You are on page 1of 41

1.

GR
Gnmzde, dnya enerji talebinin yaklak %80i birincil enerji kayna olarak
bilinen hidrokarbon temelli fosil yaktlardan karlanmaktadr.Yanmalar sera gazlar, ozon
delikleri ve asit yamurlar ile sonulanan byk apl kresel sorunlara neden
olmaktadr.Hidrojen, bugn kullanlan sistemler ile maliyet, evresel etkiler ve kullanm
verimlilii asndan karlatrldnda 21. yzyln sonunda fosil yakt sistemlerinin yerini
alacak en nemli alternatif enerji taycs olarak dikkat ekmektedir. Hidrojen evrenin en
basit ve en ok bulunan elementi olup, renksiz, kokusuz, havadan 14.4 kez daha hafif ve
tamamen zehirsiz bir gazdr.
Gne ve dier yldzlarn termonkleer tepkimeye vermi olduu snn yakt
hidrojen olup, evrenin temel enerji kaynadr. Hidrojen bilinen tm yaktlar ierisinde birim
ktle bana en yksek enerji ieriine sahiptir. 1 kg hidrojen 2.1 kg doal gaz veya 2.8 kg
petroln sahip olduu enerjiye sahiptir. Ancak birim enerji bana hacmi yksektir. Hidrojen
doada serbest halde bulunmaz, bileikler halinde bulunur. En ok bilinen bileii ise sudur.
Hidrojenden enerji elde edilmesi esnasnda su buhar dnda evreyi kirletici ve sera etkisini
artrc hibir gaz ve zararl kimyasal madde retimi sz konusu deildir. Is ve patlama
enerjisi gerektiren her alanda kullanm temiz ve kolay olan hidrojenin yakt olarak
kullanld enerji sistemlerinde, atmosfere atlan rn sadece su ve/veya su buhar
olmaktadr. Hidrojen petrol yaktlarna gre ortalama 1.33 kat daha verimli bir yakttr.
Hidrojen gaz farkl yntemlerle elde edildii gibi su, gne enerjisi veya onun
trevleri olarak kabul edilen rzgar, dalga, ve biyoktle ile de retilebilmektedir. Gne
enerjisinden elektrik enerjisi retilmesi ilemi , eitli alanlarda uygulanmtr . Fakat gne
enerjisinin depolanmas ilemi bir sorun olarak karmza kmaktadr . Gne enerjisinin ,
temiz ve tehlikesiz bir biimde elektrik enerjisine dntrlmesi , silisyum yar iletkeninden
yaplm gne panelleriyle gerekletirilmitir. Bu elektirik enerjisinin H2 ile depolanmas
ilemi elektroliz ile gerekletirilir . retilen H2 ' den depolad enerjinin tamam
alnabilmektedir . H2 ' nin safl % 99 .0 civarnda olduundan eitli kimya sanayinde
hammadde olarak kullanlabilir . Bu nedenle H2 ' nin retimi konusunda fotoelektrolizin
gelecekte nem kazanmas beklenmektedir .
Fotoelektroliz henz aratrma safhasn tamamlamam olmasna ramen gne
enerjisinden hidrojen retimi iin gelecek vaat eden nemli bir yntem olarak karsmza
kmaktadr. Burada gne enerjisini absorbe eden ve yariletken bir diyot olan fotoelektrot,
su moleklnn elektrolizi iin gerekli voltaj retmektedir. Fotoelektrot, katalitik, koruyucu
1

ve fotovoltaik tabakalara sahiptir. Fotoelektroliz, hidrojenin gne enerjisinden retimi iin en


verimli yntem olarak kabul edilmekte olup, yenilenebilir kaynaklardan hidrojen retimi ve
hidrojen ekonomisine gei iin byk nem tamaktadr. Fotoelektrotlarn, dk maliyetli
ve yksek verime sahip olmas gerekmektedir. Gnmzde gelitirilen fotoelektrotlar % 10
civarnda verime sahiptir.

2. ENERJ
Enerji; bir cismin ya da sistemin i yapabilme yetenei olarak tanmlanabilir.Balca enerji
eitleri; kimyasal enerji, s enerjisi, elektrik enerjisi ve mekanik enerji olarak sralanabilir.
Bu enerjiler, enerji dnm sistemleri ile birbirlerine dnebilirler. Dnyadaki enerjilerin
orijini gne enerjisi olup, zellikle yenilenebilir enerji kaynaklarnn ou gneten dorudan
ya da dolayl olarak almaktadr. Kmr, gaz, petrol gibi fosil yaktlar ve nkleer enerji gibi
kaynaklar yenilenemez enerji kayna olarak tanmlanr.
izelge-1de enerji kaynaklarnn snflandrlmas verilmitir. [1]
izelge-1. enerji kaynaklarnn snflandrlmas
Yenilenebilir enerji kaynaklar

Yenilenemez enerji kaynaklar

1-Direkt gne enerjisi (s, k)

1-Fosil Yaktlar
a) Gaz (doal gaz)
b) Sv (petrol, katran)
c) Kat (kmr)

2-Biyolojik (Fotokimyasal)

2-Nkleer

a) Odun

a)Fizyon (U235, U238)

b) Tahl ve hayvanlar

(Th232)

c) Organik artklar

b)Fzyon (deteryum,lityum)

d) Biyolojik gaz
e) Hayvan ve nsan gc
3-Dolayl gne enerjisi

3-Jeotermal ( s kapan)

a) Su veya hidrolik
b) Rzgar
c) Dalga
d) Termik s fark
e) Gelgit
4-Jeotermal (Is ak)

2.1. Dnyadaki Enerji Durumu


2009 yl verilerine gre dnya toplam enerji tketimi 11.164 milyon ton petrol e
deeri (Mtep) olarak gerekleti. Bugnk verilerle bu talebin % 85 den fazlas fosil yaktlara
dayal kaynaklardan karlanyor. Uzun sreli eilimler dikkate alndnda dnya enerji
talebindeki yllk art ortalama % 1.8 civarnda seyrediyor. Enerji sektr, iklim deiikliine
neden olan sektrlerin banda yer alyor. Uluslar aras Enerji Ajansnn 2010 tarihli
ngrlerine gre 2030 ylnda enerji talebinin karlanabilmesi iin 20 trilyon ABD dolar
yatrm yaplmas gerekiyor. Gelecek iin yatrmlarn, fosil yaktlara dayal enerji retimine
yaplmas halinde, bugnk sera gazlar dzeyinin % 50 orannda artaca hesaplanm. Oysa
srdrlebilir bir gelecek iin kresel lekte sera gazlarnn 2050 ylna kadar % 50 orannda
azaltlmas, vazgeilmez bir n koul. Bu n koulun salanabilmesi iin btn lkeler
stratejik plan yapyor. Bu planlarda enerji verimlilii ve yenilenebilir (srdrlebilir) enerji
kaynaklarnn kullanm ne kyor. Yaplan projeksiyonlarda, CO2 salnm dzeyinin
bugnk deerinde kararl hale getirilebilmesi iin dahi, 2050 ylna dek yenilenebilir enerji
kaynaklarna dayal 10 milyon megawatt gcnde enerji santrali kurulmasna ihtiya
duyulaca n grlyor.
Gne, rzgar, biyoktle, jeotermal, hidrodinamik, okyanus ve dalga enerjisi
srdrlebilir enerji kaynaklar arasnda ne kanlar. Bu kaynaklarn sl, mekanik,
elektromanyetik, kimyasal ve fotovoltaik dnmlerle kullanlmasn salayacak teknolojiler
ile bu teknolojilere dayal g sistemleri, bu sektrn deer zincirini oluturuyor.
Yenilenebilir enerji kaynaklar iinde gne enerjisi en yksek potansiyele sahip enerji
trdr. Yaplan hesaplamalara gre dnyann ihtiya duyduu enerjinin byk ksm gne
tarafndan salanyor. Burada temel sorun gne enerjisini ulalabilir bir maliyetle dier
enerji trlerine dntrmek. Dnm maliyetinin uygun deerlere indirilmesi halinde dier
enerji trlerine ihtiya kalmayacak[2]. ekil-1de dnyadaki birincil enerji kaynaklarnn
kullanm durumu gsterilmitir [3].

ekil-1. Dnyadaki birincil enerji kaynaklarnn tketimi,2010

2.2. Trkiyede Enerji Durumu


20002010 arasnda Trkiyenin birincil enerji retimi % 34.6 artla 81.2 milyon
TEPden 109.3 milyon TEPe ulamtr. 20002011 arasnda elektrik kurulu gc % 94.6
artla, 27 264 MWden 53 051 MWye ykselmitir. Ayn dnemde elektrik tketimi 128.3
milyar kWhden, % 78.8 artla 229.3 milyar kWhye varmtr. ekil-2de Trkiyede birincil
enerji kaynaklarnn tketimi grlmektedir[3]. Mavi blge %4.1 orannda hidrolik
kaynaklar, turuncu blge %2.4 orannda dier yenilenebilir kaynaklar, mor blge ise % 4.2
orannda odun-p kaynaklar temsil etmektedir.

ekil-2. Trkiyede birincil kaynaklarn tketimi, 2010


2010 yl Trkiye toplam birincil enerji tketimi 109.3 MTEP olarak gereklemitir.
Tketimin % 89.3lk ksmn fosil yaktlar oluturmaktadr. Yerli enerji retimi 2009da 30
5

328 MTEP olarak gereklemi, 2010da ise 32,493 MTEPe ykselmitir. Bu deerin %
49,3n linyit ve daha az miktarda asfaltit oluturmaktadr. Ta kmr retiminin toplam
retim iindeki pay % 4,6dr. Hidrolik ve dier yenilenebilir kaynaklarndan yaplan retim,
yerli retimin % 21,9unu oluturmakta ve toplam enerji talebinin % 6,5ini tekil etmektedir.
Kat olmayan fosil yaktlar (petrol ve doal gaz) yerli retim iinde % 10,1 gibi ok dk bir
paya sahiptirler. Hatta ticari olmayan odun ve bitkinin yerli retimdeki pay % 14le petrol ve
doal gaz toplamn gemektedir [3]. izelge-2de Trkiyenin Birincil Enerji retimi ve
Talebi verilmitir [3].
izelge-2. Trkiyenin Birincil Enerji retimi ve Talebi (MTEP) (2010)

Yksek Planlama Kurulunun 18.05.2009 tarih ve 2009/11 sayl kararyla yrrle giren
Elektrik Enerjisi Piyasas ve Arz Gvenlii Stratejisi Belgesinde yerli ve yenilenebilir
enerji kaynaklarnn deerlendirilmesiyle ilgili olarak;
Btn linyit ve takmr kaynaklarnn 2023 ylna kadar elektrik enerjisi retimi
amacyla deerlendirilmesi
2023 ylna kadar teknik ve ekonomik olarak deerlendirilebilinecek hidroelektrik
potansiyelin tamamnn elektrik enerjisi retiminde kullanmnn salanmas
Rzgar enerjisi kurulu gcnn 2023 ylna kadar 20.000 MWye karlmas,
Gne enerjisinin elektrik retimi iin de kullanlmasnn yaygnlatrlmas,
hedefleri yer almaktadr [3].

Gereklemesi beklenen emisyon azaltmnn OECD lkelerinde %42si ve OECD d


lkelerde %54 enerji verimliliinden gelecektir. OECD lkelerinin yzdesinin dk
olmasnn en byk sebebi gelimekte olan lkelerde enerjiye uygulanan sbvansiyonlarn
verimlilii

enerji
ekil-3te

emisyon

tedbirlerinin
azaltm

alnmasn
iin

engellemesidir.

(WEO,

politikalar

gsterilmitir

uygulanan

2011)
[1].

ekil-3. Uygulanan Emisyon Azaltm Politikalar.


Grld zere lkemizde ve dnyadaki enerji eiliminin belirlenmesinde evreye verilen
zararn minimum dzeye indirilmesi amalanmaktadr. Bu durum Trkiye tarafndan 2009
ylnda imzalanan Kyoto Protokolnn de bir sonucudur. 2012 ylna kadar protokol lkeleri
tarafndan herhangi bir ykmlle sahip olamayan lkemiz iin 2012 sonrasnda
uygulanmas planlanan yenilenebilir enerji teknolojileri aratrlmaktadr. Bahsedildii zere,
bu kaynaklarn banda gelen gnein en verimli ekilde deerlendirilerek Trkiyenin enerji
talebinin en dk maliyetle karlanmas iin almalar yaplmaktadr.
Kyoto Protokol Kapsamnda Yenilebilir Enerji Politikalar
Trkiyenin, iklim Deiiklii ereve Szlemesi iin referans (nlemlerin alnmad)
senaryo kullanlarak hesaplanan toplam karbondioksit edeer salnmlar, 2004 ylnda
yaklak 300 milyon ton iken, yllk ortalama yzde 6lk bir art gstererek 2020 ylnda
yaklak 605 milyon tona ulaacaktr. Bu nedenle farkl sektrlerde uygulamalara ihtiya
vardr. rnein;

Enerji temini ve CO2nin fiziksel uzaklatrlmas

Fosil yaktl elektrik retiminde daha verimli, ekonomik ve temiz yakma


teknolojilerinin kullanmnn arttrlmas: sperkritik santraller, akkan yatak yakma
teknolojileri, birleik evrim gaz trbini (CCGT) teknolojisi, btncl gazlatrma
birleik evrim (IGCC) teknolojisi, kojenerasyon sistemleri ve yakt hcreleri
Yenilenebilir enerji evrim teknolojilerinden yararlanarak, yenilenebilir enerji
kaynaklarnn birincil enerji kaynaklar iindeki paynn arttrlmas: Hidrolik,
biyoktle, biyogaz, rzgar, gne, hidrojen ve jeotermal enerji.
Fosil yakt kalitesinin iyiletirilmesi ve karbon ierii daha dk fosil yaktlara gei,
fiziksel ve biyolojik CO2 uzaklatrmava tutma teknolojileri (rnein, elektrik
santrallarnda, rafinerilerde ve byk fabrikalarda CO2 tutma; CO2nin tanmas ve
yeraltnda depolanmas; karbon tutucu biyolojik ortamlarn gelitirilmesi ve
artrlmas).
retimden, ulatrmadan, evrimden ve datmdan kaynaklanan sera gaz
salnmlarnn azaltlmas[4].
Bu tez almasnda gne enerjisi kullanarak hidrojenin elde edildii fotoelektroliz yntemi
aratrlmtr. ncelikle neden hidrojenin tercih edildii aratrlarak hidrojenin elde edildii
yntemler ve bu yntemlerin avantaj/dezavantajlar aratrlarak fotoelektroliz yntemi ele
alnmtr.
2.3. Hidrojen
Hidrojen su yaratc anlamnda bir szcktr. Saf hidrojen (H2) yapay bir maddedir; doal
olarak yeryz atmosferinde sadece 1 ppm gibi eser miktarlarda bulunur, oysa Jpiterin
%75i, Evrendeki atomlarn %90 hidrojendir. Yeryzndeki hidrojen su moleklnde,
canllarda ve fosil maddelerde bulunur.
Hidrojeni 1520de ilk defa Paracelsus kulland, element olarak kefi ise 1766 ylnda ngiliz
fiziki Henry Cavendish tarafndan gerekletirildi. Antoine-Laurent de Lavoisier, bu
elemente 1781 de, havada yand zaman su meydana geldiinden Yunanca su anlamna gelen
hidro ile oluum anlamndaki genes terimlerinin birletirilmesiyle hidrojen adn verdi ve
ilk hidrojen gaz 1782 de Jacques Charles tarafndan retildi.
Hidrojen, gemiten yakn zamana kadar endstriyel bir kimyasal madde olarak
kullanlmtr; en yaygn kullanm alan rafinerilerde hampetroln ilenmesi prosesleridir.
8

Hidrojenin bir kimyasal madde olmasnn dnda, bir enerji kayna olarak kullanlabildii
teknolojilerin gelitirilmesi amzn nemli bulularndandr; 19. Yzylda Jules Verne de,
bilim adamlarmz gnmzde gerekletirdii bu geliimi ngrerek, gelecekte hidrojenden
bir enerji kayna olarak yararlanlabileceini sylemitir [5].
2.3.1. Hidrojenin zellikleri
Hidrojen periyodik sistemin ilk elementidir; H sembolyle gsterilen hidrojen atomu +1
deerli bir ekirdek ve 1 elektrondan oluur, atom arl 1.008dir; buna protyum denir. ki
hidrojen izotopu daha vardr; bunlar az miktarda bulunan deuteryum (bir proton ve bir ntron)
ve doal olarak bulunmayan yapay olarak retilen radyoaktif trityumdur (bir proton ve iki
ntron).
Hidrojen molekl, bir elektronu olan pozitif ykl iki hidrojen atomundan oluur; normal
artlar altnda renksiz, kokusuz, toksik olmayan, havadan ve helyumdan daha hafif ve gaz

halindedir, 253 Cnin altnda (20.3 K) sv (deuteryum) ve 11 K derecede kat (trityum)


haldedir
Boron (NaBH4) bileikleri metal hidratlar arasnda en gvenli hidrojen kaynaklar ve
depolardr; suda %50den fazla konsantrasyonlardaki zeltisine sodyum borohidrr denir,
yakt olarak kullanlr ve bu konsantrasyonlarda alevlenmez. Borohidrr toksik deildir,
yand zaman evreye zarar vermeyen normal boraksa dnr. Trkiye Dnyadaki en
byk boron reticisidir ve en nemli boron mineralleri tinkal, kolemanit ve uleksittir.
izelge-3te hidrojenin fiziksel zellikleri verilmiir[5].
izelge-3. Hidrojenin Fiziksel zellikleri

, g/cm
Hidrojen,
NA

gaz

AA

0.0899

TC, K

KN, K

1.008

20.28

DN, K

33.30

14.01

M, kg/mol

ID, MJ/Nm

0.002

Deuteryum, 20.3 K

sv

70.8

2.016

Trityum, 11 K

kat

76.0

3.024

10.7612.71

: younluk, AA: atom arl, KN: kaynama noktas, TC: kritik nokta, DN: donma noktas, M:
ktle, ID: s deeri

2.3.2. Hidrojenin retimi


Doal halde gaz hidrojen olduka az miktarlardadr; atmosferde, ykseklikle deien
oranlarda, 150000-20000 ksmda sadece 1 ksm bulunur. Doal hidrojen volkanlardan,
kmr yataklarndan, petrol kuyularndan meydana gelir. Hidrojen evrenin en temel
maddesidir, gne ve yldzlarda bulunan ana bileiktir. Yeryzndeki hidrojenin genellikle
tamam dier elementlerle bileik halindedir. Su molekl iki atom hidrojenin bir atom
oksijenle olan bileiidir; dolaysyla tm okyanuslar ok byk hidrojen depolardr. Ayrca,
bitkiler, hayvanlar ve fosil maddelerini de kapsayan tm organik maddelerin nemli bir
paras hidrojendir. Volkanik gazlarn bulunduu yerlerde hidrojen serbest halde, yani H2
halindedir; fakat ok hafif olduundan hemen dalr, kazanlamaz. Hidrojen, ayrca alkali
metallerle kimyasal olarak birlemi halde bulunur (NaBH4 gibi).
ekil-4te hidrojenin retim kaynaklar ve prosesleri verilmitir [5].

ekil-4. Hidrojenin retim Kaynaklar ve Prosesleri


Hidrojen retiminde kullanlan eitli kaynaklar ve teknolojiler vardr; doal gaz, kmr,
benzin, metanol veya biyoktleden syla; bakteriler ve alglerden fotosentezle; elektrik veya
gne yla suyu paralayarak hidrojen retilebilir.
Bugn hidrojen retiminin ou fosil hammaddelerden yaplr. Dnya hidrojen retiminin
%48 i doal gazdan ( %90 dan fazlas metandr), %30 u rafineri rnlerinden, %18 i

10

kmrden ve kalan %4 de suyun elektroliziyle elde edilmektedir (ekil-8). Bunlarn dnda


gelitirilmi ve gelitirilmekte olan yeni hidrojen retim prosesleri vardr.
Hidrojen retim metotlar hammaddeye, elde edilmek istenen hidrojen miktarna ve saflk
derecesine gre deiir. Yeni gelitirilmekte olan yntemler de dikkate alndnda hidrojen
retim teknolojileri grup altnda toplanabilir,
Fosil Hammaddelerden: Kmrn Gazlatrlmas, Buhar Reformingi, Ototermal
Reforming, Termal Disosiyasyon.
Yenilenebilir Enerji Kaynaklarndan: Suyun Elektrolizi, Fotoelektroliz, Suyun Termal
Paralanmas, Biyoktle Gazlamas
Atk Gaz Akmlarndan Hidrojen Kazanma: Rafineriler (buhar veya metanol reforming
fabrikalar proses gaz gibi) ve kimyasal madde fabrikalar (amonyak veya metanol
sentezi gibi) gibi iletmelerde hidrojence zengin atk gazlardaki hidrojeni artma [5].
2.3.3. Hidrojenin Kullanm Alanlar
ekil-5te hidrojenin kullanm alanlar verilmitir.

ekil-5. Hidrojenin Kullanm Alanlar

11

Yakt pilleri
Motorlu tatlarda kullanlan enerji retim ve iletim sistemleri mekanik olup, sistemde
yakt yaklarak enerji retilmektedir. Bu retilen enerjinin ancak tatn hareketine harcanan
ksm %20 kadardr. Bu sistemlerde enerji reteci olarak iten yanmal motorlar kullanlmakta
ve kullanlan enerjinin %25-30 u mekanik enerjiye evrilebilmekte, byk bir ksm olan
%70 i ise kullanlmadan atlmaktadr. Bunun yannda dar atlan gazlar gerek evreye ve
gerekse ozon tabakasna zarar vermektedir. Bu zararlar ve enerjinin tamamna yakn ksmnn
kullanlmadan atlmas tat reticilerini ve ilgili evreleri olduka rahatsz etmitir. Daha
fazla enerjiden yararlanmak, temiz enerji elde etmek iin alternatif enerji dnm sistemleri
ve enerji kaynaklar aratrlmaktadr. Bunlardan biri de yakt pilleridir. Yakt pilleri sabit
tesislerde kullanlmann yannda mobil olarak tanabilmesi zellii dolaysyla tatlarda
kullanlmas iin youn almalar yaplmaktadr.
Yakt pillerini alma zelliklerine gre birok eitleri olmakla birlikte en ok
kullanlan tipi PEMFC ( proton deiim membran) tipidir. Sistem ana paradan meydana
gelir. Anot, membran ve katot. Anot'a gelen hidrojen moleklleri nce proton ve tek hcreli
yakt pilinin semas elektronlarna ayrlr. Proton ortada bulunan membran tarafndan ekilir
ve membrandan geerek katotta bulunan havann iindeki oksijen ile birleir. Anotta biriken
elektronlar, anot ile katot arasnda dardan kurulan bir kapal devre tekil edildiinde, bu
devre zerinden akarak, katotta birleip saf su meydana getirerek bu evrimde, s, saf su ve
elektrik enerjisi elde edilerek evrim tamamlanr.
1839 ylnda ilk yakt pilinin yapld bilinmektedir. ngiltere Swanseada yaayan
Avukat William Grove yakt pillerinin gerek mucididir. Seyreltik slfrik asit ile yapt ilk
hidrojen-oksijen yakt pili 1839 ylnda Philosophical Magazine dergisinde yaynlanmtr. Ne
var ki kullanlabilir bir elektrik reteci olarak grlmediinden 1950lere dein unutulmu.
Bu tarihte, yakt hcreleri uzay uygulamalarnda kullanlabilecei dncesiyle NASAnn
ilgisini ekmitir. Bunun nedeni uzay aralarndaki aygtlarn almas iin elektrik enerjisi
gerekiyor olmasdr. Yeterli teknolojik retim tesislerinin olmamas veya retim olduka zor
olmas dolays ile yakt pili yapm yllarca ok yava ilerlemi, fakat 60l yllarda General
Electric firmas Gemini ve Apollo uzay kapsllerinde uzay gemisinin elektrik gcn ve
astronotlarn su ihtiyalarn karlamak iin yakt pillerinin ilk pratik uygulamasn yapmtr.
Sir William Grove 20 tarafndan bulunan Yakt pili, 1839 ylndan itibaren eitli tipleri
gelitirilmitir.

12

Yakt pillerinin kullanm amalar aada verilmitir:

Yakt pilleri dorudan hidrojendeki kimyasal enerjiyi elektrik enerjisinde evirerek


oluan saf suyu sadece retimde kullanlabilecek potansiyel sya evirebilecek bir
yapya sahiptir.

Hidrojen destekli yakt pilleri sadece temiz bir teknoloji deil ayn zamanda
geleneksel yakt teknolojilerinden 2-3 kat daha verimlidir.

Geleneksel yanma tabanl bir g istasyonu elektrik retmeyi genel olarak %33-35
verimlilikte salarken, yakt pili sistemleri elektrik retim etkinliini %60 aan bir
orana karabilir.

Geleneksel arabalardaki benzi deposu normal sr koullar altnda arac hareket


ettiren gc salayan kimyasal enerjiyi %20 den daha az etkin olarak evirmektedir.
Elektrik motoru kullanan hidrojen yakt pilli aralarn enerji verimlilii ok daha
fazladr ve iten yanmal benzin deposuna sahip aralara kyasla yakt tketimi %50
daha dktr.

Ek olarak yakt pilleri daha az hareket eden paraya sahip olup sessiz alan ve pek
ok uygulamaya uygun yapdadr(Kkrer, 2007) [6].

Yakt Olarak
Hidrojen, hava veya oksijenli ortamlarda kolaylkla yanar ve aa kan s stmada, yemek
piirmede, trbinlerde, buhar kazanlarnda veya motorlarn altrlmasnda kullanlabilir.

Istma Kazanlar

Hidrojen standart yakma metotlaryla yakldnda ok yksek scaklklar meydana gelir ve


fazla miktarda NOx aa kar. NOx miktarnn dk olmas iin hidrojenin daha dk
scaklklarda yanmas gerekir. Bunun iin yakma ilemi uygun bir katalizrn bulunduu
katalitik burnerlarda yaplr. Bylece yanma scakl ok fazla yksek olmadndan oluan
Doal gaz kullanlan konvensiyonal burnerlerde, herhangi bir deiiklik yaplmasna gerek
olmadan %15 hidrojen+%85 doal gaz karm kullanlabilir.

Hidrojen Motorlar

Rudolf Erren ve arkadalar i yanmal motorlar hidrojenle alr hale dntren bir yntem
gelitirdiler (1920) ve ok sayda otomobil, otobs ve tanker motorunu hidrojenle
alabilecek ekle dntrdler. USAda 1970li yllarda Roger Billings adnda bir gen,
Errenin ynteminden yaralanarak bir Model A Ford motorunu hidrojen yakt kullanabilecek
13

ekle dntrd. Daha sonra Roger Billings ve arkadalar Hydrogen Components, Inc.
(HCI) olarak bilinen irketi kurarak eitli irketlere danmanlk yapmaya baladlar.
Gnmzde baz otomotiv reticileri (Mazda, BMW, gibi) hidrojenle alan aralar zerinde
ileri derecelerde retim ve deneme almalar iindedirler.
Doal gaz kullanlan sabit elektrik retim motorlar ve stma cihazlar motorlar kolaylkla
hidrojen yaktla alr ekle dntrlebilmektedir.
Trbinler
Gnmzde baz gaz fabrikalarnda kmrn gazlatrlmasyla altrlan elde edilen sentez
gaz (karbon monoksit + hidrojen) kullanlmaktadr; gelitirilen yakma hcrelerinde yksek
oranlarda hidrojen ieren sentez gaz kullanlabilmektedir. Baz trbin reticileri, yakt
pillerinden daha ucuz olduundan hidrojen yaktyla alan tbnler retmeyi tercih
etmektedirler.
Hibridler
Kat oksit yakt pili teknolojisinin trbinlere adaptasyonuyla bir gaz g fabrikasnn elektrik
verimi optimum koullarda %80 dolayna kadar ykselmektedir. Yakt pilleri tek balarna ele
alndnda kullanlan yaktn enerjisinin en fazla %60ndan yararlanlmaktadr; kalan ksm
dk kaliteli s oluumuna harcanr.
Ayrca yaktn tamam kullanlamadndan bir ksm yakt eksoz gazlaryla dar atlr;
buradaki yakt hibrid sistem trbinlerde kullanlabilir hala getirilir.

Rafineri ve Petrokimya Komplekslerinde


Rafinerilerde ilenen hammaddeler arlatka, hafif rnlerin elde edilmesi iin hidrojene
olan gereksinim artar. zellikle evre ynetmelikleri gereince baz petrol rnlerinde
aromatiklerin ve slfr bileiklerin snrlandrlmas da hidrojen tketimini artmasna neden
olan faktrlerdir. Rafinerilerde hidrojen kullanlan temel prosesler arasnda,
Slfrl ne nitrojenli bileiklerin uzaklatrlmas iin uygulanan ilemleme (treating)
prosesleri,
Olefinler ve aromatikler gibi ift bal veya l bal baz bileiklerin doygun
hidrokarbonlara dntrlmesi gerektii hallerde uygulanan saturasyon prosesleri,

14

Kraking reaksiyonlarnda oluan bileiklerin doyurulmas ve katalizrn koklamaya


kar korunmas, saylabilir [5].

2.3.4 Hidrojenin Depolanmas ve Tanmas


Fosil, nkleer, yenilenebilir ve elektrik enerjilerinden retilen hidrojen eitli ekillerde
depolanarak tketiciye ulatrlr. ekil-6da hidrojenin retimi, depolanmas ve tanmas
ematik olarak gsterilmitir[7].

ekil-6. Hidrojenin retimi, Depolanmas ve Tanmas


2.3.4.1 Hidrojenin Depolanmas
Hidrojen kullanmnn fazla olduu yerlerde depolama nemlidir; rnein, ara yakt olarak
kullanldnda ara deposunun en az bir benzin deposu kadar gvenli ve bir depo benzinin
kat edebildii kadar yol alabilecek kapasitede olmas nemlidir.
Hidrojen depolama genel olarak ekilde yaplabilir;
Basnl tankta sktrlm gaz halinde depolama,
Svlatrlm halde zel izolasyonlu tanklarda depolama,
zel kat maddeler iinde absorblatlarak depolama

15

a. Sktrlm Hidrojen
Hidrojenin sktrlm halde tanmas yllardr uygulanan bir tama yntemidir.
Hidrojen 800 bar basnca kadar sktrlarak depolanabilir. Ayrca, doal gazn
depolanmasnda uygulanan teknolojiler hidrojen iin de kullanlabilir.
Sktrlm hidrojen depolama tanklar elik, kompozitle (zel alamlar)) kaplanm
aluminyum veya kompozitle kaplanm plastik malzemelerden yaplr. Bunlardan en
ekonomik olan elik malzemedir, fakat fazla ar olduundan sabit depolamalar iin
uygundur. Ancak tatlarda kullanlacak depo tanklarnn hafif kompozit malzemelerden
yaplmas gerekir; bunlar 350 bar basnca kadar (arlka %10-12 hidrojen) gvenle
kullanlabilmektedir. Halen 700 bar basnca dayankl hafif kompozit malzemeler retimine
ynelik almalar devam etmektedir.
b. Svlatrlm Hidrojen

Hidrojen, sper izolasyonlu vakumlu tanklarda 253 Cde sv halde (LH2) depolanabilir.
Sv hidrojen uzun mesafe yolcu aralarnda, uaklarda ve uzay aralarnda ok avantajl bir
yakttr. Bu konuda uzun yllardr yaplan aratrmalarla uygulama iin nemli veriler elde
edilmitir. Gnmzde sv hidrojen uzay aralarnda kullanlmaktadr, ancak kara aralarnda
kullanma geilmesi daha sonraki yllarda olabilecektir.
c. Metal Hidrrler
Baz metaller ve alamlar, normal basn ve scaklkta hidrojen absorblayarak hidrr
bileiklerini meydana getirirler; hidrrler, hidrojen ile bir veya daha fazla baka elementler
ieren kimyasal maddelerdir.
Bir metal hidrr tankta bir s alveri sistemi ile metal granlleri bulunur. Metal
granller, tpk bir sngerin suyu emmesi gibi hidrojeni absorblar. Is alveri sistemiyle
tanka hidrojen doldurulurken s ekilir, tank boaltlrken de s verilir; metal hidrr
stldnda absorblad hidrojeni serbest brakr , hidrojen gaz metal ara yzeylere doru
gider, buralarda herbir hidrojen molekl iki hidrojen atomuna ayrlr ve metal granller
tarafndan absorblanr; bylece metalik matriks iinde depolanr.

Metal hidrr sistemi

pahaldr ve hidrojenin doldurulmas uzun zaman alr. Fakat depolama ve tamada ok


gvenlidir; rnein

16

tankn delinmesi halinde s sistemi hemen soutmaya geerek hidrojen kaan engeller.
Gvenlik ynnden benzin depo tanklarndan daha stndr. ekil-7de hidrojenin metal
hidrr olarak depolanmas gsterilmitir[5].

ekil-7. Hidrojenin Metal hidrr Olarak Depolanmas.


d. Karbonda depolama

ok yeni ve gelecek vadeden bir teknoloji de zellikle nanofiberler, nanotpler ve


fullerenler gibi nano yapl farkl karbonlarn ve baz karbon siyahlarnn hidrojen depolayan
absorblayclar olarak kullanlmasdr; karbon siyah daha ucuz ve ok miktarlarda
retilebildiinden daha avantajldr.
Karbon nanotpler tp eklinde dizilmi grafit tabakalardr; aplar birka nanometre
ile 20 nanometre, boylar mikron seviyelerindedir. eitli ilavelerle oluturulan, rnein
alkali-ilaveli (Li-K), nanotpler de mevcuttur
Hidrojen, nanotplerde iki ekilde depolanabilmektedir; fiziksel ve kimyasal olarak.
Fiziksel depolama zayf van der Waals kuvvetlerinin etkin olduu bir depolamadr;
depolanan hidrojen etkin kuvvetlerin kaldrlmasyla tekrar geri kazanlr. Depolama
ve geri kazanma ilemleri srekli olarak tekrarlanabilir.
Kimyasal depolamada atomlar arasnda kovalent balar oluur, yklenen hidrojenin geri
kazanlmas iin bu balarn krlmas, yan yksek scaklklara gereksinim olur.

Bu

konuda yaplan almalar karbon nanotplerde arlka % 4-14 arasnda hidrojen

depolanabildiini gstermiti. Bunun ne kadarnn fiziksel ne kadarnn kimyasal bazl olduu


henz kesin olarak bilinememektedir. ekil-8de baz karbon nanotpler verilmitir [5].
17

ekil-8. Karbon nanotpler (A: diodlar, B: hidrojen ve dier baz gazlarn depolanmas (yeil
yuvarlaklar hidrojen veya gaz moleklleridir)), C: transistrler ve bilgisayar devreler, amal
kullanlan nanotpler)
Nanotp (veya, Karbon Nanotp): Uzun ve ince karbon silindirlerdir; nanotpler ap,
uzunluu ve bklme ekline gre eitli elektronik, termal ve yapsal zellikler gsterirler.
rnein elektronik bir para olan diod farkl elektronik zeliklerdeki iki nanobuyotlu karbon
tpn birbirinr balanmasyla yaplr.
e. Metanol
Metanol, hidrojen ve karbon monoksitten elde edilir, normal artlar altnda svdr ve
hidrojen ierii yksektir; bu zellikleri nedeniyle metanol uygun bir tat yakt olarak
deerlendirilebilir. Kullanm prensibi metanoln paralanarak hidrojen aa kmas ve
oluan hidrojenin yakt olarak harcanmasdr. Paralanma prosesinde enerji kayb olduka
yksektir, dolaysyla sistemin verimi dk olur. Bu olumsuzluu yenmek iin dorudan
metanolle alan yksek verimli yakt pilleri gelitirilmitir. Yaplan almalara gre
metanol reformerli yakt piliyle alan bir ara, benzeri benzinli bir araca kyasla %40-70
daha fazla CO2 emitler; ayrca CO ve hidrokarbon emisyonlar da vardr. Metanol zehirli,
suyla karabilen ve ok korozif bir maddedir. Bu zellikleri dolaysyla tama ve kullanm
srasnda benzinle kyaslandnda, daha zel gvenlik nlemlerine ihtiya vardr. Olumsuz
zellikleri ve yksek emisyonlar metanoln fazla tercih edilen bir yakt olmasn
engellemektedir.

18

2.3.4.2. Hidrojenin Tanmas


Boru Harlaryla Tama: Boru Hatlaryla Tama: Hidrojenin uzun mesafelere boru
hattyla tanmas ekonomik ve gvenli bir tama eklidir. 2004 yl itibariyle Avrupada
1500 km, Amerikada 720 km hidrojen boru hatt a vardr.
Hidrojen transferinde kullanlan boru hatlar 25-30 cm apl elikten borulardan yaplr, 10-20
bar basn altnda kullanlr. Doal gaz veya LPG naklinde kullanlan baz boru hatlar olduu
gibi veya ok az deiikliklerle hidrojen tamada da kullanlabilir. Burada nemli kriter boru
metalinin ierdii karbon miktardr (hidrojen iin dk karbonlu elik tercih edilir).
Boru hatlar gazlarn transferinde kullanld gibi bir miktar basnlandrlarak depolama
grevi de yaparlar.

Svlatrlm Halde Tama: Svlatrlm hidrojen -253 Cye soutulmutur.


Soutma prosesinde byk miktarlarda enerji gerekir; fakat uzun mesafelere tamada ve
ayrca yakt olarak havaclk ve uzay seyahatlerinde dier yaktlara gre hala daha
avantajldr.
Karayoluyla Tama: Karayolu Tamacl: Hidrojen hem sv ve hem de
sktrlm gaz halinde zel tankerlerle tanabilir.
Denizyoluyla Tama: Denizyolu Tamacl: LH2, deniz tankerleriyle de tanr;
bunlar LNG tankerlerine benzer, ancak, uzun mesafelere tandnda daha iyi izolasyonlar
gerekir.
Havayoluyla Tama: Sv hidrojenin hava yolu ile tanmasnn gemiyle tamaya
kyasla baz avantajlar vardr. LH2 hafiftir, hava yoluyla teslim yerine ok abuk
ulatrlacandan buharlama kayb sorunu olmaz.
Ek-1de hidrojenin tanm maliyeti izelgeleri verilmitir[6].
2.3.5. Hidrojen Ekonomisi
Hidrojen ekonomisi terimi, 1970 ylnda tm ulam trleri iin hidrojeni yakt olarak
ngren, General Motorun mhendisleri tarafndan kullanlmtr. Hzla gelien yakt
hcreleri teknolojisi doal gaz, metanol, etanol ve hidrojen gibi dier alternatif enerji
kaynaklarna kap aralamaktadr. Buna karn, hidrojenin atk rn olarak su retmesi
hidrojeni avantajl duruma getirmektedir (Ramirez- Salgado ve Estrada-Martinez, 2004:255).

19

Hidrojen enerjisi ve hidrojen ekonomisine ilikin ilk uluslararas konferans 1974


ylnda gerekletirilmitir. Ayrca, ayn yl Uluslararas Hidrojen Enerjisi Dernei (IAHE)
faaliyete gemitir (Bockris vd, 2001:18-19). IAHEnn ilk faaliyetlerinden biri Hidrojen
enerjisi topluluu iin bir platform sunacak olan Dnya Hidrojen Enerjisi Konferanslarn
(WHEC) dzenlemek olmutur (Momirlan ve Vezirolu, 2002:162-163). 16. WHEC Fransa
Lyonda 2006 ylnda yaplmtr. 1970 ylndan nce neredeyse bilinmeyen hidrojen
enerjisi hidrojen ekonomisi ve hidrojen enerji sistemi kelimeleri yaplan almalarn
sonucu olarak gnmzde iyi bilinmekte ve geni bir kitle tarafndan kabul edilmektedir
(Momirlan ve Vezirolu, 2002:163). Hidrojen ekonomisi terimi, enerjimizin byk
blmnn sera gazlar salnmna yol amayan kaynaklardan (yeil kaynaklardan) retilen
hidrojen tarafndan saland bir zaman betimlemektedir (Romm, 2004:19). Hidrojen
ekonomisi, yalnzca yakt karmnda bir deiiklik nerisi deildir. Geleneksel veya
alternatif enerji kaynaklarndan, farkl son kullanmlara enerji tamak iin hidrojeni kullanan
bir takm teknolojinin gelitirilmesini ve yaylmasn gerektirmektedir. Hidrojen bir enerji
taycsdr, bir enerji kayna deildir ve dier kaynaklardan gelen enerjinin depolanmasna
ve iletilmesine yarayan bir ara grevi grmektedir (Waegel vd, 2006:288).
Hidrojen ekonomisinin beklenen ekonomik, sosyal ve evresel avantajlar, baz
faydalar tartlmasna karn, iyi tanmlanmtr. Hidrojenin genel olarak, minimum sznt ve
atk ile tketildiinde, temiz ve bol bir enerji taycs olduu dlebilir (Waegel vd,
2006:289). 21. yy, enerji-ekonomi-ekoloji uyumu asndan hidrojen a olacaktr.
Hidrojen enerji sistemi;
Sera etkisi, kirlilik ve asit yamurlar problemlerini zecek,
Temiz ve devaml bir enerji sistemini yerletirecek,
stihdam salayacak,
Petrol ithalatn azaltacak,
Yeni bir enerji teknolojisi iin ihracat potansiyeli oluturacak,
Ticaret an azaltacak
evreyi koruyarak ekonomiye destek olacaktr (ahin, 2006:123) [8].

20

3. GNE ENERJS
Dnyann en nemli enerji kayna gnetir. Gnesin snm enerjisi, yer ve atmosfer
sistemindeki fiziksel oluumlar etkileyen baslca enerji kaynadr. Dnyadaki madde ve
enerji aklar gne enerjisi sayesinde mmkn olabilmektedir. Rzgr, deniz dalgas,
okyanusta scaklk fark ve biyoktle enerjileri, gne enerjisini deiim geirmi biimleridir.
Gne enerjisi, doadaki su dngsnn gereklemesinde de rol oynayarak, akarsu gcn
yaratmaktadr. Fosil yaktlarn da, biyoktle niteliindeki materyallerde birikmi gne
enerjisi olduu kabul edilmektedir. Doal enerji kaynaklarnn pek ounun kkeni olan
gne enerjisinden, stma ve elektrik elde etme gibi amalarla dorudan yararlanlmaktadr.
Gne enerjisi evre asndan temiz bir kaynak zellii tadndan da fosil yaktlara
alternatif olmaktadr. Yeryzne her sene dsen gne snm enerjisi, yeryznde imdiye
kadar belirlenmi olan fosil yakt haznelerinin yaklak 160 kat kadardr. Ayrca yeryznde
fosil, nkleer ve hidroelektrik tesislerinin bir ylda reteceinden 15.000 kat kadar daha
fazladr. Bu bakmdan gne enerjisinin bulunmas sorun deildir. Asl sorun bunun insan
faaliyetlerine uygun kullanlabilir bir enerji trne dntrlebilmesindedir.
Gne enerjisi hem bol, hem srekli ve yenilenebilir hem de bedava bir enerji
kaynadr. Bunlarn yan sra geleneksel yaktlarn kullanmndan kaynaklanan evresel
sorunlarn ounun gne enerjisi retiminde bulunmay bu enerji trn temiz ve evre
dostu bir enerji yapmaktadr. Fosil yakt kullanmnn dayand yanma teknolojisinin
kanlmaz rn olan karbondioksit (CO2) yaylm (emisyonu) sonucunda, atmosferdeki
CO2 miktar, son yzyl iinde yaklak 1,3 kat artmtr. nmzdeki 50 yl iinde, bu
miktarn, bugne oranla 1,4 kat daha artma olasl vardr. Atmosferdeki CO2 neden olduu
sera etkisi, son yzyl iinde dnya ortalama scakln 0,7 C ykseltmitir. Bu scakln 1
C ykselmesi, dnya iklim kuaklarnda grnr deiimlere, 3 C dzeyine varacak artlar
ise, kutuplardaki buzullarn erimesine, denizlerin ykselmesine, gllerde kurumalara ve
tarmsal kurakla neden olabilecektir. O halde, bu durumda enerji kullanmndan
vazgeilemeyeceine gre, gne gibi doal ve alternatif olabilecek kaynaklara ynelinmesi
gerekecektir. Yakt sorununun olmamas, isletme kolayl, mekanik ypranma olmamas,
modler olmas, ok ksa zamanda devreye alnabilmesi (azami bir yl), uzun yllar sorunsuz
olarak almas, temiz bir enerji kayna olmas vb gibi nedenlerle dnya genelinde
fotovoltaik elektrik enerjisi kullanm srekli artmaktadr. Avrupa Birlii 2010 ylnda
fotovoltaik elektriin elektrik retimi iindeki paynn %0,1 olmasn hedeflemitir[9].

21

3.1. Gnes Enerjisi ve Teknolojileri


Gnes 1,4 milyon km apyla dnyann 110 kat byklgnde ve dnyadan 1,5x1011
m uzaklkta yksek basnl ve yksek scaklkl bir yldzdr. Yzey scaklg yaklask 6000K
olup i blgelerindeki scaklgn 8x106 K ile 40x106 K arasnda degistigi tahmin
edilmektedir. Dogal ve srekli bir fzyon reaktr olan gnesin enerji kaynag 4 Hidrojen
atomunun 1 Helyum atomuna dnsmesinde gizlidir. 4 hidrojen atomu 4,032 birim agrlkta,
hlbuki 1 Helyum atomu 4,003 birim agrlktadr. Bu olay sonucu 0,029 birim agrlk
Einsteinn madde-enerji bagnts sonucu enerjiye dnsmektedir. Yani gneste her saniyede
564 milyon ton hidrojen, 560 milyon ton helyuma dnsmekte ve kaybolan 4 milyon ton
ktle karslg 3,86x1026 J enerji aga kmakta ve buenerji snm seklinde uzaya
yaylmaktadr. Toplam enerji rezervi 1,785x1047 J olan bu yldz daha milyonlarca yl
smasn srdreceginden Dnya iin sonsuz bir enerji kaynagdr. Dnyann apna esit bir
dairesel alan zerine arpan gnes gc, 178 trilyon kW dzeyindedir. Gnes enerjisi uzaya
ve gezegenlere elektromanyetik snm (radyasyon) biiminde yaylr Dnyaya gnesten
gelen enerji, Dnyada bir ylda kullanlan enerjinin 20 bin katdr.
Gnes enerjisinden yararlanma konusundaki alsmalar zellikle 1970'lerden sonra hz
kazanms, gnes enerjisi sistemleri teknolojik olarak ilerleme ve maliyet bakmndan dsme
gstermis, gnes enerjisi evresel olarak temiz bir enerji kaynag olarak kendini kabul
ettirmistir. Gnes enerjisi gnmzde konut ve is yerlerinin iklimlendirilmesi (stmasogutma), yemek pisirme, scak su temin edilmesi ve yzme havuzu stlmasnda; tarmsal
teknolojide, sera stmas ve tarm rnlerinin kurutulmasnda; sanayide, gnes ocaklar,
gnes frnlar, pisiricileri, deniz suyundan tuz ve tatl su retilmesi, gnes pompalar, gnes
pilleri, gnes havuzlar, s borusu uygulamalarnda; ulasm-iletisim aralarnda, sinyalizasyon
ve otomasyonda, elektrik retiminde kontroll olarak kullanlmaktadr.
Gnes enerjisi teknolojileri yntem, malzeme ve teknolojik dzey asndan ok esitlilik
gstermekle birlikte iki ana gruba ayrlabilir:
Isl Gnes Teknolojileri : Bu sistemlerde ncelikle gnes enerjisinden s elde edilir. Bu s
dogrudankullanlabilecegi gibi elektrik retiminde de kullanlabilir.
Gnes Pilleri: Fotovoltaik piller de denen bu yar-iletken malzemeler gnes sgn dogrudan
elektrige evirirler.

22

3.2. Trkiyede Gnes Enerjisi Potansiyeli


lkemiz, cografi konumu nedeniyle sahip oldugu gnes enerjisi potansiyeli asndan
birok lkeye gre sansl durumdadr. Gnesten dnyaya saniyede yaklask olarak 170 milyon
MW enerji gelmektedir. Trkiye'nin yllk enerji retiminin 100 milyon MW oldugu
dsnlrse bir saniyede dnyaya gelen gnes enerjisi, Trkiye'nin enerji retiminin 1.700
katdr.Devlet Meteoroloji isleri Genel Mdrlgnde (DM,) mevcut bulunan 1966-1982
yllarnda llen gneslenme sresi ve snm siddeti verilerinden yararlanarak E,E
tarafndan yaplan alsmaya gre Trkiye'nin ortalama yllk toplam gneslenme sresi 2640
saat (gnlk toplam 7,2 saat), ortalama toplam snm siddeti 1.311 kWh/m-yl (gnlk
toplam 3,6 kWh/m) oldugu tespit edilmistir. Trkiye, 110 gn gibi yksek bir gnes enerjisi
potansiyeline sahiptir ve gerekli yatrmlarn yaplmas halinde Trkiye ylda birim metre
karesinden ortalama olarak 1.100 kWhlik gnes enerjisi retebilir. izelge-4'de Trkiye
gnes enerji potansiyeli ve gneslenme sresi degerleri aylara gre daglm verilmistir[9].
izelge-4. Trkiye Gne Enerji Potansiyeli ve Gnelenme Sreleri

Trkiye'nin en fazla gnes enerjisi alan blgesi Gneydogu Anadolu Blgesi olup, bunu
Akdeniz Blgesi izlemektedir. izelge-5de Trkiye gnes enerjisi potansiyeli ve gneslenme
sresi degerlerinin blgelere gre daglm verilmistir[9].

23

izelge-5. Trkiye Gne Enerjisi Potansiyeli ve Gnelenme Sresi Deerlerinin Blgelere


Gre Dalm

3.3. Trkiyede Gne Enerjisinin Kullanm


3.3.1. Gne Kolektrleri
Trkiyede gnes enerjisinin en yaygn kullanm scak su stma sistemleridir.Halen
lkemizde kurulu olan gnes kollektr miktar 2001 yl iin 7,5 milyon m2 civarndadr.
ogu Akdeniz ve Ege Blgelerinde kullanlmakta olan bu sistemlerden ylda yaklask 290 bin
TEP s enerjisi retilmektedir. Sektrde 100'den fazla retici firmann bulundugu ve 2000
kisinin istihdam edildigi tahmin edilmektedir. Yllk retim hacmi 750 bin m olup bu
retimin bir miktar da ihra edilmektedir. Bu haliyle lkemiz dnyada kayda deger bir gnes
kollektr reticisi ve kullancs durumundadr. Gnes kollektrlerinin rettigi sl enerjinin
birincil enerji tketimimize katks yllara gre izelge-6da verilmistir [9].
izelge-6. Trkiyenin Yllara Gre Enerji retimi

3.3.2. Gnes Pilleri Fotovoltaik Sistemler


Gnes pilleri, halen ancak elektrik sebekesinin olmadg, yerlesim yerlerinden uzak
yerlerde ekonomik ynden uygun olarak kullanlabilmektedir. Bu nedenle ve istenen gte
kurulabilmeleri nedeniyle genellikle sinyalizasyon, krsal elektrik ihtiyacnn karslanmas vb.
24

gibi uygulamalarda kullanlmaktadr. lkemizde halen telekom istasyonlar, Orman Genel


Mdrlg yangn gzetleme istasyonlar, deniz fenerleri ve otoyol aydnlatmasnda
kullanlan gnes pili kurulu gc 300 kW civarndadr. lkemizde gnes enerjisi
kullanmnda kaynak anlamnda bir sorun olmamakla beraber elektrik retiminde uygulanacak
yntem asndan baz blgesel farkllklar bulunmaktadr.
Fotovoltaik sistemler ile bulutlu veya ak her trl hava sartlarnda elektrik
retilebilirken, yogunlastrc sistemlerde (termik ve mekanik dnsm) direk snm, yani
ak hava, gerekli olmaktadr. Bu nedenle, termik ve mekanik dnsml reteler iin
Gneydogu Anadolu ve Akdeniz blgelerinin tercih edilmesi gerekirken, fotovoltaik reteler
iin Dogu Karadeniz Blgesi dsndaki tm blgeler uygun olmaktadr [9].
4. GNE ENERJSNDEN HDROJEN ELDE EDLMES
Gne enerjisinden hidrojen retimi drt ana grupta toplanabilir;
1. Fotovoltik (PV)
2. Fotoelektrokimyasal
3. Fotobiyolojiksel
4. Gne termal enerji.
Gne enerjisinden salanan termal enerji iki farkl yolla kullanlabilir; dk scaklk ve
yksek scaklk (ayn zamanda younlatrlm gne enerjisi olarak da adlandrlabilir).
Fotovoltaik, fotoelektrokimyasal ve fotobiyolojik hidrojen retim sistemleri dk scaklk
uygulamalar olarak verilirken gne termoliz, gne termokimyasal evrimler, gne enerjili
gazlatrma, gne reformasyon ve gneli kraklama younlatrlm gne enerjisinin
yksek scaklk uygulamasdr. Younlatrlm gne enerjisi buhar retmekte kullanlabilir.
Daha sonra buharn gc kullanlarak elektrik retilebilir. retilen hibrit gne termal-elektrik
sistemi ile retilen elektrik elektroliz ile hidrojen retiminde kullanlabilir. Gne-hidrojen
enerjisi sistemi retimden uygulamaya kadar iletim prosesleri ekil 9da verilmitir [10].

25

ekil-9. Gne-Hidrojen retim Sistemleri.


Bu almada fotovoltaik yntem ile sudan hidrojen eldesi aratrlmtr.

4.1. Fotovoltaik Prensibiyle Sudan Hidrojen Eldesi


Suyun elektrolizinde gne enerjisi ile hidrojen retimi iki basamakl olarak
gerekletirilir. Burada ilk basamakta, genelde silisyumdan yaplan gne pili vastasyla DC
elektrik akm elde edilir.Daha sonra bu akm, bir elektroliz hcresinin elektrotlarna verilerek
suyun oksijen ve hidrojene ayrtrlmas gerekleir. Gne pilleri (panelleri) gne enerjisini
dorudan elektrik enerjisine dntren yariletken sistemlerdir. Paneller bir ok fotovoltaik
(PV) hcreden meydana gelir ve bu sistemler bazen tek balarna bazen de dier
konvansiyonel kaynaklarla beraber kullanlabilirler. Yzeyleri kare, dikdrtgen, daire eklinde
biimlendirilen gne pillerinin alanlar genellikle 100 cm2 civarnda, kalnlklar ise 0,2- 0,4
mm arasndadr. Fotovoltaik panellerden elde olunacak elektrik enerjisi ile suyun
elektrolizinden hidrojen reten bu yntemde, 1 m3 sudan 108.7 kg hidrojen elde olunabilir
ki, bu 422 litre benzine edeerdir. Gne pillerinin verimi, ortalama % 15, elektroliz hcresi
verimleri ise % 75den byk alnabilir. rnein, Gne pilleri konusunda son 15 yl iinde %
4 civarnda olan verim 7 kat artarak % 28-30lara km, watt bana 18 dolar olan retim
maliyeti ise 3-4 dolar civarna dmtr. Maliyetin 1 dolar civarna inmesi durumunda, bu
rnn ok byk bir pazara sahip olacana kesin gz ile baklmaktadr[11].

26

4.1.1. Fotovoltaik g sistemleri


Gne enerjisini elektrik enerjisine dorudan dntrmekte kullanlan en yaygn
yntem fotovoltaik gne gzesi teknolojisidir. Fotovoltaik gne gzeleri yar iletken
malzemelerden retilen ve zerine gne n geldiinde elektrik reten elektronik
aygtlardr. En eski ve gnmzde en yaygn kullanlan gze tr, silisyum (Si) dilim zerine
retilen gze trdr. Bu tr gzeler mevcut fotovoltaik pazarnn % 85 ini oluturuyor. Si
dilim teknolojisine alternatif olan ince film gzeleri, cam ya da elik altta zerine kaplanan
ince yar iletken tabakalardan oluur. nce film sistemlerin en nemli avantaj daha az
malzeme kullanld iin maliyetin dk olmasdr. Amorf-Silisyum (A-Si), Kadmiyum
Tellr/Kadmiyum

Slfr

(CdTe/CdS)

ve

Bakr

ndiyum

Galyum

Selen

(CIGS)

malzemelerinden oluturulan gzeler, bu tr gne gzelerinin balcalardr. Burada sz


edilen gne gzeleri bir araya getirilerek byk g istasyonlarnn kurulmas mmkndr.
Fotovoltaik g teknolojilerinin geliimi byk bir hzla sryor. 2009 ylndaki genel
ekonomik krizle balayan dnemde yatrmlarda duraklama gzlenmesine ramen, gne
gzesi retim kapasitesi 2009da 20 GWp civarnda iken 2010da 36 GWp bykln
amtr. Buna bal olarak 2010 ylnda toplam gze retimi bir nceki yla gre % 118
artarak 27 GWp olmutur. Gze retiminin son yllardaki deiimi ekil 10da grlyor[12].
Bu retimin mevcut teknolojilere dalm ise izelge-7de grlyor[12].

ekil-10. Gne gzesi retimindeki art.

27

izelge-7. Fotovoltaik gze retiminin sektrdeki paylar.

Gne enerjisinin daha fazla yaygnlamasnn nndeki en nemli engel hl biraz yksek
olan fiyat. Ancak retim hacmindeki byme, Ar-Ge almalar sonucu artan verim ve
den retim maliyetleri, fotovoltaik sistemlerin fiyatnda dzenli bir de neden oluyor.
2015 modl fiyatlarnn 2010 fiyatlarndan % 37 ila % 50 daha ucuz olmas ngrlyor.
2010 fotovoltaik modl fiyatlarnda Ocakubat 2011 bir aylk ve ubat 2010-ubat 2011 bir
yllk deiimler aadaki tabloda zetleniyor. izelge-8den de anlalaca gibi, gne
enerjisi fiyatlar dyor ve ksa bir zaman iinde dier enerji trlerinin fiyatn yakalayacak.
Modl fiyatlarndaki bu d fotovoltaik g sistem fiyatlarna ve retilen enerji fiyatlarna
da yansyor[12].
izelge-8. Fotovoltaik modllerin fiyatlar ve fiyat deiimleri.

28

4.1.2. Kristal Silisyum Gne Gzeleri


Kumdan silisyuma
Fotovoltaik gne gzeleri yapmnda kullanlan silisyum, yerkabuunun % 27sini
oluturan ve kum olarak da bildiimiz silisyum oksit (SiO2) madeninden elde edilir. Silisyum
oksidin yksek scaklk frnlarnda (1900C) karbon ile girdii tepkimeler sonucunda %98
saflkta silisyum (Si), yan rnler olarak da karbondioksit (CO2) ve karbon monoksit (CO)
elde edilir. Daha sonra eitli saflatrma ilemlerinden geirilen silisyum % 99,99un
zerinde safla ulaarak silisyum pul yapm iin hazr hale gelir. Saflatrmann ardndan
1400C scakla karlp eriyik hale getirilen silisyumdan, farkl yntemlerle kontroll bir
biimde soutularak oklu kristal veya tek kristal ktkler elde edilir. Oluturulan bu ktkler
tel testereler yardm ile dilimlenerek gne gzelerinin altyaps olan kristal silisyum pullar
retilir.
Kristal silisyum gne gzelerinin retimi
Tel testere ile kesim srasnda silisyum pullarn yzeylerinde oluan mikro atlaklar,
elektrik yklerin gze yzeyinde kaybolmasna neden olarak performansta de neden
olur. Bu atlaklarn temizlenmesi amacyla retim hattna giren silisyum pullar ilk olarak
bazik bir solsyon iinde tralanarak przsz ve kusursuz bir yzey elde edilir. Gne
gzelerinin yzeyine gelen nlarn belirli bir ksm, gze yzeyinden yansyarak atmosfere
geri dner. Bu yansma miktar ne kadar az olursa, gze iine giren k miktar da o kadar
fazla olacak ve gzeden alnan akm miktar da bir o kadar artacaktr. Bu amala retimin
ikinci aamas olarak silisyum pullarn yzeylerinde mikro boyutta piramitler oluturulur. Bu
piramitler, yzeyden yansyan tekrar gze yzeyine ynlendirerek gelen n daha
verimli kullanlmasn salar. ekil-11de kristal gne gzelerinin alma prensibi
verilmitir[12].

ekil-11. Kristal gne gzelerini alma prensibi.

29

Gne gzeleri n fotovoltaik etki ile elektrik enerjisine dntrlmesi esasna


dayanarak alr. Fotovoltaik etkinin gzlemlenebilmesi iin gne gzesi iinde,
kendiliinden olumu, sabit bir elektrik alan bulunmas gerekir. Gne gzesinin kalbi olarak
da dnebileceimiz bu elektrik alann oluturulmas iin silisyum pullar zerinde katklama
ilemleri yaplr. Katklama esnasnda bor ile katklanm olan (p-tipi) silisyum pul, 850900C scaklkta fosfor ierikli bir gaz altnda frnlanr ve bylece pulun n yzeyi, difzyon
mekanizmas sayesinde fosfor katklanm hale (n-tipi) dnr. Katklama sonucunda
silisyum pullarda p-n eklemi yani diyot yaps salanm olur. Katklama ardndan, gne
gzelerine bilinen mavi rengini veren yansma engelleyici kaplama ilemi uygulanr. Yansma
engelleyici kaplamalar, silisyum yzeyinden ve kaplama yzeyinden yansyan gne
nlarnn ykc giriime uramas ve bylece gze yzeyinden yansyan n miktarnn en
aza indirilmesi esasna dayanr. Bu amala pul yzeyine plazma teknikleri kullanlarak ince
Si3N4 filmler kaplanr. Bu kaplama, grnr dalga boylarndan sar k iin ykc giriim
koullarn salarken, tayfn mavi ksmna doru yapc giriim koullarn salar ve bu
yzden gne gzeleri mavi dalga boylarn daha fazla yanstarak allm rengini alr. Diyot
zellii kazanan ve yansma engelleyici ilemlerden geen gne gzesi artk k altnda n
ve arka yzeyi arasnda bir potansiyel fark oluturabilecek hale ulam durumdadr. Bu andan
itibaren yaplmas gereken, n ve arka yzeyden elektrik kontaklar alarak, gze tarafndan
retilen akm kullanmaktr. Bu amala gne gzesinin n yzeyi gm, arka yzeyi ise
alminyum metalleri ile kaplanr. Gzenin n yzeyi, Gneten gelen kullanabilmesi
iin ksmi olarak metal kaplanr. Arka yzey ise Gnee bakmad iin tamamen kaplanarak
kontak alma ilemi tamamlanm olur. Gne gzesinin n ve arka yzeyi, aralarnda
potansiyel bir fark bulunan iki elektriksel kutup halindedir. Gze retimi srasnda meydana
gelen eitli aksaklklar, n ve arka yzey arasnda pul kenarlarnda ksa devrelerin
olumasna neden olarak gze performansn drr. Gze retiminde son aama olarak bu
kaaklar giderilir. Bu amala gne gzesinin kenarlarnda, gl bir lazer n ile derin
oyuklar alr ve bylece n ve arka yzey birbirinden tamamen izole edilir. Artk gze
elektrik retimine hazrdr.
retimi tamamlanan gne gzeleri, gne simlatrne yerletirilir ve performans
snanr. Tipik bir kristal silisyum gne gzesi, yaklak % 16lk bir verime sahiptir ve 0,6
Volt gerilim ve 8 amper akm retebilir. lmleri bitirilen gzeler k voltajlar, akmlar
ve verimlilik deerlerine gre snflandrlp gne paneli yapm iin ayrlr. Kullanm
amacna gre seri veya paralel balanan gzeler, panel haline getirilip kullancya sunulur.

30

ekil-12 de GNAM ( Gne Enerjisi Aratrma ve Uygulama Merkezi) da retilen bir


kristal Si gne gzesi gsterilmitir[12].

ekil-12. GNAM ( Gne Enerjisi Aratrma ve Uygulama Merkezi) da retilen bir


kristal Si gne gzesi
4.1.3 nce film gne gzeleri
nce film gne gzelerinde ekil 13de ematik olarak gsterilen farkl teknoloji
kullanlyor: Bu teknolojiler a-Si (amorf silisyum), CuInGa- Se (bakr indiyum galyum
selenyum) ve CdTe (kadmiyum tellr) malzemelerine dayanr. Bu teknoloji hem kristal Si
gne gzeleri ile hem de birbirleri ile yarmaktadr.
Amorf silisyum (a-Si) ya da a-Si/mikrokristal- Si ince film gne gzeleri:
En eski ve en bilinen ince film gne gzeleri a-Si gzelerdir. Bir gze, p-i-n diye
adlandrlan 3 farkl a-Si trnden oluur. Kristal silisyum gne gzelerinden farkl olarak
amorf silisyum gne gzelerinde p ve n tabakalarnn (20- 30nm) arasnda, bu iki tabakadan
ok daha kaln olan i tabakas (250-400nm) bulunur. Burada i blgesi n asl sourulduu
blgedir, kaln olmasnn sebebi budur. Yksek scaklk uygulamas iermedii iin cam
zerine uygulanabilmektedir.
Bu tr gne gzelerini retmek iin kme cihaz sistemi kullanlr. Her bir tabaka ayr
bir kazanda ve dierini etkilemeden retilir. rnein GNAM laboratuvarlarnda kurulan
prototip retim sistemi, 4 amorf silisyum film retim kazan, 1 magnetron satrma
yntemiyle n ve arka kontak film kazan ve 2 transfer kazanndan oluan bir sistemdir. Tek
eklemli a-Si gzelerde verim deerleri % 6-8 civarndadr. a-Si gzeler ince film mikrokristal
gzeler ile birletiinde verim deerleri % 10-11e ulamaktadr. Kristal Si gzelere gre
31

dk verimli olsalar da, ince film Si gzelerin maliyeti dk olduundan rettikleri


enerjinin maliyeti de daha dk olabilmektedir
Kadmiyum slfr/kadmiyum tellr (CdS/ CdTe) ince film gne gzeleri:
CdTe, elektronik yaps gne tayfna en uygun yariletkenlerden biridir.
Genellikle CdS (kadmiyum slfr) ile birlikte kullanlr. CdS kolay geirdiinden
pencere grevi grr. Ayrca CdS/CdTe eklemi akm olumas iin gerekli elektrik
potansiyelini salar. Bu tr gne panellerinde verim deerleri % 11e ularken, panel
maliyeti dnyadaki tm teknolojiler arasnda en dk dzeye inmitir. Bu alanda retim
yapan bir firma yllk kapasitesini 1 GW boyutuna kartmtr. CdS/CdTe ile ilgili en byk
endie, Cd elementinin zehirli olmasdr. Ancak konunun uzmanlar, Cdun zehirli olduunu
fakat CdS ve CdTe bileiklerinin zehirli olmadn vurguluyor. Ayrca evimizde kullanlan
ve Cd ieren pillerdeki Cd miktarnn ok daha fazla olduunu belirtiyorlar. retim yapan
firmalar bu konudaki kayglar gidermek iin kullanm sonras geri dntrmek iin panelleri
kullanclardan geri almay garanti ediyor. CdTe, drt zel nitelii nedeniyle ince film gne
gzelerinde ok iyi bir aktif madde olarak kullanlmaya uygundur:
CdTe malzemesinin en duyarl olduu bolge, gune tayfnn en guclu olduu
dalga boylarna karlk gelir.
CdTeun elektronik yaps n cok guclu bicimde sourulmasn salar.
CdTe uretimi hayli kolaydr. Cd ve Te atomlar kolaylkla CdTe oluturur.
Duuk maliyetli uretime uyan, basit biriktirme ve kaplama teknikleri gelitirilmitir.
CdTe gozeleri icin AM 1,5 (n atmosferde ald yolun atmosfer kalnlna oran)
art altnda % 18 verimlilik veren, 27 mA.cm-2 kadar akm younluu ve 880 mV
kadar ack-devre voltaj beklenebilir. Bu rakamlara ulalmas halinde gune enerjisi
fiyatlar daha da decektir.
Bakr indiyum galyum ve selenyum -CuIn- GaSe- (CIGS) ince film gne gzeleri:
Drt elementli bu yariletken en yksek verime sahip ince film gze olma zelliini
tayor. retimleri biraz zor da olsa, CIGS gzeler hayli popler. CIGS, gne enerjisi
uygulamalar iin uygun zellikler sergiler. Bu zelliklerin banda bu malzemenin ok
yksek sourma katsays ve gne tayfna uygun denilebilecek yasak enerji bant
aralna sahip olmas gelir. retimi zor olmakla birlikte farkl yntemlerle retilebilir.
Yksek verimin yan sra esnek yzeylere uygulanabilmesi nedeni ile kuma zerine ya da
at kaplamalarna kolayca kullanlabiliyor. CIGS panellerin verimi % 12-13 deerlerine
32

ulayor. Bu alanda aratrmalar srmekte. rnein bileik iindeki Cu yerine Ag kullanarak


Ag(In,Ga)Se2 bileiini oluturmak ve bu yolla daha yksek verimlere ulamak amalanyor.
CIGS ince filmleri retmek iin farkl yntemler olmasna ramen, hem aratrmada hem de
byk
apl retimde aama vardr:
1. Elementlerin ortak buharlatrlmas
2. retilen katmanlarn selenizasyonu
3. Ylm elementel katmann lazer ile ilenmesi[12].

ekil-13. nce film gne gzeleri retim teknolojileri.


4.2. FOTOELEKTROLZ
Fotoelektroliz, fotoelektrokimyasal sk toplama sistemi yardmyla suyun elektrolizini
saglama olarak tarif edilebilir. Sv elektrolit iine batrlms bir yariletken gnes sgna
maruz brakldgnda hidrojen ve oksijeni aga kartacak kadar elektrik enerjisi retebilir.
Burada hidrojen aga karan reaksiyon sonucu elektronlar elektrolite braklrken, oksijen
aga karan reaksiyonun da elektron ihtiyac karslanms olur. Yariletkenin cinsine ve gelen
gnes snmnn siddetine bagl olarak retilen akm yogunlugu yaklask 10-30 mA/cm2 dir.
Bu akm yogunlugunda elektroliz iin gerekli voltaj ise 1.35 Volttur. Suyun dogrudan
elektroliz edilebilmesi iin asagdaki sartlarn saglanmas gerekir;
Kullanlan yariletken maddelerin enerji bant aralklar, oksijen ve hidrojen
indirgenme reaksiyonun enerji seviyeleri ile ayn olmal,
Yariletken sistem fotoelektroliz sartlarnda kararl halde olmal,
Yariletkenin yzeyinden yk transferi korozyonu nleyecek ve voltaj
fazlas nedeniyle enerji kayplarn azaltacak kadar hzl olmaldr.
33

Fotoelektroliz performans gnes-hidrojen (G-H) evrim verimi ile llr ve G-T


evrim verimi asagdaki bagnt ile verilir[13].

G-H evriminin teorik maksimum verimi % 42 olmakla beraber, halen kullanlan


fotoelektroliz sistemlerinde verim yalnz % 8 - %14 civarndadr.

4.2.1.

Fotoelektrot Bilesenleri

Bir fotoelektrot, fotovoltaik, katalizr ve koruyucu tabakalardan olusmaktadr. Her


tabaka fotoelektrokimyasal sistemin gnes-hidrojen verimine ayr ayr etki yapmaktadr.
rnegin, fotovoltaik tabaka sg absorbe eden titanyum oksit veya galyum arsenit gibi
maddelerden yaplms olup, bu yariletken maddelerin sg absorbe etme gc, fotoelektrodun
performans ile dogru orantldr. Band aralg genis olan yariletkenler suyun ayrstrlmas
iin gerekli potansiyel farkn saglamakla birlikte, gnes spektrumunun ancak belirli bir
kesiminden yararlanabildikleri iin gnes-hidrojen evrim verimi snrldr. Yariletken
maddede yaplacak degisiklikle veya fotonlara hassas boya katmakla gnes spektrumunun
daha genis bir aralgn absorbe etmek, yani verimliligi arttrmak mmkndr.
Foto-elektrokimyasal hcrelerin katalitik tabakalar da elektroliz performansnda
etkili olup, uygun katalizrler kullanmakla suyun ayrstrlmas reaksiyonu hzlandrlabilir.
Hidrojen aga karma reaksiyon katalizr, elektronlar elektrolit iine brakldgnda
hidrojen retirken, elektronlarn elektrolitten dns srasnda oksijen aga karma
reaksiyon katalizr ise oksijen retir. Fotoelektrodun diger nemli bir paras da koruyucu
klf olup, fotoelektrodun elektrolit etkisiyle korozyana ugramasn nler. Bu tabakann
sistemin gnes sgndan azami derecede yararlanmasna olanak saglayacak sekilde
olabildigince

seffaf

olmas

gerekmektedir.

gsterilmitir[13].

34

ekil-14de

bir

foloelektrodun

yaps

ekil-14. Fotoelektrot yaps.


4.2.2. Fotoelektroliz Sistem Tasarm
Yksek verimli ve dsk maliyetli fotoelektroliz sistemi iindeki fotoelektrot,
bakrindiyum- galyum diselenit (CIGS) yariletken, katalitik ve paslanmaz elik tabaka
zerine kaplanms koruyucu filmden olusmaktadr. Burada CIGS den olusturulan yariletken
eklem gnes enerjisini elektrik enerjisine evirmekte olup, elektriksel iletkenlige sahip
indiyum kalay oksit (ITO) filmi, olusan bu akm hidrojen reaksiyonu katalizr olarak
davranan nikel molibden tabakaya aktarr. Yariletken tabakann zeri korozyona kars seffaf
bir koruyucu tabaka ile kaplanmstr. Paslanmaz elik tabakann arka yzeyi ise oksijen
reaksiyon katalizr olarak davranan demir-nikel oksit (Fe:NiOx) ile kaplanmstr.
Fotoelektroliz sisteminin sematik gsterimi ekil-15 de verilmistir[13].

ekil-15. Bir fotoelektroliz sistemi


Bu tasarmn, elektriksel akmn ITO tabakas boyunca toplanmas nedeniyle verimi ters
ynde etkilemesi ve NiMo tabakasnn kk alann hidrojen evrim verimini azaltmas gibi
dezavantajlar bulunmaktadr. Bununla beraber, CIGS fotoelektrodu % 10 nun biraz zeri bir
verime sahip olup, gelecek iin mit ve
35

4.2.3. Fotoelektrolizin Hidrojen Ekonomisine Etkisi


Yakt pili ile alsan aralarn zellikle evre zerindeki olumlu etkileri gz nne
alndgnda, son zamanlarda hidrojen enerjisi zerindeki alsmalar gittike yogunluk
kazanmstr. Yaplan hesaplar 2010 ylnda 100,000 den fazla hidrojenli aracn yollarda
olacagn gstermektedir. Buna gre ylda yaklask 40 milyon ton civarnda hidrojen yakt
retilmesi gerekmektedir .
Gnmzde fosil yaktlardan hidrojen retim maliyetleri, yenilenebilir enerji
kaynaklarndan yaplan hidrojen retimine gre daha ucuzdur. Mevcut dogal gaz fiyatlar ile
hidrojen retimi Giga Joule basna yaklask 7.0 USD dir [6]. Buna karsn fotoelektroliz
yntemi ile hidrojen retim maliyeti Giga joule basna halen yaklask 41.0 USD civarndadr.
Ancak, fotoelektroliz yntemi zerindeki alsmalarla bu fiyatlarn giderek dsecegi buna
karsn petrol ve gaz fiyatlarnn arts ile fosil yaktlardan hidrojen retim maliyetlerinin de
giderek artacag aktr. Buna gre aradaki fiyat farknn nmzdeki 10-15 yl ierisinde
kapanmas beklenmektedir[13].

36

5. SONU
Kyoto Protokolne taraf bir lke olarak 2012 ylna kadar nemli bir saysal azaltm hedefi
gibi bir ykmllmzn olmamasna karlk, 2012 yl sonras iin baz taahhtlerin
altna girilmesi kanlmaz olacaktr. Enerji sektrnde, sera gazlarn azaltabilecek nlemler
enerji verimliliinin artrlmas, fosil yakt kullanmnn azaltlmas, buna karlk hidrolik ve
yenilenebilir enerji kaynaklarnn enerjideki paynn artrlmas, gelimi ve verimli
teknolojilerin uygulanmas gibi bilindik nlemlerdir. Hidrojen enerjisini evresel etki
asndan cazip klan en nemli zellii yanarken, dier yaktlarn kartt karbondioksit
gibi zararl gazlar karmamas ve geriye sadece saf su brakmasdr. Hidrojenden enerji elde
edilmesi esnasnda su buhar dnda evreyi kirletici ve sera etkisini artrc hibir gaz ve
zararl kimyasal madde retimi sz konusu deildir. Fotoelektroliz, hidrojenin yenilenebilir
enerji kaynaklarndan retimi iinde halen en ucuz ve en verimli yntem olarak
grlmektedir. Bunun baslca nedeni ise, gne enerjisinden dorudan elektrik enerjisi
retimini salayan fotovoltaik sistemlerle elektroliz olayn bir yariletken fotoelektrot
kullanarak entegre etmesi ve ilemleri tek bir sistem halinde yapmasdr. Bu teknoloji henz
aratrma safhasnda olmasna ramen, gerek gsterdii yksek performans gerekse maliyet
asndan en mit verici metot olarak karsmza kmaktadr. Bilindii zere fosil yakt
kaynaklarndan hidrojen retimi halen daha ucuz grnmekle birlikte, bu kaynaklarn snrl
olmas ve atmosfere yaydklar emisyon nedeniyle verdikleri evre zarar ile uzun sure
kullanmlar zaten mmkn deildir. Srdrlebilir ve evre dostu enerji olarak Kabul edilen
hidrojen ekonomisine gei iin yenilenebilir enerji kaynaklarnn kullanm byk nem
tamakta olup, bu alandaki almalara hz verilmesi gerekmektedir.

37

Ek-1
HDROJENN TAINIM MALYET
Hidrojenin Kara Yolu le Tanmas
Uzaklk (km)

Yatrm Maliyeti

Tama Maliyeti

($ / kW-saat)

($/kW-saat)

16

0,16-3,96

0,09-0,58

161

0,28-3,96

0,19-0,66

322

0,79-3,96

0,36-0,79

805

0,97-3,96

0,72-1,12

1609

1,84-3,96

1,40-1,69

16

1,48

1,69

161

2,95

3,82

322

4,93-5,90

6,59-6,70

805

10,87

14,80

1609

20,74

28,48-28,69

16

2,71

0,95

161

5,43

2,07

322

9,05

3,53

805

19,90

7,89

1609

37,99

15,16

Sv Hidrojen

Sktrlm Gaz

Metal Hidrit

Hidrojenin Deniz Yolu le Tanmas


Uzaklk (km)

Yatrm Maliyeti

Tama Maliyeti

($/kW-saat)

($/kW-saat)

322

2,96

4,80

805

5,91

5,18

1609

8,85

5,56
38

Hidrojenin Demir Yolu le Tanmas


TamaYntemi/

Tanan

Yatrm Maliyeti

Tama Maliyeti

Tama Sresi

Miktar

($/kW-saat)

($/kW-saat)

3,95

0,77

126.555,57

1,58

0,47

12.666.667,68

1,42

0,45

3,95

0,77

126.555,57

2,37

0,57

12.666.667,68

0,03

0,27

18,88

7,71

127.111,12

16,99

7,46

12.722.223,24

16,99

7,46

28,32

8,92

127.111,12

28,32

8,92

12.722.223,24

28,32

8,92

66,15

11,12

126.944,45

59,54

10,28

12.694.445,46

59,54

10,28

99,23

15,36

126.944,45

99,23

15,36

12.694.445,46

99,23

15,36

(MW-saat/yl)
Sv Hidrojen
1 gn (<984 km)

2 gn (<1970 km)

12.666,67

12.666,67

Sktrlm Gaz
1 gn (<984 km)

2 gn (<1970 km)

12.722,22

12.722,22

Metal Hidrit
1 gn (<984 km)

2 gn (<1970 km)

12.694,45

12.694,45

39

Hidrojenin Boru Hatt le Tanmas


Tama

Uzaklk

oran (GW)

(km)

Referans

Yatrm

Hidrojen

Maliyeti

Tama

($/kW-saat)

Maliyeti
($/kW-saat)

0,15

161

Amos 1998
Oney

7,64

1,02

et.al 5,09

0,73

1994
805

Amos 1998
Oney

38,25

4,98

et.al 24,31

3,19

1994
1609

Amos 1998

75,72

9,80

et.al 48,30

6,27

et.al 1,73

0,30

Oney

et.al 7,49

1,04

Oney

et.al 13,98

1,96

Oney

et.al 0,96

0,21

Oney

et.al 3,89

0,58

Oney

et.al 7,49

1,04

Oney
1994
0,5

161

Oney
1994

805
1994
1609
1994
1,0

161

1994
805
1994
1609
1994
1,5

161

Amos 1998
Oney

1,02

0,30

et.al 0,77

0,18

1994
805

Amos 1998
Oney

4,17

0,75

et.al 2,69

0,42

1994
1609

Amos 1998

8,03
40

1,27

41