You are on page 1of 5

1

MORFOSTILEMI
Dio stilistike koja prouava funkciju morfolokih kategorija zove se morfostilistika, a bitni elementi stilistike
strukture koju ona oznaava zovu se morfostilemi. Morfostilistika obuhvata tri podruja i to:
- stilistiku vrijednost oblika rijei s obzirom na njihovu tvorbu
- stilistiku vrijednost pojedinih oblika vrsta rijei
- stilistiku vrijednost gramatikih oblika koje imaju svoje oblike.
Prvom domenu pripadaju pojedini morfemi koji se tvore pomou prefiksa, infiksa i sufiksa, a to su izvedenice i
sloenice. Jedni sufiksi i infiksi slue za tvorbu deminutiva: -ance, -ace, -ence, -ece, -aak, -ast, - ikast, -iast,
-uljast, -an, -ka, -arati, -ucati, -ni, -uka, -eljav, -uljav, -iav, -e, -ica, -i, -ca i dr.
Za tvorbu augmentativa slue: -etina, -urina, -uljina, -uina, -utina, -ura, -urda, -aa, -tina i dr., dok se za
hipokoristike koriste: -o, -jo (ja).
Drugom domenu pripadaju pridjevi sa vidom i komparacijom. Oni ostaju u stilitikom planu neutralni kad
oznaavaju pojmovno malo bie ili mali predmet. Otuda deminutivi mogu imati pejorativnu i meliorativnu
vrijednost. Pejorativni deminutivi postaju esto pravi sarkastini izrazi, a meliorativni mogu postati jedri, lirski
izrazi ljepote ljudske prirode ili ivih bia uope.
Pejorativni deminutivi izraavaju izrazito negativan stav prema nekome ili neemu, oznaavajui umanjivanje
veliine, znaaja i vrijednosti.
Treem domenu pripadaju gramatike kategorije: rod, broj, lice, glagolski rod. U svim sluajevima imamo
pojavu odstupanja od znaenja i funkcije koje predstavljaju proirenje znaenja morfema.
Posebnu kategoriju ine gramatike i pravopisne greke.

1. DERIVACIONI MORFOSTILEMI
DEMINUTIVI
Deminutivi su izvedene rijei koje znae umanjivanje bia, predmeta i pojmova, ili oznaavaju mlado bie.
Meliorativni deminutivi su rijei ije znaenje u tekstu ne ostaje samo kao oznaka manjih predmeta i mladih
bia, nego dobija jo jednu nijansu vrijednosti u reenici i kontekstu. Oni kazuju jo jednu jau vezu intimnosti
pa postaju izrazi toplog i dubokog izraza prema biu ili predmetu.
AUGMENTATIVI
Izvedene rijei koje oznaavaju velika istaknuta bia, predmete i pojmove, ili oznaavaju staru osobu ili
predmet. Oznaavaju ono to se svojom veliinom i drugim osobinama istie meu predmetima, biima i
pojavama srodne vrste. Takve rijei imaju pojmovno, od strane subjekta, neutralno znaenje jer oznaavaju
predmete, bia i pojave stvarne vliine i objektivnog znaenja. Postoje augmentativi kojima se subjektivno
uveava ono to se njima oznaava. Moe se dobiti status pozitivne ili negativne vrijednosti, te moemo
razlikovati pejorativne i meliorativne augmentative.
Pejorativni augmentativi su rijei kojima se oznaava prividno uveavanje predmeta, znaaj i vrijednost
oznaenog. To pripisivanje nerealne veliine i vrijednosti daje negativnu vrijednost te se dobije pejoracija koja
je subjektivna, nerealna. Pejorativni augmentativi slue za karakterizaciju linosti u negativnom smislu.
Meliorativni augmentativi su rijei ije znaenje u tekstu ne ostaje samo kao oznaka pozitivnosti, ve se
biima, predmetima i pojavama pripisuje vea ivotna vrijednost nego ro realno jeste.
HIPOKORISTICI
Izvedene rijei kojima se oznaavaju posebna osjeanja sa znaenjem tepanja i milovanja. Neki hipokoristici su
se ustalili kao vlastita imena. Kad ne pokazuju hipokoristinu vrijednost, oni iskazuju najee odvratnost i
ruganje pa postaju sarkastini izrazi odnosa prema negatvnim linostima.
Pejorativni hipokoristici su rijei koje oznaavaju osobine koje se odnose na osobe sa negativnim kvalitetima.
Meliorativni su pravi hipokoristici. To su topli lirski izrazi intimnosti i prijateljstva meu ljudima, ali i naklonos
prema ivotinjama, predmetima.

2
2. INTERVERZIJA MORFOSEMA
To je stilistika kategorija, odnosno postupak koji se sastoji u tome da se jedan tip gramatike kategorije
(morfoloke) kao morfosem zamjeni po semantikoj funkciji drugim tipom te iste gramatike kategorije.
Interverziju imamo ondakada stilistike, tj. gramatika standardna vrijednost morfema nije dovoljna da izrazi
efektno, slikovito, stilistiki obojeno pa se taj tip morfosema zamjenjuje drugim.
Interverzija je meusobna zamjena morfosema radi ekspresivnog izraavanja. Nastaje kao posljedica tenje
govornog lica da se ekspresivno izrazi i kao posljedica tenje pisca da istakne afektivno angaovanje neke
linosti. To se postie njenim efektom-ekspresivnim izrazom koji moemo nazvati interverzionim morfosemom,
odnosno interverzionim stilemom.
INTERVERZIJA RODA
Gramatiki rod kao standardna gramatika kategorija, ona kategorija koja oznaava prirodni ili gramatiku
pripadnost bia, predmeta, pojmova mukog, srednjeg ili enskog roda koji se oznaavaju posebnim
morfosemima.
Interverija roda se javlja kad se morfosemom jednog roda izrazi ono to bi gramatiki trebalo izraziti pomou
tog rodu odgovarajueg morfema za rod.
Najea pojava interverzije roda nastaje zamjenom enskog ili mukog roda oblikom srednjeg roda, ali
mogua je i zamjena morfema enskog roda morfemom za muki rod i obratno. To se deava pri izraavanju
milote i tepanja, te se dobija morfem kao izraajno sredstvo intenzivnih intimnih osjeanja.
Zamjena morfema enskog roda sa morfemom srednjeg roda upotrebljava se kao izraajno sredstvo
depresijativnosti novosteene vrijednosti, morfemski kvalitet znaenja i semantiki sadraj samog
morfosema.
INTERVERZIJA BROJA
Gamatiki broj je gramatika kategorija kojom se oznaava broj bia, predmeta ili pojmova uzetih kao jedinke
ili u veem broju jedinki iste vrste. Zato postoji poseban oblik kojim se oznaava jedinka i poseban oblik za
vie jedinki.
Zajednike imenice mogu imati oblik i jednine i mnoine. Vlastite imenice imaju samo jedninu. Materijalne
imenice nemaju oblik mnoine, kao ni apstraktne.
Meutim, te imenice mogu imati oblik mnoine, ali u posebnim sluajevima.
To je morfem stilistike mnoine koji te imenice dobiju u onim sluajevima:
- kad vlastita imenica oznaava prenoenje jedne svoje osobine na druge imenice te vrste
- materijalne imenice kad oblikom mnoine oznaavaju neto drugo (obim, osobinu, namjenu)
- apstraktne imenice dobiju mnoinski oblik kad ne oznaavaju samo pojam te vrste, ve konkretne
imenice kao njihove nosioce.
Vlastite imenice koje oznaavaju pripadnike nacija i zajednike imenice, ijim se pojmom jedinka oznaava
mnotvom jedinke, mogu oznaiti mnoinsko znaenje jedinskim morfemom.
Interverzija jednine i mnoine javlja se kao morfostilistika funkcija jednine, kao stilistika funkcija morfosema.
INTERVERZIJA LICA
Gramatiki oblik lica je gramatika morfoloka kategorija kojom se oznaavaju trovrsni uesnici u govoru:
govorno, prisutno i neprisutno lice. Sva tri tipa lica imaju posebne gramatike oblike zamjenica (imenike i
pridjevske) i glagoli u linim glagolskim oblicima koji imaju oblike lica.
Ponekad se odstupa od toga da priroda oblika jednog lica slui za oznaavanje djelatnosti samo tog lica. To
odstupanje predstavlja interverziju lica, a to znai upotrebu oblika jednog lica umjesto oblika nekog drugog
lica.
Interverzija se javlja kao zamjena morfema drugog i treeg lica morfemom prvog lica, a zatim kao zamjena
morfema prvog i treeg lica morfemom drugog lica.
Znaenje zamjenjenog lica bez zamjene je pojmovno, a upotrebljenog afektvno i ekspresivno. Novo znaenje
upotrebljenog lica pokazuje da oblik tog lica postaje morfem s prirodnom stilistikom vrijednou.
INTERVERZIJA GLAGOLSKOG RODA
Glagolski rod se manifestuje kod prelaznih, neprelaznih i povratnih glagola. To su tri osnovna tipa glagolskog
roda: jedne se radnje vre na nekom predmetu, na objektu van vrioca, druge se vre u samom subjektu, a
tree vrilac izvodi na samome sebi. Interverzija gramatikih tipova glagolskog roda predstavlja u knjievnom
jeziku odstupanje od grmatikog standardnog sistema u domenu glagolske radnje. Pojave interverzije
glagolskog roda imamo kod neprelaznih glagola i to kad neprelazni glagoli dobiju akuzativni objekat. Dogaa
se i da neprelazni glagol dobije znaenje povratnog glagola o ijem je objektu poznato da postaje od prelaznog
glagola i povratne zamjenice se.

3
Interverija nastaje i kada povratni glagoli dobiju znaenje prelaznih glagola u trpnom stanju.
To su etiri tipa interverzije glagolskog roda:
- neprelazni glagoli kao prelazni neprelazni glagoli dobiju sposobnost oznaavanja prelaznosti, a to
znai da s njima mora se upotrijebiti gramatiki objekat (Bjei tu ruetinu.)
- pojedine vrste povratnih glagola (pravi, nepravi i medijalni) u jednom dijelu svog postojanja ne
interesuju stilistiku (predmet su gramatike i semantike). Stilistika razmatra samo povratne glagole sa
znaenjem prelaznih glagola. To su povratni glagoli iji je subjekat logiki objekat (Gradili se drumovi...)
- upotreba povratnih glagola od neprelaznih i prelaznih nepotpunih, koji se gramatiki ne upotrebljavaju
nikad u obliku povratnih. To su glagoli: postati (postati se), prestati (prestati se), pristati (pristati se),
morati (morati se) itd. (Pristalo se na taj dogovor.)
- posebna vrsta interverzije glagolskog roda kod povratnih glagola nastaje kada upotrebljavamo oblik
povratnih glagola od prelaznih, ali u linom glagolskom obliku i s genitivom kao oblikom objekta ( Proi
ga se, duo...)
- interverzija se javlja kod povratnih glagola i onda kada oni postoju od prelazih glagola bezlinog oblika
sa genitivom; u sloenom glagolskom obliku, povratni glagol u radnom glagolskom pridjevu javlja se u
obliku srednjeg roda (Malo se glasova dizalo...)
- interverzija povratnih glagola sa znaenjem bezlinih i recipronih povratnih glagola (Dolo vrijeme da
se mora, a da se ne bira...)

3. KATEGORIJE RIJEI
PRISVOJNE ZAMJENICE
U gramatikom pogledu prisvojne zamjenice oznaavaju pripadnost bia i predmeta. Ope znaenje
prisvojnih zamjenica sastoji se u tome da one oznaavaju pripadanje jednom od triju lica, zatim pripadanje
jedinki i veem broju lica, odnosno predstavlja znaenje i upotrebu prisvojne zamjenice svoj.
Transpozicija znaenja prisvojnih zamjenica javlja se onda kad neka od njih zamjenjuje pridjevsku ili neku
drugu rije. Ona dobija znaenje nekog konkretnog pridjeva u svim tim sluajevima ili pak dobije znenje
neke imenice ili priloga.
One tako postaju izrazi intimnih ili izrazito prijateljskih osjeanja prema biu ili predmetu, kao to je sluaj
sa zamjenicom prvog lica.
Emocionalan sadraj dobija i zamjenica svoj, ali tada nema funkciju oznaavanja neega to pripada
subjektu nego postaje semantika varijanta pridjeva u funkciji sematostilema (Sine moj, ne boj se.).
Dobijamo meliorativno znaenje, intiman i prijateljski stav.
Mogu znaiti i pejoraciju koja se onda zasniva na govorniku potcjenjivanju bia, predmeta ili pojma u
pripadnosti (On govori o potenju, a najgori je od svih.).
POKAZNE ZAMJENICE
Gramatiko znaenje pokaznih zamjenica sastoji se u tome to one slue za upuivanje na prostorni i
vremenski poloaj bia, predmeta i pojma, na njihovu kakvou i koliinu u tom poloaju.
Pokazna zamjenica 3.l.jd. moe imati znaenje upuivanja na ve poznatu osobinu lica, predmeta ili pojma
i tad dobija znaenje pridjeva. To znai da ona dobija svoje promjenjeno znaenje, a promjenjenih
znaenjem istie se ve poznata osobina. Tako se znaenje upuivanja transformira u znaenje kojim se
pokazuje istaknuta osobina bia, predmeta ili pojma. To transponovano znaenje postaje izvor
ekspresivnosti pokazne zamjenice bilo kojeg, a naroito 3.l. (Ne moe taj mirno sjediti.).
NEODREENE ZAMJENICE
Osnovno znaenje neodreenih zamjenica (linih, prisvojnih, kakvonih, koliinskih, pokaznih) jeste
znaenje upuivanja na nepoznata bia, predmete i pojmove. Mogu dobiti znaenje isticanja znaaja,
vrijednosti bia, predmeta i pojma. Isticanje se vri promjenom znaenja neodreenosti u znaenju
odreenu, pri mu se tonski intenzivira znaenje.
Neodreena zamjenica neko/neto pored upuivanja na neodreeno lice upotrebljava se za isticanje
znaaja koji ima lice za koje se kae da je neko. Znaaj se odnosi na kalitet, karakter, drutvenu funkciju.
(To ima negdje neko koji nee da pobjegne...)
Neodreena zamjenica moe dobiti znaenje koliine ili koliinskog priloga malo, ali kad oznaava stvari.
(Neto su odvukli kolima, neto na konjima.)
Moe se upotrijebiti i umjesto priloke uzrone odredbe transformativnog tipa genitivnog. (Neto su slabo
okretali glave na njegovu stranu.)

4
Neodreene zamjenice mogu imati meliorativno i pejorativno znaenje. (Taj pas za njih je neto posebno.
Kazat e neto tako strano to niko dosad nije rekao.)
ODRINE ZAMJENICE
Osnovno znaenje kojim se odrie bilo vrilac radnje bilo ta drugo u vezi s radnjom i njenim vrenjem.
Mogu dobiti pejorativno znaenje kad se istie lo kvalitet ili loe moralne osobine. (ta sam ja niko i
nita.)
UPITNE ZAMJENICE
Upitne zamjenice (imenike i pridjevske) imaju upitno znaenje, a upotrebljavaju se normalni na poetku
upitnih reenica. Mogu oznaavati i neodreene zamjenice, pridjeve i koliinske priloge.
Imenike i pridjevske zamjenice (ko, ta, to, koji, iji, kakav) postaju odnosne (relativne) u odnosnim
reenicama i tu se radi o transformaciji funkcije.
Kad zamjenjuju neodreene zamjenice (neko, neto) i pridjevske (neki, neiji, nekakav) imaju
transponovano znaenje. (to sam ja toga napriala, ali ti nita ne slua.)
BROJEVI
Osnovno znaenje brojeva je tano oznaavanje onoga to znae rijei uz koje se upotrebljavaju i tano
oznaavanje reda u kome se to nalazi. Oznaavaju koliko ima pojedinano uzetih bia, predmeta i pojmova.
Redni brojevi oznaavaju red u kojem se nalazi ono to se oznaava imenicama, a zbirni oznaavaju koliko
ima u zbiru ili skupu onoga to je imenicom oznaeno. To je semantiki sadraj brojeva.
Meutim, osnovni broj jedan i redni broj drugi (kao i redni brojevi trei, peti, deveti) mogu dobiti i druga
znaenja.
Redni broj jedan dobije znaenje:
- neodreene zamjenice neki, nekakav
- nepoznatog bia ili predmeta, ili bia i predmeta neodreenog kvaliteta, te dobije oblik mnoine iako ga
gramatiki ne moe imati
- pridjeva isti ili jednak (Jedni se svaali, a drugi ih smirivali...).
TRANSPOZICIJA NEPROMJENJIVIH RIJEI
Nepromjenjive rijei (prilozi, prijedlozi i veznici) mogu postati figurativne kategorije putem transpozicije
znaenja kao i promjenjive rijei.
Transpozicija znaenj priloga ini ih figurama: metafora, personifikacija i dr. Transpozicija znaenja
prijedloga i veznika uslovljena je iskljuivo njihovom sintaksikom funkcijom, pa im je semantika
transpozicija vezana za sintaksiku funkciju, odnosno za sintaskiku transformaciju.
UZVICI
Beli smatra da su uzvici posebne vrste rijei kojima se obiljeavaju duevna stanja i raspoloenja.
Stevanovi kae da su uzvici skupovi glasova ili pojedinih glasova kojima se na poseban nain u afektu
izraavaju lina oseanja i rasploenja. Uvijek su popraeni mimikom i gestikulacijom.
Onomatopejski slue za slikanje prirodnih zbivanja, a uzvici (ah, uh, oh itd.) predstavljaju spontane izraze
konkretnih afektivnih psiholokih stanja. To su vrlo snani emocionlani izrazi vrlo jakog intenziteta i visokog
tona pa imaju izraajnu dominantu tonske intenzifikacije.

3. GRAMATIKE GREKE
Kad se radi o upotrebi greaka morfolokog tipa, onda imamo stileme koji nastaju deformisanjem
morfemskog elemenata, najee morfema za oblik padea i linog glagolskog oblika.
Pravopisne greke su dio gramatikih greaka.
Gramatike se odnose najvie na pogrean oblik rijei i reenica. esto su to padene greke, a od
glagolskih, to je oblik 3.l. prezenta s morfemom u umjesto pravilnog e.
Nalaze se u upravnom govoru, te se njima otkivaju osobine linosti koje pripadaju nedovoljno obrazovanoj
osobi po pofesiji, ali i kad stranci izgovaraju i ue na jezik.

4. PRAVOPISNE GREKE

5
Posebna vrsta gramatikih greaka. Pisci se slue pravopisnim grekama kao stilemima za kreaciju likova
junaka svojih djela. Uglavnom se upotrebljavaju u proznom djelu. Javljaju se kao pogrena upotreba velikog i
malog slova kad oznaavaju vlastita imena i tako predstavljaju polupismene i poluobrazovane ljude.