You are on page 1of 20

ZADATAK :

Proraunati i konstruisati alat za izradu predmeta prikazanog na slici za sljedee


podatke:
Veliina serije: N=180000 kom.
Materijal lima: .0146
Debljina lima: s=1,0 mm
Izradna tolerancija predmeta je IT 10 na osnovu koje je potrebno odrediti toleranciju
izrade alata.

Slika 1. Radni komad

1) Analiza iskoritenja lima


Jednoredni raspored

Slika 2. Jednoredni raspored

Izlazna irina trake za jednoredni raspored reznih elemenata prema sl.2


B1=L+2b=
Ulazna irina trake za isti raspored se uveava za veliinu zasjecanja graninog
noa:
B=L+2b+

c
c
=B1+
2
2

Prema tabeli 2.2. (Konstrukcija alata i pribora autor: Himzo uki) usv. za zadanu
debljinu lima
b=1,6 mm
b1=2,1 mm
Poto se zadani materijal elik .0146 razlikuje od materijala za kojeg su dati podaci
u tabeli 2.2. usvajane veliine se koriguju prema vrijednostima koeficijenta koji je dat
na strani 2.20.
b= 0,9 *1,6=1,44 mm
b1= 0,9 *2,1=1,89 mm
Usvajam: b= 1,4 mm
b1= 1,9 mm
Posmak (korak) trake odnosno duina graninog noa iznosi:
X= L1+b1
X= 90+1,9= 91,9 mm
irinu graninog noa odreujemo iz tabele 5.1. str. 5.5. za X=91,9 [mm] imamo da
je:
c= 14 mm

Na osnovu dobijenih podataka imamo da je:


B1= L+2b= 44+2*1,4= 46,8 mm
14
C
B= L+2b+ = 44+2*1,4+ =53,8 [mm]
2
2
Povrina radnog komada (A):

A6

A5

A1

A2

A3

A4 Slika 3. Prikaz povrina


A A1 2 A2 2 A3 2 A4 2 A5 A6
102
102
122
A=90 32 2
2
2 8 20
12 66
4
2
2
A 3107, 08 mm 2
Poetni oblik materijala su table limova dimenzija 1000 x 2000 (mm) iz kojih se
odsijecaju trake dimenzija BxLt= Bx1000 (Tab.2.1. obrada metala plastinom
deformacijom Binko Musafija ).
Predpostavlja se da se pri odsijecanju na makazama gubi 3% materijala.
Ako sa ''Z'' oznaimo broj komada u jednoj traci tada je potreban broj traka za izradu
N=180000 kom.
Y=

1,03 N
Z

1000
Lt
=
= 10,88
91,9
x
Usv. prvi manji cijeli broj Z=10
Z=

Y =

1, 03 180000
1,03 N
=
= 18540 traka
Z
10
Y = 18540 traka

Procentualna vrijednost odpadka se rauna po sljedeem izrazu:

1=

Y1 B L t N A
100%
Y B Lt

N- broj komada u seriji


A- povrina jednog radnog komada
Y- broj traka lima potrebnih za izradu serije od N komada
B- ulazna irina trake
Lt - duina trake
1

18540 53,8 1000

180000 3107,

08
100%
18540 53,8 1000

1 =44,54 %

Dvoredni raspored
I varijanta

Slika 4. Dvoredni raspored - I varijanta

Izlazna irina trake prema sl.4 iznosi:


4

B1 = 2L + 2b + b1 = 2 44 2 1, 4 1,9
B1 = 92,7 [mm]
Ulazna irina trake iznosi:
B = B1 +

C
2

= 92,7 +

14
2

B = 99,7 [mm]
Posmak (korak) trake odnosno duina graninog noa iznosi:
X = L1 + b1 = 90 + 1,9
X = 91,9 [mm]
Trake dimenzija B x Lt = B x 1000 (mm) se odsijecaju iz poetne table 1000 x 2000
(mm) pri emu se pretpostavlja da se pri odsijecanju na makazama gubi 3 %
materijala.
Broj komada koji se dobije iz jedne trake:
Lt
1000
Z = 2 2
= 21,76
X
91,9
Usv. prvi manji cijeli paran broj Z=20
y=

1, 03 N 1, 03 180000

9270 - traka
Z
20

Procentualna vrijednost ptpadka Iznosi:

2a =

y B Lt N A
100 %
y B Lt

2a = 39,48 %

II - varijanta

Slika 5. Dvoredni raspored - II varijanta

Izlazna irina trake prema sl.5 iznosi:


B1 = 2L1 + 2b + b1 = 2 90 2 1, 4 1,9
B1 = 184,7 [mm]
Ulazna irina trake iznosi:
B = B1 +

C
2

= 184,7 +

14
2

B = 191,7 [mm]
Posmak (korak) trake odnosno duina graninog noa iznosi:
X =2* L + b1 = 44 + 1,9
X = 89,9 [mm]
Trake dimenzija B x Lt = B x 1000 (mm) se odsijecaju iz poetne table 1000 x 2000
(mm) pri emu se pretpostavlja da se pri odsijecanju na makazama gubi 3 %
materijala.
Broj komada koji se dobije iz jedne trake:
Lt
1000
4
= 44,49
X
91,9
Usv. prvi manji cijeli paran broj Z=44
Z = 4

y=

1, 03 N 1, 03 180000

4213,6 traka
Z
44
Usvajam Y=4214

Procentualna vrijednost ptpadka Iznosi:

2b =

y B Lt N A
100 %
y B Lt

2a = 30,76%

2) Odreivanje rasporeda reznih elemenata i dimenzionisanje


rezne ploe
Iz konstrukcijskih razloga usvajam I - varijantu

Slika 6. Raspored reznih elemenata

Za limove debljine do 6 (mm) i otvore do 300 (mm) visinu rezne ploe moemo
odrediti po obrascu:
H = ( 10 + 5 s 0,7 a b ) c
s-debljina lima
a , b-dimenzije najveeg otvora
c-koeficient koji zavisi od vrstoe lima, bira se prema tabeli (str.2.28, Konstrukcija
alata i pribora Himzo . )
c = 0,93 za elik .0.146
H = ( 10 + 5 1 0, 7 90 89,9 ) 0,93
H = 22,66 [mm]
Visinu rezne ploe moemo odrediti i prema tabeli 2.9 strana 2.29 za
[b = 100 200 (mm) i s = 1 3 (mm)]
H = ( 0,18 0,22 )b
H = ( 0,18 0,22) 89,9
H = 16,092 19,668 [mm]

Usvajamo standardnu vrijednost visine (str.2.29)


H = 20 [mm]
- irina rezne ploe
B = b + e4 + e6=89,9+40+40=169,9 [mm]
e4 = e6 = 2 H = 2 20 = 40 [mm] tabela 2.8 materijal matrice legirani alatni elik
B=170 Usvojena vrijednost iz konstrukcioni razloga
- Duina rezne ploe
Vrijednosti e1 i e2 odreujemo prema odabranim vijcima i cilindrinim koiima iz
tabele 3.9 strana 3.10 za max. dimenziju matrice od 160 250 (mm) te za silu manju
od 500 (KN) biramo:
- vijak M10
- cilindrini koi 10
Iz tabele 3.10 strana 3.13 za max. dimenzije matrice 160 250 te za vijak M10 i
cilindrini koi 10 biramo vrijednosti e1 i e2.
e1 = 15 (mm)
e2 = 20 (mm)
Prema tabeli 2.8 strana 2.28 odreujemo preostala najmanja rastojanja izmeu
otvora:
e3 =0,6*d0 =0,6 *10=6 [mm]
e5 =0,8*d0 =0,8 *10=8 [mm]
e7 =1,2*d0 =1,2 *10=12 [mm]
e8 =1,5*s = 1,5 *1=1,5 [mm]
Uzimajui u obzir najmanja rastojanja izmeu otvora, duina rezne ploe iznosi .
A = 364 [mm]

3) Odreivanje sile prosijecanja i probijanja, ukupna sila


Sila potrebna za probijanje otvora 10 [mm]

F1 O s m
s debljina lima
vrstoa za smicanje za .0146 tabela 2.16 str. 2.52
m 240 360 N
mm 2
F1 d s m 10 1 300
F1 9420 N

Sila potrebna za probijanje otvora

F2 O s m 20 16 16 2 1,9 1 300
F2 29580 N

Sila potrebna za probijanje otvora

F3 O s m 2 90 4 20 2 1,9 1 300
F3 31140 N

Sila potrebna za prosijecanje

F4 O s m 4 32 2 66 24 1 300
F4 100608 N

Sila zasijecanja graninog noa

91,9

F5 X s m 91,9 7 1 300
2

F5 29670 N
Ukupna sila sastoji se od sile potrebne za probijanje, sile potrebne za prosijecanje i
sile na graninom nou.
10

F = 4*F1 + 2*F2 + F3 + F4+F5


F = 37680+59160+31140+100608+29670
F = 258258 [N]
Silu, mjerodavnu za izbor prese dobijemo ako ukupnu silu poveamo za 30 % .
FM = 1,3F = 1,3*258258
FM = 335735,4 [N] 336 [kN]

4) Proraun probojaca i prosjekaa


Probojci i prosijekai se provjeravaju na izvijanje i pritisak. Tanki probojci se
provjeravaju na izvijanje.
a) Provjera na izvijanje probojca za 10 (mm)
Izjednaavanjem kritine sile izvijanja po Euler-ovom kriteriju sa ve odreenom
silom probijanja dolazimo do izraza za maksimalnu duinu probojca uzimajui u obzir
da je alat izveden sa vodeom ploom.
Fkr

2 2 E I min.
L2

Gdje je:
E=215*103 [N/mm2] modul elastinosti za alatni elik
Imin najmanji moment inercije poprenog presjeka probojca
L slobodna duina probojca
Za probijanje otvora potrebna je sila probijanja F1=9420 [N] => Fkr=F1
Moment inercije:

d4
I min.
I min 490 mm 4
64
Lmax.

2 2 E I min.
2 2 215 103 490

F1
9420

Lmax. 469, 6 mm
Usvajam ukupnu duinu probojca prema preporukama 65 mm (T. 3.2, str. 3.5), pri
emu radni dio 6 mm prema izraunatoj kritinoj duini.

b) Provjera na pritisak probojca optereenog silom F 2

11

d 2
202
20 1,9
20 1,9
4
4
A2 352 mm
A2

p2

F2
pdoz
A2

p2

29580
84, 03 pdoz zadovoljava
352

c) Provjera na izvijanje probojca 90x1,9


I min.
Lmax.

bh3 90 1,93

51, 44 mm 4
12
12
2 2 E I min
2 2 215 103 51, 44

F3
31140

Lmax. 83, 68 mm

5) Proraun rezne ploe


Rezna ploa se provjerava na mjestu najveeg otvora na reznoj ploi odnosno u zoni
kritinog presjeka (str.2.41)
Napon savijanja u reznoj ploi mora biti manji od dozvoljenog napona na savijanje.
FL

s = 0,75 (B b) H 2 sdoz
H [mm] visina rezne ploe
F [N] sila probijanja/prosijecanja
L [mm] raspon oslonca ispod rezne ploe
B [mm] duina rezne ploe
b [mm] duina otvora rezne ploe
sdoz = 500 [N/mm2] dozvoljeni napon na savijanje za alatne elike prema slici 2.22,
str 2.41
Da bi mogli odrediti napon savijanja u reznoj ploi potrebno je prije toga usvojiti oblik
rezne ploe.
Prema preporukama u tabeli 2.10 strana 2.30 usvajamo oblik presjeka rezne ploe
TIP A matrice.
Za ve odreenu visinu rezne ploe i zadanu debljinu lima imamo:

12

90
+

(H-h)sin ~1,26

H=20 (mm)
h=7 (mm)
=4
=20'
F4 L
s=0,75
(B b) H 2
L = 44 + 21,26 = 46,52 (mm) usvajamo L = 48 (mm)
100608 48
s=0,75
(170 89,9) 202
s=113 (N/mm2) sdoz=500 (N/mm2) uslov zadovoljen

6) Proraun meuploe
Kod veeg broja alata izmeu probojaca/prosjekaa i gornje ploe kuita postavlja
se meuploa koja slui za ravnomjerno prenoenje pritiska sa glava
probojaca/prosjekaa na gornju plou kuita.
Kriterij za ugradnju meu ploe je dozvoljeni pritisak izmeu probojaca/prosjekaa i
gornje ploe ili ako alat ima vei broj probojaca odnosno ako se radi o veim
serijama izrade radnog komada.
Pritisak se odreuje po obrascu F=

P
Pdoz =250 [N/mm2]
A

F sila probijanja/prosjecanja
A povrina poprenog presjeka probojca/prosjekaa
Pdoz dozvoljeni specifini pritisak
Pritisak na probojcu je ve odreen u taci 4.
F2

< p 250 N
84, 03 N
2
2
doz

mm
mm

A2
I ako je pritisak manji od dozvoljenog usvajam meuplou jer ima vei broj alata i
radnih komada.
p

7) Odreivanje teita alata


13

Teite svih sila na alatu odreuje se s ciljem definisanja poloaja cilindrinog


rukavca. Postavljanjem cilindrinog rukavca u teite svih sila izbjegavamo dodatno
optereenje alata na savijanje i izvijanje i tako poveavamo vijek trajanja alata.
Poloaj teita svih sila moe se odrediti grafiki i analitiki.
Analitiki se odreuje prema izrazima:
n

F X
i

i 1

Xc =

Fi

Yc =

F y
i

i 1

i 1

i 1

Fi sila probijanja/prosjecanja pojedinog elementa


Xi rastojanje od y-ose
Yi rastojanje od x-ose
Kako sila probijanja/prosjecanja zavisi od materijala, duine i debljine rezne ivice
gornji izrazi se mogu svesti na oblik:
n

Li Xi
i 1

Xc =

Li

Yc =

i 1

L
i 1

yi

L
i 1

Li duina rezne ivice pojedinog elementa

X4

Y4

91.9

X4

L X
i

i 1

91,9 45,95 7
91,9
91,9 7

i 1

X 4 49, 2 mm
2

Y4

L Y
i

i 1

L
i 1

91,9 0 7 ( 3,5)

91,9 3,5

Y4 0, 25 mm

14

1,5

Y1 Y2 Y3 Y5 86 mm
Y4 Y1 44

1,9
1, 4 0, 25 39, 4 mm
2

X 1 X 5 45 2 X 45 273,8 mm
X 2 45 X 45 181,9 mm
X 3 45 45 90 mm

X 4 45 X 0, 2 49, 2 186,3 mm
5

Xc

F X
i

i 1

4 F5 F1 X 1

F4 X4

4 F5 F1 2 F2 F3 F4

i 1

2 F2 X 2 F3 X3

X c 171, 09 mm
5

Yc

F Y 4 F F 2 F F Y F

4F F 2F F F
F
i

i 1

Y4

i 1

Yc 80, 6 mm

15

8) Tolerancije izrade alata


Tolerantno polje alata za probijanje/prosjecanje je manje za tri od tolerantnog polja
radnog predmeta. Spoj rezna ploa probojac/prosjeka:
Rezna ploca
H7 H8 H9
=
;
;
probojac/prosjekac h6 h7 h8
Kod probijanja probojac je jednak nazivnoj mjeri otvora a kod prosjecanja rezna
ploa ( otvor ) je jednaka nazivnoj mjeri radnog predmeta koji se treba prosjei.

a)prosjecanje

b)probijanje

Probijanje
ds = d + t
dm = ds + z = d + t + z
ds nazivna mjera probojca
t tolerancija probijanog otvora
d dimenzija probijanog otvora
z zazor
Za maksimalni broj otrenja :
dsmin=ds-ts
ts izradna tolerancija probojca
Prosijecanje
dM = D t
dS = dM z = D t z
dM nazivna mjera rezne ploe
dS prenik prosjekaa
tM izradna tolerancija rezne ploe
Za maksimalni broj otrenja :
dMmax = dM + tM
Materijal obradka (trake) je elik .0146 ( meki elik ) debljine s = 1,0 (mm), zazor
iznosi z = 0,05 (mm) prema tabeli 2.17 strana 2.53.
Kvalitet izrade alata je IT7 ( 10-3=7 ) odnosno
Re zna ploca
H7
=
h6
probojac / prosijekac

16

Probojac za probijanje otvora 10 (mm)

Prenik probojca D= 10 (mm), za podruje mjera od 6 10 i kvalitet izrade IT10


izradna tolerancija iznosi: = 0,058 (mm)
Najvei prenik otvora pri probijanju je:
dmax = d + = 10 + 0,058 =10,058 (mm)
Prenik probojca jednak je max. preniku otvora:
ds = dmax = 10,058 (mm)
Tolerancija izrade probojca ts = 0,009 (mm) za tolerancijsko polje h6 u
podruju od 6 10 (mm)
Najmanji prenik probojca
dsmin = ds ts = 10,058 0,009 = 10,049 (mm)
Prenik otvora na reznoj ploi:
dm = ds + z = 10,058 +0,05 = 10,108 (mm)
Tolerancija prenika otvora na reznoj ploi iznosi t m = 0,015 (mm) za H7 u
podruju od 6 10 (mm)
Najvei prenik otvora na reznoj ploi je:
dmmax = dm + tm = 10,108 + 0,015 = 10,123 (mm)

Probojac za probijanje otvora 90x1,9

Poto je u pitanju kvalitet izrade predmeta IT10 za podruje 80 120 izradna


tolerancija iznosi =0,140.
Najvea mjera irina otvora pri probijanju je:
Bmax.= B + = 90,14 (mm)
irina probojca jednaka je max. irini otvora:
bs= Bmax.= 90,14 (mm)
Tolerancija izrade probojca je ts= 0,022 za h6 u podruju 80 120 (mm).
Najmanja mjera irine probojca:
bsmin= bs - ts = 90,118 (mm)
irina otvora na reznoj ploi:
bm = bs + z = 90,19 (mm)
Tolerancija irine otvora na reznoj ploi je t m = 0,035 (mm) za H7 u podruju
80 120 (mm)
Najvea mjera irine otvora u reznoj ploi je:
bm max. = bm + tm = 90,225 (mm)
Duina probojca L= 1,9 (mm)
Poto je u pitanju kvalitet izrade predmeta IT10 za podruje 1 3 izradna tolerancija
iznosi =0,040.
Najvea duina otvora pri probijanju je:
Lmax.= L + = 1,94 (mm)
Duina probojca jednaka je max. duini otvora:
ls= Lmax.= 1,94 (mm)

17

Tolerancija izrade probojca je ts= 0,006 za h6 u podruju 1 3 (mm)


Najmanja mjera duine probojca:
lsmin= ls - ts = 1,934 (mm)
Duina otvora na reznoj ploi:
lm = ls + z = 1,99 (mm)
Tolerancija duine otvora na reznoj ploi je t m = 0,010 (mm) za H7 u podruju
1 3 (mm)
Najvea mjera duine otvora u reznoj ploi je:
lm max. = lm + tm = 2 (mm)

Probojac za probijanje otvora 37,9x20

Poto je u pitanju kvalitet izrade predmeta IT10 za podruje 30 50 izradna


tolerancija iznosi =0,100.
Najvea mjera irina otvora pri probijanju je:
Bmax.= B + = 38(mm)
irina probojca jednaka je max. irini otvora:
bs= Bmax.= 38 (mm)
Tolerancija izrade probojca je ts= 0,016 za h6 u podruju 30 50 (mm).
Najmanja mjera irine probojca:
bsmin= bs - ts = 37,984 (mm)
irina otvora na reznoj ploi:
bm = bs + z = 38,05 (mm)
Tolerancija irine otvora na reznoj ploi je t m = 0,025 (mm) za H7 u podruju
30 50 (mm)
Najvea mjera irine otvora u reznoj ploi je:
bm max. = bm + tm = 38,075 (mm)
Duina probojca L= 20 (mm)
Poto je u pitanju kvalitet izrade predmeta IT10 za podruje 18 30 izradna
tolerancija iznosi =0,084.
Najvea duina otvora pri probijanju je:
Lmax.= L + = 20,084 (mm)
Duina probojca jednaka je max. duini otvora:
ls= Lmax.= 20,084 (mm)
Tolerancija izrade probojca je ts= 0,013 za h6 u podruju 18 30 (mm)
Najmanja mjera duine probojca:
lsmin= ls - ts = 20,071 (mm)
Duina otvora na reznoj ploi:
lm = ls + z = 20,134 (mm)
Tolerancija duine otvora na reznoj ploi je t m = 0,021 (mm) za H7 u podruju
18 30 (mm)
Najvea mjera duine otvora u reznoj ploi je:

18

lm max. = lm + tm = 20,155 (mm)

Prosjeka za prosijecanje otvora 90 x 89,9 (mm)

irina prosjekaa B = 90 (mm)


Poto je u pitanju kvalitet obrade IT10 za podruje od 80 120 (mm) izradna
tolerancija iznosi: = 0,140 (mm)
Najmanja mjera irine otvora :
Bmin = B = 90 0,14 = 89,86 (mm)
irina prosijekaa jednaka je minimalnoj irini otvora:
Bs = Bmin = 89,86 (mm)
Tolerancija izrade prosjekaa ts = 0,022 (mm) za tolerancijsko polje h6 u
podruju od 80 120 (mm)
Najvea irina prosjekaa
Bsmax = Bs + ts = 89,86 + 0,022 = 89,882 (mm)
irina otvora na reznoj ploi :
Bm = Bs + z = 89,86 +0,05= 89,91 (mm)
Tolerancija irine otvora na reznoj ploi iznosi:T m = 0,035 (mm) za
tolerancijsko polje H7 i podruje mjera od 80 120 (mm)
Najmanja irina otvora na reznoj ploi je :
Bmmin = Bm + Tm = 89,91 0,035 = 89,875 (mm)
Duina prosijekaa L = 89,9 (mm)
Za kvalitet IT10 i podruje od 80 120(mm) izradna tolerancija iznosi: = 0,140 (mm)
Najmanja mjera duine otvora:
Lmin = L = 89,76 (mm)
Duina prosjekaa jednaka minimalnoj duini otvora:
Ls = Lmin = 89,76 (mm)
Tolerancija izrade prosijekaa:T s = 0,022 (mm) za tolerancijsko polje h6 i
podruje mjera od 80 120 (mm)
Najvea duina prosjekaa:
Lsmax = Ls + ts = 89,782 (mm)
Duina otvora na reznoj ploi:
Lm = Ls + z = 89,81 (mm)
Tolerancija visine otvora na reznoj ploi iznosi: t m = 0,035 (mm) za
tolerancijsko polje H7 i podruje od 80 120 (mm)
Najmanja duina otvora na reznoj ploi je:
Lmmin = Lm tm =89,775 (mm)

19

20