You are on page 1of 22

POŠTOVANJE SVETIH IKONA

Ivica Stamenković

Deveto poglavlje iz knjige "Pravoslavlje obasjano evan đeljem".

www.hriscanstvo-pravoslavlje.com
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

''Ne gradi sebi lika rezana niti kakve slike od onoga što je gore na
nebu, ili dolje na zemlji, ili u vodi ispod zemlje. Nemoj im se klanjati niti im
služiti, jer sam ja Gospod Bog tvoj, Bog revnitelj, koji pohodim grijehe ota čke
na sinovima do trećega i do četvrtoga koljena, onijeh koji mrze na mene; A
činim milost na tisućama onijeh koji me ljube i čuvaju zapovijesti moje.''

Druga knjiga Mojsijeva 20:4-6

''Hristos dođe da nas izbavi svakoga poklonjenija i službe tvari i dela


ruk čelovečeskih, a oni te okreni te obrni, pak opet moraš se klanjati delu ruk
čelovečeskih. I što je grđe i gore: pišu svetoga Hristofora s pasjom glavom,
moraš joj se klanjati. Obraz preblagoslovene Spasiteljeve matere sa tri ruke
pišu! To što bi u naturi (sačuvaj bože!) čudovište bilo, tome se na ikoni moraš
klanjati. Evo, braćo moja, dokle sujeverije i slepota može doći i stignuti!''1
Dositej Obradović

Jedna od izraženih praksi karakterističnih za Istočno-pravoslavno


hrišćanstvo jeste ikonoslikarstvo i poštovanje svetačkih izobraženja (ikona).
Kao što je to slučaj sa mnogim drugim pravoslavnim verovanjima, i ovo
vezano za ikonopoštovanje je, u svetlu Svetog pisma, veoma lako prikazati
kao biblijski nedozvoljeno i višestruko pogrešno. Međutim, teolozi
Pravoslavne crkve, pod uticajem ''svetog predanja'', smatraju da su upravo
evanđeoski hrišćani (koje nazivaju sektašima) ti koji greše zbog svog
neprihvatanja ikona. Njihovo propovedanje u Srbiji i drugim tradicionalno
pravoslavnim zemljama o tome da ikonopoštovanje nije biblijski utemeljeno,
proglašava se veoma pogubnim uticajem kojeg protestanti vrše u odnosu na
pravoslavne:

''Negativni uticaj inoslavlja na pravoslavlje ovde je možda najvidniji


i najpogubniji. Protestanti, u svim svojim konfesionalnim varijantama i
derivatima, prosto odbijaju svaki religiozni značaj ikone, ona je kod njih na
osnovu jedne pogrešne teološke duhovnosti uklonjena iz molitvenosti i
bogosluženja. Oni su u tom pogledu, kao i mnogom drugom, podlegli starim
ikonološko-dogmatskim zabludama.''2

1
Dositej Obradović, Sabrana dela, str. 594-595.
2
Božidar Mijač, Ikona sveta slika, Beograd 1997. str. 9. Naglasak moj.
2
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

''Sekte, čija je osnovna karakteristika otkinutost od pravoslavlja kao


autohtonog hrišćanstva, formalno vojuju protiv ikona na jedan perfidan,
ponekad i brutalan, ali dosta efikasan način, jer ima vernika koji zbog
neobaveštenosti i slabog crkvenog obrazovanja podležu njihovim veštim,
premda uvek plitkim i banalnim antiikoničkim ishitrenostima. Sekte, kao i stari
ikonoborci, nastoje da svoje negatorstvo teološki zasnuju. Uzimajući Bibliju
za svoje propagandno polazište, sektanti, poričući Crkvu i svešteno predanje i
time ostavši lišeni blagodati Svetog Duha, zloupotrebljavaju ovu svetu knjigu
u antibiblijske svrhe. Dobija se utisak, zbog mahnitosti takve propagande, da
je ikonolomstvo (ljuta borba protiv ikona) osnovna strast čitavog sektanstva.''3

Kao što smo upravo mogli da pročitamo, protestantski (i evanđeoski)


hrišćani odnosno sektanti, koji su ''podlegli starim ikonološko-dogmatskim
zabludama'', upotrebljavaju Bibliju u ''antibiblijske'' svrhe, to jest nemaju
nikakvu jaku argumentaciju u svojim ''uvek plitkim i banalnim antiikoničkim
ishitrenostima''. Ipak, korak po korak, prilikom proučavanja ove teme a u vezi
porekla, prirode i značaja ikone, bez mnogo poteškoća doći ćemo do zaključka
da se radi o još jednoj izrazito protivbiblijskoj doktrini i praksi. Ovu temu
ćemo razmatrati kako u ovom tako i u poglavlju o Vaseljenskim saborima (u
delu o Sedmom vaseljenskom saboru).

POŠTOVANjE IKONA U PRAVOSLAVLjU

Da bi jedna pedantno sačinjena religiozna slika postala ikonom, mora


da prođe kroz čin sveštenog imenovanja tj. osvećenja. To znači da se ne može
svako umetničko delo nazvati ikonom, ma koliko bilo slično originalnoj ikoni
ili liku kojeg predstavlja. Takođe, ni likovi izobraženi na zidovima crkava
(freske) ne poseduju ikoničnost, te im stoga ne treba iskazivati poštovanje
kakvo ''zaslužuju'' osvećene slike:

''Za ikoničnost ikone neophodno je, kao što već znamo, svešteno
imenovanje koje jeste osvećenje. (...) Lik, kao takav, saodnosan je prvoliku i
njime se sveti. On poseduje izvesnu prirodnu silu lika zahvaljujući ovom
njegovom odnosu prema prvoliku. Takvu silu sa osobenom jasnoćom
poseduju sveštena izobraženja hramovnog zidnog slikarstva koja nemaju
značenje ikona i kojima se u njihovom svojstvu ne poklanjamo (postavljanjem
sveća ili celivanjem. (...) I zato moramo kazati da nema svako izobraženje i da

3
Navedeno delo, str. 12, 13. Naglasak moj.
3
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

nema svaka ikona silu ikoničnosti, već samo osvećena, i zato je nemoguće
neosvećenoj ikoni ukazivati ikoničko poštovanje.''4

Ipak, prema Sergiju Bulgakovu, ma kako visoko ocenjivali značenja


ikone, njeno značenje je ograničeno. Ona služi za molitveni susret sa
božanstvom. Međutim, ''pri tome se takav susret upravo kroz posredovanje
ikone uopšte ne pojavljuje kao neophodan uslov molitve, već samo pomoćno
sredstvo, bez koga se takođe može moliti.''5
Dakle, sama ikona služi kao pomoćno sredstvo za molitvu, iako je
sasvim moguće moliti se i bez nje. Uostalom, kao što ćemo uvideti kasnije,
rani hrišćani su se u prvim vekovima hrišćanstva sasvim dobro molili i bez
ikona, što nam dakako dokazuje da one uopšte nisu neophodne za dobru
komunikaciju sa Gospodom.
Prema odlukama Sedmog vaseljenskog sabora (VIII vek n. e.) u crkvi
je dozvoljeno sačinjavanje Hristovih ikona, ikona Bogorodice, anđela i svih
svetitelja. Prema Bulgakovu, iako se o ikoni Svete Trojice nije odlučivalo na
pomenutom saboru, niti se predviđalo njeno sačinjavanje, Pravoslavna crkva
je ozakonila i njeno postojanje. Na ikoni božanske Trojice, izobražavaju se
Bog Otac, Sin i Sveti duh, i to na dva načina. Jedan je prikaz u vidu trojice
anđela koji su se javili Avraamu u mamrijskoj ravnici (1. Mojs. 18. gl.), sa
time da se lik Boga Oca predstavlja anđelom koji se nalazi u sredini. Sa druge
strane, božanska Trojica se mogu predstaviti i na ikoni na kojoj Otac ima
obličje starca, Sin obličje mladog čoveka a Sveti Duh goluba (na ikoni koja
prikazuje silazak Svetog Duha na apostole, ova božanska ličnost se
izobražava u vidu plamenih jezika.).6
Iako se zapravo, klanjajući se pred ikonom pravoslavni klanjaju
samom Bogu, što ćemo jasno uvideti u narednom citiranom tekstu, oci
Sedmog vaseljenskog sabora su, želeći da do kraja izbegnu optužbe za
idolopoklonstvo, napravili i određenu razliku između njih:

''Osvećena ikona Hrista za nas je sam Hristos u liku svome, slično


tome kao što On za nas prisustvuje i u Imenu svome. Ikona je mesto javljanja
Hristovog, našeg molitvenog susreta sa Njim. Moleći se pred ikonom, mi se
neposredno molimo Njemu; celivajući je, Njega celivamo; klanjajući joj se,
Njemu se poklanjamo.''7

4
Sergije Bulgakov, Ikona i ikonopoštovanje, Beograd 1998. str. 76-77. Naglasak moj.
5
Navedeno delo, str. 82. Naglasak moj.
6
Vidi: navedeno delo str. 84-85.
7
Isto, str. 80.
4
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

Ono što je, dakle, važno istaći jeste da pravoslavna teologija razlikuje
dve vrste poklonjenja, tj. jedno koje se čini pred samim božanstvom a drugo
koje se odnosi na poklonjenje pred ikonama. Kao dogmatički termini, ovde su
upotrebljeni izrazi: ''latreia'' (služenje) u odnosu na Boga i ''proskunesis''
(poštovano poklonjenje) u odnosu na ikone. Više detalja o tome na koji su
način donete pomenute odluke na Sedmom vaseljenskom saboru, proučićemo
u posebnom poglavlju o Vaseljenskim saborima. No, sada je veoma važno da
se pozabavimo pitanjem na koji način istočno tradicionalno hrišćanstvo na
osnovu Svetog pisma opravdava ikonoslikarstvo i ikonopoštovanje?
Objašnjenja poput onih koja sam već naveo, da ikone služe kao pomoćno
sredstvo za molitvu mogu da budu na oko prihvatljive, ali je veliko pitanje da
li iza njih stoji čvrst biblijski temelj? U nastavku poglavlja sagledaćemo
odgovor na ovo pitanje i izvesti pravilan biblijski zaključak.

- Pravoslavno objašnjenje druge Božije zapovesti

Pravoslavna crkva poseduje verovanje o ikonama koje proizilazi iz


specifičnog tumačenja druge Božije zapovesti, kao i ostalih starozavetnih i
novozavetnih događaja koji daju opravdanje i, šta više, preporučuju praksu
oslikavanja i poštovanja ikona. Naime, prilikom osvećenja, tj. sveštenog
imenovanja ikone, kojim se potvrđuje njena istovetnost sa prvolikom (osobom
izobraženoj na njoj), čime ona postaje mesto blagodatnog prisustva svetitelja
čijim je imenom nazvana8, naglašava se sledeće:

''Na molitvi na početku obreda, u obraćanju Bogu, naglašava se da je


Bog zabranom slika mislio samo na zabranu izrade kumira, idola. »Ti si
svojom zapovjedi zabranio da se izrađuju slike i prilike, koje se ne sviđaju
Tebi, pravome Bogu, da bi se njima molili kao Gospodinu i njima služili.«
Poslije ove tvrdnje još se emfatičnije upućuje na to da je sam Bog zapovjedio
»da se trebaju izrađivati slike kojima se neće veličati ime tuđih, krivih i
nepostojećih bogova, nego Tvoje ime, ime jedinog istinitog Boga, najsvetijeg i
najuzvišenijeg među svim imenima«.''9

8
U skladu sa pravoslavnim učenjem koje glasi da su umrli svetitelji zapravo živi, te da
oni mogu posredovati pred Bogom za one koji su još uvek na zemlji, pošto čuju
njihove molitve, Istočna crkva veruje u prisutnost svetitelja u svojoj ikoni.

9
Ernst Benz, Duh i život Istočne crkve, str. 15-16. Naglasak moj. Protoprezviter
Božidar Mijač u svojoj knjizi ''Ikona sveta slika'' između ostalog kaže: ''Slično je sa
starozavetnim zabranama ikonopisa, gde se previđa činjenica da su ove zabrane, kao i
mnoge druge u Starom zavetu privremenog značenja, upravljene na čuvanje Jevreja od
5
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

Lazar Milin nam dodatno objašnjava na koji je način Bog zapovedio


izrađivanje ikona i njihovu upotrebu u bogosluženju:

''Ne samo što pravljenje ikona nije zabranjeno, nego u Bibliji


postoji direktna Božja naredba da se prave kipovi i ikone za potrebe
bogosluženja! Bog čak pokazuje Mojsiju sliku kako to treba da izgleda!
''I Gospod reče Mojsiju govoreći: Reci sinovima Izrailjevim...neka
mi načine svetinju, da među njima nastavam; kao što ću ti pokazati sliku od
šatora i od svijeh stvari njegovijeh. Neka načine kovčeg od drveta sitima...i
pokuj ga čistim zlatom... I načini poklopac od čistoga zlata... I načini dva
heruvima zlatna... jednoga na jednom kraju a drugoga na drugom kraju na
zaklopcu... tu ću se sastajati s tobom i govoriću ti ozgo sa zaklopca između
dva heruvima koji će biti na kovčegu''. (2. Mojs. 25, 1-22).
''I načini zavjes od porfire i od skerleta i od crvca i od tankoga platna
uzvedenoga, i po njemu neka budu izvezeni heruvimi.'' (2. Mojs. 26, 31).
Dakle, pravljenje religioznih slika za bogoslužbene potrebe ne samo
što Bog ne zabranjuje, nego baš naprotiv – naređuje!''10

Dakle, prema učenju pravoslavnih, Bog koji je (drugom zapovešću)


zabranio izradu likova i njihovu upotrebu u bogosluženju - predstavlja prvog
ikonoslikara11, a smatra se i da se Njegova zapovest odnosila samo na
sačinjavanje predstava paganskih božanstava (iako takav zaključak nikako
nije izvodljiv iz same zapovesti koja je mnogo šira u svome značenju, kao što
ćemo se uveriti kasnije). Bulgakov je u svome delu još objasnio da je zapovest
data Mojsiju, u vezi izrade heruvima u šatoru od sastanka, zapravo
predstavljala i samo ukidanje druge Božije zapovesti i opšteg pravila zabrane
pravljenja likova ''pridajući mu samim tim tek uslovno-pedagoški značaj.''12
U nastavku našeg proučavanja podrobnije ćemo razmotriti napred
navedene tvrdnje pravoslavnih i uporediti ih sa biblijskim otkrivenjem.

UČENjE SVETOG PISMA I IKONOPOŠTOVANjE

Druga Božija zapovest, koju sam citirao na samom početku ovog


poglavlja, ukoliko se pažljivo pročita, ni u kom slučaju ne može biti

poklonjenja lažnim bogovima, kumirima, a da ne važe za hrišćane koji su Hristovim


iskupljenjem oslobođeni idolatrije.'' str. 68-69. Naglasak moj.
10
Lazar Milin, Crkva i sekte, str. 343-345. Naglasak moj.
11
Vidi kod: Benz, str. 16.
12
Vidi kod: Bulgakov, Ikona i ikonopoštovanje, str. 9.
6
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

protumačena na onaj način kako to čine bogoslovi Pravoslavne crkve. Iako


Izrailjci, u vreme kada im je Mojsije sa gore Sinaja doneo deset zapovesti,
nisu poznavali nešto što mi danas nazivamo ikonama hrišćanskih svetitelja,
već samo kipove i slike egipatskih božanstava (koja su predstavljana u liku
ljudi, životinja ili polu-ljudi, polu-životinja), Gospod ovom zapovešću nije
zabranio samo njihovo izobražavanje i poštovanje. Zapovest se, kao što je više
nego očigledno, odnosila na sva stvorenja koja su naseljavala nebeska
prostranstva (anđeoska bića), zemlju (sav živi i neživi svet) i vodu. Iznad
svega, ova zapovest se odnosila na samog Gospoda (Jahvea) Boga, koji od
strane svoga naroda nije smeo da bude slavljen, poput paganskih bogova, kroz
sačinjavanje vizuelnih likova i poklonjenja njima. Mojsije je ovim rečima
preneo Gospodnju poruku:

''A sada, Izrailju, čuj uredbe i zakone, koje vas učim da tvorite (...)
ništa ne dodajte k riječi koju vam ja zapovijedam, niti oduzmite od nje, da
biste sačuvali zapovijesti Gospoda Boga svojega koje vam ja zapovijedam.
(...) I progovori Gospod k vama isred ognja; glas od riječi čuste, ali osim glasa
lika ne vidjeste; (...) Zato čuvajte dobro duše svoje; jer ne vidjeste nikakoga
lika u onaj dan kad vam govori Gospod na Horivu isred ognja, da se ne biste
pokvarili i načinili sebi lik rezan ili kaku god sliku od čovjeka ili od žene...''13

Pomenuto značenje druge zapovesti izrečeno je tako da ostane večna


uredba svakom iskrenom bogoslužitelju u svim vremenima. Bog je, poput
svoje Reči, apsolutno nepromenljiv. Međutim, nasuprot jasnoj objavi Božije
Reči, da između ostalog i druga Božija zapovest mora biti poštovana doslovno
u svim generacijama iskrenih Božijih vernika, tradicionalna Istočna (kao i
Zapadna) crkva je promenila njeno značenje iz razloga njenog pogrešnog
razumevanja. To pogrešno razumevanje je proisteklo, kao što možemo da
pretpostavimo, zbog upliva nehrišćanske filozofske misli u sistem hrišćanskog
bogoslovlja u prvim vekovima posle Hrista. Dokaze za ovakav pogrešan
razvoj hrišćanske misli koji je presudno uticao na začetke ikonoslikarstva i
ikonopoštovanja nalazimo i kod samih pravoslavnih autora. Naime, kao što
ćemo se uveriti iz navoda koji slede, grčka filozofska misao jeste glavni
''krivac'' za početak poštovanja ikona kao i same ideje da ikona može
predstavljati mesto blagodatnog prisustva osobe koja je na njoj predstavljena.
Takođe, ista ta filozofija je odgovorna i za ideju da se molitvom,
poklonjenjem i celivanjem ikone zapravo vrši poklonjenje pred osobom koja
je oslikana, odnosno, u krajnjem slučaju pred samim božanskim bićem.

13
5. Mojsijeva 4:1-2, 12, 15-16. Naglasak moj.
7
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

Evo nekih priznanja koja su, po ovom pitanju, došla od strane


pravoslavnih autora:

''U istoriji ikonopoštovanja mi stojimo pre svega pred tom osnovnom


činjenicom, da se ikona prvi put pojavljuje u paganstvu. Sav paganski svet
pun je ikona i ikonopoštovanja.''14

''Slično kao što je u svojim najvišim dostignućima grčka filosofija


javila hrišćanstvo pre Hrista, a na toj osnovi postala i prirodni jezik
hrišćanskog otkrivenja i bogoslovlja, isto tako je i otkrivenje antičke
umetnosti u ikonografiji bilo u izvesnom, mada i ograničenom, smislu
hrišćanstvo pre Hrista i neosporno se pojavljuje kao prototip hrišćanske ikone
(...) i, kao nešto što se samo po sebi razume, hrišćanska crkva koja je,
naravno, izmenila sadržaj ikoničkih izobraženja, ali je usvojila sam princip
ikone. Most koji spaja pagansku izradu ikona sa hrišćanskom jeste umetnost.
(...) Ujedno s ovim, idealni likovi čiste čovečnosti, koji su bili potrebni i za
hrišćansku ikonu, bili su nađeni još u paganskoj umetnosti. To ne znači,
razume se, da je te likove hrišćanska ikonografija naprosto ponavljala – ona je
utisnula na njih svoj vlastiti pečat. Ipak, ovo ne umanjuje činjenicu da je
paganska ikonografija, tako reći, prirodni stari zavet za hrišćansku, slično
kao što se kao isti takav stari zavet javlja paganska filosofija za hrišćansko
bogoslovlje.''15

Ono što je još veoma bitno istaći jeste i pronalaženje priznanja


pravoslavnih da teologija ikone ne proizilazi iz Svetog pisma već iz
hrišćanstvu stranog neoplatonističkog grčkog učenja. Evo šta o ovome
možemo da pročitamo u literaturi vrsnih poznavalaca pravoslavne teologije:

''Drugi prigovor protivnika slika, kojim se isticalo da štovanje slika


oduzima Bogu dužno poštovanje, branitelji ikona su pobijali drugačijim
shvaćanjem slika. Ovo se shvaćanje razvilo iz neoplatonskog mišljenja o slici:
»Mi ne dajemo ikonama božanska svojstva, nego znamo da se čast koja se
iskazuje slikama uzdiže do njenog pralika«. Nije slika kao takva predmet i
primalac molitve, nego praslika, koja se u njoj »pojavljuje«.'' 16

14
Bulgakov, Ikona i ikonopoštovanje, str. 6.
15
Navedeno delo, str. 8. Naglasak moj.
16
Benz, Duh i život Istočne crkve, str. 16. Naglasak moj. Ova izjava pravoslavnog
autora dakako dokazuje da ideja o iskazivanju poštovanja svetiteljima posredstvom
ikona kao i molitvama pred njima ne može da se pronađe na stranicama Svetog pisma
niti može da se potvrdi duhom Hristovog učenja. Sa druge strane shvatamo da je ova
8
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

''Obično se svi slažu da je teološka odbrana sv. Ikona, naročito


odbrana sv. Teodora i pre njega sv. Jovana Damaskina, zasnovana na
neoplatonističkim pretpostavkama. Čitava koncepcija ''prauzora'' i ''slike''
(koja upućuje na niži nivo) bila je platonistička. U celini uzeto, ovo gledište je
bilo ispravno. (...) U ovom trenutku ne tiče nas se učenje ikonofila. Dozvolimo
da je ono bilo platonističko ili barem proplatonističko. (...) Ikonopoštovatelji
su zasigurno bili platoničari.''17

Kada dakle znamo da je hrišćansko (čitaj: pravoslavno i


rimokatoličko) ikonoslikarstvo i ikonopoštovanje za svoj stari zavet umesto
Svetog pisma, Hristovog učenja i ranohrišćanske prakse imalo grčku filozofiju
i religiju, onda i ne čudi što se u pravoslavnim crkvama, u prednjem delu
hrama, mogu da nađu i oslikane freske ''hrišćana pre Hrista'', paganskih
filozofa Sokrata, Platona, Aristotela, Ptolomeja, Sibila i ostalih 18, koji su
znatno doprineli ovakvom otpadnuću tzv. hrišćanstva od svetopisamske
božanske istine.
Činjenicu da ikonopoštovanje ne vodi svoje poreklo iz Biblije,
dokazaćemo i sledećim proučavanjem, koje se odnosi na svrhu izrađivanja i
postavljenja heruvimskih likova u starozavetnom šatoru od sastanka.

Heruvimi u šatoru od sastanka i jerusalimskom hramu

Koja je bila svrha sačinjavanja dvodimenzionalnih i


trodimenzionalnih heruvimskih predstava (vezenih likova na zavesama i
zlatnih kipova) u bogoslužbenim objektima Staroga zaveta? Da li je Bog
odista ukinuo zapovest koju je dao nešto ranije, i šta više zapovedio
sačinjavanje likova i slika pred kojima bi se vršili verski obredi? Evo šta o
ovome kaže Sergije Bulgakov, a sa čime bi mogli da se slože i evanđeoski
hrišćani:

''Ovo izobraženje dvaju heruvima, na koje se obično i pozivaju


apologeti ikonopoštovanja protiv judaizmu sklonih ikonoboraca, koji
insistiraju na slovu druge zapovesti, naravno, već se pojavljuje kao
principijelno priznanje, kako prava i mogućnosti religiozne umetnosti, tako i

ideja prihvaćena iz ideologije koja predstavlja ''Stari zavet'' za pravoslavno


bogoslovlje, a to je grčka filozofija i religija.
17
Georgije Florovski; Hrišćanstvo i kultura, Logos Ortodos, Beograd 1995. str. 99,
101. Naglasak moj.
18
Vidi kod: Bulgakov, Ikona i ikonopoštovanje str. 97.
9
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

izobrazivosti duhovnog sveta sredstvima ove potonje i u njenim likovima,


mada je ono pedagoški i ograničeno po količini. Sem toga, treba priznati da
ovde dopuštenje ikona anđela još nije značilo ikonopoštovanje.''19

Kao što ćemo uvideti nešto kasnije, shodno priznanju ovog


pravoslavnog bogoslova, anđeoski likovi u starozavetnim svetinjama nisu
nipošto služili da bi bilo ko od tadašnjih vernika (a u njih su mogli da ulaze
samo sveštenici dok je narod ostajao napolju) klanjajući se pred njima
poštovao anđele, palio pred njima sveće ili kadio tamjanom20 (kao što je to
slučaj u ikonopoštovanju u Istočnoj crkvi). Izvezeni i zlatom obloženi
heruvimski likovi imali su samo simboličko-ilustrativni značaj, onaj koji je
trebao da dočara sliku skrivene duhovne stvarnosti. Današnji evanđeoski
protestanti imaju takođe izraženu praksu da u svom literarnom izdavaštvu
upotrebljavaju likovne ilustracije vezane za različite biblijske događaje. No,
evanđeoski hrišćani se takvim predstavama ne klanjaju niti im služe na bilo

19
Bulgakov, Ikona i ikonopoštovanje, str. 10. Naglasak moj.
20
Ipak, ne žele svi pravoslavni autori da priznaju da starozavetni propisi o izradi
heruvimskih likova kao i ostalih simbola ne pružaju potporu ikonopoštovanju koje se
praktikuje u okviru Pravoslavlja. Evo na koji način Justin Popović dovodi u vezu
Božije zapovesti (koje su određivale način starozavetnog bogosluženja) i vekovnu
praksu u pravoslavnim crkvama:
''Molitveno poštovanje svetih ikona je ne samo u saglasnosti sa Božanskim
Otkrivenjem nego i proističe iz njega kao svog prvobitnog izvora. (...) Pobožno
kađenje pred svetim ikonama zasnovano je na neposrednoj zapovesti Božjoj Aaronu,
da namesti zlatni oltar kadioni pred kovčegom zaveta i da svako jutro kadom
miomirisnim kadi kovčeg zaveta i heruvime na njemu, kao i zavesu pred kovčegom
zaveta na kojoj su bili izvezeni heruvimi. Ujedno sa zapovešću o kađenju Gospod je
dao zapovest i o paljenju sveća pred svetim ikonama.'' Dogmatika Pravoslavne crkve
III, Valjevo 2004, str. 686-687.
U upravo navedenom citatu iz Dogmatike susreli smo se sa tvrdnjom da je
Gospod naredio kađenje i paljenje sveća pred ikonama anđela (heruvima) u šatoru od
sastanka. Iako je ova izjava donekle tačna, ona zahteva dodatno objašnjenje. Naime,
kao što sam to spomenuo u poglavlju o svetim tajnama (sveta tajna sveštenstva) čitav
starozavetni bogoslužbeni sistem je imao značaj simbola duhovne stvarnosti otkrivene
u Hristu. Sedmokraki zlatni svećnjak na kome su od večeri do jutra goreli upaljeni žišci
(2. Mojs. 25:31, 37) simbolizovao je svetlost koja dolazi od ''sedam vatrenih buktinja''
koje gore pred Božijim prestolom na nebesima (a koje simbolizuju Svetoga Duha; vidi
u: Otk. 1:4; 4:5). Zlatni kadioni žrtvenik, sa koga se podizao dim tamjana pred
hramovnom zavesom (2. Mojs. 40:26-27), predstavljao je molitve Božijeg naroda (vidi
u: Otk. 8:3-4). U svakom slučaju, upaljeni svećnjak kao i dim tamjana nisu se prinosili
od strane sveštenika kao znak poštovanja prema anđeoskim bićima, već prema
preuzvišenom Gospodu Bogu (pred kojim serafimi i heruvimi zaklanjaju svoje lice i
oči – smatrajući sebe nedostojnim gledanja preuzvišene Božije slave; Isaija 6:1-4).
10
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

koji način, a ne poseduju ni verovanje da su oslikane osobe uistinu prisutne u


svojim izobraženjima. Oni smatraju da Bog drugom zapovešću Dekaloga nije
zabranio sačinjavanje likovnih umetničkih simbola i ilustracija koje bi
upućivale na postojanje duhovnog sveta (što dokazuje i Gospodnja zapovest o
sačinjavanju likova ovih heruvima). Ono što je Gospod uistinu zabranio ovom
zapovešću jeste ''klanjanje i služenje''21 pred likovima koji su sačinjeni radi
vršenja različitih religijskih obreda, kao što je iz zapovesti jasno uočljivo.
Zapravo, kada bi se ova Božija zapovest odnosila na opštu zabranu izrade
likova svega što je On stvorio, to bi značilo i zabranu likovne umetnosti
(oslikavanja žive i mrtve prirode), izrade fotografija, pravljenja igranih,
dokumentarnih i crtanih filmova itd, što svakako nije slučaj. Bulgakov još
dodaje da, na pitanje zašto je i u kom smislu Stari zavet dopuštao izobraženje
anđela, obično nema odgovora u bogoslovskom učenju o ikonama ni kod
njihovih branilaca niti pak kod njihovih protivnika.22
U nastavku poglavlja ćemo baciti pogled na starozavetne tekstove
koji imaju direktne veze sa, nekima nejasnom, Gospodnjom naredbom o
postavljanju likova heruvima u šator od sastanka (i kasnije u hram u
Jerusalimu).

- Slika nebeske stvarnosti

Velika biblijska istina se nalazi u izreci da je ''Novi zavet u Starom


sakriven a Stari zavet u Novom otkriven''. Mnoga proročanstva, kao i duboko
duhovno značenje verskih obreda, praznika i simbolizma Starog zaveta, našla
su svoje ispunjenje u Hristu i novozavetnoj stvarnosti. Evo nekih tekstova koji
govore o ovoj simbolici:

''I neka heruvimi rašire krila u vis da zaklanjaju krilima zaklopac, i


neka budu licem okrenuti jedan drugom, prema zaklopcu neka su okrenuta
lica heruvimima. I metnućeš zaklopac ozgo na kovčeg, a u kovčeg ćeš metnuti
svjedočanstvo, koje ću ti dati. I tu ću se sastajati s tobom i govoriću ti ozgo sa
zaklopca između dva heruvima, koji će biti na kovčegu od svjedočanstva, sve
što ću ti zapovijedati za sinove Izrailjeve.''23

21
Vidi opet: 2. Mojs. 20:5.
22
Vidi kod: Bulgakov, str. 10.
23
2. Mojs. 24:20-22. Naglasak moj.
11
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

''I kaza Gospod Mojsiju: reci Aronu bratu svojemu da ne ulazi u


svako doba u svetinju za zavjes pred zaklopac koji je na kovčegu, da ne
pogine, jer ću se u oblaku nad zaklopcem javljati .''24

''I kad Mojsije ulažaše u šator od sastanka da govori pred Bogom,


tada čujaše glas gdje mu govori sa zaklopca što bješe na kovčegu od
svjedočanstva između dva heruvima; i govoraše mu.''25

''Tada oblak pokri šator od sastanka, i napuni se šator slave


Gospodnje. I ne mogaše Mojsije ući u šator od sastanka, jer bješe na njemu
oblak, i slave Gospodnje bješe pun šator.'' 26

''A car Solomun i sav zbor Izrailjev, koji se sabra k njemu, prinesoše
s njim pred kovčegom ovaca i goveda toliko da se ne mogaše ni izbrojiti ni
proračunati od mnoštva. I unesoše sveštenici kovčeg zavjeta Gospodnjega na
njegovo mjesto, u unutrašnji dom, u svetinju nad svetinjama, pod krila
heruvima. (...) A kad sveštenici izidoše iz svetinje, oblak napuni dom
Gospodnji, te ne mogahu sveštenici stajati da služe od oblaka; jer se slave
Gospodnje napuni dom Gospodnji .''27

Prema upravo citiranim navodima iz Starog zaveta, šator od sastanka,


a kasnije i jerusalimski hram, trebali su da budu mesto Božijeg sastajanja sa
ljudima, tj. sa sveštenicima koji su bili narodni predstavnici i ''posrednici''.
Svetinja nad svetinjama u kojoj je bio smešten zavetni kovčeg sa deset
zapovesti, bila je mesto posebnog blagodatnog Gospodnjeg prisustva. Oblak
Njegove slave koji se pojavljivao na poklopcu kovčega, između dva heruvima,
bio je dokaz Njegove prisutnosti među svojim narodom. Upravo na to mesto
(na poklopac zlatnog kovčega) prvosveštenik je, jedanput u godini, prinosio
krv nevinih životinja koje su bile zaklane kao žrtve za grehe celokupnog
naroda. Na ovaj simboličan način, starozavetni prvosveštenik je, kao praslika
Spasitelja Isusa Hrista, prinosio krv zameničke žrtve za otkup greha u samo
Gospodnje prisustvo (tj. pred Božiji presto na nebesima). Prorok Isaija je
ovako pisao o svom nebeskom viđenju kojeg je imao u jerusalimskom hramu:

''...vidjeh Gospoda gdje sjedi na prijestolu visoku i izdignutu, i skut


mu ispunjavaše crkvu. Serafimi stajahu više njega. Svaki ih imaše šest krila:

24
3. Mojs. 16:2. Naglasak moj.
25
4. Mojs. 7:89. Naglasak moj.
26
2. Mojs. 40:34-35.
27
1. Carevima 8:5-6, 10-11. Naglasak moj.
12
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

dvjema zaklanjaše lice svoje i dvjema zaklanjaše noge svoje, a dvjema lećaše.
I vikahu jedan drugome govoreći: svet, svet, svet je Gospod nad vojskama,
puna je zemlja slave njegove. I zadrmaše se pragovi na vratima od glasa kojim
vikahu, i dom se napuni dima.''28

Iz viđenja ovog proroka jasno sagledavamo realnost duhovnog sveta,


koji je simbolički prikazan predmetima koji su se nalazili u svetinji nad
svetinjama. Gospodnji presto na nebesima okružuju uzvišena anđeoska bića
koja bez prestanka proslavljaju Stvoritelja. Iz razloga što je šator od sastanka
trebao da predstavlja sliku nebeskog prostora kao i trećeg neba gde se nalazi
Gospodnji slavni presto (2. Kor. 12:2-4; 1. Timoteju 6:16), heruvimi izvezeni
na zavesama kao i oni u svetinji nad svetinjama, trebali su da dočaraju
zemaljskim stanovnicima anđeosku prisutnost u nebeskim prostranstvima kao
i pred samim mestom na kome Gospod uzvišeno stoluje. Posve je jasno da
likovi heruvima u jevrejskom bogoslužbenom hramu nisu postavljeni da bi se
pred njima sveštenici molili, klanjali, kadili im i činili druge verske obrede
(što jasno proizilazi iz biblijskih tekstova kao i starozavetne bogoslužbene
prakse). Poistovećivanje anđeoskih predstava iz starozavetnog vremena, sa
ikonama koje postoje u Istočnoj crkvi je nemoguće, iz prostog razloga njihove
potpuno različite namene.29

Pre nego što uvidimo šta o stvarnim počecima ikonoslikarstva i


ikonopoštovanja možemo da saznamo iz crkvene istorije, koja će nam još
jedanput potvrditi ispravnost stavova koje po ovom pitanju zastupaju
evanđeoski hrišćani, želim da se ukratko upoznamo sa učenjem pravoslavnog
svetog predanja.

- Kazivanje svetog predanja

''Crkva uči da ikonografija, slikanje ikona, postoji od samog


početka hrišćanstva, jer je ona, kao što ćemo kasnije podrobnije izneti,
direktni izraz Ovaploćenja. Ikonografija, u tom smislu, odgovara otkrivenju,
koje nije samo otkrivenje Reči Božije, nego i Slike Božje (Flb. 2, 6-7; Gal. 3,
24; 3, 25; 4, 3). Starozavetna formalna ''zabrana'' slikanja označava prazninu
koja će biti ispunjena svetim likovima Novog Zaveta. Ovome, kao potvrda i
ilustracija, dobro služi liturgijska crkvena tradicija o tzv. ''nerukotvorenim

28
Knj. proroka Isaije 6:1-4.
29
O tome šta je zapravo simbolički prestavljao šator od sastanka i služba
starozavetnog sveštenstva bilo je više reči u poglavlju ''Sedam svetih tajni'', u celini:
''Sveta tajna sveštenstva''.
13
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

ikonama'', tj. takvim koje su se same naslikale ili ih je naslikao onaj čiji lik
nose. Takva je na primer ikona Hristova koju je sam Hristos dao time što je za
cara Avgara na ubrusu čudom otisnuo Svoj lik. Ovim ikonama se ističe
paralelizam postojanja crkve i ikonografije – Crkva nije nikad bila bez ikona:
čim je počela da propoveda počela je i da slika. Već je Sveti apostol Luka, koji
je bio slikar, po predanju naslikao likove Hrista i Bogorodice.''30

''Ikone su u crkvenoj upotrebi od samog početka hrišćanstva. Prva


ikona sa likom Gospoda Isusa Hrista, po crkvenom predanju, postala je na
čudesan način. Edeski car Avgar čuo je bio za Hrista, njegovu nauku i čuda
koja je činio. Zaželeo je da vidi slavnog Čudotvorca, ali zbog teške bolesti to
mu nije bilo moguće. Zato on pozove Gospoda k sebi, ali Gospod, zauzet
izvršenjem svoga iskupiteljskog plana među Jevrejima u Palestini, nije
prihvatio poziv. Tada Avgar nađe živopisca i uputi ga ka Isusu sa zadatkom da
na platnu izradi lik njegov i donese mu. Živopisac ode, nađe Isusa i počne da
kopira lik Njegov, ali u tome nije uspeo. Lice Gospoda Isusa svakog trenutka
menjalo se i nije se dalo verno na platnu reprodukovati. Da uteši ožalošćenog
živopisca i njegovog pošiljaoca, Gospod uzme čist ubrus, otre njime svoje
božansko lice, i tom prilikom na ubrusu ostane lik Njegov. Taj ubrus, sa
nerukotvorenim likom Hristovim na njemu, živopisac odnese caru Avgaru,
koji ga sa radošću primi, celiva i isceli se od opake boljke.
Hrišćansko predanje zna za još jedan nerukotvoreni lik Gospoda
Isusa, koji je postao na isti način, samo u drugim okolnostima. Kad su
Gospoda, posle Pilatove osude, vodili na Golgotu radi raspeća, On je usput,
pod teretom teškog krsta i iscrpljenosti usled predhodnih mučenja u tamnici,
posrtao i padao, a niz Njegovo božansko lice, izranavljeno od bijenja i trnovog
venca, slivale su se kaplje krvi i znoja. Jedna od žena, koja se zatekla na ulici i
posmatrala tužnu povorku, sažali se i pruži Gospodu čist ubrus da obriše svoje
lice. Njeno sažaljenje Gospod je nagradio time, što je na ubrusu ostao lik
Njegov. Ta žena po predanju zvala se Veronika.
A najstariju ikonu presvete Majke Božje, opet prema crkvenom
predanju, izradio je sveti apostol i evanđelist Luka. Ona je tu ikonu odobrila i
blagoslovila. Crkveno predanje kazuje da je sveti Luka izradio još tri ikone
presvete Majke Božije i da se jedna od njih nalazi u našem manastiru
Hilandaru u Svetoj Gori. Nju je sveti Sava našao na svojim putovanjima po
istoku, otkupio je i doneo u Hilandar.''31

30
Božidar Mijač, Ikona sveta slika, str. 18-19. Naglasak moj.
31
Živan M. Marinković, Najbolji vaspitač, str. 65-66. Naglasak moj.
14
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

Iz upravo citiranih navoda iz pravoslavne literature, mogli smo jasno


da uočimo da se učenje Istočne crkve, da su ikone postojale od samoga
početka hrišćanstva, zasniva isključivo na predanju. Podaci o nastanku prvih
ikona u prvom veku nove ere, još za života Hrista i apostola, ne mogu se naći
nigde u bogonadahnutom biblijskom izveštaju. Šta više, ove svetopredanjske
pripovesti dodeljuju samom Hristu ulogu prvog novozavetnog ikonoslikara,
koji je tim svojim delom, što je očevidno u slučaju edeskog cara Avgara, uveo
ikonopoštovanje (pošto se Avgar poklonio i celivao nerukotvoreni lik) i to
upravo onakvo kakvo danas postoji u Pravoslavlju. Isto tako, kao što smo
videli, i evanđelist Luka se proglašava ikonoslikarem, čije je ikone
blagoslovila presveta Bogorodica, iako nikako nije jasno zašto onda Luka nije
nešto o tome napisao u knjizi Dela apostolskih? Ukoliko bi ova pripovest o
Luki kao ikonoslikaru bila istinita, onda on nipošto ne bi propustio da to i
perom zabeleži i tako svekolikom hrišćanstvu, još od najranijih vremena, stavi
do znanja da se, uprkos starozavetnoj zabrani, u Crkvi uvodi ikonopoštovanje.
Ipak, ovakve zamisli ostaju u domenu puke teorije, iz prostog razloga što je
druga Božija zapovest, o zabrani izrađivanja radi poklonjenja bilo kakvim
likovima, koje su se Jevreji u Hristovo vreme čvrsto držali, bila deo
celokupnog Božijeg zakona. Hristos je naime, za sebe rekao:

''Ne mislite da sam došao da razrešim zakon i proroke; nisam došao


da razrešim nego da ispunim. Jer zaista vam kažem, dok ne prođe nebo i
zemlja, neće ni jedno iota ili jedna crtica od zakona nestati, dok se sve ne
zbude.''32

Ispunjavanje zakona od strane Hrista svakako ne bi podrazumevalo


direktno kršenje druge Božije zapovesti, koja je nalagala zabranu ''klanjanja i
služenja'' likovima. Da je kojim slučajem istina da Hristos proizveo ne samo
jednu već dve nerukotvorene ikone pred kojima se neko klanjao, onda On za
sebe ne bi mogao da ustvrdi ono što smo maločas pročitali iz ev. po Mateju.
Što se pak tiče Bogorodičinih ikona, u poglavlju u kojem smo obrađivali
učenje o njoj, jasno smo istakli istorijsku činjenicu da su one (pomenute
ikone) počele da se izrađuju tek početkom četvrtog veka posle Hrista, pod
uticajem kulta boginje Majke proisteklog iz paganskih religija i kultura.
Da bi smo do kraja rasvetlili dilemu oko toga da li je ikona zaista bilo
u ranohrišćanskoj Crkvi koja se pridržavala Hristove i apostolske nauke,
prizvaćemo u pomoć i neosporne istorijske činjenice.

- Šta o ikonopoštovanju kaže crkvena istorija?

32
Ev. po Mateju 5:17-18. Naglasak moj.
15
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

Ono što bi mogli na samom početku da ustvrdimo kao neospornu


činjenicu jeste da u prvovekovnoj apostolskoj Crkvi nije bilo nikakvog
ikonoslikarstva, niti se pak znalo za legende o Hristovim nerukotvorenim
ikonama, kao i ikonama Bogorodice. Predanjske pripovesti koje nas
izveštavaju o tome da su ikone postojale od samoga početka crkvene ere se
nalaze u potpunoj oprečnosti sa onim što se može saznati iz pouzdanih
istorijskih izvora. Evo šta o ovoj temi govori Sergije Bulgakov u svojoj knjizi:

''Hrišćanska Crkva je od judejstva – kao nešto što se samo po sebi


razume i što ima silu zakona – nasledila zabranu religioznih izobraženja i u
tom smislu ona se od početka odredila više ikonoborački.''33

Ukoliko prihvatimo za istinitu ovu tvrdnju poznatog ruskog


bogoslova, onda se svakako postavlja veliko pitanje kako je moguće da se
prvovekovna Crkva odredila ikonoborački (dakle bila je nastrojena protiv
ikona) ako je svima bilo poznato da je Hristos blagoslovio svoje likove na
platnu i ubrusima pred kojima se već vršilo poklonjenje? Takođe, da li je
moguće da je Luka slikao ikone (i to ne jednu već nekoliko) i to baš u vreme
kada je čitava Crkva posedovala ikonoborački duh? Odgovori na ova pitanja
su više nego jasni i očigledni.
Sa druge strane, evo još opširnijih opisa ovog ranocrkvenog perioda,
koji će potvrditi raniju Bulgakovljevu izjavu. I sledeći navod potiče iz knjige
jednog pravoslavnog autora, ovoga puta vrsnog istoričara:

''Pri kraju prvog perijoda34 uđoše u crkvenu upotrebu prvo simvoličke


slike, a kašlje i slike, koje predstavljaju sveta lica ili radnje, ali poslednje
veoma retko i uz opiranje mnogih, što je prirodno, kad se uzme u obzir, da su
mnogi od prvih Hrišćana izišli iz krila judejstva, i kad se zna, da se i u kasnije
vreme sve do u V. stoleće pridržavalo starih običaja u ovom pogledu. Španski
sinod u Iliberisu ili Elviri (306.) dekretirao je, da na zidovima hramova ne
sme biti slika, i u crkvenom istoriku Jevseviju (umro oko 340.) episkopu
Kesarije Palestinske, savremeniku spomenutoga sinoda, sretamo čoveka, koji
religijozne slike smatra neznabožačkim običajem. (futnota: Konstancija,
sestra Konstantina Velikog, pita Jevsevija za sliku Isusovu, i on odgovara, da
su religijozne slike neznabožački običaj. U svojoj crkvenoj istoriji govori

33
Bulgakov, Ikona i ikonopoštovanje, str. 10. Naglasak moj.
34
Jevsevije Popović krajem ''prvog perijoda'' smatra 312. godinu posle Hrista, kada je
prestalo progonstvo nad hrišćanima dolaskom na rimski presto cara Konstantina
Velikog.
16
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

Jevsevije o nekoj statui Hristovoj u Kesariji Filipovoj, koju je podigla tamo


kao u svom rodnom gradu žena, koju je Hristos izlečio od tečenja krvi; ali
veli, da je to samo kaža (tj. legenda; prim. I. S.) a ako je kaža osnovana, onda
je ta žena bila svakako neznaboškinja.) Ali iz rečenoga se vidi, da je taj običaj
tada već počeo otimati maha, i pri kraju IV. stoleća beše već prilično raširen,
iako je još uvek bilo takvih, koji su ili sasvim osuđivali upotrebu religijoznih
slika, ikona, ili su držali taj običaj za opasan. Među najodlučnije protivnike
religijoznih slika, ikona, spada još pri kraju IV. stoleća crkveni otac Epifanije
(umro 403.), koji je takođe iz Palestine i uz to po kasnijim vestima rodom
Judej, i koji je umro kao mitropolit u Salamisu ili Konstanciji na Kipru. Ovaj
je u svojoj apatiji prema ikonama išao tako daleko, da je na jednom svom putu
jednu ikonu na platnu, koju je našao na vratima jedne crkve, skinuo i raskidao
u parčad i dao crkvenom poslužitelju, da umota u nju mrtvaca. Ali u V. i VI.
stoleću upotreba ikona nalazila je sve više prijatelja i postala je općenitom,
izuzev nestorijevsku crkvu, koja je u tom htela ostati pri starom, te i u ovoj
stvari digla opoziciju. Šta više na Istoku pri kraju drugog perijoda35 beše već i
poštovanja ikona, jer se onim licima, koja ikone predstavljahu, ukazivahu
počasti poklonima, poljupcima, kađenjem, paljenjem sveća i.t.d. (...) I na
Istoku su ikone isprva takođe bile samo religijozni spomenici i sredstva za
religijoznu pouku, i tek kašnje je putem sasvim prirodnog razvitka došlo do
poštovanja ikona, odnosno lica, koja ikona predstavlja.'' 36

Ono što bih želeo da učinimo sa upravo navedenim tekstom jeste da


ga sažmemo u nekoliko glavnih tačaka. Kada to uradimo, zaključak koji će
nam se sasvim prirodno nametnuti glasiće ovako:

a) Na samom početku hrišćanske ere, za vreme apostola i njihovih


naslednika (u prvom veku n.e.) u Crkvi nije bilo izrađivanja bilo kakvih
religioznih slika.
b) Prve religiozne slike, koje su imale isključivo simbolički
ilustrativni značaj, počele su da se uvode tek krajem ''prvog perijoda'' tj.
najverovatnije u III veku posle Hrista.37 Služile su jedino za religioznu pouku

35
Po Jevseviju Popoviću, ''drugi perijod'' obuhvata vreme od 312. g. n. e do 622. g. n.
e.
36
Jevsevije Popović, Opšta crkvena istorija, prvi tom, str. 652-653. Naglasak moj.
37
Bulgakov o ovim slikama kaže sledeće: ''Istorija ikonopoštovanja pruža za ovo
rečite ilustracije. Najranija izobraženja (iz rimskih katakombi) imaju bojažljiv i
primitivan alegorijsko-simbolički karakter (kotva, jagnje, golub, riba, loza), njima se
pridružuju i neka tipična izobraženja na teme Starog i Novog Zaveta (Nojev kovčeg,
Danilo, Jona, Mojsije koji izvodi vodu iz stene, dobri pastir koji nosi ovcu, mudre i
lude device i slično). Vidi u: Ikona i ikonopoštovanje, str. 11.
17
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

(poput fresaka, savremenih umetničkih dela, ilustrovanih izdanja Svetih


pisama i slikovnica sa biblijskom tematikom).
v) Uvođenje drugih slika (izobraženja ''svetitelja'' i sl.) nailazilo je, u
početku, na veliko protivljenje mnogih crkvenih autoriteta.
g) Neki od velikih protivnika ikonoslikarstva i ikonopoštovanja bili
su i poznati istoričar rane Crkve, episkop Kesarije palestinske Jevsevije
(Euzebije) i mitropolit Epifanije.
d) Čak je i jedan lokalni crkveni sabor (u Elviri 306. god. posle
Hrista; dakle još za vreme Dioklecijanovog proganjanja hrišćana) doneo
odluku o zabrani unutrašnjeg oslikavanja crkvenih hramova.38
đ) U V i VI veku posle Hrista ikonoslikarstvo je počelo da dobija
sve više pristalica, tako da se tek krajem ''drugog perijoda'' tj. krajem VI
početkom VII veka javlja i ikonopoštovanje (koje podrazumeva i ukazivanje
poštovanja na ikonama izobraženim osobama u vidu celivanja, kađenja i
paljenja sveća).
e) Poštovanje ikona kakvo danas nalazimo u Pravoslavlju, razvilo se
postepeno tokom više vekova od nastanka prvobitnih likovnih simboličkih
slika tj. predstava u obliku vinove loze, ribe, goluba i sl. i nipošto nije bilo deo
religiozne prakse vernika iz prvih vekova hrišćanstva.

Već smo ranije utvrdili da ikonoslikarstvo i ikonopoštovanje svoje


izvorište nalaze u grčkoj religioznoj i filozofskoj misli. To potvrđuje Jevsevije
Popović još jednim svojim tekstom, u okviru kazivanja o spoljašnjem i
unutrašnjem izgledu liturgijskih (tj. bogoslužbenih) mesta:

''Ikona isprva nije bilo39, jer su Judeji perhorescirali religijozne slike;


ali malo po malo po gde gde obzirom na jevanđeosku slobodu dozvoliše sebi
upotrebljavanje isprva samo simvoličkih slika; (...) Naposletku je
neznabožačka naklonost slikama sasvim nadvladala judejsko perhoresciranje
slika, te kašnje nalazimo i istorijskih slika; tako Isusa kao dete na materinim

38
Današnji poštovaoci ikona koji slede odluke tzv. VII vaseljenskog sabora, kazuju da
zabrane slikanja ikona donešene na elvirskom saboru nisu bile opštecrkvenog već samo
lokalnog karaktera (Mijač: Ikona sveta slika, str. 26) iako je zapravo činjenica da je taj
sabor, u to vreme (više od tri veka pre pomenutog Vaseljenskog sabora), bio ogledalo
pravog raspoloženja prema ikonama najvećeg broja autoriteta tadašnje vaseljenske
crkve (prema podacima koje iznosi Jevsevije Popović) te se stoga, njegove odluke,
mogu smatrati opštecrkvenim i vaseljenskim u crkvi na početku IV veka.
39
Uporediti ovaj istorijski podatak sa ranije pomenutom izjavom B. Mijača da ''Crkva
(Pravoslavna) uči da slikanje ikona postoji od samoga početka hrišćanstva''.
18
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

rukama40 (...) Ali većina crkvenih učitelja nije odobravala religijozne slike
(ikone) ni pri kraju ovog perijoda; sinod u Iliberisu (Iliberis, Elvira) u Španiji
g. 306. zabranjuje takve slike na zidovima crkava, i neki crkveni učitelji,
među kojima crkveni istorik Jevsevije (umro oko 340.), mlađi savremenik
pomenutog sinoda, nazivaju ih direktno neznabožačkim običajima, za kojim
Hrišćani ne treba da se povode.'' 41

Kada sve ovo znamo, bilo bi dobro da se za kratko pozabavimo i


svetopredanjskom pripovešću o nerukotvorenoj ikoni koju je, navodno, sam
Hristos načinio i poslao obolelom edeskom caru Avgaru. Sveto predanje kaže
da je Hristos ovu ikonu načinio i za celivanje poslao još u vreme pre svoje
smrti i vaskrsenja, tj. u vreme koje opisuju sva četvorica evanđelista. Naravno,
kao što se dalo i pretpostaviti, niko od apostola nigde u Novom zavetu nije
spomenuo ovaj događaj. Šta više, njegovo odigravanje je i posve neverovatno
– a iz razloga što je prva Crkva, upravo u skladu sa izjavom Sergija
Bulgakova koju sam ranije izneo, bila odlučno protiv sačinjavanja bilo kakvih
likovnih predstava ili statua pred kojima bi se trebalo klanjati ili koje je
trebalo celivati (što su bile uobičajene radnje u okviru mnogobožačkih
idolopokloničkih kultova). Da li je moguće i zamisliti da bi Gospod Isus
Hristos, večni Sin večitog Boga Oca, koji je uvek i u svemu za vreme svoje
ovozemaljske misije bio poslušan Njegovoj svetoj volji, mogao da - načinivši
ikonu – podrži i ohrabri vršenje paganskih idolopokloničkih rituala ''obučenih''
u ruho hrišćanstva? I, uopšte, ima li bilo kakvih istorijskih dokaza da je u
vreme Hristovog hodanja zemljom postojalo hrišćansko carstvo Edesa, sa
bogobojaznim carom Avgarom na njegovom čelu? U narednih nekoliko
rečenica pomenuću ono što nam o ovoj temi govori crkvena istorija.
Predanjsko kazivanje o prvom hrišćanskom caru Avgaru i njegovom
navodnom dopisivanju sa Isusom Hristom potiče iz ''Crkvene istorije''
poznatog istoričara rane Crkve, episkopa Jevsevija (Euzebija) iz Kesarije
(Cezareje), koji je živeo u IV veku posle Hrista. Međutim, iako je ovaj crkveni
istoričar možda i poverovao da su neke od legendi koje su doprle do njega
tačne, te da je bila istina da je još u vreme Isusa Hrista postojalo carstvo kojim
je upravljao prvi hrišćanski vladar u istoriji sveta (te da je on, najverovatnije iz
svoje neznabožačke navike, poslao slikara da na platnu oslika Hristov lik),
istorijske činjenice govore drugačije. Iako je, doduše, istina da je Edesa (koja

40
O ikonama Bogorodice i malog Isusa na njenim rukama govorili smo u poglavlju
''Blažena Marija ili carica nebeska'', kao o pojavi koja je nastala tek početkom IV veka
pod uticajem kulta Boginje Majke (Ištar-Astarte) i njenog božanskog deteta, iz
paganskih kultova.
41
Jevsevije Popović, Opšta crkvena istorija, tom prvi, str. 423. Naglasak moj.
19
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

je bila glavni grad malog nezavisnog carstva Osroena, i nalazila se u blizini


gornjeg toka reke Eufrat) zaista bila prvo hrišćansko carstvo, ono ipak nije
bilo uspostavljeno u prvoj polovini prvog veka nove ere (tj. za vreme
ovozemaljskog života Gospoda Isusa Hrista), nego tek u drugoj polovini
drugog veka. Naime, pronađeni novčići sa likom prvog hrišćanskog cara,
Avgara VIII, koji se danas čuvaju u britanskom muzeju, potiču iz perioda
između 180-192. godine posle Hrista, i sadrže na sebi znak krsta, tj. znak koji
nikako nije mogao da se koristi kao hrišćanski simbol pre Gospodnjeg raspeća
(iako to, zapravo, nije bio slučaj ni čitav vek i po posle tog događaja). No,
pošto je i u vreme Gospoda Hrista edeskim carstvom, pretpostavlja se, vladala
osoba po imenu Avgar (što je očigledno bilo ime po kojem je bila poznata
čitava dinastija, poput Iroda – pomenutih u Novom zavetu (Iroda Velikog,
potom Antipe i Agripe)), to je kasnije bilo veoma lako osmisliti legendu i o
njegovom preobraćenju, i tako postajanje Edese prvim hrišćanskim carstvom
premestiti oko 150 godina unazad u prošlost (proglašavajući i izjednačujući
Avgara VIII sa kraja II veka sa onim koji je živeo na početku I). Uostalom, i
sama Biblija svedoči da u prvom veku nove ere nije bilo nijednog zemaljskog
vladara koji je poverovao u gospodstvo Isusa Hrista i bio spasen kroz njegovu
iskupiteljsku žrtvu. Nadahnut Duhom sveznajućega Boga, apostol Pavle je
zapisao:

''Mudrost pak govorimo među savršenima, ali ne mudrost ovoga


sveta, niti vladara ovoga sveta koji propadaju, nego govorimo Božiju mudrost
u tajni, skrivenu mudrost, koju je Bog pre svih vekova predodredio za našu
slavu, koju nijedan od vladara ovoga sveta nije upoznao; jer da su je
upoznali, ne bi raspeli Gospoda slave.'' 42

Ispredanja legendi u periodu nakon smrti apostola, a pogotovo od


vremena Konstantina pa na dalje, nije bilo malo, o čemu smo se osvedočili i
na primerima iz ''Crkvene istorije'' Jevsevija Popovića spomenutim u nekim
od ranijih poglavlja. Uostalom, nelogičnost u navodnim događajima u čiju nas
istinitost uverava pravoslavno predanje uviđamo i u spomenutoj ideji da se
''lice Gospoda Isusa (sačuvaj Bože!) svakog trenutka menjalo'' – kao da nije
imao stvarno već neko imaginarno telo, kao i praksi koja se u Novom zavetu
nikako ne može da poveže sa Gospodnjom službom, a to je slanje
''nerukotvorenih ikona'' nekome za isceljenje. Naime, Novi zavet ističe da je
Isus mogao da isceli bolesnike i na daljinu ali ne uz pomoć čudotvornih ikona,
već svojom silnom rečju. Primer toga nalazimo npr. u Lk. 7:1-10, gde između
ostalog čitamo i o isceljenju kapetanovog sluge:

42
1. Korinćanima 2:6-8. Naglasak moj.
20
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

''A kad već nije bio daleko od kuće, posla kapetan prijatelje
poručujući mu: Gospode, ne trudi se; jer nisam dostojan da uđeš pod moj
krov. Zato ni sebe nisam smatrao dostojnim da ti priđem. Nego reci samo
jednu reč pa će biti izlečen moj sluga. (...) Čuvši to Isus se zadivi, pa se
okrenu narodu koji je išao za njim, te reče: kažem vam, toliku veru nisam
našao ni u Izrailju. I kad su se izaslanici vratili kući, nađoše slugu zdrava.''
(st. 6-7, 9-10).

Uostalom, kao što sam maločas istakao, i samo predanje o razmeni


pisama između Avgara i Gospoda Hrista, kome se dodaje i slanje ikone ovom
vladaru radi njegovog isceljenja (a iz razloga Isusove nemogućnosti da lično
otputuje u Edesu zbog svoje ''prezauzetosti''), potiče iz dela jednog od velikih
crkvenih autoriteta iz IV veka, koji se izrazito protivio sačinjavanju ikona i
direktno ih proglašavao neznabožačkim običajima. Stoga, ukoliko je episkop
Jevsevije Kesarijski zaista verovao da je ovo predanje koje je zapisao tačno, te
da je Gospod Isus zaista bio prvi ikonoslikar, onda nikako nije smeo da se
stavi na stranu većine ondašnjih crkvenih vođa koji su se snažno opirali
uvođenju ikonoslikarstva i ikonopoštovanja u praksu Hristove Crkve.43

Zaključak

Posle svih ovih saznanja koje pruža rana crkvena istorija, ostaje nam
da zaključimo da svetopredanjski izvori ne pružaju pouzdane i istinite podatke
o nastanku prvih ikona. Uverili smo se i u to da npr. Jevsevije Popović u
svojoj ''Opštoj crkvenoj istoriji'' uopšte ni ne spominje nerukotvorene Hristove
likove i ikone koje je oslikao evanđelista Luka, prosto iz razloga što se
njihovom prvovekovnom nastanku suprotstavljaju jasni istorijski dokumenti
koji govore o ranohrišćanskom ikonoborstvu. Kao što smo se osvedočili i iz
ranijih proučavanja svetog predanja (u poglavlju o Božiću, Uskrsu itd.), ovaj
izvor na kojem pravoslavni baziraju svoje verovanje sadrži mnogo ''skaski'' i
legendi koje su u crkvu uvedene vekovima nakon odigravanja određenih
događaja. Sasvim je očigledno da su priče o caru Avgaru, Veroniki i
ikonoslikaru Luki izmišljene od strane kasnijih ikonofila radi opravdanja
njihovog istorijskog postojanja, iako za njih ne postoje nikakva povesna
utemeljenja.

43
Istorijski podaci u vezi cara Avgara i hrišćanskog carstva Edese preuzeti su iz: John
Foster, Crkvena povijest 1, str. 82-83; Baptistička teološka škola – ETO, Novi Sad,
Koruška 24; bez godine izdavanja, kao i iz: Opšta crkvena istorija, Jevsevije Popović,
tom prvi, str. 652-653.
21
www.hriscanstvo-pravoslavlje.com

Smatram da smo, iako ukratko, ipak dovoljno detaljno sagledali


pravoslavno učenje o ikonama i na argumentovan način dokazali da ono nema
svoje utemeljenje u Bogom datom otkrivenju kojeg nazivamo Svetim pismom.
Stoga proizilazi da su današnji protestantsko-evanđeoski a ne pravoslavni
hrišćani u pravu kada tvrde da se pridržavaju ranohrišćanskog apostolskog
učenja i religijske prakse koja je obeležila praskozorje nove ere i nastanak
novozavetne Crkve.

Naredno poglavlje koje govori o postanku i organizaciji


pravoslavnog monasticizma, kao i načinu monaškog života, još jedanput će
nas utvrditi u stanovištu da istočno tradicionalno hrišćanstvo ne predstavlja
Bogom ustanovljenu novozavetnu Crkvu koja počiva na temeljima Hristovog
učenja i apostolskog propovedanja.

22