biasa digunakan, iaitu tanpa apa-apa tambahan
bentuk. Contohnya, kata-kata adjektif seperti pandai dan laju dalam ayat yang berikut:
i. Anak Encik Ismail sangat pandai
ii. Bas itu laju sungguh
Kata adjektif biasa boleh didahului atau diikuti oleh kata penguat,
contohnya sangat dansungguh. Bentuk kata ajektif biasa ialah kata tunggal iaitu yang tidak
BMM 3109

28

menerima apa-apa imbuhan atau proses pembentukan kata lain seperti penggandaan atau
pemajmukan (Nik Safiah Karim 2003 )


b. Darjah bandingan

Menurut Nik Safiah Karim (2003)Terdapat dua cara darjah bandingan dalam bahasa
Melayu. Iaitu bandingan yang sama dan yang kedua ialah bandingan berbeza

Yang pertama merujuk pada bandingan yang sama,
Iaitu dengan menggunakan awalan se- dangan kata adjektif. Contohnya ialah sebesar (se+
besar) seperti dalam ayat yang berikut
i. Rumah saya tidak sebesar rumah Ali
Atau secantik (se + cantik ) dalam ayat:
ii. Gadis itu secantik tuan puteri
Demikian juga dengan sepandai (sama pandai), segagah (sama gagah) dan sehebat (sama
hebat)

Cara bandingan yang kedua ialah antara ciri berbeza.
Iaitu kata adjektif yang menggunakan kata penguat lebih atau kurang, yang
berfungsi sebagai bandingan
i. Rumahnya lebih besar daripada rumah Ali
ii. Lukisan itu kurang cantik daripada lukisan Siti
Perkataan lebih (jika sifatnya lebih) dan kurang (jika sifatnya kurang) digunakan dengan kata
adjektif. Contoh ialah lebih besar (lebih + besar ) dan kurang cantik (kurang + cantik) dalam
ayat-ayat diatas. (Nik Safiah Karim 2003 )

c. Darjah penghabisan
Menurut Nik Safiah Karim (2003 )Terdapat pelbagai cara menggunakan kata adjektif untuk
menunjukan darjah penghabisan. Satu cara untuk menunjukkan darjah penghabisan adalah
dengan menggunakan bentuk kata adjektif yang digandakan, didahulukan oleh awalan se-
Misalnya sepandai-pandai (tupai melompat), sebaik-baik (manusia), dan semanis-manis
(madu).
Contoh ayat adalah seperti yang berikut
i. Sepandai-pandai tupai melompat, akhirnya jatuh ke tanah
ii.Semanis-manis madu, labih manis lagi gula ini.
BMM 3109

29

Cara yang kedua adalah dengan menggunakan awalan ter- dihadapan kata adjektif. Salah
satu makna yang didukung oleh awalan ter- adalah untuk darjah penghabisan. Contohnya
ialah terpandai, terbaik dan termanis.
Contoh ayat adalah seperti yang berikut
i. Mohd. Irfanlah pelajar yang terpandai di dalam kelas itu
ii. Keputusan peperiksaan lalu merupakan yang terbaik bagi sekolah saya
Cara seterusnya bagi menunjukan darjah penghabisan adalah dengan menggunakan
perkataan paling, yang seperti awalan ter-, juga membawa maksud tersebut. Contohnya
ialah paling pandai, paling baik, dan paling manis.
Seterusnya, darjah penghabisan disampaikan menggunakan perkatan sekali selepas kata
adjektif. Sekali juga membawa maksud yang sama seperti paling dan awalan ter-.
Contohnya ialah pandai sekali, baik sekali, dan manis sekali. (Nik Safiah Karim 2003 )

3.4 Kata Tugas
Kata tugas ialah satu kelompok perkataan yang kehadirannya dalam ayat penting
kerana tugas-tugas sintaksis yang dipikulnya. Tiap-tiap jenis kata tugas mempunyai peranan
tertentu, yang jikalau tidak hadir dalam ayat, sama ada akan merosakkan ayat itu atau
mengurangkan maksud-maksud tertentu. Tidak seperti tiga golongan kata yang lain dalam
bahasa Melayu, iaitu kata nama, kata kerja, dan kata adjektif, kata tugas tidak berfungsi
sebagai inti sesuatu frasa. Kata tugas hadir dalam ayat, sama ada di bahagian hadapan
ayat, di bahagian hadapan frasa, atau di belakang perkataan-perkataan tertentu untuk
memberikan makna khusus atau memainkan peranan sintaksis tertentu dalam ayat
berkenaan.
Oleh itu, dari segi kehadiran kata tugas dalam ayat, dapat dibahagikannya kepada
empat, iaitu:
1. Sebagai perkataan yang menghubungkan ayat dengan ayat (kata hubung)
2. Sebagai perkataan yang hadir di hadapan ayat atau klausa (kata praklausa)
3. Sebagai perkataan yang hadir di hadapan frasa (kata prafrasa)
4. Sebagai bentuk perkataan yang hadir selepas perkataan-perkataan tertentu (kata
pascakata)






BMM 3109

30

Kata Hubung

Kata hubung terdiri daripada empat subjenis, iaitu kata hubung gabungan, kata
hubung pancangan keterangan, kata hubung pancangan relatif, dan kata hubung
pancangan komplemen.
Jumlah kata hubung gabungan dalam bahasa Melayu amat besar,
antaranya, dan, tetapi, atau, serta, seraya,sambil, dan lalu. Demikian juga dengan kata
hubung pancangan keterangan; antaranya, walaupun, kerana,hingga, jikalau, untuk,
dan apabila. Sebaliknya, hanya terdapat satu kata hubung pancangan relatif, iaitu yang.
Jumlah kata hubung pancangan komplemen juga tidak banyak, antaranya, bahawa, untuk,
dan supaya.

Kata Praklausa
Golongan katat praklausa pula terbahagi kepada lima subjenis, masing-masing hadir di
hadapan ayat dan masing-masing memikul tugas tertentu. Subjenis kata praklausa
ialah kata seru, kata tanya, kata perintah, kata pembenar, dan kata pangkal ayat.

Kata Seru
Kata seru ialah perkataan yang digunakan untuk menyampaikan perasaan-perasaan
seperti marah, sakit, hairan, geram, terperanjat, dan ejekan. Sebagai contoh ialah
perkataan cis dan aduh dalam ayat-ayat yang berikut:

1. Cis, penakut rupanya!
2. Aduh, sakitnya kakiku!

Perhatikan bahawa dalam ayat seru, kata seru berada di hadapan ayat
dan pada akhir ayat diletakkan tanda seru (!).

Kata Tanya
Kata tanya digunakan untuk menanyakan sesuatu. Lazimnya kata tanya disertai
bentuk penegas –kah dan hadir di bahagian hadapan ayat. Misalnya:

1. Bilakah awak hendak ke pejabat pos?
2. Berapakah harga buku itu?
Perhatikan bahawa dalam ayat yang mengandungi kata tanya (iaitu
ayat tanya), terdapat tanda soal (?) di bahagian akhir ayat tersebut.
BMM 3109

31

Kata Perintah
Kata perintah ialah kata tugas yang hadir di hadapan ayat perintah. Terdapat banyak
jenis ayat perintah, iaitu ayat suruhan, ayat larangan, ayat silaan, dan ayat permintaan.
Maka terdapat pelbagai jenis kata perintah. Misalnya, jangan, usah, sila, jemput, minta,
dan tolong.Perhatikan contoh-contoh dalam ayat yang berikut:

1. Jangan ambil buku daripada almari itu.
2. Sila masuk ke dewan sekarang juga.
3. Tolong kembalikan borang ini sebelum akhir bulan.

Kata Pembenar dan Kata Pangkal Ayat

Dua lagi kata tugas dalam subjenis kata praklausa ialah kata pembenar dan kata
pangkal ayat, masing-masing tidak begitu kerap digunakan dalam bahasa Melayu dan tidak
pula menimbulkan kesukaran. Contoh kata pembenar ialah benar dan ya, sementara contoh
kata pangkal ayat ialah maka, arakian, hatta, dan sebermula.


Kata Prafrasa
Yang agak besar jumlahnya dan yang kerap menimbulkan masalah ialah golongan
yang ketiga, iaitu kata prafrasa. Jumlah subjenis golongan ini ialah lapan, iaitukata
bantu, kata penguat, kata penegas, kata nafi, katapemeri, kata sendi nama, kata
arah dan kata bilangan. Bukan sahaja jumlah subjenisnya banyak, tetapi jumlah perkataan
dalam setiap subjenis juga banyak dan hampir semuanya mempunyai kekerapan yang tinggi
dalam bahasa Melayu. Kata sendi nama, misalnya terdiri daripada satu jumlah yang besar
dan kompleks penggunaannya. Subjenis kata bilangan juga kompleks, dan para pelajar
selalu keliru tentang penggunaan kata nafi serta kata pemeri.


Kata Bantu
Kata bantu ialah perkataan yang hadir di hadapan kata kerja dan kata adjektif untuk
memberikan maksud tertentu. Terdapat dua jenis kata bantu dalam bahasa Melayu,
iaitukata bantu aspek dan kata bantu ragam. Kata bantu aspek menimbulkan suasana
perbezaan masa, iaitu masa lampau (telah, sudah, dan pernah), masa kini
(sedang danmasih), atau masa hadapan (akan dan belum). Kata bantu ragam pula
BMM 3109

32

menyampaikan maksud ragam perasaan, misalnya hendak, mahu, harus, mesti, boleh,
dan dapat. Contoh penggunaan kata bantu dalam ayat ialah:

1. Mereka sedang menajalani latihan di pusat sukan.
2. Pisang itu masih muda lagi.

Kata Penguat
Kata penguat ialah perkataan yang hadir di hadapan frasa atau kata adjektif untuk
menguatkan maksudnya. Kadang-kadang, kata penguat boleh juga hadir di belakang kata
adjektif. Contoh kata penguat ialah paling, agak,terlalu, amat, sangat, dan sungguh. Contoh
dalam ayat ialah:
1. Pelajar itu sungguh rajin.
2. Karangan Anita agak baik.

Kata Penegas
Kata penegas ialah sejumlah perkataan yang memberikan penekanan pada bahagian-
bahagian tertentu dalam ayat. Terdapat dua jenis kata penegas, iaitu:
1. Yang menegaskan hanya frasa predikat atau bahagiannya. Contoh kata penegas jenis
ini ialah –kah,-tah, dan –lah.
2. Yang menegaskan kedua-dua bahagian ayat, iaitu frasa nama sebagai subjek atau
sebahagiannya atau frasa predikat atau bahagian-bahagiannya. Contoh kata penegas jenis
ini ialah juga, jua, pun, sahaja, lagi,hanya, dan memang.
Beberapa contoh kata penegas dalam ayat adalah seperti yang berikut:
1. Itulah ibu pejabat persatuan kami.
2. Hanya Ali yang telah sampai ke rumah.

Kata Nafi
Kata nafi hadir di hadapan frasa predikat untuk menafikan maksud yang terkandung
dalam frasa tersebut. Terdapat dua kata nafi, iaitu tidak dan bukan, dengan peraturan
tertentu tentang penggunaannya. Peraturan inilah yang kurang diketahui oleh para
pengguna bahasa, sehingga menimbulkan kesulitan. Sebenarnya, jikalau dipelajari dan
difahami peraturan ini, penggunaan kata nafi tidak akan menjadi masalah.
Kata nafi bukan hadir di hadapan frasa atau kata nama dan frasa atau kata sendi
nama, seperti ternyata dalam contoh yang berikut:
1. Encik Ahmad bukan guru sukan kami.
2. Dia bukan dari sekolah asrama penuh.
BMM 3109

33

Kata nafi tidak pula hadir dalam ayat yang frasa predikatnya terdiri
daripada frasa / kata kerja dan frasa / kata adjektif, seperti dalam ayat-ayat yang berikut:
1. Tetamu dia tidak datang.
2. Pelajar itu tidak cergas sangat.

Kata Pemeri
Kata pemeri ialah unsur yang menjadi pemeri hal atau perangkai antara subjek dengan
frasa-frasa utama dalam predikat. Terdapat dua jenis kata pemeri, iaitu:
1. Ialah, yang hadir di hadapan frasa nama dalam predikatnya.
Contohnya:
Projek yang baru dirasmikan itu ialah salah satu projek bagi membasmi kemiskinan.
2. Adalah, yang hadir di hadapan prediakt yang terdiri daripada frasa adjektif dan frasa
sendi nama. Contohnya:
a) Dengan predikat frasa sendi nama
Sumbangan yang terbesar adalah daripada penduduk-penduduk kampung tersebut.
b) Dengan predikat frasa adjektif
Cadangan para pelajar itu adalah sangat baik.

Kata Sendi Nama

Kata sendi nama ialah perkataan yang letaknya di hadapan frasa nama. Jumlah kata
sendi nama dalam bahasa Melayu agak banyak, masing-masing dengna cara penggunaan
tersendiri. Kata sendi nama adalah antara perkataan yang menjadi masalah bagi para
pelajar. Berikut disenaraikan kata sendi nama dalam bahasa Melayu yang lazim digunakan.

di bagi umpama hingga
ke demi sejak untuk
dari untuk terhadap antara
daripada tentang akan dengan
kepada seperti oleh dalam
pada

Kata Bilangan
Kata bilangan pula ialah sejumlah perkataan yang menjadi penerang jumlah kepada
frasa nama. Contohnya,dua, lima belas, segala, semua, ketiga-tiga, masing-masing,
dan separuh.
BMM 3109

34

Kata Pascakata
Kata pascakata hadir selepas perkataan dengan tugas-tugas tertentu. Terdapat dua
subjenis kata pascakata, masing-masing ditandai dengan perkataan –nya, iaitu kata
penekan, yang memberikan penegasan, dan kata pembenda, yang menukar perkataan
bukan kata nama menjadi kata nama. Contoh fungsi penekan ialah
sesungguhnya, bahawasanya, . Contoh fungsi pembenda ialah lajunya, sakitnya,
dan datangnya.
Demikianlah huraian ringkas tentang kata tugas, yang tiap-tiap satu memerlukan
huraian yang lebih lanjut. Jelas kelihatan bahawa golongan kata ini penting dalam bahasa
Melayu kerana peranan yang dimainkan oleh tiap-tiap jenis.


























BMM 3109

35

4.0 Langkah-langkah PDP (Kata Kerja)


RANCANGAN PENGAJARAN HARIAN BAHASA MALAYSIA TAHUN 2


Tarikh/Hari : 25 April 2014 (Jumaat)
Masa : 10.45 – 11:45 pagi (60 Minit)
Kelas : Tahun 2 Dinamik
Bil. Pelajar : 32 Orang
Topik : Kata Kerja
Standard Pembelajaran


: Murid dapat memahami kata kerja yang mengikut tingkah laku.

Objektif Pembelajaran : Pada akhir pembelajaran pelajar dapat
(i) Memahami maksud kata kerja
(ii) Menyenaraikan 2 kata kerja berserta contoh ayat.
(iii) Membina dan menulis 10 ayat lengkap ayat dengan
menggunakan kata kerja yang telah disenaraikan.

Konsep : Melihat, mendengar, berfikir dan mentafsir
Bahan : LCD Projector, speaker, Microsoft power point, lembaran kerja,
pen marker dan papan putih.

Nilai : Besyukur dan berhati-hati
Kemahiran : Memahami maksud, membanding beza dan mentafsir maklumat
Pengetahuansedia ada :1. Murid menguasai kemahiran mendengar, bertutur, membaca
dan menulis di peringkat awal.
2. Murid telah biasa bersoal jawab dalam kehidupan seharian.










BMM 3109

36

Langkah/Masa Isi Pelajaran
Aktiviti Pengajaran Pembelajaran
Catatan
Aktiviti Guru Aktiviti Pelajar
Perkembangan
Langkah 1
(10 minit)
Klip Video
“Suasana di Taman
Permainan”

- Menonton,
mendengar
dengan teliti dan
fahami isi
kandungan klip
video

- Menulis
perkataan yang
ditunjukkan di
dalam klip video
1. Guru meminta
murid menoton
dan memerhatikan
tayangan video
pendek.
2. Menerangkan apa
yang perlu dibuat
oleh murid.
- Murid perlu
memberi
perhatian
terhadap
tayangan
video.
- Mencatatkan
setiap
perbuatan
yang terdapat
dalam video.
1. Mendengar
arahan guru.


2. Perlu memberi
perhatian
terhadap klip
video yang
dipaparkan.
3. Murid mencatat
setiap perlakuan
yang terdapat
dalam video.
BBM:
LCD,
Komputer riba,
speaker

KB: Memerhati


Langkah 2
( 5 minit)
1. Menyatakan
perlakuan yang
terdapat dalam
tayangan video.
1. Menyoal murid
perlakuan yang
terdapat dalam
tayangan video.
2. Guru memaparkan
perkataan yang
menunjukkan
setiap perbuatan
yang terdapat
dalam tayangan
video.
1. Murid
menyatakan
perbuatan yang
terdapat dalam
tayangan video.
2. Murid
memadankan
dan menyemak
perlakuan yang
telah mereka
catat.
BBM:
LCD,
Komputer riba,
Microsoft
power point.

KB:
Memahami
Langkah 3
(10 minit)
Aktiviti berpasangan.
i. Menyenaraikan 2
kata kerja.
ii. Membina ayat
secara lisan
menggunakan
perkataan yang
di senaraikan.


1. Guru meminta
murid
menyenaraikan 2
kata kerja dan
membina ayat
secara lisan.
2. Memantau dan
memberi
bimbingan pada
setiap kumpulan.
1. Berbincang
dengan rakan.
i. Menyenaraikan
dua kata kerja
dan membina
ayat secara lisan.
BBB:
i. Lembaran
kerja
KB:
Komunikasi
Nilai murni:
i. Bersyukur
ii. Berhatihati
BMM 3109

37

Refleksi

Alhamdulillah, bersyukur ke hadrat Allah S.W.T dengan izinNya, maka saya
menyiapkan tugasan projek KKBI bagi subjek Bahasa Melayu iaitu Morfologi Bahasa Melayu
BMM3109.
Penerangan secara jelas telah diberikan oleh En. Husin Fatteh Din terlebih dahulu
sebelum kerja penghasilan KKBI ini dijalankan. Pelajar-pelajar kelas BM 5.07 telah
mengajukan pelbagai soalan untuk memahami segala kehendak dalam tugasan ini.
Tugasan ini hendalah dijalankan secara individu. Namun saya dan beberapa orang
rakan sekelas telah berbincang bersama-sama untuk menghasilkan KKBI ni. Jadi kami telah
berbincang beberapa perkara yang perlu dikukan dalam menyiapkan KKBI ini. Secara
keseluruhannya rakan-rakan memberi kerjasama yang baik.
Dalam tugasan KKBI ini, perkara utama yang perlu dibuat ialah mengenal pasti
bentuk, golongan dan jenis kata dalam Bahasa Melayu. Pelajar juga dikehendaki
meyediakan langkah Pembelajaran dan Pengajaran (PdP) dengan teknik yang dipilih.
Banyak perkara yang saya perolehi semasa melaksanakan KKBI ini. Kekuatan yang
diperolehi boleh digunakan untuk memantapkan pengajaran dan pembelajaran tentang
subjek Bahasa Melayu di sekolah rendah.
Saya berasa sangat gembira kerana dapat menyelesaikan tugasan ini walaupun
mengalami sedikit kelewatan dari yang sepatutnya.
Akhir sekali, apa yang dapat saya rumuskan ialah guru hendaklah sentiasa
mempersiapkan diri dalam profesion keguruan yang berada dalam dunia yang serba
mencabar ini. Setiap guru haruslah sentiasa bersiap sedia dan sentiasa peka kepada arus
modenisasi dalam bidang keguruan. Berlandaskan dunia yang semakin moden dan
mencabar ini, guru juga harus dan seiring dengan kemodenan. Guru perlu mempersiapkan
diri dengan penggunaan kemudahan ICT untuk membantu dalam pengajaran dan
pembelajaran.









BMM 3109

38

RUJUKAN

Buku
Abdullah Hassan(2002). Tatabahasa Bahasa Melayu:Morfologi dan sintaksis untuk guru
dan pelajar. PTS: Pahang.

Dr Ali Mahmood …[et al.],(2011). HBML2103 Morfologi dan Sintaksis Bahasa Melayu.
Malaysia: Open University Malaysia.

Goay Teck Chong,Choo Say Tee dan Zainuddin Ahman. 2008. Teks Pra-U STPM Bahasa
Melayu Kertas 1. Petaling Jaya. Pearson Longman

Nik Safiah Karim.1996.Pendahuluan dalam Unsur Bahasa Asing dalam Bahasa Melayu: Siri
Monografi Sejarah Bahasa Melayu.Kuala Lumpur : Dewan Bahasa dan Pustaka

Nik Safiah Karim, Farid M. Onn, Hashim Hj. Musa, dan Abdul Hamid Mahmood. 2008.
Tatabahasa Dewan Edisi Ketiga. Kuala Lumpur.Dewan Bahasa dan Pustaka.

Siti Hajar Abdul Aziz. 2008. Bahasa Melayu 1.Siri Pendidikan Guru. Kuala Lumpur. Oxford
Fajar Sdn. Bhd

Laman sesawang

http://pgsrkent08.edublogs.org/2012/01/29/akronim/
http://www.scribd.com/doc/13626069/Kata-Pinjaman-Dalam-Bahasa-Melayu
http://www.scribd.com/doc/86482484/Takrif-Morfologi-Dan-Proses-Pembentukan-Kata










BMM 3109

39

LAMPIRAN