P. 1
tike e Kosoves[1]. Paust

tike e Kosoves[1]. Paust

|Views: 1,806|Likes:
Published by Fjala e Lire

More info:

Published by: Fjala e Lire on Jan 05, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

04/06/2013

pdf

text

original

Begzad Baliu Onomastika e Kosovës (Ndërmjet miteve dhe identiteteve

)

2

Begzad Baliu

Vepra të autorit
• Gustav Majer dhe albanologjia, Prishtinë, 2000; Tiranë, 2001. • Gjendja e toponimisë shqiptare në Ballkan, Prishtinë, 2004. • Vepra bibliografike e profesor Jup Kastratit (monografi) Prishtinë, 2005. • Demitizimi dhe standardizimi i onomastikës së Kosovës, Tiranë, 2006. • Regjistri i standardizuar i emërvendeve të Kosovës, (bashkautor), Prishtinë, 2005. • Çështje të studimit të onomastikës në veprën e Eqrem Çabejt (teza e magj.), 2000, Prishtinë. • Onomastika e Gallapit (teza e diser.), 2004. • Çabej 1: (Bibliografi e studimit të veprës së Çabejt në Kosovë) Prishtinë, 2006. • Mbi autorësinë e bibliografisë së Skënderbeut, Prishtinë, 2005. • Profesor Jup Kastrati për Kosovën, (bashkautor) Prishtinë, 2004. • Bibliografia përmbajtësore e Seminarit NGJLKSH 1974-2007, Prishtinë, 2008 • Gjaku i lirisë (1981-1995), I-IV, (bashkautor), Prishtinë, 1996-2000. • Kafeneja ballkanike, (dramë), Prishtinë, 1996; Shkodër, 2000; Prishtinë, 2005. • Grua e dashuruar, (poezi) Prishtinë, 1996. • Flamuri vjen nga Kosova, (dramë) Prishtinë, 1994. • Referenca albanologjike, Prishtinë, 2008.

Onomastika e Kosovës

3

Begzad BALIU

ONOMASTIKA E KOSOVËS
(Ndërmjet miteve dhe identiteteve)

Prishtinë 2008

ERA

4

Begzad Baliu

Begzad Baliu

Onomastika e Kosovës (Ndërmjet miteve dhe identiteteve)

Recensues Florika Tamburi

Editor Shb. Era, Prishtinë, 2008 bbaliu@yahoo.com +377 44 173 596

Onomastika e Kosovës

5

PËRMBAJTJA
PARATHËNIE ............................................................................................ 11 VETËDIJA PËR GJUHËN KOMBËTARE SOT SI VETËDIJE PËR IDENTITETIN NË EPOKËN GLOBALE .................................. 15 REFERENCA THEMELORE TE SHEKULLIT XX ......................... 15 T O P O N I M I A DHE ETIMOLOGJIA .......................................... 27 SPROVË PËR SHTRESIMIN E TOPONIMISË SË KRAHINËS SË GALLAPIT ............................................................................................ 29 ONOMASTIKA ILIRO-SHQIPTARE .............................................................. 30 EMËRVENDET ME PREJARDHJE LATINO-ROMANE ................................. 37 TOPONIME ME BAZË NGA TRADITA GREKO-BIZANTINE .......................... 40 TOPONIMIA SERBE .................................................................................... 42 EMËRVENDET ME PREJARDHJE ORIENTALE .......................................... 44 MIKROTOPONIMIA E VENDBANIMEVE TË SASËVE DHE KOMANËVE ...... 48 BIBLIOGRAFI.............................................................................................. 49 A N T R O P O N I M I A ....................................................................... 55 ETNONIMI KOSOVAR DHE KUPTIMI HISTORIK I TIJ............ 57 MOTIVET DENOMINUESE NË ANTROPONIMINË E TË DËBUARVE TË KOSOVËS (1998-1999) ......................................... 63 PARADIGMA TOPONIMIKE E ANTROPONIMEVE ........................................ 65 ANTROPONIMIA PASVAJTËSE ................................................................... 70 EMRAT E FËMIJËVE QË KANË TRASHËGUAR EMRAT E BABALLARËVE LUFTËTARË TË USHTRISË ÇLIRIMTARE TË KOSOVËS ............................ 72

6

Begzad Baliu EMRAT E FËMIJËVE QË TREGOJNË QËNDRESË, LUFTË, KRENARI HISTORIKE ................................................................................................. 73 TIPI I EMRAVE QË TREGON BESIM NË TË ARDHMEN .............................. 75 EMRAT E FËMIJËVE QË TREGOJNË VEÇANTI KOHE ............................... 77 TIPI I EMRAVE TË TRADITËS DHE TË BESËTYTNISË................................ 79 NDERIMI PËR SHQIPËRINË DHE SHQIPTARËT......................................... 80 NDERIMI PËR TË HUAJT............................................................................ 81 PËRFUNDIME ............................................................................................. 82

ONOMASTIKA DHE LETËRSIA.......................................................... 85 ONOMASTIKONI I ROMANIT “VDEKJA MË VJEN PREJ SYVE TË TILLË” .................................................................................................. 87 HYRJE ........................................................................................................ 87 ONOMATURGU I PËRKUSHTUAR ............................................................... 88 TRANSPARENCA ONOMASTIKE ................................................................. 90 RRAFSHI SEMASIOLOGJIK I ONOMASTIKONIT ......................................... 93 ÇËSHTJE TË STRUKTURËS GJUHËSORE TË TOPONIMEVE, ANTROPONIMEVE DHE PATRONIMEVE ..................................................... 99 FJALORTHI ONOMASTIK I ROMANIT “VDEKJA MË VJEN PREJ SYVE TË TILLË” ....................................................................................................... 103 DEMONIZIMI I TOPONIMISË SË KOSOVËS............................... 140 TOPONIMIA SHQIPTARE DHE ETNOCIDI I FQINJËVE TË TYRE .......................................................................................................... 142 ONOMASTIKA DHE ORIGJINA E SHQIPTARËVE ...................................... 142 ONOMASTIKA DHE POLITIKA .................................................................. 146 INSTITUCIONALIZIMI I ONOMASTIKËS SË KOSOVËS ............................. 149 DETYRAT MË TË NGUTSHME TË ONOMASTIKËS SOT ............................ 156 BOTIME NË FUSHË TË ONOMASTIKËS ...................................... 161 ETNOMIMI ARBËRESH – SHQIPTAR NË RRJEDHAT GJUHËSORE E HISTORIKE ............................................................. 163 Hyrje ................................................................................................... 163 Konteksti i studimit historik të etnonimit arbër ...................... 164 Pikëpamjet e studiuesve shqiptarë dhe të huaj ...................... 166 Struktura gjuhësore e etnonimit arbër ...................................... 168 Konteksti kulturologjik ................................................................... 171 Arbër dhe “shqiptarë” .................................................................... 174

Onomastika e Kosovës

7

Dilemat dhe kundërthëniet? ......................................................... 179 SHQIPTARËT DHE PROBLEMI PELLAZGJIK ............................ 182 DISA TEZA PËR PREJARDHJEN E POPULLIT SHQIPTAR DHE TË GJUHËS SHQIPE ..................................................................................................... 182 STRUKTURA E LIBRIT .............................................................................. 184 Disa shkaqe të mënjanimit të kësaj vepre nga literatura shkencore e albanologjisë ............................................................. 187 KOSOVA NDËRMJET TRASHËGIMISË ILIRO - SHQIPTARE DHE SERBE ............................................................................................. 189 Kundërvënie shkencomanisë serbe ........................................... 189 Prejardhja e dyshimtë e serbëve të Kosovës ........................... 191 Zgjerimi i kërkimeve në fushën e antroponimisë .................... 193 Toponimia e Kosovës – asimilime dhe përshtatje .................. 194 ONOMASTIKA E DRENICËS ............................................................. 197 HULUMTIM SHTERRUES I TOPONIMISË SË ULQINIT DHE RRETHINAVE TË TIJ .......................................................................... 201 Një vepër e pasur ............................................................................ 201 Përpjekje për një etimologji ........................................................... 203 Hidronimia si pasuri nacionale ................................................... 205 Mikrotoponimia e fshatrave të Ulqinit........................................ 206 ONOMASTIKA E HASHANISË .......................................................... 209 Krahinëza e Hashanisë ................................................................. 209 Struktura e veprës .......................................................................... 211 Krahinëza e Hashanisë ................................................................. 212 Onomastikoni i krahinëzës së Hashanisë ................................ 213 Semantika e toponimisë ................................................................ 218 Veçoritë fonetike dhe morfologjike të toponimisë ................... 219 Struktura fjalëformuese e toponimisë........................................ 220 Një shtojcë e rëndësishme e librit ............................................... 222 Përfundime ........................................................................................ 223 NJË FJALOR I TOPONIMISË ANËSORE TË SHQIPES ........... 224 PARANTEZË.............................................................................................. 224 FJALORI I ONOMASTIKËS SË MALËSISË SË BUJANOCIT...................... 226 KORPUSI I TOPONIMEVE ......................................................................... 230

8

Begzad Baliu STRUKTURA GJUHËSORE DHE SEMANTIKE E TOPONIMEVE ................ 231

ONOMASTIKA DHE GJEOGRAFIA ................................................. 235 GJEOGRAFIA DHE TOPONIMIA ............................................................... 236 TOPONIMIA DHE STANDARDI .................................................................. 237 NË KËRKIM TË DROMCAVE TË TOPONIMISË ......................................... 240 PATRONIMI MUZAKAJ EDHE NË TOPONIMINË E KOSOVËS ...................................................................................................................... 243 TOPONIMIA E DUSHKAJËS.............................................................. 247 HYRJE ...................................................................................................... 247 KONTRIBUTE PËR STANDARDIZIMIN E EMËRVENDEVE TË KOSOVËS . 248 NJË PROJEKT I RËNDËSISHËM .............................................................. 250 MIKROTOPONIMIA SHTERUESE SIPAS VENDBANIMEVE ....................... 253 ETIMOLOGJIA E OIKONIMEVE TË DUSHKAJËS ..................................... 255 MIKROTOPONIMET E VEÇANTA .............................................................. 257 STRUKTURA TË TJERA GJUHËSORE DHE KULTURORE ........................ 258 PËRFUNDIME ........................................................................................... 259 ONOMASTIKA DHE PERSPEKTIVA E SAJ ................................. 261 TOPONIMI DHE IDENTITET: TROJE QË RËNKOJNË ENDE NGA “USHTA GJUHËSORE” ............................................................. 288 STANDARDIZIMI I TOPONIMISË NË SHQIPËRI GJATË SISTEMIT KOMUNIST ................................................................................................ 295 EMËRVENDET E STANDARDIZUARA TË KOSOVËS NJËSI REFERENCIALE EDHE NË “FJALORIN ENCIKLOPEDIK SHQIPTAR” ............................................................................................. 300 SYNIMI LARGVAJTËS I NJË MISIONI ....................................................... 300 NDËRDISIPLINORJA, ETIKJA DHE KOMBËTARJA .................................. 302 TOPONIMIA E KOSOVËS DHE VETËDIJA JONË E RRËGJUAR ............... 303 AUSTRIAKËT E VITIT 1918, SHEMBULLI QË DUHET TA NDJEKIN NDËRKOMBËTARËT SOT ......................................................................... 307 TË JETOSH NË “LAGJEN E ALBANOLOGËVE”........................ 309 PO TEJKALOHET MODELI SHKENCOR I SHEKULLIT XIX ...................... 309 SYNIMET E INSTITUTIT ALB-SHKENCA.................................................. 311 ALBANOLOGJIA NË POLONI .................................................................... 313

Onomastika e Kosovës

9

TOPONIMIA E KOSOVËS DHE ETIKA JONË E RRËGJUAR ...................... 316 KONSULTA GJUHËSORE E PRISHTINËS DHE MOTOJA “NJË KOMB – NJË GJUHË LETRARE” .................................................... 323 TRI PARADIGMAT IDEOLOGJIKE ............................................................. 323 TRI PARADIGMAT HISTORIKE .................................................................. 325 GJUHA E NJËSUAR - SI SINONIM I NJËSIMIT KOMBËTAR..................... 329 NË VEND TË PËRFUNDIMIT..................................................................... 331 BIBLIOGRAFIA PËRCJELLËSE ....................................................... 334

10

Begzad Baliu

Onomastika e Kosovës

11

PARATHËNIE Vepra Onomastika e Kosovës (Ndërmjet miteve dhe identiteteve) është strukturuar nga një numër i studimeve në fushë të onomastikës dhe është rezultat i punës sime në kërkim të esencave përmbajtjesore e motivuese të kësaj fushe. Dija fillestare në gjuhësinë shqiptare për fushën e onomastikës në të vërtetë është formuar si dije për historinë e gjuhës në fillim dhe si dije për etimologjinë e semasiologjinë, më pastaj. Vetëm kur fillova t’i bëjë kërkimet onomastike jashtë doktrinave dhe normave, kryesisht deskriptive (brenda historisë së gjuhës), kuptova se onomastika (toponimia dhe antroponimia) nuk është vetëm struktura gramatikore (fonetike, morfologjike e sintaksore), apo vetëm struktura historike (evidenca ndër dokumente historike), por ajo është e ndërlidhur dhe e shtresëzuar edhe me fusha të tjera: letërsinë, etnografinë, arkeologjinë, përkimet ndërgjuhësore, standardologjinë etj.

12

Begzad Baliu

Në kapitullin e parë, Toponimia dhe etimologjia, studimi Sprovë për shtresimin e toponimisë së Gallapit, është modeli fillestar i një vepreje më të hapur me titull pune Fjalori historik i toponimisë së Gallapit, dhe si i tillë është vetëm model orientues i këtij projekti. Në kapitullin Antroponimia, studimi Etnonimi kosovar, është sintezë e një diskutimi të hapur për etnonimin kosovar dhe rrjedhojat jashtëgjuhësore të tij. Po këtu është përfshirë edhe një studim për emërtimin e fëmijëve në kontekstin e zhvillimit të luftës së fundit në Kosovë. Në kapitullin Onomastika dhe letërsia, studimi për romanin Vdekja më vjen prej syve të tillë, është sprova e parë e një projekti me titull pune Onomastikoni i romanit shqiptar. Kapitulli Demonizimi i onomastikës së Kosovës është rrjedhojë e diskutimeve dhe studimeve të gjata për standardizimin e onomastikës së Kosovës, dhe pjesa më e madhe e studimeve janë botuar në sprovën Gjendja e toponimisë shqiptare në Ballkan (Prishtinë, 2004), si dhe në përmbledhjen me studime Demitizimi dhe standardizimi i onomastikës së Kosovës (Tiranë, 2006). Një pjesë më vete paraqesin recensionet për disa vepra në fushë të onomastikës. Për shkak se tekstet për këto vepra janë shkruar duke u nisur nga rrethana të ndryshme (recensione për dorëshkrime, vështrime për gazeta ditore, për revista të specializuara, për përurime etj.), ato janë botuar si të tilla dhe nuk përfaqësojnë një strukturë unike të

Onomastika e Kosovës

13 paraqitjes së tyre, por megjithatë paraqesin një temë, temën shumë aktuale të kohës sonë, temën e kërkimeve në fushë të onomastikës dhe të standardizimit të saj në Kosovës. Këtë vepër, prandaj, e përbëjnë kapituj që janë projektuar si sprova projektesh më të hapura apo sinteza të tyre. Prishtinë, mars 2008 Autori

14

Begzad Baliu

Onomastika e Kosovës

15

VETËDIJA PËR GJUHËN KOMBËTARE SOT SI VETËDIJE PËR IDENTITETIN NË EPOKËN GLOBALE Referenca themelore te shekullit XX Ka disa vjet që në shtypin evropian diskutohet çështja e identitetit të kontinentit të vjetër dhe e synimeve të tij për Europën e bashkuar. Që ky diskutim ishte i nevojshëm dhe i arsyeshëm, më shumë se për homogjenitetin e vet material e shpirtëror (miti i emrit të saj, familja gjuhësore indoevropiane, qendra e krishterimit perëndimor, aristokracia etj.), flasin divergjencat që dolën dhe dalin prej referencave historike të saj: kufijtë e brendshëm dhe të jashtëm, pozita e gjuhëve të mëdha dhe frika e kulturave të vogla, baraspesha ekonomike, lindshmëria, tejkalimi i kujdesshëm i Vijës së Teodosit, përplasjet fetare dhe kulturore, në të vërtetë përvijimi i shtresave fetare, para së gjithash islamike, brenda shoqërisë së krishterë etj.

16

Begzad Baliu

Kohë më parë, në shtypin elektronik dhe të shkruar, disa nga këto veçori u paraqitën si një sintezë e përgjithshme 1 , të cilën ne këtu po e ristrukturojmë duke i pasvënë edhe përbërësen shqiptare. E parë si një “dinamikë e bashkësisë që lidh të shkuarën, të sotmen dhe të ardhmen”, kultura evropiane i ngjan atij shkëmbit konglomerat, të shtypur nga pesha e kohës, por që lejon të shihet ndërthurja e shtresave të ndryshme kronologjike: bota matriarkale e bujqve – kafshërritës neolitikë që zbuluan “civilizimin e Europës së Vjetër”; shoqëria mashkullore dhe luftarake e “popujve të Kurganeve” (kujtojmë këtu një trashëgimi të vonë, por tradicionale të stratitëve të Skënderbeut) që shtyp të parën për t’i dhënë jetë indoevropianëve; invazioni i keltëve me ritet e mistershme të varrimit; qytetërimi helen me qytet-shtetet e tij, me filozofët dhe artistët e tij gjenialë e, në këtë rrjedhë, edhe mbijetesën e dokeve dhe zakoneve të hapësirës shqiptare, të lidhura ngushte me temat e mëdha të letërsisë së antikitetit grek; bota romake dhe përsosjet e saj të ligjit, të administratës, të politikës dhe të arkitekturës, e këtu edhe statutet e qyteteve të vjetra kryesisht bregdetare: Drishtit, Lezhës, Shkodrës me rrjedhojë kanunet e zonës kontinentale shqiptare; makrokozmosi gjermanik dhe got si dhe pushteti i tij regjenerues mbi një Romë në agoni, e në këtë frymë edhe mbijetesa arbërore mbi agoninë e hapësirës ilire; universi bizantin me burimet e tij fetare judeokristiane, me mistikën e tij sllave dhe kodet e
Shih, Forum te www.alb-shkenca.org (18 Dec 2007 17:54:08 -0500), postuar nga Georges Xexo.
1

Onomastika e Kosovës

17 pakrahasueshme ligjore; suvala gjigante arabomyslimane dhe frymëzimet e saj shkencore dhe teologjike; mërgata çifute me kapacitetet e saj intelektuale, ekonomike dhe artistike; bashkësia latine me hierarkitë e saj mbretërore, me mjeshtërinë e saj teknologjike dhe ushtarake. Sidoqoftë, identiteti evropian mund të konceptohet veçse në kryqëzimin e një vargu lëvizjesh të gjera ndërkulturore të natyrës morale, politike dhe ideologjike, të cilat kanë mundur të realizojnë këtë amalgamë të të gjitha kontributeve të veçanta, e në mënyrën më komplekse në hapësirën shqiptare. Feja e krishterë, kjo “çimento e Evropës së parë” 2 , është nga elementet kryesore të këtij vargu, me veçori të tejdukshme mbijetimi pikërisht në trashëgiminë tejkohore dhe hapësinore shqiptare. Duke njohur barazinë e të gjithëve përpara Zotit, dinjitetin e personit njerëzor në kërkim të së mirës së përbashkët, ajo ndërton dhe vendos bazamentin e mendimit dhe shndërrohet në faktor të njësimit të besimeve, të organizimeve sociale dhe të mjeteve të të shprehurit. Të këtij vargu janë edhe praktikat politike si dhe përvojat administrative sikundër principatat (e shumta shqiptare), mbretëritë (e Car Dushanit,...) dhe perandoritë (bizantine, osmane, ruse, jugosllave dhe së fundit euro-amerikane). Në këtë mënyrë vendoset rendi dhe formohet trupi social, ndërtohen aleancat dhe krijohen familjet, kështu diferencohen elitat. Paralelisht shfaqen një varg rrjetash njerëzore: zejtarët dhe korporatat, murgjit, pelegrinët dhe
2

Shih, Dominique HAMON, Yvan Serge KELLER - Fondements et étapes de la construction européenne, PUF, 1997.

Begzad Baliu 18 kryqtarët, fisnikët dhe eruditët, tregtarët dhe udhëtarët (kujto këtu Brokardin, Arnold Von Harfin, Suzi Çelebi-n, Ami Buenë, Bajronin, Hanin, Nopçën etj).

Pra, asnjë nga këto elemente nuk i mungon botës shqiptare, as në kontekstin historik, as në kontekstin gjeografik. Mbi këtë hapësirë evropiane dhe brenda këtyre rrethanave historike populli shqiptar ka ndërtuar identitetin e tij historik, gjuhësor dhe material e shpirtëror deri në shekullin XX. Identifikimi edhe i disa prej referencave më të rëndësishme në fillim të shekullit XVIII, XIX dhe madje XX, besoj nuk do të ishte veçse një formë arbitrare e komunikimit me historinë, sikur fillimet e këtyre shekujve të mos u kishin prirë disa prej periudhave të rëndësishme gjuhësore (Kongresi i Manastirit, 1908), letrare (romantizmi, 1836), albanologjisë shkencore (Seminari Arbëresh i Palermos, 1734) etj. Brenda këtyre parametrave të trashëguara nga historia, shqiptarët kanë lënë mbrapa botën materiale dhe shpirtërore të një periudhe qindvjeçare të Perandorisë Osmane dhe i janë rikthyer traditës perëndimore duke zgjedhur edhe kodet e këtij komunikimi: • mitin e mesjetës dhe të antikitetit: Shkodra, Skënderbeu, Lezha; • konceptet shkencore bashkëkohore të shkollës austro – gjermane: Graci, Vjena, Shkodra;

Onomastika e Kosovës

19 • alfabetin latin: Kongresi i Manastirit, Komisia Letrare e Shkodrës; • kulturën ‘alla franga’: heqja e ferexhesë; • laicitetin: shkolla e ndarë nga feja etj. Në jetën politike, shoqërore dhe kulturore filluan të humbin funksionin e tyre rrezatues kolonitë shqiptare në Stamboll, Bukuresht, Sofje, Egjipt dhe madje edhe ajo e arbëreshëve të Italisë dhe vendin e tyre e zuri përqendrimi i inteligjencës në Tiranë dhe në disa nga qytetet e Shqipërisë: Korçë, Shkodër, Elbasan, Gjirokastër, Durrës dhe Vlorë. Po në këtë kohë përtërihen konceptet paradigmatike të rilindësve, të cilat ishin të njohura edhe më parë, por tani bëhen pjesë e referimeve shkollore, pra, e modeleve standarde me shtrirje horizontale në shoqërinë shqiptare: • ideologjia fetare: “Fe e shqiptarit asht shqiptaria” (Vaso pashë Shkodrani), e cila përjeton rilindjen e saj sidomos pas vitit 1968, kur në Shqipëri ndalohet predikimi i fesë në shoqëri; • komunikimi me Evropën: “Jak’o dit’e uruar! / Që lind nga perëndon ...” (Naim Frashëri), e cila përjeton rilindjen e saj në protestat antikomuniste të vitit 1989 me parullën “E duam Shqipërinë si gjithë Evropa”; dhe • komunikimi me fqinjët: “Duam me serb, grekë e bullgarë...”, (Naim Frashëri), i cili është bërë sinonim i konceptit të fqinjësisë së mirë tashmë në kohën e zgjidhjes së statusit të Kosovës, e

20

Begzad Baliu

madje edhe e shteteve ballkanike, që pretendojnë të hyjnë në Bashkimin Evropian. • Në letërsinë artistike dhe historiografike, në epistemologjinë e kërkimit shkencor, brenda kulturës dhe dijes shqiptare, si dhe brenda shkollës kombëtare e albanologëve të huaj, gjatë shekullit të fundit u krijua një strukturë e përbashkët e ndërtimit të: • komunikimit me historinë: prejardhja ilire e popullit shqiptar dhe e gjuhës shqipe, si kod i përbashkët; • mbretërit: mbretëresha Teutë, mbreti Gent, mbreti Bardhyl, mbreti Pleurat; • fiset ilire: dardanët, molosët, ardianët, albanët, enkelejtë, taulantët, liburnët, dalmatët; • ngjarjet historike: Kuvendi i Lezhës, Kuvendi i Arbrit, Lidhja e Prizrenit, Kongresi i Manastirit, Dita e Pavarësisë (Dita e Flamurit), Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe (1972); • heronjtë kombëtarë që nga mesjeta e deri në kohën tonë: Skënderbeu, Abdyl Frashëri, Ismail Qemali, Bajram Curri, Mujo Ulqinaku, Adem Jashari, • monumentet kulturore: kështjella apo ura (Ura e Fshejt, Ura e Artës, Kështjella e Rozafatit); • shenjat emblematike: shqiponja dhe koka e dhisë etj. Ndonëse në periudha kryesisht kalimtare, ne kemi kuptuar se pengesë e zhvillimit të zonës veriore të hapësirave shqiptare, nuk janë kushtet e vështira gjeografike, por varësia ekonomike e njërit qytet nga

Onomastika e Kosovës

21 tjetri, përkatësisht ndarja e tyre me kufij të mbyllur: Gjakova, Prizreni, Peja, Novi Pazari (tash se fundit Rozhaja) nga qytetet historike dhe ekonomike: Shkodra, Shkupi dhe Ulqini, dhe ndarja, përkatësisht varësia e qyteteve të hapësirës historike shqiptare në fund të shekullit XX: Kukësit, Bajram Currit, Dibrës, Rozhajës dhe Tropojës nga Dibra (Maqedoni), Prizreni, Gjakova e Peja (Kosovë) dhe Rozhaja (Mali i Zi). Të gjithë këta përbërës historikë, ekonomikë, socialë, kulturorë, filozofikë dhe gjuhësorë tregojnë për homogjenitetin e popullit shqiptar deri në fund të shekullit XX. Në fund të shekullit XX shqiptarët hynin po me ato shenja gjuhësore, të cilat reflektonin paradigmat identifikuese të lidhjes së shqiptarëve me Evropën: Europë (u në vend të v të sllavishtes), Zot (me shkronjë të madhe), (@=et e anglishtes, krahas përdorimit të saj, fillimisht edhe në emërtimet shqipe: a me bisht, a e rrumbullakët, a në rreth, kryemajmun etj. Mirëpo, në kundërshtim me qëndrimin e drejtë të tyre ndaj Evropës, shqiptarët po mbajnë qëndrim tjetër ndaj vetvetes, gjuhës, historisë dhe të ardhmes së tyre. Marrëdhëniet me Shqipërinë ka kohë që i kanë rrëgjuar me: • marrëdhënie të hapura ndaj Shqipërisë dhe Serbisë: koncepti i Ibrahim Rugovës për pavarësinë e Kosovës, si shtet i pavarur dhe “i hapur ndaj Serbisë dhe Shqipërisë”;

Begzad Baliu 22 • identitetin kombëtar shqiptar e kanë rrudhur në identitet të kombit kosovar (Migjen Kelmendi, Nexhmedin Spahiu), duke iu referuar trashëgimisë historike të hapësirës së fisit ilir të Dardani së (ide e propaganduar fillimisht nga Akademia serbe: Milutin Garashanin, Fanula Papazoglu);

• gjuhës eventuale (dardane), mbase si reagim edhe i një koncepti që ka ekzistuar në shkencën zyrtare shqiptare për Ilirët Jugorë (Propi iliri); • ngjarjeve historike (Lidhja e Prizrenit); • personaliteteve historike (Pjetër Bogdanit), • qyteteve historike (Prizrenit) etj. Njërin prej etnonimeve shqiptare, si: dibran, mirditor, shkodran, llapjan etj., etnonimin kosovar, që prej kohësh ishte bërë përcaktues i popullatës shqiptare në territoret e ish-Jugosllavisë nga nënshtetasit shqiptarë të Shqipërisë londineze; etnonim i përbashkët për të gjitha etnitë që jetonin brenda Kosovës nën ish-Jugosllavi; përcaktuesi etnik për vetveten nga shqiptarët e Kosovës së dëbuar në shtetet evropiane, për t’u dalluar nga nënshtetasit shqiptar etj., prej kohësh disa teoricienë vendas e të huaj po përpiqen ta identifikojnë me një komb të ri, kombin kosovar. Këta teoricienë të kombit kosovar jo rrallë janë nisur nga konceptet çintegruese të dala dhe të reklamuara shumë vjetët e fundit për gegët dhe toskët, për Veriun dhe Jugun e Shqipërisë, prandaj është e kuptueshme pse mendimet e tyre

Onomastika e Kosovës

23 janë pritur me reagime, me ftohtësi dhe madje me frikë. Ditë më parë një përfaqësues i administratës amerikane në Uashington, duke folur për zgjidhjen e çështjes së Kosovës theksonte veç tjerash: “...nëse e zgjedhim problemin e Kosovës ne do të merremi me Kosovën si çështje kosovare, nëse e lëmë atë të dal jashtë shtratit të saj, ajo do të bëhet çështje shqiptare”. Besoj se nuk është vështirë të kuptohet se ky identifikim i ndarë i shqiptarëve të Kosovës nga ata të Shqipërisë po bëhet për të zbutur qëndrimet serbe ndaj propagandës së saj për të ashtuquajturën Shqipëri të Madhe dhe sidomos në kuadër të kundërshtimit të Lëvizjes shqiptare për Shqipërinë etnike. Nuk mund të kuptosh ndërkaq insistimin e një pjese të analistëve shqiptarë, që kësaj paradigme, që ka tendencë të bëhet historike, t’i kontribuojnë dhunshëm edhe me angazhimin e tyre. Pse mund të thuhet kështu? Gjuha shqipe i takon familjes së madhe të gjuhëve evropiane dhe për pasojë ajo nuk mund të rrezikohet nga gjuhët e mëdha a nga gjuhët e vogla evropiane. Ajo mund të rrezikohej nga gjuhët jo indoevropiane aziatike, struktura e saj leksikore dhe, në një periudhë më të gjatë, edhe struktura morfologjike e sintaksore, mund të rrezikohen nga gjuhët sllave, por jo edhe nga gjuhët evropiane. Fondi i saj leksikor, siç e kanë konstatuar disa nga linguistët më të mëdhenj të të gjitha kohëve, është jo vetëm me bazë indoevropiane (fondi

Begzad Baliu 24 identitar), por edhe me bazë gjuhën latine (terminologjia e vjetër kishtare) dhe atë të gjuhëve bashkëkohëse evropiane: italiane, franceze, e angleze (terminologjia shkencore). Po kështu mund të thuhet edhe për korpusin e onomastikonit kombëtar (toponiminë dhe antroponiminë), i cili po ndërtohet mbi bazën e strukturës morfologjike dhe semantike të toponimisë së hapësirës etnografike kombëtare.

Një shqipe mijëvjeçare me korpusin e saj aktiv dhe pjesën e saj të heshtur, natyrisht tani jo prodhimtare, një shqipe që ka trashëguar leksikun e huazuar (bujqësor, blegtoral e teknik) të greqishtes së vjetër, një shqipe që ka trashëguar një leksik të pasur shpirtëror të proveniencës kishtare perëndimore, nuk ka pse të mos përballojë edhe komunikimin material, kulturor e shpirtëror edhe me gjuhët e tjera të Evropës së bashkuar. Gjuha shqipe do të jetë e përkulur, e rrëgjuar dhe pa asnjë funksion në Evropën e bashkuar, vetëm nëse provon të hyjë e ndarë (në toskërishte, në gegërishte dhe në kosovarishte) e kjo do të thotë e panxënë plotësisht edhe nga folësit e saj. Shqiptarët, në rrethanat e sotme kanë mundësi që të përgatisin shumë shpejt korpusin gjuhësor të tyre prej rreth 200.000 fjalësh, me mundësi që pastaj të krijojnë edhe korpuset profesionale të fushave të dijes së shkencave ekzakte dhe humanitare, por nuk kanë kohë të merren me rindërtime të dialekteve, duke përfshirë këtu edhe ato të paqenat, si kosovarishtja. Në kohën kur, bie fjala “vende si Holanda dhe Finlanda që dikur kanë qenë në krye të përpjekjeve për të pasur një gjuhë kombëtare të kulluar, të

Onomastika e Kosovës

25 veçantë e me përdorim universal, tani e kanë kuptuar vështirësinë që has një gjuhë e një populli të vogël për t’i bërë ballë sfidave bashkëkohore të komunikimit dhe gjithnjë e më shumë po e përfshijnë anglishten në arsimin publik për mësimdhënien në disa disiplina shkencore, për të cilat leksiku dhe mundësitë e gjuhëve përkatëse janë të pamjaftueshme për të garantuar një proces mësimor të përshtatshëm” (Adri Nurellari), të vësh në dyshim sot shqipen standarde dhe krahas saj edhe të identitetit shqiptar, do të thotë të mos e kuptosh, në mos, ta kuptosh mbrapsht, synimin shekullor të themeluesve të Bashkësisë Evropiane. Është e vërtetë se e drejta individuale është e drejtë thelbësore në demokracinë evropiane, por e dimë njëkohësisht se vetëm popujt homogjenë mund t’i mbijetojnë rrezatimit të fuqishëm të gjuhës, kulturës dhe qytetërimit të popujve më të mëdhenj të Europës dhe zhbërjen e gjuhëve, kulturave e qytetërimeve të popujve të vegjël. Kundërshtarët e këtij konstatimi me gjasë do të kujtojnë këtu ligjet e shumta të shteteve të sotme evropiane (Italisë, Francës, Gjermanisë etj., natyrisht duke e fshehur nën rrogoz mohimin që këtij ligji i bënë Greqia dhe Turqia), por në të njëjtën kohë duam t’iu kujtojmë se të mbrosh me ligj reliktet gjuhësore të një komuniteti etnik dhe të përfaqësohesh në shkallë administrative, politike, ekonomike dhe kulturore me gjuhën standarde në shkallë të administratës, diplomacisë, kulturës dhe teknologjisë e tregtisë së Bashkimit Evropian, nuk është e njëjta esencë dhe i njëjti efekt.

26

Begzad Baliu

Është e kuptueshme, pra, pse vetëm vetëdija kombëtare për gjuhën e përbashkët sot, do të kuptohet drejt si vetëdije për Evropën e bashkuar nesër. Prishtinë, më 28. 06. 2007

Onomastika e Kosovës

27

T O P O N I M I A DHE ETIMOLOGJIA

28

Begzad Baliu

Onomastika e Kosovës

29

SPROVË PËR SHTRESIMIN E TOPONIMISË SË KRAHINËS SË GALLAPIT Krahina e Gallapit është njëra prej krahinave etnografike dhe gjuhësore të Kosovës. Ajo shtrihet në verilindje të Kosovës, kurse një pjesë e saj hyn në të ashtuquajturën krahinë të Medvegjës, e cila, më parë sesa krahinë etnografike, do të mund të quhej krahinë politike e administrative dhe përfshin më tepër se 100 fshatra të banuara kryesisht me shqiptarë, por edhe me serbë. Duke qenë një zonë kryesisht e mbyllur (gjatë kohës më të re) për komunikimin me qendrat urbane, por me një trashëgimi të theksuar që nga historia e zhvillimit të Artanës (Novo Bërdës) si qytezë mesjetare dhe antike, brenda kësaj krahine janë ruajtur shumë veçori të rëndësishme historike dhe veçanërisht gjuhësore, për të cilat interesimi i studiuesve nuk ka munguar. Megjithatë, kjo krahinë asnjëherë nuk është bërë objekt studimi në fushë të gjuhësisë në përgjithësi dhe në fushë të onomastikës në veçanti.

30 Onomastika iliro-shqiptare

Begzad Baliu

Ndonëse, mjaft e zbehur dhe shpesh e mbishtresuar, në këto troje ende gjallon toponimia iliro - romake, pa përjashtuar këtu edhe ndonjë element trak: Ulpianë, Qafa e Prushit, Therandë, Gallap, Sharr, Drin etj. Pavarësisht nga kjo, në Krahinën e Gallapit ruhet një shtresë e pasur e toponimisë shqiptare, prej asaj me strukturë të vjetër, e cila madje nuk gjallon më në leksikun e shqipes e deri te mikrotoponimet me semantikë të qartë nga leksiku i përditshmërisë sonë. Arushë, -a: Një vend të rëndësishëm në këtë tip fitonimesh zë mikrotoponimi Prroni Arush’s, mal i dendur (Marec – Prishtinë), Prroni i Arush’s (VitiPrishtinë) etj. Ky fitonim është me rëndësi të komentohet për dy arsye: së pari, ka më shumë se dy shekuj që, pas gjurmëve të një shënimi të autorëve grekë 3 se në këtë zonë ekziston qyteti Arhia, shumë gjurmues (historianë, arkeologë e gjuhëtarë), në mesin e tyre edhe albanologu Han, duke besuar se do ta gjejnë Qytetin e Argjendtë, kanë bërë kërkime në këto zona. Historianët thonë se një fortesë e rindërtuar në Dardani nga perandori Justinian quhej Aria. Vërehet se, edhe në përshkrimet e Ptolemeut për katër qytete urbane në Dardani, Aribantioni është i renditur në relacionin rrugor mes Naissusit dhe Ulpianës. Pa dashur të vëmë në dyshim mendimin e autorëve të antikitetit, qytetin e të cilëve arkeologët duhet të vazhdojnë ta
3

Shih, Fanulla Papazoglu, Srjednoballkanska plemena u predrimsko doba, Sarajevë, 1969, f. 367; Zef Mirdita, Studime Dardane, Prishtinë, 1979, f. 97.

Onomastika e Kosovës

31 kërkojnë në këto anë, mendoj se ia kemi arritur të gjejmë etimologjinë e mikrotoponimit Prroni Arushës, përkatësisht Lugi Arushës dhe këtë e kemi gjetur te fitonimi: lajthi arushe (Corylos colurna L.), e cila, në Kosovë, njihet si lajthi e egër, por që sipas studiuesit Shefki Sejdiu 4 , Ilia Mitrushi 5 e jep për Kosovën si lejthi e egër”. Ndonëse në gjendjen e sotme emri i kësaj bime si lajthi arushe, në Kosovë paraqitet vetëm në Vermicë, pra, jo në zonën e Gallapit, vetë fakti se kjo zonë është shumë e njohur për lajthi të egra, ndërsa mikrotoponimi del në lugje, përrenj etj., ku rritet me shumicë lajthia e egër, dëshmon për mundësinë e mbetjes së këtij fitonimi si një relikt mikrotoponimik pikërisht në këto vende. Bardhec,-i: Kroni Bardhecit (Zhuja-Dardanë); Roga Bardhecit (Zhuja-Dardanë). Ky mikrotoponim, i cili na del dy herë, i formuar një herë si hidronim dhe herën tjetër si oronim, këtu nuk na del shpesh, por mjafton që i bashkohet onomastikës homogjene të këtij antroponimi të vjetër, i cili në formë të shkruar, madje në disa trajta gjuhësore, paraqitet që në shekullin XV, ndërsa si leksik i takon fondit të vjetër autokton të gjuhës shqipe 6 .

4

Shefki Sejdiu, Fitonimia shqipe e Kosovës, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1979, f. 52 dhe 232.

Shih Ilo Mitrushi, Drurët dhe shkurret e Shqipërisë, Tiranë, 1955, f. 33.
6

5

Vjeljen shteruese të këtij toponimi e bërë Rexhep Doçi, në studimin e tij shterues dhe sintetizues Antroponimia e Llapushës, (Prekorupës), Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1983, f. 109-113.

32

Begzad Baliu

Katunishtë, -a: Katunishtë (Gllogovicë); Katunishtë (Karaqevë e E.); Katunishtë (Jasanovik: Novo Bërdë - Artanë); Katunishta. Vendbanim i vjetër i fshatit Manishincë, të Artanës. Rëndësia e këtij toponimi, prejardhja e të cilit prej kohësh është studiuar në mënyrë shembullore nga Norbert Jokli, në këtë rast qëndron në shfaqjen e tij në dy vendbanime sllave. Fjalën shqipe katun, të cilën Jokli 7 e konsideronte të fondit të moçëm shqiptar, por edhe me ndikim në gjuhët e Ballkanit, tani besoj e mbështesin edhe shembujt e vjelë nga inventari i toponimisë ndër folësit serbë. Kërcunë, -a: Kërcuna Zez (Sedllar-Dardanë). Duke iu përgjigjur premtimit të Mattea Bartolit, për mundësinë e prejardhjes së fjalës rumune crǎciun “kërshëndella”, Çabeji i jepte kësaj fjale karakter të gjerë leksikor, semantik e onomastik. Në këtë rrafsh, Çabeji sillte edhe shembujt nga fusha e toponimisë, si Buzmi, në ishullin grek, me banorë shqiptarë, por edhe struktura më të gjera leksikore që lidhen me “natën e kërshëndellave”, përkatësisht “natën e buzmit”. Dua të veçoj se në Krahinën e Gallapit, ende kujtohen disa rite pagane dhe të krishtera, sidomos nga gjinia femërore, të cilat ato i përcjellin me rite të zakonshme të veprimit, të lidhura me të lashtat, shëndetin e kafshëve të shtëpisë, shëndetin e fëmijëve etj. Një nëmë e përditshme cuη u bafsha, na kujton fjalën kërcunë e mjerë, nëna që ka mbetur

7

Shih Norbert Jokl, Katun. Zur Geschichte eines Balkanwortes, “Indogermanische Forschungen”, XXXIII. 5 (1914), 420-433.

Onomastika e Kosovës

33 pa djalë, motra pa vëlla Ashtu si edhe oronimi i lidhur me fjalën kallugjericë, edhe kërcuna e zezë do lidhur me një relikt, përkatësisht me një fjalë të vjetër e të shtanguar, e cila ka mbijetuar në këtë mikrotoponim. etj 8 . Kolopnishtë, -a: Arë, në të cilën është mbjellë dhe përpunuar konopi (Makresh i P. - Gjilan). Vendet ku është punuar konopi, janë shënuar në forma të ndryshme, ndërsa ky toponim ku është shfaqur një metatezë mjaft e hapur e l-së dhe n-së, që në të vërtetë vjen nga Konoplishtë, konop + prapashtesa e dyfishuar li+shtë. Sikurse vëren edhe Çabeji, fjala është për një prapashtesë turke -li që u vendos ndërmjet rrënjës dhe prapashtesës sllave –isht(ë) 9 . Pyllë, -a: (Marec-Prishtinë); Livadhi Pylles (Marec-Prishtinë); Te Pylla, zabel (KukavicëPrishtinë); Livadhi Pylles; Pylla, mal (MarecPrishtinë); Ara Pylles (Marec-Prishtinë); Kroni Pyllit (Zajqec-Dardanë). Studiuesi Çabeji e ka shpjeguar si një fjalë të “përbashkët për romanitetin ballkanik, italishten, sardishten e iberorumanishten është trajta latine padūlem në vend të palūdem: rum. Pădure, shq. pỹll pyllja” 10 , e cila shfaqet edhe në letërsinë e vjetër. Në zonën më qendrore të Gallapit, që për nga shqiptimi fonetik është ndër më arkaiket, gjenden oronimet, të cilat identifikohen me fjalën
8

E. Çabej, Studime gjuhësore, IV (Bot. i dytë), Prishtinë, 1987, f. 237240. E. Çabej, Studime gjuhësore, III, f. 275-276. E. Çabej, Studime…, III, f. 266.

9

10

Begzad Baliu 34 pyll-a, gjithnjë të gjinisë femërore, me një përjashtim, i cili edhe mund të jetë shënim i gabuar. Në studimet toponimike përgjithësisht, ky oronim, me bazë të gjerë në gjeografinë shqiptare, kryesisht të dialektit toskë, duket të jetë një relikt i vjetër i leksikut të shqipes, që ruhet brenda inventarit toponimik të kësaj treve.

Nikë, -a: Kroni Hasan Nikës (Medvegjë). Rëndësia e identifikimit të këtij hidronimi qëndron në krijimin e një pasqyre të gjenealogjisë familjare ndër banorët e kësaj krahine, shembujt e së cilës përgjithësisht mungojnë. Në këtë krahinë sikur mungon një traditë e përkujtimit të gjenealogjisë familjare, prandaj shembujt e vjelë edhe nga mikrotoponimia kanë rëndësinë e tyre në këtë drejtim. Niklec,-i: Kroni Niklecit (Marec-Prishtinë); Nikleci, mal (Marec-Prishtinë); Rogat e Niklecit (MarecPrishtinë). Në komunën e Dardanës ende gjallon një patronim Leci, ndërkaq ka një inventar të gjerë të përhapjes së tij në Shqipërinë Veriore, si hipokoristik i patronimit Kolec. Në një hapësirë të gjerë trajtash gjuhësore është studiuar në Kosovë nga R. Doçi 11 . Hidronimi Nikleci, që në të vërtetë është një antroponim Nikë + patronimi Leci, mbase shpjegon më së miri prejardhjen e patronimit në fjalë. Progon, -i: Te Progoni (Orllan – Galab: BesianëPodujevë). Ky patronim, i cili shfaqet dendur në dokumentet mesjetare të shekullit XV si: Progon Mira, në toponimi është ruajtur më pak.
Shih R. Doçi, Antroponima e Llapushës, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1983, f. 86-88.
11

35 Nikollë,-a: Kroni Nikolles (Medvegjë); Zabeli Nikolles (Zajqec-Dardanë); Kroni Nikollës (RamabajëMedvegjë); Arat e Nikoll’së, Nikolla ishte rrogëtar fillimisht e pastaj çirak i ardhur (Zllashë-Prishtinë). Shkumdet,-i: Fusha e Shkumdetit, mal, lëndinë, ka gropa, thonë ka pasur tabe (Zllashë-Prishtinë). Në Krahinën e Gallapit, krahas fjalës shkumë, lëndë përdorimi, shkuma e ujit etj., fjala det dëgjohet të përdoret në kuptimin simbolik: “ish ba deti”, për grurin që pritet të japë rendimente të larta, “e kish ba zoti deti”: për familjen e pasur dhe të shëndoshë etj. Por në toponimi nuk e kemi vënë re, madje, as në shkallë Kosove. Oronimi Fusha e Shkumdetit, vend i gjerë, i hapur, që edhe nga aspekti gjeografik i përgjigjet kuptimit të parë: hapësirë e gjerë, e hapur, hapësirë deti etj., sigurisht dëshmon për një leksik të pasur të kësaj ane dhe shpesh të fshehur brenda strukturës toponimike, sikurse edhe në rastet e tjera. Gjigjon, -i: Kroi Xhixhonit (Kranidell –Dardanë). Një mikrotoponim si ky nuk është vështirë të ndriçohet, pasi struktura të tilla ka mjaft në inventarin e fjalorit të Gallapit, madje jo vetëm brenda leksikut të shqipes, por edhe brenda gjuhëve të ndryshme, ndërndikimet e të cilave gjithashtu janë mjaft të pasura. Të tilla struktura dalin edhe në mjaft raste të tjera ndër studime të patronimisë historike, si: Gjevukaj, Gjonvukaj, Gjokgjinaj, Gjokika, Gjonbaban etj. 12 . Pra, fjala është për pronën e Gjin
Me strukturën gjuhësore dhe moshën historike e shtrirjen hapësinore të këtij toponimi është marrë Rexhep Doçi, Antroponimia e Llapushës,
12

Onomastika e Kosovës

Begzad Baliu 36 Gjonit; me kalimin e kohës, ashtu si edhe në mjaft raste të tjera, antroponimi dhe patronimi krijuan cilësorin e përbashkët emër+mbiemër në gjinore: Kroni Gjingjonit dhe në fund Kroi Gjigjonit.

Shullan, -i: Ndonëse në një numër shumë më të kufizuar rastesh, mikrotoponimet e lidhura me fjalën shulla: vend ku i bie dielli, dëshmojnë për shtresat më të vjetra gjuhësore të këtyre toponimeve: Ahishta e Shullanit, mal (Krilevë-Dardanë); Reka Shullanit (Krilevë - Dardanë); Prroni Shullanit (GërbacMedvegjë); Reka e Shullanit, rekë (Krilevë-Dardanë); Rrezja Shullanit (Krilevë-Dardanë); Shullani (Hertica: Besianë -Podujevë). Ky toponim paraqitet krahas mikrotoponimit Rreze, madje në pjesën më të madhe të Gallapit, si: Rreza Mullinit (Kranidell –Dardanë); Te Rréza (Sedllarë-Dardanë); Ara Rrezës, arë (MarecPrishtinë); Ilazi Rrezes (Kullec-Prishtinë); Kroni Rrezës, krua (Butoc-Prishtinë); Lisi n’Rreze (MarecPrishtinë); Livadhi Rrezes (Prapashticë- Prishtinë); N’rreze (Mak. i P. - Gjilan); Lugu i rrezës, mal (PrapashticëPrishtinë); Te Rrezja (Vllasali: Novoberdë-Artanë); Guri Rrezës Butocit (ButocPrishtinë); Rrezja e Brahës (Surdull: BesianëPodujevë); si dhe krahas oronimit Zhara, i cili del gjithashtu në një numër të madh trajtash gjuhësore dhe vendbanimesh, si: Livadhi Zhar`s (Tuxheci), (Tuxhec-Dardanë); Zharet (Prapashticë- Prishtinë); Ara te Zhari (Desivojcë); Kroni Zharit (Gërbacf. 83, 99, 143, 147, ndërsa me strukturën fjalëformuese të po këtij toponimi është marrë Bahtijar Kryeziu, Onomastika e Hashanisë, f. 44-45.

37 Medvegjë); Lugi i Zharit (Desivojcë); Mali i Zharit, mal (Desivojcë); Rrafshi Zharit (Laçiq-Dardanë); Udha e Zharit, udhë (Desivojcë - Dardanë); Zharina, mal (Marec-Prishtinë); Kroni Zharinave (Marec-Prishtinë) etj. Hormoq,-i. Ky mikrotoponim në fshatin Marec të Prishtinës, shpjegohet nga banorët si “një vend i ngarkuar, i vështirë, i vegjetacionit të shpeshtë etj”. Në fjalorin e shqipes letrare (Kosovë) emri i fitonimit hormoq (Picea Obies (L.) Karsten) quhet pisha, çami, çetina, varësisht nga vendbanimi ku gjendet kjo bimë 13 . Në Kosovës, emri i kësaj bime është ruajtur në Vrellë, krahas trajtës sllave jellovq. Pra, sikurse mund të shihet, kjo fjalë, të cilën, sipas Sh. Sejdiut 14 , edhe Çabeji e nxjerr nga shqipja harr “gjemb, ferrë“, në Gallap është ruajtur brenda strukturës së një mikrotoponimi. Emërvendet me prejardhje latino-romane Si në të gjitha trevat e Ballkanit, edhe në Kosovë, e kjo do të thotë që, edhe në krahinën e Gallapit, është dëshmuar disa herë se ka gjalluar dhe ka krijuar vendbanime edhe një popullsi (arumune) baritore, duke lënë kështu edhe gjurmët e veta në fushë të makrotoponimisë. Në Kosovë përgjithësisht janë identifikuar oikonimet: Beçuk (Vushtrri), Vllahi (Mitrovicë), Sibofc (Obiliq), Turiçec, Magure,
Shih Shefki Sejdiu, Fitonomia shqipe e Kosovës – lënda, ndarja, etimologjia, IAP, Prishtinë, 1972, f. 44, 218.
14 13

Onomastika e Kosovës

Shih Sh. Sejdiu, Vep., e cit, f. 218.

Begzad Baliu 38 Mikushnicë (Skënderaj), Magure (Lipjan), Llajshec (Prishtinë), etj., ndërsa në krahinën e Gallapit oikonimet dhe oronimet: Llukar (Prishtinë), Makresh (Gjilan), Magure (Dragancë), Rimanishtë (Podujevë) etj.

Magure: oronim (Draganci - Gjilan). Etimologjia e kësaj fjale, sikurse dihet, vjen nga latinishtja moγoro, “kodër e vogël, kodrinë”, shqip magulë, “kodër, bregore”, rumanisht măgură me të njëjtin kuptim 15 . Në Krahinën e Gallapit nuk mungojnë mikrotoponimet me prejardhje arumune. Le të kujtojmë se ky oronim gjendet ndërmjet Makreshit (Gallap) dhe Stanishorit (Moravë) janë ruajtur trajtat gjuhësore: Stanistur kullosë (Pepaj-Prishtinë); Stanisur (Hajkobillë-Prishtinë); Stanishurë dhe Magure (Moravë). Vllasali: Vllasali, lagje (Surdull: BesianëPodujevë); Vllasali (Artanë). Në Kosovë nuk janë të paktë emrat e vendbanimeve dhe përgjithësisht të mikrotoponimeve, që lidhen me etnikun vllah: Llashkobare: Vllashkobare, Llashticë: (V)llashticë etj. Pavarësisht nga kjo, ne duke radhitur këtë oikonim në radhën e inventarit arumun të mikrotoponimisë së Gallapit, kujtojmë se ky është formim i brendshëm i një patronimi që u oikonimizua me kohë 16 .
15 16

E. Çabej, Studime gjuhësore, IV, 1987, f. 265.

Për përhapjen e këtij etniku në Kosovë, shih, R. Doçi, Iliroshqiptarët…, f. 99-100; Atanasije Urosheviq, Neki detali iz prošlosti Kosova, “Onomatiloški prilozi”, b.I, Beograd, 1979, f. 30-33; Shembujt e shumtë të përhapjes së tyre janë vjelë kryesisht nga Dinić,

39 Makresh, -i: Mali Makreshit, Dardha Makreshit (Jasanovik); Kisha Makreshit (toponim i zhdukur). Vendësit thonë se diku ka qenë një kishë, por nuk e dimë sa e saktë është kjo. Dihen vetëm Vorret e Moçme; Dardhat e Makreshit (Busavatë). Në dokumentet e vjetra i përgjigjet lagjes së krishtere “Mëhalla e Vuk Mërkshiqit” dhe Makrishi i Poshtëm 17 . Edhe tani kemi vendbanimet: Makreshi i Poshtëm dhe Makreshi i Epërm. Në radhorin e borxhlinjve të Mihail Llukareviqit është shënuar në formën Macrexa (Makresha) 18 etj. Në studimet onomastike të autorëve shqiptarë dhe të huaj, janë bërë shumë përpjekje diakronike dhe sinkronike për të dhënë etimologjinë e këtij vendbanimi. Në rastet më të shpeshta ky oikonim është lidhur me oronimin e traditës bizantine makër: “i madh”, hidronimin e prejardhjes sllave “mokra”: vend me lagështi etj 19 .;
Selami Pulaha, Jahja Drançolli, Muhamet Ternave, Krisobula e Deçanit etj. Shih Skënder Riza, “Novo Bërda gjatë shek. XV dhe XVI”, Vjetari, nr. XX, Arkivi i Kosovës, Prishtinë, 1985, f. 111.
18 19 17

Onomastika e Kosovës

J. Drançolli, Raguzianët në Kosovë, Prishtinë, 1990, f. 73.

Shih E. Çabej, Studime gjuhësore, IV, f. 158; S. Gashi, “Antroponimia e etnosit shqiptar të viseve të Toplicës në gjysmën e parë të shekullit XV, në dritën e burimeve raguziane”, Dituria, nr. 1-2, Prishtinë, 1978, f. 131; dhe “Prania e etnosit shqiptar në Kosovë gjatë shekujve XIII-XIV”, në Onomastika e Kosovës, IAP, 1979, f. 67, 87; Recension për vëllimin “Konferenca e IV e Onomastikës”, në GJAsshf, nr. XIII-1983, Prishtinë, 1984, f. 319-320; R. Doçi, Antroponimia paraislame e Llapushës, “Onomastika e Kosovës”, IAP, 1979, f. 138140; Dhimitër S. Shuteriqi, “Fjalë të shqipes para Buzukut”, në GJAsshf, nr. XIX, IAP, 1989, f. 314; Shaban Demiraj, Gjuha shqipe dhe

Begzad Baliu 40 ndërsa ne e konsiderojmë këtë oikonim të prejardhjes arumune, për vetë faktin se kjo është trevë e ndikimit arumun të toponimisë, dhe zbërthehet me rum. macris “lëpjetë, uthull” (bot. Rumex acetosa).

Toponime me bazë nga tradita greko-bizantine Në Kosovë është vënë re një inventar i pasur i mikrotoponimisë me prejardhje greko-bizantine, si: Gllogjan (Deçan), Mavriq, Mihaliq e Pantinë (Vushtrri), Manastirc, Papaz e Softaj (Ferizaj), Kolludra e Madhe (Zubin Potok), Tërpezë (Viti), Torinë (Lipjan), Mojstirë, Syne (Istog), Likoshan, Vasilevë (Gllogovc), Likoc (Skënderaj) etj. Mikrotoponimia greko-bizantine e Krahinës së Gallapit, edhe pse shpesh është përmbysur nga folësi vendës (zakonisht shqiptar), nuk ka humbur shumë nga etimologjia e saj. Kallugjericë, -a: Reka Kallugjericës (Hajkobillë Dardanë). Në krahina të tjera të Kosovës është ruajtur edhe në trajtën toponimike Gllogjan (Deçan). Fjala është për fjalën greke καλογερος, që në gjuhën shqipe përmes o(gr.)=u (shq.) dha një kallugjer dhe kllogjën, ndërsa në raste më të rralla të të folmeve dialektore edhe gllogjën, në rastin tonë Gllogjan. Në Krahinën e Gallapit mendoj se është ruajtur një
historia e saj, Prishtinë, 1989, f. 219; Voisllav Dançetoviç, Sufiksi deminutiv i emnave të gjuhës shqipe, Prishtinë, 1960, f. 71; Marinko Mitkov, “Forma e brendshme e toponimeve dhe disa hulumtime”, në Onomastika e Kosovës, IAP, 1979, f. 206.

Onomastika e Kosovës

41 trajtë më e saktë gjuhësore te hidronimi Reka Kallugjericës. Manastir-i: Manastir (Siarinë-Medvegjë); Prroni Manastirit (Siarinë-Medvegjë); Manastirishta (Vllasali: Novobërdë-Artanë). Në Kosovë janë shënuar trajtat Mojstir (Burim) dhe Manastirc (Ferizaj), që dëshmojnë për pasurinë gjuhësore dhe trajtat vetjake të depërtimit dhe përdorimit të tyre. Toponimi duket se vjen nga greqishtja μανaστήριον. Trajta greke e mikrotoponimit Manastirishta, që del në Krahinën e Gallapit, pra, me prapashtesën –isht(ë), sikurse vëren edhe Çabeji, është një prapashtesë sllave që e gjejmë “në shumë emra, prej emrash që tregojnë vendin ku gjendet një bimë a një ndërtesë, a gërmadhë e një ndërtese” 20 . Drum, -i: Në këtë kompleks emërtimesh në Krahinën e Gallapit gjenden edhe mikrotoponimet: Roga Drumit (Tërstenë); Drumi (Gllogovicë) është rrugë që lidh fshatrat Gregjenik, Strezovc etj.; Drumi (BostanNovobërdë-Artanë); Drumi (KrilevëDardanë); Drumi (Zllashë-Prishtinë); Ara e Drumit (Cvircë); Drumi, rrugë ndërlidhëse e fshatit (Lisockë); Udha Drumit (Zajqec); Kroni Drumit (Zajqec); Udha Drumit (Prapashticë); Udha Drumit (Marec); Drumi, udhë (Butoc); Roga e Drumit, kullosë (ButocPrishtinë); Drumi Kapitit (Kapit-Medvegjë); Drumi Salihit, rrugë (Prapashticë - Prishtinë) etj. Në leksikun e të folmes së kësaj ane ruhet fjala drumtar, që dëshmon edhe për krijime të brendshme leksikore. Kjo fjalë është me prejardhje greke dhe
20

E. Çabej, SGJ, III, Prishtinë, 1976, f. 248-249.

Begzad Baliu 42 rrjedh nga δρóμος, që do të thotë udhë-udhëtar. Edhe këtu, në të gjitha rastet, fjala është për rrugë, madje për rrugën kryesore, që në disa vendbanime përdoret në gjuhën turke Sokak,-u.

Klisurë, -a: Klysuara (Marec), Klisura (Mramor), Klysyra (Tërstenë-Vranjë). Krahas fjalëve të shqipes derë, portë, e më saktësisht në rastet tona grykë (e shqipes) dhe Kapı (të turqishtes), e mbase edhe Vratieq (të sllavishtes) për grykë, qafë mali, derë, në këtë anë kemi edhe mikrotoponimin Klisur-a të greqishtes, përkatësisht të latinishtes, që rrjedh, pra, nga një fjalë (folje) e greqishtes: κλειω + emrin latin clausura. Toponimia serbe Gllogovicë: Ara Gllogës (Medvegjë). Nga i gjithë inventari i fjalorit mikrotoponimik të Gallapit kam shënuar vetëm në një rast mikrotoponimin Ara Gllogës (Medvegjë), në një formë mjaft të izoluar. Në të gjitha rastet e tjera, pra, edhe në Gllogovicë, është ruajtur fjala shqipe murriz. Te Murrizet (KukavicëPrishtinë); (Te) Fusha Murrizit (Mak. i P. - Gjilan); Ara Murrizave, arë; Sipas murrizave (Krilevë-Dardanë); Fusha Murrizit (Mak. i P. - Gjilan); Kroni Murrizit, krua (Prapashticë- Prishtinë); Murrizet te Dardhat e Egra (Zhujë-Dardanë). E shënuam këtë oikonim përballë gjithë këtyre mikrotoponimeve me prejardhje fitonimike, për të dëshmuar se emri i këtij vendbanimi është vetëm një shënim administrativ. Bostan-i: (Citrullus vulgaris Schrad). Vendbanim afër Artanës. Në Kosovë, në kuadër të leksikut të

Onomastika e Kosovës

43 përgjithshëm ruhet edhe si llubenicë, që në thëniet popullore ruhet si: “Nuk mahen dy llubenica ni dorë”. Vratiq,-i: Vratiq-i dhe Prroni Vratiqit (Mak. i P. Gjilan); Fratishi, (Marec-Prishtinë); Roga Fratishit (Marec-Prishtinë) etj. Pra, ky fitonim ndër shqiptarët ruhet në dy trajta leksikore: vratiq dhe fratish. Më parë, duke u mbështetur në një trajtë gjuhësore më të përafërt, ka pasur përpjekje për ta nxjerrë këtë toponim nga shqipja frat (titull fetar). Një shpjegim i mundshëm i mikrotoponimit Vratiq dhe Prroni i Vratiqit (Makresh i P.), sipas konfiguracionit del se rrjedh nga sllavishtja vrata/- iq (qafë mali a kodre), por ne mendojmë se, si trajta gjuhësore e mikrotoponimit Fratish i identifikuar në Marec, ashtu edhe trajta gjuhësore e mikrotoponimit Vratiq, i identifikuar në Makresh të P., duhet lidhur me emrin e bimës lulëfshise (Tanacetun vulare L.), e cila, si në Marec, ashtu edhe në Makresh të P. quhej bar i sariht dhe bari fshisave. Jarqishtë, -a: Arë (Mak. i P. - Gjilan). Edhe prej përbërjes së oronimit nuk është vështirë të kuptohet se bëhet fjalë për një vend dhish. Oronimi lidhet me prejardhjen sllave të emrit të cjapit: jarac 21 me prapashtesën –isht(ë). Me këtë njësi, në të vërtetë me këtë trajtë gjuhësore, inventari i toponimisë së Gallapit me prejardhje nga bota bimore dhe sidomos shtazore në gjuhën shqipe, sllave dhe madje arumune pasurohet dukshëm. Fjala është jo për një
Shih Grup autorësh, Fjalori serbokroatisht – shqip, IAP, Prishtinë, 1989, f. 268.
21

Begzad Baliu 44 mikrotoponim-oronim të sllavishtes, por për një fjalë sllave, të cilën e toponimizuan folësit e gjuhës shqipe.

Koznicë,-a: Arat e Koznicës (Marec-Prishtinë); Koznicat, masiv kodrinor (Koznicë - Muranë: Novoberdë-Artanë); Koznicat (Kukavicë-Prishtinë); Kozarnik-u (Hogosht); Te Gurt e Kozarnikut (Hogosht). Emri i këtij oronimi lidhet me zoonominë dhe etimologjikisht rrjedh nga sllavishtja: koze + prapashtesa gjithashtu sllave –nik. Gjithashtu, paraqitja e këtij zoonomi edhe në një hapësirë tjetër dhe në trajtën Kozarnik, lidhet me emrin e ruajtësit të dhive: dhiar 22 . Emërvendet me prejardhje orientale Një vend si Kosova, e cila ka qenë nën qeverisjen pesëshekullore otomane, nuk ka mundur të mos ishte e paprekur (pandikuar), kur më pak e kur më shumë, edhe nga orientalizmat në fushë të mikrotoponimisë. Në nivel të emërtimit të hapësirave më të mëdha, në Kosovë, siç dihet, janë të njohura dy krahina etnografike: Krahina e Hasit dhe Krahina e Karadakut. Krahina e Karadakut gjendet në kufirin lindor të Gallapit, por përveçse me emrin, nuk mund të thuhet se janë të identifikueshme për mikrotoponiminë e pasur a të veçantë të toponimeve me etimologji orientale. Ne do të pasqyrojmë disa prej mikrotoponimeve më karakteristike, disa prej të
22

Shih, po aty, vep. e cit., f. 309.

Onomastika e Kosovës

45 cilave, nuk është vështirë të thuhet se janë apelativë të rastit. Batall, -i: Livadhi Batallit (Busi-Prishtinë); Lugi Batallit (Marec-Prishtinë); Batalltë. Lagje (MramorPrishtinë). Në përgjithësi, kjo fjalë turke në fushë të leksikut është e zakonshme, në përdorimin dhe në kuptimin e parë të saj: vend batall - vend i lënë, i papunuar, djerrinë; njeri batall: njeri jo punëtor; tokë e lënë batall: tokë e papunuar etj. Siç dihet, fjala batall rrjedh nga turqishtja dhe do të thotë tokë e pa punueshme, jopjellore, djerrinë, në kuptimin e gjësendit të lënë pas dore. Karoll, -i: Te Karolli Bugarve (Tërstenë-Vranjë); Karolli Çershisë (Velegllavë-Dardanë, Këqiku, Velia Glaua, 250); Karolli Dautit, mal (HajkobillëPrishtinë), në këtë vend ka qenë karaulla (vend Rroje). Gjendet në kufi me Jabllanicën (krahinë shqiptare në Jug të Serbisë); Mali te Karolli (ZajqecDardanë); Te Karolli (Tërstenë-Vranjë); Karolli (Gmicë-Dardanë); Lisi i Karollit (Desivojcë - Dardanë); Mrizi i Karollit, Lugaja e Karollit, Kroni i Karollit etj. (Desivojcë - Dardanë); Te Karolli (Sedllarë-Dardanë); Vorret te Karolli (Sedllarë-Dardanë); Te Karolli Keq (Cfircë-Dardanë); Karulli Keq, mal (Cvircë – Dardanë; Karolli Majes (Velegllavë-Dardanë, Këqiku, Velia Glaua, 250); Karolli Shkaut, mal, roje e serbëve, e cila ka qenë e vendosur në kufi me ushtarët turq në vitin 1810 (Cvircë – Dardanë); Karolli Shkaut, mal (Hajkobillë - Prishtinë); Karolli Shkret, mal (Hajkobillë - Prishtinë); Karolli Turkut, mal (Hajkobillë Prishtinë); Karolli Turkut (Cvircë – Dardanë); Karolli

Begzad Baliu 46 Vjetër (Velegllavë-Dardanë, Këqiku, Velia Glaua, 250) etj.

I dhamë të gjithë shembujt e mundshëm bashkë me shpjegimet popullore të vjela në terren, për të nxjerrë përfundime të sigurta se ky mikrotoponim vjen nga një fjalë turke karàula (vendroje), e cila në shqip, me rënien e zanores u u toponomizua si Karul apo Karol, edhe pse në jetën e përditshme popullata e përdor fjalën turke si karaullë-a. Turqishtja e ka edhe trajtën gjuhësore karÿola (shtrat) apo fjalën tjetër kara ÿol (udhë e zezë), e cila, edhe pse ka shumë afërsi, nuk është vazhdimësi e toponimeve të lartshënuara. Trajtat e drejtpërdrejta të toponimeve të shënuara në Krahinën e Gallapit vijnë nga trajtat leksikore të turqishtes Karàula 23 . Kapi, -ja: Lisi Kapisë (Sfircë-Medvegjë); Kapia (Sfircë-Medvegjë); Kapija, mal (Cvircë – Dardanë); Kodra e Kapitit (Kapit-Medvegjë); Prroni Kapitit (Kapit-Medvegjë); Xhamia e Kapitit (Kapit-Medvegjë); Drumi Kapitit (Kapit-Medvegjë). Ky mikrotoponim e ka prejardhjen nga turqishtja: kapı = derë. Besoj se edhe mikrotoponimi Kapiti është një trajtë tjetër gjuhësore e toponimit me prejardhje turke, fjalë e cila ka pasur ndikim në një rreth më të gjerë gjuhësor të Ballkanit. Tepe: Tepja. - Mal i lartë 1080 m. Banorët thonë se, nga ai vend “dukët 10 – 12 sahat udhë, madje edhe maja e Lubotenit t’Ferizait, kur është kthiellt”
Shih Norbert Boretzky, Der türkische einfluss auf das albanische, Tel 2 (Wörterbuch der albanischen Turzismen), Otto Harrassowitz – Wiesbaden, 1976, f. 76.
23

Onomastika e Kosovës

47 (Cvircë – Dardanë). Tepja e Sfircës (Sfircë-Medvegjë). Në leksikun popullor të kësaj ane gjëllin një fjalë turke brenda shprehjes tepja e kokës, që do të thotë “maja e kokës”. Si në rastin e identifikimit të oronimeve, ashtu edhe në fjalën e nxjerrë nga shënjimi i majës së kokës, kemi të bëjmë me fjalën turke tepe = maje, kodër. Qumurlia: Qafa Qumurlisë (Lukari-Prishtinë, Berisha, Llukari, 304); Qumurli (Makoc - Prishtinë). Në inventarin toponimik të kësaj zone ruhen disa trajta gjuhësore toponimike për vendet me lagështi, si: baltak, batllak, balltak, ballqak, balltiq, balta etj., por, siç mund të shihet, ajo ruajtka edhe një trajtë tjetër gjuhësore në gjuhën turke: qamur = baltë, lloq, (i, e) përlloqun, vend i lagësht etj. Çardak, -i: (Te) Çardaki (Mak. i P. - Gjilan); Çardaku (Medvegjë); Te Çardaku (GjylekreshtëMedvegjë); Çardaku (Marec). Në kuptimin e përgjithshëm të fjalës, mikrotoponimi Stamolla është sinonim i mikrotoponimit Çardak, i cili, përveçse si mikrotoponim, paraqitet edhe si njësi etnografike e shtëpisë: çardak për ballkon, pjesë e ngritur mbi tokë në shtëpinë shqiptare. Të kësaj natyre janë edhe mikrotoponimet me prejardhje turke, të cilat nuk duan shpjegim etimologjik, por semantik, si: Stamolla (Marec): vend i lartë, i ngritur mbi mesataren, djalë stamoll, ish ba stamoll, për e kishte ngritur standardin e jetesës, e kishte rregulluar shtëpinë mirë etj., apo me prejardhje prapashtesore turke, si Zid+olli: (HogoshtDardanë); prejardhja tematike e fjalës Bajralitë (Makresh i P.); Baçevishta (Krilevë - Dardanë);

Begzad Baliu 48 Cubollt (Keçekollë –Prishtinë); Fanollt (Prapashticë – Prishtinë).

Mikrotoponimia e vendbanimeve të sasëve dhe komanëve Ka disa vite që interesimi për të gjurmuar toponiminë e prejardhjes sase dhe komane ka filluar të zgjerohet. Gjurmët historike tani dihen. Përtëritja e përpunimit të xehes në Krahinën e Gallapit lidhet para së gjithash me ardhjen e sasëve, të cilët, ashtu si edhe tregtarët raguzianë, ishin të njohur për dijen e tyre rreth përpunimit të metaleve. Toponiminë e kësaj ane sot e dëshmojnë disa mikrotoponime, si: Kisha Sasve (Shashka cërkva) (Bostan- Novo Bërdë Artanë). Koman, -i: Lagje (Desivojcë - Dardanë); Nizhna Kolla (Marec); Smakova, mal me mbeturina xehesh që shihen edhe sot (Sedllarë-Dardanë); Prroi Smakoves (Sedllarë-Dardanë); Hajnivc nga Hajnovo kola etj. Njohësi e gjurmuesi dhe studiuesi mjaft tendencioz i toponimisë së Kosovës në përgjithësi dhe mikrotoponimisë së Gallapit në veçanti, Atanasije Urosheviq, emrin e qytetit të Kumanovës dhe të një vendbanimi në Rrafshin e Kosovës, buzë lumit Sitnicë e ka lidhur me emrin e fisit të kumanëve, një popullatë nomade turke, e cila në Ballkan shfaqet që në shekullin XX 24 , ndërsa ne
24

A. Urosheviq, Neki detali… f. 30.

Onomastika e Kosovës

49 kësaj do t’i shtonim edhe oikonimin Komani, lagje (Desivojcë - Dardanë).

Bibliografi Acta et diplomata res albaniae mediae aetatis illustrantia. Collegerunt et digesserunt Dr. Ludovicus de Thalloczy, dr. Constatinus Jireček et dr. Emilianus de Sufflay. Volumen I-II, Ribotim, Drejtoria e përgjithshme e Arkivave - Tiranë & EkskluzivePrishtinë, 2002. Ajeti, Idriz, Shqiptarët dhe gjuha e tyre, Akademia e Shkencave dhe Arteve e Kosovës, Prishtinë, 1994. Baliu, Begzad, Çështje të studimit të onomastikës në veprën e Eqrem Çabejt. Punim magjistrature, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Dega e Gjuhësisë, Prishtinë, 2000. Baliu, Begzad, “Jo ndryshim i emërvendeve të Kosovës, por standardizim i tyre”, Gjuha jonë, Akademia e Shkencave e Shqipërisë-Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, nr. 1-2/2000, f. 71-80. Baliu, Begzad, Mikrotoponimia e katundit Gllogovicë, “Shpresa”, Prishtinë, nr. 7, 1994, f. 5. Boretzky, Norbert, Der türkische einfluss auf das albanische, Tel 2 (Wörterbuch der albanischen Turzismen), Otto Harrassowitz – Wiesbaden, 1976. Çabej, Eqrem, Studime gjuhësor, I-II (Studime etimologjike në fushë të shqipes, A-ZH), Prishtinë, 1976.

Begzad Baliu 50 Çabej, Eqrem, Studime gjuhësore, VIII (Studime etimologjike në fushë të shqipes A-B, 1976), Prishtinë, 1988. Çavolli, Riza, Gjeografia regjionale e Kosovës, ETMMK, Prishtinë, 2001. Cërrabregu, Muharrem Gjeo dhe hartolunguistika (Hartografia II), Universiteti i Prishtinës –Fakulteti i Shkencave Matematike-Natyrore, Botoi, ETMM Kosovës, Prishtinë 1980, f. 86. Dançetoviç, Voislav, Sufiksi deminutiv i emnave të gjuhës shqipe, Prishtinë, 1960. Defteri i Regjistrimit të Sanxhakut të Shkodrës i vitit 1485 (Paraqitja, hyrja, transliterimi dhe komentet nga Selami Pulaha), Akademia e Shkencave e Shqipërisë - Instituti i Historisë, Tiranë, 1974. Demiraj, Shaban, Gjuha shqipe dhe historia e saj, Prishtinë, 1989. Doçi, Rexhep, Antroponimia e Llapushës (Prekorupës, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1983. Doçi, Rexhep, Antroponimia shqiptare e Kosovës, I, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1986. Doçi, Rexhep, “Etnonimia dhe toponima e fshatit Gmicë”, Gjurmime albanologjike – seria e shkencave filologjike, nr. 6, 1976, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1977, f. 173-189. Doçi, Rexhep, Iliro-shqiptarët dhe serbët në Kosovë (sipas onomastikës), Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1994. Doçi, Rexhep, “The Serbization of Kosova”, The Voice of Truth (Zëri i së vërtetës), Vol. 10, nr. 2, P. O. Box. 742, Ridgefield, NJ. 7657, pp. 1-3.

Onomastika e Kosovës

51 Drançolli, Jahja, Raguzianët në Kosovë, Prishtinë, 1990. Elezoviq, Glisha, Reqnik kosovsko-metohijskoj dijalekta. Beograd, 1932-1935. Gashi, Skënder, “Antroponimia e shqiptarëve të krahinës së Gallapit, Moravës e të Serbisë Jugore gjatë shek. XV në dritën e burimeve onomastike raguzase të shek. XV”, Gjurmime albanologjike – seria e shkencave filologjike, nr. 6, Instituti Albanologjik i Prishtinës, 1976. Gashi, Skënder, “Rreth lokalizimit të katër vendbanimeve të Gallapit”, Fjala, 6, 1976, f. 20. Gashi, Skënder, Antroponimia e shqiptarëve në Kosovë gjatë shek. XV në dritën e burimeve onomastike turko-osmane (I), Gjurmime albanologjike – seria e shkencave filologjike, 7, 1977. Gashi, Skënder, Harta arkeologjike e krahinës së Gallapit në dritën e onomastikës, Fjala, 9, 1977, f. 9 e 20. Gashi, Skënder, “Antroponimia e shqiptarëve në Kosovë gjatë shek. XIII-XIV në dritën e burimeve kishtare serbe”, Onomastika e Kosovës, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1979. Grup autorësh, Desivojca nëpër kohë, Prishtinë, 1998. Katiçiq, Radosllav, Antroponimia ilire dhe etnogjeneza e shqiptarëve, “Studime ilire”, I, II, Prishtinë, 1978. Krasniqi, Mark, Gjurmë e gjurmime, Tiranë, 1982. Kristal, Dejvid, Kembriçka enciklopedija jezika, Beograd, 1996. Kryeziu, Bahrijar, Onomastika e Hasanisë, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 2000.

Begzad Baliu 52 Mitkov, Marinko, “Forma e brendshme e toponimeve dhe disa hulumtime”, Onomastika e Kosovës, 1979. Mitrushi, Ilia, Drurët dhe shkurret e Shqipërisë, Tiranë, 1955, f. 33. Munishi, Zijadin, E folmja e Gollakut të Kamenicës (Fonetikë morfologji), punim magjistrature, Universiteti i Prishtinës –Fakulteti i Filologjisë, Prishtinë, 1978. Murati, Qemal, Shqiptarët dhe Ballkani ilirik, Tetovë, 1999. Murati, Qemal, “Toponimet – vedat shqiptare të Ballkanit”, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, nr. XVIII, Akademia e Shkencave e Shqipërisë – Instituti i Gjuhësisë dhe Letërsisë dhe Universiteti i Prishtinës – Fakulteti i Filologjisë, Prishtinë – Tiranë, 1997. Nejgel, Ernest, Struktura nauke, Zagreb, 1974. Oblast Brankovića: Titulli i origjinalit: Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Vlk, viti 859, sipas Oblast Brankovića (opširni katastarski popis iz 1455. godine), Orientalni Institut u Sarajevu. Priredili: Hamidžibegić, Adam Handžić, Ešref Kovačević. Sarajevo, 1972. Papazoglu, Fanulla, Srjednoballkanska plemena u predrimsko doba, Sarajevë, 1969. Patsch, Karl, Ilirët, Tiranë, 1923. Pulaha, Selami, Popullsia shqiptare e Kosovës gjatë shek. XV-XVII (Studime dhe dokumente), Akademia e Shkencave e Shqipërisë – Instituti i Historisë, ShB “8 Nëntori”, Tiranë, 1984.

Onomastika e Kosovës

53 Pulaha, Selami, Defteri i regjistrimit të Sanxhakut të Shkodrës i vitit 1485, Akademia e Shkencave e Republikës Popullore të Shqipërisë, Tiranë, 1974. Rexha, Ilaz, “Regjistrimi i vendbanimeve dhe i popullësisë së kazasë së Novobërdës sipas Defterit të fundshekullit XV”, Vjetari, Arkivi i Kosovës, nr. XXVII, 2002, Prishtinë, 2003. Ristiç, Kosovka, Malo Kosovo, Prishtinë, 1971. Sejdiu, Shefki, Fitonimia shqipe e Kosovës – lënda, ndarja, etimologjia, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1972. Sejdiu, Shefki, Sisteme, struktura, raporte (etnolinguistikë), “Era”, Prishtinë, 2002. Sejdiu, Shefki, Sprova etimologjike, “Era”, Prishtinë, 2002. Shkurtaj, Gjovalin, Onomastikë dhe etnolinguistikë, Tiranë, 2001. Shrepel, Milivoj, Klasična filologija, Zagreb, 1999. Shuteriqi, Dhimitër S., “Fjalë të shqipes para Buzukut”, Gjurmime albanologjike – seria e shkencave filologjike, nr. 19, Instituti Albanologjik i Prishtinës, 1989. Simeon, Rikard, Enciklopedijski rjeçnik lingvistiçkih naziva, I, II, Zagreb, 1969. Skënder, Riza, “Novo Bërda gjatë shek. XV dhe XVI”, Vjetari, nr. XX, Arkivi i Kosovës, Prishtinë, 1985. Tërrnava, Muhamet, Popullsia e Kosovës gjatë shekujve XIV-XVI, Prishtinë, 1995, f. 57. Urosheviq, Atanasie, Kosovo - Naselje i stanovništvo, Beograd, 1965. Urosheviq, Atanasie, Novoberdska Kriva Reka Antropogeografski ispitivanja, Beograd, 1950.

Begzad Baliu 54 Urosheviq, Atanasie, Toponimi Kosova, Beograd, 1975 . Ushaku, Ruzhdi, Kërkime filologjike, Prishtinë, 1991. Ushaku, Ruzhdi, Ulqini në gjurmët e shekujve, Art Club, Ulqin, 1991.

Onomastika e Kosovës

55

ANTROPONIMIA

56

Begzad Baliu

Onomastika e Kosovës

57

ETNONIMI KOSOVAR DHE KUPTIMI HISTORIK I TIJ Emri i Kosovës si toponim dhe emri kosovar si etnonim janë dy elementet onomastike që do të mund të diskutoheshin jo vetëm duke iu qasur nga aspekti gjuhësor e historik, por edhe nga aspekti semasiologjik, shoqëror, politik, diplomatik, motivor etj. Le t’i shohim një herë emërtimet Kosovë si toponim dhe kosovar si etnonim: -Kosovë, emër historik për territorin jo aq të përcaktuar të Dardanisë antike; -Kosovë, emër i Krahinës së Kosovës nën regjimin e Serbisë dhe të Jugosllavisë; -Kosovë, emri i Republikës së Kosovës në vitet 1989-1999; -Kosovë, emri i sotëm i Kosovës; - Mala Kosova (Kosova e Vogël), emër i një pjese të Kosovës që kap kryesisht krahinën e Llapit dhe një pjesë të Rrafshit të Kosovës;

58

Begzad Baliu

- Kosova dhe Metohija: në trajtë administrative serbe e shekullit XX. Ndryshe ndodh ndërkaq me rrafshin historik dhe gjeografik të etnonimit kosovar: -Kosovar: etnonim. Njëri prej etnonimeve shqiptare, si dibran, mirditor, shkodran, llapjan etj. Në shumë këngë shqipe të Kosovës, thuhet: “Jam shqiptar, kosovar”. -Kosovar: përcaktues i popullatës shqiptare në territoret e ish-Jugosllavisë nga nënshtetasit shqiptarë të Shqipërisë londineze; -Kosovar: etnonim i përbashkët për të gjitha etnitë që jetonin brenda Kosovës nga regjimi i ishJugosllavisë; Kosovar: përcaktues etnik për vetveten nga shqiptarët e Kosovës së dëbuar dhe të vendosur me ndihmën e bashkësisë ndërkombëtare në shtetet e treta, për t’u dalluar nga emri shqiptar (albanian), të cilin nuk e pranonte administrata ndërkombëtare; për këtë arsye, si kompromis ndërmjet etnikut jugosllav (i cili imponohej përdhunshëm në Maqedoni dhe insistohej në vendet e treta), arrihej në kompromisin kosovar; -Kosovar: përcaktues i të gjitha etnive që jetojnë në Kosovë nga administrata ndërkombëtare e UNMIK-ut, megjithëse edhe ky nuk është stabilizuar plotësisht. Këtyre dukurive motivuese i është nënshtruar gjatë kësaj kohe edhe vetë etnonimi kosovar. Nëse shikojmë rrugëtimin historik të tij, etnonimi kosovar,

Onomastika e Kosovës

59 deri në fillim të shekullit XX, ka mundur të barazohet me etnonimet e krahinave etnografike: gegë, toskë, çam, kosovar, drenicas, labriot, dukagjinas, rugovas, gallapas, llapjan etj., por pas shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë dhe pushtimit të Kosovës nga shteti serb, etnonimi kosovar nga shqiptarët e Shqipërisë së lirë ka përfshirë banorët shqiptarë të mbetur nën ombrellën e mbretërisë serbo-kroato-sllovene që quhej Jugosllavi. Po për këta, ky etnonim ka vazhduar të mbulojë të gjithë shqiptarët deri në fund të këtij shekulli edhe nga politika shtetërore shqiptare. Ndryshe nga shqiptarët e Shqipërisë londineze, shqiptarët e pushtuar nga sllavët e kanë quajtur veten e tyre shqiptar dhe kur e kur edhe kosovar, vetëm për atë pjesë të popullatës që ka jetuar brenda kufijve të Kosovës, ndërsa sllavofolësit i kanë quajtur me emrin e vjetër arbanas, ose edhe shiftari e shiptari (eufemizëm) dhe albanci, në të gjitha rastet në shkallë të administratës shtetërore. Në shkrimet gazetareske dhe në fjalorin diplomatik të Evropës, etnonimi kosovar filloi të përdorej nga të huajt për shqiptarët që migruan këto dhjetë vitet e fundit nga Kosova, mbase më shumë për t’i dalluar nga migracioni po kaq vërshues nga Shqipëria. Tradita gojore shqipe e ka “shqiptar - kosovar” dhe anasjelltas: “jam shqiptar e kosovar” thotë rapsodi, mbase një shprehje e traditës, e ruajtur si “italo - arbëror” dhe “italo-shqiptar”. E ndihmuar edhe prej një ndërhyrjeje politike, pas vitit 1981, në traditën gojore emri mal(ë)sor në shumë raste erdhi e

Begzad Baliu 60 u bë sinonim i emrit shqiptar. Këngëtari popullor në shumë raste për toponimin Shqipëri përdorte toponimin Mal(ë)si, ndërsa për etnonimin shqiptar përdorte etnonimin malësor. Kjo trajtë, megjithëse jo në administratë, përdorej në bisedimet e përditshme edhe brenda qarqeve politike e shkencore serbe. Një drejtues i Bibliotekës Universitare të Beogradit, duke më njoftuar për ardhjen e një punëtori të ri në Bibliotekën e albanologjisë, më thoshte: “Kemi pranuar një punëtor nga Mali i Zi, por ai është malësor e jo cërnogorac (sic!)”, me çka më jepte të nënkuptoja se, megjithëse punëtori i bibliotekës ishte nga Mali i Zi, ai nuk ishte me kombësi malazeze, por shqiptare.

Etnonimi kosovar u bë pjesë e shtypit të përditshëm, e fjalorit diplomatik ndërkombëtar dhe më në fund edhe e dokumenteve personale të shqiptarëve nga Kosova. Natyrisht, kjo nuk ndodhi në të gjitha rastet. Derisa në Shqipëri, në rubrikën e dokumenteve zyrtare nacionality shkruante: kosovar, në të njëjtin dokument në Maqedoni, për të njëjtën rubrikë, shkruante: YU (jugosllav), sikurse edhe në të gjitha shtetet ku punonin shqiptarët nga Kosova që në fillim të viteve ’60. Përkundrazi, refugjatët e luftës, me sa duket, qenë të parët që e thyen këtë rregull. Për herë të parë, shumë refugjatë të luftës nuk pranuan të shkruhej në dokumentet e tyre me vlerë ndërkombëtare shtetësia jugosllave, por kërkuan që ajo të ishte shqiptare-kosovare, ose kosovare, siç arrihej me kompromis.

Onomastika e Kosovës

61 Parë nga aspekti juridik, me sa dimë ne, në këto dokumente (me vlerë ndërkombëtare), për herë të parë shtetet ku u vendosën të dëbuarit, brenda sistemit juridik dhe legjislativ të tyre, pranuan identitetin dhe etninë e kosovarëve, pra, para se të pranohej shteti i Kosovës. Pas mbarimit të luftës dhe vendosjes së administratës ndërkombëtare, në Kosovë, disa të ashtuquajtur teoricienë të kombit kosovar, morën nismën për përkufizimin e kombit kosovar. Përdorimi i emrit kosovar nuk mungoi as në institucionet ndërkombëtare: me të, ata emërtuan të gjitha nacionalitetet në një etnitetet të Kosovës. Kujtimi i krijimit të kombit kosovar na kujton edhe një tregim nga historia. Sipas disa historianëve, në vitin 1966, qeveria e Beogradit kishte arritur në një vlerësim të caktuar sa të besonte se në Kosovë, përveç udhëheqësve politikë, ishte krijuar edhe një inteligjencë e mjaftueshme që t’i kundërvihej politikës dhe kulturës së Tiranës, prandaj duhej krijuar edhe kombi kosovar, e madje edhe shteti i Kosovës. Pavarësisht nga historia, shqiptarët në Kosovë duhet të krijojnë konceptin e tyre rreth etnonimit kosovar, sepse kam përshtypjen që etnonimi kosovar ka filluar të konceptohet nga ndërkombëtarët si një emërtim që deri dje mbulonte konceptin për etnonimin jugosllav, dhe mbulonte të gjitha etnitë e ish-Jugosllavisë. Në pasqyrën e regjistrimit të vitit 1972 u krijua një rubrikë e veçantë në kuadër të të gjitha etniteteve: sllovenë, kroatë, malazezë, shqiptarë, maqedonas, jugosllavë, serbë, hungarezë

Begzad Baliu 62 etj. Teoricienët e krijimit të kombit kosovar, jo rrallë janë nisur nga konceptet çintegruese në shkallë kombëtare, të dala dhe të reklamuara shumë dhjetë vjetët e fundit për gegët dhe toskët, për Veriun dhe Jugun e Shqipërisë etj., prandaj është e kuptueshme pse mendimet e tyre janë pritur me reagime, me ftohtësi dhe madje me frikë.

Një gjë ndërkaq është mëse e vërtetë. Sot edhe analistët që merren me studimin e çështjes shqiptare dhe ballkanike guxojnë të thonë se “një komb i ri po lind”. Kjo dëshmon se, brenda strukturës së këtyre teoricienëve, sot nxisin, kontribuojnë dhe lobojnë edhe një numër i caktuar i të huajve. Për ne tashmë shtrohet nevoja e diskutimit të kësaj çështjeje me vetëdije kritike për të sotmen dhe me vetëdije historike për të ardhmen. Ky është problem kombëtar që duhet diskutuar me përmasat historike të çështjes e kurrsesi me pikëpamje dhe vetëdije krahinore ose rajonale. Ky është një problem që do një diskutim tjetër, në një studim të ri.

Onomastika e Kosovës

63

MOTIVET DENOMINUESE NË ANTROPONIMINË E TË DËBUARVE TË KOSOVËS (1998-1999) Historia mijëvjeçare e popullit shqiptar është historia e përpjekjeve për ndërtimin e identitetit kulturor, gjuhësor, etnik dhe kombëtar, prandaj është e kuptueshme pse edhe onomastika në përgjithësi dhe antroponimia në veçanti kanë qenë një pjesë e asaj vlere që mund të quhet bartëse e rëndësishme e kësaj historie. Për shumë dekada shqiptarët në përgjithësi dhe shqiptarët e mbetur jashtë shtetit të sotëm shqiptar në veçanti luftuan pareshtur për lirinë e tyre dhe po për kaq dekada fëmijët e tyre i pagëzuan me motive të kësaj qëndrese, me motive të kësaj lufte, me motive të çasteve të krenarisë, me motive të luftëtarëve të kohës së cilës i kanë takuar etj. Kështu, ata edhe sot vazhdojnë që me emrat e fëmijëve të tyre të identifikojnë momentet më të lavdishme nëpër të cilat kaluan viteve të fundit, viteve më të lavdishme të historisë sonë, viteve kur djemtë dhe vajzat e këtij populli ngritën përballë pushtuesit shekullor krenarinë e shqiptarëve, në vend të përuljes së

Begzad Baliu 64 deridjeshme; nxorën vlerat më të larta të dinjitetit të tij, në vend të vetive të stërkequra morale të deridjeshme; treguan vendosmërinë për të ndryshuar jo vetëm bindjet politike të politikave të brendshme, të cilat e bënin pushtetin, por edhe bindjet politike të diplomacisë së kancelarive të Evropës dhe Amerikës, se shqiptarët e Kosovës janë ngritur në luftën e fundit dhe vendimtare për jetë a vdekje.

Dhe këtë luftë shqiptarët e kanë bërë edhe me një vlerë të rëndësishme kulturore, gjuhësore, etnopsikologjike, etnokulturore, që ka ndihmuar mbijetesën e tyre: kjo është vazhdimësia për të përtërirë emrat historikë, vazhdimësia që me emrat e rinj të shenjëzojnë ngjarjet historike, vendet ku janë zhvilluar ato ngjarje historike; toponimet, oronimet, hidronimet dhe shumë onoma të tjera, që në momente të tilla kanë marrë karakter historik. Kjo është vazhdimësia për të bërë të pavdekshëm emrat e gjyshërve, baballarëve, vëllezërve të vrarë, luftëtarëve më të njohur etj. Kjo veçori e popullit shqiptar është vënë re mjaft herët nga studiuesit shqiptarë dhe të huaj dhe është konstatuar se bëhet fjalë për një veçori të hershme arbërore dhe madje ilire 25 . Populli shqiptar në
G. Schiro Jr., Kuptimi historik i Arbërit e përgjegja e tij në vetëdijen e popullit Arbëror, Seminari Ndërkombëtar i Federatës Panshqiptare “Vatra”, Nju Jork, 28-30 nëntor 1969; Shefki Sejdiu, “Rreth disa motivimeve denominuese në antroponimi”, Gjurmime albanologjike – seria e shkencave filologjike, nr. 21-1991, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1992, f. 63-64; Zymer Neziri, Antroponimet dhe patronimet e epizuara në Rugovë, kumtesë në sesionin shkencor: “Studimi etnografik i ndryshimeve bashkëkohore në kulturën
25

Onomastika e Kosovës

65 Kosovë, edhe në luftën e fundit 1997-1999, ka vazhduar që jo vetëm oikonimet, mikrotoponimet, oronimet etj., por edhe fëmijët e porsalindur t’i emërtojë në mbështetje të motiveve historike dhe aktuale të kohës nëpër të cilën po kalonte. Duke vënë re këtë element të rëndësishëm të shoqërisë së Kosovës për shquarjen e kësaj veçorie edhe në këto vite, kam bërë hulumtime të kësaj dukurie gjatë viteve të fundit, të cilat i kam bërë edhe objekt studimi. 26 Paradigma toponimike e antroponimeve Bazat e një sistemi onomastik me burim nga motivet e historisë bashkëkohore i ka ndjekur si toponimia, ashtu edhe antroponimia, të cilat si motiv kanë burimet denominues të kohës, sigurisht për shkak se toponimet dhe antroponimet e tilla zgjojnë
popullore shqiptare”, Instituti Albanologjik i Prishtinës, 7 e 8 dhjetor 1989, Prishtinë etj.
26

Në nxjerrjen e përfundimeve sa më të plota kam shfrytëzuar këto materiale: Materialet e mbledhura në terren gjatë ekspeditës së qershorit të vitit 2000 në Komunën e Prizrenit, Sharrit dhe Gjakovës (kryesisht në Dukagjinin e Poshtëm), të organizuar nga Instituti i Kulturës Popullore i Tiranës dhe Instituti Albanologjik i Prishtinës në Prishtinë; dosjen e familjeve të zhvendosura nga veriu i Kosovës (Drenica, Vushtrria, Mitrovica dhe Kastrioti) në Prishtinë, përgatitur nga Shoqata Humanitare “Nëna Terezë” në Prishtinë - Dega e Dardanisë, si dhe Kryqi i Kuq Ndërkombëtar në Prishtinë; një dosje timen të plotësuar kohë pas kohe me të dhënat familjare dhe ato të shtypit; pyetësorin e përgatitur posaçërisht për këtë temë dhe të shpërndarë kryesisht në krahinën e Drenicës, të Llapit, të Gallapit e të Dukagjinit të Sipërm.

Begzad Baliu 66 ndjenjat e përkatësisë kombëtare. Këtu si motiv shërbejnë rrethanat e lindjes së fëmijës, që përkujtojnë ndonjë moment, vend ose ngjarje me rëndësi historike, dukuri natyrore apo situata të pazakonta të kohës etj., të cilat Shefki Sejdiu i grupon në bashkësinë e burimeve e motivimeve denominuese antroponimike që shprehin dëshirë 27 . Prandaj është e kuptueshme pse, ndryshe nga përvoja e shënuar në luftërat e tjera shumëshekullore, gjatë gjithë kësaj kohe të fundit ka pasur më shumë emra abstraktë (gjithnjë të motivuar në nomenklaturën gjuhësore dhe semantike të shqipes), sesa emra të karakterit historik.

Në Kosovë kanë vazhduar të krijohen toponime të reja kryesisht me karakter historik. Edhe në këtë rast, siç do të shprehej studiuesi Igor Gostl “fusha semantike e toponimeve është shumështresore: në të reflektohet, ndër të tjera, varësia politike, përkatësia etnike, vazhdimësia e popullzimit. Me një fjalë, ato shprehin realitetin ekzistues gjeografik, politik ose etnik. Kështu, toponomastika merr jo vetëm nuanca kuptimore, profesionale, shkencore por edhe politike e gjeopolitike” 28 . Toponimet dhe oronimet e vjetra brenda ditës morën karakter politik e historik, bie fjala: Likoshan,
Shefki Sejdiu, “Rreth disa motivimeve denominuese në antroponimi”, Gjurmime albanologjike – seria e shkencave filologjike, nr. 211991, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1992, f. 63-64. Shih Igor Gostl, “Egzonimia historike (Kontribut qasjes teorike)”, Gjurmime albanologjike – seria e shkencave filologjike, nr. 17-1987, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë 1988, f. 85-86.
28 27

Onomastika e Kosovës

67 Prekaz, Lugina e Leshanit, Gllogjan, Junik, Koshare etj; emrat e krahinave shpesh të harruara, si rezultat i ndryshimeve shoqërore: Drenicë, Rrafshi i Dukagjinit, Llap, Reka e Keqe, Rugovë etj., brenda kësaj kohe u rikujtuan dhe u bënë pjesë e historisë sonë të re. Emrat e krahinave etnografike dhe shpesh me përdorim, brenda natës u bënë sinonim i vetëdijes historike, i krenarisë kombëtare e historike, i vlerave më të larta morale dhe shoqërore të kohës. Në këta dhjetë vjetët e fundit kemi qenë dëshmitarë të prirjes së formimit paralel të toponimeve dhe antroponimeve me motive nga zhvillimet e përditshme në Kosovë e në përgjithësi në trojet shqiptare. Në Kosovë, gjatë këtyre viteve, shumë toponime janë bërë shembull i krenarisë dhe pjesë e identitetit tonë kulturor, shoqëror dhe horizonti më i lartë i vetëdijes sonë historike. Një dekadë më parë, toponimi Fusha e Lotëve, gjatë Aksionit të Pajtimeve të Gjaqeve, u emërtua Fusha e Pajtimit. Toponimi me motiv legjendar Qafa e Krushqëve të Ngrirë, për të cilën legjenda thotë se “aty janë therë me thika deri në një treqind krushq të dy dasmave, dhe dyluftimin e kanë mbyllur nuset nën duvak”, u emërtua Qafa e Krushqëve t’Pajtimit. Po krijoheshin toponime të reja, të cilat, në mënyrën e tyre, bënin historinë e re të Kosovës. Kështu janë krijuar edhe toponimet e tipit Lugina e Pajtimit, Livadhi i Pajtimit, Fusha e Pajtimit dhe antroponimet Pajtim e Pajtime. Po të kësaj kohe (rreth një ose dy vite më parë) janë edhe antroponimi Minator dhe shkolla “Minatori”, i motivuar nga lëvizja e minatorëve në vitin 1989. Me të njëjtin motiv të

Begzad Baliu 68 denominimit antroponimik e toponimik është vazhduar gjatë luftës në Kosovë, por edhe gjatë përndjekjes masive të shqiptarëve jashtë Kosovës. Gjatë kësaj kohe shpesh do të dëgjojmë dhe shpesh do të lexojmë toponimet e tipit Lëndina e Dëshmorëve, Fusha e Dëshmorëve, Kodra e Dëshmorëve të Kombit (Gjilan), Varret e Dëshmorëve (Kukës, Shqipëri) etj., madje, për herë të parë, ky tip i toponimeve do të depërtojë edhe në jetën e qytetit: Parku i Dëshmorëve të Kombit (Sharr) etj.

Në jetën personale, familjare dhe shoqërore të shqiptarëve do të hyjnë me motive të sforcuara paradigmatike edhe një numër i madh emrash më pak ose më shumë të njohur, të ndarë edhe këta në dy linja: linja e parë është ajo e toponimeve me karakter mburrjeje e krenarie: Kukës, Qaf e Morinit dhe Qafë e Morinës, Bajram Curr, Shkodër, Tiranë, Durrës, Korçë, Konispol, Tetovë, Dibër, Shkup, Strugë, Ulqin etj., dhe vija tjetër e toponimeve me paradigmë të së keqes: Bllacë, Stankovec, Çegran etj. Megjithëse në shumë kampe të dëbuarit gjetën shpëtim dhe pritje të sigurt, asnjë kamp shpëtimi në Maqedoni nuk paraqitet (sipas vlerësimeve gojore të popullatës) si sinonim i së mirës, shpëtimit etj. Përkundrazi, të gjitha kampet paraqesin vendin e vuajtjes, dhembjes, lëndimeve shpirtërore etj. Ndryshe nga kampet, ndërkaq, çdo familje shqiptare, çdo shtëpi e shqiptarëve, për të dëbuarin paraqet vendin ku familjet nga Kosova gjejnë shpëtim, paraqet sinonimin e së mirës, sinonimin e shtëpisë së re, e vatrës së re kombëtare. Sigurisht, edhe për shkak se familjet shqiptare lëvizin brenda trojeve

69 etnike dhe etnografike shqiptare, pavarësisht prej kufijve të rinj dhe pavarësisht prej sistemeve shtetërore, me cilësitë me të cilat shprehen të dëbuarit shqiptarë për familjet jashtë Kosovës: në Maqedoni dhe Shqipëri, ne e kuptojmë konceptin mbi arbrin si etni, sipas traditës popullore dhe asaj të shkruar që paraqet Skiroi i Ri, kur thotë se: “aty ku arbëri ndezte një zjarr, aty ishte arbër”. Le të thuhet ndërkaq, se as kampet e tjera në Shqipëri nuk kanë lënë ndonjë përshtypje të keqe, krahas vatrave familjare. Nga të gjitha pikat toponimike, emri i Bllacës do të bëhet mbase shenja më e përgjithshme dhe vlera më universale e konceptit tragjik për toponiminë historike të dëbimit të shqiptarëve nga vatra e tyre. Kampi i Bllacës, deri një ditë më parë, një toponim i zakonshëm i fshatrave shqiptare, tani fshat ndërmjet kufirit Kosovë - Maqedoni, është sinonim i kalvarit nëpër të cilin kaluan shqiptarët e dëbuar nga ushtria serbe, në fillim të prillit të vitit 1999, dhe aq më shumë, një shembull i ri i Tivarit të vitit 1945. Dhe prej këtu rrjedhin edhe thëniet e përditshme në Kosovë: “Bllaca është një Tivar i kohës sonë”; “Për çdo brez nga një Tivar i ri”; “Kush e ka kaluar kalvarin e Bllacës do të jetoj edhe njëqind e një vjet”; “E kemi mbijetuar Bllacën e jo edhe këtë dimër”; “E kemi mbijetuar Bllacën e s’po e kalojmë edhe këtë (akëcilin) problem (vështirësi)” etj. Pa dashur që këtu të merremi më gjatë me Bllacën, nuk mund të lëmë pa përmendur se, ndër individë që luftën dhe sjelljen tonë e kanë parë nga një prizëm kritik, nuk kanë

Onomastika e Kosovës

Begzad Baliu 70 munguar as ata që Bllacën e kanë quajtur edhe “sinonim të inteligjencës së Prishtinës” (!).

Antroponimia pasvajtëse Cilat janë motivet denominuese antroponimike që do të mbulonin të gjitha antroponimet e fëmijëve të lindur pas fillimit të luftës në Kosovë, dhe sidomos pas dëbimit të shqiptarëve në Maqedoni, Shqipëri, Evropë, Amerikë etj 29 ? Në një regjistër të hartuar nga Shoqata “Nëna Terezë” në Dardani të Prishtinës, prej pesëqind e një emrash të fëmijëve të lindur gjatë vitit 1999, më kanë dalë vetëm katër emra të paradigmës fetare: Elmedina (tri herë), Xheneta (tri herë, të kujtojmë se emri i saj nuk ka gjithnjë paradigmë fetare, sepse është e mundur që prindi të ketë marrë si paradigmë emrin e këngëtares Xhenet Xhekson –BB), Elfati dhe Medina nga një herë. Emrat më të shpeshtë në këtë regjistër, pjesa më e madhe e të cilëve kishte lindur jashtë Kosovës ose jashtë shtëpisë së prindërve të tyre, kishin të bënin para së gjithash me motivet aktuale të lëvizjes kombëtare shqiptare për çlirimin e
Pa dashur që të merrem këtu me konceptet mbi të cilat është hartuar projekti i vlerësimit në konferencën shkencore Mbijetesa etnokulturore e të shpërngulurve nga Kosova 1999, dua të theksoj se, për mendimin tim, jo çdo i lindur jashtë kufijve aktualë të Kosovës, por çdo i lindur jashtë pragut të shtëpisë, që më parë është larguar me dhunë, është i shpërngulur, më saktë, i dëbuar me dhunë. Nisur nga ky parim, në studimin tonë kemi radhitur të gjithë të lindurit jashtë pragut të shtëpisë, duke e vënë theksin veçanërisht tek të lindurit jashtë Kosovës.
29

Onomastika e Kosovës

71 Kosovës, me aktualitetin e kohës etj: Flamur, Urim, Albulenë, Çlirim, Lumbardh, Laberion, Toskë, Furtunë, Albion, Arbias, Molos, Qëndresë, Arbërie, si trinom familjar: Qëndresa, Qëndrim e Çlirim, pastaj Granit, Kastriot, Ejona (fjala e jona, e kthyer edhe në antroponim e toponim, përdorej nga pjesëtarët e lëvizjes kombëtare duke nënkuptuar Shqipërinë), Leutrim, Çlirimtare, Trim, Lirije, Liridon, Kosovare, Arbër; binomi: Qëndresa e Qëndron, pastaj Shpresim, Fitim, Çlirimtar, Delvina, Flaka, Skordion, Lindita, Fitore, Yll, Vatër, Lirim, Atdhe, Festa, Jon, Andrra, Gramoz, Shota, Shqipton, Shreson, Shpat, Etnik etj. Nuk ka dyshim se motivet janë të shumta dhe të ndryshme, por asnjëri prej tyre nuk del jashtë veçorive të trashëguara që më parë. Pra, kjo kohë ka bërë që brenda këtyre viteve, një veçori e përdorimit të emrave të jetë më e theksuar, por kurrsesi që të dalë jashtë sistemit të motiveve. Fjala është për: Emrat e fëmijëve që kanë trashëguar emrat e baballarëve, luftëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës; Emrat e fëmijëve që tregojnë qëndresë, luftë, krenari historike; Tipin e emrave që tregon besim në të ardhmen; Emrat e fëmijëve që tregojnë veçori kohe; Tipin e emrave të traditës dhe besëtytnisë; Tipin e emrave me të cilët nderohej Shqipëria dhe shqiptarët;

72 etj 30 .

Begzad Baliu

Tipin e emrave me të cilët nderoheshin të huajt

Emrat e fëmijëve që kanë trashëguar emrat e baballarëve - luftëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës Në traditën popullore, edhe më parë ka ndodhur që fëmijët të trashëgojnë emrin e babait, të gjyshit, të xhaxhait ose të një anëtari të familjes, por më shpesh të vëllait ose të motrës së vdekur gjatë ose pas lindjes. Kjo traditë është bartur më pak ose më shumë edhe gjatë viteve kur shumë motra, vëllezër e prindër ranë në demonstrata gjatë viteve 1981-1999. Bie fjala, Bardha Bardhosh (Bardhosh-emri i gjyshit) Gërvalla mban emrin e babait të vrarë nga sigurimi jugosllav në Gjermani më 1982, ndërsa babai i saj mbante emrin e babait të vetë Bardhoshit, të vrarë ndërmjet dy luftërave botërore, gjatë kolonizimit serbo-malazez në Rrafshin e Dukagjinit. Fahri Fadil Fazliu nga Prishtina mbante emrin e xhaxhait Fahri Fazliu, i vrarë në një kundërvënie të armatosur prej policisë serbe më 1989 në Breg të Diellit - Prishtinë. Mustafë Mustafë Veseli nga Theranda mban emrin e babait të vrarë në demonstratat e vitit 1989 në Prishtinë etj. Të këtyre motiveve janë edhe emërtimet
Nëse do të donim të bënim jo vetëm tipologjinë, por edhe analizat e të tyre veç e veç, do të na duhej një hapësirë në shkallë monografie, prandaj e shohim më të arsyeshme që këtu të sjellim një material të përmbledhur.
30

73 e fundit, por kjo dukuri është theksuar mjaft, sidomos në rastet kur babai i të lindurit ka qenë ushtar i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Shembullin unik të kësaj dukuria paraqet sistemi emërtues në Familjen Jasharaj, femijet e te cilëve vazhdojnë të përtërijnë emrat e familjarëve të vrarë. Bashkim (Bashkim) Berisha, i lindur “në ofensivën e Tushiles” (Skënderaj), më parë sesa për vlerë semantike kombëtare të emrit e më parë se sa emrin bashkim, për paradigmë denominuese ka marrë emrin e babait të vrarë, ushtar i UÇK-së. Nuhi Nuhi Geci i lindur në maj të vitit 1999 në Tiranë, tre muaj ka pritur gjetjen e kufomës së babait, luftëtar i UÇK-së në Drenicë, për të verifikuar vdekjen e tij ose jo, dhe për t’i marrë emrin. Ramiz (Ramiz) Bazaj (Tërstenik) u lind më 1 tetor 1999 dhe mori emrin e babait të vrarë si ushtarë i UÇK-së. Halim (Halim) Bajraktari (Drenas) lindi më 1999 dhe përtëriu emrin e babait të rënë në luftë, ushtar i UÇK-së. Driton Ahmeti (Likoshan) u pagëzua me emrin e Driton Ahmetit të vrarë në familjen Ahmeti gjatë masakrës së Likoshanit të ndodhur më 28 shkurt –1 mars 1998. Ismet Shkëlzen Ramadani, i lindur në pyll, ka marrë emrin e gjyshit të vrarë, sikurse edhe Haki Muharrem Ramadani etj. Emrat e fëmijëve që tregojnë qëndresë, luftë, krenari historike Mund të thuhet se me fillimin e liberalizimit të politikës jugosllave, diku nga viti 1966 e këndej, në

Onomastika e Kosovës

Begzad Baliu 74 Kosovë, por fatkeqësisht jo edhe në Maqedoni e më gjerë në ish-Jugosllavi, fëmijëve filluan t’u vinin emra që tregonin jo vetëm motivin historik, e që kryesisht kishin të bënin me bartjen e emrave historikë (heronj, shkrimtarë e madje edhe emra të personazheve të veprave të tyre, piktorë etj.), por edhe me emra nga leksiku i gjuhës shqipe, që tregonin veçori të lëvizjes sonë të përgjithshme kulturore, historike dhe çlirimtare. Gjatë luftës së fundit, paradigma të tilla kanë dominuar shumë edhe në gjithë hapësirën kombëtare nga kanë lëvizur të përndjekurit dhe të dëbuarit e Kosovës, por kjo paradigmë do të dominojë sidomos për atë popullatë që do të mbetet në lëvizje të përditshme brenda kufirit të Kosovës. Le të shohim disa shembuj: Çlirim Ragip Krasniqi (Carrallukë, Malishevë). Qëndresë Sabit Gashi (20.4.1998, Vërbovc - Drenas) është emër përkushtimi ndaj Luftës së Likoshanit. Yllka Naim Bazaj (Tërstenik) ka lindur në fushën e Tërdefcit, në qershor 1999. Leutrim Fadil Dvorani nga Tërsteniku lindi në maj të vitit 1999 në Malet e Tërstenikut, gjatë kohës kur pesë ditë me radhë u mbajt fronti në mbrojtjen e Urës së Spahisë në Tërstenik. Herolinda Musli Krasniqi (Negroc) është vajza e ushtarit të UÇK-së, i vrarë në Malet e Berishës. Qëndrim Jakë Bytyçi (Shkozë, Malishevë) lindi në qershor 1999 në Gjermani. Binjakët Pëllumb e Qelik Ejup Thaçi lindën në Malet e Berishës. Siç dihet, emri Çelik na paraqitet për herë të parë në antroponiminë shqiptare në Kosovë dhe është motiv i denominuar nga emri i Fatmir Limës, i njohur nga lufta si Komandant Çeliku Dardan Fatmir Jashari (Açarevë) lindi në prill të vitit 1999 te Tunelet e

Onomastika e Kosovës

75 Ujmirit. Qëndrim Naim Zabeli (Rezallë), lindi në ofensivën e parë të gushtit, vetëm pak ditë pas arritjes në Prishtinë. Malësore Shaban Reci (Siçevë) lindi në shtator 1998 në Ulqin. Kosovare Rexhep Rexhepi lindi në Burrel. Çlirim Ali Totaj (Gjonaj, Prizren) lindi në një spital të improvizuar në një shtëpi private. Vëllanë e kishte luftëtar në Brigadën 138, Zona e Pashtrikut “Agim Ramadani”; Drilon Musa Gashi (Prizren) lindi në spitalin e Durrësit. Pagëzuesja, nëna e tij, siç duket me këtë emër ka krijuar një trinom historik Drilon, Teutë, Taulant. Tipi i emrave që tregon besim në të ardhmen Asnjë popull që lëviz në rrugën e lirisë nuk e bën këtë lëvizje vetëm brenda një aspekti a një prizmi të caktuar, por ndodh shpesh që këtë lëvizje ta realizojë vetëm një shtresë e caktuar kulturore, sociale, filozofike etj. Për më tepër, në këtë lëvizje, shpesh, ndodh që bartës të misioneve të caktuara dhe të ndryshme nga njëra - tjetra të jenë jo tërësia e një populli, por thjesht grupe të caktuara të atij populli. Pa dashur të merrem me krahasime të veçanta, këtu mund të them se, besoj, janë të pakta rastet kur një popull ballafaqohet, qoftë edhe për lirinë e tij, me të gjitha elementet e mundshme kulturore, mendore, ushtarake etj., madje në shkallën më masive, sikur veproi populli shqiptar. Identifikimi i idealeve të një populli edhe përmes emrave të pasardhësve të tij, besoj, është shembulli më i mirë i gjetur te shqiptarët e Kosovës. Në

Begzad Baliu 76 pasqyrën e emërtimit të fëmijëve, që nga gjysma e dytë e shekullit të njëzetë, e mbase edhe më parë, mund të gjenden emra që për paradigmë kanë idealet prindërore, familjare dhe shoqërore të familjes kosovare, por, sidomos pas vitit 1966, kur ndihet një liberalizim më i theksuar shoqëror, paradigma e idealeve të tyre si bazë për t’u vënë emrat fëmijëve shtohet dhe zgjerohet shumë, për të mos thënë bëhet vlerë kryesore. Pasqyra e nxjerrë nga fëmijët e regjistruar në Shoqatën humanitare “Nëna Terezë” tregon se baza paradigmatike e quajtjes së fëmijëve me emra kombëtarisht të motivuar shkon deri në 95%. Le të theksojmë se të gjithë fëmijët e regjistruar këtu i përkasin zonës rurale të Kosovës. Duhet, gjithashtu, të themi se, edhe emrat e paradigmës islame që mbajnë disa prej fëmijëve, nuk janë aspak të motivuar nga kjo paradigmë, por nga qëllimi për të trashëguar emrin e gjyshit, babait etj. Në këtë kohë, pra, në ditët më të stuhishme të luftës dhe të qëndresës popullore, shfaqen edhe emra tipikë të motivuar nga paradigma e besimit në të ardhmen, dashuria për jetën, lirinë, dashurinë etj. Le të lexojmë shembujt konkretë: Rilind Shefki Bellaqa, Potoqan (Rahovec). Lirim Milaim Gashi (Verbovc) lindi në maj 1998. Lirie Fazli Koçinaj (Blaç-Sharr), lindur në Kampin italian të Kukësit. Poetesha, humanistja dhe mjekja e njohur dr. Flora Brovina, e burgosur nga regjimi policor e ushtarak serb në mars të vitit 1999, vajzën e mikut të saj, Nebih Balës (nënën e së cilës e ka pasur gjatë nën mbikëqyrje), ndërsa ishte në Burgun e Pozharevcit, e pagëzoi me emrin Jeta. Pas daljes së saj nga burgu, kuptova se motivi i emërit të saj lidhej edhe me pseudonimin e një

77 luftëtareje që e kishte njohur gjatë luftës, Hyrije Veliu - Jeta, për të cilën nuk besonte se ishte gjallë, duke marrë parasysh përkushtimin e saj në aktivitetet ushtarake. Jetëlira Selim Sahiti (Korreticë e Ulët) lindi gjatë ofensivës së prillit 1999, në fshatin Shtrubullovë. Çlirim Xhevat Sinani (Korreticë, qershor 1999), u lind në fshatin Shtrubullovë. Pranvera Zymer Gashi (Verbovc) lindi në prill 1999 në Çikatovë të Re, në kohën kur i ati mbahej peng nga policia serbe. Rinor Behrami (Domanek) lindi në mars 1998 në Prishtinë. Krijona Jetullah Havolli (Resnik), lindi në maj 1999 në Malet e Resnikut. Siç mund të shihet, emri i saj është një kompozitë e ndërtuar nga parulla Kosova Republikë e Jona. Liridon Haki Avdija (Obri e Epërme) lindi në maj 1999, te Tunelet e Ujmirit. Agon Tahir Halilaj (Tërdevc) lindi në mars 1999, në Malet e Tërdefcit. Endrit Fatimir Çoçaj (Gjonaj, Prizren) ka lindur në fshat dhe është i biri i luftëtarit të UÇK-së. Fitore Dan Hameli (Mazrek, Prizren) lindi në tendën e katundit, ndërkohë që babai i saj kishte rënë dëshmor. Emrat e fëmijëve që tregojnë veçanti kohe Në vënien e emrave fëmijëve gjatë luftës, nuk ka mjaftuar vetëm baza paradigmatike e trashëguar vite e shekuj me radhë. Në pasqyrën e këtyre emrave janë shënuar edhe emra tipikë, që shënjojnë motivin denominues të quajtjes së fëmijëve me emra që tregojnë veçanti kohe dhe madje momenti e vendi. Le të pasqyrojmë shembujt konkretë: Malsor Krasniqi (Gllanasellë - Drenas) lindi në Malet e Vërbovcit te

Onomastika e Kosovës

Begzad Baliu 78 Fusha e Mollës, kamp i njohur gjatë ofensivës së shtatorit 1998. Siç dihet, kampi ishte i rrethuar nga policët e ushtarët serb. Në kamp ishin rreth 1000 veta (gra, fëmijë e pleq). Policët kishin dëgjuar për këtë lindje, i kishin thirrur dy pleq dhe i kishin pyetur nëse i porsalinduri ishte mashkull apo femër. Duke pasur përvojën e keqe të urrejtjes së policisë dhe ushtrisë serbe ndaj çdo lindjeje shqiptare dhe veçanërisht ndaj çdo lindjeje të gjinisë mashkullore, pleqtë u kishin thënë se i porsalinduri ishte i gjinisë femërore. Çlirim Qosaj (Ferizaj) ka lindur natën e hyrjes së këmbësorisë së NATO-s në kufirin Maqedoni-Kosovë. Krisma ka lindur më 2 prill 1999 në Qafë të Prushit. Lirie Bylykbashi (Tërstenik) lindi natën e nënshkrimit të marrëveshjes së Kumanovës. Le të thuhet se antroponimi Lirie ka qenë mjaft i përhapur në Kosovë deri në gjysmën e parë të viteve ‘70, por tri dekadat e fundit ndër familjet shqiptare konsiderohej si emër i dalë jashtë mode. Malsore Driton Plakiçi (Nekoc) lindi në prill 1999, në Malet e Berishës. Flaka Krasniqi (Negrovc) lindi në prill 1999 në Malet e Berishës. Flaka (Isak) Kadriaj (Deçan) lindi në kohën që po digjej fshati Isniq, ku ishte strehuar përkohësisht familja e saj. Ishte fëmija i parë dhe babanë e kishte luftëtar të UÇK-së. Beteja Luan Kadriaj (Deçan) lindi një ditë pas betejës së zhvilluar në fshatin Rastovicë, në të cilën ishte nën armë edhe babai i saj. Trim Fadil Maloku lindi në një familje prishtinase vetëm tri ditë pas mbarimit të luftës. Familja e tij nuk e kishte lëshuar Prishtinën gjatë bombardimeve duke pritur lindjen e tij. Po kjo paradigmë ka bërë që fëmijës t’i vihet emri e të porsalindurve Lirije Shemsi Ramadani (Vushtrri),

Onomastika e Kosovës

79 Liridon Nexhip Maloku (Besianë), Qëndrim e Mërgim Rexhepi binjakë të lindur në mërgim. Tipi i emrave të traditës dhe të besëtytnisë Si në të gjitha shoqëritë e botës, edhe shoqërinë e shqiptarëve të Kosovës e ka shoqëruar një fije e veçantë e vendosjes së emrave të fëmijëve me motive nga trashëgimia e saj, e mbështetur në paradigmën fetare (myslimane dhe të krishterë), paradigmën kombëtare e krahinore dhe, më në fund, edhe në paradigmën e besëtytnisë, që dëshmon edhe për një element të veçantë të ekzistencës së strukturës historike, me rrënjë shumë të thella në këto troje. Shembulli i të quajturit të fëmijëve me paradigma të tilla edhe në ditët më të vështira të zhvillimit të luftës në Kosovë tregon më së miri ekzistencën e kësaj tradite brenda strukturave denominuese të vënies së emrave të fëmijëve në Kosovë. Bie fjala, Vanesa Mehmet Gashi (Çabiq, Klinë) është fëmijë i lindur pas shumë vitesh martese, Shkurta Vesel Rrusta (1999, Drenas), Fillim Ilir Kongjeli (Prishtinë, 1999), Enis Sylejman Zhdredha (Besianë, 1999), Enisa Aliu (Prishtinë), Shkurta Statovci (Prishtinë, 1999), Enis Ibrahimi (Plemetin – Kastriot, 1998), Vanesa Gashi (Prishtinë, 1998) etj. Në Kosovë, shpesh, me lindjen e parë, prindërit i kanë pagëzuar fëmijët e tyre me emrin e babait ose të gjyshit, me kusht që ata të kishin vdekur që më parë. Mirëpo ka shumë vite që, për nderimin e babait, i biri të interesohet edhe sa është gjallë, prandaj shpesh ka ndodhur që fëmijët të pagëzohen

Begzad Baliu 80 me emrat e gjyshërve të gjallë. Muharrem Nexhat Asllani (Krushë e Vogël, Prizren) ka lindur pesë ditë pas kthimit nga Shqipëria, ku ishin të dëbuar gjatë luftës. Gjyshi i tij Muharremi bashkë me të pesë djemtë, e në mesin e tyre edhe babai i tij, Nexhati, konsiderohen të zhdukur dhe për fatin e tyre nuk dihet ende. Familja e pagëzoi me emrin e gjyshit, me qëllim që, siç thuhej “të mos i sillet kobi të atit”. Siç mund të shihet, kjo traditë e pagëzimit, më tepër sesa e mbështetur në veçoritë e mëparshme të nderimit, ka marrë veçori të besëtytnisë.

Nderimi për Shqipërinë dhe shqiptarët Me këtë tip të emrave familjet e përndjekura nga Kosova i kanë nderuar vëllezërit e tyre shqiptarë në Shqipëri, Maqedoni dhe Mal të Zi, si edhe ata të huaj, të cilët kanë ndihmuar luftën, përpjekjen tonë për liri, refugjatët e ndodhur në shumë vendstrehime të botës etj. Tridhjetë vjetët e fundit, fondi i emrave të fëmijëve të Kosovës, që për paradigmë denominuese ka pasur emrat e motivuar nga qytetet, fshatrat, malet, lumenjtë etj. të Shqipërisë londineze ka qenë i madh, për të mos thënë dominues në pasqyrën e përgjithshme të emërtimeve. Mund të thuhet se janë të pakta familjet që nuk e kanë emërtuar një fëmijë me bazë denominimi me një onoma nga Shqipëria. Nuk ishte e rastit kjo. Në Kosovë gjenden shumë familje që brenda tyre kanë krijuar një sistem të tërë emrash të qyteteve: Shkodran, Berat, Labinot, Elbasan; të maleve: Dajt, por edhe Pushkëdajt, Tomor etj; të lumenjve: Drin, ose nga trajta e tij e vjetër (Drilon), Bunë etj., për të

Onomastika e Kosovës

81 cilët nuk është vendi këtu të flitet. Më shumë sesa ndjenjë kombëtare dhe politike, ka pasur shumë vite kur kjo paradigmë e vënies së emrave ka qenë edhe modë. Prandaj është e kuptueshme se përse edhe në këto ditë të vështira, të dëbuarit do të vazhdojnë të nderojnë edhe me emrat e fëmijëve të porsalindur Shqipërinë dhe popullin shqiptar të përtej kufirit. Albinot Ibrahim Doberdolani (Korroticë e Epërme) lindi në Kukës. Shkodran Mërgim Rexhepi lindi në Burrel. Valentina Isuf Salihu ka lindur në Prishtinë pas përfundimit të luftës. Gjyshërit e saj e kishin kaluar kohën e luftës në qytet dhe në shenjë mirënjohjeje ndaj gazetares së Dojçe Veles Valentina Saraçini, e cila çdo ditë në orën 13, njoftonte e para për ngjarjet më të reja të luftës në Kosovë, e pagëzuan me emrin e saj. I kësaj kategorie mund të konsiderohet emri i Olt Pacollit, i lindur në spitalin e Bilishtit (Korçë), kuptimin e të cilit pjesëtarët e kësaj familjeje në Kosovë nuk e dinin, por e kishin pranuar si emër për të nderuar propozimin e mamive të spitalit, të cilat “ishin kujdesur shumë për lindjen sa më të lehtë të nënës së Oltit”. Nderimi për të huajt Ashtu siç kanë nderuar familjen, shoqërinë, Kosovën, luftën çlirimtare dhe Shqipërinë, familjet nga Kosova, me emrat e fëmijëve, kanë nderuar edhe ata, që kanë ardhur nga vendet më të largëta të botës, duke i marrë emrat e tyre si relikte historike. “Jam shumë i lumtur që djali im ka lindur diku në

Begzad Baliu 82 Amerikë. Më vjen mirë që ai ka lindur këtu. Dhe ky është shkaku kryesor për ta pagëzuar Amerikan”. – Kështu e përcillte bisedën me një bujk 28 vjeçar nga Ferizaji gazetari i agjencisë telegrafike Rojters më 6 maj 1999 nga Mount Holly, Nju Xhersi. Sahebi Shefki Brahaj (Gjonaj, Prizren), lindi në Mullet të Tiranës dhe e pagëzuan mjekët arabë. Le të kujtojmë këtu se vëllezërit e saj të lindur më parë në Kosovë mbanin emrat Kushtrim dhe Kujtim. Halit Nehat Asllani (20 maj 1999) nga Bradosana – Sharr, lindur në “spitalin e arabëve” në Kukës, mori emrin e njërit prej tetë mjekëve arabë, që quhej Halit. Po kështu ndodhi edhe me emrin e Mana Ismail Bakiut nga po i njëjti fshat. Ky është emri i parë i këtij tipi. Por si fjalë ka ekzistuar. Mana është një sinonim i fjalës dadë, për motrën e madhe etj., të cilat i ndeshim në krahinat e tjera etnografike të Kosovës. Klinton Naim Mehaj (Tomaj, Istog) lindi ditën e ardhjes së Klintonit në Kosovë më 1999.

Përfundime Historia mijëvjeçare e popullit shqiptar është historia e luftës dhe e përpjekjeve për liri, prandaj është e kuptueshme pse edhe onomastika në përgjithësi dhe antroponimia në veçanti kanë qenë një pjesë e asaj vlere që mund të quhet bartëse e rëndësishme e kësaj historie. Me qindra vjet shqiptarët në përgjithësi dhe shqiptarët e mbetur jashtë shtetit të sotëm shqiptar në veçanti, kanë vazhduar të luftojnë për lirinë e tyre dhe me qindra vjet, fëmijët e tyre, kanë vazhduar t’i pagëzojnë me motive të kësaj qëndrese, me motive të kësaj lufte,

Onomastika e Kosovës

83 me motive të çasteve të krenarisë, me motive të luftëtarëve të kohës së cilës i kanë takuar etj. Nuk ka dyshim se motivet janë të shumta dhe të ndryshme, por asnjëri prej tyre nuk del jashtë veçorive të trashëguara që më parë. Pra, kjo kohë ka bërë që brenda këtyre viteve, një veçori e përdorimit të emrave të jetë më e theksuar, por kurrsesi e dalë jashtë paradigmës denominuese të saj. Fjala është për emrat e fëmijëve që kanë trashëguar emrat e baballarëve luftëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, emrat e fëmijëve që tregojnë qëndresë, luftë, krenari historike; emrat e fëmijëve që tregojnë besim në të ardhmen; emrat e fëmijëve që tregojnë veçanti kohe; tipin e emrave të traditës dhe besëtytnisë, tipin e emrave me të cilët nderohej Shqipëria dhe shqiptarët, tipin e emrave me të cilët nderoheshin të huajt etj. Me të gjitha këto dhe veçori të tjera, shqiptarët, edhe kur për shkaqe të dhunshme lëshuan vatrat e tyre, jo vetëm fizikisht, por edhe shpirtërisht, u bënë pjesë e luftës për çlirimin e Kosovës.

84

Begzad Baliu

Onomastika e Kosovës

85

ONOMASTIKA DHE LETËRSIA

86

Begzad Baliu

Onomastika e Kosovës

87

ONOMASTIKONI I ROMANIT “VDEKJA MË VJEN PREJ SYVE TË TILLË” Hyrje Letërsinë shqipe në përgjithësi dhe romani 31 në veçanti kanë përcjellë veçori letrare, historike e estetike, siç janë: ideja, gjuha, dimensioni kohor dhe simbolik, funksioni artistik, struktura e toponimeve dhe e leksikut etj. Me mënyrën e organizimit, me temat që ka trajtuar, me dimensionin kohor që ka përfshirë, romani shqiptar, në një mënyrë apo në një tjetër, ka arritur të përfshijë brenda tij një spektër të larmishëm personazhesh për nga emërtimi dhe për nga përmbajtja historike, si dhe një strukturë të gjerë personazhesh për nga shtrirja hapësinore. Në këtë aspekt, veçanti të theksuara kanë shënuar disa krijues, si: Jakov Xoxe, Ismail Kadare, Rexhep Qosja, Dritëro Agolli, Zejnullah Rrahmani etj.
Ky studim për romanin e Rexhep Qosjes është vetëm njëri prej kapitujve të monografisë në proces Onomastikoni i romanit shqiptar.
31

Begzad Baliu 88 Historianët dhe kritikët e letërsisë, etnografët dhe folkloristët, historianët dhe gjuhëtarët i kanë vënë re veçoritë historiko-letrare, estetike, etnografike, përkatësisht historike dhe gjuhësore të personazheve të veprave të tyre dhe u janë qasur atyre sipas interesave të fushave të studimit 32 .

Onomaturgu i përkushtuar Autori i romanit “Vdekja me vjen prej syve të tillë”, Rexhep Qosja, është një nga krijuesit e rrallë, që ka shfrytëzuar mundësitë që përmes onomastikës (sidomos antroponimisë) të arrijë efekte estetike, të krijojë një galeri personazhesh dhe të sugjerojë përmes tyre një botë po ashtu komplekse dhe
Shih veç të tjerash veprat dhe studimet e autorëve: T e f i k Ç a u s h i , Kadareja – fjalori i personazheve, Shtëpia botuese enciklopedike, Tiranë, 1995 ; R e x h e p Q o s j a , Historia e letërsisë shqipe (Romantizmi) II, Rilindja, Prishtinë, 1984, f. 101-103; H a s a n M e k u l i , Simbolika e një realiteti, “Jeta e re”, nr. 5, Prishtinë, 1980, f. 955; R e x h e p D o ç i , “Përgjasime midis antroponimeve të vëllezërve Frashëri dhe të burimeve shkrimore mesjetare”, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, nr. 5, Fakulteti Filozofik, Prishtinë, 1979, f. 279-290; B a j r a m K r a s n i q i , “Funksioni poetik i toponimeve dhe antroponimeve në poezinë tonë”, Onomastika e Kosovës, Instituti Albanologjik, Prishtinë 1979, f. 433; Emin Kabashi, “Struktura e ligjërimit përrallor”, Jeta e re, nr. 1, Prishtinë, 1981, f. 41; Z e k i r i a C a n a , “Fotografia në romanin historik”, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, Fakulteti Filologjik, nr. 13, cit. sipas botimit në “Shqiptarët në kapërcyell të shek. XX”, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1990, f. 196-206; B e g z a d B a l i u , “Onomastika e romanit Legjenda e dasmës”, Fjala jonë, mars, 1995, Prishtinë.
32

Onomastika e Kosovës

89 sugjestive. Ai tregon prirje prej onomaturgu të vëmendshëm kur shënjon dhe shënon në detaje ambientin ku zhvillohet ngjarja, cilësitë e individëve dhe nofkat zbunuese me të cilat i emërton të gjithë personazhet. Personazhet e romanit të tij, pothuajse pa përjashtim, kanë nyje të paravendosur, karakteristikë kjo e traditës sonë popullore, prej të cilave autori arrin efekt të dyfishtë: onomastike dhe leksikore njëkohësisht. Në prozë dhe në dramë – ka thënë në një intervistë Rexhep Qosja, “gratë (si dhe meshkujt) mendojnë, flasin, sillen, veprojnë vetë, varësisht prej rrethanave jetësore, varësisht prej situatave konkrete” 33 . Ndërsa kryepersonazhi i prozës “Laneti”, që këtu del në rolin e narratorit, duke shpjeguar mënyrën e shkrimit të tij, thotë: “shënoj emrat dhe mbiemrat e protagonistëve, profesionet e tyre, lidhjet familjare ose shoqërore, tiparet themelore të karakterit, emrat e vendlindjeve dhe të vendeve, qyteteve e fshatrave ku janë gjetur si dhe fundin e çdonjërit prej tyre”. 34 Tashmë është i ditur edhe mendimi i kritikës se pikërisht disa nga personazhet bëjnë lidhjet kryesore ndërmjet “trembëdhjetë tregimeve që mund të bëjnë një roman”. Trembëdhjetë tregimeve që përbëjnë strukturën e romanit “Vdekja me vjen prej syve të tillë” iu prin proza “Legjenda”. Prej toponimeve krijohet parafytyrimi i një mjedisi (vendbanimi) më shumë
R e x h e p Q o s j a , Nocione të reja albanologjike, Instituti Albanologjik, Prishtinë, 1983, f. 247.
34 33

R e x h e p Q o s j a , Vdekja me vjen…., f. 82-83.

Begzad Baliu 90 bregdetar: Lumi i Mullenjave, Bjeshka e Pashës, Shpella e Harapit, Varret e Thesarit etj. Gjithashtu, kjo është e vetmja prozë ku dominon toponimia krahas antroponimisë dhe patronimisë. Në këtë vepër nuk ka personazhe (as sipas motivit e as sipas etimiologjisë) të ndërtuar mbi motive fetare, kombëtare, historike e krahinore, siç është e zakonshme t’i gjejmë shumë emërtime të tilla në romanin shqiptar. Përveçse në “Legjendat”, antroponimet ose patronimet e botës kryesisht bregdetare (nga mitologjia, legjendat, përrallat etj.), janë të pranishme edhe në prozat e tjera, sado që roli i tyre është kryesisht i tipit simbolik dhe paradigma e motivimit të tyre nuk është formale, por semantike: Aliu i Erosit, Daci i Katanollit, Kallakanxha, Seferi i Kallkanit etj. Siç mund të shihet, përveçse në rastin e Kallakanxhes, në të gjitha rastet tjera motivi denominues me bazë në paradigmën mitologjike, legjendare ose të përrallës, shfaqet në antroponime që mëtojnë të kenë funksionin e patronimit.

Transparenca onomastike Brenda romanit dhe sidomos në kuadër të temave që trajtohen në prozat e veçanta, shumë personazhe, me sjelljen e tyre, vetetimologjizohen si antroponime dhe patronime dhe vetëshpjegohen si verbalizime, ndërsa një numër tjetër i tyre zbërthehen edhe nga vetë autori: - Për Trashen thuhet se: “Emri që kishte u përgjigjej jashtëzakonisht mirë vijave të jashtme aq sa edhe cilësive të saj shpirtërore: ishte e trashë, si

Onomastika e Kosovës

91 thesi i mbushur miell; i kishte këmbët si shtylla e Teqes së Madhe; i kishte llërët më të trasha se qafa e buallicës së Makes; i kishte vithet e gjera, si të mushkës së Ramizit të Nurës; i kishte cicat e mëdha si të lopës së Canit të Kastratit” 35 ; - për Xhaferin e Nallbanit thuhet se “punonte shalaxhi” 36 ; - për Arifin e Hamallit thuhet së është i “fortë si demat e Aqifit të Kasapit”; - për Arifin e Tëhuajzimit thuhet se ishte “njeri i sëmurë prej nervave”, pra ishte njeri i tëhuajzuar, i rrënuar nga dhuna pushtetare; - për Rudinën thuhet se ishte e pjellshme si toka e Kosovës. Pra, si tokë e butë, shih emërtimin e deles Rudë, pastaj mikrotoponimin Rudinë, për lëndinën që ka bar të imët dhe të përshtatshëm për kullotjen e deleve. Krahaso këtu edhe vajzë, rudë – e heshtur, kokulur, e urtë si dele etj.; - për Pulecin e Kurtit thuhet se i kishte “krahët e lëshuar, të varur,…. Duart e shkurta, trashalluqe, si copa cungu dhe barkun e rrumbullakët”. 37 Përcaktuesi formal dhe filologjik i vogëlsisë së tij është edhe prapashtesa –ec;

35 36 37

Po aty, f. 21-22. Po aty, f. 195. Po aty, f. 65.

92

Begzad Baliu

- për Nadi Sitaxhiun thuhet se ishte “zejtar që punonte kalanica” 38 .; - për Skeren e Vidhaxhiut thuhet se ishte i prirur për të shikuar vithe; - për Shake Dashjen thuhet se ishte “vejusha e molisur, që gjithmonë e ka pasur shtëpinë kopleraj” 39 ; - për Maculen e Dushes thuhet se i lyente flokët me brilant; - për Malin kelmendas; e Kelmendit thuhet se ishte

- për Shadanin e Merakut se ishte merakli; Po kështu mund të thuhet edhe për personazhet e tjera, përkatësisht për antroponimet dhe sidomos për patronimet e tyre: - Aqifi i Kasapit tregon zejen me të cilën është marrë prindi i tij; - Miranda është vajzë e qetë, që “lëmonte flokët e një kukulle”; - Asllani i Qorrit ishte i prirur të merrej me politikë. Patronimi me të cilin cilësohet është i tipit hipokoristik; - Teki Nallbani është nallban ose mbathës i kuajve, “punonte shalëxhi” 40 .
38 39 40

Po aty, f. 65. Po aty, f. 67. Po aty, f. 195.

93 - Hajdini i Mëhallës së Qylit ishte njeri trutapë ose i zbrazët (qyl), siç shprehet populli dhe autori etj. Rrafshi semasiologjik i onomastikonit Një numër tjetër i personazheve vetëshpjegohen më për së afërmi përmes patronimeve të tyre, që në të vërtetë janë toponime ose mikrotoponime të antroponimizuara. Në qoftë se për lexuesin e zakonshëm, leximi i emrave të personazheve, sidomos i patronimeve, perceptohet si vlerë përcaktuese, për njohësit e onomastikës shqiptare, patronimet e tilla përcaktojnë prejardhjen familjare, qytetare apo krahinore të tyre: Metalia e Batushës (fshati Batushë – Gjakovë); Aqifi i Dukagjinit (krahinë etnografike e Kosovës); Pajaziti i Shkodrës (qytet); Musliu i Kapeshnikut (Kapeshnicë, lagje në periferi të Pejës); Durmishi i Pezës (fshati në mes të Tiranës dhe Durrësit); Masari i Rugovës (krahinë etnografike); Telalli i Pllanës (fshatra shqiptare në sanxhakun e Nishit deri më 1878) dhe patronim i shpeshtë në Kosovë; Mahalla e Hodumit (në dokumentet – kadastrat turke gjenden të shënuara shpesh oikonime të tipit: Mëhalla e Hodumit, Mehalla e Vejushkave e të Vejanave dhe numri i banorëve të tyre etj.). Gjithsesi, njohësi i mirë i onomastikës shqiptare dhe shpesh edhe lexuesi i thjeshtë i këtij romani, duke lexuar emrin e mbiemrin e personazhit, Ajshja e Zeçanit, do të kujtojë apriori një Ajshe të ardhur nga një fshat - Zveçani, duke lexuar Telallin e Pasjaçes do të kujtojë apriori ose një patronim formal ose toponimin Pasjak (katund në perëndim të Gjilanit); duke lexuar Muslin e Kape-

Onomastika e Kosovës

Begzad Baliu 94 shnikut, autori do të kujtojë lagjen e Kapeshnicës në Pejë dhe do të vërejë sigurisht se si përcaktori i mikrotoponimit Rruga e Keçekollit është patronimizuar nga oikonimi Këçekollë (katund në rrethin e Prishtinës).

Në disa pjesë të tekstit, prania e onomastikës (antroponimisë dhe patronimisë) del aq e theksuar, saqë personazhet në një farë mase bëhen jo vetëm pjesë konstituive e funksionit dhe e strukturës së veprës, por krijohet bindja se këto personazhe, me emrat dhe mbiemrat që mbajnë, nuk kanë funksion tjetër, përveçse të zgjerojnë funksionin emocional përmes rrafshit fonetik, leksikor e stilistik. Në këtë mënyrë, antroponimet dhe toponimet e sidomos patronimet e tilla, synojnë të bëhen gjuha poetike e kësaj proze. Natyrisht, emërtimet e tilla të personazheve kanë funksione dhe domethënie të caktuara: ato, në shikim të parë përballë situatave në të cilat paraqiten, shpjegojnë gjendjen shpirtërore të personazheve, botëkuptimin e tyre, karakterin vetjak, vetitë fizike, morale, psikologjike, ëndrrat dhe realitetin, prirjet mendore dhe synimet largvajtëse, prejardhjen krahinore, qytetare ose familjare, statusin shoqëror etj. Ata shfaqen në vepër si në skenën e teatrit: si hiena, si statuja, si botë kulturore, si bashkësi politike etj., me funksione që nga proza në prozë plotësojnë imazhe, mjedise dhe qasje autentike, nëpër të cilat udhëton imagjinata e autorit. Siç mund të shihet, jo për shkaqe formale e aq më pak historike, por para së gjithash për shkaqe simbolike, autori krijon edhe trajta të ndryshme të

Onomastika e Kosovës

95 emërtimeve duke antroponimizuar leksikun, duke patronimizuar antroponimet dhe toponimet dhe duke i zbunuar ato veç e veç, përmes këmbimeve të rregullta fonetike e morfologjike, që kryesisht nuk dalin jashtë normave gramatikore të sistemit të gjuhës shqipe. Kuptohet, asnjëherë kjo nuk është e rastit, sado formal të duket motivi denominues antroponimik ose patronimik i demiurgut, në këtë rast i autorit të romanit. Në këtë mënyrë, përmes simbolikës së emërtimit të personazheve, autori sintetizon karakterin e klaneve politike, shprehitë e grupeve kulturore e shkencore dhe pamjen feudale të tyre në jetën e një qyteti, i cili sigurisht, për shkak të tyre dhe për shkaqe të tjera si këto, është emërtuar Vajzan, që po të verbalizohet, merr kuptimin e qytetit që ka zënë vajin, që në formulimin leksikor del si një kompozitë e ngurosur nga shprehjet: Vaj me zë, që siç thotë edhe vetë autori, Rexhep Qosja, në një intervistë: “...është vepra në të cilën jeta shikohet me sytë e dhembjes”. 41 Si paraqiten këto raporte ndërmjet leksikut që ngrihet në shkallën e nocioneve e simboleve dhe leksikut të antroponomizuar. Një strukturë e pasur dhe e ndërtuar mbi “paradigma përmbajtjesore e semantike”, 42 është arritur në tregimin “Horostati”, në të cilën Astriti paraqet “kod” më vete, pra, paraqet kodin esencial (X), ndërsa personazhet e tjera rreth
41 42

R. Q o s j a , Nocione, ….. f. 247.

Shefki Sejdiu, “Rreth disa motiveve denominuese në antroponimi”, Gjurmime Albanologjike – seria e shkencave filologjike, nr. 21 – 1991, Prishtinë, 1992, f. 63.

Begzad Baliu 96 tij, sipas funksionit artistik dhe zgjedhjes linguistike (përveç Xhezairit të Gjikës), paraqesin kodin e përbashkët formal (x1, x2, x3, x4, x5, përkatësisht X = x1 + x2 + x3 + x4 + x5). Në anën tjetër qëndron kodi esencial i Xhezairit të Gjikës (Y), por edhe pse ai është i vetmuar (Y=Y’), ndaj tij personazhet e kodit që janë x1, x2, x3, x4, x5 sillen edhe flasin veç e veç duke plotësuar mendimin e kodit (personazhit) esencial Y.

Kjo do të thotë se Xhezairi i Gjikës (Y) me konceptet e tij (të mirën, të madhërishmen, të moralshmen etj.), vetvetiu në mënyrë simbolike u kundërvihet koncepteve të X-it (x1 të së keqes, x2 të së shëmtuarës, x3 të dhunës, x4 - urrejtjes etj.), që x-i i paraqitur përmes personazheve me emra simbolikë, prej nga edhe mund të krijohen relacionet ekuivalente: x1=x1’, x2=x2’, x3=x3’, x4=x4’, (….)xn=xn’. Në këtë rast, Astriti është qendra, fjala e parë, është spektër konceptual, por bartësit e mendimeve të tij janë antroponimizuar dhe këtu janë personazhet e tipit antropozoomorfik dhe zbunues, që e rrethojnë Astritin: Dashi, Ujku, Meli, Besniku, Kajmaku dhe Galani, ndërsa Xhezairi i Gjikës, bëhet drejtpërdrejt rrezatim i kuptimeve dhe koncepteve morale e estetike, përmes të cilave dialogon me konceptet e “antroponimizuara” të Astritit. Kështu, në prozën e estetizuar të Rexhep Qosjes, në të cilën antroponimet dhe patronimet paraqesin vlera filologjike dhe koncepte estetike e etike njëkohësisht, Dashi (kokëfortësinë), Ujku (forcën), Besniku (besnikërinë), Kajmaku (lakminë), Galani (të zezën) etj., mund të ndërtohen lidhje (marrëdhënie)

Onomastika e Kosovës

97 të plota ndërmjet Xhezairit të Gjikës (Y) dhe Astritit (X) sipas kësaj skeme: X
1

= = = = =

Y1’ Y2’ Y3’ Y4’ Y5’ Y

X
2

X
3

X X
4

X
5

Në këtë aspekt, sistemin më kompleks, por të parë nga rrafshe të tjera simbolike, gjuhësore, historike e fetare e përbën Danjolli i Sherkës. Këtë element të rëndësishëm e ka vënë re më parë edhe kritiku Hasan Mekuli, i cili ka shkruar: “(...)Figura fantastike e djallit, Lanetit, nënkupton edhe të keqen më të thellë…. Ai është Danjoll Sherka, i cili, i marrë brenda suazave të ngushta të emrit që ka, e që është një emër i zakonshëm, shqiptar, mbase mund të ketë kuptimin e vet “origjinal”. […] Mirëpo ai, megjithatë, do të mund të ishte ndonjë Dane, Danillo, Danço, David, Dino, Deus ose Diabolo etj., dhe ta ketë edhe emrin dhe mbiemrin të lidhur me rrënjën sherr, si

Begzad Baliu 98 Serka ose me ndonjë “rrënjë” tjetër me kuptim të urryer”. 43

Le t’i shohim vetëm disa rrafshe kombëtare, gjuhësore, mitologjike, legjendare, fetare, historike pa u ndalur në analizë, mbi të cilat do të mund të mbështesim antroponimin Danjoll, që për rrënjë të shqipes do të mund të kishte antroponimin me prejardhje orientale Ramadan: I. Ramadan II. Dan III. IV. Danush Danjoll

V. Dane, Danillo, Danço, David, Dino, Deus, Diabolo etj. VI. Ibilis, Juda, Firaun VII. Xhahil, Katil VIII. Djall, Dreq IX. Danaj etj. I kësaj radhe është edhe mbiemri i Danjollit, që me rrënjën “sherr”- siç thotë Hasan Mekuli – vetëm e zgjeron dhe e përforcon individualitetin e tij: I. II.
43

Danjolli i Serkës Sherkë (oikonim në roman)

H a s a n M e k u l i , Simbolika e një realiteti…..f. 955.

Onomastika e Kosovës

99

III. IV.

Sherkë-a (antroponim i gjinisë femërore) Sherr-i (fjalë e gjinisë mashkullore).

Çështje të strukturës gjuhësore të toponimeve, antroponimeve dhe patronimeve I mbështetur në rrënjën e fjalës dhe në kuptimin e saj, si edhe në nyjën cilësuese mashkullore, Danjolli do të duhej të quhej Danjolli i Sherkut, pra, të patronimizohej toponimi i gjinisë femërore, por autori mëse njëherë ndryshon gjininë gjatë antroponimizimit e sidomos gjatë patronimizimit të fjalëve ose toponimeve të ndryshme: Ajshja e Dreshit në vend të Ajsha e Dreshajve; Fanusha e Lelit në vend të Fanushes së Lejlasë; Rruga e Keçekollit në vend të Rrugës së Keçekollës etj., si në rastin e Binakut të Kusarajve. Pra, gjinia e antroponimeve dhe sidomos e patronimeve nuk varet nga semantika e patronimeve ose “seksi i vetave në shqyrtim – siç thotë Andre Martineja, - por nga gjinia e fjalëve” 44 , në këtë rast të onomave. Me poliseminë filologjike dhe letrare që ngërthen, Danjolli i Sherkës, i përgjigjet më së miri përkufizimit të simbolit që jep Erih Fromi, i cili mbase edhe për Danjollin do të thoshte: “...ai përfaqëson një gjë dhe paraqet diçka tjetër”. Kështu, kryepersonazhi Xhezairi i Gjikës, është individ i kompletuar me të
44

A n d r e M a r t i n e , Elemente të gjuhësisë së përgjithshme, Prishtinë, 1983, f. 169.

Begzad Baliu 100 gjitha dimensionet, sipas lëndës përmbajtjesore – gjuhësore dhe sipas tipizimit letrar.

Me qëllim të krijimit të situatave të veçanta, sforcimin e semantikës së patronimeve, zbunimin e tyre etj., autori, gjatë emërtimit të personazheve, përdor edhe disa fonema me qëllime efekti, të cilat marrin edhe funksione filologjike - historike: - xh : gj, Xhezairi i Gjikës - th: dh, Skera Vidhaxhiu, njeri i prirur për të shikuar vithe (po të mos e kishte këtë shpjegim, në aspektin gjuhësor, etimologjia e këtij patronimi do të kërkohej te fitonimi Vith-i (Ulmus): - e : a, Maxhiti : Mexhiti - o : e, Borishë : Berishë - s : sh, Sahit : Shahit - ç : k, Çoçoja : Keçkoja - h : j, Rrospihes : Rrospijes etj. Nga shembujt e radhitur më lart, të cilët i ka krijuar autori, apo nga variantet e tyre, shihet se pjesa më e madhe kanë funksion semantik të trajtave dialektore të saj, ndërsa disa këmbime e barazime të tjera bëhen sipas motiveve letrare e estetike, prandaj, për këtë arsye dalin jashtë normave gramatikore të gjuhës shqipe. Ky është një mekanizëm gjuhësor, që zbret, siç do të thoshte Zherar Zheneti, prej rrafshit simbolik të fjalëve, në rrafshin simbolik të fonemave. Nga aspekti gjuhësor do parë edhe ndërtimi i disa antroponimeve e patronimeve (që në fjalorin

Onomastika e Kosovës

101 onomastik të shqipes hyjnë në grupin e antroponimeve e patronimeve zbunuese (përkëdhelëse e përbuzëse), si: (H)aqifi i Xhemajl Abazit, Cani (Hasani), Asllani i Kastratit), Mëhalla e (Ab)dylit, Ceni (Hyseni) i Plepollit, Musliu i Gjym(shytit), Rin(ushi) i Abazit etj. Pjesa më e madhe e patronimeve me të cilat cilësohet veprimtaria profesionale e personazheve përfundojnë me prapashtesën turke –xhi: Samarxhiu, Kallajxhiu, Vidhaxhiu, Qeleshexhiu, Sitaxhiu, ose edhe mikrotoponimi Rruga e Zhgunaxhinjve etj. Se sa i rëndësishëm është funksioni i kësaj prapashtese, dhe në çfarë përmasash shfaqet, dëshmon edhe teksti i mëposhtëm i nxjerrë nga romani: - me prapashtesën -xhi: “hamaxhinjtë, gështenjaxhinjtë, tatlixhinjtë, sharraxhinjtë, kacaxhinjtë, sturaxhinjtë, sheqerxhinjtë, kitërxhinjtë, kaptorxhinjtë, plancaxhinjtë, zorraxhinjtë, tabakxhinjtë, teneqexhinjtë, kallajxhinjtë, jorganxhinjtë, zhgunaxhinjtë, furraxhinjtë, arpaxhikxhinjtë, tupanxhinjtë, telallaxhinjtë, briskaxhinjtë, leshexhinjtë, muftexhinjtë, gagaxhinjtë, jelekxhinjtë, mullixhinjtë, papuçexhinjtë, kundraxhinjtë, ashçixhinjtë, kafexhinjtë, leblebixhinjtë”. 45 - me prapashtesën –olli: Keqekolli, Pushkolli, Kasapolli, Plepolli, Karakolli, Farolli, ose edhe patronimet familjare Zhugolli, Tapqolli etj. Në ndërtimin e antroponimeve dhe sidomos patronimeve, parashtesa më e pranishme është ajo e
45

R e x h e p Q o s j a , Vdekja me vjen…, f. 132-133.

102 ndikimit oriental kara-: Karahasani, Karahodra etj.

Begzad Baliu

Karakolli,

Karahudra,

Me rëndësi janë edhe sistemet antroponimike të ndërtuara shpesh edhe në familjet tona si: Adimi, Kujtimi, Vetimi, ose Albani dhe Asllani, efekti i të cilëve lidhet me prapashtesën e përbashkët, parashtesën apo madje edhe vetëm me një fonemë përfaqësuese. Ndryshe nga patronimet që janë mjaft të shënjuara fonetikisht dhe morfologjikisht (parashtesa dhe prapashtesa), antroponimet dalin kryesisht me parashtesën –ush, me të cilën, në fjalorin antroponimik të shqipes, janë të shënuara si patronime të tipit zbunues (përkëdhelës): Rinush-i, Fanush-ja, Skarmush –i etj. Te antroponimi i fundit bie në sy, përveç prapashtesës –ush, që është e rregullt, edhe rrënja e fjalës që është më shumë një shpërfytyrim i individit (në këtë rast hajnit), që pështillet e çpështillet si karkaleci për të gjetur vrimën e për të futur dorën, prandaj edhe prania në fillim e tingujve s dhe k bëhet për të përforcuar vlerën tingëllore në fillim të antroponimit që përfundon me prapashtesën zbunuese -ush. Një pjesë e antroponimeve nuk është vështirë të çetimologjizohen vetvetiu nga cilësimet që përmbajnë si patronime, ndërsa këto janë vënë kryesisht në mbështetje të vlerave semantike leksikore që kemi: Bardhyli i Pilingjurkes, Kapllani i Rrospihes, Lec Paçarizi, Shake Dashja, Macula i Dushës, Fanushja e Mashes, Kujtimi i Tarakut, Agimi i Prushit etj. Një funksion të tillë kanë edhe patronimet me bazë motivuese në botën bimore dhe shtazore:

Onomastika e Kosovës

103 Bidajeti i Gjelit, Xhemajli i Dushkut, Xhevati i Kënduesit, Xhevati i Pulës, Hasani i Tarakut, Masari i Hudrës, Agimi i Karahudrës, Bujupi i Patkajve, Ymeri i Këpurdhës, Afijetja e Dashit, Mazllumi i Qershisë etj. Cilësitë e personazheve autori i shpreh edhe përmes antroponimeve kur mungojnë patronimet: Dashi, Ujku, Galani etj. Le të shohim si e ndërton mendimin e tij autori përmes narratorit edhe me anë të antroponimeve e patronimeve të tyre: “Duhet të them, meqë lexuesit me siguri i intereson identiteti i plotë i personazheve të mia, se këmbët, duart, sytë, kokat dhe zërat i përbëjnë këto pesë karaktere: Misini i Muratit, Mahiri i Qefserit, Danjolli i Sherkës, Syla i Pupovcit dhe Kadriu i Lajlasë”. 46 Fjalorthi onomastik i romanit “Vdekja më vjen prej syve të tillë” Për shkak të rolit shumë të theksuar që toponimet dhe sidomos antroponimet dhe patronimet paraqesin në krijimin e vlerave gjuhësore, semantike dhe estetike, në ndërtimin e këtij romani, një pjesë e të cilit u trajtua në këtë studim, ndërsa i plotë do të përfshihet në projektin “Onomastikoni i romanit shqiptar”, në fund po paraqesim të plotë listën e toponimeve, antroponimeve dhe patronimeve sipas rendit alfabetik:
46

R e x h e p Q o s j a , Vdekja më vjen …, f. 132-133.

104 Toponimet

Begzad Baliu

Bjeshka e Pashës: “gjendet në atë anën ku lind dielli dhe që është e njohur me gurishtat dhe shpellat më të bukura dhe më të pahulumtuara në këtë anë”.(9) “Prej shumë shpellave të Bjeshkës së Pashës më së shpeshti përmendej e ashtuquajtura Shpella e Harapit” (9). Bjeshkët e Thata: “me malet, me shkëmbinjtë, me shenat, me ujqit, me arushat, me cubat dhe me dorasit bashkë” (89) Lumi i Mullenjave: “rëndom, shterronte zhegun e gushtit, diku në gjysmën e parë (5). në

Shpella e Harapit: ”banorët e Vajazanit ia kanë parë shumë herë sherrin (...) në këtë shpellë gjendet një thesar i çmueshëm. (9-10) Vajazani: “...përmes Vajazanit kalonte një lumë i vogël, gati prroskë, të cilit vajazanasit i thoshin Lumi i Mullenjave...(5); Qyteti ishte shtrirë në luginë, i larmë, i gjatë dhe i gjerë, i mjegullisur prej tymtarëve djathtas e i pastër si xhami ... (37); Në Vajazan jetojnë gjithsej njëqind e shtatëdhjetë e shtatë mijë banorë, prej të cilëve shtatë mijë janë pleq dhe plaka shtatëdhjetë e shtatë vjeçarë, shtatëmbëdhjetë mijë janë burra dhe gra të moshës dyzet e shtatë deri pesëdhjetë e shtatë vjeçare, kurse gjithë të tjerët kapin moshën shtatë, shtatëmbëdhjetë, njëzet e shtatë dhe tridhjetë e shtatë vjeçare. (263); Në qendër të Vajazanit është ngritur një godinë monumentale, e vetmja godinë aq e madhe në këtë qytet, që ka shtatëmbëdhjetë

Onomastika e Kosovës

105 kate, që është e ndërtuar para shtatëdhjetë e shtatë vjetësh dhe që ka një emër të bukur: Tempulli i Letërsisë. (...) aty gjenden disa vepra, të vjetra dhe të rralla, në botimin e tyre të parë që nuk gjenden bashkarisht askund tjetër”. (267) Xhamia e Madhe: “e rrethuar prej varreve të vjetra e të reja, të vogla e të mëdha, të grave dhe të burrave, të të vrarëve dhe të të vdekurve, me minaren e saj të gjatë, që i bëhej e hollë, si thupër e përkulur dhe që i bëhej se, tani, menjëherë, do të përplasej në rrugë”. (62) Antroponimet dhe patronimet Adili i Tiganit: “i shoqi i Nadires. (...) “aktor i Teatrit të madh të qytetit tonë”. (63) Afietja e Dashit: “e shoqja e Lec Paçarrizi”. (63); “e bija e Cokës së Plepollit, bukëpjekësit të pensionuar të Mëhallës së Madhe”. (64) Afrimi i Turshisë: “shkrimtar”. (128) Agimi i Groshit: “dramaturg”. (34) Amiri Shahitit: “skulptor”. (243) Agimi i Qeserit: “vjershtor gjenial”. (144) Ajkuna: “tezja e Xhezairit të Gjikes”. (137) Ajroja e Pashës: “çalamani i pamartuar”. (247) Albioni: “dramaturg”. (171) Alltënja: “e shëmtuar”. (72)

106 Alija i Tejës: “dramaturg”. (35) Aqifi i Aliës: “mjekerrbardhë”. (121)

Begzad Baliu

Arifi i Hamalit: “hamalli katrasyll, i trashë, po i fortë dhe i shkathët”. (13); “I fortë si demat e Aqifit të Kasapit”. (27) Artani: “ishte pajisur edhe me një cilësi që s’e kishte pasur: fliste shumë dhe i pyeste fqinjët për gjërat që kurrë s’iu kishin shkuar në men”d. (170) Areta: “shquhej me bukurinë dhe zgjuarsinë e saj”. (173) ”E sëmurë prej andromanisë”. (173) Asllani i Qorrit: “I biri i Mulla Jusufit, që është imam në Xhaminë e Madhe dhe kryetar i Bashkësisë së Fesë Islame në qytetin tonë”. (198) Asllani: “merrej me leximin, shpjegimin dhe publikimin e mbishkrimeve të varreve”. (...) “as shumë i gjatë, as shumë i shkurtër, as shumë i hollë, as shumë i trashë, as shumë i bukur por as shumë i shëmtuar. (172) Astriti: “kishte një trup mesatar, të plotë dhe që nuk i dihej zanati”. (...) “sytë e tij të zinj, të urtë, të vegjël...” (171) Asllani i Prushit: “i ati i Nevruzit të Prushit”. (198) Astriti i Zekës: “romancier, tregimtar dhe vjershëtor” (276); “ishte autori më i lexuar në Vajazan dhe në qytetet e tjera të vendit (277); mbikëqyrësi i rrënimit të Monumentit të Xhezairit”. (293) Avdushi i Begut: “haxhi”. (121)

Onomastika e Kosovës

107

Avniu i Bejtës: “artist”. (37) Bahrija: “grua e zonja ta fusë shejtanin në shishe”. (92) Bajrami i Alajve: “ka ndërtuar një vilë dhe katër garazha që tani i jep me qira”. (145) Bajrami i Sejdiut: “rrobaqepës”. (175) Bedridini: “vëllau joshpirtmirë”. (25) i Nuredinit, njeri

Berdiu i Rudit: “artist”. (124) Bedriu i Bilallit: “kritik i ri “.(158) Bedriu i Sturës: “kamerier i Hotelit të Madh”. (153) Belkizja: “gruaja e gjinekolog Hasanit”. (137) Besa e Thaçit: “aktore”. (128) Besniku: “Grupi i Dashit, Kajmakut dhe Galanit”. (291) Ujkut, Melit,

Blerimi: “djali i Xhevdetit të Kënduesit”. (129) Bislimi i Nevruzit: “gazetar i ri”. (129) Bujupi i Patakajve: “i shurdhët”. (200) Coka i Plepollit: “babai i Afitabes”. (64) “...dhe i Cufit”. (67). “Bukëpjekës i pensionuar i Mëhallës së Madhe”. (64) Dalia i Dukajve: “...ishte dënuar me tri vjet burg”. (144). Danjolli i Sherkës: “Danjoll Firauni”. (54) (...) “thotë se kishte lindur ditën e dielë”. (...) “Danjolli i

Begzad Baliu 108 Sherkës është njeri i bëshëm, i kuq si mishi i kalit, i pashëm dhe, sigurisht, për të gjitha këto shkaqe nuk ka kurrfarë andrrallash me trupin e vet të bëshëm. E është e padyshimmtë se ai nuk ka kurrfarë andrrallash as me ndërgjegjen e vet. Po si do të mund të kishte andrralla me trupin një njeri si Danjolli i Sherkës kur thonë se nuk e lodh për asgjë ndërgjegjen e vet! Ai ka shumë tul pas veshit, ky tul e bën ashtu të kuq si mishi i kalit, ia fle ndërgjegjen dhe e bën ashtu të bëshëm dhe të pashëm. Sa herë e shikoj Danjollin, me tërë atë tul pas veshit, më kujtohen bizonët, ose elefantët, ose kuajt e Nilit, ose edhe demat e bjeshkëve. Dhe, pse mos të jetë ashtu i kuq Danjolli? Dhe, pse mos ta ketë tërë atë tul pas veshit Danjolli? Dhe, pse mos të jetë ashtu i pashëm Danjolli? Ka lindur ditën e dielë dhe të gjitha ditët e tjera i kalon si të dielën, ka një shtëpi jashtëzakonisht të bukur me tetë dhoma pesë me gjashtë dhe katër me pesë, me basen, me sallon për mysafirët e shtrenjtë, me sallën e ping - pongut, me nevojtore sa dhoma ime e fjetjes dhe me një veturë të blerë në Romë, që e nis me pesëdhjetë kilometra prej vendit tamam si ata artistët e rinj të Holivudit, që i shohim aq shpesh në kinema dhe që aq shpesh na i lënë gratë pa gjumë apo i frymëzojnë të shohin gjithfarë ëndrrash. Dhe kjo pasje e bën të pashëm dhe të bëshëm Danjollin, e çliron prej pakënaqësive, që mund t’ia fusin krymbin e vuajtjes njeriut në shpirt. Edhe miqtë e Danjollit janë të kuq, të bëshëm, të pashëm si ai dhe, me siguri, i ka zgjedhur sipas mostrës së vet apo e kanë zgjedhur ata sipas mostrës së tyre. Njerëzit afrohen varësisht prej shëmbëllesave trupore apo morale, prandaj nuk e ka

Onomastika e Kosovës

109 thënë kot ky populli ynë, të cilin Danjolli e do shumë dhe mendon gjithnjë për mirëqenien e tij, se në më thash me kënd rri të tregoj kush je. Thonë se ai e ka një listë të miqve të vet të shtrenjtë, që të gjithë qytetarë të shtrenjtë të qytetit tonë, i cili e ka jashtëzakonisht të bukur boshtin e kurrizit, por i ka jashtëzakonisht të sëmura gjymtyrët. Ndër ta ka akëcilë që i gjenden Danjollit me të mira sa herë mund ta ketë pisk në vendin e punës; akëcilë që i gjenden me të mirë sa herë mund ta ketë pisk gruaja e tij e bukur, që me bukurinë, fustanet, gushoret, flokët dhe thonjtë, ia shton peshën Danjollit që, edhe ashtu, është mjaft i rëndë. Prej nënës së tij largpamëse Danjolli ka trashëguar cilësinë më të çmuar që mund të trashëgojë njeriu prej nënës së vet: cilësinë që të zgjohet herët, prandaj edhe nuk e thotë kot se kush zgjohet herët ka dy fate, ndërsa kush zgjohet vonë nuk e ka asnjë të sigurt. E Danjolli zgjohet në pikë të sabahit, han kaftjallin, pi çajin e, pastaj, kafenë allaturka, i puth fëmijët në gjumë, e pickon gruan në faqen e saj të zbehtë dhe i kërcen veturës së tij, që e nis me pesëdhjetë kilometra prej vendit. Megjithëse zgjohet aq herët, Danjolli nuk duket kurrë i lodhur dhe unë ia kam shumë zili pse është gjithmonë ashtu i freskët. Pse është i freskët? Sepse, gjithmonë është në ajër, kudo që grumbullohen njerëzit; ai disi kujdeset shumë për shëndetin e vet, dhe në qoftë se qejfet e tepruara të natës nuk i konsiderojmë si barrë për trupin, atëherë ai nuk i bën ndonjë keqpërdorim të posaçëm trupit të vet të bëshëm, përpos kur bën rojë para shtëpive të shkrimtarëve apo i përcjell rrugëve e kafeneve. Nganjëherë kur e shoh Danjollin tonë në

Begzad Baliu 110 mbrëmje, shpesh, ashtu të çlodhur, të kuq dhe të freskët, më kujtohet Faruku i Egjiptit, i cili ishte ngjitur jashtëzakonisht lart në karrierën e tij dhe, megjithëse ishte ngjitur aq lart, ishte plagosur fare pakëz kur ishte rrëzuar. Dhe mendoj se si është e mundu r të bjerë njeriu prej një lartësie aq të madhe dhe, prapë, mos të vritet dhe një e ndodhur e tillë, më kandis edhe mua të provoj të ngritem lart, por, rishtazi, mendoj, dhe vendos, se është më mirë mos të ngjitem lart sepse prej atyre që ngjiten lart dikush plagoset pak, dikush më shumë, kurse dikush e thyen qafen plotësisht kur bie poshtë. Dhe unë u frikësohem jashtëzakonisht lartësive çfarë janë ato në të cilat ishte ngjitur Faruku për shkak se jam i bindur mprapsht se për t’u ngjitur ashtu lart duhet ecur shumë lakadredhas dhe nëpër do shkallë të veçanta, e unë nuk di të eci lakadredhas, as të ruaj peshën nëpër shkallët e veçanta”. (51)

E çka s’më kanë folur ata krejt për fëmijërinë dhe rininë e tij. Më kanë thënë se në rininë e hershme ishte kopuku më i lazdruar, më i përkëdhelur dhe më i qortuar në mëhallën e tij, e mund të ishte edhe në qytet. Një herë, më thoshte Rudina, ia kishte vënë samarin keqas një fqinji - atij Mujës së Pelanit - por kjo shaka ishte bërë aq me mjeshtëri argëtuese saqë më shumë paska shkaktuar gaz sesa dhembje. Ky Muja paska thënë se Danjollin do të duhej lidhur këmbë e duar për shkak se i zgjidhur ua kishte sjellë shpirtin në hundë kojshive me marifetet e tij”. (51) Flokët e mi janë të verdhë, si gruri i pjekur në verë dhe, sado m’u kanë rralluar pakëz përpara,

Onomastika e Kosovës

111 akoma vezullima e tyre mund të shihet deri ku mbërrin syri i njeriut. Sytë e mi janë të kaltër, disi në të verdhë, të butë, si sytë e nuses së re kur palohet dhe, vetëm kohë pas kohe, prej tyre dalin do xixa, prej të cilave është djegur dikur edhe palca e grave në asht. Faqet e mia janë të bardha e të plota dhe prej tyre shkëlqen njëfarë nuri, si prej faqeve të atyre shkrimtarëve, që e mundojnë ndërgjegjën e vet me mendime djallëzore”. (122) Xhezairi i Xhikës për DANJOLLIn e SHERKËS: i cili thotë se kishte lindur ditën e diel dhe nëna e tij largpamëse i kishte thënë se do të jetonte gjatë, se do të jetonte gjatë dhe i lumtur pikërisht pse kishte lindur ditën e dielë, si ditë e fundit e javës. Kjo është dita më e bardhë e javës kur njerëzit pushojnë, shkojnë në shëtitje, i bëjnë vizita njëri tjetrit, luajnë bixhoz, ia shtrojnë mezes e pijes dhe u vërsulen si hamshorë grave apo dashnoreve të tyre të shkathëta. Dhe Danjolli është njeri i lumtur që do të jetojë gjatë, gjatë, përtej mesatares së njerëzve tanë, për shkak se të gjitha ditët e tjera të javës i kalon porsi të dielën. Danjolli i Sherkës është njeri i bëshëm, i kuq si mishi i kalit, i pashëm dhe, sigurisht, për të gjitha këto shkaqe nuk ka kurrfarë andrrallash me trupin e vet të bëshëm. E është e padyshimtë se ai nuk ka kurrfarë andrrallash as me ndërgjegjen e vet. Po si do të mund të kishte andrralla me trupin një njeri si Danjolli i Sherkës kur thonë se nuk e lodh për asgjë ndërgjegjen e vet! Ai ka shumë tul pas veshit, ky tul e bën ashtu të kuq si mishi i kalit, ia fle ndërgjegjen dhe e bën ashtu të bëshëm dhe të pashëm. Sa herë e shikoj Danjollin, me tërë atë tul pas veshit, më

Begzad Baliu 112 kujtohen bizonët, ose elefantët, ose kuajt e Nilit, ose edhe demat e bjeshkëve. Dhe, pse mos të jetë ashtu i kuq Danjolli? Dhe, pse mos ta ketë tërë atë tul pas veshit Danjolli? Dhe, pse mos të jetë ashtu i pashëm Danjolli? Ka lindur ditën e dielë dhe të gjitha ditët e tjera i kalon si të dielën, ka një shtëpi jashtëzakonisht të bukur me tetë dhoma pesë me gjashtë dhe katër me pesë, me basen, me sallon për mysafirët e shtrenjtë, me sallën e ping- pongut, me nevojtore sa dhoma ime e fjetjes dhe me një veturë të blerë në Romë, që e nis me pesëdhjetë kilometra prej vendit tamam si ata artistët e rinj të Holivudit, që i shohim aq shpesh në kinema dhe që aq shpesh na i lënë gratë pa gjumë apo i frymëzojnë të shohin gjithfarë ëndrrash. Dhe kjo pasje e bën të pashëm dhe të bëshëm Danjollin, e çliron prej pakënaqësive, që mund t’ia fusin krymbin e vuajtjes njeriut në shpirt. Edhe miqtë e Danjollit janë të kuq, të bëshëm, të pashëm si ai dhe, me siguri, i ka zgjedhur sipas mostrës së vet apo e kanë zgjedhur ata sipas mostrës së tyre. Njerëzit afrohen varësisht prej shëmbëllesave trupore apo morale, prandaj nuk e ka thënë kot ky populli ynë, të cilin Danjolli e do shumë dhe mendon gjithnjë për mirëqenien e tij, se në më thash me kënd rri të tregoj kush je. Thonë se ai e ka një listë të miqve të vet të shtrenjtë, që të gjithë qytetarë të shtrenjtë të qytetit tonë, i cili e ka jashtëzakonisht të bukur boshtin e kurrizit, por i ka jashtëzakonisht të sëmura gjymtyrët. Ndër ta ka akëcilë që i gjenden Danjollit me të mira sa herë mund ta ketë pisk në vendin e punës; akëcilë që i gjenden me të mirë sa herë mund ta ketë pisk gruaja e tij e bukur, që me bukurinë, fustanet,

Onomastika e Kosovës

113 gushoret, flokët dhe thonjtë, ia shton peshën Danjollit që, edhe ashtu, është mjaft i rëndë. Prej nënës së tij largpamëse Danjolli ka trashëguar cilësinë më të çmuar që mund të trashëgojë njeriu prej nënës së vet: cilësinë që të zgjohet herët, prandaj edhe nuk e thotë kot se kush zgjohet herët ka dy fate, ndërsa kush zgjohet vonë nuk e ka asnjë të sigurt. E Danjolli zgjohet në pikë të sabahit, han kaftjallin, pi çajin e, pastaj, kafenë allaturka, i puth fëmijët në gjumë, e pickon gruan në faqen e saj të zbehtë dhe i kërcen veturës së tij, që e nis me pesëdhjetë kilometra prej vendit. Megjithëse zgjohet aq herët, Danjolli nuk duket kurrë i lodhur dhe unë ia kam shumë zili pse është gjithmonë ashtu i freskët. Pse është i freskët? Sepse, gjithmonë është në ajër, kudo që grumbullohen njerëzit; ai disi kujdeset shumë për shëndetin e vet, dhe në qoftë se qejfet e tepruara të natës nuk i konsiderojmë si barrë për trupin, atëherë ai nuk i bën ndonjë keqpërdorim të posaçëm trupit të vet të bëshëm, përpos kur bën rojë para shtëpive të shkrimtarëve apo i përcjell rrugëve e kafeneve. Nganjëherë kur e shoh Danjollin tonë në mbrëmje, shpesh, ashtu të çlodhur, të kuq dhe të freskët, më kujtohet Faruku i Egjiptit, i cili ishte ngjitur jashtëzakonisht lart në karrierën e tij dhe, megjithëse ishte ngjitur aq lart, ishte plagosur fare pakëz kur ishte rrëzuar. Dhe mendoj se si është e mundur të bjerë njeriu prej një lartësie aq të madhe dhe, prapë, mos të vritet dhe një e ndodhur e tillë, më kandis edhe mua të provoj të ngritem lart, por, rishtazi, mendoj, dhe vendos, se është më mirë mos të ngjitem

Begzad Baliu 114 lart sepse prej atyre që ngjiten lart dikush plagoset pak, dikush më shumë, kurse dikush e thyen qafen plotësisht kur bie poshtë. Dhe unë u frikësohem jashtëzakonisht lartësive çfarë janë ato në të cilat ishte ngjitur Faruku për shkak se jam i bindur mprapsht se për t’u ngjitur ashtu lart duhet ecur shumë lakadredhas dhe nëpër do shkallë të veçanta, unë nuk di të eci lakadredhas, as të ruaj peshën nëpër shkallët e veçanta.

Po, unë, ndoshta, u tutem lartësive edhe për shkak se më merren mendtë prej tyre, ashtu siç më janë marrë në fëmijëri sa herë jam ngjitur nëpër mollë, dardhë, bredha, qershia, kumbulla apo vidha. Kam edhe të tjera qoshe shpirti unë, qe besa. Ju frikësohem shumë edhe shpejtësive, e sidomos shpejtësisë me të cilën e nis Danjolli veturën e tij luksoze. Shikoje, shikoje edepsëzin si fluturon, si fluturon si korbat kur i vërsulen stërvinës, shikoje, or Xhezairi i Gjikës, si eglendiset në veturën e tij të blerë në Romë porsi xhindi në sexhade. Rudina ka të drejtë kur thotë se i terratisen sytë sa herë e sheh Danjollin duke fluturuar ashtu. Dhe, për bindjen time, është fat i madh që të gjithë të tjerët nuk eglendisen dhe nuk i duan lartësitë, dhe nuk i duan shpejtësitë si Danjolli i Sherkës, sepse sikur të dëshironin të gjithë të ngjiteshin, të ngjiteshin si ai dhe sikur të dëshironin të gjithë të tjerët të fluturonin si ai, atëherë do të kishte shumë viktima: viktima të lartësive dhe viktima të shpejtësive. Atëherë toka jonë e shkretë do të mbushej me viktima të lartësive dhe me viktima të shpejtësive, të cilave do t’u

Onomastika e Kosovës

115 versuleshin ujqit, të cilët prej mishit të tyre do të tërboheshin dhe, ashtu të tërbuar, do t’i kafshonin njerëzit e shëndoshë, njerëzit e shëndoshë do të tërboheshin, njerëzit e tërbuar do t’i molepsnin njerëzit e tjerë të shëndoshë dhe do të shtohej shumë, pa masë, numri i njerëzve të tërbuar. A thua kanë të drejtë Agimi i Karahudrës, Esadi i Polloskës dhe Rudina kur thonë se Danjolli mund të jetë i krijuar prej gjenit të tepruar? A thua kanë të drejtë kur thonë se ai mund të ngjitet aq lart dhe mos të rrëzohet dhe të ecë aq shpejt e mos ta thyej qafën për shkak se ato shkathtësi i ka trashëguar prej babait, që ishte aq i njohur në kohën e vet? Unë nuk mund ta di sa kanë të drejtë ata, megjithëse Agimi e njeh mirë psikologjinë, Esadi sociologjinë, kurse Rudina është një enciklopedi e vogël mjekësore. Danjolli është normal në të gjitha pikëpamjet dhe, në qoftë se ka diçka të jashtëzakonshme në trupin, në kokën e në jetën e tij, atëherë ajo e jashtëzakonshme i detyrohet më parë tulit që ka pas veshit dhe numrit të madh të rruazave të kuqe të gjakut, që janë pasojë e mënyrës së jetës së tij të tanishme, se sa të ndonjë trashëgimi prej babait apo të së ëmës. Të kishte trashëguar Danjolli diçka të keqe prej të parëve të vet, ose, së paku, mos të kishte trashëguar asgjë, atëherë miqtë e tij të shtrenjtë do të hiqnin dorë prej tij ashtu siç heqin priftërinjt dorë prej priftit të çkishëruar. E çka s’më kanë folur ata krejt për fëmijërinë dhe rininë e tij. Më kanë thënë se në rininë e hershme ishte kopuku më i lazdruar, më i përgëdhelur dhe më i qortuar në mëhallën e tij, e

Begzad Baliu 116 mund të ishte edhe në qytet. Një herë, më thoshte Rudina, ia kishte vënë samarin keqas një fqinji - atij Mujës së Pelanit - por kjo shaka ishte bërë aq me mjeshtëri argëtuese saqë më shumë paska shkaktuar gaz sesa dhembje. Ky Muja paska thënë se Danjollin do të duhej lidhur këmbë e duar për shkak se i zgjidhur ua kishte sjellë shpirtin në hundë kojshive me marifetet e tij. Dhe Danjolli i kishte dëgjuar këto fjalë, që s’i kishin pëlqyer, dhe kishte vendosur t’ia kyçte gojën një herë e përgjithmonë Mujës dhe, ç’është e vërteta, ia kishte kyçur ashtu siç nuk ishte kujtuar kurrë t’ia kyçte fqinji fqinjit në sipërfaqen e dheut. Fqinji në fjalë kishte një lopë që ishte shtylla e konakut të tij; Danjolli e dinte se kjo lopë ishte shtylla e konakut të Mujës, prandaj kishte vendosur që atë konak ta bënte të përzishëm në një mënyrë fare të çuditshme. Një ditë prej ditësh e kishte zënë lopën afër shtëpisë, ia kishte mëshuar topuz hekuri në kokë dhe, ashtu të cofur, e kishte mbështetur për murin e konakut të fqinjit. Që ta bënte pisllëkun e tij sa më të pistë ai kishte marrë, pastaj, një cigare Zetë, ia kishte vënë lopës në gojë dhe udhëtarët e kishin parë lopën me cigare të Zetës në gojë dhe kishin menduar mos i zoti i shtëpisë ishte çmendur. Për një kohë të gjatë askush nuk e kishte ditur se këtë pisllëk e kishte bërë Danjolli i Sherkës, megjithëse të gjithë mendonin se ai nuk dinte të merrej me pisllëqe ashtu argëtuese e ashtu të buta. Dhe ai, me të vërtetë, nuk ishte marrë më me shaka të tilla të pista, por të buta: ishte shkolluar, kishte kryer fakultetin, ishte bërë njeri serioz, autoritativ, i fuqishëm, i nderuar dhe të gjithë fqinjët ia kishin zili si kishte mbërrijtur, ai edepsëz, të

Onomastika e Kosovës

117 ngritej aq shpejt e aq lart e, në fund, të mësonte ta niste veturën me pesëdhjetë kilometra prej vendit. Në qoftë se tani i tekej të bënte shaka të pista, atëherë ai bënte shaka në mënyra të tjera, që askujt mos t’i shkonte mendja se i bënte Danjolli. Një prej shakave të tilla, por kësaj radhe të përzishme, siç ishte folur, e kishte bërë rishtazi në shpinën e një fqinji, njëfarë Xhaferrit të Prushit, i cili kishte thënë se Danjolli i Sherkës ka hipur lart në karrierën e tij sa në majën e Bjeshkëve të Thata, dhe ka hipur aq lartë në sajë të disa shërbimeve të caktuara që ua kishte bërë disa vetave të caktuar. Danjolli e dinte se gruaja ishte shtylla e konakut të këtij fqinji, prandaj edhe kësaj here kishte vendosur ta bënte këtë shtyllë rrapitoll me tokën. Ai ishte i ndërgjegjshëm se plaga e gruas dhemb më shumë se plaga e burrit, ashtu sikundër dëgjohet më larg britma e saj se sa britma e të shoqit. Prandaj një ditë si rastësisht e kishte gërrithur me veturë gruan e fqinjit dhe prej kësaj gërrithjeje ajo kishte qitur shumë gjak, dy muaj s’kishte ardhur në vete dhe gati kishte vdekur. Përse të çuditem, prandaj, pse fqinjët i frikësohen aq shumë Danjollit dhe krejt nderimin që ia bëjnë është nderim që ia bëjnë nga frika! Se Danjolli di edhe ndryshe. Sa i lumtur do të isha sikur mos të banonte në fqinjësinë time. Mos kam nisur t’i frikësohem edhe unë?” (45) Rudina e Bardhit për Danjollin: “Shikoje dorën e Danjollit. Kujt i ka rënë një herë me atë shpullë nuk është çuar dymbëdhjetë ditë në këmbë. Nga frika prej dorës së tij sa shumë familjet kanë shkuar në Turqi! Do t’i paguash një ditë të gjitha këto.

Begzad Baliu 118 S’mbetet gjë pa paguar në këtë jetë. Atij që ua shkel të tjerëve rrënjët, një ditë ia presin këmbët. Mendon ti se nuk e di se si e ke ndërtuar këtë shtëpi! Me çfarë hajnish. Hajn! Bir hajni! Kot tani sillesh si halvetinjtë!” (196)

Dardanja: “e shoqja e Frankeshtajnit” (40) Dashi i Bicit: “shtatëdhjetë e tetëvjeçari, që tani e dhjetë vjet, kishte dalë vetëm tri herë prej Teqes së Madhe”. (72) Demiri i Zenelit: “arsimtari i fizikës”. (105) Dervishi i Makailit: “burri i Trashes”. (20) Dinorja e Kurtit: “motra e Xhezairit”. (88) Enveri i Bushatit: “drejtori shkollës”. (214) Eqremi i Patukut: “psikiatri më i madh i qytetit”. (285) Esadi i Jakovës: “piktor”. (37) Esadi i Shokut: “politikan-partiak”. (124) Esati i Palloskes: “sociolog” (40) Esmaja: “Esmaja e Danjollit, edhe pse pesëdhjetë e dyvjeçare, kishte veshur një fustan aq të çarë përpara sa i kishin dalur cicat përjashta, të rrudhura, të irnosura, disi të mykura”. (119). Fanushja e Mashës: “gruaja e atij fakirit, Idrizit të Mashës”. (67) Fatmiri i Krosit: “jarani i Ajeshes së Zeqanit”. (133)

Onomastika e Kosovës

119 Fazliu i Bajramit: “Fusnota: Nuk e di a mund të jesh fajtor në qoftë se e sheh njeriun duke u mbytur në ujë, po s’mund t’ia qesësh dorën? Nuk besoj! Kur e kanë rrahur atë-Fazliun e Bajramit prej Treshice, unë ia kam dëgjuar piskamën në zyrën time, por nuk kam parë me sy si e kanë rrahur, çfarë mjetesh kanë përdorur që t’ia nxjerrin fjalët, që ta detyrojnë të tregojë se ku i ka fshehur armët. Ndoshta është dashur ta them një fjalë: të them ta lëshojnë se nuk mund ta pjellë i ziu armën në qoftë se nuk e ka. Po ku kisha guxuar unë të flisja!” (60) Galani i Sekut: “mustaqet e rruncallura, sekretar i kooperativës së kundraxhinjve”. (292) “Pjesëtar i klanit: Dashi, Ujku, Meli, Besniku, Kajmaku”. (292) Gëzimi: “Gëzimi sillet (...) si Muça pas daive. Jeton duke u sjellë si në ringishpill dhe e ndien veten për mrekulli”. (200)

Gjenci: “i biri i Binakut të Kusarajve dhe Hatixhes”. (122) Gjini i Ukshinit: “dramaturg” (...) “Gjini ishte posaçërisht i dashur prej rinisë së Vajazanit”. (272) Gjupi i Hunduzit: “piktor”. (37) Hajdini i Mahallës së Qylit: “trutapë, trufasule, si Hajdini i Mëhallës së Qylit, që i kalon netët e ramazanit nën Urën e Gurit”. (220) Hajdini i Gacatarrit: “kryeredaktor i gazetës së vetme ditore të Vajazanit”. (164)

120

Begzad Baliu

Hajrushi i Këndusit: “Njëri nga vjershëtorët, prozatorët, artistët, regjisorët, piktorët, kompozitorët, këngëtarët, dhe gazetarët, që mblidhen në kafenenë Khajami, në Rrugën e Këpucëtarëve”. (150) Hajro i Boshnjakut: furrtar. (23) Hasani i Pakashticës: “romancier dhe tregimtar që ka botuar trembëdhjetë tituj deri tani”. (158) Hasnija: “Gruaja e Bedredinit. Ai kishte një grua tekanjoze, që ishte e pakënaqur me burrin (...) Hasnia kishte gjithnjë një fytyrë të vrenjtur, të thartë si uthulla, zihej me gratë e tjera të shtëpisë, i rrihte fëmijët, i fyente kunetërit, ua kthente fjalët xhaxhallarëve”. (25) Hatixhja: “Gruaja e Binakut të Kusarajve”. (122) Havaja: “nëna e Rudinës”. (81) Hidajetja e Gjelit: “arsimtare e edukatës së artit figurativ”. (105) Idrizi i Mashës: “Fallëxhi, i shoqi i Fanishës së Mashës”. (67) Idrizi i Skerës: “Njëri nga vjershëtorët, prozatorët, artistët, regjisorët, piktorët, kompozitorët, këngëtarët, dhe gazetarët që rrinë te kafene Khajami”. (150) Jashari i Petlles: “qytetar me bibliotekë të pasur”. (111) Jetoni: “kalorësi i zemëruar”. (88)

Onomastika e Kosovës

121 Jozefina e Andonit: “arsimtare e muzikës”. (105)

Kadriu i Lejlasë. Shënim i narratorit: “Duhet ta them, meqë lexuesin me siguri e intereson identiteti i plotë i personazheve të mia, se këmbët, duart, sytë, kokat dhe zërat i përbëjnë këto pesë karaktere: Misini i Muratit, Mahiri i Qefserit, Danjolli i Sherkës, Syla i Pupovcit dhe Kadriu i Lejlasë. Profesionet? Gjithsesi të rëndësishme. Prej tyre njëri është pensionist, një tjetër para pensionit, kurse tre të tjerë në vlugun e aftësive dhe të mundësive të tyre”. (195) Kasëmi i Hoxhës: “poet” (35); “vjershër” (36); “burri i Mamurjes” (35) Keçkoja i Samarxhisë: “Keçkon e Samarxhisë e kishin futur në haps për shkak se ua kishte prishur virgjërinë vashave të medicinës duke ua paguar pesëdhjetëmijë dinarë të vjetër virgjërinë”. (128) Kumrija: “Është e martuar me Asllanin e Qorrit, të birin e Mulla Jusufit, që është imam në Xhaminë e Madhe dhe kryetar i Bashkësisë së Fesë Islame në qytetin tonë. (...) Parvjet është pranuar në parti (...) dhe, bile, është veprimtare e shquar e grave në qytet. Kumria dhe Asllani kanë dy fëmijë: një djalë dhe një vajzë, të dy u shkojnë në shkollë; djalin, kur të vijë koha, mendojnë ta çojnë në Fakultetin e Shkencave Politike se, siç e dëshmon me kërshërinë e vet të madhe, e ka trashëguar prej gjyshit talentin politik”. (88) Kujtimi i Durmishit: “mësues”. (105) Kujtimi: “djali i Ramizit te Borishes”. (99)

122 Kushtrimi i Delisë: “romansier”. (281)

Begzad Baliu

Lahu i Ismajlit: “këpucëtari i lagjes”. (157) Lec Paçarizi: “rrobaqepës, heqkeqës”. (63) Lejlaja: “aktore, rrumbullake, këmbëshkurtër”. (126) Masari i Thaqit: “vdes nga kanceri”. (128) Masari i Rugovës: “skulptor”. (160) Masari i Hudrës: “shkrimtar”. (206) Mamurrja: “gruaja e vjershëtorit Kasëmit të Hoxhës”. (38) Mevludja: “e bija e Xhevdetit të Kënduesit”. (144) Meli Trakaniqit: “i dalluar per bibliotekën e pasur”. (111) Meta i Prebrezës: “ushqen qentë e rrugëve me kockat e kasapëve”. (71) Memë Abrashi: “marangoz, që kalamendej rrugës, si t’iu kishin bërë gomë eshtrat e këmbëve. Dejtë anësorë të qafës iu kishin mavijosur prej të skuqurit të tepërt dhe vallëzonin tik-tak, tik-tak, përafërsisht në pajtim me regëtimën e zemrës së gruas që për herë të parë vesh këpucë me take. I lëvrinin buzët pandërprerë, fliste vetë më vete, murmuronte, ndoshta, shante apo mallkonte, ndoshta uronte apo bekonte, ku ta di unë po, kur më është afruar, kam dëgjuar se numëronte, bënte hesap: pesëdhjetë e tetë dhe dhjetë bëjnë

Onomastika e Kosovës

123 gjashtëdhjetë e tetë, hiq tetë bëjnë gjashtëdhjetë nuk del një gotë raki e fortë”. (181) Metalia i Batushës: “djalë i pashëm po i dalë fare, që kishte qenë kodosh i madh, që e kishte kaluar rininë nëpër shtretërit e grave të hallkut dhe, siç flitej, e kishte lënë edhe kokën në shtratin e vejushës së Idrizit të Mashës, e cila në të njëjtën kohë kishte pasur punë edhe me një kodosh tjetër, të martuar. Metalia i Batushës e kishte zënë Trashen në bregun e lumit, në shkurrajë, ku ajo lahej rehatrehat një të martë të nxehtë dhe ia kishte bërë atë punë. Pastaj kishte vazhduar t’i shkonte natën meqë, si kishte thënë në një mbledhje të djemve të qytetit, prej të gjitha grave që kishte pasur në jetën e tij, e ai kishte pasur shumë, Trashja e Dervishit të Mukailit i kishte lënë përshtypjen më të mirë. Ajo na i paskësh kofshët si dëbora të bardha dhe si dardha të forta; ajo na i paskësh gjinjtë e plotë, të njomë, si molla e pjekur; ajo na i paskësh buzët e ëmbla si sheqeri i Shkodrës; ajo na e paskësh barkun e ardhur si fletët e pjeprit; ajo na qenkësh e nxehtë si furra e Hajros së Boshnjakut. Dhe, ç’ishte kryesorja ajo dinte të sillej e të mbështillej, duke bërë oh, oh, oh si ta kishte kaluar rininë në ndonjërin prej atyre haremeve turke dhe arabe, ku gratë e mësojnë njëra tjetrën, në çastet e kotësisë, se si të jenë më tërheqëse për sulltanin, apo sheikun e tyre të çmuar. Metali kodoshi ua kishte zgjuar, ashtu, kërshërinë erotike burrave të tjerë, duke i bindur në sa thoshte edhe me pohimin e tij të përsëritur shpesh: gruaja më e mirë është gruaja e marrë për shkak se, njëkohësisht, të jepë trupin dhe shpirtin, përkundër

Begzad Baliu 124 disa grave që, kur ta japin trupin s’ta japin shpirtin, ose kur ta japin shpirtin, ta dini se e kanë humbur bukurinë e trupit! Po, e vërteta ishte se kërshëria e disave prej tyre, që s’kishin hyrë me kohë në radhë, kishte ngelur vetëm kërshëri e paplotësuar për shkak se Trashja kishte ardhur duke rënë shpejt edhe me trup, e jo vetëm me mend”. (23)

Mirisi i Delihysës: “djalë i gjatë”. (221) Mulla Jusufi: “identifikohet me një mera” (...) “dhe me një livadh” (26); “besëtytnor” (54); “qe falet shtatë herë në ditë në pleqëri” (70); “është komunist i mirë dhe komunist i vjetër, e komunist është edhe biri i tij, Asllani”. (101) Nadi Sitaxhiu: “punonte kalenica, tava dhe testi”. (65) Nderimi i Musës: “prozator i njohur, që shkruante rrallë e për mall, anëtar i Shoqatës së Shkrimtarëve që prej moshës njëzet e njëvjeçare”. Nexhati i Shurdhanit: “varfanjak”. (89) Nuredini i Likës: “regjisor”. (159) Puleci i Kurtit: “njeri baksuz” (...) “duart e shkurtra, trashalluqe, si copa cungu dhe barkun e rrumbullakët, si të ishte shtatëzanë”. (64) Qazimi i Karakollit: “shkrimtar”. (102) Qenani i Çarshisë: “memeci, shurdhani, (...) që është i lumtur pse s’është i detyruar të përgjigjet në pyetjet që, aq shpesh e aq kot, u bëjnë njerëzit njerëzve dhe prej lëvizjeve të duarve të tij e kupton

Onomastika e Kosovës

125 se kërkon sqarime në lidhje me funeralin më të hollë që kishte parë vjetëve të fundit në Vajazan”. (165) Ramizi i Boirsha: “zanatqi, rrobaqepës i Mëhallës sonë që e ka dyqanin në këndin e parë të rrugës Heronjët e Paqes”. (99) Ramizi i Shkrepit: “kapardiset si bibanët”. (210) Rina e Jakupit, në syrin e Xhezairit: “kishte sytë e bukur: as të zinj plotësisht, as të kaltër plotësisht, as të gështenjtë plotësisht; kur të shikonte, përpos në qoftë se nuk qeshej, të linte një përshtypje të pacaktuar: domethënë se sytë e saj nuk pohonin, as nuk mohonin asgjë të prerë. Ngjyrën e fytyrës e kishte jashtëzakonisht të bardhë, si qumështi i deles dhe kur emocionohej, siç kishte vërejtur, i dilnin disa lira të kuqe faqeve, e ballit, e qafës që i zhdukeshin vetëm kur qetësohej. Flokët ngjyrë gështenje i mbante të gjata, të derdhura shpinës dhe ia shquanin akoma më tepër të zbehtit. Sipas të gjitha gjasëve, ajo ishte ashtu e zbehtë pse sistemi i saj nervor reagonte shpejt dhe fort edhe ndaj shqetësimeve më të vogla, por të çfarë natyre mund të ishin ato shqetësime, Xhezairi as kishte menduar ndonjëherë. Rina e kishte edhe një zë të posaçëm, sidomos kur fliste të vogël, të përshkuar prej disa ngjyresash të këndshme që, më së miri, mund të dalloheshin në telefon. Pamja e saj dikur kishte filluar t’i zgjonte mendime të ndryshme, t’i sillte përpara gjëra dhe pamje që i kishte parë rrallë apo s’i kishte pare ndonjëherë. Fytyra e saj e zbehtë, kur ishte e heshtur dhe e përvuajtur, ia kujtonte Mona Lizën; buzëqeshja e saj, me të cilën e përshëndeste prej së largu që t’i thoshte ashtu me gjuhën e

Begzad Baliu 126 heshtjes pse nuk flet edhe ti si të tjerët, ia përkujtonte çupëzën e hutuar, që ka harruar mësimin; sytë e saj, hove hove, ndërkaq, ia përkujtonin avaritë e tmerrshme të anijeve kur çoheshin shtërngatat, e nganjëherë, kopshtet e gjelbëra, të stolisura prej lulesh të ndryshme. Kur iu ishin kryqëzuar njëherë shikimet, trupi i saj që lëvizte në karrige kur djathtas e kur majtas, ia kishte përkujtuar majat e Mont Everestit, të mbuluara prej akullnajave të trasha e njëherë tjetër majat e Andeve, që përsipër janë, po ashtu, të mbuluara me akullnaja, kurse përfundi janë plot vullkane të gjalla që përgatiten të shpërthejnë, t’i shkrijnë akullnajat dhe të djegin gjithë gjelbërimin përmbi”. (249)

Rinushi Abazit: “piktor akademik” (154); “piktor me talent të rrallë” (184); “Rinushi i Abazit, piktor me dhunti të madhe dhe autoritet krijues (184). “Kishte thënë se sytë e tij të kaltër dëshironte t’i mbetnin të kaltër, veshët e tij të vegjël dhe të butë do t’i mbesnin të vegjël e të butë; se duart e tij të holla, të gjata e të plasaritura do t’i mbesnin të holla, të gjata e të plasaritura; natyra e tij, kur e kthjellët e kur e ngrysur, do t’i mbetej kur e kthjellët e kur e ngrysur, se edhe jeta është e tillë”. (173) Rizaja i Hajdinit: “këmbët i mban në këpucë, por në kokë ka opinga prej lëkurës së viçit”. (175) Romana: “Ajo quhej Rina, tani quhet Romana”.(159) “Romana ishte bjeshka e Andeve, kurse Xhezairi shqiponja që ngjitej kur të donte në majat e saj; Romana ishte anija që përplasej prej dallgëve të detit, kurse Xhezairi kapiteni që e shpiente i sigurt në paqen e limanit; Romana ishte

Onomastika e Kosovës

127 fusha e gjelbër që i kanosej vapa e tmerrshme, kurse Xhezairi lumi i bujshëm, që ia shuante etjen; Romana dhe Xhezairi ishin oqeani i paskaj i ndjenjave të shqetësuara, që qetësoheshin kur ishin bashkë”. (160) Rudina: “infermiere” (101). “nuk e duron Danjollin dhe jo vetëm se nuk e duron Danjollin, por është e disponuar ta urrejë. Ajo nuk i do njerëzit që kanë shumë tul pas veshit dhe thotë se njerëzit e tillë e kanë trurin e fjetur, kurse truri i fjetur ua fle edhe ndërgjegjen dhe, pse e ka ndërgjegjen e fjetur, (...) Rudina është e tillë, gruaja është e bukur kur është e bukur trupërisht dhe kur është e pasur shpirtërisht dhe Rudina është e tillë, në qoftë se s’është bërë engjëll përkohësisht, gruaja është zjarr flakë zjarr flakë dhe ajo flakë e kap njeriun dhe e bën me dije se jeta ka diçka të jashtëzakonshme që e prekim vetëm në rastet e rralla, ndonjëherë nuk arrijmë ta prekim kurrë, ne shohim me ndjenja, jo or taravol nuk shihet me ndjenja po me arsye, ndoshta vetëm me arsye dhe me ndjenja njëkohësisht, mendja është çka është kurse ndjenja është qorre qorre qorre, a thua, a thua është ashtu, jo jo jo pa arsye s’ka as ndjenja, kurse pa ndjenja s’vlen as arsyeja, Rudina dashuron me arsye dhe arsyeja i frymëzon ndjenjat e saj, (...) ajo i merr urdhërat prej arsyes dhe nuk jeton sipas instiktit, (...) thoshte dhe thosha dhe thoshte se do të ishte shumë e lumtur sikur mos të ishin disa fqinjë çfarë janë dhe thosha se do të isha edhe unë shumë i lumtur sikur mos të ishin disa fqinjë çfarë janë, Rudina është e sinqertë ndaj meje dhe në qoftë se do të më gënjejë

Begzad Baliu 128 ndonjëherë, atëherë do të më bëjë farë gënjeshtre që s’do ta duronte as kali, ajo është e plleshme, e plleshme si toka humusore e Kosovës, e Kosovës së vogël dhe të madhe, e Kosovës së shkretë, të gjitha gratë e plleshme janë si lumenjtë dhe na e shtojnë bereqetin, pse ajo i tutet ashtu vdekjes, sepse është e lumtur, ndoshta, sepse është ashtu e plleshme si toka humusore e Kosovës”. (45)

Selajdini i Batallit: “zanatçi”. (151) Selajdini i Selmait: “më i pasuri, më i shëndoshi, më i guximshmi i Vajazanit, që kishte shumë shtëpi, shumë avlli, shumë rrogëtarë e rrogëtaresha, shumë kuaj e shumë pela” (13); “më i pasuri, më i shëndoshi, më i forti, më i mençuri i të gjithëve”. (16); “me duart e tij të gjata e të forta”. (17) Siriu i Balës: “kritik”. (43) Shake Dashja: “vejusha e molisur, që gjithmonë e ka pasur shtëpinë kupleraj”. (67) Shefqeti i Krasniqit: “e kishte lëshuar gruan, Besën e bukur, mbasi kishte marrë vesh se e kishte humbur virgjiritetin në bodrumin e Fabrikës së Mobilieve. (128) Shpendi i Gjikës: “i lodhur prej vjetëve, siç i tregojnë rrudhat e dendura dhe i brengosur pse djali i vetëm, Xhezairi, dhe të bijat Lumja, Dinorja, Kumria dhe Nadirja, kanë marrë botën në sy dhe akoma nuk ka mbërrijtur t’i mbledhë një herë brenda këtyre pesëmbëdhjetë vjetëve, në vatrën e lindjes. (88); “Shpendi ishte i hajthëm, gjithnjë shëndetlig, vuante prej një kolle të keqe, të thatë, që e shtrinte në

Onomastika e Kosovës

129 shtrat sa herë ndërronte moti, sa herë bëhej ftohtë apo binte shi i gjatë dhe, mandej, i duheshin nga disa javë që të kthehej në gjendjen e përparme. Punonte si këpucëtar, në një dyqan të vogël në Rrugën e Saraçëve, që ia kishte blerë qysh babai i tij por, meqë ishte aq shpesh i sëmurë dhe i sëmurë prej një sëmundjeje të papërshtatshme për këpucëtarët që s’duhet t’u dridhen duart, i kishte humbur myshterinjtë dhe s’kishte arritur kurrë të fitonte sa fitonin këpucëtarët e tjerë të shëndoshë”. (95) Shqipja e Sadikut: “vithemadhen”. (149) Tafili i Bjeshkës: “drejtori i Tempullit”. (291) Tafili i Jakovës: “gungaçi, këmbëgjati, gjoksshkurti, kryemushku, nofullqituri, përjargani (...) që ka ardhur në Rrugën e Qeleshexhinjve më 1950, si qoftexhi”. (120) Tafa i Mustafës: “i sëmurë keq. Është akoma i ri”. (206) Tajari i Presollit: “kryetari i qytetit”. (291) Talja: “Talja e bukur”. (72) Talja e Deli Musës: “e shoqja e Arifit”. (46) Tefiku i Qorrit: “skulptor”. (39) Tefiku i Nallbanit: Tefiku është rritur në një familje mjaft të varfër, babai i tij ishte pajtonxhi, kurse të ëmën e kishte të sëmurë prej tuberkulozit. Është shkolluar, si thuhet, për gazep të madh dhe, gjithnjë e thotë, se ky pushtet e ka nxjerrë në dritë! Ai është i çalë; ju ndofta nuk e keni takuar ndonjëherë; këmbën e djathtë e ka më të shkurtër se të majtën

Begzad Baliu 130 dhe ashtu ka lindur. Babai i tij, flitet, ishte njeri i vështirë, e rrihte të shoqen, të ëmën e Tefikut dhe, sigurisht, duke e rrahur, e kishte lënduar kur kishte qenë shtatzënë dhe ia kishte plagosur fëmijën në bark. Tefiku punon në shkollën fillore Ardhmëria dhe të gjithë thonë se është njëri prej arsimtarëve më të zellshëm dhe më të përgatitur. S’ka dy vjet që është martuar (...) është sekretar partie në shkollën e tij”. (99-100)

Teja e Ukshinit: “tetëdhjetë e njëvjeçarja, që i frikësonte fëmijët e Mëhallës së Hodumit”. (72) Telalli i Pasjaçes: “qoftexhi”. (68) Trashja e Dervishit të Mukailit: “Trashja kishte rreth dyzet vjet por, kush e di, mund të kishte më shumë apo më pak: budallenjve s’mund t’u caktohet saktësisht mosha vetëm prej pamjes së jashtme për shkak se ata, shpesh, mund të duken më të rinj ose më të shtyrë në moshë se ç’janë në të vërtetë. Emri që kishte u përgjigjej jashtëzakonisht mirë vijave të jashtme aq sa edhe cilësive të saj shpirtërore: ishte e trashë, si thesi i mbushur miell; i kishte këmbët si shtylla e Teqes së Madhe; i kishte llërët më të trashë se qafa e buallicës së Makës; i kishte vithet e gjëra, si të mushkës së Ramizit të Nurës; i kishte cicat e mëdha si të lopës së Canit të Kastratit. Pjesët e trupit të saj, megjithëse për ne atëherë të zmadhuara pa masë, tani më duket se kishin njëfarë harmonie të çuditshme, që dëshmonin se në rini kishte qenë shumë e pashme. Trashja e fëmijërisë sime kishte një palë buzë të trasha e të plasaritura, në pjesën më të madhe të kohës të mavijosura që, kur bënte vapë, mbuloheshin prej

Onomastika e Kosovës

131 një shtrese shkrumbi që rridhte vazhdimisht si një lumë i vogël jargësh të verdha dhe i shpërndahej mjekrës dhe qafës vija-vija bojëkafe”. (22) “Ajo na i paskësh kofshët si dëbora të bardha dhe si dardha të forta; ajo na i paskësh gjinjtë e plotë, të njomë, si molla e pjekur; ajo na i paskësh buzët e ëmbla si sheqeri i Shkodrës; ajo na e paskësh barkun e ardhur si fletët e pjeprit; ajo na qenkësh e nxehtë si furra e Hajros së Boshnjakut. Dhe, ç’ishte kryesorja ajo dinte të sillej e të mbështillej, duke bërë oh, oh, oh si ta kishte kaluar rininë në ndonjërin prej atyre haremeve turke dhe arabe, ku gratë e mësojnë njëra tjetrën, në çastet e kotësisë, se si të jenë më tërheqëse për sulltanin, apo sheikun e tyre të çmuar”. (19) “Trashja, vërtet, lahej shumë rrallë, zakonisht kur nuk ishte e zënë me ndonjë punë që ishte e detyruar ta bënte, por kur vendoste t’u hynte këtyre telasheve në lumin e afërm, atëherë lahej me një kujdes të zhuganëve. Me një të pastruar ajo hiqte shkrumbin, jargët, zdralin që ia kishte pllakosur lëkurën dhe gjithë këtë pisllëk e hiqte me rrënjë dhe për disa muaj të ardhshëm. Lahej me sapun të teshave kur i zbutej zemra dikujt t’ia falte, por, herëve më të shpeshta, me hi të qarrit, që ia tëhollonte lëkurën si maza e qepës. Flokët e saj të zbehta, të kripura me pluhur, fije të sanës, kashtë, lesh, baltë, tani shkëlqenin si pendlat e korbit. Edhe ngjyra e fytyrës i ndryshonte: më parë e zezë si jevge, tani bëhej e kuqe në të bardhë”. (24) (...) “Prej pamjes së saj rrezatonte njëfarë pafajësije që i stolis vetëm

Begzad Baliu 132 fëmijët dhe ajo, hëpërhë, dukej më e re se ç’ishte në të vërtetë”. (24)

“Trashja kishte lindur ugurzezë, se njeriut, shpesh, me çastin e lindjes i fillojnë të bardhat ose të zezat e jetës. Ishte bijë e një familjeje të madhe, agallarësh, të lodhur prej madhësisë së vet. Kishte tre vëllezër, katër motra, dy xhaxhallarë, dy teze dhe tri halla. I ati i kishte vdekur kur kishte qenë e re, vajzë trembëdhjetëvjeçare, por shtëpia akoma thirrej sipas emrit të tij, meqë kishte qenë një prej njerëzve të shquar të Vajazanit. E ëma, Nafia, ndërkaq, i kishte vdekur tre vjet pas të atit, duke e lënë në kujdesin e të vëllezërve, meqë të motrat iu kishin martuar me kohë. Trashja kishte mbetur ashtu në shtëpinë prindore, si virgjërreshë, mbasi askush s’kishte ardhur ta kërkonte për shkak të shenjave të sëmundjes, që iu kishte shfaqur që në vegjëli. Me vdekjen e prindërve, sëmundja e Trashes ishte keqësuar më tepër, por askujt prej burrave të shtëpisë nuk i kishte shkuar mendja që ta dërgonte te mjeku, megjithëse i kishin thirrur hoxhallarët që t’i shkruanin hajmali apo edhe t’i frynin. Nuk e kishin mjekuar, ndoshta, pse besonin se kurrfarë mjeku nuk do t’i ndihmonte, ndoshta pse në atë kohë edhe nuk kishte ndonjë mjek të mirë, që dinte diçka për sëmundjet e tilla të njerëzve që në pamje duken të shëndoshë si topi e, ndoshta, gjë që mund të ishte më e vërtetë, pse u dhimbseshin të hollat që do të shpenzoheshin rreth saj në ato vite kur ishte qesat i madh. Fqinjët thoshin se ata nuk ishin aspak të interesuar të shërohej teveqelja e trashë, që i kishte turpëruar dikur me barkun e saj të fryrë, por që

Onomastika e Kosovës

133 ishin të interesuar ta përcillnin sa më parë në atë jetën tjetër. Është për të besuar se për këtë shkak ia kishin shtuar zullumin Trashes”. (24) “Trashja hante vetëm dhe nuk përbënte farë sofre të tretë, së cilës do të duhej shërbyer si dy të tjerave. Vetëm kur kishte fasule apo lakra pa mish, edhe Trashes i çohej si edhe të tjerëve, sado në enë dhe me lugë të tjera. Thuaja, gati gjithmonë, për bajram e ramazan, për natë të madhe e synetllëk, asaj ia mbushnin një kalenicë, të gjetur diku skaj mureve të avllisë, me lëng të verdhë që do ta digjte edhe gurin e thatë, nëpër të cilin notonin disa grimca të rralla djathi. Sot, besoj, se për këtë shkak Trashja ishte gjithnjë e etshme, pinte ujë kudo haste dhe ndalej të pshurrte më shpesh se pleqtë e lodhur, që kalonin nëpër meranë e Mulla Jusufit. Edhe pse për lëkurën e saj shpenzohej më së paku, Trashja bënte disa punë, të detyruara, që s’i bënte askush tjetër, mashkull apo grua, në atë shtëpi. Ajo, në të vërtetë, edhe nuk bënte punë grash se, thoshin, nuk di lopa të punojë ç’punojnë gratë. Trashen e shihnim shpesh duke çuar drithë në mulli dhe barra e saj ishte më e madhe se e Arifit të Hamallit, që ishte i fortë si demat e Aqifit të Kasapit. Ia mbushnin një thes të dhirtë me gjashtëdhjetështatëdhjetë kilogram grurë, apo më shpesh, misër, ia shtrëngonin grykën mirë e mirë me një lak liri, ia vinin në shpinë duke ia lidhur me një konop në atë mënyrë që do të mund ta zgjidhte vetëm mullisi kur të mbërrinte, ose ndokush tjetër po t’i ndodhte të rrëzohej dikund rrugës, çka nuk i ngjante shpesh, ndonëse i kishte ngjarë ndonjëherë. Kështu, një të

Begzad Baliu 134 shtunë korriku e kishin ngarkuar më tepër se zakonisht duke ia vënë, siç kishte konstatuar kandari i mullisit, tetëdhjetë e dy kilogram dhe e kishin nisur në pikë të zhegut kur të tjerët nuk duronin lehtë as nën hije. Trashja kishte mbërritur deri afër livadhit të Mulla Jusufit dhe, kur kishte provuar ta kalonte kapërcyellin, ishte rrëzuar me thesin përmbi.

Trashja gati gjithmonë kishte ndonjë plagë apo vurratë tjetër të keqe, të freskët, në trup: herë farë fshikëze në ballë, herë farë vregne në këmbë, herë njërën buzë të ënjtur e herë njërin sy të mavijosur. Kur kalonte Trashja nëpër meranë e qytetit, dhe i dalloheshin njollat e gazepit në trup...”. (26) “Kur i qemë afruar vendit të kundërmimit patëm vërejtur se mbi një kodër të vockël dheu, që kishte trajtën e varrit, ishte një kufomë e kalbur, rreth së cilës bënin rojë sorrat, që ishin ngritur në qiell teksa na kishin diktuar. Ishte kufoma e Trashes”. (32) Viktori i Dranës: “kompozitor”. (40) Vetimi: “i biri i Ramizit të Borishes”. (99) Viktori Karahsanit: “kompozitor”. (37) Vironi i Idrizit: “skulptor”. (281) Xhafer i Devas: “ballist”. (97) Xhavelli: artist, “i komike”. (150) specializuar për role

Xhezairi i Gjikës: “vjershëtori, dramatrgu, romanicieri dhe eseisti i Vajazanit”. (267) (...) “Autobiografia: Kur isha rreth dymbëdhjetëvjeç dhe kisha filluar ta kuptoja botën në mënyrën time, në

Onomastika e Kosovës

135 mënyrën time fëmijërore, nëna ime, në atë kohë e sëmunë rëndë, e, për të cilën më vonë jam bindur se ishte jashtëzakonisht fetare, më thoshte, shpesh, se fqinji i mirë është dera e xhenetit, kurse fqinji i keq është dera e xehenemit. Atëherë, meqë e kuptoja botën akoma në mënyrën time fëmijërore, nuk ua dija vlerën këtyre fjalëve dhe i futja në radhën e të gjitha mendimeve të tjera, që ajo aq dendur i përsëriste dhe, për shkak se i përsëriste aq dendur, nuk i bënin askujt përshtypje. Në atë kohë nuk mendoja si tani për fqinjët, sepse më interesonin vetëm nëna, babai, vëllai dhe motrat e mia, të cilat, më vonë, janë martuar për dy burra të rinj, që ua kishte zgjedhur nëna sipas qejfit të vet. Fqinjët sikur nuk ekzistonin fare për ndjenjat dhe mendimet e mia miturake. Nëna e kishte vërejtur këtë indiferencë që kisha ndaj fatit të fqinjëve dhe, nuk e di përse, më përgëzonte shpesh me fjalët: ashtu të shkoftë gjithë jeta! Po ju them, që në fillim, se përgëzimet e saja nuk janë përmbushur dhe fqinjët janë bërë një preokupim i rregullt i Xhezairit të Gjikës, që i sjellin kur gëzime dhe kur dëshpërime, megjithëse më shumë dëshpërime se sa gëzime. Duket se prej nënës sime fetare kam trashëguar cilësinë më të keqe dhe më të padëshiruar, që mund të trashëgojë njeriu prej ndonjërit nga prindërit: cilësinë që të zgjohem natën shpesh, t’ia kapsallis sytë territ si farë lugati dhe t’i shoshis gjerë e gjatë, herë qartë e herë si në ëndërr, gjërat që kam parë apo për të cilat kam dëgjuar gjatë ditës e në mënyrë të posaçme, gjërat që kanë të bëjnë me fqinjët e mi, që i shoh me qejf apo pse më duhet. Mbrëmë, pas

Begzad Baliu 136 varrosjes së Arifit dhe të shoqes së tij, Tales së Deli Musës, kisha një sulm të tmerrshëm pagjumësie duke pasur ashtu rastin e padëshiruar ta kaloj më tepër se gjysmën e natës me fqinjët e mi, prej të cilëve vetëm Rudina më sjell ngushëllime me pamjen dhe me sjelljen e saj ndaj meje. Ta marrtë dreqi - ai dreqi me bisht e brirë, apo si krejt tjetër mund të duket kjo qenie e paqenë, që i beson nëna ime bestytnore, edhe natën e mbrëmshme, që ma prishën punët e Danjollit dhe të Arifit, që aq tepër e aq kot jam përpjekur t’i kuptoj. Dhe aq shpesh besoj se i kam takuar dhe aq pak besoj se i kam kuptuar, ndoshta, pse më është mbushur mendja se njeriu nuk mund ta njohë tjetrin deri në fund edhe në qoftë se i përzien me të zorrët e barkut. Nganjëherë kujtoj se njeriu është njëfarë misteri sendësor, lëndor, që nuk mund ta shpjegojnë kurrfarë psikologjish, kurrfarë psikanalizash, kurrfarë sistemesh fetare dhe kurrfarë sistemesh filozofike. Edhe Buda, edhe Krishti, edhe Muhameti janë përpjekur ta shpjegojnë këtë qenie me disa formula të caktuara dhe e kanë mistifikuar akoma më shumë; edhe Platoni, edhe Napoleoni, edhe Stalini janë përpjekur ta shpjegojnë dhe e kanë ndërlikuar akoma më shumë; edhe Maoja po përpiqet ta shpjegojë me formula dhe sentenca dhe, si duket, po e terratis akoma më shumë. Ai vangoshi francez me syze, që e ka emrin prej tre emrash, Zhan - Pol Sartër, që shikon si shejtani pas parmakëve, që i lëviz duart dhe këmbët kur flet sikur ta kishin lidhur në korrent, nganjëherë ka të drejtë kur thotë se të tjerët janë ferr dhe, kur e ka shqiptuar këtë mendim aq të mallkuar e aq të qëlluar, sigurisht e ka pasur ndërmend ndonjërin

Onomastika e Kosovës

137 prej fqinjëve sikundër janë disa prej fqinjëve të mi. Po, besa, edhe ata që i dashuron dhe të të dashurojnë kur e kur mund të bëhen ferr për ty dhe t’i çelin kavernat, ta sjellin pikën apo ndonjë fatkeqësi tjetër, që rëndom vjen pas pagjumësisë. Dhe, sa pak e njeh njeriu njeriun! Mund të thuash se dikush është i këtillë apo i atillë, se i ka këto virtyte apo ato vese, se bën këtë punë dhe nuk do ta bënte atë punën tjetër, por kurrë nuk mund të thuash pse është i këtillë apo i atillë, pse ka këto virtyte dhe nuk i ka ato vese dhe pse bën këtë punë dhe nuk do ta bënte atë punën tjetër. Terra incognita është njeriu; terra incognita është sidomos fqinji, por terra incognita tani për mua është: Danjolli i Sherkës. Xhezairi në sytë e Rinës: “pëlqente: pse ishte i gjatë, i hollë, pakëz i krrusur në krahë; pse kishte një fytyrë pakëz të gjatë, po ashtu, të zbehtë që ia bënin edhe më të zbehtë flokët dhe, sidomos, mjekra e zezë që e tregonte disi të pashpjegueshëm, misterioz; pse qeshjet e tij të rralla ishin, gjithmonë, vetëm buzëqeshje gati të padukshme që dëshmonin se atje brenda, në shpirtin e tij, zihej kazani i mendimeve e, kushedi, edhe i ndjenjave shkatërruese për të; pse fliste rrallë, të vogël, sa mezi dëgjohej dhe, kur fliste, fliste me të vërtetë bukur; pse kishte një zë, po ashtu, të ëmbël, po që tregonte vendosmëri; pse, kur dilte, çaponte ngadalë si të mos dëshironte ta diktonin të tjerët; pse prej krejt qenies së tij rrezatonte një dhembje e pashpjegueshme, që ia kishte gjetur edhe në veprat që i kishte lexuar prej të parës deri në të

Begzad Baliu 138 fundit; pse, më në fund, nuk i lëpinte buzët pas grave, siç bënin miqtë dhe shokët e tij, edhe pse gratë vazhdimisht e dëshironin. Kur e shikonte asaj vazhdimisht i përkujtohej një mal i lartë, plot rrëpina, pyje, humnera, shpella, në zguarin e të cilit gjenden pasuri të paçmuara. Rina kënaqej duke e vjedhur me sy Xhezairin dhe prania e tij sikur e thyente mërzinë në të cilën e kalonte kohën atë vit.

Megjithëse ishin mes njerëzve, të dy ishin të vetmuar. Po vetminë e shikonin dhe e duronin në dy mënyrë të ndryshme”. (249) Ujku: “njëri prej miqëve të Astritit”. (291) Vesafi i Penit: “kritik”. (155) Xhejlanja: “që nuk e ka gjysmën e hundës dhe që i ka duart më të shkurtra se brythi këmbët”. (58) Xhaferi i Teki Nallbanit: “punonte si shalaxhi gjatë luftës, por që shkoi shumë larg mbas luftës”. (195) Hasani i Tarakut: “Arabaxhia i dikurshëm që s’ka pasur as barkun ta ngijë mirë”. (195) Fazliun e Bajramit prej Treshice: Dëshmi e narratorit në fusnotë: “Kur e kanë rrahur atëFazliun e Bajramit prej Treshice, unë ia kam dëgjuar piskamën në zyrën time, por nuk kam parë me sy si e kanë rrahur, çfarë mjetesh kanë përdorur që t’ia nxjerrin fjalët, që ta detyrojnë të tregojë se ku i ka fshehur armët. Ndoshta është dashur ta them një fjalë: të them ta lëshojnë se nuk mund ta pjellë i ziu armën në qoftë se nuk e ka. Po ku kisha guxuar unë të flisja!” (194)

Onomastika e Kosovës

139 Xhevdeti i Kënduesit: “ishte dy herë për specializim në Amerikë, nga një herë në Angli, në Francë dhe në Gjermani dhe tri herë për pajime të ndërmarrjes së plehrave artificialë në Itali, që ka bërë një kështjellë si kino-studio në Rrugën e Heronjve të Paqes, që e ka mobiluar me mobilie të sjella prej Napolit, që ia ka kurdisur radiatorët, që ka bërë edhe një vilë, diku në bregdet, që ua ka stolisur gushat Mevludes, Afrimit dhe Blerimit me pesëlirëshe, që në vitin 1946 ia ka çnukur prej qafës Zades së Dreshit - dhe gjitha këto vepra, që do të ia ruajnë emrin hanedane, i ka bërë në emrin e emrit të tij. (144) Xhevati i Nezirit: “i dridhen duart, i shtrembërohen sytë, i del goja anash, shkumon dhe humb plotësisht nga dy orë”. (199) Ylli: “dramaturg”. (160) Zamira e Kastratit: “nëna e Xhezairit të Gjikës. (...) “e lindur është Kastrati, të gjithë të njohurit e quajnë Nuse, kurse vetëm babai im i ndjerë e kishte quajtur Mire”. “rreth shtatëdhjetë e dy vjeç”. (...) “është grua e pashkolluar”. (94) Zaimi i Galanit: “samarxhi”. (68) Zeneli i Kakariqit: “sekretari i Shoqatës së Piktorëve”. (164) Zyhraja e Brinës: “me vithet prej pele”. (158)

140

Begzad Baliu

DEMONIZIMI I TOPONIMISË SË KOSOVËS

Onomastika e Kosovës

141

142

Begzad Baliu

TOPONIMIA SHQIPTARE DHE ETNOCIDI I FQINJËVE TË TYRE Onomastika dhe origjina e shqiptarëve 47 Njëra prej fushave më komplekse të gjithësisë, onomastika, ka më shumë se një shekull që është temë studimi më vete në gjuhësinë evropiane në përgjithësi dhe gjuhësinë shqiptare në veçanti. Studiuesit e huaj, përmes onomastikës, kanë hulumtuar: studimit të

substratin dhe adstratin e popujve dhe të lëvizjes së tyre përgjatë historisë nga Lindja në Perëndim; kulturat, zanafillën e etnive dhe gjurmët e tjera kulturore të popujve të zhdukur gjatë “përmbytjeve” të ndryshme historike, para së gjithash të atyre popujve, për të cilët deri me tani
Teksti botohet në variantin e vitit 1996, kur është shkruar dhe lexuar në Institutin Albanologjik të Prishtinës.
47

Onomastika e Kosovës

143 kanë munguar dokumentet e shkruara etj., ndërsa gjuhësia shqiptare, përmes onomastikës, ka zbuluar në detaje më të veçanta nga ç’dihej më parë, praninë e paraardhësve të popullit shqiptar në Ballkan dhe në Evropë; nënshtresën paraindoevropiane të ilirishtes dhe mbishtresat e ndikimeve të huaja në kulturën shqiptare; shtrirjen gjeografike të Ilirisë në këto hapësira të Evropës Juglindore dhe Evropës Qendrore; vendin e formimit të etnisë së Arbrit në trojet e sotme ku jetojnë shqiptarët; prerjet kulturore, fetare e historike të brendshme e të jashtme të hapësirës etnike shqiptare etj.

Në shekullin e kaluar, studiuesit kryesisht të huaj, duke u mbështetur në strukturën gramatikore, e vendosën gjuhën shqipe në drurin gjenealogjik të gjuhëve indoevropiane, ndërsa në shekullin XX, shumë studiues të huaj dhe studiues shqiptarë, duke u mbështetur në onomastikën e trojeve shqiptare e më gjerë, përcaktuan prejardhjen e popullit shqiptar e të gjuhës shqipe, sidomos kur filloi të përhapej teza për prejardhjen ilire të popullit shqiptar e të gjuhës shqipe. Gjatë shekullit të kaluar dhe në fillim të shekullit XX, rilindësit – bartësit e vetëdijes kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve – e paraqisnin popullin shqiptar si pasardhës të pellazgëve. Mirëpo pas formimit të disa brezave studiuesish në shkollat evropiane dhe pas krijimit të bërthamave

Begzad Baliu 144 albanologjike në Tiranë e në Prishtinë, këto qendra u bënë zëdhënëset më të flakta të prejardhjes ilire të shqiptarëve, ndërsa fusha e onomastikës ishte njëri prej treguesve kryesorë për arritjen e këtyre rezultateve.

Gjatë gjysmës së dytë të këtij shekulli, madje edhe gjatë dekadës së gjashtë e të shtatë, kur panilirizmi i studimeve evropiane filloi të zbehej, prejardhja ilire e popullit shqiptar dhe e gjuhës shqipe ishte miniera e vetme në të cilën gjurmonin të gjithë studiuesit shqiptarë të gjuhësisë, arkeologjisë, historisë, etnografisë, hartografisë etj. Treguesit më të lartë të këtij orientimi të shkencës albanologjike janë Konferencat albanologjike (1965, 1968), simpoziumi “Onomastika e Kosovës” (1979), konferenca “Shqiptarët dhe trojet e tyre”, “Studime etimologjike në fushë të shqipes” nga Eqrem Çabeji etj. Ndryshe nga studiuesit e Evropës Qendrore dhe Perëndimore, pjesa më e madhe e shkencëtarëve serbë, bullgarë, rusë, kanë mbajtur ndaj onomastikës iliro-shqiptare qëndrime shpesh jokulturore, johistorike, joshkencore. Metodologjia e kërkimeve të tyre ishte metodologji e koncepteve të kushtëzuara e të ideologjizuara, ndërsa prirjet e tyre ishin më shumë politike dhe shtetërore. Kërkimet, studimet dhe rezultatet e tyre vetjake dhe të organizuara në trojet shqiptare që nga Jovan Cvijici, Selishqevi, Atanasie Urosheviqi, Milica Gërkoviqi, Jovan Ristiqi etj., ose tubimet shkencore si “Iliri i Albanci” në Akademinë e Shkencave dhe të Arteve të Serbisë, kanë pasur rrjedhoja krejtësisht

Onomastika e Kosovës

145 politike për fatin kombëtar-historik të shqiptarëve. Prandaj është e kuptueshme se përse sot mund të na shqetësojë edhe simpoziumi shkencor “Sllovensko porijeklla stanovnishtvo u Albaniji” mbajtur në Cetinë më 1990, qoftë për faktin se tubimin e fundit shkencor e kanë organizuar Akademitë në vijën fondamentale - ortodokse Cetinë – Beograd – Shkup – Sofje – Moskë, qoftë pse shtypi shqiptar dhe institucionet shkencore ende heshtin para vlerave shkencore shumëherë tendencioze, të cilat nuk dallojnë nga qëllimet politike të mëparshme, që i kishin vënë vetes individët, grupet, institucionet dhe politikat shtetërore serbe gjatë më shumë se një shekulli: prejardhja joilire e shqiptarëve dhe joautoktonia e tyre në trojet e sotme etnike dhe shtetërore; vënia në dyshim e pranisë së shqiptarëve në trojet e sotme, madje edhe më gjerë, para ardhjes së sllavëve në gadishullin ilirik; prania e etnosit sllav në trojet e djeshme e të sotme shqiptare në një masë shumë herë më të madhe nga sa paraqitet realisht në dokumentet historike; teza për formimin e popullit shqiptar në mesjetë “mbi bazën e mbeturinave të vogla të popujve” (Garashanin) etj.

146 Onomastika dhe politika

Begzad Baliu

Cili është qëndrimi i fqinjëve tanë ndaj onomastikës së trojeve shqiptare? Qëndrimi i tyre është politik, jogjuhësor, johistorik dhe me pretendime pushtuese. a) Pushtetarët e Serbisë, në fund të shekullit të kaluar, i ndryshuan plotësisht toponimet shqiptare në trojet e pushtuara të Sanxhakut të Nishit, pasi shpërngulën me dhunë mbi 640 vendbanime, emrat e të cilëve, administratorët e rinj serbë nuk i dinin, sepse në ato vendbanime nuk kishte mbetur asnjë banor shqiptar, ndërsa shqiptarët e mbetur në kufijtë e Kosovës së sotme deri më 1945 krejtësisht dhe pas vitit 1945 pjesërisht u detyruan të marrin prapashtesat -iç, -viç etj. b) Në gjysmën e dytë të shekullit XIX dhe në gjysmën e parë të shekullit XX, Greqia ndërroi toponimet e trojeve të pushtuara shqiptare. Tani fshati Koriqanj quhet Frosini, Shkalla e Zorjanit quhet Shkalla e Filatit, fshati Arbënicë (Zona e Filatit) tani quhet Argyrotopas, fshati Arbanushi në jug të Janinës tani quhet Mistra etj., ndërsa banorëve shqiptarë me dhunë u kanë ndërruar emrat dhe llagapet e besimit mysliman, katolik ose etnik, duke ua kthyer në emra greko-bizantinë ose duke i shpërngulur në Turqinë aziatike. Greqia, djepi i lindjes së kuptimit të demokracisë, edhe gjatë këtyre viteve të fundit ka vazhduar të bëjë etnocid mbi shqiptarët, ka vazhduar të bëjë krime mbi të drejtën universale të njerëzimit, të mbajtjes së emrit vetjak, ka vazhduar të bëjë krime mbi kulturën njerëzore duke u ndërruar emrat rreth 500.000 shqiptarëve të

Onomastika e Kosovës

147 besimit mysliman, katolik dhe shqiptaro - ortodoksë, për t’i kthyer në emra kombëtarë grekë ose të ritit greko-bizantin, si kusht i domosdoshëm për t’u dhënë një vizë për punë të përkohshme në Greqi. Dhe jo vetëm kaq. Përballë dobësive të politikës shqiptare të kohës, politika shtetërore, kulturore dhe shkencore e Greqisë ka vënë në sprovë të ashtuquajturin “toponim” dhe “etnonim” “VorioEpiriot”, i cili përfshin troje të shtetit të sotëm shqiptar dhe toka të shtetit të sotëm grek. c) Në Maqedoni, si më parë, edhe tani, shqiptarëve nuk u lejohet të përdorin toponimet sipas veçorive gjuhësore të tyre. Sipas administratës maqedonase të pushtetit të djeshëm dhe të sotëm, emrat e qyteteve: Shkup, Tetovë, Ohër, Kërçovë, Dibër, Manastir etj., duhet të shkruhen dhe të shqiptohen sipas veçorive gjuhësore të gjuhës maqedonase: Skopje, Tetovo, Ohrid, Kiçevo, Debar, Bitola etj.; po ashtu, në kryeqytetin e Maqedonisë – Shkup, për të cilin demografët thonë se është qyteti me popullsinë më të madhe në botë me origjinë shqiptare, vetëm një rrugë mban emrin e një shqiptareje, në këtë rast emrin e bamirëses “Nëna Terezë”. Në Maqedoni edhe më tutje, shumë shqiptarë, në mënyrë të përdhunshme, detyrohen t’i shkruajnë llagapet e tyre me prapashtesa maqedonase (-ovski, ski, -ov etj.), ndërsa administrata maqedonase deri vonë ka penguar regjistrimin e emrave kombëtarë shqiptarë dhe ka përkrahur çfarëdo emri të besimit mysliman ose përgjithësisht oriental.

148

Begzad Baliu

d) I mësuar nga simotrat e tij Serbia, Maqedonia e Greqia, edhe Mali i Zi nuk deshi të mbetej mbrapa. Në administratën shtetërore të Malit të Zi, tani toponimi Krythë shënohet Krute, emri i fshatit Milla Katund shënohet Mide, Katërkolla shënohet Vlladimir (që është llagapi i Jovan Vlladimirit), Sukubina shënohet Sukobinë, Shtegvasha shënohet Podstegllah, Gjonikaj shënohet Gjeçbitriqi, Kështenja shënohet Koshtanjica, emërtimi Thtjan (Ftjan) shënohet Tejani, Liarja shënohet Livari, Selca shënohet Seoce, Trieshi (Triepshi) shënohet Zatrijebaç, Nënhelmi shënohet Podhum etj. Prapashtesat sllave –iç e –viç te llagapet e shqiptarëve të besimit mysliman e katolik edhe këtu janë më të pranishme, sikurse edhe në trojet tjera në ish-Jugosllavi. e) Po kaq e rëndë është edhe gjendja e onomastikës në Kosovën e ripushtuar nga Serbia. Është ndërruar onomastika e vendbanimeve në Kosovë, onomastika e krahinave, ujërave, si dhe vetë emri i Kosovës disa herë, pavarësisht nga sistemet politike nëpër të cilat kemi kaluar. Vendbanime të tëra shqiptare, banorët e parë të të cilëve njihen si individë ose familje, sipas të cilave janë emërtuar vendbanimet e shekullit të fundit, tashmë mbajnë emra të rinj, të dyfishuar, të përshtatur me drejtshkrimin e gjuhës serbe, me semantikë të re, kryesisht të tkurrur në rrënjë dhe të përzgjatur me ndonjë prapashtesë e parashtesë sllave, mbajnë emra të kriminelëve të Luftës së Parë Ballkanike, të Luftës së Parë Botërore etj.

Onomastika e Kosovës

149 Kështu, në administratën e dhunshme serbe, oikonimi Hani i Elezit shënohet me emrin e Gjeneral Jankoviçit, Ferizaj shënohet Uroshevac, emri i qytetit Suharekë (Sufrekë) shënohet Suharekë (Suvarekë), oronimi Krahina e Llapushës shënohet si Prekorupë, ndërsa dhjetëra vendbanime të reja, të ndërtuara për kolonët e sjellë nga Bosnja dhe Hercegovina, Kroacia, Mali i Zi e Serbia, janë emërtuar sipas motiveve historiko-mitike serbe, sepse mikrotoponimia e mëparshme dhe e tanishme nuk ka dhënë bazë të mjaftueshme për emërtime të tilla. Jo vetëm për shkak se administrata e dhunshme serbe i mban shënimet me alfabetin cirilik, por edhe për shkak se gjuha serbe nuk ka grafi gjuhësore të mjaftueshme për të mbuluar grafinë e gjuhës shqipe, onomastika zyrtare serbe e dokumenteve të shqiptarëve është krejtësisht e shtrembëruar dhe shpesh e rrënuar në aspektin drejtshkrimor, drejtshqiptimor dhe semantik. Institucionalizimi i onomastikës së Kosovës Si jemi sjellë dhe si po sillemi sot ndaj njërës prej vlerave më autentike kulturore, historike dhe gjuhësore (sado që onomastika nuk mund të identifikohet me strukturën gjuhësore të të gjitha kohëve), të toponimisë dhe të antroponimisë? Gjatë këtij shekulli si edhe më parë, mund të themi se ka munguar mekanizmi vetërregullues i ndërgjegjes kombëtare lidhur me trashëgiminë dhe

Begzad Baliu 150 perspektivën e onomastikës (para së gjithash antroponiminë), prandaj, pavarësisht prej rezultateve të kohëpaskohëshme, mund të thuhet se vetëdija mbi antroponiminë shqiptare ka qenë vetëdije e politikës gjuhësore të sistemit shtetëror të shtetit shqiptar dhe synim çintegrues i sistemeve okupuese shtetërore të shteteve fqinje për të rrënuar ndërgjegjen etnokulturore dhe kombëtare të shqiptarëve në trojet e tyre.

Pas rënies së sistemeve diktatoriale të Lindjes, në të cilat ishte përfshirë edhe Shqipëria londineze dhe trojet etnike të okupuara nga fqinjët, brenda kufijve të lirë, administrata shqiptare ndryshoi pak gjëra në të mirë të trashëgimisë së hartës kombëtare shqiptare, sidomos me rastin e themelimit të vendbanimeve të reja. Në antroponiminë e dekadës së fundit është krijuar një anarki e vërtetë. Rezultatet e sjella nga onomasticienët dhe sociolinguistët njoftojnë çdo ditë se kurrë më parë nuk është rrezikuar edhe “fytyra e identitetit kombëtar” (Gëzim Gura), prandaj edhe kërkohet mbrojtje nga Komisioni Kombëtar për Ruajtjen e Gjuhës Shqipe pranë Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, si dhe nga ligjet e paqena (që duhet të jenë) të kushtetutës së shtetit shqiptar. Kështu, shqiptarët po hyjnë në shekullin XXI pa fjalorin onomastik vetjak. Domethënë shkrimtarët shqiptarë shkojnë në vendet e Evropës me emra turko-arabë; sportistët shqiptarë luajnë në Gjermani me emra greko-ortodoksë, politikanët shqiptarë vazhdojnë të shkojnë në vendet e Evropës me emra sllavo-komunistë; bukuroshet shqiptare do të

Onomastika e Kosovës

151 vazhdojmë t’i shohim në ekranin global me emra italo-katolikë, këngëtarët shqiptarë do të këndojnë me emrat e këngëtarëve të muzikës rok të zezakëve të Amerikës, ndërsa gjyshet tona do t’i përkundin në djepa fëmijët shqiptarë duke u kënduar këngë të moçme, por me emra të rinj të telenovelave latinoamerikane etj. Në prag të kalimit në mijëvjeçarin e ri, në të gjitha aspektet jemi bërë pre e interesave nga më të ndryshmet dhe nga më të ulëtat. Në këtë fushë onomastika zë kryet e vendit. E megjithatë me onomastikën shqiptare, më parë se studiuesit dhe institucionet shkencore, vazhdojnë të merren gjuhëtarët e gjeografët, arkeologët e historianët, priftërinjtë e hoxhallarët, shkrimtarët e politikanët, patriotët dhe këngëtarët, që për onomastikën shkruajnë seriozisht, por nuk mendojnë seriozisht, që për onomastikën shkruajnë me laps dhe me kërrabë, apo që përmbajtjet e tyre i shpjegojnë me “rregulla fonetike” dhe me çifteli! Nëse për antroponiminë e viteve të fundit në Kosovë mund të thuhet se ka dalë për të mirë nga rrënojat orientale, nuk mund të thuhet aspak se ajo është e çliruar nga ndikimet e huaja. Rezultatet e analizës së një inventari të gjerë të antroponimeve më të reja që po zënë vend te të lindurit shqiptarë në Kosovë, më parë se sa të tregonin ngritje të vetëdijes kombëtare, do të nxirrnin krye te kthimi i një vetëdije të moçme shqiptare –krishterimi. Në realitet nuk ndodh kështu. Nuk besoj se një familje shqiptare e besimit mysliman do të pranonte që t’i

Begzad Baliu 152 vinte fëmijëve të saj emra të besimit katolik apo ortodoks.

Jo, arsyet e tyre janë arsye historike, janë refuzim i së djeshmes orientale dhe përpjekje për t’u kthyer në djepin euro-nacional. Skajshmëria e tyre nga orienti në oksidentin fetar është rezultat i mungesës së “Fjalorit kombëtar të antroponimisë”, i cili, në kushtet e sotme, do të mbulonte mjaftueshëm shkallën e lindshmërisë kombëtare. Viteve të fundit, pas rënies së murit ideologjik, në Kosovë, shtypi shqiptar, strukturat politike partiake, shoqatat kulturore dhe politike, administrata paralele shqiptare, institucionet arsimore dhe shkencore etj., kanë krijuar një anarki të padurueshme në emërtimin e vendbanimeve rurale, qyteteve, krahinave, hidronimeve etj., duke krijuar nga dy e më shumë fjalë a shprehje emërtuese. Në shtypin e përditshëm, të përjavshëm lokal e partiak, në shënimet administrative, në botimet arsimore, shkencore, politike e letrare, në tryezat politike e konferencat shkencore, trojet etnike shqiptare në Maqedoni quhen: Iliridë, Maqedoni Shqiptare, Maqedoni Perëndimore etj., trojet shqiptare nën administratën e sotme të Serbisë quhen: Kosovë Lindore, trojet shqiptare në Preshevë, Bujanovcë e Medvegjë dhe madje, në një konferencë shkencore, kam dëgjuar edhe për një propozim tjetër: Krahina e Moravicës; trojet etnike shqiptare në Mal të Zi nuk quhen me ndonjë emërtim të veçantë, prandaj, kur flitet për shqiptarët, thuhet „shqiptarët në Mal të Zi“, ndërsa popullata shqiptare në Shqipëri edhe më tutje, Kosovë quan trojet etnike

Onomastika e Kosovës

153 shqiptare nga Tivari e deri në Çamëri dhe kosovare quan popullatën shqiptare që banon në këto troje. Le të kujtojmë edhe njëherë se kufijtë e sotëm të Kosovës janë kufij të përcaktuar nga nomenklatura komuniste e Titos, që erdhi në pushtet në mbarim të Luftës së Dytë Botërore. Gjatë këtyre dy-tri viteve të fundit, në Kosovë është krijuar një anarki e paparë me riemërtimin e rrugëve, shesheve, zonave të qyteteve, vendbanimeve të reja, mikrotoponimeve, oikonimeve, makrotoponimeve, hidronimeve etj. Administrata pushtuese serbe e ka ndërruar deri në fund pasqyrën e onomastikës urbane: vendbanimet e reja me kolonistë emërtohen me emra të mitologjisë serbe dhe, natyrisht, pritet që t’i ndërrojnë ose t’ia përshtatin gjuhës serbe edhe emrat e fshatrave dhe të krahinave të tjera. Ndryshe nga administrata serbe, e cila i paraqet të gjitha këto edhe në shënimet zyrtare të dokumenteve administrative shqiptare, institucionet shqiptare nuk janë organizuar për t’i mbrojtur vlerat shekullore të tyre dhe nga ditoret në revistë, nga fjalimet e partive politike në leksikun e botimeve arsimore, nga shtypi i përditshëm në të folmet popullore, onomastika shqiptare ndryshon shumë. Është krijuar një gjendje alarmi, për vënien në binarë të së cilës duhet reaguar sa më parë. Le të sjellim disa forma të veçanta të ripagëzimit të emërvendeve:

154

Begzad Baliu

a) Mosnjohja e kuptimit të toponimeve. Krahina e Gallapit shënohet në disa trajta gjuhësore: Gallap, Gollap, Gollak e diku tjetër madje edhe Çveshtinë. Tradita popullore e ka Gallap, administrata serbe Gollak. Studiuesit shqiptarë, të mbështetur nga disa dokumente relevante historike, etimologjinë e nxjerrin nga fisi ilir Gallabroi, ndërsa kumarxhinjtë e sotëm, duke i marrë të dyja variantet toponimike për sllave, krahinën e Gallapit e quajnë Çveshtinë! b) Përkthimi i toponimeve për shkak të prapashtesës sllave. Katundin Kryshec të Komunës së Obiliqit, administrata serbe e shënon Kryshevc, ndërsa “administrata” e shtypit shqiptar dhe vendasit, nën direktivën e individëve apo të akteve politike, e quajnë Dardhishtë, duke e “përkthyer” krejtësisht toponimin për shkak të prapashtesës sllave! c) Toponimet që nuk sjellin vlera të njëmendta kombëtare. Oikonimi Sufrekë, i njohur deri më tani nga administrata serbe si Suharekë, tash quhet Sufrekë, Cufrekë (duke e lidhur prejardhjen e tij me Isuf Rekën), Sukrrëke dhe madje Suhari (sepse, sipas tyre, më parë paskan kaluar suharitë (kalorësit) e ushtrisë turke! Të njëjtën gjë mund të themi edhe për trajtën sllave të toponimit Zajmovë, rrëzë Drinit në Jug të Klinës. Siç mund të shihet, në këtë rast kemi të bëjmë me dy toponime, të cilat as në rastin e parë, as në të dytin, nuk tregojnë ndonjë situatë të lakmueshme.

155 d) Toponimet e pamotivuara nga mikrotoponimet e krahinave etnografike apo ajo shqipe përgjithësisht. Një numër të madh të fshatrave të Kosovës kanë filluar t’iu vënë emra të tillë, si: Lumbardhë, Shkabë, Fshati i Ri, Ferë dhe emra të tillë si këta, të motivuar nga fjalori kombëtar, në të cilin skajshmërisht mbisundon glotofagia apo, më saktë, onomatofobia ndaj strukturës onomastike të mëparshme. Pavarësisht nga ndjenjat e larta kombëtare dhe emocionale që janë krijuar në vetëdijen tonë, këto toponime, që në mënyrë të pakontrolluar e të pa institucionalizuar paraqiten në shtyp e më gjerë, çojnë në ndërrimin e pamjes autentike të onomastikës së Kosovës dhe rrezikojnë tkurrjen e saj kohore, shtresore e motivore, aq më tepër po të kemi parasysh se bartës të ndërrimit të saj janë kryesisht individët, grupet joprofesionale etj., ndërsa propozimet e tyre janë kryesisht të një semantike me ngjyrime të theksuara emocionale. A duhet të vazhdohet kështu? Jo. Individët, partitë politike, shoqatat kulturore a politike, gazetat lokale apo shtetërore nuk mund të jenë bartës të standardizimit, përshtatjes apo krijimit të ri të pasqyrës onomastike të Kosovës, nëse duam të ndërtojmë shtetin e Kosovës, nëse duam t’i bashkojmë trojet e ndara shqiptare në pesë shtete, nëse duam të krijojmë vetëdijen shtetërore mbarëkombëtare. Jam i vetëdijshëm se ndryshimet dhe rivlerësimet apo edhe standardizimi në

Onomastika e Kosovës

Begzad Baliu 156 onomastikën e Kosovës dhe onomastikën shqiptare në përgjithësi, do të ishin sigurisht të natyrës politike (gjuhësore a të sistemit kombëtar – politik), pra, vendimet e tilla që do të dilnin nga institucionet politike-shtetërore e shkencore të Kosovës, do të ishin akt dhe fakt politik, por deri te këto vendime detyrimisht duhet arritur me rrugë shkencore dhe assesi në mënyrë diletante siç veprohet tani.

Detyrat më të ngutshme të onomastikës sot Në Kosovë janë disa institucione shkencore e arsimore, të cilat do të mund të ishin bartëse të krijimit të vlerave të mirëfillta kombëtare, në fushë të onomastikës, rivlerësimit të saj etj., siç janë: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, Instituti Albanologjik, Instituti i Historisë, Fakulteti i Filologjisë, Fakulteti i Filozofisë – Dega e Historisë, Fakulteti i Orientalistikës, Fakulteti i Shkencave Matematiko-Natyrore – Dega e Gjeografisë etj. Sot nuk ka dyshim se bartësi më i veçantë, i cili gjendet në krye të kërkimeve shkencore dhe përcjell e studion në sinkroni e diakroni onomastikën shqiptare në përgjithësi dhe onomastikën e Kosovës në veçanti është Sektori i onomastikës në Institutin Albanologjik të Prishtinës. Cilat janë detyrat më të ngutshme që dalin sot në fushë të onomastikës? 1. Përgatitja e “Fjalorit drejtshkrimor të onomastikës së Kosovës”. Në këtë fjalor praktik me përdorim të përgjithshëm në shtyp, administratë, arsim, shkencë dhe kulturë, duhet të jepen

Onomastika e Kosovës

157 udhëzime për së paku 1500 vendbanime dhe rreth 500 toponime, hidronime e oronime të veçanta sipas këtyre rregullave: a) Të jepen udhëzimet dhe shpjegimet për secilën njësi veç e veç, ndërsa forma standarde të jepet në fillim, sipas normave të drejtshkrimit të gjuhës shqipe, pra, sipas rregullave fonetike e morfologjike të shqipes ose sipas traditës së krijuar në gjuhën tonë. b) Të zgjidhen drejt divergjencat rreth drejtshkrimit të disa toponimeve si: Novo Bërdë (Novobërdë), Novo Sellë (Novosellë), Fushë Kosovë (Fushkosovë) etj. c) Onomastika e ndikimeve pushtuese, ajo e ndikimeve dygjuhësore, onomastika romake, grekobizantine, onomastika latine dhe sidomos ajo sllave mesjetare, sigurisht jo aq e dukshme sa theksohet shpesh edhe ndër studiuesit shqiptarë, duhet të shkruhet sipas normave të drejtshkrimit dhe drejtshqiptimit të gjuhës shqipe, deri sa të hartohet “Fjalori etimologjik i onomastikës së Kosovës”. d) Nëse banorët e një vendbanimi insistojnë të ndërrojnë emrin e tij, që është njëherazi një e drejtë legjitime e kësaj etnie, kjo të bëhet nën kontrollin e institucionit shkencor, të ngritur për këtë rast ose për të gjitha rastet e kësaj natyre. e) Në pajtim me vullnetin e banorëve të atyre vendbanimeve, të shikohet mundësia e ndryshimit të oikonimeve të tipit: Gjylekar, Muqibabë, Karaqevë, Karadak etj., për shkak të konotacioneve pezhorative dhe asociacioneve të tjera negative që shkaktohen

Begzad Baliu 158 gjatë përdorimit të tyre dhe për të mënjanuar parregullsitë gjatë komunikimit ndërmjet gjinive të ndryshme te shqiptarët. Gjuhësia shqiptare në këtë drejtim ka përvojën e ndryshimit të emrit të qytetit të Leshit në Lezhë etj.

f) Një numër i vogël i fshatrave me popullatë uninacionale dhe multinacionale mbajnë emrat ose llagapet e imponuara të individëve ose ushtarakëve, që, pas vitit 1912, kanë bërë krime të përgjakshme mbi popullatën e asaj ane; prandaj, meqë toponimet e tilla shkaktojnë trysni socio-politike, ato duhen mënjanuar në pajtim me kërkesat e banorëve të atij vendbanimi dhe në pajtim me natyrën e onomastikës së asaj ane. 2. Krahas “Fjalorit drejtshkrimor të toponimisë së Kosovës” duhet punuar edhe një “Fjalor drejtshkrimor i antroponimisë së Kosovës”, në të cilin, përveç emrave kombëtarë, duhet të përfshihen edhe një dorë emrash me ndikim oriental dhe oksidental, me qëllim që të arrihet përshtatja e tyre (deri sa të përdoren ndër shqiptarët) sipas rregullave të drejtshkrimit të gjuhës shqipe. 3. Duhet punuar për një “Fjalor të antroponimisë kombëtare” të formatit të mesëm, në të cilin do të përfshiheshin: a) Antroponimia kombëtare; b) Antroponimia historike-kombëtare, dhe c) Do të personalizohej një inventar i gjerë i fjalësit të shqipes.

Onomastika e Kosovës

159 Në këtë fjalor do të duhej të sqaroheshin edhe shumë parregullsi lidhur me emërtimet e reja, shpesh të pamotivuara ose të formuara jashtë rregullave të nomenklaturës gjuhësore të shqipes. 4. Në Sektorin e onomastikës të Institutit Albanologjik të Prishtinës duhet të themelohet revista (vjetari) për onomastikë (propozoj) me titull “Onomastika e Kosovës”, e cila do të përcillte rrjedhat hulumtuese e studimore në fushë të onomastikës, para së gjithash të Kosovës, do të botonte prirjet teorike të studimeve në fushë të onomastikës në rajon dhe në botë etj. 5. Duhet të vazhdojë me ngulm (pavarësisht prej gjendjes në të cilën është: a) hulumtimi dhe regjistrimi i onomastikës në terren, sipas kritereve të rrepta shkencore, përmes vjeljeve me anë të pyetësorëve të onomastikës dhe nga hulumtues, të cilët duhet të kenë kryer më parë testimin para një komisioni profesional në Institutin Albanologjik të Prishtinës; b) Botimi i onomastikës ilire; c) Botimi i onomastikës antike greke e romake; d) Botimi i inventarit të krisobulave kishtare; e) Botimi i inventarit të antroponimisë dhe toponimisë së dokumenteve të administratës osmane; f) Botimi i Fjalorit të onomastikës së krahinave etnografike veç e veç; j) Botimi i onomastikës së letërsisë popullore;

160

Begzad Baliu

k) Botimi i onomastikës së krijimtarisë letrare etj. Studimet tona në fushë të onomastikës, besoj se do të bënin një hap vendimtar, vetëm kur të krijohen kushtet për organizimin e një simpoziumi të ri të “Onomastikës së Kosovës” dhe kur të përfundohej versioni i parë i “Fjalorit etimologjik të onomastikonit të Kosovës”. (1996)

Onomastika e Kosovës

161

BOTIME NË FUSHË TË ONOMASTIKËS

162

Begzad Baliu

Onomastika e Kosovës

163

ETNOMIMI ARBËRESH – SHQIPTAR NË RRJEDHAT GJUHËSORE E HISTORIKE Hyrje E përditshmja e Prishtinës, “Bujku-Rilindja”, prej datës 15 janar – 3 shkurt 1996, botoi fejtonin e Engjëll Sedajt “Etnonimi arbëresh - shqiptar”. I shkruar nga njëri prej njohësve më të mirë të perëndimit, – nën prizmin e të cilit pretendohet të shihen etnonimet arbëreshe-shqiptare, – dhe duke qenë njëri prej problemeve më të rëndësishme me të cilin janë marrë për një kohë të gjatë historianët, gjuhëtarët dhe kulturologët shqiptarë, ky fejton zgjoi interesim të dukshëm në rrethin e gjerë të lexuesve, ndonëse nuk mungonin as vërejtjet. I nxitur nga vlerësimet e përgjithshme, Engjëll Sedaj 48 , duke e plotësuar veç të tjerave edhe me një hyrje dhe përmbledhje në gjuhën angleze, këtë fejton e botoi si vëllim më vete në Institutin Albanologjik të Prishtinës.

48

Etnonimi arbëresh – shqiptar (Kontribut për autoktoninë e shqiptarëve), Botoi Instituti Albanologjik i Prishtinës, 1996, f. 138.

164

Begzad Baliu

Konteksti i studimit historik të etnonimit arbër Libri hapet me një fragment të recensentit të parë, studiuesit Rexhep Ismajli, i cili i njofton lexuesit se fjala është për një vepër që “merret me një çështje të vështirë dhe të ndërliqshme filologjike (më pak) dhe historiko-kulturore (në thelb)” (f. 4) dhe me një parathënie shpjeguese mbi idenë që e shtyu autorin për të përgatitur një sintezë shkencore për etnonizimin arbëresh-shqiptar, pas gjithë atyre studimeve të bëra deri më tani nga autorë shqiptarë dhe të huaj. Siç mund të shihet, shkak i parë ishte mendimi i historianes serbe Fanulla Papazogllu se, krahasimi i arbërve me albanët (ilirët) “mbështetet në ngjashmërinë e rastësishme të emrave” 49 (f. 5). Më poshtë autori sjell edhe mendimin e një studiueseje greke, Eras Vranusit, të thënë më 1970, se “shprehja e Ana Komnenes to ex Arbanon hormomeno Komiskorti (“ia ka lënë Komiskorit të arbërve”), nuk jep kuptim etnik (të shqiptarëve), por jep kuptim administrativ të Arbanonit” (f. 5). Këtu do shënuar ndërkaq se ata që kanë përcjellë rrjedhat shkencore, kanë mundur të vërejnë se interesimi i autorit të këtij libri për problemin e etnonimit arbëreshshqiptar është i hershëm dhe se pjesë nga vëzhgimet e tij të lidhura ngushtë me çështjen e arbrit i ka diskutuar edhe në disa tubime shkencore në Tiranë, Shkup, Ulqin, Prishtinë e gjetkë, e gjithashtu pjesë të saj i ka botuar në disa revista e studime të veçanta. Sikurse shkruan edhe vetë autori në përmbajtjen e
49

Shih, Iliri i Albanci, Beograd. 1988, 169.

Onomastika e Kosovës

165 shkurtër, në këtë libër “duke u mbështetur në literaturën shkencore për emrat e popullit shqiptar si dhe në burimet historiografike, autori ndjek vazhdimin e etnonimit arbëresh prej kohës antike, deri më sot […], sipas një metodologjie historiko gjuhësore krahasimtare” (f. 8). Pas parathënies, çështja e etnonimit arbër trajtohet në Hyrje duke filluar me interesimet e J. Tunmanit (1746-1778) e deri në ditët tona. Këtu shoshiten kryesisht çështje historike, arkeologjike, gjuhësore e kulturore, me të cilat autorë të ndryshëm janë përpjekur të përcaktojnë vendndodhjen e kryeqytetit të albanëve antikë, duke filluar me hartën e Ptolemeut, pastaj me hulumtimet e V. Tomashekut, të J. F. Falmajerit, Ksylanderit, Dozonit etj. Autori bën mirë që, krahas emërtimit të shqiptarëve me emra të ndryshëm nga të huajt gjatë historisë dhe sot, sjell edhe një pasqyrë të emërtimit të popujve edhe më të mëdhenj se shqiptarët, për të dëshmuar se fjala është për një dukuri të natyrshme historike, që ka lindur si rezultati i fqinjësisë së popujve, luftëtarëve, pushtimeve të ndërsjella, ndikimeve kulturore, përkimeve gjuhësore, madje jo vetëm në Gadishullin Ballkanik, por edhe në Evropën Perëndimore e Qendrore. Për sa u përket shqiptarëve, autori sjell edhe emërtimet e brendshme, sepse, sipas autorit: “ndër shqiptarët, përveç emërtimeve arbënesh dhe shqiptar, ekzistojnë emërtime të tjera sipas shtrirjes krahinore - rajonale më të gjera dhe më të ngushta, siç janë: gegë (Gegëri), toskë (Toskëri, Toskëni), çamë (Çamëri),

Begzad Baliu 166 pastaj: matijan, pultjan, llapjan, drenicas etj., kurse popujt e tjerë na quajnë: albanian, albansis, albanese, albaner, albanci, arnaut, arvanit, raban etj” (f. 12).

Nuk më duket se qëndron këmbëngulja e përsëritur e autorit që kalimi nga ilirët te shqiptarët të shikohet vetëm përmes etnonimit arbër. Siç dihet, shqiptarët kanë përdorur edhe emrat “sporadikë”, siç i quan Sedaj, - epirotas, makedon etj., të cilët nuk duhen përjashtuar nga ky proces. Të pranosh vetëm emrin arbër, si përcaktues të etnonisë së sotme shqiptare, do të thotë të rrudhësh shumë hapësirën gjeografike të trojeve shqiptare ndërmjet trojeve të djeshme etnike dhe të sotme shqiptare, d.m.th. të rrudhësh shumë shtrirjen territoriale shqiptare dhe të zvogëlosh disa herë numrin e “shqiptarëve” të sotëm, gjatë antikës dhe mesjetës. Pikëpamjet e studiuesve shqiptarë dhe të huaj Studiuesi Engjëll Sedaj, duke iu qasur etnonimit arbër, mbështetet edhe në lëndën etnografike e të folklorit, por veçanërisht te rezultatet gjuhësore të Çabejit, pa anashkaluar këtu vërejtjet dhe mendimet e historianëve, si: Aleks Buda, Kristo Frashëri, Fanulla Papazogllu etj., pastaj gjuhëtarët Idriz Ajeti, Rexhep Ismajli, Dhimitër S. Shuteriqi etj. Në një artikull të veçantë, me mbështetje të mirë historike, historiografike e arkeologjike, autori trajton shtrirjen dhe vendin e formimit të albanëve antikë dhe të Albanopolit të tyre. Në mbështetje të njohurive të sotme të historisë dhe sidomos

Onomastika e Kosovës

167 arkeologjisë, autori e gjen këtë vend midis Matit e Shkumbinit, duke pranuar mendimin e Selim Islamit për Zgërdheshin si qendra më e madhe arkeologjike e njohur në atë zonë. Po këtu, autori trajton edhe marrëdhëniet historike ndërmjet krahinave dhe qyteteve shqiptare gjatë antikitetit e mesjetës në shumë aspekte, duke vënë në përdorim edhe disa çështje të ndikimeve gjuhësore ndërmjet greqishtes e shqipes, të cilat shpjegojnë shumë çështje historike, edhe për faktin se shqipes i mungojnë dokumente të shkruara gjatë antikitetit dhe mesjetës në krahasim me greqishten. “Shikuar sub specie mundi, – shkruan autori – etnonimi alban, në këtë shkallë të vetëdijes së zhvilluar, dëshmohet në rrjedhat e fuqisë titanike traditore, që gjatë shekujve ishte më e fuqishme se raca, religjioni dhe ekonomia” (f. 37). Le të shihet këtu edhe përkufizimi i përafërt i studiuesit Zef Skiroi i Ri (Giuseppe Schiro Jr.), të cilin studiuesi Sedaj nuk e ka konsultuar, sepse, po ta konsultonte, jo vetëm do të kishte plotësuar rezultatet e tij, por do të përfitonte edhe zgjidhje të reja: “Duke krahasuar me kujdes shprehjet arbëreshe ndër shkrimet greke – të pabotuara, por që gjenden në shtyp – më ra në sy se në fjalën Arbër përmblidhen vlera kuptimore që kapërcejnë shënimin e thjeshtë si emër i një populli e se ky emër reflekton më tepër botën etnike të fisit (“kuptimi historik i Arbërit e përgjigjja e tij në vetëdijen e popullit arbëror” 50 ). Këta ishin njerëz që
Shih, SNFP Seminari Ndërkombëtar i Federatës Panshqiptare “Vatra”, Nju Jork, 28-30 nëntor 1969, f. 79.
50

Begzad Baliu 168 jetonin në kultin atavik të lirisë së individit dhe të njëjtës strukturë familjare: më pëlqen të kujtoj se historianët bizantinë i quajnë arbëreshët njerëz pa udhëheqës, pa kryetarë. Ishin njerëz që u lëshojin grave, të rinjve dhe të vjetrave kujdesin e shtëpisë dhe të arave dhe vinin si ideal të jetës trimërinë dhe respektin absolut të fjalës së dhënë, të besës” 51 .

Struktura gjuhësore e etnonimit arbër Në kapituj të veçantë, trajtohet historiku dhe trajtat e përdorimit të etnonimit arbër në gjuhën romane, - me theks të veçantë në variacionin r/i dhe rotacizmin n/r, si edhe në gjuhët sllave e në turqisht. Qëllimin që i ka vënë vetes, autori e ka shpjeguar dhe zgjidhur brenda kapitujve “Etimologjia e fjalës arbër” dhe “Trajta më e re e etnonimit «shqiptar»”. Duke filluar me Gustav Majerin, autori i kthehet edhe një herë rrënjës së etnonimit arbër: nga baza indoevropiane “albn në lidhje me lat. Albus” (f. 81), për të konsultuar më tej edhe Petar Skokun (alb-, arb-), i cili e nxjerr këtë rrënjë si paraindoevropiane; si dhe Vinçeno Dorsen, M. Pavlloviqin, i cili, bazën e arb-, e konsideron me bazë ilire; studiuesin Idriz Ajeti, i cili, duke sjellë mendimin e Holger Pedersenit, shpreh mendimin se “trajta alb- është sekondare, e dalë nga baza arb” (f. 84). Në këtë aspekt, ai rimerr edhe disa çështje të prapashtesës – esh dhe të “betacizmit rv : rb” (f. 86). Autori, për arsye të ndryshme gjuhësore, por edhe historike, konsulton
51

Po aty, f. 81.

169 edhe shumë studiues shqiptarë ose të huaj, por mbështetje kryesore gjen te studiuesi E. Çabej, që për më shumë se dyzet vjet, e ka trajtuar etimologjinë e etimonit arbër në disa artikuj. Në këtë aspekt, mendoj se më e rëndësishme se çështja e betacizmit, këtu është çështja e variacionit l : r. Studiuesi shqiptar Petro Zheji shkruan se “Arbania (Arbëria) dhe Albania janë e njëjta gjë”, “meqenëse ar dhe al janë semantikisht identike” 52 . Në anën tjetër, Leonard Blumfildi ka konstatuar se “gjuhët indoevropiane tregojnë po ashtu edhe një mosdallim të vjetër të /l/-së dhe të /r/-së, që është shpjeguar si shkak i substratit që kishte vetë njërin ose asnjërin nga këta tinguj” 53 . Zgjidhja e këtij problemi në gjuhësinë shqiptare besoj se këtu do të jepte përgjigje edhe në disa çështje të rëndësishme të fjalorit etimologjik. Ne po e shtojmë këtu edhe një mendim të Zef Skiroi i Ri (Giuseppe Schiro Jr.), që e ndihmon çështjen tonë jo vetëm në aspektin gjuhësor: “Nuk duhet të jesh glotolog për të zbuluar që αλβανος e arbër janë fjalë të një rrënje se arbër – gegërisht arben – është rezultat i një evolucioni fonetik gjatë shekujsh në gojën toske. Nëse ne marrim në shqyrtim zhvillimet semantike të αλβανος, nga popullsia greke e Epirit që jetonte bashkë me arbëreshët dhe rrjedhimisht nga kronisti i Tokajve, – i cili ishte një grek fanatik nga Janina, – ne mund të depërtojmë në vlerat semantike të fjalës “arbër, vlera semantike e të cilit na reflektohet nga gjuha greke
52 53

Onomastika e Kosovës

Petro Zheji, Shqipja dhe sanskritishtja. I, Tiranë 1996, f. 69.

Leonard Blumfild, “Të huazuarit intim”. Në Vesel Nuhiu [përg.], Ndikimet ndërgjuhësore, Prishtinë, 1990, f. 37.

Begzad Baliu 170 dhe motike, që nuk ishte e panjohur nga të parët tanë” 54 .

“Fjala αλβανητις përkthen termin arbëresh dhe shënon arbëreshin në individualitetin e tij: αλβανηται ose αλβανητες janë shumë arbëreshë [...]. Kjo është forma që i qëndroi kohës: e vetmja sot në përdorim në greqishten dhe motike” 55 . “To αλβανον është një fjalë netre [asnjanëse], me kuptim kolektiv e mund nënkuptoi γενος =fis.” 56 “Të gjithë popujt e tjerë, duke u marrë në entitetin global të tyre, shënohen zakonisht me emrin mashkullor, njëjës apo shumës, por jo me trajtën neutër” 57 . “Lirisht dhe haptas të shkoj për mes të krahinave arbëreshe. Është e qartë se këtu për metonimi τα Αλβανα shënon jo aq arbëreshët, sa krahinat e banuara nga Arbëreshët. Nga këtu del se çdo krahinë e banuar është në vetvete αλβανηον” 58 . Ashtu siç u tha për greqishten, ku shënohen dy grupe kuptimesh αλβανονe αλβανα me vlerë të njëjtë, dhe αρβανητις. Keta (Chetta) duke iu përshtatur të folmes së kohës, përdor dy forma: një arbër dhe tjetra është “arbëreshë” dhe, ashtu si në greqishte,
54 55 56 57 58

Skiroi, vep.e cit., f.81. Po aty, f. 81. Po aty. Po aty. Po aty, f. 82.

Onomastika e Kosovës

171 forma e parë shënon “arbëreshin” ose shqiptarin si përfaqësues i fisit, ndërsa arbëreshë-arbëreshi shënon individin arbëresh në vetvete. Ndryshimi sot, duke dalë jashtë përdorimit fjala arbër, duket i stërholluar, por është lehtë për t’u kuptuar nga ai që njeh kuptimin e ri e të vjetër të fjalës arbëresh” 59 . “Pra kuptimi arbër është arbëresh ose shqiptar duke theksuar sidomos “fisin” si dhe dheun ku jetojnë Arbreshët e Shqiptarët. Pra, ku arbreshi vë vatrën e tij aty është “Arbër”: do me thënë “Shqipëri” [theksojmë se Chetta nuk përdor formën Arbëri]. Rrjedhimisht Arbria nuk gjendet vetëm brenda kufirit politik të Shqipërisë së sotme, por në çdo pjesë të dheut ka dhizet flaka e një vatre shqiptare: në Greqi, në Ungari, në Rumani, Jugosllavi, Turqi, Itali dhe Amerikë. Vlerë mistike e fjalës: aty ku shqiptari vë gurin e vatrës së tij, ajo shtëpi bëhet Arbër. […] Është Shqipëri mistike, një Shqipëri spirituale me plotësimin e të gjitha vlerave morale që çdo shqiptar trashëgon nga autoriteti atëror dhe ja u pason pasardhësve me besnikëri” 60 . Konteksti kulturologjik Duke mos i vënë vetes si detyrim mbrojtjen e një teze të tillë, jo për të polemizuar, por për të njohur lexuesit me një koncept gjuhësor-historik, gjuhësor e posaçërisht kulturor shqiptar, po sjell këtu një tipologji të emërtimit të shqiptarëve nëpër shekuj:
59 60

Po aty, f. 83. Po aty, f. 84.

172 I. Aspekti historik: Ilir Epirotas Maqedon II. Aspekti etno-historik: Arban (Alban) Epirotas Maqedon Shqiptar III. Aspekti fetar: Mysliman Katolik Ortodoks IV. Aspekti kulturor: Osmanli (turk) Latin Arum V. Aspekti krahinor Geg

Begzad Baliu

Onomastika e Kosovës

173

Tosk Kosovar Mirditor Matjan Drenicas Lab Llapjan VI. Aspekti përkeqësues Arbër Malok Katundar VII. Aspekti metaforik Arbëror Shqiptar Malësor Rrjedhimisht, etnonimi arbër del më shumë si një metaforë që në kontekstin e plotë etnik, por që ka mbështetje historike, gjuhësore, kulturore, fetare etj., në gjithë truallin e shqipes apo në tërësinë e tij. Etnonimi arbër edhe më tutje do shqyrtuar në aspektin historik, etnografik, gjuhësor, kulturor etj. Vetëm duke pasur dallimet dhe përbashkësitë e tyre,

Begzad Baliu 174 ne mund t’ia bëjmë vendin dhe t’ia gjejmë peshën etnonimit në fjalë.

Arbër dhe “shqiptarë” Çështja e parë që të bie në sy në kapitullin “Trajta më e re e etnonimit «Shqiptar»”, është vënia në thonjëza e etnonimit shqiptar. Pasi gjen mbështetje te studiuesi Çabeji dhe te disa studiues të tjerë, se “emri shqiptar, Shqipëri, duket të jetë imponuar në kohë të re” 61 , autori bën çmos për të përforcuar “dëshmitë e tij” për antitrupin aziatik shqiptar, që iu ngjit etnonimit arbëresh, duke zbutur edhe mendimin e Rexhep Ismajlit, për mendimin tim nga më të qëndrueshmit, se ndërrimi i etnonimit u imponua “natyrshëm në kohën e krijimit të kombit”..., që natyrisht erdhi si rezultat i “ndryshimeve më të thella sociale, politike e konfesionale” 62 . Për studiuesin Sedaj, etnonimi arbëresh është përcaktues i ndërgjegjes kombëtare, evropiane etj., kurse “ideologjia islame” (autori emërton katolicizmin “fe”, ndërsa islamizmin “ideologji”, sikur të fliste për një fe dhe një ideologji), ishte “shkombëtarizim i popullit, e që shënon një shkallë të caktuar humbjen e ndërgjegjes kombëtare”. Një mendim i tillë kujtoj se është krejtësisht subshkencor dhe i ndërtuar mbi motive jashtëfetare, që nuk do të duhej t’i arsyetonte e aq më tepër t’i
61 62

Po aty, 105. Po aty, f. 106.

Onomastika e Kosovës

175 thoshte një studiues i përmasave të E. Sedajt. Përveç kësaj, autori, shprehjen “e imponuar” të studiuesit Çabeji, e shpjegon si “e dhunuar, përdhunuar” etj., për të bërë më pas krahasime ndërmjet trajtave arbëresh: shqiptar dhe shqiptar: shqiptari. Krahas përpjekjes për të kurorëzuar mendimin e tij, autori sjell edhe mendimin e Çabejit për përdorimin e stërkequr të etnonimit arbër, që unë këtu po e sjell më të plotë nga një botim më i hershëm: “një stërkeqje analoge [me malësorët e Veriut të Shqipërisë, - B. B.] ka pësuar në Vlorë fjala arbëresh: arbëror, siç dihet, quhen banorët e Arbrit, pra, të një pjese të Labërisë e të rretheve të Vlorës […], qytetari i Vlorës, (arbëreshit, bariut të vrazhdë dhe shumë herë të ndyrë të maleve që zbret në qytet, i dha një kuptim pezhorativ si “njeri i ndyrë, i pagdhendur”, tamam siç ndodhi me malokun në Veri” 63 . Në këtë rrugë mbase duhen parë edhe shprehjet e mëvonshme: shqiptar e katundar (Gjakovë), qytetar e katundar-malok etj., të cilat s’ka dyshim se dolën si rezultat i ndryshimeve social – ekonomike e kulturore e jo krejtësisht fetare, siç këmbëngul autori. Dhe i bindur se ia ka arritur qëllimit, studiuesi Sedaj, del me propozimin që tani e tutje, etnonimi arbër dhe toponimi Arbëri të përdoret në vend të etnonimin shqiptar dhe toponimit Shqipëri” (f. 122). Kuptohet, për lexuesit e informuar, as kjo nuk është e re. Propozimi i këtij studiuesi, sado i arsyetuar dhe i metaforizuar qoftë, është në të vërtetë i njohur që
63

Shih, Eqrem Çabej, Linguistika, f. 53.

Begzad Baliu 176 nga fundi i shekullit të kaluar, kur, sipas mendimit të disa intelektualëve shqiptarë, kufijtë e shtetit të ardhshëm autonom duhej të kufizoheshin vetëm brenda popullsisë shqiptare të besimit katolik. Fjala është për një ndërmarrje shkencore me shumë interes, për kurorëzimin e së cilës, kushti i parë është të liruarit nga kompleksi i fajësisë kolektive ose të fajësuarit krahinor, fetar, kulturor, gjuhësor etj.

Siç duket, prej periudhës së Rilindjes e këndej, në mos edhe më herët e deri më sot, nuk jemi çliruar nga kompleksi i prejardhjes së popullit shqiptar e të gjuhës shqipe. Në qoftë se vendi i prejardhjes së popullit shqiptar – për çka angazhohet edhe studiuesi Sedaj në nëntitullin “Kontribut për autoktoninë e shqiptarëve” – ka qenë përcaktues historik dhe politik për krijimin e shtetit shqiptar dhe vendin e gjuhës shqipe në trungun e gjuhëve indoevropiane, atëherë përse ndryshimet e brendshme, që erdhën si rezultat i forcave të jashtme, duheshin parë si shenjë e fatkeqësisë që vjen nga historia dhe kjo reflektohet aq fuqishëm në të ardhmen? Pra, pse kalimi nga etnonimi arbër në etnonimin shqiptar ishte një fatkeqësi historike? Për arsye se, sipas autorit, shqiptarët që kaluan në besimin islam, pranuan edhe veshjen islame edhe jetën islame, prandaj përballë Evropës, shqiptarët u kthyen me fytyrë nga Lindja (siç!). Ka shumë arsye që e kundërshtojnë këtë mendim: historike, etnike, gjuhësore, kulturore, fetare etj., prej të cilave po i japim vetëm disa:

Onomastika e Kosovës

177 - së pari, tashmë të gjithë studiuesit kanë pranuar tezën se shqipja i takon grupit satem, domethënë lindor, të gjuhëve indoevropiane, ndërsa ilirishtja i takonte grupit centum; -së dyti, shqiptarët janë kthyer me fytyrë nga Lindja para se të pranonin islamizmin, pra, atëherë kur kisha e krishtere u nda në katolike dhe ortodokse; -së treti, shqiptarët dhe gjuha shqipe nuk kanë ndonjë lidhje familjare me ndonjë nga popujt ose grupet e popujve të Evropës Perëndimore, përveç besimit katolik që mban një pjesë e popullatës dhe shkrimit (latin), të përgjithësuar vetëm në shekullin XX, sado që dëshmitë historike, si ajo e Brokardit, japin të dhëna për përdorimin e shkrimit latin së paku që nga fillimi i shekullit XIV, prandaj, mbase nuk është e rastit që gjuha shqipe dhe kultura e saj në katedrat e institucioneve shkencore të Evropës, mësohet në katedrat e gjuhëve të Lindjes e, madje, edhe të gjuhëve sllave; -së katërti, siç e provojnë shumë dokumente, shqiptarët nuk arritën të kalojnë jo vetëm në besimin katolik si shumicë, por as në krishterimin në tërësi; -së pesti, por jo së fundi, shqiptarët asnjëherë nuk kanë mbajtur ndonjë qëndrim të veçantë për kalimin e organizuar në besimin islam. Përkundrazi, kanë qenë rrethanat historike ato që, në mënyrë afatgjatë, i kanë kushtëzuar këto ndryshime, qoftë edhe në mënyrë të pjesshme. Vitet e fundit, këto rrethana i ka përcaktuar mjaft mirë historiani Kasem Biçoku: “Gjatë shekujve të

Begzad Baliu 178 Mesjetës, pas organizimit të kishave sllave e greke me prirje të theksuara asimilimi ndaj shqiptarëve, krahas antroponimisë me formë të dalluar kombëtare, në trevat shqiptare dhe sidomos në zonat periferike, ku ushtruan veprimtarinë e tyre klerikët sllavë e grekë, u përhap gjerësisht te shqiptarët edhe antroponimia sllave e greke. Në këtë drejtim ka ndikuar shumë zhvillimi i liturgjisë në gjuhën greke e në atë sllave, gjë që ka ndihmuar në asimilimin e një pjese të shqiptarëve prej fqinjëve [...]. Përbërja shqiptare e klerit katolik dhe shkollimi paraprak i tij në Shqipëri i dhanë besimit katolik tiparet e një feje kombëtare që ndikoi shumë në rritjen e vetëdijes kombëtare të shqiptarëve. Katolicizmi u bë një barrierë e fuqishme kundër asimilimit sllav, po ashtu, siç do të bëhej më pas islamizmi. Në kushtet e ndarjes së shqiptarëve në dy rite kristiane, në katolikë e ortodoksë, dhe të mungesës së një kishe kombëtare të organizuar, përhapja e islamizmit shfaqej edhe si një proces i ruajtjes së individualitetit kombëtar përballë veprimtarisë asimiluese të kishave greke e sllave” 64 . Natyrisht, nuk është fjala këtu për zgjidhjen e problemit, por për sintezën më të mirë rreth së cilës sillet pjesa më e madhe e studiuesve që merren me këtë problem.

Kasem Biçoku, “Viset etnike shqiptare në Mesjetë dhe përhapja e emrit kombëtar Arbër (Arbëri, Albani)”, në Studime historike, nr. 1-4, 1992, Tiranë, 1995, f. 35.

64

Onomastika e Kosovës

179

Dilemat dhe kundërthëniet? Ata që ngulin këmbë për katolicizmin kombëtar si kusht të parafytyrimit të shqiptarit euro perëndimor, harrojnë trashëgiminë kulturore ilire, bashkëjetesën e gjatë me kulturën greke dhe rrezatimin e saj kulturor ndër ilirët e të ilirëve ndër ta, më shumë sesa kultura perëndimore, si dhe katolicizimin vetëm të pjesshëm të shqiptarëve. Përkrahësit e përparësisë së ortodoksisë harrojnë se, edhe pas ndarjes së Kishës Lindore, ndikimi gjuhësor e fetar i Romës ishte edhe për më se dy shekuj i qëndrueshëm, ndërsa shqiptarët ishin dobësuar shumë gjatë rrënimeve që sollën fiset vandale – nuk u është bërë e mundur të kalojnë në ortodoksizëm. Aq më tepër kur pushtuesi që mbretëronte (romak, grek ose sllav), përcaktonte edhe organizimin fetar, gjuhësor (administrativ) e kulturor në atë pjesë të trojeve shqiptare. Këta vërtet do të kishin shumë të drejtë nëse shqiptarët do të kishin mundësi për t’u integruar brenda territoreve etnike, duke u çliruar nga prirjet çintegruese që u kishin imponuar pushtuesit romakë, grekë e sllavë, dhe nëse, pas ardhjes së sllavëve e më pastaj edhe pas pushtimit prej Perandorisë Osmane, prirjet çintegruese kulturore, sociale dhe gjuhësore brenda trojeve etnike shqiptare nuk do të ishin aq të theksuara. Nuk më duket i drejtë as konstatimi i disa studiuesve se, pas pranimit me dhunë të ortodoksisë

Begzad Baliu 180 (sllave), shqiptarët kaluan në besimin islam dhe shpëtuan nga sllavizmi.

Së pari, te shqiptarët, kalimi në besimin ortodoks i kishës sllave ende nuk ishte ngulitur si kulturë shpirtërore dhe, së dyti, shqiptarët më parë se sa të përqafonin besimin ortodoks (sllav) me të cilin do të fitonin lirinë shpirtërore, pranuan islamin dhe përfituan jo vetëm lirinë shpirtërore, por edhe privilegjet shtetërore, ekonomike e social - kulturore. Pra, kjo ishte çështje e raportit të forcave, me ç’rast shqiptarët, pa kishë autoqefale të organizuar dhe me thyerje të fuqishme (të shkaktuara nga pushtimi i vendit të tyre prej tri fuqive të kohës), e që çonin nga rrjedhat centrifugale të pjesëve të saj politike, kulturore, gjuhësore etj., mund të bashkoheshin vetëm andej nga ishte më i fuqishëm gravitacioni shtetëror-administrativ. Sot, ndërkaq, gabimin më të madh e bëjnë ata që, në vend që të gjykojnë historinë, duan ta përmirësojnë atë brenda natës. Cinizëm i llojit të vet është edhe deklarata e politikanëve dhe shkencëtarëve, kur njëzëshëm thonë se tri (katër) fetë janë pasuri shpirtërore e madje kulturore e shqiptarëve. Feja, cilado qoftë ajo, vërtet është pasuri shpirtërore, por deklarata për pasurinë e shqiptarëve, sepse u takojnë tri besimeve, është demagogji politike e politikanëve, tragjedi historike e shqiptarëve dhe mjerim shkencor i shkencëtarëve. Secili pushtues imponon kulturën, gjuhën dhe fenë e tij dhe kjo s’ka pse të ekzagjerohet as në rastin tonë.

Onomastika e Kosovës

181 Në këtë libër, studiuesi Engjëll Sedaj përpiqet së tepërmi që të gjejë dallimet ndërshqiptare të besimeve të ndryshme dhe përparësitë e fesë katolike përballë islamizmit, të para këto nga këndi i historisë, gjuhës dhe traditës, si shkaktare të fatkeqësisë së sotme të shqiptarëve. Sado që këmbënguljet e autorit pretendojnë të jenë historikegjuhësore, dhe madje kulturore - historike, në të vërtetë, në të dy rastet pretendojnë majën etnoshpirtërore të popullit shqiptar dhe pamjen historike të tij.

182

Begzad Baliu

SHQIPTARËT DHE PROBLEMI PELLAZGJIK Disa teza për prejardhjen e popullit shqiptar dhe të gjuhës shqipe 65 Ka më shumë se tre shekuj që prejardhja e popullit shqiptar dhe sidomos e gjuhës shqipe janë problemet themelore me të cilat merren filozofët, historianët, linguistët, shkrimtarët shqiptarë dhe të huaj, sa herë që shtrohet çështja e historisë, e gjuhës dhe kulturës shqiptare në diakroni. Të mbështetur në studimet e deritanishme të antropologjisë, etnografisë, gjeografisë historisë, dokumenteve të vjetra, shkrimeve të autorëve grekë e romakë të antikitetit, studimeve gjuhësore etj., studiues nga vende të ndryshme të Evropës dhe studiuesit shqiptarë kanë arritur në përfundime të ndryshme për prejardhjen e popullit shqiptar dhe të gjuhës shqipe si dhe për vendin e formimit të tij. Në rrjedhat e historisë së tezave të prejardhjes së gjuhës shqipe dhe të popullit shqiptar mund të thuhet se, ndër studiuesit shqiptarë (rilindësit) ka
Spiro N. Kondo, Shqiptarët dhe problemi pellazgjik, botoi “Gutenberg”, Prishtinë, 1997, 372 f.
65

Onomastika e Kosovës

183 mbizotëruar mendimi për prejardhjen pellazgjike të popullit shqiptar, ndërsa ndër studiuesit e huaj mendimi ka qenë i ndarë: në grupin që shtronte origjinën ilire, në grupin që pranonte prejardhjen trake dhe në një grup të tretë që çmonte simbiozën trako-ilire të gjuhës shqipe. Për shqiptarët, si për pellazgët e vjetër, kanë shkruar deri nga mesi i shekullit XX sidomos historianët, ndërsa për prejardhjen pellazgjike të gjuhës shqipe “u hesht” pas vendosjes së shqipes në drurin gjenealogjik të gjuhëve indoevropiane dhe pas paraqitjes në rrjedhat shkencore të panilirizmit me në krye gjuhëtarin Hans Krahe. Gjatë kësaj kohe, hipotezat e studiuesve u ndanë së paku në tri grupe: Grupi i parë, që e nxirrte shqipen si bijë të ilirishtes, përbëhej nga: Gustav Majeri, Lajbnici, Tunmani, Falmajeri, Hani, Mikloshiqi, Kreçmeri, Katiçiqi, Eqrem Çabej etj. Grupi i dytë, që e shihte shqipen të prejardhur nga trakishtja, përbëhej nga: Herman Hirti, Shuhardi, Hasdeu, dhe sidomos Gustav Veigandi, Bariçi etj. Grupi i tretë, që shihte te shqipja një simbiozë trako - ilire, përbëhej nga: Karl Patç, Baroni Nopça, Norbert Jokli etj. Duke qenë nxënës i Norbert Joklit, Eqrem Çabeji fillimisht është luhatur rreth simbiozës trako-ilire, por gjithnjë duke mbajtur qëndrim pro ilir për prejardhjen e popullit shqiptar dhe të gjuhës shqipe, për të qenë më tej zëdhënësi i ilirologjisë, pikërisht

Begzad Baliu 184 në kohën kur panilirizmi kishte rrezik të kthehej në ilirofobi.

Dhe pikërisht në këtë kohë, pra, nga mesi i viteve ‘60 të shekullit XX, kur kritikat e madje edhe vetëkritikat rreth panilirizmit filluan të bëhen shumë të theksuara, profesori i diplomuar në Universitetin e Athinës, Spiro N. Kondo, kurorëzoi veprën Shqiptarët dhe problemi pellazgjik (Tiranë 1961-1964), në të cilën shqiptarët dilnin jo vetëm krahas grekëve për nga mosha, por edhe paravendës të tyre. Struktura e librit Vepra hapet me tryezën e lëndës, në të cilën shihet se libri është ndarë sipas një logjike klasike në tri pjesë e shumë kapituj përbërës të tyre. Brenda veprës, të pallogaritura në radhorin e faqeve, gjenden edhe dhjetë tabela me sinteza të veçanta gramatikore dhe toponimike. Në vazhdim botohet bibliografia ku janë radhitur autorët grekë e romakë të antikitetit, që nga Homeri e deri te Don Kasi, si dhe botimet shkencore e enciklopedike të mbi njëqind veprave, kryesisht në gjuhën greke. Me përjashtim të veprës së studiuesit E. Çabeji, “Elemente të gjuhësisë e të literaturës shqipe”, që është konsultuar, nuk është cituar asnjë vepër tjetër në gjuhën shqipe. Duke iu drejtuar lexuesve, autori paraqet pesë cilësi të nevojshme që duhet të plotësojë një shkencëtar për të shkruar historinë e kombit shqiptar që nga koha parahistorike e deri në ditët e Gjergj Kastriot Skënderbeut: Të jetë: 1) filolog helenist, 2) filolog latinist, 3) gjuhëtar (glosolog), 4) indolog dhe 5)

Onomastika e Kosovës

185 gjuhën shqipe ta ketë gjuhë amtare dhe ta zotërojë shkencërisht. Këtij botimi (të Prishtinës) i prin edhe një fjalë hyrëse e botuesit (Sadri A. Kelmendi) me titull “T’i njohim pellazgët, stërgjyshërit tanë” dhe me nëntitull “Perënditë mitike, që i vodhën të tjerët, s’ishin veçse zotra pellazgjikë”. Pjesën e parë e përbëjnë pesë libra, siç i quan autori. Këtu është paraqitur një material i bollshëm dhe i vjelë në mënyrë shteruese nga shumë autorë antikë dhe studiues të dy shekujve të fundit, të cilët, me të gjitha mënyrat, kanë treguar interesim për gjuhën dhe vendbanimin e pellazgëve, si dhe për pikëtakimet pellazgo-iliro-shqiptare. Duke shfrytëzuar mitologjinë, etnografinë, gjuhën etj., autori arrin të ngrejë hipoteza nga më të ndryshmet për lidhjet e shumëfishta ndërmjet shqipes e pellazgjishtes, për t’ia caktuar vendin në grupin japedik. Duke përdorur metodën e krahasimit, autori paraqet shumë fenomene fonetike (zanoret: a, e, i, o, u) dhe gramatikore (folja eimi në gjuhën japedike, eum në gjuhën latine dhe jam në gjuhën shqipe), duke i krahasuar ato midis tyre si dhe me gjuhë të sotme evropiane. Në pjesën e parë të librit merret edhe me studimin e toponimeve në shkallë të gjerë. Nga harta të vjetra e të reja është nxjerrë një inventar i pasur toponimik, ndërsa nga botimet dokumentare historike dhe të tashme gjithashtu është vjelë një fjalës i pasur i emrave të gjinisë mashkullore e femërore të Greqisë antike e moderne,

Begzad Baliu 186 për t’i shpjeguar pastaj të gjitha këto me etimologji nga gjuha shqipe.

Fjala është për toponiminë që ka për bazë fjalën shqipe: gur, mal, pyll etj., ose për personalitete me patronimi kryesisht shqipe: Stylian Madhi, Sofija Trimi, Andrea Prumi, A. Shkurti, Kristo Kordha, II. Molla etj. Në pjesën e dytë, librat gjashtë – njëmbëdhjetë, Spiro Kondo vazhdon të merret me trajtimin e “gjurmëve të shqiptarëve të vjetër, d.m.th. pellazgëve” - siç shkruan autori në hyrje të çdo libri. Këtë mbështetje, Kondo e gjen kryesisht në etimologjinë e shumë toponimeve të hartës së Greqisë së vjetër dhe të Greqisë së sotme, si: Athina, Etolia, Deti Jon dhe një varg emërtimesh të ishujve të Detit Mesdhe etj., me të cilët merret veç e veç në aspektin historik dhe gjuhësor. Një libër i veçantë (i dhjeti) u kushtohet etruskëve. Fjala është për banorët prehistorikë të Italisë së Jugut dhe më gjerë në Mesdhe dhe për një qytetërim të fuqishëm të tyre që ka pasur ndikim të madh edhe mbi qytetërimin grek e romak. Brenda librit të njëmbëdhjetë autori përfshin një monografi kushtuar etruskëve, duke filluar me historiografinë, vendbanimet, mbretëritë, veprimtarinë kulturoreekonomike të tyre etj., për të përfunduar se edhe etruskët, ashtu si edhe shumë fise të tjera të Mesdheut, nuk ishin tjetër veçse pellazgë që ndërtuan një qytetërim më vete që nga Roma deri në Egjipt. Pjesën e tretë e përbën vetëm libri i dymbëdhjetë, në të cilin bëhet një sintezë e përgjithshme e arritjeve në lëvrimin e kësaj fushe studimore. Autori

Onomastika e Kosovës

187 konstaton se “pellazgët janë një popull, që zhvilloi qysh nga mijëvjeçari i pestë para erës së re një qytetërim shumë të vyer, djepi i të cilit kanë qenë krahinat greke dhe qendrat fortë të rëndësishme Kreta, Qipro, Ciklode, Thesalia etj” (f. 369). Ndonëse vepra përbëhet nga pjesë, libra dhe kapituj, që në shumë pika plotësojnë njëra-tjetrën, nuk është vështirë të vërehet se autori nuk ka arritur ose pretenduar të bëjë një sintezë historike e gjuhësore për pellazgët ose lidhjet pellazgo-iliroshqiptare, veçse ka paraqitur gjithçka nga njohjet dhe arritjet deri në vitet ‘60 të shekullit tonë mbi pellazgët dhe trashëgiminë e tyre. Një libër si ky, që është shkruar rreth tri dekada më parë nga një autor, - hulumtues i pazakonshëm i antikitetit, – nuk mund të ishte tjetër, veçse një thesar i paçmueshëm për shkencat shqiptare, posaçërisht prej horizontit të pritjes që i është ngritur. Disa shkaqe të mënjanimit të kësaj vepre nga literatura shkencore e albanologjisë Cilat ishin disa prej arsyeve që bënë të mënjanohet kjo vepër nga bota shkencore shqiptare? Së pari, metoda e “tejkaluar” e analizave historike-gjuhësore. Në kohën kur doli libri, shkencën shqiptare e drejtonin studiuesit e shkollës gjermane të gramatikanëve të rinj. Së dyti, pas radhitjes së gjuhës shqipe në drurin gjenealogjik të gjuhëve indoevropiane, pranimi i prejardhjes së shqipes nga pellazgjishtja (gjuhë

Begzad Baliu 188 paraindoevropiane) e përjashton shqipen nga ky vend i rëndësishëm që i ishte bërë më parë. Mungesa e dokumenteve të shkruara nga ilirët dhe dokumentet shkrimore të vona në gjuhën shqipe e vështirësojnë punën studimore të albanologjisë, sidomos në ndërtimin e pikave të përbashkëta iliroshqiptare, e të mos flasim pastaj për rrugën edhe më të errët deri te pellazgët.

Së treti, vetëm disa vite më vonë u organizuan dy tubime ndërkombëtare që trajtonin prejardhjen ilire të shqiptarëve dhe përkrahja e kësaj teze nga pjesa më e madhe e studiuesve shqiptarë pothuajse e zyrtarizoi këtë teori. Natyrisht që e gjitha kjo mjaftonte që vepra e Spiro N. Kondos, ashtu si dhe veprat e tjera të këtij lloji, të Zaharija Majanit, të D’Anzhelysë, të Nermin Vlora-Falaskit etj., të mbeteshin nën hijen e shkencës zyrtare. Ribotimi i tyre sot, nuk nënkupton as vazhdimin e mohimit e as pranimin e tezave të tyre. Ky ribotim në të vërtetë vazhdon të tregojë vetëm njohjen e tyre në kuadër të historisë së studimeve albanologjike këtu dhe më tutje.

Onomastika e Kosovës

189

KOSOVA NDËRMJET TRASHËGIMISË ILIRO SHQIPTARE DHE SERBE Ka shumë vjet që shkencëtarët serbë nuk pushojnë së shkruari lidhur me praninë e antroponimisë dhe të toponimisë sllave në trojet etnike shqiptare 66 . Pothuajse që të gjithë kanë një qëndrim dhe një pikësynim: të përvetësojnë me çdo kusht, qoftë edhe në mënyrë antishkencore, vlerat kombëtare shqiptare dhe të mohojnë praninë historike të shqiptarëve në këto troje. Kundërvënie shkencomanisë serbe Pas teksteve shkencore e polemizuese në shtypin ditor dhe në revistat shkencore, kundër një ofensive të tillë, e cila, përveç aspektit gjuhësor, dëmtonte edhe shumë fusha të jetës, duke përfshirë këtu edhe vetë ekzistencën e tyre në këto troje, shkencëtarët shqiptarë, për herë të parë në mënyrë të organizuar,
Rexhep Doçi, Iliro-shqiptarët dhe serbët në Kosovë (sipas onomastikës), Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1994, 346 f.
66

Begzad Baliu 190 u paraqitën në tribunën e Institutit Albanologjik të Prishtinës (1986).

Libri i studiuesit Rexhep Doçit “Iliro - shqiptarët dhe serbët në Kosovë” (sipas onomastikës) është vëllimi i parë i këtij lloji në gjuhësinë shqiptare. Ai, në mënyrë të shumanshme, u përgjigjet, siç thotë autori, shkencëtarëve dhe shkencomanisë serbe, e cila vite me radhë është përpjekur që të përvetësojë gjithçka nga këto treva etnike iliro-shqiptare. Libri nuk është përgatitur në formën e monografisë së veçantë, por shumësia dhe veçantia e temave dhe problemeve që shtrohen dhe zgjidhen brenda tij, i japin formën e një vepre të rrallë. Në këtë vepër, studiuesi R. Doçi paraqet mendime për çështje të përgjithshme dhe të veçanta gjuhësore dhe historike. Për të sjellë mendimin tim, shkruan autori “është dashur (...) që më shumë se gjashtë vjet të shkruaj dhe të polemizoj me lexues dhe gazetarë serbë, shkrimet e të cilëve fatkeqësisht dyshoj se i kanë shkruar edhe disa tradhtarë të fshehtë shqiptarë”. Në këtë botim, më lirshëm se më parë dhe më i sigurt se në punimet dhe botimet e mëhershme, autori ka paraqitur “hulumtimet shumëvjeçare për çështjen e autoktonisë shqiptare, prejardhjen shqiptare të onomastikës serbe në Kosovë dhe trojet etnike shqiptare, për shtresëzimet shumë gjuhësore të krijuara shekuj me radhë etj.”, mendime të cilat, siç shkruan autori, nuk i ka pasur para njëzet vjetëve, por i ka siguruar gjatë hulumtimeve të tilla në fushën e onomastikës. Duke vënë në përdorim materialin e mbledhur nga autori në trojet etnike shqiptare: në Kosovë, në

Onomastika e Kosovës

191 Mal të Zi, Bujanovc, Preshevë e Medvegjë, në Shqipërinë Jugore e në Çamëri, por jo edhe në Maqedoni, sepse e ka penguar pushteti i kohës, si dhe materialin e vjelë nga arkivat, bibliotekat, botimet e veçanta, autori nxjerr përfundime të rëndësishme për çështjet në fjalë. Ai kritikon studiuesit shqiptarë, të cilët shpesh qëndruan indiferentë para sulmeve të studiuesve serbë ndaj gjuhësisë shqiptare. Ata, thotë autori për studiuesit serbë, “jo vetëm nuk kanë njohuri për onomastikën iliro - shqiptare, por me dhunë synojnë t'i shtrembërojnë të vërtetat shkencore për shqiptarët dhe trojet e tyre etnike. Si të tillë, vetvetiu dalin qesharakë në fushën albanistike”. Prejardhja e dyshimtë e serbëve të Kosovës Duke kaluar nga problemet gjuhësoreonomastike në çështjet e prejardhjes etnike serbe e malazeze, interpretimet e Doçit janë këmbëngulëse: “Elementet sllavo-serbe në Kosovë janë të vona dhe kalke ... serbët në Kosovë gjithmonë kanë qenë pakicë (sipas Jovan Cvijiqit rreth 5% e popullsisë së përgjithshme të Kosovës) në krahasim me shqiptarët: popullsia serbe në Kosovë është krijuar prej shek. XVI - XVII e këndej përreth kishave të fuqishme mesjetare bizantine-serbe. Kjo është popullsi më tepër trakase sesa ilire dhe nuk është popullsi e mirëfilltë sllave në Kosovë”; “malazeztë janë iliroshqiptarë të asimiluar” etj. Si në këtë libër, ashtu edhe në punimet e mëhershme, Rexhep Doçi i ka studiuar gjatë dhe i ka

Begzad Baliu 192 pasur parasysh posaçërisht shpesh krisobulat dhe kartat e kishave sllavo-serbe, ndërsa këtu autori shpreh dyshim edhe në identitetin e tyre. Në studimet e këtij libri më shumë se sa më parë vihet re konsultimi i shpeshtë i veprave të autorëve të “harruar”: Spiro N. Konda, Zaharia Majani, Nermin V. Falaksi etj. Në pjesën e parë, autori ka shtruar një varg çështjesh, të cilat natyrshëm lidhen sa me problemin e përkimeve gjuhësore shqiptaro-serbe, kërkimi dhe hulumtimi i të cilave janë objekt i veçantë interesimi për autorin, aq edhe me çështjen e ndikimeve, të prejardhjes gjuhësore, pranisë historike të etnive në këto troje etj.

Janë vënë këtu në dukje studimet: “Vëllazëri iliro - shqiptare të asimiluara në sllavë”, siç janë: Mataguzhët (1335), Mahinët (1435), Vasojeviqët, Bukumirët, Palabardi (Bjellopavliqët), Burmazët etj.; pastaj “Fjalët shqipe si relikte në emrat e vëllezërve serbë”, siç janë rastet e shpeshta: Baci (Baciq), Lug (Zalug), Bal (Baliq), Mal (Malishiqt, Maloshiq) dhe lidhjet e tjera farefisnore etj,; “Kisha mesjetare, faktori kryesor për asimilimin e iliro - shqiptareve në sllavo - serbë”, “Emrat vetjakë serbë me prejardhje shqipe”, siç janë: Stepan nga Shtjefën, Gjurgj nga Gjergj, Lazar nga Lazër, Dimitër nga Dhimitër etj. Dokumentet, krisobulat, kartat, kodet, defterët osmano-turke etj., janë treguesit më të mirë për ndikimin dhe imponimin e emrave dhe të besimeve të ndryshme. Me këto pushtuesit ndërruan edhe strukturën e etnisë shqiptare në anë të ndryshme. Shembujt e shumtë, siç janë: Todori, i biri Arbanasit, Mihali e Petri Arbanas, Shahin e Dragan Arnaut, janë dëshmi

Onomastika e Kosovës

të mjaftueshme për praninë shqiptarëve në këto troje.

dhe

193 asimilimin e

Studimi “Toponimia iliro - shqiptare nëpër disa vendbanime të tipit të fortifikuar dhe baritor” në fushën e kërkimeve gjuhësore-onomastike, kujtoj se është studimi më me peshë në pjesën e parë të këtij libri. Fjala është për një studim, në të cilin janë hulumtuar dhe studiuar një varg mikrotoponimesh, antroponimmesh e toponimesh të gjalla dhe të zhdukura në Kosovë, siç janë: Troja, Gjyteti, Gjytetëza, Kalaja, Gradina, Trolli Hazorit, Ledhasi, Gojfile, Suki Shpajeve, Kulla Trines, Kallahane, Mesokastra, Çuka, Gardhiqi, Gradina Roganit, Guri i Plakës, Ahishta Kull's, Trojet e Moçme, Trojet e Kleçkës etj. Materiali i mbledhur në terren dhe i krahasuar në diakroni e sinkroni me materiale të botuara në dokumente arkivore, i jep këtij studimi vendin e një vepre shkencore të rrallë, për të cilën kërkimet në terren dhe studimet duhen çuar përpara. Zgjerimi i kërkimeve në fushën e antroponimisë Po kaq interesant dhe me peshë është studimi “Emrat vetjakë përkëdhelës e përbuzës ndër shqiptarë, serbë dhe ndër disa popuj ballkanikë”. Ndërsa studiuesit e mëparshëm: Androkli Kostallari, Palok Daka, Bahri Beci, Xhevat Lloshi, Gjovalin Shkurtaj etj., antroponimet e tipit Elmaz: Maz, Daut: Dash, Dervish: Dedë, Kolec: Kolë, Lec e Lece etj., i shikojnë nga këndi sinkronik, R. Doçi vazhdon

Begzad Baliu 194 hulumtimet e filluara sidomos nga Maksmilan Lamberci e Eqrem Çabej dhe zgjidhjet i kërkon edhe në rrafshin diakronik. Ai, ndryshe nga studiuesit e lartshënuar, konstaton se te hipokoristikët, përveçse tek “ekonomizimi i emrave” (B. Beci), “shkurtimi” (P. Daka), “rregullat fonetike” (Xh. Lloshi) etj., burimi duhet kërkuar edhe tek emrat e lashtë, te substrati i lashtë ballkanik.

Në studimin “Identifikimi i disa antroponimeve mesjetare shqiptare, serbe etj., në patronimet e sotme shqiptare në Kosovë”, autori vazhdon të hulumtojë kërkimet e tij mbi përkimet (lidhshmëritë) e “antroponimisë diakronike me antroponimet sinkronike”. Fjala është për një varg antroponimesh e patronimesh të ruajtura, siç janë: Dedol, Bukor, Bala, Çavlo, Muzaq, Llukar, Bujan, Saraçini, Gaz, Barde, Koman etj. Përkime të tilla, R. Doçi i hulumton edhe te toponimet e antroponimet kudo para Betejës së Kosovës, gjurmët e të cilave, në një mënyrë a në një tjetër, shfaqen të ngurosura deri në ditët tona. Pjesën e parë të këtij libri e mbyllin studimet “Onomastika iliro-shqiptare në Maqedoninë e sotme” dhe “Onomastika iliro-shqiptare në Malin e Zi”. Në të dy studimet në fjalë vihet në dukje ngurosja dhe vazhdimësia gjuhësore e antroponimeve dhe toponimeve shqiptare në trojet e tyre etnike. Toponimia e Kosovës – asimilime dhe përshtatje Pjesa e dytë e shkrimeve, gjithsej pesë tekste studimore, përbëhet prej kërkimeve etimologjike,

195 gjithsesi, të prejardhjes shqipe të pesë fjalëve, të përkthyera, të asimiluara e të përshtatura në të folmet serbe. Fjala është për pesë fjalë (të ndeshura si patronime, antroponime ose hidronime) siç janë: plak: star, mal: gora dhe planina, man-mon (manaferra): dub dhe kupine, das: dash (i, e dashur): drag dhe lub, ulk:ujk në vlk: vuk etj., të cilat, ndër vende dhe kohë të ndryshme, dalin në format: Plaku, Blagoje i biri Plakut, Vorri Plakut, Kroni Plakut, Malishevo, Maloku, Zefmal, Maletiq, Arbanas e Malosh, Manush, Manaj, Deshat, Dashefci, Dashinovac, Dasius, Dahnor, Ulkianum, Ulpiana, Ulkata, Vlqijak, Ujkan, Ukije, Lugi i Ahmet Vuk's, PrelVuk-aj etj. Pjesën e tretë të këtij libri e përbëjnë artikujt, diskutimet dhe polemikat, të cilat, ndonëse trajtojnë probleme gjuhësore-onomastike, tematikisht janë të lidhura me disa çështje të jetës sonë politike që autori i ka paraqitur në formë të shkruar ose me gojë në disa burime shkencore gjatë viteve të fundit në Kosovë, ish-Jugosllavi dhe në Shqipëri. Shkrimet bazë të kësaj pjese: “Çështja e mvetësisë-shtetësisë së Kosovës gjatë shekujve”, “Kufijtë etnikë iliroshqiptarë gjatë mesjetës” dhe “Rreth prejardhjes dhe përdorimit të fjalëve shka e serb” janë përpjekja më e vendosur e tij për të diktuar dhe për të mbrojtur, por edhe relativizuar ndonjë nga arritjet shkencore të gjuhësisë shqiptare, çështjen kombëtare e territoriale shqiptare dhe përcaktimet e tij rreth përkimeve ndërgjuhësore kryesisht lashtoballkanike. Duke polemizuar me shkencëtarët serbë, të cilët posaçërisht e stërpërsëritnin të ashtuquajturin “migrim” të

Onomastika e Kosovës

Begzad Baliu 196 shqiptarëve drejt veriut dhe “vendosjen e tyre në tokat serbe” etj., R. Doçi pranon migrimin, lëvizjen brenda shqiptare, por me të drejtë kundërshton idenë për shpërnguljen e serbëve nga jugu, lënien e tokave djerrë, zënien (okupimin) e tyre nga shqiptarët dhe formimin e enklavave të shqiptarëve në trevat më të skajshme të tyre.

Përmbledhjet në gjuhën frënge dhe angleze ia shtojnë peshën këtij libri dhe i japin dorë për një përdorim më të gjerë edhe ndër lexuesit e huaj.

Onomastika e Kosovës

197

ONOMASTIKA E DRENICËS Vite më parë studiuesi Rexhep Doçi ka mbrojtur tezën e disertacionit me projektin shkencor “Onomastika e Drenicës” 67 . Ndërkohë autori i këtij studimi ka vazhduar të merret me studimet onomastike në një rrafsh më të gjerë të kërkimit hapësinor dhe shkencor. Vepra “Onomastika e Drenicës” është monografia e tij e tretë e këtij lloji në fushë të onomastikës (toponimisë dhe antroponimisë), për këtë arsye, rezultatet e kërkimeve dhe diskutimeve të tij në këtë fushë janë thelluar sidomos në aspektin diakronik. Vepra hapet me një hyrje mjaft të gjerë, një pjesë e së cilës ndoshta mund të ishte përfshirë në një parathënie sintetike, ndërsa në mënyrën si është dhënë, ka nevojë për një zhvendosje të disa pjesëve hyrëse dhe përfundimtare. Si e tillë, ajo sjell jo vetëm

Dr. Rexhep Doçi, Onomastika e Drenicës, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 2005.

67

Begzad Baliu 198 hyrjen, por edhe elemente të tërësisë së veprës, si dhe sintezën e saj.

Kreu i dytë, merret me pamjen historike të kësaj krahine në pjesën qendrore të Kosovës, pastaj ka sjellë një përshkrim të detajuar etnogjeografik, elementet themelore të jetesës së vendasve, përshkrimet e veshjes e të kulturës jetësore, gjendjen ekonomike dhe prirjet ndaj profesioneve të caktuara, karakterin luftarak të banorëve, shtrirjen e vendbanimeve etj. Në kreun e tretë është botuar korpusi i mikrotoponimisë dhe patronimisë së një numri të madh të vendbanimeve. Prej njësive të zgjedhura të mikrotoponimisë (hidronime, oronime, fitonime, oikonime) dhe patronimisë (kryesisht oikonime), të mbledhura në mbi 60 vendbanime të kësaj krahine etnografike, ne shohim angazhimin e përkushtuar të autorit për të sjellë një pasqyrë të gjerë të këtyre njësive leksikore dhe kulturore, me interes jo vetëm për këtë monografi, por edhe për studime të tjera dhe madje për sinteza më të mëdha në fushë të studimeve të onomastikës. Toponimia dhe antroponimia janë paraqitur për secilin vendbanim veçmas, të ndara në dy grupe: I. Mikrotoponima dhe II. Patronimia. Autori është kujdesur që njësitë të mos i ngarkojë me përshkrime të zgjeruara terreni, me përjashtim të rasteve të veçanta. Veçoria e botimit të këtij korpusi qëndron në dy aspekte të rëndësishme: së pari, pjesa më e madhe e saj është mbledhur nga vetë autori dhe, së dyti, të gjitha njësitë janë regjistruar me të njëjtin model, pra, duke u nisur nga një pikë e caktuar e

Onomastika e Kosovës

199 horizontit. Kjo veçori na bën të mundur që toponiminë e vendbanimeve të kësaj krahine të mos e përdorim vetëm për kërkime linguistike, por edhe për përgatitjen e hartave ushtarake. Me këtë kapitull autori përfundon paraqitjen etnolinguistike të kësaj krahine nga aspekti sinkronik dhe nxit interesimet gjuhësore për mikrotoponiminë e saj duke iu qasur nga aspekti diakronik. Kapitulli i katërt dhe i fundit, ndonëse merret me vetëm disa njësi toponimike e mikrotponimike dhe oikonimike e patronimike, në fakt paraqet gjysmën e vëllimit. Parë në aspektin shkencor, ky është njëkohësisht kapitulli për të cilin autori ka punuar gjatë dhe ka përmbledhur të gjitha rezultatet e tij kërkimore në terren e në literaturën e shkruar për pamjen diakronike të onomastikës së Drenicës. Në fillim bëhen kërkime për etimologjinë e emrit të Drenicës duke e krahasuar atë me një numër të madh formash e trajtash historike e gjuhësore të të njëjtit leksik, por të shtrirë në të gjitha trojet historike dhe etnografike të popullit shqiptar e të paraardhësve të tyre për të mbërritur në një përfundim të synuar që në fillim. Sipas autorit, nisur nga rrethanat gjeografike, historike dhe sidomos gjuhësore, emri i krahinës së Drenicës nuk mund të ketë prejardhje sllave (nga fjala ‘drenine’), siç mendojnë disa studiues sllavë, por nga fjala iliroshqiptare dre. Autori, po me të njëjtat përmasa kërkimi, diskutimi e madje polemizimi ka bërë studime mbi prejardhjen etimologjike të oikonimeve: Abri, Açarevë, Bajë,-icë, Baks, Beçiq, Bershë, Berzhe-

Begzad Baliu 200 niq, Brabaniq, Brojë, Çikatovë, Çirez, Çubrel, Damanek, Dashe(f)c, Divjakë, Dubofc etj., në tërthoret sintetike të të cilave autori iu jep përgjigje edhe një numri dukshëm të madh të toponimeve historike të gjuhës shqipe dhe madje jo vetëm të saj.

Në projekte shumëdimensionale për nga vëllimi e studimi si ky dhe sidomos në hulumtime të tilla në terren e me metodën diakronike të studimit, siç ka vepruar studiuesi Rexhep Doçi, është mëse e natyrshme të kenë shpëtuar pa u përfshirë njësi toponimike e patronimike dhe të mos kenë gjithnjë komplementaritet të mjaftueshëm me përfundimet etimologjike, por kjo nuk do të thotë që autori edhe në të ardhmen të mos e vazhdojë përmbushjen e onomastikonit të shqipes nga kjo krahinë me njësi të reja, e njëherazi edhe të thellojë studimin etimologjik të tij, duke nxjerrë kështu edhe rezultate të reja.

Onomastika e Kosovës

201

HULUMTIM SHTERRUES I TOPONIMISË SË ULQINIT DHE RRETHINAVE TË TIJ Një vepër e pasur 68 Duke shkruar për tema të caktuara, vepra shkencore, hulumtime, krahina të caktuara të trojeve shqiptare etj., mëse një herë kam theksuar rëndësinë e hulumtimeve në krahinat dhe qytetet etnografike shqiptare në Mal të Zi. Kjo hapësirë, e cila për shekuj me radhë ka qenë bartëse e lëvizjeve ekonomike, kulturore dhe politike, jo vetëm për shqiptarët, por edhe për popujt e tjerë në atë hapësirë dhe rajon, por edhe e lënë shumë pasdore gjatë këtyre 150 vjetëve të fundit, tani ka fatin e veçantë që të bëhet miniera më e pasur e hulumtimit të trashëgimisë kombëtare, sidomos në fushën e gjuhësisë dhe të etnografisë. Një varg studimesh, veprash e përmbledhjesh me studime, me karakter multidisiplinar në këto vitet e fundit, kanë dëshmuar dhe dëshmojnë rëndësinë e kësaj zone dhe begatinë

Maksut Haxhibrahimi, Toponimia e Ulqinit dhe rrethinës, botoi Asociacioni Ulqini, Redaksia e Botimeve Ulqini, 2001, f. 184.

68

Begzad Baliu 202 e hulumtimit të saj nga aspekti gjuhësor, historik, etnografik, arkeologjik, folklorik etj.

Prandaj është e kuptueshme pse edhe interesimi për hulumtimin e veçorive gjuhësore të shqipes në këtë hapësirë ka qenë i kahershëm dhe vazhdon të mbetet i përhershëm edhe në ditët e sotme, madje në disa fusha studimi. Bazat shkencore të hulumtimit, të studimit dhe të sintezave të thella përgjithësuese të kulturës materiale dhe kulturore të kësaj zone i ka ndërtuar dhe konsoliduar studiuesi Ruzhdi Ushaku. Duke iu referuar një pasqyre të rezultateve të studiuesve të shumtë, të cilët janë marrë gjatë këtij gjysmëshekulli me studime të së njëjtës zonë, edhe pse nga disiplina të ndryshme gjuhësore, rezulton se studiuesit Idriz Ajeti, Mehmet Ahmetaj e Haxhi Shabani janë marrë me çështje të dialektologjisë; Ruzhdi Ushaku me çështje të etnolinguistikës; Rexhep Doçi me ato të onomastikës; Abdullah Zymberi me studime leksikografike, Nail Draga me çështje në fushën e gjeotoponimisë etj. Radhës së hulumtuesve dhe e studiuesve shumë të përkushtuar të këtij qyteti me rrethinë ka disa vite që u është shtuar edhe magjistri i gjeografisë Maksut Xh. Haxhibrahimi. Pas dy monografive të mëparshme “Bazat për zhvillimin e turizmit pushimoro-rekreativ, balnear-mjekues dhe larës e lundrues në Ulqin” (1992) dhe monografisë “Detaria e Ulqinit nëpër shekuj” (1994), këto ditë doli me një vepër më vete me titull “Toponimia e Ulqinit dhe rrethinës” e cila është bërë këtu objekt paraqitjeje. Librin “Toponimia e Ulqinit dhe rrethinës” e përbëjnë disa studime (kapituj), të cilat autori, duke

Onomastika e Kosovës

203 qenë me profesion gjeograf, siç mund të shihet, për herë të parë i klasifikon në mbështetje të terminologjisë gjeolinguistike. Prandaj është e kuptueshme se pse në këtë vëllim, si kurrë më parë në hulumtimet, studimet dhe sintezat tona në fushë të gjuhësisë, gjejmë një terminologji të panjohur ose të ndërtuar nga autori për herë të parë në këtë libër. Të mësuar që të lexojmë kryesisht vetëm struktura morfogjuhësore dhe semantike e etimologjike të toponimisë shqiptare, në këtë vepër për herë të parë mësojmë t’i qasemi toponimisë edhe nga kënde të tjera të vështrimit të saj. Një përkushtim i tillë e bën veprën të veçantë për nga natyra e ndërtimit dhe për nga mënyra se si i qaset strukturave të përgjithshme të toponimeve në përgjithësi dhe toponimeve të caktuara në veçanti. Përpjekje për një etimologji Libri hapet me një shënim të recensentit Ruzhdi Alibegu dhe një ekstrakt të autorit. Që të dy, recensenti dhe autori, në tekstet e shkurtra, por pasqyruese, japin elementet hyrëse për autorin dhe veprën. Më tej vjen një hyrje, një tabelë dhe një pasqyrë, që mund të quhet një fjalorth i termave të përdorura në libër gjatë paraqitjes së onomastikës së Ulqinit dhe të rrethinave të tij. Radhitja e toponimeve, herë pa ndonjë shpjegim e herë me qasje madje edhe etimologgjike, nis me “Toponiminë hartografike”, ku pa ndonjë shpjegim të veçantë janë gjurmuar, regjistruar dhe radhitur mikrotoponime, kryesisht oronime, me vlera të

Begzad Baliu 204 veçanta për gjuhësinë historike, dialektore dhe etimologjinë shqiptare. Toponimet e tilla, më shumë sesa vlerat e rëndësishme gjuhësore të shqipes, dëshmojnë edhe për elementet kulturore, historike dhe etnografike të popullsisë vendëse (shqiptare) në rrjedhat më të errëta të historisë së Ulqinit dhe të rrethinave të tij.

Ndryshe nga toponimia hartografike, “Demicilonimet dhe endotoponimet”, siç i quan autori “emërtimet e vendbanimeve dhe emërtimet e brendshme gjeografike, emërtimet vendëse” i ka paraqitur më shkoqur dhe me shpjegime. Siç mund të shihet edhe prej mbështetjes së tij, duke përjashtuar ndonjë shpjegim leksikor, gramatikor, popullor ose të natyrës arbitrare, në të gjitha rastet kur etimologjia e toponimit ka qenë apo, edhe më tej, ka mbetur me dilemë nga trajtues të deritashëm, autori është mbështetur te njëri prej gjurmuesve dhe studiuesve më të pasionuar të kësaj treve, studiuesi Ruzhdi Ushaku. Toponimet e natyrës së ndërliqshme semantike dhe etimologjike, si: Mendra, Limani, Valdanosi, Pinjeshi, Materizi, Shtoji, të cilave, tash e një shekull, studiues të shumtë përpiqen t’u japin një zgjidhje të kënaqshme, nuk është pritur dhe nuk pritet, me ndonjë përjashtim, t’u jepte përgjigje as z. Maksut Haxhibrahimi. Me shumë të drejtë. Nga një gjeograf edhe nuk është pritur më shumë. Pas vjeljes së lëndës, radhitjes dhe shpjegimeve të anës gjeografike ose përmbajtjesore të tyre nga ky autor, as nuk është kërkuar dhe as nuk pritet të na ofrojë më shumë.

205 Pas një numri të caktuar të toponimeve, të cilat jepen të shoqëruara edhe me shpjegime, autori radhit tërësinë e mikrotoponimeve të zonave të ndryshme të Ulqinit dhe rrethinave të tij, si: toponomastika e fshatit Krruç, mikrotoponimia e Gjeranave, ato të Ullishtes, të Mendrës, të ujëdheses Ada (Vada), të Kalasë së Ulqinit, të Mëhallës së re që dikur quhej Qafë Lari, të buzës së bregdetit, të Limanit që dikur quhej Në të Metës, të Ranës dhe të Pinjeshit. Mikrotoponimet jepen të shoqëruara vetëm me shpjegime të natyrës gjeografike, por në të shumtën e rasteve edhe pa to. Hidronimia si pasuri nacionale Një vend të rëndësishëm në këtë libër zënë edhe hidronimet. Një qytet bregdetar, që shekuj me radhë është banuar nga banorë autoktonë, që shekuj me radhë e kanë vizituar ose edhe janë bërë banorë të përhershëm tregtarët, vizitorët, kolonizatorët etj., s’ka se si të mos quhet edhe qyteti i larmive dhe i pasurive të pazakonshme të toponimeve dhe hidronimeve. Zbuluesit dhe hulumtuesit të pasionuar të çdo veçorie tokësore dhe hidrografike, gjeografit M. Haxhibrahimi, zor t’i ketë shpëtuar qoftë edhe burimi më i vogël, le më pastaj potamonimet (lumenjtë), të cilët janë regjistruar dhe paraqitur madje edhe me ndonjë shpjegim ose etimologjizim, gjithnjë mbështetur te bardët e studimeve etimologjike të kësaj ane dhe më gjerë: Çabej, Ushaku, Bariqi etj. Të kësaj natyre janë edhe disa mikrotoponime buzë bregdetit të Ulqinit, që autori i quan me një emër: mereonime ose emërtime

Onomastika e Kosovës

Begzad Baliu 206 të detit dhe të pjesës së tyre. Ndonëse paraqesin një tërësi të kufizuar, në një kapitull të veçantë, autori i ka ndarë edhe emërtimet e ujdhesave dhe kepet në det, ada, stom ranor, grumbuj të rërës nën ujë, dunë etj., të cilat i quan me një emër: Insulonime. Brenda kësaj tërësie, vendin më të rëndësishëm, qoftë për numrin e njësive të trajtuara, qoftë për aspektin e trajtimit më të gjerë e zënë morfonimet, oikonimet, dendronimet, gjeomorfonimet, idiotoponimet dhe oronimet. Pas gjithë diskutimeve me shumë sukses të dhjetëra njësive, vetëm sa është hapur rruga e studimeve të tyre, e vlerësimeve dhe rivlerësimeve, krahasimeve të tyre në rrafshin e onomastikës kombëtare, ballkanike e europiane në aspektin diakronik dhe sinkronik etj. Diskutimi i tyre në këtë punim nuk mund të bëhet, qoftë për shkak të natyrës së objektivit tonë, qoftë për shkak të hapësirës, por nëse do të bëhej qoftë edhe vetëm një shtresim i tyre, do të mund të shihej një pasqyrë shumë e pasur e shtresave gjuhësore: iliro-shqiptare, latino-romane, orientale, sllave, italiane etj., që përshkojnë historinë e këtij vendi, që nga preindoevropianishtja, indoevropianishtja, antika, mesjeta, koha e re etj.

Mikrotoponimia e fshatrave të Ulqinit Pjesën e tretë të librit, siç do të mund ta quanim ne, e përbën tërësia e toponimeve të mbledhura nga fshatrat e rrethit të Ulqinit e që me një emër autori i ka quajtur : Oikonimet, dimicilonimet dhe domusonimet. Autori i ka përmbledhur dhe radhitur toponimet sipas fshatrave dhe vendbanimeve: Kodër,

Onomastika e Kosovës

207 Shëngjergj, Qurkaj, Livadhet e Fushës së Ulqinit dhe të Zogajve, Kullomzë, Krythë e Ulqinit, Salç, Rashtish, Rashtishë e Poshtme, Millë, Katërkollë, Këllezën, Brajshë, Selitë, Krythë e Ana Malit, Kaliman, Shas, Sumë, Sukubinë, Bojk, Shtodri, Kravar, Reç, Shtoj, Braticë, Pistullë, Lisna-Borë, Kosiq dhe Zhej. Pa dashur që të bëj këtu një krahasim të plotë të kësaj Komune me komunat e Kosovës, mbështetur qoftë edhe vetëm në emërvendet, pa përfshirë mikrotoponimet, struktura morfologjike dhe etimologjia e toponimisë së kësaj ane është shumëfish më e pasur se struktura morfologjike dhe etimologjike e shqipes në shumë komuna të Kosovës. Kur këtu të shtohet shtresa jashtëzakonisht e pasur e toponimeve me motive nga kultura dhe etnografia e banorëve vendës dhe ajo e prejardhur nga kulturat e tjera, atëherë nuk kemi si të mos themi edhe njëherë se kjo zonë e trevave etnografike dhe gjuhësore shqiptare edhe më tej përbën një nga basenet më të pasura të trojeve shqiptare për hulumtimet etnolinguistike shqiptare në aspektin diakronik dhe sinkronik. Nisur nga vlera e tyre dhe mundësia e përdorimit më praktik, mendojmë se organizimi i veprës dhe i lëndës duhet të rishikohen në një botim të dytë. Ne do të sugjeronim që libri të përbëhej nga dy pjesë dhe përgjithësisht të organizohej si një fjalor toponimik. Në këtë rast, pjesën e parë do ta përbënte toponimia e trajtuar, e vlerësuar dhe e studiuar sipas rendit alfabetik, ndërsa pjesën e dytë do ta përbënin mikrotoponimet e radhitura në formën e fjalorit, gjithnjë sipas rendit alfabetik e jo sipas

Begzad Baliu 208 fshatrave. Në këtë gjendje, për përdorimin e kësaj vepre në studimet e mëtejme gjuhësore, sidomos në fushën e leksikut dhe të onomastikës, për studiuesit, e vetmja rrugë që mbetet është skedimi i veprës pothuajse në tërësi.

Prishtinë, më 1 korrik 2001

Onomastika e Kosovës

209

ONOMASTIKA E HASHANISË Krahinëza e Hashanisë 69 Le t’i referohemi librit: “Hashania është një krahinëz kodrinore-malore e Kosovës, e cila në veri kufizohet me Jabllanicën e Epërme (me disa fshatra shqiptare), në lindje me Polanën, në jug me terrenet e pellgut të Rekës së Gjergjecit dhe në perëndim kufizohet me luginën e Rekës së Desivojcës. Ka një (...) Në ndarjen sipërfaqe prej 350 km2. administrative, Hashania bën pjesë në komunën e Bujanocit, që administrohet nga Serbia dhe përfshin këto fshatra: Gjergjecin, Novosellën, Pribocin, Qarrin, Ramabuçën, Saharën dhe Zarbicën, kurse Kranidelli dhe Sedllari përfshihet në komunën e Kamenicës”(f. 13). Më parë se sa një krahinëz etnografike dhe gjuhësore shqiptare, treva që trajtohet në këtë monografi, pra, krahinëza e Hashanisë, vitet e fundit është bërë objekt politik, ushtarak dhe strategjik me përmasa ndërkombëtare. Hashania, pra, sot është
Bahtijar Kryeziu, Onomastika e Hashanisë, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 2000, f. 264.
69

Begzad Baliu 210 pjesë e trojeve shqiptare, në të cilën, për shkak të fajeve historike, në mënyrë të veçantë po bën jetën e saj Lëvizja Kombëtare Çlirimtare e trojeve etnike shqiptare që për emblemë mban shkurtesën UÇPMB (Ushtria Çlirimtare e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit).

Hashania sot është pjesë e trojeve etnike shqiptare, të cilat dhjetë vjetët e fundit i kemi quajtur Kosovë Lindore, ndërsa vitin e fundit, sigurisht për shkak të emërtimit të saj me një emër tjetër nga diplomacia ndërkombëtare dhe sidomos ajo amerikane, kemi filluar ta quajmë Lugina e Preshevës. Atje po zhvillohet sot një prej akteve historike të dramës shqiptare, filluar në vitin 1876. Drama e saj, ndërkaq, sot ka dimensione të shumëfishta. Sado që nuk mund të besojmë se pamjet e këtij akti mund të lëvizin nga një çast në tjetrin, një shënim në faqen e parë të veprës, ku autori thotë se “pak para dorëzimit të veprës për botim, mësuam se në fshatrat: Gjergjec, Novosellë, Priboc, Ramabuçë, Suharnë dhe Zarbincë nuk ka mbetur asnjë familje, si pasojë e provokimeve të vazhdueshme të policisë dhe ushtrisë serbe”, tregon më së miri për fatin e kësaj popullate, për mbijetesën në majë të shpatës të traditës kulturore dhe etnike të kësaj etnie në fqinjësi me Serbinë, për fatin shumë të rëndë historik nëpër të cilin po kalon kjo trevë dhe për misionin e vështirë që po i bie të kryejë. Mund të kuptohet lehtë, pra, pse perurimin e saj këtu e konsiderojme të shumëfishtë. Meqenëse objekti i studimit të autorit është onomastika e kësaj krahinëze, edhe fjala jonë nuk mund të dalë jashtë

Onomastika e Kosovës

211 kësaj përmase. Por është po kaq e nevojshme të themi se, kjo vepër dhe rrethanat nëpër të cilat po kalon popullata e kësaj krahinëze, paraqesin një vlerë të rëndësishme etnohistorike, gjuhësore, kulturore e më në fund edhe politike. Struktura e veprës Ka më shumë se njëzet vjet që kur B. Kryeziu botoi një artikull për toponiminë e Hashanisë duke tërhequr vëmendjen e studiuesve në përkushtimin e tij për këtë trevë. Në shtypin ditor dhe në revistat shkencore të Prishtinës dhe të Shkupit, si edhe në Konferencat shkencore, autori i këtij vëllimi disa herë kishte sjellë rezultate shkencore nga hulumtimet e tij në këtë krahinëz ose edhe në një hapësirë më të gjerë se kjo, në fushë të gjuhësisë dhe sidomos në fushën e onomastikës. Por vetëm në vitin 1996 autori do ta paraqiste këtë punë shumëvjeçare hulumtuese si projekt doktorature me titull “Onomastika e Hashanisë” në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë – Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë në Tiranë dhe do ta mbronte më 1998 para komisionit të përbërë nga Akademik Idriz Ajeti (mentor) dhe oponentët: prof. dr. Seit Mansaku, prof. dr. Çlirim Bidollari e prof. dr. Gjovalin Shkurtaj. Vëllimi hapet me një parathënie shpjeguese për interesimet e hershme të autorit rreth studimit të kësaj krahinëze, për hulumtimet e tij të drejtpërdrejta në terren, për hulumtimet dhe studimet e pakta në të gjitha fushat e dijes rreth kësaj treve dhe për rezultatet e dyshimta të

Begzad Baliu 212 studiuesve sllavë edhe atëherë kur këta janë marrë me ndonjërën prej fushave të dijes; për zbrazjen e përgjithshme të kësaj krahinëze nga banorët e saj mijëvjeçarë dhe për reliktet e fundit shumëpërmbajtjesore dhe etnokulturore shqiptare; për ndihmën e dhënë prej miqve të tij, studiues në fushën e onomastikës etj.

Krahinëza e Hashanisë Në hyrje, autori jep një pasqyrë të zakonshme të botimeve shkencore të shfrytëzuara gjatë hartimit të veprës dhe me objekt studimi “Onomastikën e Hashanisë”, si dhe thekson disa prej veçorive themelore që ka pasur parasysh, si: emrat gjeografikë; veçoritë fonetike dhe morfologjike të toponimisë e duke i plotësuar këto edhe me veçoritë fonetike-morfologjike të emrave të familjeve, lagjeve, vëllazërive dhe fiseve të kësaj krahinëze; shtresimet gjuhësore: iliro-shqiptare, romane, greko-bizantine, latine, turke, sllave etj., me të cilat na del e pasur kjo krahinëz, e të cilat më tej do t’i krahasojë edhe me elemente të tilla të përsëritura shpesh edhe në pjesë të tjera etnike të trojeve shqiptare. Sigurisht, metoda e studimit është njëra prej vlerave të rëndësishme që mbart çdo botim shkencor, gjë që vlen të thuhet edhe për këtë botim. Autori, siç është shprehur studiuesi i kësaj fushe Çlirim Bidollari, ka përdorur “metodën krahasuese-përqasëse, areale, semiotike, psikologjike - gjuhësore e statistikore për të arritur në përfundime sa më objektive e të qëndrueshme” 70 .
70

Shih fjala e recensentit në kopertonë.

Onomastika e Kosovës

213 Pjesës hyrëse i takon edhe përshkrimi gjeografik i Hashanisë: pozita gjeografike, relievi dhe veçoritë e tij, struktura topografike e vendbanimeve, veçoritë demografike dhe disa karakteristika të popullsisë, si edhe një shtojcë e karakterit historiko-gjuhësor për emrin, traditën historike, gjuhësore dhe etnologjike të fisit të hashanëve, emër të cilin autori e nxjerr të prejardhur nga tradita blegtorale e tyre. Onomastikoni i krahinëzës së Hashanisë Në kapitullin e parë përfshihet onomastika e nëntë fshatrave të veçantë. Fillimisht, për çdo fshat jepen të dhëna demografike, bëhet përshkrimi gjeografik i fshatit, jepet një historik i shkurtër etj. Fshati i parë i paraqitur këtu është Gjergjeci. I pasur me një makrotoponimi të shtresave të ndryshme gjuhësore dhe historike, në këtë fshat, toponime të tilla si: Gjergjec, Firaja e Madhe, Guri Keq, Mali Ner Livadhe, Prroi Beçoviqe, te Melishta, te Rogat, te Stani, te Vllat etj, duket të jenë me rëndësi të veçantë, prandaj edhe trajtohen në aspektin diakronik e sinkronik. Megjithëse shumë prej tyre kanë gjetur shpjegime të ndryshme dhe ndonjëherë edhe të kënaqshme në fushën e albanologjisë, këtu gjejnë shembuj të rinj përkrahjeje ose marrin mbështetje të reja. Për shembull, toponimi Te Stani, ndonëse i shpjeguar etnologjikisht dhe etimologjikisht besojmë se ka marrë një mbështetje të fortë te studiuesi Bahtijar Kryeziu, sidomos me faktin e rëndësishëm që sjell nga leksiku i serbishtes, se serbët i quajnë këto objekte për kafshë “tërla” e jo stane, siç i quajnë shqiptarët.

214

Begzad Baliu

Përveç toponimit të fshatit Kranidell, i cili përmendet që nga viti 1455 si Hrajnidell (në Oblast Brankoviça), këtu trajtohen gjerësisht edhe toponimet: Ballovani, Çuka Arës Dautit (për të cilët pranohet etimologjia shqipe e nxjerrë më parë nga Çabeji, Ajeti, etj.), Koruba (një mikrotoponim për të cilin zgjedhje të kënaqshme nuk ka dhënë as E. Çabeji), Kroi Xhixhonit (i cili, sipas autorit, vjen nga Kroi i Gjin Gjonit, një rezultat ky, besoj, mjaft i rëndësishëm për të gjithë toponiminë shqiptare), Pllanica, Shavarinka dhe patronimi Laknovit etj. Ky i fundit, megjithëse si leksik historik i shqipes, siç e kanë vënë re edhe shumë studiues të gjuhësisë shqiptare dhe ballkanike, vërtet është i lidhur me një shtresë të vjetër të greqishtes, por si toponim i drejtpërdrejtë besoj se i takon fondit të brendshëm të leksikut të shqipes. Ndër toponimet e fshatit Novosellë, besoj se gjejnë zgjidhje të kënaqshme shumë toponime, si: Fusha e Vilishtes (nga sllav. Vidilishte > vitlishte > vilishte “vend i lartë për kundrim”), Kroi Shamakit (për etimologjinë e të cilit i kundërvihet Petar Skokut, i cili mendonte se fjala është për një etimologji turke, duke vënë në pah se fjala është “për një emër prejfoljor të shqipes të ndërtuar nga folja shemb + sufiksi –ak: shamak < shemak < shem(b)ak” (f. 59). Edhe për toponimin Te Gjollt, autori, pasi ka ndjekur në vija të përgjithshme mendimet e ndara të një numri të madh studiuesish për prejardhjen turke apo shqiptare të këtij toponimi, ka mbajtur qëndrim të paanshëm duke shtuar vetëm shembullin e tij prej hulumtuesi. Toponimi Terlluçka jepet sipas të njëjtit

215 mendim të shtruar më parë se, ndër shqipfolësit, krahas toponimit Stanet si leksemë e leksikut të brendshëm, ka qenë i njohur edhe toponimi i dalë nga leksiku i huazuar sllav “tërla”. Më shumë sesa toponimi Vada Shabanit, brenda kësaj monografie ka shumë rëndësi hulumtimi studimor që i ka bërë autori prejardhjes së tij ndër fjalorë dhe studime të deritashme (Skoku, Desnickaja, Q. Murati, “Fjalori i gjuhës letrare serbokroate” etj.). Nëse do të na lejohej që brenda këtij vështrimi të paraqisnim mendimin tonë, atëherë, duke përjashtuar mendimin e Skokut për prejardhjen latine; mendimin e Desnickajës e të Selishqevit, për rezultatet e saj gati në nivelin e një etimologjie popullore, ndryshe nga I. Ajeti, i cili megjithatë gjen një shkallë të kalimit të fjalës nga njëra gjuhë në tjetrën, dhe Qemal Muratit e Fjalorit të serbokroatishes, mendoj se do të dilnim te një grusht fjalësh që serbishtja i huazoi nga turqishtja dhe ia huazoi shqipes në rrethana të hershme të mesjetës. Nga toponimia e fshatit Priboc, me rëndësi janë toponimet Beshka (për të cilën autori mbështet shpjegimin nga shqipja të Norbert Joklit, duke dhënë edhe zgjerimet leksikore të saj); toponimi Perzhali (besoj me prejardhje sllave më parë sesa greke ose sllavishte e vjetër); Te Gropat (një fjalë e përhapur shumë ndër shqiptarët si toponim dhe patronim, siç e vëren autori); Te Malinat (një toponim, siç shkruan autori, i përhapur, madje, jo vetëm ndër trojet shqiptare) dhe patronimi Vranezt, për të cilin M. Pavloviqi mendon se është me prejardhje ilire.

Onomastika e Kosovës

216

Begzad Baliu

Nga toponimia e pasur e fshatit Qarr, i cili, siç mund të shihet, është një fitonim i shqipes, me rëndësi duket të jetë oronimi Manastiri, një shtresë bizantine e leksikut të shqipes; toponimi Rudishta (i cili, ndonëse mund të jetë sllav, besoj se është krijim vetjak i shqipes, sadoqë duhet të theksojmë se paralelet leksikore, e si rrjedhojë edhe paralelet toponimike kurrë nuk kanë munguar në gjuhën shqipe dhe nuk mungojnë edhe këtu, siç e pamë Te Stani dhe Terlishta, Samakova dhe Madeni etj. Nga toponimia e fshatit Ramabuça do të veçonim toponimin Bria, tashmë të dëshmuar shumë herë për prejardhje ilire; toponimin Gurrameli, për të cilin autori mendon se vjen nga veprimi i dukurive të caktuara fonetike; toponimin Smakova, për prejardhjen e të cilit autori mbështet mendimin e Skokut; toponimin Te Balltaku, një toponim i paraqitur në variante të ndryshme dialektore edhe në troje të tjera shqiptare e më gjerë, e për këtë arsye nuk ka munguar edhe interesimi i shumë studiuesve për ta trajtuar këtë fenomen në rrafshin krahasues. Te etimologjia e oikonimit Sedllarë, autori gjen prejardhje sllave, prandaj - shkruan autori, shqiptarët në toponiminë e tyre kanë shumë toponime të tipit Shalë. Nga toponimia e këtij fshati vend të veçantë zë toponimi Ergajë e Madhe, për të cilin autori mendon se «vjen nga një rrëgallë “vend i mbushur me gurë mali” e që është një substrat i vjetër ballkanik, që Jokli e afron përbrenda shqipes» (f. 109-110); toponimet Rrotllorja, Sumllarja, Te Karolli etj. Ndryshe nga shumë patronime që mbajnë

Onomastika e Kosovës

217 familjet, barqet dhe fiset e kësaj ane, ky fshat dallon edhe për patronimet: Korbtë, Spahitë dhe Tosktë. Në këtë vepër na del me interes edhe hulumtimi që i bëhet toponimi i fshatit Suharnë, për të vazhduar më tej me mikrotoponimin Kërsha Tahiroviçe dhe prejardhjen shqipe të tij; më pas me fitonimin Kupernica e me toponimin e errët, siç e quan autori, Lugi Promkes; një toponim të prejardhjes greke Sparaspuri; oronimet Te Kotart, Te Shindrat, patronimin Baravant, i cili vështirë të vijë nga forma e vjetër Barban, derisa nuk kemi dëshmi të sigurta dokumentare, sepse, siç e dimë, të gjitha toponimet nuk shkojnë në të njëjtën rrugë të zhvillimit të tyre gjuhësor e historik. Në pasqyrën e patronimeve të këtij fshati sipas lagjeve, është me rëndësi edhe krijimi paralel i prapashtesave: turke: llarët (Aliallarët, Fetahallarët dhe Miftarallarët) dhe prapashtesës sllave –vit (Limanovit dhe Tahirovit). Fshati i fundit, Zarbincë, i pasqyruar në kapitullin e parë, dallohet për një pasuri të rrallë në toponiminë e kësaj ane. Pas përpjekjes së M. Pavlloviqit që këtë toponimi ta lidhë me etnikumin vllah (roman), kontributi i Bahtijar Kryeziut shquhet në një drejtim tjetër. Teza e tij se “emri i fshatit mund të ketë dalë nga një emër personal Zar(b) dhe prapashtesa slave –ica, ose nga parashtesa z- dhe emri etnik shqiptar Arb+ica > Zarbica, analogjikisht me fshatin Arvince të Qystendilit (Bullgari) nga Arvin < Arbin”, (f. 133) meriton të shqyrtohet. Nga toponimia e këtij fshati janë shqyrtuar me vëmendje toponimet Kitka, Kolishta Eper, Kuplec (për prejardhjen sllave të të cilit autori i kundërvihet M.

Begzad Baliu 218 Pavloviçit duke e lidhur këtë me një fjalë të shqipes kumulec “majë kodre a mali pa dru” (f. 139-140). Në fushën e pasurisë morfologjike edhe këtu na dalin dy prapashtesa për të njëjtin toponim, Zidina dhe Zidollët, ndërsa me interes është edhe shpjegimi i bërë për toponimin Çardaçishta Epër. Nga fusha e patronimeve është me interes pasuria e tyre e dalë nga emrat vetjakë Baxhuk, Litë etj., por edhe patronimi Lumjan i ardhur nga fjala e vjetër shqipe lum.

Siç mund të shihet, autori ka përfshirë një onomastikon të pasur dhe të larmishëm prej mëse 900 njësish ose një mesatare prej 100 njësish për çdo fshat, shumë prej të cilave u është qasur nga aspekti dialektor, morfologjik, semantik, historik, etimologjik etj. Prej rezultateve të veçanta të arritura në studimin e toponimisë së fshatrave do të mund të krijoheshin shtresa të tëra gjuhësore dhe historike. Prej shpjegimit të toponimeve, shpesh mund të krijohet bindja te lexuesi i pakinformuar në Kosovë se, në lidhje me gjuhën serbe, ka shumë shpjegime por, që më parë mund të thuhet se autori ka bërë mirë që ka vepruar kështu, po të kemi parasysh faktin se lexues të drejtpërdrejtë të kësaj vepre tani janë të gjithë studiuesit shqiptarë, pavarësisht ku gjenden, ndërsa numri më i madh i tyre nuk janë njohës fillestar të serbishtes. Semantika e toponimisë Në kapitullin e dytë, që mban titullin “Mënyra e emërtimit të vendeve”, autori u është qasur

Onomastika e Kosovës

219 toponimeve nga aspekti morfologjik, edhe në kontekstin psikologjik, semantik e gjuhësor të ndërtimit. Pra, parë në planin kuptimor e strukturor, autori ka arritur që toponiminë e Hashanisë ta organizojë në dhjetë grupe, duke e diferencuar pastaj toponiminë edhe në shumë nëngrupe të tjera. Pa dashur t’i komentojmë këto veç e veç, ne vetëm po japim një pasqyrë të plotë për të dhënë idenë e një qasjeje sa më të plotë edhe në interes të komentimit të tyre: -sipas konfiguracionit të tokës (Kitka, Gurt e Rrasës, Ara e Gat, Bota e Kuçe, Mas Kodre, Ara n’Prrue etj.); sipas emrave të kafshëve (Birat e Azbacit, Prroi Fushës Dhene etj.); sipas emrave të bimëve – fitonimeve (Ahishta, Ara Plepit, Kodra Dushnje, Lisi Çarrit etj); sipas emrave të njerëzve dhe fiseve – antroponimeve dhe patronimeve (Ara Banucit, Ara Jasharajve, Ara Babës Plak, Ara Lefenis, Karolli Bugarve etj.); sipas emrave të rrjedhave ujore (Te Hurdhat, Prroi Ahishtes Rrahit, Prroi Balltakit etj.); sipas përbërjes pedologjike të tokës (Gurinat, Prroi Smakovës etj.); sipas emrit të objekteve të ndërtuara në ato vende (Kalaja, Lugi Mullinit etj.); sipas emrit të fshatrave dhe lagjeve përkatëse ose fshatrave përreth dhe jashtë trevës (Fusha Çarrit, Ara Muhaxherit etj.); sipas emrave të pjesëve të trupit të njeriut – antropomorfizimit (Korrizi Rahimit, Qafa Duhles etj.); toponime të tjera të ndryshme (Ikdili, Ligata etj.). Veçoritë fonetike dhe morfologjike të toponimisë Në kapitullin e tretë janë trajtuar veçoritë fonetike dhe morfologjike të onomastikës së Hashanisë. Si njohës i mirë i kësaj fushe, autori ka

Begzad Baliu 220 arritur që këtë problem ta përimtojë në mënyrë shteruese në shumë drejtime. Në këtë rast, ndër veçoritë fonetike, autori ka vënë në dukje me shembuj konkretë sistemin e fonemave zanore, sistemin e fonemave bashkëtingëllore dhe dukuritë fonetike: asimilimin, shurdhimin e bashkëtingëlloreve, metatezën, koglutinimin, dukurinë e shtimit të tingujve, rënien e tingujve, aferezën, sinkopën, apokopën, elizionin etj. Prej rezultateve të tij, vërehet se edhe në këtë cep të trojeve shqiptare, veçoritë fonetike nuk dallojnë nga e folmja e dialektit geg të gjuhës shqipe. Ai e ka parë toponiminë dhe antroponiminë e Hashanisë edhe nga aspekti i veçorive morfologjike: gjinia, shquarësia e emrave, lakimi, shumësi i emrave dhe nyja.

Struktura fjalëformuese e toponimisë Në kapitullin e fundit është trajtuar një temë me mjaft interes: “Struktura morfologjike – fjalëformuese e toponimisë dhe antroponimisë (patronimisë) së Hashanisë”. Lënda e onomastikës së Hashanisë është parë e formuar sipas emërtimeve tautologjike (Gurt e Gurinës, Kodra e Majes, Kisha n’Cërkvishë etj.); sipas emërtimeve sinonimike (Sokaki Feratoviqe, Udha Fell, te Udha, te Ulica etj.) dhe fjalëformimit, që gjithashtu ndahet në fjalëformim me fjalë të parme (Birat, Bota, Çukat etj.), me fjalë të prejardhura Guri Zbrift, Kodra Shkekës etj.) dhe kompozita (Habunga, Shokalivadhi etj.). Pra, siç mund të shihet prej vetë toponimeve, numri më i madh i tyre janë të tipit të fjalëve me prejardhje. Siç ka vënë re studiuesi Çabej, kjo është e rëndësishme edhe për përcaktimin e

Onomastika e Kosovës

221 pronësisë së fjalëve brenda një gjuhe, pavarësisht nga prejardhja e saj. Një fjalë i takon një visari gjuhësor jo sipas prejardhjes (etimologjisë), por sipas numrit të madh të varianteve që ka krijuar gjatë shekujve. Numri i madh i toponimeve shqipe, prapashtesat paralele shqipe, sllave dhe turke, pavarësisht nga prejardhja shpesh jo shqiptare, struktura fonetike, morfologjike dhe fjalëformuese e tyre, tregon se ato fjalë kanë gjalluar, janë transformuar dhe kanë ndryshuar nën ndikimin e shqipfolësve. E kjo do të thotë se ndryshimet e derisotme shpesh janë bërë jo brenda strukturës gjuhësore të shqipes, por nën ndikimin administrativ, fetar dhe civil të pushtuesve. Ndër prapashtesat më të shpeshta që ndeshen në toponiminë e kësaj ane janë: prapashtesat shqipe ose të prejardhjes së vjetër iliro-shqiptare: -aj; -ar, at, -ec (prapashtesë zvogëluese), -esh (do të vëmë në dukje se pjesa më e madhe e makrotoponimeve me prejardhje arumune në Kosovë përfundojnë me –esh; -oll/ore, -ush, etj; prapashtesa me prejardhje latinoromane: -aj, -ok etj.; prapashtesa me prejardhje sllave: -ak, -ic, -in, -isht, -ovit/oviç etj.; prapashtesa me prejardhje orientale: -li, -(a)llar, -(a)nik, -xhik etj. Për nga elementet përbërëse të togfjalëshit, autori e ka klasifikuar toponiminë e Hashanisë në këta tipa përbërës: a) Togfjalësha emër + emër në gjinore (Ara Ahmetit, Baça Lutes etj.); b) Togfjalësha emër + emër në gjinore + gjinore (emër) (Ahishta Fushës Dhene, Ara Sali Metes etj.); c) Togfjalësha emër + emër në gjinore + përcaktor (mbiemër): Ara Babës Plak, Kodra Lisit Xhegen etj.); d) Togfjalësha emër + mbiemër

Begzad Baliu 222 cilësor i nyjshëm (Arat e Gata, Mali Ner Livadhe etj.). Një vend të veçantë zënë edhe emrat e vendeve me një fjali përshkruese, të cilat në studimet e deritashme janë quajtur edhe toponime perifrastike. Tipin e këtyre toponimeve studiuesi e ka ndarë në dy grupe: në toponime perifrastike statike (Te Avrafeza, Te Jan Vra Shkit etj.) dhe në toponime perifrastike dinamike: Kroi te Dahen Udht, Shpati Livadhit Padam etj.).

Një shtojcë e rëndësishme e librit Vepra mbyllet me një përfundim mjaft shpjegues të të gjithë lëndës, prej të cilit përfytyrohet një pasqyrë e plotë e kësaj monografie dhe një sintezë e mirë e studimit në fjalë. Besoj se një rezyme po kaq gjithëpërfshirëse është paraqitur edhe në përmbylljen e botuar në gjuhën angleze, ndërsa regjistri i materialit onomastik të Hashanisë: a) emra vendesh dhe b) antroponime e patronime, vetëm sa e ka zgjeruar horizontin e pritjes së këtij libri në aspektin e përdorimit praktik dhe në aspektin e konsultimit shkencor. Më tej botohet pasqyra e 27 informatorëve për të nëntë fshatrat, pasqyra e shkurtimeve, pasqyra e burimeve të shfrytëzuara, mjaft e pasur si në gjuhën shqipe, ashtu edhe në gjuhët sllave, pasqyra e lëndës dhe krejt në fund, sikurse ndodh edhe në botimet e studimeve të këtij tipi, monografisë i është bashkëngjitur edhe një tabelë e rritjes së popullsisë së këtyre fshatrave që nga viti 1948 e deri më 1992, bashkë me një grafik; pasqyra

Onomastika e Kosovës

223 e lëvizjes së popullsisë sipas familjeve – gjendja e vitit 1998; një hartë e trevës gjuhësore të Hashanisë dhe një hartë e pozitës së Hashanisë në Kosovë dhe pozitës së saj ndaj qendrave komunale (Kamenicës e Bujanocit), bashkëngjitur edhe me një hartë tjetër të pozitës gjeografike të Hashanisë në Ballkan. Përfundime Mbështetur në të gjitha ato që u thanë më lart, mund të themi se Bahtijar Kryeziu ka arritur të hartojë një monografi të rëndësishme, para së gjithash gjuhësore, por e plotësuar edhe me elemente të tjera të historisë e të kulturës materiale e shpirtërore të shqiptarëve të kësaj ane. Për shkak se kjo vepër është trajtuar në aspektin multidisiplinar, në aspektin gjuhësor dhe kulturor të problemeve, mund të thuhet se, për rajonin që shqyrton, ka rëndësi jo vetëm për kulturën shqiptare, por edhe për kulturat e tjera historike dhe bashkëkohore që kanë lënë gjurmë në këto anë (arumunët, sllavët, turqit etj.), prandaj mund të thuhet se kjo monografi ka rëndësi, si për studimet albanologjike, ashtu edhe për studimet ballkanike në veçanti. Përfundimisht do të thoshim që me këtë vepër është vënë hullia e parë dhe gjithmonë më e vështira e studimit, por hulumtime të tjera të toponimisë së kësaj krahine do të kemi edhe në të ardhmen.

224

Begzad Baliu

NJË FJALOR I TOPONIMISË ANËSORE TË SHQIPES Toponimia duhet bërë në terren (A. Dausot) Parantezë Në fillim të shekullit XVII historiani anglez Uiliam Kamden e përmbyllte librin e tij me një indeks të gjatë të emrave më të popullarizuar të kohës së tij, me të cilin hapte fushën e kërkimeve të onomastikës 71 , ndërsa në gjysmën e dytë të shekullit XVIII historiani gjerman Johan Tunman bënte përpjekje që përmes antroponimeve dhe toponimeve të zbulonte gjenezën e popullit shqiptar e të gjuhës shqipe në Gadishullin Ilirik 72 . Një shekull më vonë (në gjysmën e dytë të shekullit XIX), një mbledhës i pasionuar i folklorit shqiptar Thimi Mitko e pasuronte veprën e tij 73 edhe me një kapitull të antroponimisë shqiptare “të
Shih Dejvid Kristal, Kembrička enciklopedija jezika (Cambrigde, 1987), Beograd, 1997, f. 113. Shih Johann Thunmann, Untersuchungen Über die Geschichte der Östlichen Europäischen Völker, Leipzig, 1774.
73 72 71

Shih Alvaniki Melissa, Aleksandri, 1878.

Onomastika e Kosovës

225 besimit muhamedan dhe të krishterë”, dhe kështu hapte fushën e kërkimeve onomastike në studimet albanologjike nga radhët e albanologëve vendorë. Nga shekullit XVII e deri në fillim të shekullit XX janë botuar shumë vëllime indeksesh antroponimike e toponimike; shumë vëllime indeksesh kryesisht leksikografike; fjalorë me emra familjesh; fjalorë toponimikë e antroponimikë krahinash etnografike; fjalorë me karakter kombëtar, rajonal e madje edhe ndërkombëtar; korpuse me oikonime, hidronime, fitonime, patronime e antroponime, më të mëdhenj apo më të vegjël; fjalorë bashkëkohorë dhe fjalorë historikë; fjalorë historikë dhe fjalorë krahasues etj., mirëpo kërkimet, studimet, sintezat në fushë të onomastikës as nuk janë rrudhur, as nuk janë konsideruar të mbyllura. Përkundrazi, janë hapur dhe zhvilluar në përmasa më të gjera të hulumtimit dhe në përqendrime më të thelluara të studimit. Në qoftë se studimet onomastike të popujve të mëdhenj evropianë përgjithësisht kanë pasur karakter historik (antroponiminë) dhe identifikues (toponiminë), studimet onomastike në jetën e popullit shqiptar kanë pasur karakter të shumëfishtë kombëtar: historik, gjuhësor, kulturor etj. Kjo është arsyeja pse interesimet në këtë fushë, ndonëse sigurisht më të vona, në krahasim me përvojën evropiane, kanë qenë të përhershme dhe të përcjella me diskutime e polemika në shkallë kombëtare e ndërkombëtare. Për një kohë të gjatë, sidomos nga gjysma e dytë e shekullit XIX e këndej, toponimia është bërë një prej referencave themelore për identifikimin e hapësirës historike të trojeve

Begzad Baliu 226 shqiptare, një prej strukturave më të rëndësishme gjuhësore të leksikut historik dhe një prej shenjave më identifikuese të identitetit tonë historik dhe gjeografik të Gadishullit të vjetër ilirik në juglindje të Evropës.

Fjalori i onomastikës së Malësisë së Bujanocit Vëllimi më i ri i këtij lloji në fushë të onomastikës Fjalor onomastik i Malësisë së Bujanocit74 , vërtet nuk sjell material të karakterit historik, por në vetvete ai mund të bëhet objekt i një studimi diakronik, prandaj, me të drejtë, sot pritet me përkushtimin, me të cilin janë pritur deri më tash veprat e këtij karakteri. Dhe pse të mos e presim. Autori i këtij vëllimi, Bahtijar Kryeziu, është mbledhësi shumëvjeçar dhe i pasionuar i toponimisë dhe leksikut përgjithësisht të një zone sot anësore të trojeve shqiptare, shenjat gjuhësore të së cilës, siç do të thoshte Buzuku, po bdarren. Ai është studiuesi i përkushtuar dhe pothuajse i vetmuar i kësaj pasurie gjuhësore, e cila, për shkaqe jashtëgjuhësore, po zbrazet prej banorëve të saj, e kjo do të thotë prej antroponimisë dhe patronimisë së saj tradicionale; dhe prej folësve të saj, e kjo do të thotë edhe prej shenjave etno-kulturore, gjuhësore dhe historike: toponimeve. Vëllimi hapet nga një parathënie me të dhëna mjaft të pasura, si në aspektin vlerësues ashtu edhe
Bahtijar Kryeziu, Fjalor onomastik i Malësisë së Bujanocit, Prishtinë, 2006.
74

Onomastika e Kosovës

227 në aspekti shkencor. Për vetë natyrën e këtyre botimeve, shënimet historike, etnografike, kulturore dhe, madje, edhe ato bibliografike, kanë shumë rëndësi, sa herë që përmasa e tyre e konsultimeve duket sa ka karakter vetëm material. Duke iu referuar mendimeve përgjithësisht vlerësuese të shumë studiuesve të fushës së onomastikës, autori ka mbështetur arsyen e një ndërmarrjeje të tillë për mbledhjen, sistemimin dhe botimin sintetik të një vëllimi me mikrotoponime e antroponime të Malësisë së Bujanovcit, të cilat përfaqësojnë jo vetëm anën gjuhësore, por edhe aspektet e tjera materiale dhe shpirtërore të popullsisë së kësaj ane. Përtej saj, rëndësia e këtij materiali del edhe nga shtresat e gjera gjuhësore, të cilat nxjerrin krye edhe atëherë kur nuk bëhet ndonjë përpjekje e veçantë për të thelluar hullinë e lërimit. Janë të pakta krahinat etnografike të kësaj ane, edhe atëherë kur janë të shtrira në një hapësirë shumëfish më të madhe, të cilat kanë një pasuri të tillë gjuhësore shumështresore: shqipe, sllave, turke, latinearumune, greke-bizantine dhe madje simbioza të krijuara brenda një shprehjeje të ngurtësuar apo madje edhe vetëm brenda një njësie leksikore. Sigurisht, që kjo është arsyeja pse kjo trevë për një kohë të gjatë është bërë objekt studimi jo vetëm i gjuhëtarëve (Idriz Ajetit e të tjerëve), por edhe i historianëve (Skënder Rizës, Sabit Ukës etj.), të cilët onomastikës (toponimisë dhe antroponimisë) i janë referuar edhe atëherë kur objekt i studimit të tyre ishin veçoritë dialektore, lëvizjet e popullsisë apo strukturat e organizimit shtetëror. Ndërkaq, nuk mund të thuhet e njëjta gjë edhe për hulumtuesit

Begzad Baliu 228 dhe studiuesit e shkollës serbe të Beogradit. Të urdhëruar nga institucionet shtetërore, të organizuar prej institucioneve shkencore dhe madje të nxitur nga institucionet religjioze, studiuesit serbë e kanë përshkuar shpesh këtë zonë duke e parë kryesisht nga aspekti etnogjeografik, prandaj përshkrimi shumëfish i saj ka qenë i mundur disa herë brenda shekullit XX dhe madje në disa aspekte: gjeografike, etnografike, gjuhësore, kulturore e etnopsikologjike.

Pavarësisht nga një pasuri e tillë e regjistruar ndër botime të veçanta dhe të përbashkëta të studiuesve serbë, Bahtijar Kryeziu veprën e tij e ka përgatitur krejtësisht mbi materialin vetjak të mbledhur në terren brenda dy dekadave të fundit, dhe ia ka ofruar lexuesit herë pas here edhe me të dhëna anësore të karakterit etnografik, gjuhësor e socio-kulturor. Veprës i prin një studim hyrës me të dhëna për pozitën etno-gjeografike të Malësisë së Bujanocit, si një trevë e skajshme e Kosovës Lindore, e përbërë nga fshatrat Breznicë, Malterrnoc, Muhoc, Gjergjec, Qarr, Ramabuçë, Novosellë, Suharnë, Priboc dhe Zarbicë. Fjala është për vendbanime, të cilat gjatë shekullit XX jo gjithnjë i kanë takuar administrimit të Serbisë, por tani ato administrohen përfundimisht nga komuna e Bujanocit. Duke iu referuar gjeografëve që studimet në këtë krahinë i kanë bërë mbi baza të specializimeve të tyre shkencore, autori na jep të dhëna mjaft të përimtuara për reliefin dhe veçoritë e tjera të saj, si një zonë kodrinoro-malore dhe me pasuri të shumta xehesh nëntokësore, me një klimë kontinentale, me një pasuri të

Onomastika e Kosovës

229 mjaftueshme ujore, me një pozitë të përshtatshme për zhvillimin e florës dhe të faunës, me një varietet të mjaftueshëm prodhimesh bujqësore, por njëherazi edhe me një prodhim kryesisht mesatar të tyre, në krahasim me prodhimet e mira në zonat e ulëta, siç është ajo e Moravës etj. Është me mjaft interes sidomos përshkrimi që i ka bërë strukturës topografike të vendbanimeve, për shkak se paraqitja e tyre si të tilla, nënkupton shpërndarjen e një numri mjaft të madh të oikonimeve dhe sidomos patronimeve, pa përjashtuar këtu edhe pasurinë e dukshme të mikrotoponimeve, të cilat është vështirë të dallohen nga apelativat e rastit, por në strukturën e përgjithshme të toponimisë dëshmojnë për një denduri të tyre në përmasa jo gjithmonë të besueshme. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për nënkapitullin “Veçoritë demografike dhe disa karakteristika të popullsisë”. Vlerësimet e autorit në këtë drejtim i kalojnë përmasat e një paraqitjeje etnike të saj. Duke u nisur nga metoda krahasuese e prezantimit, autori zgjeron metodën e vrojtimit jo vetëm të lëndës së mbledhur apo gjendjes aktuale në terren, por mbështetet edhe në disa të dhëna historike për të ardhur në përfundime të rëndësishme të karakterit historik. Natyrisht, këto rezultate dalin para së gjithash nga njësi etnonimike, patronimike etnonimike, shpjegimi i të cilave do mbështetje edhe në struktura gjuhësore e historike apo edhe në korpuse të njohura ndër dokumente të proveniencës latine, sllave dhe turke. Në këtë rast studiuesi Bahtijar Kryeziu ka shfrytëzuar përvojën e

Begzad Baliu 230 tij në studimin monografik për onomastikën e krahinëzës së Hashanisë dhe ia ka arritur qëllimit që të unifikojë nga aspekti gjeografik, të identifikojë nga aspekti historik dhe t’i shpjegojë nga aspekti gjuhësor, një numër patronimesh e oikonimesh në përmasën strukturore e historike që përfaqësojnë ato, në prejardhjen etno-gjuhësore të shtresave të tyre dhe në shkallën e pasurisë gjeografike në të cilën janë përfaqësuar ato.

Korpusi i toponimeve Korpusi i toponimeve, i cili zë pjesën më të madhe të vëllimit, përbëhet prej 1113 njësish të radhitura sipas alfabetit të shqipes. Fjala është për oikonimet, oronimet, hidronimet dhe mikrotponimet e një strukture shumë të pasur (fitonime, zoonime etj.), të cilat janë paraqitur herë si njësi leksikore pa ndonjë shpjegim të strukturës së tyre gjuhësore, e herë si njësi më të gjera, të veshura me të dhëna kulturore, etnografike dhe historike. Numri më i madh i oikonimeve na del me bazë antroponimike dhe patronimike, prandaj autori nuk e ka parë të arsyeshme të sjellë shpjegime të zgjeruara për secilën njësi, përveç kur është fjala për ndonjë shpjegim të bazës zbunuese të tyre apo të prejardhjes etnike. Edhe fitonimet paraqiten me shumë interes për studimet gjuhësore të pasurisë së tyre, prandaj autori përveç të tjerash me të drejtë pranë ka shënuar edhe emërtimin shkencor të tyre. Për përshkrimet etnografike, gjeografike, historike dhe

Onomastika e Kosovës

231 madje demografike, dallohen njësitë leksikore të oikonimeve, ndërsa për gjurmimet në strukturën gramatikore, fjalëformuese dhe semantike të tyre dallohen mikrotoponimet e shtangura, të cilat dalin kryesisht si kompozita apo si fjalë të përbëra. Ndonëse nuk mund t’i nënshtrohen një diskutimi shkencor, të dhënat e trashëguara gojore të etimologjisë popullore nga fusha e toponimeve, shpesh janë shënuar si pjesë e botëkuptimeve të popullatës vendore për toponime apo antroponime të caktuara. Struktura gjuhësore dhe semantike e toponimeve Një dorë mikrotoponimesh të sjella në këtë fjalor, të cilat janë formuar sipas një paradigme kulturore (lojë barinjsh, legjenda, ndodhi historike etj.,) të kujtojnë një përkufizim emblematik të Eqrem Çabejit: “një njësi leksikore paraqet një njësi kulturore”, e kjo do të thotë edhe një njësi gjuhësore, etnografike dhe historike. Një përkufizim shumë saktësues. Në korpusin e këtij vëllimi ka shumë njësi leksikore, përkatësisht toponimike, të cilat janë referenca të rëndësishme etnike (shqiptare, serbe, romane, turke, bullgare etj.); shumë përkime dygjuhësore kuptimore dhe gjuhësore (shqiptare, orientale dhe serbe); dhe shumë toponime, për të cilat besohej se i takojnë fondit gjuhësor të sllavishtes apo turqishtes. Studimet e mëtejme të këtij korpusi do të dëshmojnë se këto njësi, – siç është shprehur Mahir Domi – nuk hynë në fjalorin e shqipes si njësi toponimike, por si njësi leksikore, ndërsa u toponimizuan më vonë nga vetë shqiptarët,

Begzad Baliu 232 prandaj jo rastësisht ato na dalin të zhvilluara brenda strukturës fonetike dhe morfologjike të fonetikës dhe gramatikës historike të shqipe.

Për sa i takon autoktonisë së popullsisë, ndonëse ndër studimet e studiuesve serbë janë bërë shumë shtrembërime, mikrotoponimia është ajo që e përcakton dendur përkatësinë historike të saj. Derisa toponimet shqipe më të vjetra na dalin të tipit fjalë e përbërë, kompozitë apo e shtangur, disa mikrotoponime të prejardhjes sllave na dalin kryesisht në formë apelativësh. Mendimit të studiuesve sllavë, se shqiptarët, ashtu si edhe vllehtë (familje barinjsh) janë ngulitur këtu në një kohë të vonë, i bie ndesh pikërisht një numër i madh toponimesh, të cilat emërtojnë përkatësinë e mullinjve. Ata më së miri e përcaktojnë jetën sedentare të banorëve të kësaj ane, ku nga 70 mullinj (kryesisht rrënoja), vetëm një është me pronësi serbe. Ky aspekt i diskutimit mund të plotësohej edhe me një tip të mikrotoponimeve legjendare, të cilat, si me strukturën e ndërtimit, ashtu edhe me përmbajtjen a motivin e tyre, janë pjesë e miteve dhe e legjendave shqiptare, madje edhe atëherë kur janë të veshura me mite dhe legjenda të gjuhëve dhe kulturave ballkanike, prandaj si të tilla i takojnë fondit të përgjithshëm të toponimisë shqiptare, përkatësisht hyjnë në strukturat homogjene të toponimisë historike shqiptare. Në pjesën e dytë të këtij vëllimi autori ka radhitur 94 njësi patronimike, të cilat në një formë tjetër (antroponimike apo patronimike) shpesh na dalin

Onomastika e Kosovës

233 edhe në pjesën e mikrotoponimisë. Fjala është kryesisht për familje, barqe, vëllazëri etj. Në krahinat etnografike të Kosovës Lindore, fisi përgjithësisht nuk shquhet për ndonjë funksion të veçantë në jetën e banorëve, prandaj edhe këtu nuk del me ndonjë përcaktim të theksuar. Vepra mbyllet me një pasthënie të ngjeshur për punën dhe përvojën e tij në studimin e kësaj lënde, si dhe me rezultatet e sjella në këtë rast. Kjo pasthënie është botuar e përkthyer edhe në gjuhën angleze dhe gjermane. Libri është pajisur edhe me aparatin e rëndësishëm teknik, madje të një përmase të pazakonshme, shpesh edhe për vëllime më të mëdha: bibliografinë e zgjeruar, pasqyrën e shkurtimeve, recensionet e oponentëve si dhe një shtojcë po kaq të plotë me interes: hartën e Malësisë së Bujanocit me qendër komunën e Bujanocit dhe hartën e pozitës gjeografike të Malësisë së Bujanocit në Ballkan. Një vepër e pritur që më parë I lindur në një krahinëz të Kosovës Lindore, njohës i jetës, i të folmes dhe i dokeve e zakoneve të popullatës së kësaj ane (që deri më 1881 ishte zonë qendrore e trojeve etnike shqiptare, ndërsa sot anësore), Bahtijar Kryeziu, pas veprës “Onomastika e Hashanisë”, sjell edhe një kontribut në fushë të onomastikës së saj dhënë gjuhësisë shqiptare, duke e zgjeruar kështu ndjeshëm hapësirën e hulumtimit dhe studimit të saj.

234

Begzad Baliu

Me këtë vëllim, autori ka hapur serinë e këtyre botimeve jo vetëm në kërkimet e tij të kësaj fushe, por besojmë edhe të shumë mbledhësve dhe studiuesve të tjerë, të cilët edhe kur kanë botuar korpuse të tilla nuk i kanë botuar me një model të përshtatshëm për përdorim praktik të studiuesve. Vepra e Bahtijar Kryeziut është një shembull i mirë, të cilin mund ta ndjekin shumë hulumtues të tjerë të fushës së onomastikës. Prishtinë, nëntor 2005

Onomastika e Kosovës

235

ONOMASTIKA DHE GJEOGRAFIA Prej disa vjetësh, gjeografi Nail Draga, në shkrimet e rastit, në kumtesat ndër sesione e konferenca dhe në studimet shkencore, ka vënë re një proces historik edhe më tej të vazhdueshëm në deformimin e onomastikës së gurrës shqiptare në trojet anësore shqiptare, me theks të veçantë në Mal të Zi 75 . E kuptueshme. Së pari, Nail Draga është profesor i gjeografisë dhe ekspert për hartografi. Pra, qasja e tij ishte para së gjithash e natyrës shkencore. Së dyti, Nail Draga vinte në Prishtinë nga një cep i Malit të Zi, ku regjimi serb ribënte provat e para laboratorike për ndryshimin e gurrës shqipe të onomastikonit shqiptar atje. Kështu, studimet e tij përmblidhnin dy të vërteta: anën shkencore të studimit dhe reagimin në mënyrën e tij ndaj asaj që po ndodhte me toponiminë shqiptare në Mal të Zi. Vetëm kur laboratori serb i Beogradit u vendos në Maqedoni dhe filloi përmbysjen e një trashëgimie
75

Nail Draga, Gjurmë gjeografike, “Art Club”, Ulqin, 1997, f. 126.

Begzad Baliu 236 kaq të pasur të onomastikonit shqiptar, inteligjencia shqiptare e ndjeu këtë gjëmë që po i përgatitej kulturës, gjuhës, historisë dhe qytetërimit shqiptar, dhe për herë të parë ngriti zërin në mënyrë të organizuar. Nëse deri atëherë studiuesit shqiptarë bënin përpjekje që në emër të fakteve shkencore të trumbetonin trashëgiminë shqiptare të pjesëve më të skajshme të trojeve shqiptare, nga kjo kohë, studiuesit, dhe jo vetëm këta, do ta shquanin këtë element edhe në emër të lëvizjeve kulturore dhe politike.

Nail Draga është njëri prej atyre studiuesve që problemin e toponimisë shqiptare e ka shtruar për një kohë të gjatë dhe mbi përmasat e theksuara më lart. Fillimisht, në kontekstin e studimeve gjeografike, më tej në kontekstin e lëvizjeve kulturore dhe politike dhe më në fund në interes të mbrojtjes së kësaj trashëgimie kulturore, kombëtare, rajonale dhe universale. Libri i Nail Dragës “Gjurmë gjeografike” hapet me një parathënie të shkurtër shpjeguese dhe pastaj ndahet në tri pjesë: I. Toponimi, II. Terminologji dhe III. Vështrime. Gjeografia dhe toponimia Pjesën e parë, siç mund të shihet, e përbëjnë studime nga fusha e toponimisë, të cilave autori u qaset nga aspekti gjeografik. Në gjashtë tekstet e pjesës së parë autori trajton probleme nga më të ndryshmet në fushën e toponimisë, duke iu qasur nga aspekti i hulumtimit, nga aspekti historik, nga

Onomastika e Kosovës

237 aspekti profesional, nga aspekti gjuhësor dhe më në fund nga aspekti politik. Gjithnjë duke u nisur nga interesimet e tij ndaj lëndës që trajton ose nga aktualiteti i problemit me të cilin merret, autori, në pjesën e parë, trajton rëndësinë e toponimeve, si monumente të kujtesës njerëzore, rëndësinë e shënimit të drejtë të emrave gjeografikë, paraqitjen e toponimeve të pjesës juglindore të Malit të Zi në harta të ndryshme, kultin e individit dhe paraqitjen e tij në toponime, arsyen e shënimit të emrit Venedik e jo Veneci, ndërhyrjen e politikës ditore në toponimi, mbrojtjen e toponimisë shqiptare në Mal të Zi etj. Në studimet e kësaj pjese, autori trajton, arsyeton dhe kundërshton fenomene dhe dukuri të ndryshme ditore, politike, kulturore, historike dhe universale, që lidhen me probleme qoftë të toponimisë shqiptare në Mal të Zi, qoftë të toponimisë kombëtare, shpesh duke i lidhur këto me përkime të kësaj natyre në suaza ndërkombëtare. Mbase kjo është edhe arsyeja pse studimet tij përcillen kujdesshëm me terminologji profesionale, me shembuj konkret të problemeve të caktuara në rrethet shkencore dhe politike ndërkombëtare. Toponimia dhe standardi Sot, kur një grup studiuesish në Kosovë punon në një projekt shkencor të një rëndësie historike kombëtare “Standardizimi i emërvendeve të Kosovës”, nuk ka si të mos e kujtoj një kërkesë të bërë tash e shtatëmbëdhjetë vjet më parë nga N. Draga: “Është kërkesë e kohës që Instituti Albanologjik në bashkëpunim me Shoqatën e Gjeografëve të Kosovës

Begzad Baliu 238 të hartojë një indeks të emërtimeve gjeografike për regjionet shqipfolëse në Jugosllavi. Indeksi i tillë do të kishte vlera të mëdha teorike dhe praktike për publikimet e ndryshme me karakter kombëtar dhe ndërkombëtar” (f. 41-42).

Studiues i përkushtuar ndaj fushës së studimeve që mbulon dhe i vetëdijshëm për përgjegjësinë e trashëgimisë kombëtare në Mal të Zi, Nail Draga, në studimet dhe në artikujt e këtij libri, të cilat më parë janë lexuar në konferenca shkencore dhe janë botuar në gazeta të përditshme ose javore, është kujdesur shumë që kërkesat e tij t’i mbulojë me argumente të njohura ndërkombëtarisht, me një gjuhë të pranuar shkencërisht dhe me ndjenja të arsyeshme moralisht. “Është obligim moral e kulturor, që të mbrohet ky toponim duke i dhënë vendin që meriton edhe në aktet zyrtare në gjuhën shqipe…”, - shkruan autori në një reagim lidhur me ndërrimin e toponimit Katërkollë në aktet zyrtare malazeze. Në pjesën e dytë të këtij vëllimi, ku trajtohet tema e terminologjisë, autori merret me probleme teorike dhe praktike të terminologjisë gjeografike në raport me zhvillimin e gjuhës së sotme shqipe, me zhvillimet shkencore në fushën e gjeografisë, me bazën teorike të njohur ndërkombëtarisht etj., për të sjellë edhe rezultate vetjake, si këto: “Procesi i fjalëformimit në fushën e gjeografisë është detyrë e rëndësishme si nga aspekti profesional, ashtu edhe nga aspekti shkencor, andaj kjo çështje kërkon maturi dhe përkushtim serioz, sepse në të kundërtën, lehtë mund të kalojmë në

Onomastika e Kosovës

239 purizëm që nuk është nder për ne, as për shkencën përkatëse. Është kërkesë e kohës që në të ardhmen të bëhet mbledhja e termave gjeografikë të gurrës popullore nga tërë hapësira shqipfolëse, që do të ishte një thesar i çmuar, ndërsa më vonë të bëhet sistemimi dhe përpunimi i tyre nga gjuhëtarët në bashkëpunim me gjeografët, dhe S’do mend se procesi i zëvendësimit të termave të huaja me ato përkatëse të shqipes, si në fusha të tjera shkencore, ashtu edhe nga fusha e gjeografisë, një kohë të gjatë do të jetë një çështje e ndërlikuar, por që dita-ditës integrohet” (f. 87). Në një artikull tjetër me titull “Për terminologji të qartë dhe të përpiktë gjeografike”, autori shtron dy probleme të rëndësishme në fushën e gjeografisë: ndërkombëtarizmat në terminologjinë gjeografike dhe mundësitë për zëvendësimin e tyre me fjalët e barasvlershme në gjuhën shqipe; si dhe shumëkuptimësinë në terminologjinë gjeografike: monosemantizmi - njëkuptueshmëria; polisemia, homonimia dhe sinonimia. Në këtë rrugë ishte e pritshme që autori, në një artikull të veçantë, të shtronte nevojën e një fjalori të termave të gjeografisë. Mungesa e fjalorëve të tillë (përjashto dy të punuar më parë më 1975 dhe 1985), e pengon zhvillimin e shkencës së gjeografisë si disiplinë thellësisht shkencore. Ose, siç shkruan autori: “Hartimi i Fjalorit të termave të gjeografisë do të ishte një mbështetje e mirë për studime të mëtutjeshme nga kjo fushë” (f. 98).

240

Begzad Baliu

Në kërkim të dromcave të toponimisë Në pjesën e tretë botohen shënime për katër libra të veçantë dhe me interes për studimet historike, gjuhësore, kulturore dhe më gjerë, prej nga mund të arrihet në këto përgjithësime: Vepra e Kruno Kërstiqit “Vendosja e arbneshëve në Zarë” paraqet njërën prej sintezave më të mira për historinë e shpërnguljes së shqiptarëve në Zarë. Me dokumentet që nxjerr, me trashëgiminë e mbledhur dhe të sistemuar në këtë vepër, me të dhënat arkivore, historike, gjuhësore, etnografike etj., kjo vepër është nder për popullin e autorit dhe kolonitë shqiptare përgjithësisht. Vepra e Edith Durhamit “Brenga e Ballkanit”, që merret këtu në shqyrtim, pasqyrohet me një kujdes të veçantë, për shumë arsye. Për arsye të qëndrimit shumë miqësor të autores ndaj popullit shqiptar, për shkak të qëndrimit joindiferent ndaj ngjarjeve që përshkonin popullin shqiptar, për shkak të origjinalitetit dhe të saktësisë së fakteve që sjell autorja etj.; si vendi i Durhamit ashtu edhe vendi i veprës së saj në studimet dhe historinë shqiptare trajtohen me nderim dhe përgjegjësi. Në kohën kur shtypi dhe shkenca serbe në mënyrën më të egër trajtonin problemin e lindshmërisë te shqiptarët, duke e lidhur këtë me lëvizjet ekskluzivisht politike, demografi i njohur nga Kosova, Hivzi Islami, botoi veprën “Kosova dhe shqiptarët”, në të cilën e trajtonte temën e lindshmërisë në Kosovë dhe përgjithësisht ndër

Onomastika e Kosovës

241 shqiptarët, me të gjitha dimensionet e saj: kulturore, sociale, shëndetësore, ekonomike, historike etj. Ribotimi shqip i veprës së Faik Konicës “Shqipëria, kopshti shkëmbor i Europës Juglindore” në vitin 1991 ishte një ngjarje kulturore ndër shqiptarët në përgjithësi, jo vetëm se autori dhe vepra po i riktheheshin vendit dhe gjuhës së popullit me të cilin merreshin, por për arsye se kjo vepër e Konicës sillte rezultate të reja në metodologjinë e studimit, në mentalitetin shkencor të qasjes ndaj objektit, në mënyrën e interpretimit etj. Një vlerësim të zgjeruar kësaj vepre i pati bërë edhe Nail Draga, teksti i të cilit përmbyll këtë vepër. Duke e mbyllur këtë paraqitje të veprës së Nail Dragës, ne mund të veçojmë këto karakteristika: autori i kësaj vepre sot është studiues mbi të cilin ka rënë dhe bie barra e fenomeneve dhe dukurive shoqërore e shkencore në këto anë, përgjegjësia morale ndaj dukurive dhe fenomeneve shoqërore, kulturore dhe shkencore, historike dhe politike të shqiptarëve në Mal të Zi. Është me shumë rëndësi fakti që autori i kësaj vepre ka kuptuar qysh herët këtë përgjegjësi të shumëfishtë, ndërsa artikujt e kësaj vepre të botuar herë pas herë në organet e shtypit ditor dhe të atij shkencor e dëshmojnë këtë në mënyrën më të mirë. A do të arrijë ta mbajë këtë peshë autori i kësaj vepre edhe në të ardhmen? Kjo nuk varet vetëm nga paradigmat e theksuara më lart. Kjo varet edhe nga një premisë e re, që quhet guxim intelektual. Ne besojmë se kjo nuk i ka

Begzad Baliu 242 munguar as më parë dhe nuk do t’i mungojë edhe në të ardhmen. Nail Draga është sot njeri me përgjegjësi shumëdimensionale, që di t’u përgjigjet në mënyrën më të mirë kohës dhe bashkëkombësve.

Onomastika e Kosovës

243

PATRONIMI MUZAKAJ EDHE NË TOPONIMINË E KOSOVËS Vite më pare doli nga shtypi një vepër e rrallë e trashëgimisë etnokulturore dhe listorike shqiptare. Fjala është për Memoaret 76 e njërit prej princave të dalluar të shekullit XV, Gjon Muzakës, të cilat një kohë të gjatë e kanë nxitur interesimin e studiuesve, madje jo vetëm të letërsisë, por edhe të etnokulturës e të letërsisë. Sigurisht që shkaqet e këtij interesimi janë të shumta dhe të ndryshme: -Memoaret janë të një kohe shumë të rëndësishme dhe po kaq të errët për historinë e shqiptare; memoaret shënojnë një gjysmë shekulli pas rënies së shtetit të Skënderbeut; memoaret i takojnë një familjeje fisnike shqiptare, historia e së cilës ka lënë gjurmë të forta në historinë jo vetëm të shqiptarëve, por edhe te popujt fqinjë.

Gjon Muzaka, Memorje, përktheu Dhori Qiriazi, “Botimet Toena”, Tiranë, 1996, f. 108.

76

244

Begzad Baliu

-Kjo është koha e fillimit të shprishjes së familjes borgjeze shqiptare, e cila nuk do të mëkëmbet për 500 vjet me radhë të sundimit të Perandorisë Osmane. Prandaj ka nxitur një varg shkrimtarësh shqiptarë që brenda mugëtirës së kësaj kohe të ndërtojnë ngjarje letrare me pretendime shumë interesante për të pasqyruar një qytetërim shqiptarë, për të cilën historia thotë shumë pak ose, atë që e thotë, jo rrallë vihet në dyshim. Mirëpo, më shumë se sa interesimin e letrarëve, të studiuesve të etnokulturës e të studiuesve të qytetërimit shqiptar, ky libër e ka nxitur për shumë kohë lexuesin shqiptar edhe për arsye se, sipas kronikave, njëri prej komandantëve të Luftës së Kosovës (1389) ishte nga familja e Muzakajve. Kërshëria është rritur posaçërisht edhe për shkak se, mbi historinë e saj, studiuesit serbë, letrarët dhe madje edhe politikanët, kanë ndërtuar një varg mitesh letrare, historike dhe bashkëkohore dhe mbi themelet e rrejshme të së cilës politika serbe në bashkëpunim me atë ruse kanë ndërtuar një platformë politike mbi Ballkanin me rrjedhoja tragjike posaçërisht për shqiptarët, gjatë këtyre 150vjetëve të fundit. Dhe sikur të mos mjaftonte kjo, pushtetarët serbë janë kujdesur shumë që, ngritjen e këtij miti ta shoqërojnë edhe me ndryshimet toponimi (vetëm gjatë dy decenieve të fillimit të shekullit XX, një varg vendbanimesh u pagëzuan me emrat e luftëtarëve: Obiliq, Milloshevë, Llazarevë, Devetjugoviq etj.) në zonën ku është zhvilluar lufta, të bëjnë çmos që të

Onomastika e Kosovës

245 zhdukin toponiminë historike shqiptare. Për fat të mirë, pa sukses. Pas Çlirimit të Kosovës, kur një Komision shtetëror për standardizimin e emërvendeve të Kosovës, krahas punës në takime të rregullta, vazhdonte të hulumtonte terrenin, përfaqësuesit e fshatit Balshaj (Milloshevë) mes toponimeve për emrin e mundshëm të fshatit, kishin shënuar edhe emrin Muzakaj. Pas interesimit tonë, nëse ishte ky një propozim arbitrar, me të cilin donin që t’i kundërviheshin politikes serbe mbi mitin e Kosovës, ata m’u përgjigjën: “Përkundrazi, ky toponim ishte zgjedhur nga toponimia e fshatit. Pra, në perëndim të fshatit Milloshevë ruhej mikrotoponimi Kullat e Muzakës. E pabesueshme por shumë e saktë. Në Krisobulen e Deçanit gjendej një mikrotoponim Muzakov Kuçishte, por që të ishte ruajtur e thadruar dhe shumë më saktë në mendjen e popullit shqiptarë vendës, kjo nuk më besohej. E pra, toponimi Kullat e Muzakës, është vetëm njëri prej toponimeve mesjetare dhe përgjithësisht të lashtësisë në Kosovë, gjurmët e të cilit nuk kanë arritur t’i fshijnë as mbishtresa 500-vjeçare e orientit, as “vrragët sllave”, siç do të shprehej Gustav Majeri. Dhe për çudi, ky toponim po shfaqej publikisht si emër historik tri vite pas daljes nga shtypi të këtij libri, por kopjet e para të tij vetëm në vitin 1999 do të mund të hynin në Kosovë. Mbase është me rëndësi të komentohet me një fjalë semantika e toponimit shqip: Kullat e Muzakës dhe trajta serbe e këtij toponimi Muzakov Kuçishte. Që serbët e përshtatën shekuj më parë këtë toponim, dëshmon edhe një vlerësim i parë i hedhur

Begzad Baliu 246 mbi këtë strukturë toponimike. Në toponiminë shqiptare ka shumë toponime që lidhen me kullat, sepse nuk kishte pse të ruhej një toponim që lidhej me një toponimi që emërtonte një shtëpi të zakonshme, prandaj edhe toponimet me emrin e shtëpisë nuk janë ruajtur, nëse nuk është fjala për ndonjë apelativ të vonë.

Përkthimi i kujdesshëm i Dhori Qiriazit dhe sidomos pajisja me shënime, e bëjnë këtë libër më të përdorshëm jo vetëm për lexuesit e thjeshtë, por krijojnë besim edhe te përdoruesit e saj për referencë shkencore. Megjithatë, siç e do rendi i botimeve të tilla të rëndësishme, një botim i ardhshëm paralel në gjuhën e shkrimit dhe në gjuhën shqipe, do ta bënte më të sigurt interpretimin para se gjithash filologjik, më të sigurt për një numër të madh studiuesish të rinj, të cilët deri më tash nuk kanë pasur mundësi ta shtien në dorë këtë vepër kapitale jo vetëm për historinë kombëtare, por edhe për shumë fusha të dijes.

Onomastika e Kosovës

247

TOPONIMIA E DUSHKAJËS Hyrje Tri dekada më parë, gjurmuesi Skënder R. Hoxha, sillte në shtypin ditor dhe në atë shkencor materiale të fushës së onomastikës nga terreni e diskutime për to. I nxitur prej ndjenjës se me kalimin e kohës e shkuarjes së brezave të moçëm do të harrohej ky thesar, ai i qe përkushtuar mbledhjes së onomastikës (toponimisë dhe antroponimisë) me qëllim që ajo të mos tretej bashkë me kujtesën e ruajtur në traditën e këtyre fshatrave. Me kërkimet e kësaj fushe autori ynë u bashkohej hulumtuesve, të cilët me përkushtim po e hapnin hullinë e kërkimeve dhe të studimeve në këtë fushë të re të gjuhësisë shqiptare. Në këto gjurmë i ka themelet edhe materiali hulumtues e studimor Toponimia e Dushkajës 77 , i cili brenda këtij vëllimi 78 po botohet i plotë. Sigurisht kjo është arsyeja që edhe projekti i tij, si dhe qasja e metodologjia e përdorur në strukturimin e kësaj monografie janë tipike për shkollën që është
“Kontribut për studimin e toponimisë së Dushkajës” (I) (studim), Përparimi, Prishtinë, 1992; Kontribut për studimin e toponimisë së Dushkajës (II), (studim), “Art poetika”, Pejë, 2000.
78 77

Skender R. Hoxha, Toponimia e Dushkajës, Gjakovë, 2007.

Begzad Baliu 248 ndjekur në studimet albanologjike të gjysmës së dytë të shekullit XX. Ai ka përdorur po ata pyetësorë dhe po atë nënndarje të mikrotoponimeve dhe i ka shënuar me saktësi sipas theksimit të tyre dialektologjik, megjithëse jo edhe në përmasa tekstologjike. Të gjitha mikrotoponimet janë identifikuar drejtpërdrejt në terren, prandaj ato janë ubifikuar edhe sipas orientimit në hapësirë: veri-jug, lindje- perëndim etj.

Kontribute për standardizimin e emërvendeve të Kosovës Në këtë rrjedhë autori ynë, para dhe sidomos pas mbarimit të luftës së Kosovës, pati një angazhim të përkushtuar në ndihmën e tij dhënë Këshillit për Standardizimin e Emërvendeve të Kosovës. Ai ishte i zgjedhur në Komisionet për Emërtimin e Shesheve, Rrugëve dhe Vendbanimeve, në kuadër të asambleve komunale të Gjakovës dhe të Pejës, ku dha edhe kontributin e tij të vyer 79 . Studimet e tij të kësaj kohe Rreth harrjes dhe emërtimit të disa toponimeve të krahinës së Dushkajës, Disa të dhëna rreth toponimisë së Dushkajës dhe Toponimia e Dushkajës paraqesin një kontribut të ndjeshëm në standardizimin e oikonimisë së komunave: Gjakovë, Pejë e Deçan. Përtej një qasjeje të oikonimisë në shkallë komunale, kontributi i tij ka
Rreth harrjes dhe riemërtimit të disa toponimeve të krahinës së Dushkajës, “Rilindja”, Prishtinë, 29 janar 2000, f. 17; dhe “Të dhëna rreth toponimisë së Dushkajës” (kumtesë), në librin Toponimia e Gjakovës me rrethinë, Gjakovë, 2002, f. 211 – 223.
79

Onomastika e Kosovës

249 rrezatuar edhe për standardizimin e toponimisë dhe patronimisë së Rrafshit të Dukagjinit. Le të kujtohet këtu edhe kontributi i tij në tryezën shkencore Toponimia e Gjakovës me rrethinë 80 , ku Skënder R. Hoxha pati lexuar një studim, ndërsa në përmbledhjen e saj pati botuar edhe dy kumtesa të tjera. Po në këtë vëllim, në rubrikën e diskutimeve, Skënder Hoxha boton artikullin Rreth harrjes dhe emërtimit të disa toponimeve të Krahinës së Dushkajës, me të cilën plotëson kontributin e tij dhënë punës së Komisionit për Standardizimin e Emërvendeve të Kosovës. I motivuar prej punës shumëveçare në kërkimin e toponimisë së krahinës së Dushkajës, i nxitur prej aktivitetit të dendur të Komisionit për standardizim, si dhe prej diskutimeve të shpeshta në shtypin ditor e shkencor, Skënder Hoxha qe angazhuar edhe në diskutimin publik të shumë oikonimeve të Kosovës, duke u përqendruar në mënyrë të veçantë në oikoniminë e krahinës së Dushkajës, në oikoniminë e vendbanimeve të komunës së Gjakovës dhe të Pejës. Nëse në studimin Toponimia e Gjakovës me rrethinë autori sillte një artikull për strukturën kryesisht gjuhësore të oikonimeve dhe mikrotoponimeve të krahinës së Dushkajës, në
Kumtesat e kësaj tryeze janë botuar në vëllimin Toponimia e Gjakovës me rrethinë (Tryezë shkencore, mbajtur më 4 maj 2001), Redaksia: Akad. Besim Bokshi, prof. dr. Qazim Lleshi, prof. dr. Edi Shukriu, prof. dr. Shefki Sejdiu, dr. Rexhep Doçi, prof. dr. Masar Rizvanolli dhe Mevlude Saraçi. Kryeredaktor: prof. dr. Masar Rizvanolli, Sekretare e redaksisë: Mevlude Saraçi. Botoi Kuvendi i Komunës së Gjakovës – Drejtoria e Kulturës, Rinisë dhe Sporteve, Gjakovë, 2002, f. 283.
80

Begzad Baliu 250 artikullin tjetër të botuar në rubrikën e diskutimeve do të kujdesej që oikonimet e kësaj krahine t’i trajtonte në aspektin etimologjik, duke u ndalur dhe duke kërkuar prejardhjen e secilit prej tyre më vete, për të dhënë më tej edhe propozimet e reja: Bardhaniq - Bardhan; Bec-Bec; Bërdesanë (propozimi i ri Kodërthanë); Cërmjan (Cërmok); Dashinoc (Dashaj); Doblibare (Kënetishtë); Gërgoc (Gurkuq); Janosh (Gjinaj); Kodrali; Kralan (Kështjellë); Llugaxhi (Rrahishtë); Marmull (Miraj); Maznik; Meqe (Gradishtë); Netic-i (Rogë-a); Palabardh; Radoniq (Radaj); Rakoc (Rakaj); Rakovinë (Arrishtë); Rashkoc (Qarret); Ratishë e Epër (Luginë e Epërme); Ratishë e Poshtme (Luginë e Poshtme); Rezinë (Rrezinë); Sapot (Skërkë); Velikobare (Ligatinë); Vraniq (Vrahishtë); Vranoc; Zhabel (Zabeli i Ri e Zabeli Plak); Zhdrellë (Grykë) 81 .

Një projekt i rëndësishëm Krahina etnografike e Dushkajës, të cilën Skënder R. Hoxha për disa vjet me radhë e ka bërë
B. Baliu, Gjendja e toponimisë shqiptare në Ballkan, “Era” Prishtinë, 2004, f. 112-113; Po këtu shih edhe bibliografinë e plotë të studimeve për standardizimin e emërvendeve të Kosovës, ku mund të shihet më saktë edhe kontributi i autorit në këtë fushë. Për konceptet teorike dhe metodologjike të punës në standardizimin e emërvendeve të Kosovës shih studimet e autorëve: Shefki Sejdiu, “Rreth disa parimeve emërtese në toponiminë e Kosovës”, në Sprova etimologjike, Era, Prishtinë, 2002 dhe B. Baliu, “Jo ndryshim i emërvendeve të Kosovës, por standardizim i tyre”, në Zëri i Kosovës, 28 janar 2000, Prishtinë, f. 1, 8-9 dhe Demitizimi dhe standardizimi i onomastikës së Kosovës, “Argeta – LMG”, Tiranë 2006. Sinteza e plotë e regjistrit të oikonimisë së Kosovës është botuar në vëllimin Regjistri i standardizuar i emërvendeve të Kosovës, “Era”, Prishtinë, 2005.
81

251 objekt hulumtimi e shtrihet në pjesën qendrore të Dukagjinit dhe përbëhet nga 26 katunde të administruara nga dy qendra komunale: Gjakova dhe Deçani. Karakteristikë e saj janë prania e oronimeve dhe fitonimeve, gjë që e vërejmë që në emrin e krahinës, Dushkajë, që është një fitonim. Nisur nga gjendja e saj gjeomorfologjike e etnografike autori në hyrje të veprës i ka bërë një përshkrim relievit të saj duke u nisur nga të dhënat e njohura të gjertanishme për lashtësinë e banorëve të saj, hidroniminë e saj, disa nga oronimet që e shquajnë morfologjinë e saj etj. Duke bërë kërkime të shpeshta, të shumta dhe afatgjata në terren, autori ka vënë re dhe saktësuar kufijtë etnografikë të krahinës së Dushkajës, një varg objektesh etnografike me interes për studimet e kësaj fushe, një numër gërmadhash me interes për studimet studimi 82 ,
Shih studimet dhe materialet: “Toponimia e fshatrave Radoniq e Rakoc”, Gjurmime albanologjike, Seria e shkencave filologjike, 16– 1986, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1987, f. 265 – 283; “Çështje të toponimisë së katundeve Radoniq e Rakoc të Dushkajës”, në vëllimin Çështje të studimeve albanologjike I (materiale nga Simpoziumi shkencor i mbajtur në Prishtinë, më 20 dhe 21 dhjetor 1985), Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1987, f. 333 – 342; “Doblibare ve Vraniçe köylerinin yer adlari bilgisinde çerkezlerin izi (titulli shqip: Gjurmët e çerkezëve në toponiminë e katundeve Doblibare e Vraniq të Dushkajës)”, Çevren, nr 72, korrik gusht 1989, Prishtinë, f. 39, 40, 41; “Vëzhgime mbi toponiminë e Dushkajës”, Rilindja, Prishtinë, (në dy vazhdime) të dt. 4 nëntor 1989 dhe 11 nëntor 1989; “Toponimia e katundit Jabllanicë”, në librin Jabllanica (Shqiponja) e Dushkajës, “Art poetika”, Pejë, 2004, f. 16 – 42; “Toponimia e Radoniqit dhe e Rakocit”, në librin autorial Radoniqi e Rakoci i Dushkajës, “Art poetika”, Pejë, 2005, f. 44 – 72.
82

Onomastika e Kosovës

Begzad Baliu 252 arkeologjike, një numër mikrotoponimesh të shtanguara, të cilat reflektojnë gjurmë të strukturave të vjetra gjuhësore shqipe dhe sllave po edhe referenca topografike për unifikimin e vendbanimeve të zhdukura kryesisht baritore etj., ndërsa duke bërë kërkime krahasimesh ndër botime dokumentesh arkivore e burimore, autori që në fillim ka sjellë të dhëna, të cilat i ka diktuar në disa burime të rëndësishme, si: harta të vjetra, defterë, krisobula etj.

Në studimin e tij Toponimia e Dushkajës, studiuesi Hoxha “sjell një sintezë kur të zgjeruar e kur të plotësuar të toponimisë së Dushkajës, duke filluar me shtrirjen gjeografike të kësaj krahine («në pjesën lindore të Dukagjinit qendror»); me praninë e tyre ndër defterë mesjetarë dhe harta të moçme (Krisobula e Deçanit e vitit 1330; Dëfteri i regjistrimit të Sanxhakut të Shkodrës, 1485; Gastaldi, Carta dei paesi Danubjani, 1517 etj.); me gjurmët e administratës turke në këtë toponimi (Arat Çerkeze, Livadhi Begit, Ulica Spahive etj.); me sferat kryesore nga të cilat sajohet toponimia e Dushkajës (sipas kryefamiljarëve, sipas konfiguracionit të terrenit, sipas llojit a përbërjes së tokës, sipas kulturës bimore, pozitës gjeografike, formës etj.); me strukturën fjalëformuese dhe leksikore të saj (njëgjymtyrëshe me fjalë të parme, të prejardhura e togfjalësh, kompozita) etj.

Onomastika e Kosovës

253 Mikrotoponimia shteruese sipas vendbanimeve

Në pjesën e dytë është dhënë mikrotoponimia shteruese e secilit vendbanim veç e veç: Bardhaniqit, Becit, Bërdosanës, Cërmjanit, Doblibares, Gërgocit, Jabllanicës, Janoshit, Kralanit, Llugaxhisë, Marmullit, Meqes, Palabardhit, Rakovinës, Rashkocit, Sapotit, Vraniqit, Zhabelit, Zhdrellës, Dashinocit, Maznikut, Ratishit të Epërm, Ratishit të Ulët dhe Vranocit të Vogël. Për secilin vendbanim fillimisht është bërë përshkrimi i sipërfaqes dhe i kufijve të tij historikë e aktualë, përkatësia komunale, pasuria natyrore e tij, përbërja gjeologjike, kujtesa popullore, gjurmët e vjetra të lokalitetit, gërmadhat e objekteve fetare, mure të moçme, objekte kulti etj. Në një paragraf më vete është dhënë kronologjia e trajtave gjuhësore të emrit të vendbanimit, nxjerrë nga dokumente kryesisht të botuara më parë nga autorë shqiptarë dhe të huaj, lëvizjet demografike sipas dëshmive dokumentare (kryesisht nga gjysma e dytë e shekullit XIX e këndej) dhe gojore (nga kujtesa popullore), ku një vend i veçantë i është dhënë kolonizimit me familje serbe e malazeze në shekullin XX, migrimi i fundit i familjeve shqiptare kryesisht nga vendet rurale në qendrat e urbanizuara, gjendja e fundit pas përndjekjes së bërë gjatë luftës së Kosovës etj. Në mënyrë të veçantë janë shënuar objektet e përmasave historike, si dhe janë dhënë të plota detajet për informatorët e secilit vendbanim më vete. Ndonëse mikrotoponimia është dhënë në secilin fshat më vete, brenda secilit vendbanim janë bërë nënndarje, të cilat përcaktojnë anën gjeografike,

Begzad Baliu 254 gjeologjike etj.: oronime (ara, kodra, lëndina, livadhe, lugje, male); hidronime (kroje, burime të tjera, lumenj), oikonime (vendbanimmet, lagjet) dhe të tjera (toponimet që tregojnë rrugë, varre) etj. Një pasuri të veçantë dhe me interes për studimet gjuhësore paraqesin toponimet e përfshira në nënkapitullin të ndryshme. Brenda këtij nënkapitulli “fshihen” një numër i madh fitonimesh, zoonimesh, vëllazërish, fisesh, patronimesh të zbunuara a trajta të tyre me shumë interes për toponiminë historike.

Në vendbanimet e kësaj krahine, autori i kësaj vepre, duke bërë kërkime në fushë të onomastikës, gjithashtu ka diktuar dhe madje ka ubifikuar saktësisht në hapësirë gjurmë gërmadhash, vendbanimesh, objekte kulti (xhami, kisha e tyrbe), si dhe ka identifikuar disa shenja historike, shpesh të kthyera në objekte kulti e besëtytnie. Në fshatrat e kësaj krahine, autori ka diktuar: - gjurmë të kishave dhe objekte të tjera fetare: Kroni Kish’s (Bardhaniq), Te Kisha dhe Tyrbja Becit (Bec), Tyrbja e Doblibares (Doblibare), Te Kisha ose Kisha e Zeqve (Kralan); - gjurmë vendbanimesh: Livadhet e Mdha (Bec), Qereminet (Doblibare), Troje (Gërgoc), Sarasellat (Jabllanicë), Pozheget, Rrafshet dhe Qereminja (Marmull), Trojet dhe Selishta (Maznik), Livadhi Murat Ag’s (Palabardh), Trulli i Buklek’s dhe Troje (Rakoc), Kafjan (Rakovinë), Ara e Vad’s dhe Kodra e Çerkezit (Vraniq), Kodra e Malsorve (Zhabel) etj., dhe - objekte kulti e shenja historike: Lisi Malokut (Bec), Orizet (Janosh), Lisi i Kronit (Kodrali), Lisi i Kuvendit

Onomastika e Kosovës

255 (Kralan), Plepat e Llugaxhisë (Llugaxhi), Vorret e Hasallakit dhe Tyrbja e Fat’s (Maznik), Ara e Mark Lulashit (Sapot) etj. Në këtë rrjedhë autori ka sjellë mjaft të dhëna nga terreni, të cilat për fat të keq, mëse një herë duket sa janë rezultat i përfoljeve që ka shpërndarë agjentura serbe në terren, që nga fillimi i shekullit XX dhe i ka bërë kallëzime të zakonshme në rrethet rurale. Në këso situatash autori përgjithësisht ka bërë përpjekje që të ndërtojë madje edhe etimonë duke u mbështetur në etimologjitë e traditës popullore apo duke i rikonstruktuar ato, gjë që nuk mjafton për një përfundim shkencor. Po kështu, autori, në traditën e konsultimeve dhe të referencave albanologjike të shkollës së Prishtinës, përgjithësisht konsulton, edhe pse në mënyrë mjaft kritike, arritjet e shkollës serbe jo vetëm në hulumtimin, mbledhjen dhe vlerësimin gjuhësor të kësaj lënde, por edhe në etimologjizimin e saj, fatkeqësisht për interesa jo vetëm gjuhësore. Etimologjia e oikonimeve të Dushkajës Nëse kapitulli i dytë shquhet për materialin e pasur, të sjellë nga terreni, kapitulli i tretë është i rëndësishëm për sintezën e tyre dhe krahasimin me materiale dokumentesh të botuara shekuj me radhë. Në këtë kapitull me titull Toponime të krahinës së Dushkajës në dritën e kërkimeve etimologjike dhe me nëntitull Prej burimeve të moçme shkrimore e gojore deri te konstatimet e reja, bëhen përpjekje për të etimologjizuar emrat e vendbanimeve (oikonimet),

Begzad Baliu 256 duke i parë ato në dritën e burimeve dokumentare, trajtave gjuhësore të vendit dhe popujve fqinjë, në dritën e zhvillimeve historike dhe të ubifikimeve në terren. Në këtë kontekst autori ka trajtuar oikonimin Bardhaniq, duke e parë prejardhjen e tij në vazhdimësinë e leksikut historik të trashëgimisë ilire. Tek oikonimi Bec, autori fillimisht i bashkohet mendimit të E. Çabejit për afrimin e këtij emri me fjalën e gurrës shqipe byc “njeri i shkurtër dhe i trashë”, ndërsa më tej e pasuron këtë edhe me ndonjë patronim Byc-i (Gjakovë) dhe ndonjë tjetër trajtë gjuhësore të dokumenteve mesjetare. Në mënyrë mjaft të hapur është shqyrtuar etimologjia e oikonimit Cërmjan, një prej toponimeve mjaft të diskutuara në përballje me një toponim mjaft të përhapur të onomastikes sllave Čermë, të cilin autori Skënder R. Hoxha e nxjerr nga “rrethi i fjalëve cermë, sermok e qerm”. Në rrjedhë të kërkimeve të tij etimologjike të oikonimisë së krahinës së Dushkajës, autori ynë, emrin e fshatit Dashinoc, e nxjerr nga një fjalë e ngurtësuar Dashi i Nocit, ndërsa emrin e fshatit Gërgoc e lidh me një patronim të pranishëm edhe sot ndër shqiptarët, ashtu si edhe emrin e fshatit Janosh. Prejardhjen sllave të emrit të fshatit Jabllanicë, të cilin disa studiues e lidhin me sllavishten jabllan “plep”, Hoxha e kundërshton me faktin se në territorin e këtij vendbanimi dikur ka pasur shumë plepa dhe se në krye të herës emri ka qenë shqip – nga plep (p.sh.: Plepishtë etj.), e administrata sllave mund ta ketë përkthyer drejtpërsëdrejti në jabllan. Ndërkaq, emrin e Kralanit, autori e nxjerr me prejardhje të mundshme nga emri ilir Kral, por nuk përjashton mundësinë e asaj që gjen në traditë: se

Onomastika e Kosovës

257 aty dikur ka jetuar krajli (?). Një patronim i diktuar në hapësirën e Bosnjës e Hercegovinës Burrmaz dhe i diskutuar dekada më parë për prejardhjen shqipe të tij, tash vjen e plotësohet edhe me oikonimin e krahinës së Dushkajës Maznik. Një strukturë që më parë e pasur e shqipes dhe e përhapur edhe në trajta të përkthyera sllave është edhe ajo e oikonimit Palabardh, e cila në Mal të Zi dhe më tej shfaqet ndër dokumente si Bjelopavliq, ndërsa struktura ndërgjuhësore e toponimisë së Dushkajës pasurohet edhe me një oikonim të prejardhjes orientale Meqe. Të kësaj natyre hulumtuese dhe përfunduese janë edhe rezultatet e arrira për etimologjitë e emrave të vendbanimeve: Radoniq, Rakoc, Rakovinë, Rashkoc, Ratish, Zhabel dhe Zhdrellë. Mikrotoponimet e veçanta Në një kapitull më vete, autori i këtij vëllimi Skënder R. Hoxha ka trajtuar, siç shkruan edhe vetë, disa toponime e mikrotoponime të krahinës së Dushkajës, që në të vërtetë janë fitonime, zoonime, oronime e mikrotoponime të mbledhura ndër vendbanime të krahinës së Dushkajës, por që për autorin paraqesin lëndë më vete për trajtimin historik dhe sidomos gjuhësor të tyre. Fjala është për mikrotoponimet: Abllan, Arash, Arrnicë, Asojë, Babshor, Bajkoc, Baltë, Bare, Barut, Bezhani, Bërdë, Bollodincë, Botë, Bri, Bujashkë, Butë etj., të radhitura sipas rendit alfabetik. Ndonëse në shikim të parë këto mikrotoponime, disa prej të cilave na dalin edhe vetëm si apelativë, duken të jenë të veçantë, në shumë raste na dalin sllavizma, të cilët në gjuhën shqipe kanë

Begzad Baliu 258 kaluar nga përdorimi leksikor në përshtatjen e tyre si forma toponimike. Në të gjithë shembujt e marrë për trajtim, autori i është referuar një literature tashmë të njohur nga Eqrem Çabej, Idriz Ajeti, Henrik Bariq dhe Petar Skok, të plotësuar edhe nga Rexhep Doçi e Skënder Gashi, duke i parë këto më shumë brenda njësive leksikore dhe vetëm më pas si toponime të vjela në terren. Pra, me të drejtë këto mikrotoponime më parë janë studiuar si leksema, e vetëm më pas janë studiuar në rrafshin toponimik.

Studimi i këtyre toponimeve gjithashtu e ka zgjeruar rrafshin historik të tyre, shtresat kulturore, trajtat gramatikore dhe dialektore të përdorimit të tyre në dokumentet më të moçme a në gjendjen e tashme të përdorur nga popullata vendore, transhormimin e tyre morfologjik, semantik e etimologjik nga njëra gjuhë në tjetrën dhe nga njëra epokë në tjetrën. Toponimia e kësaj pjese të Kosovës qendrore dëshmon ndërkaq se, pavarësisht ndikimeve të huaja (latine, greke, sllave, turke etj.), në tërësinë e saj ka qenë dhe ka mbetur toponimi shqiptare, madje pavarësisht nëse është fjala për toponiminë historike apo jo. Struktura të tjera gjuhësore dhe kulturore Ndonëse nuk është thelluar në prejardhjen etimologjike të tyre në një nënkapitull më vete autori ka sjellë emrat e të gjitha burimeve ujore të krahinës së Dushkajës; ka diskutuar disa trajta gjuhësore, historike, kulturore dhe madje etnografike të mikrotoponimeve që identifikojnë emrat e varreve e

Onomastika e Kosovës

259 tërësive të tyre; ka evidentuar gjurmë të administratës turke në toponiminë e Dushkajës; ka sistemuar mikrotoponimet e kësaj krahine sipas sferave kryesore (bujqësore, blegtorale, rurale, semantike etj.), sipas të cilave është krijuar kjo toponimi, fjalëformimin e saj etj. Në rrethana të tjera, temat e fundit do të duhej të përbënin pjesën e dytë të këtij vëllimi, pra, menjëherë pas kapitullit të parë, i cili do të trajtonte gjerësisht pamjen etnogjeografike të krahinës së Dushkajës. Struktura fonetike, dialektore, morfologjike, fjalëformuese dhe semantike e toponimisë së një krahine, zakonisht janë paraqitur në kapitullin e dytë, ndërsa vetëm në kapitullin e tretë janë trajtuar strukturat gjuhësorehistorike të kësaj toponimie. Mirëpo autori i kësaj vepre e ka quajtur të arsyeshme që çështjet fonetike, dialektore, gramatikore dhe semantike t’i shquajë vetëm sa për referencë përgjithësuese, ndërsa kërkimet etimologjike t’i nxjerr në plan të parë. Përfundime Prej viteve ’70 e këndej, kur filloi mbledhja, sistemimi dhe studimi në mënyrë institucionale i toponimisë së krahinave etnografike të Kosovës, janë realizuar disa projekte shkencore të kësaj natyre, madje, kryesisht teza magjistrature e doktorate 83 .
Muharrem Peci, Onomastika e Shalës së Bajgorës (punim magjistrature), Universiteti i Kosovës, Fakulteti i Filologjisë – Dega e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe (FF-DGJLSH), Prishtinë, 1983; Rexhep Doçi, Antroponimia e Llapushës (Prekorupës), Instituti Albanologjik i Prishtinës (IAP), Prishtinë, 1983; Antroponimia mesjetare e Kosovës I,
83

Begzad Baliu 260 Veçori e këtyre botimeve është koncepti i studimit, modeli kryesisht i së njëjtës shkollë, që njëkohësisht dëshmon edhe mentorin e përbashkët, si dhe shkollën tradicionale të gjuhësisë shqiptare në fushë të studimit. Në këtë kohë studiuesi Skënder R. Hoxha ka filluar edhe hulumtimin e materialit të kësaj krahine, duke e bërë kështu me kohë pronë të kërkimeve të tij afatgjata; edhe pse asokohe ky autor ishte në moshë të re, materialin e mbledhur me kujdes e dërgonte për sistemim, botim dhe studim në Institutin Albanologjik të Prishtinës. Prej kësaj kohe deri më tash, autori i këtij vëllimi, kur më shumë e kur më pak, nuk ka pushuar së gjurmuari dhe së mbledhuri toponiminë e krahinës së Dushkajës, e ndonjëherë duke iu qasur këtij materiali edhe nga aspekti studimor, por deri më tani nuk kishte mundur ta bënte as objekt trajtimi, as objekt botimi në revistat shkencore. Me këtë vëllim, autori përmbush një synim të hershëm të tij: gjurmimin, sistemimin dhe madje studimin e toponimisë së Dushkajës, duke e zgjeruar kështu numrin dhe hapësirën e studimeve të gjertanishme të toponimisë së krahinave etnografike dhe gjuhësore të Kosovës.

(IAP), Prishtinë, 1986; Onomastika e shqiptarëve të Drenicës (disertacion), (FF-DGJLSH), Prishtinë, 1989; Hasan Mujaj, Onomastika e Rugovës (punim magjistrature), (FF-DGJLSH), Prishtinë, 1980; Bahtijar Kryeziut, Onomastika e Hashanisë, (IAP), Prishtinë, 2000; In Fjalor onomastik i Malësisë së Bujanocit, (IAP), Prishtinë, 2006; Begzad Baliu, Onomastika e Gallapit (punim doktorate), (IAP), Prishtinë, 2003.

Onomastika e Kosovës

261

ONOMASTIKA DHE PERSPEKTIVA E SAJ

262

Begzad Baliu

Onomastika e Kosovës

263

GJENDJA E STUDIMEVE ALBANOLOGJIKE SOT - Z. Baliu, cili është sot interesimi për gjuhën shqipe dhe për albanologjinë në botë? - Interesimet për gjuhën shqipe janë të mira. Numri i vogël i katedrave dikur të hapura kryesisht në zonën Lindore të globit, që nga Sofja deri në Pekin është shtuar me katedrat, lektoratet e kurset edhe në Perëndim. Po kështu mund të thuhet për numrin e të interesuarve për mësimin e gjuhës shqipe. Është shtuar numri i të interesuarve për mësimin e gjuhës shqipe në Seminarin e Prishtinës, është shumëfishuar numri i studentëve për kurset e gjuhës shqipe që studiojnë ballkanistikën, etnografinë, historinë etj. Viti i fundit i Seminarit ka qenë mbresëlënës sidomos për pjesëmarrjen e studiuesve të rinj në sesionin shkencor, si me numrin e tyre, ashtu edhe me konceptet e reja shkencore, që sollën në fushë të studimeve albanologjike.

264

Begzad Baliu

Megjithatë më vjen mirë që gjuha shqipe tani nuk është vetëm referencë e mësimit të një gjuhe për nevojat e ngushta të rretheve shkencore, por edhe për interesa më të gjera. E kjo do të thotë se shqiptarët në Evropë e më tutje janë bërë faktor i rëndësishëm kulturor, politik, ekonomik dhe historik. Interesimi i shtuar për gjuhën shqipe, ndërkaq, nuk nënkupton edhe interesimin për albanologjinë. Po të përjashtohet leksikografia, si një prej fushave për të cilën ka interes tregu i brendshëm dhe i diasporës, për fushat e tjera të dijes, në albanologji interesimet janë kryesisht individuale, ndërsa edhe ato qendra albanologjike në Evropë (Vjena, Graci, Munihu), që dikur ishin sinonim i studimeve albanologjike, tashmë janë përkushtuar në rritjen e numrit të pjesëmarrësve thjesht për mësimin e gjuhës shqipe. Dekadën e fundit, falë hapjes së rrjetit elektronik, komunikimi mes albanologëve është dendësuar dukshëm. Informacionet në fushë të albanologjisë për botimet shkencore, konferencat, hulumtimet dhe rezultatet e reja arrijnë brenda ditës nga njëri studiues te tjetri, por për fat të keq kryesisht përmes individëve, sepse institucionet tona shkencore ende nuk janë përgatitur të marrin dhe të përcjellin zhvillimet albanologjike në botë. - Sa po arrijnë albanologët kërkesave të epokës së globalizmit? t’iu përgjigjen

- Përgjigjja nuk mungon, por e rrudhur dhe e përgjysmuar. Në fushë të leksikografisë (kryesisht në

Onomastika e Kosovës

265 fjalorët dygjuhësor), janë shënuar rezultate të mira, por brenda saj ka nevojë të botohen më shumë doracakë dhe gramatika të shqipes për të huajt. Për një rreth më të gjerë interesimesh janë shumë të nevojshëm korpuset e leksikonëve historikë dhe bashkëkohorë. Mirëpo këtë nuk mund ta përballojnë vetëm individët. Është nevojë e ngutshme puna në ekipe për projekte të caktuara. Popujt e tjerë kanë dëshmuar se projektet e interesit kombëtar duan jo vetëm përpjekje të përbashkëta të studiuesve dhe institucioneve shkencore, por edhe punë të vijueshme të disa brezave. Merrni shembullin e përgatitjes së Fjalorit të gjuhës rumune dhe sidomos të Fjalorit etimologjik të bullgarishtes, për të cilin ende po punon një ekip studiuesish. Merrni shembullin e sllovakëve, të cilët vetëm disa vjet pas ndarjes nga çekët bënë fjalorin etimologjik të tyre në dy vëllime. Ne, ndërkaq, pikërisht pse kemi punuar kështu, individualisht, ende nuk kemi një vepër të plotë të karakterit akademik dhe nacional: Historinë e popullit shqiptar, Historinë e letërsisë shqipe, Historinë e albanologjisë, Gramatikën normative të shqipes (kujtoni faktin se në prag të përfundimit të këtij projekti u mënjanua pjesa e fonetikës, disa thonë për shkaqe tepër meskine), Fjalorin e gjuhës së sotme shqipe (formati i madh), e të mos flasim për një fjalës gjithëpërfshirës të leksikut të shqipes, Fjalorin e toponimisë shqiptare, Fjalorin e antroponimisë shqiptare, i cili do t’iu përgjigjej nevojave tona të lindshmërisë, Leksikonin historik të popullit shqiptar dhe leksikonët e kësaj natyre për

Begzad Baliu 266 fushat e caktuara të gjuhës, letërsisë, kulturës, arkeologjisë, historisë dhe madje të folklorit, të etnografisë e të mitologjisë. Të mos harrojmë se të gjitha këto nuk paraqesin vetëm studime, më parë kemi të bëjmë me korpuse lëndësh dhe njësi informative. E veprat e këtilla nuk bëhen prej vullnetit individual të studiuesve, po prej angazhimit ekipor të disa studiuesve, disa institucioneve dhe madje disa brezave. Veprat e tilla, në të vërtetë nuk mund të përgatiten nga studiuesit që hyjnë e dalin në institucione shkencore, pa lënë një dosje në arkivat e tyre; këto nuk bëhen pa hulumtime në bibliotekat dhe arkivat, së paku kombëtare; nuk bëhen nga studiuesit që dalin në pension duke përsëritur ato që ua ka lënë amanet mentori i tyre; nga studiuesit që në vitrinën e librave të shtëpisë mund të vendosin vetëm vepra që kanë njëkohësisht edhe kopertina të mira; nga studiuesit që nuk kanë idenë për botimet e fundit në fushën profesionale; apo nga ata që edhe lekturën shkollore të fëmijëve e mbajnë nën shtrat, në tavan të banesës a në garazhdin e veturës!

Ne, ndërkaq, ende jemi në fillim të këtyre projekteve. Ende kemi nevojë për botimet informative të karakterit bibliografik. Jo vetëm nuk e kemi projektuar Enciklopedinë kombëtare, por nuk kemi përgatitur së paku një Leksikon të kësaj natyre për Kosovën. Dhe deri sa ne të sillemi me këtë komoditet, është e natyrshme që në Enciklopedinë britanike emri i Kosovës të shënohet edhe Kosmet (madje disa herë), etnonimi shqiptar të shënohet i shoqëruar me cilësorin mysliman, ndërsa fotografia e

Onomastika e Kosovës

267 vetme e kësaj hapësire të jetë Manastiri i Graçanicës, foto e Tanjugut. - A është kjo arsyeja pse ju keni botuar një studim për krizën e albanologjisë dhe të institucioneve të saj? - Jo. Për gjendjen klinike të institucioneve albanologjike ndër ne ka shumë arsye të diskutohet, por teksti im nuk kishte të bënte me këtë. Në 50vjetorin e themelimit të Institutit Albanologjik të Prishtinës botova një artikull, në të cilin mbaja një qëndrim kritik ndaj kërkimeve tona të deritanishme shkencore në fushë të albanologjisë (sidomos në histori, në gjuhësi dhe në folklor) dhe më doli se, për shkak të metodës me të cilën po u qaseshim këtyre fushave, ne jo vetëm nuk sillnim rezultate të reja, por vazhdonim të imitonim e, madje, edhe përsërisnim njëri – tjetrin. Metoda historike, në të shumtën e rasteve deskriptive, tashmë e njohur vetëm si shkollë historike në Evropë, me të cilën ne vazhdojmë t’i qasemi albanologjisë, nuk sjell shumë gjëra të reja, ndërsa shkollat e reja (strukturalizmi, gjenerativizmi etj.), të cilat prej shumë dekadash ligjërohen në shkollat gjuhësore evropiane (me përjashtim të Prishtinës, ku është ligjëruar që nga vitet ‘70) sa kanë filluar të bëhen fusha të dijes në universitetet shqiptare. Kjo është arsyeja pse atëherë artikullin tim e mbyllja me lajmin për krizën e albanologjisë, në të vërtetë të metodës së saj. - Në rrethet tona shkencore zakonisht kritikat janë të padëshirueshme. Si u pritët ju?

268

Begzad Baliu

- Për të qenë më i saktë, unë nuk kritikova, por mbajta qëndrim kritik. Më parë sesa qëndrim kritik, madje kam dashur që të nis një dialog serioz në jetën tonë shkencore, por si në të gjitha fushat e jetës, komunikimi mes nesh është rrudhur në tryeza kafenesh, në tryeza klanesh, dhe madje në rrethet administrative të atyre që janë kthyer në pengje jo vetëm të reformave institucionale, por edhe të kërkimeve të reja shkencore. Në rrethet shkencore, kam pasur mjaft vlerësime të mira, por mendoj se diskutimi më serioz ka ndodhur në Institutin Albanologjik ku është debatuar “nëse ky tekst i lexuar në Konferencën e 50-vjetorit të tij, duhej të botohej apo jo në vëllimin e kësaj Konferenceje”! Në Tiranë, gjithashtu, është botuar në disa gazeta ditore. Pas shpërndarjes së tij në Alb-shkenca, në adresën personale kam marrë disa urime dhe kërkesa për shpjegime shtesë. - A mund ta konkretizojmë këtë më përafër me disa probleme themelore në studimet albanologjike? Kohëve të fundit është rikthyer diskutimi për prejardhjen pellazgjike të popullit shqiptar, flitet madje për rrëzimin e tezës së Profesor Eqrem Çabejit nga Nermin Falaci! A mund të na thoni diçka më shumë për këtë çështje? - Le të shkojmë me radhë. Së pari, koncepti i Hanit për prejardhjen pellazgjike të popullit shqiptar dhe i një lagjeje gjuhëtarësh arbëreshë (kryesisht rilindës), nuk ka të bëjë me konceptin e disa “studiuesve” shqiptarë të kohës sonë për gjuhën shqipe si nënë e gjuhëve të botës! Dija e romantikëve tanë shkonte deri aty ku kishte arritur dija e

Onomastika e Kosovës

269 shkollës historike evropiane dhe ishte transformuar në hap me të. Jeronim de Rada dhe Naim Frashëri ashtu si edhe Hani besonin në tezën e kohës për prejardhjen pellazgjike të popullit shqiptar, por kur themeluesi i albanologjisë shkencore, Gustav Majeri, erdhi në përfundimet e tij për prejardhjen ilire të popullit shqiptar, Ndre Mjeda e përkrahu atë në të njëjtën kohë. Tjetër është diskutimi për prejardhjen trake apo trako-ilire të një shtrese të toponimisë, që ka qenë dhe mbetet e diskutueshme edhe sot. Po të bëhej një prerje e hipotezave për prejardhjen e popullit shqiptar e të gjuhës shqipe, atëherë të gjitha këto do të ndaheshin në disa grupe: hipoteza pellazgjike (Hani); hipoteza trake (H. Hirt, K. Pauli, Henrik Bariq dhe sidomos Gustav Vajgandi, i cili është autor i traktatit të saj); hipoteza iliro-trake (Norbert Jokli, Karl Paç) dhe hipoteza dako-mize (Vladimir Georgiev). Një hipotezë interesante është edhe ajo e Benvenistes dhe e Hampit: “shqipja, as ilirishte as trakishte, por një protoshqipe-albanoid”. Edhe njëri prej ndërtuesve më gjigantë të hipotezës ilire të prejardhjes së popullit shqiptar e të gjuhës shqipe, Eqrem Çabeji, në korpusin e madh të “Studimeve etimologjike në fushë të shqipes”, periudhave të lashta të shqipes iu referohet si “perioda historike” deri në indoevropianishte. Përgjithësisht diskutimi për prejardhjen pellazgjike të popullit shqiptar në shkencën e albanologjisë vendore ka përfunduar në gjysmën e parë të shekullit XX, me veprën e Profesor Çabejit “Elementet e gjuhësisë e të literaturës shqipe» (1936), ku ka theksuar nevojën e mënjanimit të teorisë

Begzad Baliu 270 pellazgjike. Një përpjekje për ta rikthyer tezën pellazgjike, madje në rrugë politike, është bërë në fillim të viteve ’60, kur Spiro Kondo botoi veprën “Shqiptarët dhe problemi pellazgjik”, por ishte merita e Profesor Eqrem Çabejit dhe e Profesor Selman Rizës, të cilët patën guximin intelektual dhe shkencor për të kundërshtuar recensimin e saj: i pari duke heshtur, ndërsa i dyti duke iu përgjigjur me një recension të rreptë shkencor, gjë që dinte ta bënte vetëm penda e Profesor Rizës. Kujtoj se kjo ishte sprova e fundit për institucionalizimin e këtyre koncepteve përmes linjës politike. Përpjekjet e sotme ala Katapano dhe ato të Nermin Vlora Falacit nuk mund të diskutohen as në kontekstin e djeshëm dhe të sotshëm shkencor të zhvillimeve albanologjike. Prandaj nuk mund të flitet për kurrfarë rrëzimesh të tezave të Profesor Çabejit, të cilat njëkohësisht janë edhe teza të albanologjisë.

- Si mund të shpjegohet vërshimi i shkrimeve të kësaj natyre? - Pellazgët janë një mit si të gjitha mitet. Në fund të shekullit XX, ashtu si edhe një shekull më parë, shqiptarët u gjetën në situata të vështira ekzistenciale. Si në rastin e parë, ashtu edhe në të dytin, shqiptarët kishin nevojë për mitin e origjinës, për mitin e Pirros, Mbretëreshës Teutë apo për mitin e Skënderbeut, dhe është mirë që janë gjetur shkrimtarë e publicistë e madje edhe politikanë, të cilët kanë përforcuar shpirtin e shoqërisë shqiptare qoftë edhe përmes kultit të origjinës, gjuhës, moralit, besës, etj., të këtij populli që nuk arrinte t’i plotësonte dot nevojat jetësore për gjërat elementare,

Onomastika e Kosovës

271 e megjithatë nuk dëshironte të humbte krenarinë e të qenit shqiptar. Tekstet e kësaj natyre janë shkruar në këtë kontekst, dhe nuk ka pasur ndonjë arsye që të priten me shqetësim, por kur ato kanë pretenduar që të diskutohen edhe në konferenca shkencore, atëherë kanë marrë përgjigjen e duhur. Po të kihet parasysh se me mitet dhe kultet e kësaj natyre nuk është dhunuar në asnjë mënyrë ndjenja kombëtare, gjuhësore, kulturore, etike dhe etnografike e asnjë populli, dhe po të kihet parasysh se këto koncepte “shkencore” prezantohen dhe “diskutohen” zakonisht në disa faqe interneti apo gazeta lokale të diasporës, nga “adhurues” të gatshëm për të mbajtur të ndezur krenarinë kombëtare, deri më tani nuk ka pasur arsye të forta që të ngrihemi me ngulm kundër tyre. Pavarësisht nga kjo, tani që edhe faqet elektronike kanë filluar të bëhen referenca serioze të mendimit shkencor, është mirë që kohëve të fundit mendimi kritik ka zënë rrënjë edhe këtu. Mendoj se Albshkenca po bëhet një shembull i mirë. Kjo stuhi, më në fund ka pasur partizanët e saj edhe te popujt evropianë me një traditë më të madhe shkencore, dhe i ka edhe më tej te fqinjët tanë, mitet e të cilëve kanë nxitur dhe madje prodhuar luftëra të përgjakshme. - Sa i dëmtojnë mitet e shqiptarëve marrëdhëniet me fqinjët? - Të gjithë popujt kanë nevojë që në situata të caktuara të përdorin mitet e tyre apo t’i ngrenë në kulte disa prej veçorive të tyre, qofshin edhe krejt

Begzad Baliu 272 bashkëkohore. A nuk e keni vënë re mitin e papërkulshmërisë dhe kultin e krenarisë së të qenit amerikan, që ditën e 11 shtatorit. Prej kësaj logjike nuk mund të përjashtohet as populli shqiptar. Veçori e miteve shqiptare është se shqiptarët nuk kërkojnë që kufijtë e tyre të shkojnë në kufij të Ilirisë, deri te varri i Mbretëreshës Teutë, deri te beteja e fituar a e humbur e Skënderbeut etj. Nëse shqiptarët thonë se këtu ishin para serbëve, kjo nuk do të thotë se ata kërkojnë njëkohësisht edhe përjashtimin e tyre nga kjo hapësirë. Shkenca indoevropiane e ka caktuar kohën e depërtimeve sllave në Ballkan dhe albanologjia nuk ka nevojë të merret me këtë, mjafton t’i referohet asaj.

Shqiptarët, në përgjigje të miteve greke, prej disa vitesh i kanë rikthyer konceptet e Falmajerit për origjinën greke dhe kanë ngritur tezat e tyre për përkatësinë kulturore dhe gjuhësore të disa njësive leksikore dhe figurave mitike greke, mirëpo në këtë mënyrë më shumë se ndarje, po krijojnë afri. Pavarësisht prej dallimeve, kultura helene dhe ilire në njërën anë dhe kultura latine e ilire në anën tjetër, kanë shumë lidhje afrie dhe interesi ynë nuk është që kjo lidhje të jetë përjashtuese (si e para apo e prejardhur), por si interferencë kohore mes gjuhëve dhe kulturave të lashta. Ndonëse me një metodë tjetër dhe me koncepte krejt të ndryshme nga këto që kemi sot, që në kohën e Rilindjes, disa studiues arbëreshë kishin nxitur studimin e marrëdhënieve gjuhësore, kulturore dhe sidomos etnografike mes grekëve dhe shqiptarëve. Për një kohë shumë të gjatë, sigurisht si rezultat i

Onomastika e Kosovës

273 konflikteve të krijuara pas Krizës Lindore e këndej, këto studime sikur janë lënë mënjanë. Pas më shumë se një shekulli, vepra e Ismail Kadaresë “Eskili ky humbës i madh” ka hapur një portë rrënjëse në studimet etnokulturore mes këtyre popujve, e cila duhet të zgjerohet dhe të thellohet me ngulm, jo për hir të letërsisë artistike greke të antikitetit, por për shkak të traditës së lashtë të pashkruar shqiptare. Nuk guxojmë t’ua lëmë vetëm grekëve atë thesar të artë, por as nuk guxojmë ta kërkojmë duke i përjashtuar ata. Ajo është tradita, shtrati i pranuar i civilizimit evropian. Grekët kanë atje gjuhën e shkruar, traditën, teatrin, etnografinë dhe kanë ruajtur në mënyrë të pandërmjetme vijimësinë e këtyre referencave, ndërsa ne kemi ruajtur me xhelozi reliktet e saj, vijimësinë etnografike dhe një ndërdije të banorëve të zonave epike (në një zonë që nuk ishte asnjëherë në kufi me grekët), disa shenja gjuhësore, kulturore dhe madje psikologjike të sjelljes. Grekët shumë kohë më parë kanë fituar qytetarinë evropiane dhe botërore të kësaj trashëgimie dhe nuk është në interesin tonë të hyjmë në konflikte të tilla. Në interesin tonë është që të jemi të pranishëm atje përmes elementeve simbiotikë të familjes indoevropiane. Rilindësit tanë kishin të drejtë. Është shumë e rëndësishme që të jemi aty, bashkë, në themelet e trashëgimisë dhe civilizimit të Evropës së Bashkuar. Jemi të vetmit popuj të Evropës Juglindore, të cilët mund të luajnë në të njëjtin teatër me shumë relikte të civilizimit antik. Unë besoj se edhe grekët janë të vetëdijshëm për këtë. Afria e tyre me serbët është e re dhe e përkohshme, ajo është pjellë e re e fundamentalizmit

Begzad Baliu 274 ortodoks. Serbët nuk kanë çka t’i “falin” popullit grek, veç interesit të tyre për të depërtuar në portat e Selanikut.

Origjinën e lashtë të popullit shqiptar e të gjuhës shqipe, më në fund, nuk e dëshmojmë duke e predikuar prejardhjen e të gjitha gjuhëve të botës nga gjuha shqipe! Mjafton të dëshmojmë se një grusht fjalësh të shqipes janë të moshës së greqishtes së vjetër, se një lagje fjalësh e krishterimit të hershëm janë të latinishtes dhe se në shqipe kanë hyrë para se të hynin në sllavishte dhe në rumanishte, për të përcaktuar lashtësinë tonë në këto tërthore të moçme të Evropës Juglindore. Më në fund, mjafton t’i referohemi Enciklopedisë linguistike të Kembrixhit, ku shqipja është vendosur në mesin e nëntë gjuhëve të veçanta të familjes indoevropiane dhe të mos kemi nevojë të shkojmë më larg. - Përmendët terrenin dhe arkivat. Ç’keni përfituar ju në kërkime të kësaj natyre dhe sa punoni ju në këtë drejtim? - Nuk mund të lavdërohem shumë. Kujtoni faktin se brenda këtyre dhjetë vjetëve, që kur kam filluar punën kërkimore-shkencore, kemi pasur një luftë çlirimtare, ku kërkimet në terren kanë qenë me rreziqe. Përveç kërkimeve shkencore në ekspeditat e përbashkëta të Institutit Albanologjik në disa krahina etnografike të Kosovës, vetë kam punuar gjatë në krahinën e Gallapit, e cila përfshin pjesën më të madhe të Kosovës Verilindore, dhe prej materialit onomastik të mbledhur kam përgatitur tezën e disertacionit “Onomastika e Gallapit”, ndërsa tani punoj në një projekt tjetër, “Fjalorin historik të

Onomastika e Kosovës

275 Gallapit”. Nga kërkimet ndër arkiva, do të veçoja hapjen e dosjes së autorësisë së “Bibliografisë së Skënderbeut”, të cilën pjesërisht e kam botuar këtë vit, ndërsa versionin e plotë do ta botoj në të ardhmen. Unë në të vërtetë, thjesht kam botuar materialet e arkivit personal të Profesor Jup Kastratit, por “përgjigjja” e Kasem Biçokut, aspak e denjë për dialogun shkencor, meriton një vepër tjetër, një vepër me të cilën Kasem Biçoku do të marrë “të ligat” e të gjithë atyre që, në çfarëdo mënyre, kanë keqpërdorur mundësitë e tyre të përkohshme politike, klasore dhe klanore, për të dëmtuar, atakuar dhe përvetësuar veprat e të tjerëve. Arkivi i Profesor Jup Kastratit, arkivi i Profesor Selman Rizës, dosje të tëra të Arkivit Shtetëror, dhe shumë arkiva të tjera personale, do të thonë shumë në të ardhmen. Sot vetëm mund të merret me mend mënyra se si është përvetësuar vepra e Selman Rizës, si është keqpërdorur dorëshkrimi (madje në Prishtinë, Shkup dhe Tiranë) i veprës së Profesor Jup Kastratit “Faik Konica” derisa ka hyrë në shtyp dhe si është dëmtuar derisa ka dalë nga shtypi, si është përdorur “Vepra filologjike e De Radës”, ndonëse ende nuk e ka parë dritën e botimit, si është keqpërdorur vepra leksikografike e Benedikt Demës dhe e Tahir Dizdarit, si është “cituar” Fjalori i orientalizmave, dhe fjalorë të tjerë në dorëshkrim pas Luftës së Dytë Botërore, si janë përvetësuar pjesë të studimeve në dorëshkrim të Filip Fishtës e të tjerëve që me vite prisnin botimin e tyre. Fjala është për një temë, e cila më ka preokupuar që kur kam filluar të merrem me më shumë

Begzad Baliu 276 përkushtim me probleme të historisë së albanologjisë dhe kam vënë re se si disa studiues kanë vjelë nga të tjerët mendime, koncepte, fjali, paragrafë, e madje edhe vepra të tëra, si të vilnin prej kopshtit të babagjyshit. Për fat të keq këtë e kanë bërë edhe studiuesit, përkatësisht albanologët, pa të cilët nuk mund të shkruhet albanologjia. Nëse studiuesit nga Kosova merrnin nga botimet shkencore, duke menduar se vetëm ata ishin të privilegjuar të përjetshëm të përdorimit të botimeve të huaja, apo merrnin prej botimeve shkencore të botuara në Tiranë, duke menduar se kufiri ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë ishte bekuar që të mos hapej kurrë, studiuesit nga Tirana kanë vjelë kur më hapur e kur më të kamufluar nga gjuhëtarë të dënuar a të pushkatuar të Shkodrës, thua se me hedhjen e tyre nëpër burgje do të harrohej edhe kontributi i tyre shkencor, apo, thua se me tretjen e eshtrave të tyre do të tretej edhe kujtimi për ta e për veprën e tyre në dorëshkrim.

Duke e mbyllur studimin e tij mbi “tezat” e Ndre Mjedës për artin dhe poezinë, Profesor Jup Kastrati shkruante se ka ardhur koha që të shihen burimet e mendimit teorik të shkrimtarëve të Rilindjes dhe të Pavarësisë. Mendoj se kjo kohë ka ardhur edhe për albanologët e kohës më të re. - Viteve të fundit keni qenë i angazhuar në Këshillin për Standardizimin e Emërvendeve të Kosovës, a mund të na thoni diçka për punën në këtë këshill dhe për rezultatet e tij? - Siç dihet, autoritetet pushtuese serbe të dekadës së dytë të shekullit XX, pas thyerjes së

Onomastika e Kosovës

277 Perandorisë Osmane në Ballkan, e kanë përpunuar sistemin e emërvendeve në nivele të ndryshme shkencore dhe të politikës shtetërore. Në këtë periudhë, në Kosovë, ata ndërruan emrat e shumë vendbanimeve shqiptare, stërkeqën emrat e mëparshëm, duke bërë rimotivimin e tyre të pranueshëm për gjuhën serbe, themeluan vendbanime të reja me kolonë serbë e malazezë, ndërsa në vend të toponimeve të mëparshme të gjuhës shqipe, turke, latine, romane, sase, greke etj., vunë emrat e oficerëve dhe të policëve serbë, të cilët pas vitit 1912 ishin treguar shumë të zellshëm në djegien e fshatrave shqiptare: Gjeneral Jankoviq, Tankosiq, Kaliqan(in) etj. Shembulli më tipik i kësaj fushate është krijimi i një sistemi të tërë oikonimesh me emra të mitit serb për Betejën e Kosovës : Milloshevë, Llazarevë, Obiliq, Devet Jugoviq, Orlloviq etj. Me qëllim që t’i kundërviheshin synimeve serbe për ndryshimin e emërvendeve të Kosovës edhe shqiptarët në dekadën e fundit patën filluar që t’i rikthejnë dhe emërtojnë vendbanimet e tyre me emra të rinj. Sigurisht, e vetëdijshme për pasojat dhe nën presionin e qytetarëve, Ministria e Arsimit dhe e Shkencës, si dhe Ministria e Kulturës e Qeverisë së Përkohshme të Kosovës, në nëntor të vitit 1999 ngritën një Komision për Standardizimin e Emërvendeve të Kosovës, të përbërë nga specialistë të shumtë të shkencës dhe të kulturës: gjuhëtarë, historianë, arkeologë, gjeografë, etnologë, arkivistë etj., nga institucionet më të larta të shkencës dhe arsimit në Kosovë.

278

Begzad Baliu

Ky Komision ka punuar në shqyrtimin e rreth 1500 emërvendeve të vendbanimeve të Kosovës, duke pasur parasysh, që më parë, disa kritere bazë: 1. Komisioni ka konstatuar se e drejta e ndërrimit të emrit të vendbanimit është e drejtë qytetare e banorëve të atij vendbanimi, ndërsa e drejta e emërtimit të një vendbanimi sipas gjuhës që e flet është e drejtë e secilit etnikum që e flet atë gjuhë. 2. Komisioni ka organizuar për çdo komunë bashkëpunëtorët e tij dhe për çdo ndryshim është konsultuar me ata, që qysh më parë kanë verifikuar mendimin e banorëve të vendbanimit përkatës. 3. Komisioni, në parim, nuk i ka ndryshuar emërvendet me etimologji iliro - shqiptare, latine, sase, serbe - mesjetare, greko - bizantine, turke osmane, arumune etj. 4. Komisioni ka punuar në standardizimin e një numri të madh emërvendesh nga aspekti fonetik, me qëllim të pengimit të shënimit të emërvendeve në trajta të ndryshme, të cilat më parë autoritetet serbe i kanë stërkequr në emër të rimotivimit të tyre, dhe në aspektin morfologjik, kryesisht në normëzimin e disa prapashtesave, të cilat nuk janë të pranishme në të folmen shqipe të Kosovës. 5. Komisioni ka mënjanuar një numër të caktuar emërvendesh, si: Gjylekarë, Muçibabë, Karashëngjergj, Karaqicë etj., për shkak të konotacioneve pezhorative dhe asociacioneve të tjera negative që shkaktohen gjatë përdorimit të tyre, si

Onomastika e Kosovës

279 dhe me qëllim të mënjanimit të parregullsive gjatë komunikimit ndërmjet gjinive të ndryshme. 6. Komisioni nuk ka ndryshuar emërvendet e vendbanimeve që janë të banuara me serbë, pavarësisht nga etimologjia dhe trajta gramatikore e oikonimisë. 9. Punën e tij, Komisioni e ka përcjellë me një numër të madh artikujsh, studimesh e tryezash shkencore, ndërsa rezultatet e tij i ka përmbledhur në një vëllim më vete: “Regjistri i standardizuar i emërvendeve të Kosovës”. - Me punën që keni bërë, ju keni ndrequr një padrejtësi shekullore që ka krijuar pushteti serb, por në të njëjtën kohë janë hapur diskutimet për emrin e Kosovës, për etnonimin kosovar të ndryshëm nga ai shqiptar. Kam dëgjuar se disa profesorë universitarë u thonë studentëve të tyre në Prishtinë, se jo vetëm gjuhësisht e gjeografikisht, por edhe gjenetikisht jemi të ndryshëm nga shqiptarët e Shqipërisë! - Së pari, është e drejtë e qytetarëve që të emërtojnë vendbanimin e tyre, pra, edhe të Kosovës, ndërsa shembuj të tillë bota ka mjaftueshëm. Sa i përket ndryshimit gjuhësor që paskemi mes Kosovës dhe Shqipërisë, nuk mjafton të jesh as gjuhëtar e as shqiptar për të kuptuar se dallimet në makrosistem janë të papërfillshme. Pyetni profesorët e tillë të Prishtinës se ku mbaron dhe ku fillon etnonimi kosovar dhe ka rrezik të mos e çojnë kufirin përtej mëhallës së tyre.

280

Begzad Baliu

E pyetje të tilla nuk u duhen bërë vetëm profesorëve të Prishtinës. Pyetni profesorët e Universitetit të Gjirokastrës, që ia lejojnë vetes të diskutojnë për lëndën e Letërsisë së diasporës (respektivisht për letërsinë e krijuar jashtë kufijve shtetërorë), me cilët autorë duan ta ligjërojnë letërsinë e humanizmit evropian, letërsinë e vjetër, letërsinë e Rilindjes etj., e cila është krijuar jashtë Shqipërisë londineze. Me Akademinë ballkanike të Voskopojë, me bejtexhinjtë e Elbasanit, të Beratit e të Shkodrës, apo thjesht vetëm me atë letërsi që është krijuar pas vitit 1912! Pyetni profesorët e këtillë të Universitetit të Shkodrës, a ju mjafton vetëm qarku kulturor dhe gjuhësor i tyre, dhe do të dëgjoni se si do të kërkojnë që nga ky qark të përjashtohen edhe disa nga ata gjuhëtarë e shkrimtarë që kanë krijuar jashtë qytetit të Shkodrës, duke përfshirë edhe ndonjë lagje të saj, “që është e dominuar nga malësorët”! Pyetni profesorët e këtillë të Universitetit të Tiranës a iu mjafton Tirana dhe do të merrni përgjigjen refuzuese: le të bëjnë çka të duan atje, vetëm të mos na përzihen këtu, në kryeqytet! Së dyti, ideja e këtij dallimi edhe gjenetik nuk është e profesorëve të caktuar të Universitetit të Prishtinës, por e akademikëve serbë të mbledhur rreth tryezave shkencore “Ilirët dhe shqiptarët”, dhe “Serbët dhe shqiptarët në fund të shekullit XIX”. Nuk e di ndërkaq nëse profesori, që diskuton me studentët këto probleme në përmasa kaq të mëdha, ndjehet shqiptar apo kosovar (e të jesh kosovar nuk

Onomastika e Kosovës

281 do të thotë të jesh domosdo edhe shqiptar!), apo i një etniteti krejt të tretë, por e di se në Universitetin e Prishtinës, zor të gjenden profesorë të mjaftueshëm, të cilët janë në gjendje të diskutojnë këso problemesh dhe në këto përmasa kaq komplekse. Së treti, emri i Kosovës si toponim dhe emri kosovar si etnonim janë dy përbërës, të cilët do të mund të diskutoheshin jo vetëm duke iu qasur nga aspekti gjuhësor e historik, por edhe nga aspekti semasiologjik, shoqëror, politik, diplomatik, paradigmatik etj. Le të shikojmë njëherë etnonimin kosovar: njëri prej etnonimeve shqiptare, si dibran, mirditor, shkodran, llapjan etj.; përcaktues i popullatës shqiptare në territoret e ish-Jugosllavisë nga nënshtetasit shqiptarë të Shqipërisë londineze; etnonim i përbashkët për të gjitha etnitë që jetonin brenda Kosovës nga regjimi i ish-Jugosllavisë; përcaktues etnik për vetveten nga shqiptarët e Kosovës së dëbuar dhe të vendosur nga bashkësia ndërkombëtare në shtetet e treta, për t’u dalluar nga nënshtetasit shqiptar etj. Në fjalorin diplomatik të Evropës, etnonimi kosovar ka filluar të përdoret për shqiptarët që migruan këto dhjetë vjetët e fundit (ata të brezave më të hershëm janë quajtur jugosllavë), mbase më shumë për t’i dalluar nga emigracioni po kaq vërshues nga Shqipëria. Tradita gojore jo edhe aq e largët e ka “shqiptar kosovar” dhe anasjelltas: “jam shqiptar e kosovar” thotë rapsodi, e krahasueshme me një shprehje të traditës “italo-arbëror” dhe “italo-shqiptar”. E ndihmuar edhe nga një ndërhyrje politike, pas vitit

Begzad Baliu 282 1981, në traditën gojore emri malësor në shumë raste erdhi e u bë sinonim i emrit shqiptar. Këngëtari popullor për toponimin Shqipëri përdorte emërtimin Malësi, ndërsa për etnonimin shqiptar përdorte sajesën malësor. Gjatë kësaj kohe, një drejtues i Bibliotekës Universitare të Beogradit, duke më njoftuar për ardhjen e një punëtori të ri në Bibliotekën e Seminarit të albanologjisë, më thoshte: “Kemi pranuar një punëtor nga Mali i Zi, por ai është malësor e jo cërnogorac” (sic!), me çka më jepte të nënkuptoja se punëtori i bibliotekës ishte nga Mali i Zi, por ai ishte shqiptar e jo malazez.

Pas mbarimit të luftës dhe vendosjes së administratës ndërkombëtare në Kosovë, disa të ashtuquajtur teoricienë të kombit kosovar, morën nismën për përkufizimin e tij. Përdorimi i emrit kosovar nuk ka munguar as nga institucionet ndërkombëtare, me të cilin ata kanë emërtuar të gjitha nacionalitetet si një etnitetet i Kosovës. “Teoricienët” e krijimit të kombit kosovar, jo rrallë janë nisur nga konceptet çintegruese në shkallë kombëtare të dala dhe të reklamuara shumë dhjetë vjetët e fundit për gegët dhe toskët, për Veriun dhe Jugun e Shqipërisë, prandaj është e kuptueshme pse mendimet e tyre janë pritur me reagime, me ftohtësi dhe madje me frikë. Një gjë ndërkaq është më së e vërtetë. Sot edhe analistët që merren me studimin e çështjes shqiptare dhe ballkanike guxojnë të thonë se “një komb i ri po lind”, prandaj për ne tashmë shtrohet nevoja e diskutimit të kësaj çështjeje me vetëdije kritike për të sotmen dhe me vetëdije historike për të ardhmen. Ky

Onomastika e Kosovës

283 është problem kombëtar që duhet diskutuar në përmasat largvajtëse të çështjes, e kurrsesi me pikëpamje dhe vetëdije krahinore. Është shumë e rrezikshme nëse lejojmë që shenjat tona kombëtare t’i përcaktojnë mendjet e tilla teorike në prag të hyrjes sonë në epokën e globalizmit. - Përmendët globalizmin si epokë të së ardhmes, a mund të na thoni cili është funksioni i institucioneve akademike në këtë situatë? - Përgjithësisht nuk shoh ndonjë përpjekje për të dalë nga rrethi i vetëmjaftueshmërisë institucionale dhe madje partiake, klanore e individuale. Unë nuk shoh ndonjë projekt të interesit kombëtar, në të cilin do të ndjehesha keq për shkak se nuk mund të jap kontributin tim, dhe nuk shpresoj se së shpejti do të kemi ndonjë projekt të kësaj natyre. Dhe pse të shpresoj. Shkoni dhe shikoni bibliotekat e këtyre institucioneve, kërkoni të hyni në arkivat e tyre, nëse i kanë themeluar ndonjëherë dhe nëse kanë dosje të sistemuara materialesh në to, kërkoni të dini sa bashkëpunëtorë kanë. Kërkoni të dini sa studiues kanë lënë gjurmët e tyre kërkimore dhe shkencore përveç listave të rrogave dhe projekteve të stërzgjatura e të papërfunduara, shikoni sa studiues dalin në pension me nga një vepër të magjistraturës dhe të doktoratës dhe sidomos sa prej tyreve u është pensionuar vepra para se ta “gëzojnë” atë! -Me duket se shumë po e theksoni arkivin?

284

Begzad Baliu

- Natyrisht. Mendimi teorik mësohet në shkollë dhe zgjerohet gjatë gjithë jetës, ndërsa kërkimet shkencore varen prej arkivave personalë dhe institucionalë mbi të cilët punohet. Kjo, ç’është e vërteta, është edhe arsyeja pse në albanologji ende merremi jo me kërkimin shkencor, por me zbatimin e tij. Kërkimi i ri nuk mund të mbështetet vetëm në citatet teorike të studiuesve, që rezultatet e tyre i mbështesin në hulumtimet e fiseve të Lindjes së largët, por prej teoritizimeve dhe rezultateve të mbështetura në korpusin e hulumtuar në hapësirën ku gjallon trashëgimia jonë, apo në arkivat tona ku është sistemuar për një kohë të gjatë. Me rëndësi është që të nxiten metodat bashkëkohore, pastaj modelin e zgjedh vetë studiuesi, e ai më në fund varet prej lëndës së trajtuar. Aq më tepër kur studiuesi sjell vrojtim krejt të ri në çështjen e kërkimit shkencor dhe i rikthehet asaj lënde sa herë shtrohet nevoja për t’iu qasur asaj. - A është kjo arsyeja pse ju iu ktheheni temave të njëjta disa herë. Bie fjala temës së Profesor Çabejit, Profesor Jup Kastratit, toponimisë së Kosovës etj. - Nuk iu kthehem temave, iu kthehem materialeve, dhe kjo më është bërë e mundur falë kërkimeve të mia ndër arkiva personale e shtetërore, si dhe formimit të dosjeve për këta studiues apo për toponiminë e Kosovës. Në kohën kur merresha me projektin “Çështje të fonetikës historike të shqipes në veprën e Çabejit” kam përgatitur një dosje të pasur të bibliografisë, veprës së botuar dhe dorëshkrimeve të Profesor Çabejit, prej së cilës kam përgatitur projektin tjetër “Bibliografi e studimit të veprës së

Onomastika e Kosovës

285 Profesor Çabejit në Kosovë”, projektin “Çështje të studimit të onomastikës në veprën e Çabejit” (tezë magjistrature), monografinë “Probleme të studimit të veprës së Çabejit” dhe së fundi “Profesor Çabej dhe ballkanistika”. Po kështu kam vepruar edhe me Profesor Jup Kastratin. Studimit të veprës së tij i jam qasur duke filluar me kërkimin dhe studimin e bibliografisë së tij, prej së cilës ka dalë edhe vepra “Mbi autorësinë e Bibliografisë së Skënderbeut”, për të vazhduar pastaj me projektet e tjera “Profesor Jup Kastrati dhe Kosova”, “Profesor Jup Kastrati dhe albanologjia”, “Letërkëmbimi Çabej – Kastrati Rrota” etj. Të kësaj natyre janë edhe projektet për disa albanologë, të cilët kanë shënuar rezultate të rëndësishme shkencore në fushë të gjuhësisë së gjysmës së dytë të shekullit XX. Sa i përket toponimisë së Kosovës, unë kam gjetur aty veprën time jetësore: “Fjalori mikrotoponimik i Kosovës”. Prandaj të gjitha projektet e përgatitura apo të botuara në ndërkohë janë vetëm pjesë të këtij projekti largvajtës. Po kështu mund të thuhet edhe për sprovën e botuar “Gjendja e toponimisë shqiptare në Ballkan”, e cila është vetëm faza e parë e një projekti më të gjerë kërkimor, që u botua me kërkesë të disa kolegëve, me të cilët kishim punuar shumë kohë në Këshillin për Standardizimin e Emërvendeve të Kosovës. - Ndërkohë ju merreni edhe me letërsi: poezi, prozë, dramë, ese, ligjëroni në Fakultetin e Edukimit, jeni editor i një shtëpie botuese dhe i angazhuar në një faqe interneti.

286

Begzad Baliu

- Letërsinë, në të vërtetë leximin e saj, e kam hobi. Gjithmonë kam qenë i pasionuar pas romanit dhe rezultat i këtij pasioni janë dy projekte në të cilat punoj herë pas here: “Onomastikoni i romanit shqiptar” dhe “Skënderbeu në romanin shqiptar”. Dramën e shkruaj nganjëherë, ndërsa prej poezisë pothuajse kam hequr dorë, ndoshta, përkohësisht. Si editor vazhdoj të përgatis vepra të ndryshme, por mendoj se jam treguar tregtar i dobët, e në kushtet e sotme, tregtari i dobët nuk mund të jetë edhe editor i mirë. Ligjëratat i mbaj me rregull dhe jam i gatshëm që studentëve t’ua fal çdo kohë dhe çdo ditë. Esenë e lexoj dhe e shkruaj me shumë dashuri, aq më tepër që kjo është dhuratë pasionante e gruas sime, ligjëruese e letërsisë shqipe në Universitetin e Prishtinës dhe si përpjekje e përbashkët, këto ditë pritet që në Tiranë, në botim të “Ars-it”, të dalë nga shtypi vepra eseistike “Pesha e komunikimit”. Internetin e përdor shumë dhe e konsderoj dhuratën më të madhe të kësaj kohe. Përmes tij mbaj një komunikim shumë të rregullt me albanologë nga e gjithë bota: nga Los Anxhelosi deri në Hiroshimë. Në këtë linjë, në faqen e internetit Alb-shkenca, i jam bashkuar një grupi prej gjashtëqind studiuesish shqiptarë dhe të huaj nga e gjithë bota dhe përpiqem të jem i përgjegjshëm ndaj detyrimeve që më dalin. - Përmendët botimet, jemi në fund të vitit 2005, është e zakonshme të pyeten bashkëbiseduesit për planet dhe botimet? - Në fillim të këtij viti kam botuar në Institutin Albanologjik monografinë studimore “Vepra bibliografike e Profesor Jup Kastratit”, ndërsa në

Onomastika e Kosovës

287 botimin tim editorial veprat “Profesor Jup Kastrati për Kosovën”, “Mbi autorësinë e Bibliografisë së Skënderbeut” dhe kam ribotuar dramën “Kafeneja ballkanike”. Gjithashtu, në bashkautorësi me Këshillin për Standardizimin e Emërvendeve, kam përgatitur “Regjistrin e standardizuar të emërvendeve të Kosovës”. Për vitin që vjen kam gati edhe vëllime të tjera me studime nga historia e albanologjisë dhe nga fusha e onomastikës. Jam gati të përmbyll edhe ndonjë vepër tjetër, por botimi nuk varet nga përfundimi i tyre. Më parë, ato varen prej mundësive financiare.

288

Begzad Baliu

TOPONIMI DHE IDENTITET: TROJE QË RËNKOJNË ENDE NGA “USHTA GJUHËSORE” “Ne nuk i durojmë dot çibanët e huaja zoti gjeneral...” (nga filmi “Në fillim të verës”) 84 Gjatë muajve të luftës në Kosovë, në ’99-ën, media e Tiranës do të binte herë pas herë në kurthet gjuhësore serbe të imponuar në zhargonin mediatik ndërkombëtar, duke artikuluar emrat e qyteteve kosovare sipas versionit serb: Pec në vend të Pejë, ose, dy vjet më vonë, Tanushës në veri të Maqedonisë i thoshin Tanushevc. Toponiminë e huaj në viset shqiptare, përfaqësia ruse, në Konferencën e Londrës, do ta përdorte si argument për mosekzistimin e një shteti shqiptar. Për rusët, do të ishte më e udhës që Shqipëria të ishte një principatë (sipas terminologjisë së asaj kohe), e cila të kufizohej pikërisht në trekëndëshin Tiranë – Durrës – Krujë, duke pretenduar se vetëm në këtë trevë nuk kishte toponimi të huaj. Pra, sipas këndvështrimit rus, sigurisht të mbrojtur me politikë, vetëm në këtë trevë mund të flitet për një
Bisedë me gazetarin e së përditshmes “Shqip”, Ermir Hoxha, e botuar më 16 qershor 2006, Tiranë, f. 38-39.
84

Onomastika e Kosovës

289 Shqipëri të pastër. Dhe është fakt se trojet shqiptare rënkojnë prej toponimeve të huaja (sllave, bizantine e otomane), por sipas albanologëve vendas e të huaj, ky nuk është argument për të cunguar autoktoninë shqiptare. Njëzet studiues kosovarë kanë ndërmarrë iniciativën për standardizimin e emërvendeve në Kosovë, duke u dhënë atyre shqiptarizimin që kanë pasur në shekuj. Për ta është më i rëndësishëm ky proces, tashmë kur serbët nuk kanë më atë pushtet që përvijohej në trajta manipuluese dhe mbi toponiminë e emërvendeve të Kosovës. Profesori kosovar, Begzad Baliu, është një ndër ata studiues, që e ka shndërruar në kauzë studimin dhe pasqyrimin e toponimisë në trevat shqiptare të Ballkanit. Në një studim të tij thuhet se “Problemi i emërtimeve të vendbanimeve të Kosovës është ndërlikuar posaçërisht gjatë njëqind vjetëve të fundit, kur pas pushtimit serb të Kosovës, pasqyra e emërtimeve u bë pasqyrë nacional-mitike e pushtuesit të ri dhe gjendje e padurueshme e banuesve shekullorë të këtyre vendbanimeve. Pas vitit 1912, dhe sidomos ndërmjet viteve 1914-1924, qeveria serbe e Beogradit, me dekret të veçantë dhe me të ashtuquajturat “kërkesa të vetë qytetarëve shqiptarë” (!), ka bërë ndërrimin e emrave të vendbanimeve të Kosovës, duke i stërkequr emrat e mëparshëm, duke i ndërruar emërtimet e mëparshme, duke iu shtuar emrave të mëparshëm prapashtesat sllave –iq e –viq, duke hequr emërtimet e mëparshme dhe duke vënë emrat e rinj etj. Më tutje, qeveria serbe ka ndjekur së paku dy rrugë,

Begzad Baliu 290 sidomos, gjatë gjysmës së parë të shekullit XX: vendbanimet e reja i ka emërtuar me emra mitikë të miteve sllave (madje të krijuar kryesisht në fund të shekullit XIX), për të ndërtuar tezën e tyre mbi të drejtën historike serbe mbi Kosovën, ndërsa në gjysmën e dytë të shekullit XX, me qëllim të krijimit të një baraspeshe më të madhe ndërmjet shumicës absolute shqiptare dhe pakicës serbe, qeveria serbe ka krijuar vendbanime të reja, qoftë edhe prej lagjeve serbe, të cilat gjendeshin pranë fshatrave të mëdha shqiptare. Vendbanimet e reja janë emërtuar, ose me emra të rinj sllavë, ose shpesh, për të fshehur qëllimin, emrit të mëparshëm të fshatit u shtonin fjalët e Poshtme, ose e Epërme. P.sh. fshati Makresh (Gjilan) u nda nga një vendbanim në tri: Makresh i Poshtëm, Makresh i Epërm dhe Dragancë, edhe pse Draganca ishte pjesë e Makreshit të Poshtëm, të banuar krejtësisht me shqiptarë, ndërsa lagjja e vetme me shqiptarë e Makreshit të Epërm u shua pas masakrës që kryen partizanët e Brigadës MaqedonoKosovare në dhjetor të vitit 1944. Në këtë rrafsh shikimi besoj se ka rëndësi të theksohet edhe fakti i zhvillimit të vendbanimeve koloniale serbe, apo të atyre të përziera dhe shuarja e vendbanimeve komunale të banuara krejtësisht me shqiptarë. Shembulli më i mirë besoj se janë Juniku dhe Deçani. Juniku, nga një vendbanim i madh, me traditë historike të organizimit urban, u rrudh në një vendbanim rural, ndërsa Deçani, nga një vendbanim i vogël u zgjerua dukshëm për të marrë më në fund edhe statusin e një komune” 85 .
85

Shtojcë e nxjerrë nga vepra, Demitizimi dhe standardizimi i

291 Veç kësaj, profesor Baliu, na sjell edhe shembuj të toponimisë së Shqipërisë zyrtare, si dhe emrat përbërës të disa vendeve që u standardizuan gjatë periudhës komuniste: “Toponimet e standardizuara në Shqipëri janë rezultat i një leksiku të përgjithshëm shqiptar me motive nga fitonimia dhe zoonimia, por edhe me motive nga atmosfera politike e koncepteve klasore-politike për kohën. Më në fund këtë e dëshmon më së miri pasqyra e saj: Baribardhë (ish Dobrevë), Bardhaj (Rosover), Ujëbardhë (Bellovodë), Dardhas (Beragozhd), Bletas (Bratomir), Buçimas (Starovë), Burim (Gollobërd), Buronjë (Mavropull), Buzëliqen (Zagradec), Jah Salih (Cernicë), Kullas (Çernjevë), Dardhas (Beragozhdë), Baribardhë (Debrovë), Ujëmirë (Dërbaç), Shqiponjë (Dolan), Drilon (Volorekë), Mollaj (Dvoran), Fshati i Ri (Novosellë), Gështenjas (Zërvakë), Lënginas (Grizë), Grunjas (Vërçun), Vrëpckë (Gurkuq), Gurras (Zagorçan), Qerret (Herbert), Holtas (Poroçani i Poshtëm), Katundi i Vogël (Obok), Mesmal (Krushovë), Liqenas (Pustec), Mjaltas (Gribec), Katundi i Ri (Mozgë), Vreshats (Nizhavec), Partizani (Theollogo), Përparim (Vërlen), Rad/e-ja (Radomirë), Vadhizë (Radostinë), Breglumë (Raj/ë), Katundi i Vjetër (Rubik-Bulg/ër), Buçimas (Starovë), Shpatmal (Varvarë), Shqiponjë (Dolan), Thanë (Belik), Thartor (Hasmallije), Gurkuq (Vrëpskë), Bregas (Vromero), Gurras (Zagorçan), Gështenjas (Zërvaskë). Në toponiminë e standardizuar mund të gjesh edhe emërtime të reja të vendbanimeve me toponimi sllave në vend të toponimit të vjetër me prejardhje shumë të vjetër
onomastikës së Kosovës, “Argeta LMG”, Tiranë, 2006, f. 33-34.

Onomastika e Kosovës

292 shqipe: Stojan (Brinjë), 86 . (Kasëmallajbej) etj”

Begzad Baliu

apo

greke

Neohor

Sipas profesor Baliut, vite më parë, akademikët shqiptarë bënë përpjekje për të standardizuar toponimet e emërvendeve, duke qenë se ato bartnin sllavizma dhe greqizma, e përgjithësisht orientalizma. Por synimi ishte që hapësira shqiptare të pastrohej nga toponimia sllave. Dhe janë jo pak, por rreth 200 emërtime që janë ndryshuar në territorin shqiptar. Toponimia sllave e jugut ka bartur toponimi sllave, por me prejardhje bullgare, ndërsa në rastin e Veriut të Shqipërisë dhe kryesisht Kosovës, është toponimia serbe ajo që ka dominuar. Profesor Baliu shprehet në një studim se: “Në Kosovë, administrata serbe, pas vitit 1912, ka ndërruar disa emra të vendbanimeve të mëparshme shqiptare, ose ka krijuar vendbanime kolonësh me serbë e malazezë, kryesisht nga Serbia, Mali i Zi dhe Bosnjë e Hercegovina, si: Serbobran e Veriç (Istog), Bellopojë (Pejë), Serbovec (Zveçan), Milloshevë, Llazarevë e Obiliq (Obiliq), Devet Jugoviq e Orlloviq (Prishtinë), Shumadi (Prizren), Hercegovë (Vushtrri), Petrovë (Prizren), Gjeneral Jankoviq (Hani i Elezit), Tankosiq (Ferizaj), Dobrushë, Kaliçanin e Tuçep (Istog), Vidishiq (Mitrovicë), Sfarçak (Vushtrri), Davidovce (Shtimje) etj. Siç mund të shihet, orientimi i administratës serbe për të emëruar, ose riemëruar vendbanimet kolonialiste ka vepruar në dy drejtime:

Shtojcë e nxjerrë nga vepra Gjendja e toponimisë shqiptare në Ballkan, “Era”, Prishtinë, 2004, f. 52 – 53.

86

Onomastika e Kosovës

293 Së pari, rrëzë kryeqytetit të Kosovës, ose thënë më përafër në komunat Obiliq, Fushë Kosovë e Prishtinë, Serbia ka krijuar një sistem emërtimesh, të cilat në politikën e saj ndaj Kosovës identifikojnë historinë e Betejës së Kosovës (1389), mbi idenë e së cilës ajo ka mbështetur të drejtën e saj historike mbi Kosovën dhe mbi bazë të së cilës, disa herë me radhë, vetëm gjatë shekullit XX, ka kryer krime mbi popullatën shqiptare të kësaj ane; Së dyti, pas vitit 1912, pushteti serb ka emërtuar disa vendbanime të reja me kolonë dhe ka riemërtuar disa të tjera me emra, të cilët, siç thuhet, në propozime “janë luftëtarë serbë, të cilët kanë kontribuar më së shumti për eliminimin e banorëve, jo serbë të Kosovës, si: Gjeneral Jankoviq, Tankosiç (Ferizaj), Kaliçan (Istog) etj” 87 . Për profesor Baliun duket e habitshme që toponimet më të pakta mbi emërvendet e trojeve shqiptare në Ballkan, janë ato turke, me gjithë sundimin e gjatë 500-vjeçar. Nga hulumtimet e tij, ai ka nxjerrë një numër të vogël të toponimisë turke, ndaj dhe shprehet: “Duket e pabesueshme, por është shumë e vërtetë dhe është për t’u theksuar se në krahasim me kohëzgjatjen e administrimit të Perandorisë Osmane në Kosovë, numri i emërvendeve me bazë orientale është më se i kufizuar: Azizi (emri i vjetër i Milloshevës së Obiliqit), Hani i Elezit, Ballaban e Hajvali (Prishtinë), Karaçicë
Shtojcë e nxjerrë nga vepra, Demitizimi dhe standardizimi i onomastikës së Kosovës, “Argeta LMG”, Tiranë, 2006, f. 42-43.
87

Begzad Baliu 294 (Shtimje), Hamidi (Obiliq), Hatmaxha (Prizren), Qerim (Gjakovë) etj. Po të kihet parasysh fakti se numri më i madh i emërvendeve me bazë antroponimike të traditës orientale janë të vetë shqiptarëve, familjet e të cilëve, sot gjëllijnë edhe më tutje, atëherë kuptohet sesa i kufizuar ka qenë ndikimi oriental në këto anë, në fushë të toponimisë”.

E kundërta ka ndodhur me serbët. Ata, sipas profesor Baliut, kanë manipuluar keq me emrat e vendeve dhe në periudha të gjata sundimi në Kosovë, janë përpjekur të zëvendësojnë toponiminë shqiptare me atë sllave. Më e theksuar është kjo pas 1913-ës, kur një valë kolonësh serbë të ardhur nga Bosnja, Kroacia, Mali i Zi dhe madje edhe nga Italia, u vendosën në Kosovë dhe, sipas elaboratit famëkeq të Çubriloviçit, nisën të serbizonin emrat e vendeve. Në projektin e standardizimit të toponimisë së emërvendeve, shprehet profesor Baliu, nuk tentohet të ndryshojë toponimia mesjetare, por vetëm ajo e pasluftës së parë botërore. Nga ana tjetër, nuk do të ketë ndryshime toponimike, aty ku janë 50% banorë shqiptarë e 50% serbë. Madje nuk preken emërtimet e emërvendeve as atje ku ka dominancë sllave, pavarësisht nga manipulimi.

Onomastika e Kosovës

295

Standardizimi i toponimisë në Shqipëri gjatë sistemit komunist 88 Pas Luftës së Dytë Botërore, në Shqipëri janë bërë ndryshime të mbështetura kryesisht në natyrën e zhvillimeve politike dhe ideologjike të kohës. Sot nuk mund të përjashtohet ndonjë emërtim i ri i karakterit të trashëgimisë së antikitetit, si: Drilon (Volorekë) burim në afërsi të Pogradecit; apo nga tradita historike, si: Bajram Curri (Kolgecaj), i cili në esencë është me paradigmë politike të brendshme dhe të jashtme (Bajram Curri ishte likuiduar nga qeveria e Ahmet Zogut, paraardhësit politikë të Enver Hoxhës, ndërsa me vendosjen e emrit të tij në kufi me Kosovën, politika e kohës donte të tregonte përkujdesje anësore të shtetit shqiptar ndaj shqiptarëve të mbetur jashtë kufijve të Shqipërisë), dhe të paradigmës ideologjike: Qyteti Stalin, Fshati i Ri, Përparim, Fitore etj. Ndryshimet toponomastike në Shqipëri përgjithësisht kanë karakter të standardizuar, por nuk mund të thuhet se janë përcjellë nga një indiferentizëm nacional e gjuhësor, pavarësisht nga vija politike dhe ideologjike që i ka udhëhequr. Në këtë rrjedhë mund të thuhet se janë ndryshuar toponimet, oronimet, hidronimet etj., pa përjashtuar krahina të veçanta dhe pa përjashtuar
Shtojcë studimore dhe fragmente të vendosura në pjesë të ndryshme të gazetës, shkëputur nga veprat Gjendja e toponimisë shqiptare në Ballkan dhe Demitizimi dhe standardizimi i toponimisë së Kosovës.
88

Begzad Baliu 296 besime, shtresa sociale, kulturore e historike etj., duke ju përmbajtur disa paradigmave që në vija të trasha do të mund të ndaheshin në:

1. Toponimet me përmbajtje fetare: Vërrin (ish Shënvlash), Përparim (Shënvasil), Kodra e Alfabetit (Shëndilli), Anëvjosë (Shehaj), Fushas (Balhaxhias), Bardhaj (Hajdarbejas), Miras (Bozhigrad), Bardhaj (Bozhiq), Burimas (Shënmëri), Çestije (Haxhialiaj), Çlirim (Shënmërtir), Demirxhias (ShënkollëDemirxhias), Dritaj (Manastirec), Dritës (Paping), Erzen (Shënepremte), Fitore (Shënkollas), Fshati i Ri (Dervishas), Fushas (Balhaxhias), Fushë (Shënpjetër), Gurbardhë (Shëngjergj), Klos (Haxhias), Kodras (Hixhaj), Livadhaj (Hoxh/ë), Kodras (Protopapë), Kuben (Vakuf) etj. 2. Toponimet me përmbajtje zbunuese: Guri i Bardhë (ish Qelbësirë), Golem (ish -Mali i Robit), Afrim (Qenas), Blerim (Sakat), Blerimaj (Bullutaj), Çlirim (Murtajas), Dritas (Karaalibej), Dritë (FerrëKaricë), Ilirias (Përrenjas), Luadh (Keçerisht), Lamollë (Prapanikë), Lezhë (Lesh), Pëllumbas (Sëmuraj), Goriçan –Çlirim (Goriçan – Xhahil) etj. 3. Toponime me prejardhje feudale, pra të padëshirueshme për sistemin politik të kohës: Adriatik (ish Alibejas), Agim (Qifligu i Madh), Vjosë (Ahmetbejas), Kodras dhe Burim (Allajbeg), Arrës (Kadipashaj), Fitore (Imer Efendi), Fshati i Vogël (Kurt-beg), Lumas (Kadipashaj), Kodër (Kalivja e Pashait), Neohor (Kasëmallajbej), Urakë (Kulla e Pashës), Përparim (Mahmut Aga), Pllakë (Memushbej), Bregas (Sallbeg), Shqitas (Çaushi), etj.

297 4. Toponime të ndryshuara me paradigmë ideologjike të kohës: Dritë (ish Ajnikollë), Bukëmirë, Shqitas (Çaushli), Çermë-Shkumbin (Çermë-Çiflig), Jeta e re (Çifligu i Ri), Agim (Çifligu i Madh), Diellas (Shulin), Lefter Talo (Hadëraga), Bardhaj (Hajdarbejas), Prruell (Kaprruell), Ndriçim (Katund, Stratobërdë), Një Maji (Moglicë), «8 Marsi» (Papllukës), Drithas (Vloçisht), Ullinjas (Vrion, nga një familje e njohur e klasë politike shqiptare), Grunjas (Vërçun) etj. 5. Toponime të standardizuara thjesht me qëllim lehtësues të përdorimit: Pra, këtu standardizimi ka pasur funksion thjesht pragmatik: Bubës (Bubësi i Parë), Malas (Bubësi i Dytë), Bletëz (Shëmbërdhenji), Gurtop (Guri i Topit), Bashkim (Rreth-Fikth), Krioner (Kakogoranxi) Kashisht (Kallëm-Kashisht), Kujtim (Kurdaria e Poshtme), Qafëbarë (Qafa e Barit), Qafëbotë (Qafa e Botës), Qafëbuall (Qafa e Buallit), Qafëkashtë (Qafa e Kashtës), Qafëkumbull (Qafa e Kumbullës), Qafëmal (Qafa e Malit), Qafëmollë (Qafa e Mollës), Liras (Strori i Poshtëm), Shtëpazë (Lanabregas-Shtëpazë) etj. Ashtu siç kanë vepruar shtetet fqinje, edhe Shqipëria ka bërë ndryshime të toponimeve, të oronimeve e të hidronimeve, të cilat kanë pasur etimologji sllave, greke, italiane apo arumune, por ndryshe nga fqinjët e saj, të cilët toponimet i kanë ndryshuar kryesisht aty ku kishte banorë të nacionalitetit tjetër dhe kryesisht në krahina me përbërje etnike historikisht vendase, banorët e vendbanimeve në Shqipëri kanë qenë të përkatësisë shqiptare, ndërsa ndryshimet janë bërë kryesisht me rastin e riorganizimit të vendbanimeve: bashkimit të

Onomastika e Kosovës

Begzad Baliu 298 dy vendbanimeve apo themelimit të një vendbanimi të ri. Përtej saj, edhe nëse në ndonjë rast banorët e saj kanë qenë minoritarë, emri i ri në asnjë mënyrë nuk ka ardhur sipas një paradigme të theksuar nacionaliste dhe kulturore e hegjemoniste shqiptare.

Toponimia në arealin shqiptar të Malit të Zi. Duke imituar simotrat e saj, Serbinë dhe sidomos Maqedoninë, administrata malazeze është kujdesur që toponiminë e vendbanimeve shqiptare, jo vetëm ta standardizojë duke u mbështetur në nevojat e përdorimit shumëgjuhësor dhe zyrtar, por edhe për nevojat e përmbushjes së idealeve hegjemoniste serbe, përjashtimin dhe fshirjen e shenjave identifikuese të kulturës autoktone të shqiptarëve në këto anë. Prej toponimeve të standardizuara dhe të ndryshuara, si: Krythë (Krute), Milla Katund (Mide), Katërkollë (Vlladimir), Sukubina (Sukobinë); Shtegvasha (Podstegllah), Kraja (Kraina); Hasçobaj (Kovaçeviq), Gjonikaj (Gjeçbitriqi), Kështenja (Koshtanjica), Thtjen - Ftjan (Tejani), Liarja (Livari), Selca (Seoce), Trieshi - Triepshi (Zatrijebaç), Nënhelm (Podhum) etj, mund të shihet dhe mund të kuptohet se disa prej tyre ka qenë e arsyeshme të shënohen si dublete, por disa ndryshime të tjera janë bërë thjesht për të plotësuar konceptet serbe të politikës ditore. Toponimia në arealin shqiptar të Greqisë. Prej kujtesës historike të popullatës shqiptare të dëbuar nga Çamëria dhe prej asaj të mbetur në vendbanimet e të parëve të tyre nuk duhet të jesh etimolog për të kuptuar origjinën shqipe të toponimisë së krahinës së Çamërisë, e cila është ndryshuar me emra të rinj të leksikut grek, me metoda administrative nga

299 shteti grek: Ahuri i Likut (sot Aj Varvara), Birbili (Ajdhoni), Bulmeti (Lelovë), Gardhiqi (Aj Jorjios), Gorrica (Stavrohori), Guri i Kuq (Kaqinolithari), Gurrëza (Anapaloklisi), Hani i Xhumbes (Dhafni), Ledheza (Lladhohori), Lëkurësi (Mesopotamo), Lopësi (Asproklisi), Laurati (Katavathra), Lugati (Agora), Muri (Pirji), Palofshati (Filat), Peshtani (Kriovrisi), Popova (Ajia Qiriaqi), Rrëzanji (Aj Jeojis), Spatari (Trikorifo), Shënmëriza (Ajia Maria), Shënedjella (Ajia Qiriaqi), Shënikolla (Ajos Nikolaos), Shkëmbi (Mili), Tabani (Themelo), Vreshtat (Ambelia) etj. Etnonimi kosovar. Tradita gojore e ka “shqiptar kosovar” dhe anasjelltas: “jam shqiptar e kosovarë” thotë rapsodi, mbase një shprehje e traditës, si “italo-arbëror” dhe “italo-shqiptarë”. E ndihmuar edhe nga një ndërhyrje politike, pas vitit 1981, në traditën gojore emri malësor në shumë raste erdhi e u bë sinonim i emrit shqiptar. Këngëtari popullor në shumë raste për toponimin Shqipëri përdorte toponimin Malësi ndërsa për etnonimin shqiptar përdorte etnonimin malësor. Në shumë raste kjo shprehje, megjithëse jo në administratë, përdorej në bisedimet e përditshme edhe brenda qarqeve politike e shkencore. Një drejtues i Bibliotekës Universitare të Beogradit, duke më njoftuar për ardhjen e një punëtori të ri në Bibliotekën e albanologjisë, më thoshte: “Kemi pranuar një punëtorë nga Mali i Zi, por ai është malësor e jo cërnogorac”, me çka më jepte të nënkuptoja se megjithëse punëtori i bibliotekës ishte nga Mali i Zi, ai nuk ishte me kombësi malazeze, por shqiptare.

Onomastika e Kosovës

300

Begzad Baliu

EMËRVENDET E STANDARDIZUARA TË KOSOVËS NJËSI REFERENCIALE EDHE NË “FJALORIN ENCIKLOPEDIK SHQIPTAR” Synimi largvajtës i një misioni - Z. Baliu, në fund të vitit 1999, u themelua Komisioni për Standardizimin e Emërvendeve te Kosovës. Premtimet e tij ishin se Kosova do të ripagëzohej shpejt, ndoshta brenda pak vitesh, në mos muajsh. A mund të thuhet se ka qenë një premtim i mbështetur në vullnetin e mirë, por jo në realitetin politik dhe juridik të Kosovës? - Komisioni për Standardizimin e Emërvendeve të Kosovës nuk kishte qëllim as synim ripagëzimin e Kosovës, por mbrojtjen e oikonimisë së saj nga kaosi i shkaktuar sidomos dy dekadat e fundit. Pasojat e kësaj politike po shiheshin sidomos vitin e parë të pasluftës në Kosovë, kur emërtimi, standardizimi apo riemërtimi i emërvendeve të Kosovës ishte bërë modë, ndërsa këtë ‘obligim kombëtar’, që i kalonte kufijtë gjuhësorë, kulturorë dhe historikë, shpesh e merrnin përsipër individë dhe grupe të vullnetshme, por pa përgatitjen profesionale. Sikur dihet

Onomastika e Kosovës

301 toponimia në ish-Jugosllavi qe keqpërdorur në mënyrën më absurde. Në njëfarë mënyre edhe lufta qe nisur në emër të saj. Le të kujtojmë parullën serbe “Deri aty ku gjendet një varr serb aty është Serbi”. Në të vërtetë mjaftonte të shpikej një mikrotoponim në stilin “Varri i Sfeti ...?” dhe pastaj ai varr të bëhej mit nga kisha pravosllave serbe, për të kulmuar si një vend i shenjtë dhe madje si kufi lufte për mbrojtjen e interesave nacionaliste serbe! Kur formuam Komisionin, ne bëmë disa llogari paraprake dhe dolëm me konstatimin se për gjashtë muajt e parë, e kjo do të thoshte deri para vendimit për regjistrimin e popullsisë dhe pasurisë së saj, që ishte planifikuar atëherë, ne mund të dorëzonim versionin e parë, i cili do të shërbente për regjistrimin e planifikuar. Ka qenë një përpjekje e individëve dhe strukturave të caktuara që angazhimi dhe puna jonë të cilësohet si përpjekje e një Komisioni të vullnetit të mirë. Jo! Komisioni është themeluar me një vendim të Qeverisë së Përkohshme të Kosovës. Atë e kanë mbështetur të gjitha institucionet më të larta shkencore dhe arsimore, duke dërguar specialistët më të mirë që kishin në fushë të onomastikës, historisë, arkeologjisë, gjuhësisë krahasimtare, arkivistikës, gjeografisë, hartografisë, kulturës, standardologjisë etj. Pra, Komisioni gjithashtu ka pasur edhe vullnetin edhe dijen përkatëse për të përmbushur një mision, fillimisht shkencor e pastaj edhe politik, e pse jo edhe atë kombëtar. Është e vërtetë se ne deri më tani nuk kemi pasur një ligj të ri për ekzekutimin e këtij standardi, por është po aq e vërtetë se në të

Begzad Baliu 302 shumtën e rasteve, në komunikimin gojor dhe në nivelin komunal, emrat e vjetër pothuajse nuk përdoren më nga popullata vendore dhe administrata.

Ndërdisiplinorja, etikja dhe kombëtarja - Komisioni ka propozuar ndonjëherë propozime emrash që nuk përkojnë shumë me vendbanimin. Mos kjo e ka humbur seriozitetin e tij shkencor? - Së pari, Komisioni nuk ka qenë propozuesi i vetëm i emërvendeve të reja të Kosovës. Propozues të tyre kanë qenë edhe komisionet lokale, komisionet e përhershme në nivel të komunave, grupet e caktuara të këtyre vendbanimeve dhe madje studiues (individë) të vendbanimeve përkatëse. Emrat e disa vendbanimeve madje ishin “sanksionuar” që më parë dhe mund t’i gjeje si trajta të përdorimit ndër shqiptarët edhe në regjistrat e organizatave serbe. Me qëllim që të mos miratonim emra, të cilët nuk përkonin shumë me vendbanimet përkatëse, apo të mos ishin emërtime shumë arbitrare, ne propozuam që secila komunë të kishte komisionin e vet dhe të bashkërendonte aktivitetin e saj me Komisionin qendror. Komisioni ka pasur rreth vetes gjeografë, historianë, arkivistë, etj., të cilët që në fillim kanë prezantuar gjendjen morfogjeografike, traditën etnokulturore, historike e gjuhësore si dhe moshën e vendbanimit. Pas gjithë kësaj, në të gjitha rastet kur ka pasur dilema, është konsultuar komisioni komunal, është marrë mendimi me shkrim i

Onomastika e Kosovës

303 banorëve të fshatit, janë organizuar diskutime në nivel komunal e qendror etj. Pra, mund të flitet për dobësi të trashëguara, për të cilat ende ka vend për diskutim, por asnjëherë nuk mund të flitet për mungesë të seriozitetit shkencor. Në këtë projekt, si rrallë herë më parë janë bashkuar: struktura ndërdisiplinore e studiuesve, puna e disiplinuar, e nëse doni, edhe etika e përgjegjësisë dhe respektit për shenjat nacionale.

Toponimia e Kosovës dhe vetëdija jonë e rrëgjuar - E megjithatë ka pasur disa shkrime që e kanë kundërshtuar dhe e kundërshtojnë këtë projekt! - Po, e kundërshtojnë ata që luftën për çlirimin e Kosovës dikur e quanin mentalitet krahinor, ndërsa sot, vullnetin e popullit të Kosovës për t’u liruar nga mitet serbe, të projektuara forcërisht edhe përmes toponimeve, vazhdojnë ta quajnë folklorizëm shkencor. E kundërshtojnë ata që, internacionalizimin e djeshëm, sot e propagandojnë më zëshëm përmes kozmopolitizmit dhe globalizmit. E kundërshtojnë madje për arsye se nuk kanë qenë pjesë e këtij projekti, për arsye se nuk kanë arritur të realizojnë më shumë patriotizëm në emërtimin e vendlindjeve të tyre, për arsye se nuk është dëgjuar më fuqishëm zëri i tyre në Komision, për arsye se pikëpamjet e Komisionit kanë qenë në kundërshtim me pikëpamjet që ata kanë shtruar

Begzad Baliu 304 para një dekade a më shumë (!), për arsye se në emrin e standardizuar të një katundi, thonë “kanë vënë re edhe arbitraritet”.

Por e kundërshtojnë para së gjithash për arsye se kështu u përmbysen “parimet” me të cilat ata dekada me radhë kanë treguar përvojën e tyre shkencore. E kundërshtojnë madje duke përsëritur një konstatim, të cilin strukturat shkencore dhe politike serbe e propagandojnë prej më shumë se një shekulli: “Toponimia e Kosovës është kryesisht serbe”! Kush e ka konstatuar këtë dhe me cilat vepra e studime sintetike të toponimisë së Kosovës? Është toponimia apo mikrotoponimia kryesisht serbe? Janë emrat e qyteteve kryesore apo të vendbanimeve rurale ato që janë kryesisht serbe? Kush i ka bërë këto matje dhe mbi cilat baza shkencore, mbi cilat rrafshe historike? Çfarë mbrojnë ata me këtë diskurs: konceptet e tyre shkencore, konceptet tashmë të përtypura të shkencës serbe, apo marrëveshjen e pashait turk me prejardhje serbe Mustafa Saraxhulldin dhe të kishës serbe, 500 vjet më parë! Le të thonë se mbrojnë mendimin shkencor të Akademisë Serbe, por le të vënë fusnotën në fund të konstatimit të tyre për toponiminë serbe të Kosovës dhe këtu nuk ka asgjë të keqe. Le të thonë se për shkaqe thjesht profesionale po e mbrojnë kodin e tyre etik profesional dhe këtu nuk ka asgjë të keqe, e kanë historinë në dhjetëra harta e arkiva dhe le të merren me të. Edhe ne synojmë

Onomastika e Kosovës

305 pikërisht këtë, që t’u lëmë historinë historianëve, ndërsa brezave që vijnë t’u lëmë të vendosin për ardhmërinë e tyre, pra, edhe për emrat e venduanimeve në të cilat jetojnë. Pse fëmijëve, e fëmijëve të fëmijëve tanë, t’ua lëmë barrë historinë, atë histori e cila ka prodhuar të keqen, luftën, urrejtjen. Le të vazhdojnë të thonë se ne jemi të parët që po e bëjmë këtë, por të mos bëjnë përpjekje të na bindin edhe neve, sepse ne e dimë që të tjerët këtë e kanë bërë që në gjysmën e parë të shekullit XX, e megjithatë nuk është përmbysur bota. Serbia këtë e ka bërë nga Kriza Lindore e deri në fund të shekullit XX, Greqia ka nxjerrë ligj të veçantë që në vitin 1936 dhe dihet si kanë përfunduar emrat e vendbanimeve shqiptare në Çamëri, por edhe në rrethinën e Selanikut; Shqipëria po në këtë kohë pati miratuar një ligj në vitin 1939 për ndryshimin e emrave të vendbanimeve, por realizimin e tij e pengoi Lufta e Dytë Botërore; nuk bëri më pak as Maqedonia, Mali i Zi, Kroacia etj. Shikoni emërvendet e fshatrave shqiptare të themeluara në Ukrainë në shekullin XVIII, dikur quheshin: Karakurt (sot Zhovtnjovoje), Devneskoje (sot Taz), Gjeorgjevka (sot Tyshki) dhe Gamovra (sot Xhandran). Nuk e di nëse kundërshtarët e standardizimit e dinë se pas vrasjes së Xhon Kenedit, një ishulli që mbante emrin e tij, iu rikthye përsëri emri i vjetër. E megjithatë, ende thuhet se Amerika reflekton shkallën më të lartë të demokracisë! Dhe sikur të mos u mjaftonte kjo, kundërshtuesit e këtij projekti, pengesë për realizimin e tij shohin përdorimin e disa toponimeve a oronimeve të

Begzad Baliu 306 njohura më parë në toponiminë shqiptare brenda kufijve politikë të Shqipërisë. Si t’i kuptosh arsyetimet e tyre: amerikanët nuk paskan problem komunikimi me emrin e qyteteve të tyre, njëherazi edhe shtete, ndërsa ne shqiptarët paskemi problem me emra krahinash të humbura etnografike dhe tani kemi emra vendbanimesh; amerikanët në të vërtetë nuk paskan problem komunikimi me Parisin e tyre, ndonëse Parisin e Francës e njeh e gjithë bota, e ne paskemi problem me Matin a Mirditën, për të cilët dinë kryesisht etnologët.

Nuk më brengos përkrahja apo kundërshtimi i standardizimit të toponimisë, më brengos etika e mendimit shkencor. Kundërshtimi i standardizimit të toponimisë së Kosovës mbi këto parime nuk është i ri dhe pa bazë. E kuptueshme! - Ku ka mbetur tani puna e Komisionit dhe a është përfunduar zyrtarisht puna e tij? - Komisioni e ka përmbyllur punën e tij me botimin dhe përurimin e “Regjistrit për standardizimin e emërvendeve të Kosovës”. Gjatë punës së tij prej disa vjetësh janë mbajtur shumë tribuna shkencore, janë shkruar shumë studime dhe janë bërë shumë komente për probleme teorike, praktike, aktuale dhe historike të onomastikës së Kosovës, të cilat mund të përmblidhen në një vëllim të madh. Gjatë kësaj kohe unë kam botuar dy vepra të kësaj natyre: sprovën “Gjendja e toponimisë shqiptare në Ballkan” (Prishtinë, 2004) dhe përmbledhjen me

Onomastika e Kosovës

307 studime “Demitizimi dhe standardizimi i onomastikës së Kosovës” (Tiranë, 2006). Austriakët e vitit 1918, shembulli që duhet ta ndjekin ndërkombëtarët sot - Cilët janë hapat e mëtejmë në aspektin juridik? - Standardizimi i oikonimisë së Kosovës nuk është vetëm çështje juridike, por, edhe po të ishte, nuk do të ishte çështje e Komisionit tonë. Me punën e tij dhe të bashkëpunëtorëve në gjithë Kosovën, ky Komision, toponiminë e standardizuar e ka bërë realitet të përditshëm në shkallë të shoqërisë. Dëgjojeni popullin se si i përdor emrat e vendbanimeve të Kosovës, lexojeni shtypin. Ditë më parë dëgjuam një intervistë të presidentit në televizion dhe vura re me kujdes se si ai përdorte të dy format toponimike të disa vendbanimeve. Këtë realitet e kanë kuptuar të gjitha strukturat shtetërore, vendore e ndërkombëtare, sidomos ata që bashkëpunojnë drejtpërdrejt me qytetarët e Kosovës, duke përfshirë këtu edhe KFOR-in dhe UNMIK-un, edhe pse këtë nuk e thonë hapur. Meqenëse UNMIK-u pritet të largohet, KFOR-it do t’i propozoja që me toponiminë e Kosovës të veprojë ashtu sikur bëri ushtria austriake në vitin 1918 në Shqipërinë Veriore, kur për hartat e tyre model emërtimi mori trajtën që përdorte popullata vendore e secilit fshat, ndërsa krahas trajtave shumëgjuhësore, lokale dhe krahinore, shënonin vetëm trajtën shqipe, e ne do të thoshim këtu vetëm trajtën e gjuhës së popullit që jeton në atë vendbanim. Prej përvojës historike të kësaj kohe ndërkaq do të mund të mësonin edhe

Begzad Baliu 308 disa kryebashkiakë tanë. Në dokumentet e kësaj kohe kujtohet se si nëntëmbëdhjetë kryetarë katundesh për një ditë kishin kërkuar në zyrat e Komandës qendrore austriake, që “emrat e katundeve të tyre të shqipëroheshin”.

Dua të kujtoj me këtë rast se gjatë kësaj kohe kemi pasur përkrahjen edhe të institucioneve akademike të Tiranës. Mbase nuk është larg dita kur edhe në Tiranë të nisë iniciativa për pasurimin e strukturës gjuhësore shqiptare të toponimeve të Shqipërisë, pra, jo vetëm të oikonimeve, por edhe të oronimeve, hidronimeve etj. Dhe pse të mos ndodhë. Problemet e standardizimit të emërvendeve, të simboleve dhe madje të miteve nacionale edhe jashtë kufijve të tyre shtetërorë, shumë shtete po i diskutojnë dhe po vihen në mbrojtje të tyre, herë në mënyrë të heshtur brenda institucioneve akademike dhe herë me zë përmes institucioneve politike: Greqia, Maqedonia, Serbia, Mali i Zi, Bosnja e Hercegovina, Kroacia etj. Së shpejti, në Tiranë pritet të dal nga shtypi “Fjalori enciklopedik shqiptar”, i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, në të cilin, të gjitha vendbanimet e Kosovës, burim themelor kanë formën apo trajtën e standardit, të cilin e kemi paraqitur në fazën e fundit të “Regjistrit të standardizuar të emërvendeve të Kosovës”. Në këtë mënyrë Komisioni ka përmbushur edhe një prej synimeve të tij, përfshirjen e emërvendeve të standardizuara të Kosovës në botimet akademike.

Onomastika e Kosovës

309

TË JETOSH NË “LAGJEN E ALBANOLOGËVE”

Po tejkalohet modeli shkencor i shekullit XIX - I nderuari z. Baliu, keni një kohë të gjatë që merreni me studime albanologjike. A mund të na thoni se në ç’nivel është shkenca albanologjike te ne? - Në shekullin XXI studimet albanologjike hyjnë jo vetëm si dije që kanë trashëguar shkollën evropiane të shek. XIX apo konceptet nacionale – ideologjike të gjysmës së dytë të shekullit XX, por si shkencë e linguistikës evropiane dhe metodave kërkimore të saj pothuajse në të gjitha fushat e dijes humanistike: nga arkeologjia e mitologjia deri te, bie fjala, antropologjia e semasiologjia. Në aspektin e organizimit, institucionet shkencore albanologjike, kudo ku janë, kanë informacione të plota koordinuese dhe prani të përhershme të personaliteteve shkencore në të gjitha projektet kombëtare. Në Konferenca albanologjike gjithnjë e më shumë shtohet numri i studiuesve të rinj me përgatitje teorike të shkollave moderne evropiane dhe

Begzad Baliu 310 gjithnjë e më pak në krye të tyre shohim “të njëjtat këmisha”, sikur shprehej dikur Elsie.

Shkenca e albanologjisë i ka tejkaluar tashmë disa çështje, që vetëm disa dekada më parë i konsideronte themelore në projektet nacionale të saj. Në fushë të historisë, problemin e dikurshëm të gjenezës së popullit shqiptar e konsideron të mbyllur dhe të pranuar prej institucioneve ndërkombëtare pa domosdoshmërinë e mitizimit të saj; çështjen e formimit të kombit shqiptar tashmë e diskuton në kontekst të identitetit të saj evropian; projektimin e historisë së popullit shqiptar e konsideron jo si një histori të Shqipërisë, që në të vërtetë ishte histori e kufijve shtetërorë e politikë, por si një histori kombëtare e popullit shqiptar në kufijtë e tij etnografikë. Brenda këtyre kritereve metodologjike pritet të realizohet projekti i ri i historisë së popullit shqiptar, enciklopedisë së popullit shqiptar etj., ndonëse për shkaqe të caktuara në periudhën transitore të kësaj kohe në Tiranë kanë përfunduar të ashtuquajturat projekte kalimtare “Historia e popullit shqiptar” deri në vitin 1912 dhe “Fjalori enciklopedik shqiptar”. Në fushë të filologjisë, ka tejkaluar studimin me çdo kusht të problemeve gjuhësore me karakter historik dhe madje me metodologji historiciste, ndërsa gjithnjë e më shumë merret me çështje pragmatike të nevojave të saj: fjalorët elektronikë, fjalorët terminologjikë, diskutimin e standardit gjuhësor në kontekst të rrethanave të reja, problemin e standardizimit të onomastikës etj. Qendrat e studimeve albanologjike në Prishtinë

Onomastika e Kosovës

311 tashmë janë pjesë e projekteve mbarëkombëtare, sikur është Komisioni ndërakademik për gjuhën shqipe, në të cilin tash sa kohë po diskutohen jashtë prirjeve ideologjike dhe dogmatike disa çështje të standardit të shqipes, ndërsa pas disa vitesh pune një komision ekspertësh në shkallë Kosove i ka dhënë fund draftit të parë të standardizimit të emërvendeve të Kosovës. Në fushë të letërsisë, përveç kthimit të autorëve të ndaluar, në Tiranë është zgjeruar metoda shkencore e studimit, ndërsa në Prishtinë gjithnjë e më shumë, madje edhe nga brezi i ri i studiuesve, po provohet i ashtuquajturi “studim personal” i autorëve dhe veprave letrare. Në fushë të ndërkombëtarizimit të albanologjisë, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare paraqet institucionin më të rëndësishëm kombëtar, përmes të cilit bëhet i mundur popullarizimi i albanologjisë si shkencë dhe i historisë e kulturës shqiptare si pjesë e kulturës universale. Synimet e Institutit Alb-Shkenca - Jeni njeri prej drejtuesve në Institutin AlbShkenca. Konkretisht, drejtoni Seksionin e Albanologjisë. Cili është synimi i këtij institucioni për zhvillimet albanologjike? - Instituti Alb-Shkenca është njëri prej projekteve besoj më serioze që studiuesit shqiptarë kanë krijuar viteve të fundit. Nga viti 2002 ai ka funksionuar si

Begzad Baliu 312 forum elektronik rreth të cilit janë bashkuar mbi 1800 studiues dhe ekspertë të fushave të ndryshme. Gjatë këtyre viteve, nga komunikimi me këtë forum, kanë përfituar mijëra studentë, studiues e ligjërues universitarë (kryesisht shqiptarë) të shpërndarë në të gjitha anët e botës. Vitin që shkoi u mbajt Kuvendi i Parë i këtij forumi në Tiranë dhe u pa e arsyeshme që të përtokësohet puna e tij, pra, të regjistrohet fillimisht si Institutit legal në Tiranë, në Prishtinë dhe në Shkup. Sivjet do të mbahet Kuvendi i Dytë në Prishtinë, më 15-16 gusht 2007 dhe në kuadër të tij do të organizohen disa konferenca shkencore nga fusha e albanologjisë, mjekësisë, mjedisit, shkencave të natyrës, teknologjisë e informatikës etj. Në Seksionin e Albanologjisë do të kumtohen disa kumtesa për perspektiven e albanologjisë në vend dhe në botë, ndërsa do të organizohet edhe një seancë për “Ndre Mjedën”, në përvjetorin e tij të vdekjes.

Kur kujtoj punën që është bërë në Forum, frikësohem se zyra e Institutit Alb-Shkenca nuk do të mund të luajë rolin që ka pasur dhe që do të ketë Forumi. Forumi, që po i paraprin Institutit, ka bërë të mundur një jetë të secilit prej nesh në “Lagjen e albanologëve”, pavarësisht ku kemi qenë dhe pavarësisht ku kemi jetuar. Instituti Alb-Shkenca është formuar jo për të punësuar njerëz, po për të bashkuar studiuesit rreth projekteve të caktuara shkencore. Le të besojmë se Instituti Alb-Shkenca do të ndihmojë çintegrimin politik, partiak, klanor dhe madje inferior të disa prej institucioneve tona shkencore.

Onomastika e Kosovës

313

Albanologjia në Poloni - Kohë më parë në Poloni u mbajt Konferenca shkencore “Kosova sot”, ku, mes përfaqësuesve nga Kosova, ishit edhe Ju. A mund të na flisni diçka në lidhje me këtë konferencë dhe rezultatet e saj? - Universiteti “Nikolla Kopernik” nё Torunj, Poloni, organizoi konferencën shkencore ndёrkombёtare “Kosova sot”. Konferenca i zhvilloi punimet nga data 26 - 28. 3. 2007. Nё kёtё konferencё shkencore kanё marrё pjesё me kumtesat e tyre studiues nga qendrat universitare dhe shkencore tё Polonisë (Torunj, Poznanj, Gnjiezno, Varshavё), si dhe tё Rusisë, tё Shqipёrisё, tё Kosovës, tё Bullgarisë, tё Gjermanisë dhe tё Serbisë. Nga Kosova ishin të ftuar edhe kolegë nga Akademia e Shkencave, Instituti Albanologjik, Universiteti i Prishtinës, dhe nga Instituti për Mbrojtjen e Monumenteve në Pejë. Të gjitha kumtesat e paraqitura nga autorët e tyre apo të lexuara në mungesë, janë shoqëruar me pyetje të të pranishmëve dhe me diskutime të gjera. Konferenca ishte rezultat i punës shumë të madhe që seminaristët e deridjeshëm të Seminarit Ndërkombëtar të Gjuhës, Letërsisë dhe Kulturës Shqiptare në Prishtinë, po bëjnë për përhapjen e kulturës shqiptare në Poloni dhe për çështjen e Kosovës në veçanti. Nga vijuesit e Seminarit të Prishtinës, në qendrat universitare të Polonisë janë formuar bërthama të qëndrueshme albanologjike dhe organizuese të aktiviteteve kulturore e shkencore. Ky është brezi i dytë i albanologëve polakë, pas atij brezi

Begzad Baliu 314 që u prinin albanologët Vacllav Cimohovski (linguist) dhe Pajakovski (historian), mbrojtës të përkushtuar të tezës ilire të prejardhjes së popullit shqiptar e të gjuhës shqipe. Brezi i dytë i albanologëve (Sawicka, Mindak, Jarek), tani mbajnë përgjegjësinë e drejtimit të institucioneve shkencore e kulturore në Varshavë, Poznanj dhe Torun. Ata kanë nxjerrë pas vete edhe brezin e tretë të albanologëve, të cilët në konferencën shkencore sollën rezultate serioze, në përmasat që sot paraqet albanologjia në qendrat shkencore evropiane.

Ndër të pranishmit kishte mjaft diskutime dhe interesime për historinë e gjuhës, strukturën gramatikore dhe perspektiven e institucioneve albanologjike, jo vetëm në Kosovë, por edhe në Shqipëri. Kumtesat e tyre për trashëgiminë shpirtërore dhe materiale të Kosovës, përveçse me gjuhën, trashëgiminë dhe historinë shqiptare, shumë studiues i kishin pasuruar edhe me elemente të gjuhës dhe kulturës boshnjake, serbe, gorane etj. Nё kёtё konferencё, studiues nga fusha e gjuhёsisё, e letёrsisё, e folklorit, e historisë, e etnologjisë, e muzeologjisë, e antropologjisë, e shkencave politike, e shkencave tё komunikimit dhe analistë tё fushave tё tjera, pёr tri ditë me radhë, nё pesë seanca shkencore, diskutuan pasurinë shpirtërore, materiale, fetare dhe identitetare të Kosovës. Pjesëmarrësit e kësaj konference i kanё konsideruar shumë tё rёndёsishme rezultatet e kësaj

Onomastika e Kosovës

315 konference, prandaj besojnë se me mendimin e tyre shkencor do tё ndihmojnë zhvillimet e reja kulturore dhe shkencore nё Kosovё. Ata besojnё se me fjalёn e tyre kanё ndihmuar mendimin shkencor, politik dhe kulturor tё Kosovёs, nё kontekstin historik dhe aktual tё saj. Në fund të kësaj konference njëzëri kanë miratuar edhe një deklaratë për Kosovën. Ata kanë konstatuar se pavarёsia e Kosovёs ёshtё zgjidhja mё e mirё pёr ardhmёrinё e kёtij vendi dhe pёr tё qytetarёt e saj. - Një pjesë të studimeve tuja ua keni kushtuar edhe profesorëve Jup Kastrati dhe Eqrem Çabej. Pse, cili ishte motivi? - Pasi ju me pyetni edhe për motivin, po nisem nga ky fakt. Fëmijëria dhe rinia ime lidhet me kohën e lulëzimit të brezit të idealistëve dhe duket që diçka të jetë mbjellë edhe në ndërdijen time. Fillimisht kam pasur në dorë veprën e Profesor Çabejit. Ajo është sinteza e madhe e shkollës evropiane të albanologjisë, prandaj nuk kam mundur të ndahem lehtë. Me Profesor Jup Kastratin më ka lidhur, madje miqësisht, vepra e Profesor Çabejit. Te ky albanolog kam gjetur tërësinë e mendimit shkencor në fushë të albanologjisë. Përtej një albanologu, ai është, sikurse e kam thënë disa herë, arkivi i madh i qytetërimit shqiptar, prej të cilit nuk mund të tërhiqesh shpejt. Dhe pse të tërhiqesha. Nëse nga kërkimet e mia në veprën e Çabejit kam botuar një bibliografi të studimit të saj në Kosovë, nga kërkimet në arkivin e Profesor Jup Kastratit kam botuar të parën monografi albanologjike në fushë të bibliografisë. Kjo është arsyeja pse veprën time për Profesor Çabejin

Begzad Baliu 316 fillimisht e kam projektuar në tre vëllime, ndërsa kërkimet për Profesor Jup Kastratin nuk i kam përcaktuar, sepse trashëgimisë së tij në studimet e mia albanologjike, do t’i kthehem ashtu sikur i kthehem terrenit për të mbledhur njësi onomastike, sa herë shteroj skedarin e studimit të saj.

Toponimia e Kosovës dhe etika jonë e rrëgjuar - Kohëve të fundit njëra ndër temat që ka zgjuar shumë interesim dhe që është mjaft e diskutuar është edhe çështja e onomastikës. Ju keni qenë pjesëmarrës në Komisionin për standardizimin e toponimisë së Kosovës. Dihet se është përfunduar pjesa profesional. Cilët janë hapat e mëtejmë në aspektin juridik? - Standardizimi i oikonimisë së Kosovës nuk është vetëm çështje juridike, por, edhe po të ishte kështu nuk do të ishte çështje e Komisionit tonë. Me punën e tij dhe të bashkëpunëtorëve në të gjithë Kosovën, ky Komision, toponiminë e standardizuar e ka bërë realitet të përditshëm në shkallë të shoqërisë. Dëgjojeni popullin se si i përdorë emrat e vendbanimeve të Kosovës, lexojeni shtypin. Ditë më parë dëgjuam një intervistë me presidentin dhe vura re me kujdes se si ai përdorte të dy trajtat toponimike të disa vendbanimeve. Këtë realitet e kanë kuptuar të gjitha strukturat shtetërore vendore e ndërkombëtarëve, sidomos ata që drejtpërdrejt bashkëpunojnë me qytetarët e Kosovës, duke përfshirë këtu edhe KFOR-in dhe UNMIK-un edhe pse këtë nuk e thonë hapur. Meqenëse UNMIK-u pritet të shkoj vitin që vjen, KFOR-it do t’i propozoja që me toponiminë e Kosovës të veprojë ashtu sikur

Onomastika e Kosovës

317 bëri ushtria austriake në vitin 1918, kur për hartat e tyre model emërtimi mori trajtën që përdorte popullata vendore e secilit fshat, ndërsa krahas trajtave shumëgjuhësore, lokale dhe krahinore, shënonte vetëm trajtën shqipe, e ne do të thoshim këtu vetëm trajtën e gjuhës së popullit që jeton në atë vendbanim. Prej përvojës historike të kësaj kohe ndërkaq, do të mund të mësonin edhe disa kryebashkiakë tanë. Në dokumentet e kësaj kohe kujtohet se si nëntëmbëdhjetë kryetarë katundesh për një ditë kishin kërkuar në zyrat e Komandës qendrore austriake, që ‘emrat e katundeve të tyre të shqipëroheshin’. Dua të kujtoj me këtë rast se gjatë kësaj kohe kemi pasur përkrahjen edhe të institucioneve akademike të Tiranës, madje nuk është e largët koha kur edhe në Tiranë të nisë iniciativa për pasurimin e strukturës gjuhësore shqiptare të toponimeve të Shqipërisë, pra, jo vetëm të oikonimeve, por edhe të oronimeve, hidronimeve etj. Dhe pse të mos ndodhë. Problemet e standardizimit të emërvendeve, të simboleve dhe madje të miteve nacionale edhe jashtë kufijve të tyre shtetëror, po i diskutojnë dhe po vënë në mbrojtje të tyre, kur heshtur brenda institucioneve akademike dhe kur me zë përmes institucioneve politike, edhe vendet tjera të rajonit: Greqia, Maqedonia, Serbia, Mali i Zi, Bosnja e Hercegovina, Kroacia etj. Këtë vit del nga shtypi “Fjalori enciklopedik shqiptar”, në të cilin, të gjitha vendbanimet e

Begzad Baliu 318 Kosovës janë përfshirë sipas standardit të ri. Në këtë mënyrë Komisioni ka përmbushur edhe një prej synimeve të tij, përfshirjen e emërvendeve të standardizuara të Kosovës në botimet akademike.

- Çfarë mund të na thoni për punën tuaj në fushë të albanologjisë? - Vazhdoj të punoj në këtë fushë duke përcjellë botimet akademike, konferencat shkencore dhe projektet e institucioneve shkencore kudo ku realizohen ato. Natyrisht, për aq sa arrij duke qenë edhe pjesëmarrës i këtyre zhvillimeve. Vitin që shkoi botova dy vepra. Vepra të tjera presin në shtyp. Jam në fazën e parë të finalizimit të asaj pjese të kërkimeve shkencore, të cilën e kam realizuar gjatë procesit të studimit të albanologjisë, jo si kërkim, po si mësim. - Momentalisht ligjëroni në Fakultetin e Mësuesisë. A mendoni se kuadrot që do të dalin nga ky fakultet do të plotësojnë boshllëkun e krijuar në shkollat tona për kuadro profesionale në ciklin e ultë? - Unë kam kaluar një kohë të gjatë larg institucioneve arsimore dhe nuk më lejohet të flas për një institucion në të cilin punoj pak më shumë se një vit. E di se Fakulteti i Mësuesisë është ndërtuar sipas programeve, sot më të avancuara, që njeh arsimi kanadez dhe shtetet skandinave. Natyrisht unë e vlerësoj ketë dhe ndjehem mirë në një institucion si ky, por duke parë gjendjen në shkallë të arsimit të Kosovës, frikësohem se po i shikojmë shumë të tjerët dhe po e harrojmë veten.

Onomastika e Kosovës

319 Ne kemi nga njëzet studentë në një program, ndërsa me profile të tilla nuk i kemi të diplomuar as gjysmën e arsimtarëve në qytetet kryesore të Kosovës. Frikësohem se Kosova është shumë e varfër që të imitojë me çdo kusht më të pasurit. Lutem të mos kem të drejtë.

320

Begzad Baliu

Onomastika e Kosovës

321

GJUHA, IDENTITETI DHE HISTORIA

322

Begzad Baliu

Onomastika e Kosovës

323

KONSULTA GJUHËSORE E PRISHTINËS DHE MOTOJA “NJË KOMB – NJË GJUHË LETRARE” Tri paradigmat ideologjike Kam vendosur të merrem me idenë iluministe “Një komb – një gjuhë” të Profesor Ali Hadrit për disa arsye: teksti i Profesorit të njohur Ali Hadri nuk është fjalë hyrëse e Konsultës, nuk është referat e madje as tekst i shkruar. Fjala është për një diskutim gjithsesi të programuar, i cili bëhet moto politike, kulturore dhe madje morale e kohës. Do të doja që këtë tekst diskutimi njëkohësisht ta quajmë Manifest të Lëvizjes Iluministe të Kosovës së viteve ’68 -, sado mund të mos i plotësojë të gjitha normat e një manifesti, në kuptimin historik, të cilin si duket Profesor Hadri as që e ka menduar për t’i dhënë një ngjyrim të tillë atëherë kur e ka diskutuar. Titullin e këtij diskutimi e nxjerrin gazetarët a redaktorët e gazetës “Rilindja”, por që u botua si kryeartikull në revistën “Përparimi”, e cila gjithashtu botoi konkluzionet e Konsultës së Prishtinës.

324

Begzad Baliu

Profesor Ali Hadri ishte historian me dhunti të jashtëzakonshme dhe e dinte se gjuha kombëtare ishte njëra nga çështjet e mëdha të popujve evropianë disa shekuj më parë. Fjala e tij dhe motoja “një komb – një gjuhë, një drejtshkrim” ishin mendime të një militanti që me konceptet e tij teorike përmblidhte filozofinë dhe lëvizjen kombëtare të rinisë studentore të kohës. Në kontekstin historik të Rilindjes ai i përgjigjej Manifesitit të Vaso Pashës “Feja e shqiptarit është shqiptaria”, në kontekstin gjuhësor parullës së Gjergj Fishtës =“Bashkim dialektesh – dasi zemrash; dallim dialektesh – bashkim zemrash”, ndërsa në kontekstin politik sindromit maqedon të projektuar në kabinetet e politikëbërjes jugosllave: shiptari i albanci. Le të përvijojmë tekstin e Profesor Hadrit, duke nxjerrë fjalët nyje, përkatësisht idetë kryesore në kontekst të zhvillimeve të kohës, në kontekst të projekteve gjuhësore nga vitit 1952 e këndej dhe në kontekst të dy referuesve të tjerë: Kostallarit në Shqipëri e Arshi Pipës më vonë në Amerikë. Konceptet për shqipen standarde, përkatësisht motot e tyre, Hadri dhe Kostallari i ndërtonin mbi disa paradigma, të cilat i diktonin vetëdijet e tyre historike, përkatësisht ideologjitë e kohës: ‘vetëdije kombëtare’ (Hadri); ‘vetëdije kombëtare dhe ideologjike, mbështetur në doktrinën e Marksit, Engelsit dhe Enver Hoxhës’ (Kostallari). Arritjet e Konsultës së Prishtinës Hadri i shihte si ‘projekt madhor të Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe të Kongresit të Manastirit’; ndërsa Kostallari më vonë, Kongresin e Drejtshkrimit se shihte si ‘synim

Onomastika e Kosovës

325 konvergjent të Rilindjes, Kongresit të Manastirit, Komisisë Letrare të Shkodrës, Kongresit Arsimor të Lushnjës dhe Konsultës së Prishtinës’. Në diskutimin/tekstin programatik të Profesor Hadrit, sikur ndodh përgjithësisht në të gjitha diskutimet e kohës, mund të evidentohen shprehje të ndërtuara mbi modele tipike të kohës: ‘progres, Shqipëri socialiste, devizë’ etj., të cilat te Profesor Kostallari, sigurisht janë më të sforcuara: ‘Pikëpamje divergjente, lokaliste e partikulariste, antikombëtare e antidemokratike, antihistorike’ etj. Ndonëse, disa vjet më vonë, koncepteve/përvojës së Ali Hadrit dhe Androkli Kostallarit do t’iu përgjigjet Arshi Pipa, me fjalësin refuzues, i cili tejkalon diskursin e komunikimit për çështje gjuhësore: ‘propagandë’, ‘stalinizëm’, ‘simpatizues’, ‘agjentë’, ‘stalinizëm shqiptar’; ‘antistalinizëm jugosllav’(!).

Tri paradigmat historike Shikuar në kontekstin historik të kohës, në Konsultën e Prishtinës angazhimi i pjesëmarrësve kishte të bënte me pozitën politike të shqiptarëve në Jugosllavi: popull/komb, (komb/kombësi), meqenëse ajo binte pikërisht në kohën e avancimit të statusit të Kosovës. Pra, lufta bëhej jo vetëm në gjuhë dhe për gjuhën, por në gjuhë dhe për statusin kombëtar dhe politik. Po kështu mund të thuhet edhe për rrethanat e sendërtimit të kësaj ideje në Tiranë,

Begzad Baliu 326 ndonëse rrugët e planifikimit gjuhësor mes Tiranës dhe Prishtinës ishin të ndara. Në Tiranë, lufta bëhej në gjuhë / për statusin shoqëror të një dialekti, ndërsa në Prishtinë, lufta bëhej në gjuhë / për statusin politik të një populli, pozita e të cilit qëndronte mes kombësisë dhe kombit 89 .

Gjuha, në këto rrethana (gjendja postbrioniane), nga Profesor Hadri, identifikohej si veçori e thelbësore e qenies kombëtare, ndërsa për Profesor Kostallarin, ajo ishte koncept shkencor: qenie shoqërore. Gjithashtu, Profesor Hadri, këtë moment historik e lidhte me shenjat e largëta të traditës së Rilindjes Kombëtare, përkatësisht Rilindjen Shqiptare, sikur shprehej ai, për t’iu dhënë kështu Konkluzioneve të Konsultës karakterin e përgjithshëm iluminist dhe historik njëkohësisht. Vendimet e tubimeve gjuhësore të vitit ’52, si në Tiranë ashtu edhe në Prishtinë, shënojnë kthesa gjithsesi historike, të cilat nuk kishin ndodhur që nga Kongresi i Manastirit dhe Komisia Letrare e Shkodrës, sado diskutimi për shqipen standarde nuk kishte pushuar asnjëherë.
89

Kohëve të fundit vendimi për gjuhën standarde po diskutohet si për mundësinë e zgjedhjes së Kosovës mes ‘gjuhës’ dhe ‘kombit’. Në të vërtetë shqiptarët atëherë mund të zgjidhnin mes gjuhës së njësuar dhe secesionizmit gjuhësor. Por, ata vendosen për shenjat nacionale (gjuhën , flamurin, referencat historike: Teutën, Skënderbeun, Kuvendin e Arbërit, Lidhjen e Prizrenit, Festën e Flamurit, Kongresin e Manastirit etj.), të cilat i kanë paraprirë njësisë kombëtare, në kohën që nuk mund të vendosnin për bashkimin kombëtar. Në Kosovë, për këtë ide angazhohej Lëvizja ilegale shqiptare dhe bardi i saj historik Adem Demaçi.

Onomastika e Kosovës

327 Vendimi i Rezolutës së Prishtinës në vitin 1952, ishte njëri prej tri vendimeve kyçe, i cili do të përmbyset në vitin 1968 dhe do të përmbyllet në vitin 1972. Në vitin 1952 u vendos që gjuha e shkrimit në Kosovë të jetë: gegnishtja (as shkodranishtja as elbasanishtja) me nëndialektet e ndryshme të saj: kosovarishten dhe dibranishten’. Lejohej gjithashtu ‘përvetësimi nga elbasanishtja e shkrodranishtja ajo që ishte për t’u përvetësuar’. Fjalori ndërkaq mund të pasurohej ‘nga të gjitha dialektet’. Ishte kohe kur shqiptarët përkatësisht gjuha shqipe rrezikohej nga i ashtuquajturi sindrom maqedon, për të krijuar një gjuhë kosovare, as gege as toske, po me strukturë gramatikore gege e leksik të gegërishtes e të toskërishtes, përballë një vendimi të përkundërt që përgatitej të merrej në Tiranë, sipas së cilit gjuha shqipe duhej të kishte strukturën gramatikore toske, ndërsa të lëvrohej për aq sa lejohej edhe leksiku i gegërishtes. Rëndësia historike e këtyre vendimeve, pavarësisht rezervave dhe përjashtimit të plotë të diskutimit / mbrojtjes së vendimeve të vitit 1952, apo edhe vitit 1957 e 1963, përkujtohet dhe vlerësohet edhe në Konkluzionet e Konsultës së Prishtinës, më 1968. Duke u mbështetur në paradigmën historike se ‘njësimi i gjuhës shqipe paraqet progresin më të lartë të shoqërisë shqiptare’, një ide kjo themelore e Rilindjes dhe një Rilindje e vërtetë e kohës, bardët e këtyre vendimeve vendosën që gjuhë letrare e shqiptarëve në Kosovë të jetë gjuha e vendit amë; që projekti i Ortografisë së Tiranës, i vitit 1967 të jetë

Begzad Baliu 328 bazë e diskutimit në Konsultën e Prishtinës e jo vendim, ndërsa Projekti definitiv dhe forma zyrtare përkatësisht e zyrtarizimit të bëheshin në Shqipëri 90 .

Në dukje të parë, këto janë vendime politike, por mbështetja e tyre në të vërtetë ishte dhe e natyrës shkencore. Në Kosovë, nuk kishte ekspertë të mjaftueshëm për diskutimin dhe zgjidhjen e disa problemeve gramatikore të strukturës së shqipes. Frika e drejtë nga mungesa e bazave të shëndosha shkencore në Kosovë, më saktë do të sintetizohet nga Kostallari në vitin 1972. Sipas tij zotërimi i normës në Kosovë nuk ishte në shkallë të masave të gjera, po në shkallë të krijimtarisë letrare, ndërsa tek arbëreshët e Italisë vetëm në shkallë të përpjekjeve. Pra, sikur shihet theksohen tri nivele të perceptimit të deriatëhershëm të normës letrare: (Shqipëri-Kosovë-Arbëreshët e Italisë), sado lihej të kuptohej se në planifikimin gjuhësor në Kosovë prihej në të gjitha rrafshet. Vendimet e Konsultës Gjuhësore të Prishtinës, që në të vërtetë ishin vendimet e Ortografisë së Tiranës së vitit 1967, tashmë ishin të obligueshme në institucionet shkencore e kulturore, në shtypin e shkruar e programet elektronike. Funksioni i pozitës politike të popullit shqiptar jo në shkallë të pakicës kombëtare

90

Sa për kujtesë mund të identifikohen edhe dy mesazhe, që lidhen me dy skajet e përpjekjeve për gjuhën: Mesazhi i vitit 1952 i shkonte Kryetarit të Jugosllavisë Titos, pra institucionit më të lartë shtetëror Jugosllav, ndërsa mesazhi i vitit 1968 i shkonte Universitetit Shtetëror të Tiranës, përkatësisht institucionit më të lartë arsimor në Shqipëri.

Onomastika e Kosovës

329 po në shkallë të kombësisë shfrytëzohej për ndërtimin e një uniteti të ri të kulturës kombëtare. Për shkak se vendimet e Konsultës së Prishtinës do të sendërtohen mbi konceptet themelore të një akti historik dhe të drejtuesve të prirë nga vetëdija historike, nuk do t’i duhet shumë kohë që edhe ajo pas pak vjetësh të bëhet edhe vetë referencë historike. Në vendimet e Rezolutës së Kongresit të Drejtshkrimit, Konsulta shkencore e Prishtinës (1968), si referencë gjuhësore-historike, radhitet në paragrafin e tretë, menjëherë pas referencave politiko-ideologjike dhe referencave linguistike. Gjuha e njësuar - si sinonim i njësimit kombëtar Konsulta e Prishtinës merr konotacione të veçanta edhe për disa arsye: Ajo organizohet prej institucioneve arsimore – shkencore (Institutit Albanologjik, Katedrës së Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe) dhe përkrahej njëanshëm nga institucionet politike shtetërore (LKJ në Kosovë) e nga Lëvizja ilegale shqiptare e kohës. Konsulta e Prishtinës, është njëra nga ngjarjet kulturore, arsimore, shkencore dhe politike e kohës, te realizimi dhe synimi i të cilës duan të gjejnë idealet e tyre të gjithë. Kjo është arsyeja pse Konsulta merr përmasa tipike historike të një lëvizjeje iluministe: me gjuhën, kulturën, popullin/kombësinë/kombin, mitet, simbolet.

330

Begzad Baliu

Po kështu mund të thuhet edhe për qëndrimin e qeverisë shqiptare. Përkrahja e Partisë Komuniste Shqiptare këmbëngulte në të drejtat kulturore, gjuhësore dhe politike të shqiptarëve në Jugosllavi brenda shoqërisë jugosllave. Në këtë kohë vëmë re pranimin e kujdesshëm nga qeveria shqiptare të politikës së përpjekjeve kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve në Jugosllavi. Në fjalorin politik, arsimor dhe kulturor të institucioneve të Tiranës është i pranishëm etnonimi kosovar dhe përcaktimi i vlerave kulturore me këtë sintagmë identifikuese (‘refuzuese’!): ‘letërsia nga Kosova’, ‘kosovarët’, ‘shkrimtarë kosovarë’, pra asnjëherë, nëse jo shkrimtarë shqiptarë nga Kosova, atëherë së paku shkrimtarë shqiptarë nga Jugosllavia. Kjo qon deri te ‘reagimi’ përkatësisht kërkesa e studiuesve dhe krijuesve nga Kosova, që “në përparimin e bashkëpunimit në lëmin e letërsisë, t’i kushtohej kujdes përfaqësimit të mbarë letërsisë shqiptare në historinë e letërsisë, antologjitë e ndryshme dhe në botime të tjera” 91 . Në Kosovë ndërkaq botohej letërsi e shkruar kryesisht në dialektin toskë, e cila duke pasur përmbajtje kryesisht sentimentale, bëhej shumë
91

Bashkëkohësit më vonë kanë folur edhe për të ashtuquajturin ‘refuzim të identitetit jugosllav dhe statusit të një ‘Republike’ që shqiptarëve iu afrohej si ‘dhuratë’ për barazi nacionale dhe shtetërore. Sotme nuk e di a ia vlen të verifikohet ‘ky fakt politik’ për hir të gjuhës. Në rrethana të një diskutimi më të gjerë ndoshta po të përjashtohet aspekti historik i identifikimit tonë si kosovar, pikërisht këtu do të duhej të kërkonim ‘barazimet’ shqiptar (komb)/ kosovar (kombësi).

Onomastika e Kosovës

331 shpejt e popullarizuar mes Në anën tjetër botoheshin fjalorë të gegërishtes e të toskërishtes: Gazulli, ‘Bashkimi’, Tase, Kristoforidhi. lexuesve 92 . Me të gjitha këto përpjekje, institucionet dhe bardët e tyre, të përkrahur në mënyrë masive nga populli shqiptar, përplotësojnë projektin e tyre të madh kombëtar dhe historik njëkohësisht: shqipen standarde për të gjithë shqiptarët.

Në vend të përfundimit Kisha dashur që kumtesën time për Konsultën e Prishtinës ta përmbyll me një sinopsis për pozitën e gjuhës shqipe gjatë këtij gjysmë shekulli. Gjuha shqipe në Kosovë ka rrëshqitur prej rrezikut të sindromit maqedon (1952) dhe ideologjisë jugosllave (1968), deri te sindromi malazias: gjuha si atdhe (1990- e tutje); dhe prej etnonimit kosovar deri te ‘kombi’ kosovar, si identifikim i ri me shtetin e ri. Përbërësit më të rëndësishëm të saj: etnonimi dhe simboli identifikues, për gjysmë shekulli kanë lëvizur prej simbolit: shqiponja me apo pa yll, te flamuri (fillimisht ‘dardan’), deri te ky i fundit, pa asnjë nga paradigmat nacionale; dhe prej kosovarishtes me nënvariantet dhe dialektet e gegërishtes deri te gjuha e rrëgjuar e tranzicionit dhe dialekti i paqenë i shtetit të ri të Republikës së Kosovës, të cilës jo njëherë ka përpjekje që t’i bëhet madje edhe
92

Shih veprat e Haki Stërmillit, Mustafa Greblleshit, Fan Nolit, Sterio Spasses, Petro Markos, Ismail Kadaresë etj.

Begzad Baliu 332 pozita historike: kosovarishtja, gjenetikisht e lidhur jo me ilirishten, po me dardanishten.

Dyzimeve të atëhershme dhe sigurisht edhe të sotme, më së miri do t’iu përgjigjej dje/sot reagimi i Ali Hadri: “Nuk mund të flitet për dy kultura kombëtare” dhe madje më saktësisht, nuk mund të flitet për kulturë kombësie dhe kulturë kombëtare, që qarqet e sotme e kanë ngritur në kulturë shqiptare dhe kulturë kosovare. Në rrethana të sotme, a do të mund të quhet motoja e Ali Hadrit “Një komb - një gjuhë – një drejtshkrim”, i pranueshëm moralisht, teorikisht dhe praktikisht? Tirana, theksonte Profesor Kostallari, në fjalën hyrëse të lexuar në Kongresin e Drejtshkrimit (1972), po bëhet vendi ku po kryhet procesi i bashkëveprimit ndërdialektor; qendra e cila “po kryen rolin e përpunuesit e të rrezatuesit kryesor të normës letrare shqiptare të shqipes, duke ndikuar fuqimisht si rregullues i normalizimit të gjuhës së shkruar e të folur në shkallë kombëtare”. Po kjo, që atëherë, si edhe sot, mund të thuhej dhe të thuhet edhe për Prishtinën. Shqiptarët, që tashmë janë një popull modern me historinë, me gjuhën standarde, me kulturën unike, me simbolet kombëtare unike, të cilët pretendojnë që përmes dy shteteve të krijuara në njëqind vjetët e fundit, të bëhen pjesë e bashkësisë së popujve modernë të Europës, më shumë se kurrë më parë kanë nevojë të përsërisin moton e identifikuar me emrin e Ali Hadrit: Jemi dy shtete,

Onomastika e Kosovës

333 por jemi një komb dhe kemi një gjuhë e një drejtshkrim. Prishtinë, më 22 prill 2008

334

Begzad Baliu

BIBLIOGRAFIA PËRCJELLËSE Pjesën më të madhe të këtyre shkrimeve e kam botuar në të përditshme e të përkohshme shkencore të Prishtinës, Shkupit dhe të Tiranës, apo në faqe interneti. Me pak ndryshime këto studime i kam lexuar në tryezat shkencore gjatë tri vjetëve të punës së Komisionit për Standardizimin e Emërvendeve të Kosovës. Tekstet e tjera botohen për herë të parë. Motivet denominuese në antroponiminë e të dëbuarve të Kosovës më 1998-1999, (1, 2) “Zëri i Kosovës”, nr. 400, 17 shtator 2001, f. 21; nr. 401, 23 shtator 2001, f. 23. Etnonimi arbëresh - shqiptar në rrjedhat gjuhësore e historike, (Engjëll Sedaj, Etnonimi arbresh - shqiptar (Kontribut për autoktoninë e shqiptarëve), Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1996, f. 138. – Kosova, nr. 20-21, 1998-1999, Instituti i Historisë, Prishtinë, 2001, f. 277-287. Hulumtim shterrues i toponimisë së Ulqinit me rrethinë, (Mr. Maksut Haxhibrahimit, Toponimia e Ulqinit me rrethinë, Asociacioni Ulqini, 2001, f. 184.), Sheshi, Mujore për Kulturë, Prishtinë, nr. 47-48, korrik –gusht 2001, f. 12; in “Gjurmine

Onomastika e Kosovës

335 albanologjike”, -sshf, nr. 32-33, 2002/2003, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 2005, f. 223-225. Onomastika dhe çështja e Kosovës, (Rexhep Doçi, Iliro-shqiptarët dhe serbët në Kosovë - sipas onomastikës, “Fjala jonë”, Prishtinë, maj 1996, f. 3; in “Zëri i Kosovës”, Cyrih, Zvicër, nr. 43, 12 dhjetor1996, f. 13 ; in “Gjurmime albanologjike” seria e shkencave filologjike, nr. 27-1997, Prishtinë, 1998. Onomastika dhe gjeografia e kuptueshme, (dr. Nail Dragës, Gjurmë gjeografike, “Art Club”, Ulqin, 1997, - “Koha javore”, Podgoricë, nr. 18, viti I, e enjte, 20 qershor 2002, f. 12; in “Gjurmë gjeografike”, Art Club, Ulqin, 1997, - “24 orë”, Prishtinë, 22 qershor 2002, f. 19. Onomastika e Hashanisë, (dr. Bahtijar Kryeziut, Onomastika e Hashanisë, Prishtinë, 2000), në “Çlirimi”, Organ i Lëvizjes Kombëtare për Çlirimin e Kosovës, nr. 146, 7 mars 2001, Prishtinë, f. 27-29. Onomastika shqiptare dhe etnocidi ballkanik i fqinjëve të tyre, “Bashkimi sindikal”, Prishtinë, 4 nëntor 1997, f. 14. Onomastikoni i romanit “Vdekja më vjen prej syve të tillë”, “Filologji”, nr. 6, Fakulteti i Filologjisë, Prishtinë, 1998, f. Pjetër Bogdani –në vështrim të ri, “Pasqyra”, Prishtinë, v.II. nr. 16, 20 mars 2000, f. 22 Spiro Kondo, Shqiptarët dhe problemi pellazgjik, “Gjurmime albanologjike -seria e shkencave

Begzad Baliu 336 filologjike”, Instituti albanologjik i Prishtins, nr. 271997, Prishtinë, 1998, f. 60-63.

Standardizimi i onomastikës së Kosovës, në “Gjurmime albanologjike - Seria e shkencave filologjike”, nr. 20-29, Prishtinë, 2002. Toponimia e Dushkajës, (Skënder Hoxha, Toponimia e Dushkajës, Pejë, 2007), dorëshkrim (Parathënie për librin).

Onomastika e Kosovës

337

Biografi e shkurtër Begzad Baliu është lindur më 20. 11. 1966 në katundin Makresh i Poshtëm, komuna e Gjilanit. Pesë vjetët e para të shkollimit i kreu në shkollën fillore “Skënderbeu” në Makresh të Poshtëm, ndërsa tri të fundit në shkollën fillore “Liria” në Marec, komuna e Prishtinës. Shkollën e mesme, drejtimi: Bashkëpunëtor Teknik i Matematikës, e mbaroi në Gjimnazin “Zenel Hajdini” në Gjilan. Fakultetin e Filologjisë - Dega e Gjuhës dhe e Letërsisë Shqipe e kreu në Universitetin e Prishtinës. Po këtu, në Degën e Gjuhës, mbaroi edhe studimet pasuniversitare. Nga viti 1996 punon në Institutin Albanologjik të Prishtinës, Dega e Gjuhësisë - Sektori i Onomastikës. Po në këtë institucion ka mbrojtur tezën e magjistraturës (2000) dhe tezën e doktoratës (2003). Nga viti 2004 është ligjërues në Universitetin e Prishtinës, Fakulteti i Edukimit dhe ka titullin Prof. ass. dr. Ka qenë kryeredaktor i revistës për art, shkencë dhe kulturë «Shenjëzat» (1998-2000) dhe drejtues i po të njëjtës shtëpi botuese; gjithashtu, edhe redaktor i kulturës në të përjavshmen «Pasqyra» (Prishtinë). Në vitin 1994 ka themeluar Qerthullin e të Rinjve të Onomastikës «Eqrem Çabej» në kuadër të Shoqatës së të rinjve «Pjetër Bogdani» të Prishtinës.

338

Begzad Baliu

Nga viti 2001 është drejtor i shtëpisë botuese «Era» dhe i OJQ-ës «Qendra e Ndërlidhjes Arsimore dhe Shkencore» në Prishtinë. Udhëheqës i Seksionit të albanologjisë në Institutin Alb-shkenca, në Tiranë, dhe drejtor i këtij instituti për Prishtinën. Prej vitit 1992 ka qenë pjesëmarrës, bashkorganizator, organizator dhe drejtues i disa aktiviteteve kulturore, letrare dhe shkencore në Prishtinë, Tiranë, Tetovë, Shkodër etj. Deri më tash është paraqitur në shtypin ditor dhe shkencor më me shumë se 200 artikuj nga fusha e kulturës, e gjuhësisë, e letërsisë, e folklorit dhe e historisë. Veprat • Gustav Majer dhe albanologjia, Prishtinë, 2000; Tiranë, 2001. • Gjendja e toponimisë shqiptare në Ballkan, Prishtinë, 2004. • Vepra bibliografike e Profesor Jup Kastratit (monografi), Prishtinë, 2005. • Regjistri i standardizuar i emërvendeve të Kosovës (bashkautor), Prishtinë, 2005. • Demitizimi dhe standardizimi i emërvendeve të Kosovës, Argeta-LMG, Tiranë, 2006. • Çështje të studimit të onomastikës në veprën e Eqrem Çabejt (teza e magjistraturës), Instituti Albanologjik i Prishtinës, 2000, Prishtinë. • Onomastika e Gallapit (teza e disertacionit), Instituti Albanologjik i Prishtinës, 2004.

Onomastika e Kosovës

339 • Çabej 1 (Bibliografi e studimit të veprës së Çabejt në Kosovë, Prishtinë, 2006. • Mbi autorësinë e bibliografisë së Skënderbeut, Prishtinë, 2005. • Profesor Jup Kastrati për Kosovën, Prishtinë, 2004. • Bibliografia përmbajtësore e Seminarit NGJLKSH 1974-2007, Prishtinë, 2008. • Gjaku i lirisë (1981-1995), I-IV (bashkautor), Prishtinë, 1996-2000. • Kafeneja ballkanike (dramë), Prishtinë, 1996; Shkodër, 2000; Prishtinë, 2005. • Grua e dashuruar (poezi) Prishtinë, 1996. Flamuri vjen nga Kosova (dramë e shfaqur), Prishtinë, 1994. Pesha e komunikimit (ese), bashkautor, Tiranë, 2006 (në shtyp) II. Vepra dhe revista të përgatitura për shtyp • Eqrem Çabej – Jeta dhe vepra (Sesioni kushtuar 90-vjetorit të lindjes së Eqrem Çabejt, më 24 dhe 25 nëntor 1998, në IAP, Prishtinë. Redaksi: Akademik Rexhep Qosja, Dr. Zymer Neziri, dr. Sadri Fetiu, dr. Raxhep Doçi, mr. Begzad Baliu.) Përgatitja: Dr. Zymer Neziri, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 2003. • Jeta e re, Revistë letrare (Numër i veçantë kushtuar 90-vjetorit të lindjes së Eqrem Çabejt (1908-1998), nr. 4, Prishtinë, 1998. • Kontributi i Eqrem Çabejt në fushë të albanologjisë (Sesioni kushtuar 90-vjetorit të lindjes

Begzad Baliu 340 së Eqrem Çabejt, më 24 dhe 25 nëntor 1998, në IAP, Prishtinë. Redaksi : Akademik Rexhep Qosja, dr. Zymer Neziri, dr. Sadri Fetiu, dr. Raxhep Doçi, mr. Begzad Baliu.) Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 2003. • Prof. dr. Jup Kastrati, Bibliografa e prof. dr. Eqrem Çabejt, (Përkujdesja dhe parathenia e mr. Begzad Baliut), Gjimnazi i filologjisë, Prishtinë, 2003. • Prof. dr. Jup Kastrati, Bibliografi albanistike, I, (Përkujdesja dhe parathënia e mr. Begzad Baliut), Sh.b. ERA, Prishtinë, 2001. • Prof. dr. Jup Kastrati, Figura të ndrituna të rilindjes kombëtare, I (Përkujdesja dhe parathenia e mr. Begzad Baliut), Sh.b. ERA, Prishtinë, 2003. • Prof. dr. Shefki Sejdiu, Sprova etimologjike (Përkujdesja dhe parathenia e mr. Begzad Baliu), Era, Prishtinë, 2002. • Prof. dr. Shefki Sejdiu, Struktura, sisteme, raporte, (Përkujdesja dhe parathenia e mr. Begzad Baliu), Era, Prishtinë, 2002. • Rëndësia e veprës së Gustav Majerit për studimet albanologjike, Sesion shkencor kushtuar 100-vjetorit të botimit të këngës kreshnike shqiptare, Prishtinë, më 15. XII. 1997, Sekretar i Këshillit organizativ në sesion. (Redaksia: Dr. Zymer Neziri, dr. Rrustem Berisha, dr. Raxhep Doçi, Begzad Baliu. Redaktor konsulent: Akademik Rexhep Ismajli), Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1998. • Shenjëzat (kryeredaktor), revistë për shkencë kulturë, art , nr. 1, 1998. (Numër i veçantë, me rastin e 90-vjetorit të lindjes së Eqrem Çabejt).

Onomastika e Kosovës

341

Indeksi
A. Shkurti, 198 Abdullah Zymberi, 216 Abdyl Frashëri, 22 Abllan, 273 Abri, 213 Açarevë, 213 Ada (Vada), 219 Adam Handžić (Adam Hanxhiq), 59 Adem Jashari, 22 Adri Nurellari, 27 Agon Tahir Halilaj (Tërdevc), 86 Ahishta e Shullanit, 39 Ahishta Kull's, 206 Ahishta, 233 Ajshja e Zeçanit, 104 Albanopoli, 179 Albinot Ibrahim Doberdolani, 90 Albion, 78 Albulenë, 78 Aleks Buda, 178 Ami Bue, 19 Andre Martine, 110 Andrea Prumi, 198 Androkli Kostallari, 207 Andrra, 79 Aqifi i Dukagjinit, 103 Aqifi i Kasapit, 101, 117, 144 Aqifi i Xhemajl Abazit, 111 Ara e Drumit, 46 Ara e Gat, 233 Ara e Mark Lulashit (Sapot), 270 Ara e Vad’s, 270 Ara Gllogës, 47 Ara n’Prrue, 233 Ara Plepit, 233 Ara Pylles, 36 Ara Rrezës, 39 Ara Sali Metes, 236 Arashi, 273 Arat Çerkeze, 267 Arat e Koznicës, 48 Arbanas e Malosh, 208 Arbanushi, 157 Arbënica (Zona e Filatit), 157 Arbëria, 7, 78, 79, 179, 183, 185, 186, 191 Arbias, 78 Argyrotopas, 157 Arhia, 32 Aria, 33 Aribantioni, 33 Arifi i Hamallit, 101

342
Arnold Von Harfi, 19 Arrnica, 273 Arusha, 32 Asllani i Kastratit, 111 Asoja, 273 Atanasije Urosheviq, 42, 54 Athina, 53 Babshori, 273 Baçevishta, 53 Baci (Baciq), 205 Bahri Beci, 207 Bahtijar Kryeziu, 58 Baja, 213 Bajkoci, 273 Bajram Curri, 22, 314 Bajroni, 19 Baksi, 213 Bal (Baliqi), 205 Bala, 207 Ballkani, 2, 13, 34, 41, 52, 59, 54, 154, 237, 248, 255, 265, 290, 295, 304, 308, 311, 313, 314, 326, 358 Ballovani, 228 Balshaj, 260 Balta, 273 Bardha (Bardhosh, emri babait) (Bardhosh, emri i gjyshit) Gërvalla, 80 Bardhaj (Rosover), 310 Bardheci, 34 Bare, 273 Baribardhë (ish Dobrevë), 310 Baruti, 273 Bashkim (Bashkim) Berisha, 81 Batalltë, 50

Begzad Baliu Batushë (Gjakovë), 103 Beçiqi, 213 Beçuku, 41 Begzad Baliu, 55, 98, 265, 276, 281, 308, 310, 314, 320, 329 Berati, 90 Bërdë, 273 Bershë, 213 Besianë-Podujevë, 37, 40, 42 Beteja Luan Kadriaj (Deçan), 87 Bezhani, 273 Binaku i Kusarajve, 110 Birat e Azbacit, 233 Bletas (Bratomir), 310 Bllacë, 76 Bojku, 221 Bollodincë, 273 Bostan (NovobërdëArtanë), 45, 47, 53 Bota e Kuçe, 233 Botë, 273 Bradosan, 91 Brajshë, 221 Braticë, 221 Bregu i Diellit, 80 Bria, 273 Brokard –Bocardus Monacus (Guillelmus Adae), 19 Buçimas (Starovë), 310 Bujanovcë, 164 Bujashkë, 273 Bukor, 207 Bukuresht, 20 Bunë, 90 Burim (Gollobërd), 310

Onomastika e Kosovës Buronj (Mavropull), 310 Burrel, 83, 90 Butë, 273 Butoc (Prishtinë), 39, 46 Buzëliqen (Zagradec), 310 Buzmi, 35 Çamëri, 164, 178, 204, 325 Cani (Hasani), 111 Cani i Kastratit, 101, 141 Car Dushani, 18 Çardak, 52 Çavlo, 207 Çegran, 76 Ceni (Hyseni) i Plepollit, 111 Ciklode, 199 Çlirim Ali Totaj (Gjonaj, Prizren), 83 Çlirim Qosaj (Ferizaj), 87 Çlirim Ragip Krasniqi (Carrallukë, Malishevë), 82 Çlirim Xhevat Sinani, 85 Çlirim, 78 Çlirimtar, 79 Çlirimtare, 79 Cubolltë, 53 Cufrekë (Isuf Reka), 166 Çuka Arës Dautit, 228 Çuka, 206 D’ Anzhely (Robert D’Angjely), 200 Dahnor-i, 208 Dajt, 90 Danço, 108 Dane, 108 Danillo, 108 Danjolli i Serkës, 109 Dardan Fatmir Jashari, 83

343
Dardani, 23, 33, 78 Dardha Makreshit, 42 Dardhas (Beragozhd), 310 Dardhishtë, 166 Dashinoc, 268 David, 108 Debar, 158 Deçan, 44, 87, 264 Dedol, 207 Dejvid Kristal, 58 Delvina, 79 Deshat, 208 Desivojcë (Dardanë), 40, 50, 54 Desnickaja (Desnickaja, Agnia Vasilievna), 229 Deti Jon, 198 Deti Mesdhe, 198 Deus 108 Devetjugoviq, 259 Dhimitër S. Shuteriqi, 43, 60, 78 Dhori Qiriazit, 261 Diabolo, 108 Dibra, 22, 158 Dimitër (Dhimitër), 205 Dino, 108 Dominique Hamon, 18 Don Kasi, 196 Dragancë, 309 Drenas, 81, 82, 86, 88 Drenicë, 8, 74, 211 Drilon Musa Gashi (Prizren), 83 Drilon, 83, 90, 310, 314 Drin, 32, 90 Drisht, 17 Dritëro Agolli, 98 Driton Ahmeti, 81

344
Drumi Kapitit, 46, 51 Drumi Salihit, 46 Durmishi i Pezës, 103 Durrs, 20, 76, 307 Dushkaja, 9, 262 Egjipt, 20, 199 Ejona, 79 Elbasan, 20, 90 Elfati, 78 Elmedina, 78 Enis Ibrahimi, 89 Enis Sylejman Zhdredha, 88 Epir, 182 Eqrem Çabej, 2, 35, 36, 41, 43, 45, 55, 181, 187, 195, 207, 220, 235, 303, 357, 359, 273 Erih From, 110 Ernest Nejgel, 59 Eshref Kovaçeviq (Ešref Kovačević), 59 Etnik, 79 Etolia, 53 Europa Juglindore, 154 Europa Qendrore, 154 Europa, 21, 23, 26, 28, 78, 154, 177, 282, 285 Fahri Fadil Fazliu, 80 Faik Konica, 256 Falmerajeri (Jakob Filip Fallmerayer), 177, 195 Fanollt, 53 Fanula Papazogulli, 23, 32, 59 Ferë, 167 Ferizaj (Uroshevac), 160 Festa, 79 Fillim Ilir Kongjeli, 88

Begzad Baliu Finland, 26 Firaja e Madhe, 227 Fitim, 79 Fitore Dan Hameli, 86 Flaka (Isak) Kadriaj, 87 Flaka Krasniqi, 87 Flaka, 79 Flamur, 78 Flora Brovina, 85 Fratishi, 47 Frosina, 157 Fshati i Ri, 167 Furtuna, 78 Fusha e Pajtimit, 74, 75 Fusha e Shkumdetit, 38 Fusha Murrizit, 47 Fushës Dhene, 236 Galabroi, 166 Gallap, 2, 12, 31, 32, 33, 35, 36, 38, 39, 41, 42, 44, 45, 47, 48, 49, 51, 53, 54, 57, 58, 72, 165, 276, 292, 359 Gardhiq, 206 Georges Xexo, 17 Gëzim Gurga, 162 Gjakovë, 22, 266 Gjeçbitriq, 159 Gjeneral Jankoviq, 295 Gjerana, 295 Gjergjec, 223, 227 Gjermani, 27, 333 Gjirokastër, 20 Gjon Muzaka, 258 Gjonikaj, 159 Gjovalin Shkurtaj, 60, 207 Gjurgj (Gjergj), 205 Gjylekar, 170 Gjytetëz, 206

Onomastika e Kosovës Gjyteti, 206 Glisha Elezoviq (Gliša Elezović), 57 Gllogjan, 44, 74 Gllogovicë, 34, 45, 47, 55 Gmicë (Dardanë), 50 Gojfile, 206 Gollak, 165 Gollap, 165 Grac, 282 Gradinë, 206 Gramoz, 79 Granit, 79 Gregjenik, 45 Greqi, 27, 157, 159, 325, 328, 338 Guri i Plakës, 206 Guri Keq, 227 Guri Rrezës Butocit, 40 Guri Zbrift, 235 Gurt e Rrasës, 233 Gustav Majer (Gustav Meyer), 2, 180,195, 358 Gustav Weigandi, 195 Habunga, 235 Hajdini i Mëhallës së Qylit, 103, 130 Hajkobillë (Prishtinë), 42 Hajnovo Kola, 54 Haki Muharrem Ramadani, 81 Halim (Halim) Bajraktari, 81 Halit Nehat Asllani, 91 Hamidžibegić, 59 Hani (Johann Georg von Hahn), 19,195 Hani i Elezit (Gjeneral Jankoviçit), 160

345
Hans Krahe, 195 Hasdeu, 195 Hashania, 223, 224 Hasi, 49 Haxhi Shabani, 216 Henrik Bariç, 195 Herman Hirt, 195 Herolinda Musli Krasniqi (Negroc), 83 Hivzi Islami, 256 Hogosht, 49, 53 Holandë, 26 Holger Pedersen, 181 Homeri, 196 Hyrije Veliu - Jeta, 85 Ibrahim Rugova, 23 Idriz Ajeti, 55,178, 181, 216, 225, 273 Igor Gostl, 73, 74 II. Molla, 198 Ilaz Rexha, 60 Ilazi Rrezes, 39 Ilia Mitrushi, 33, 58 Ilirët e Jugut (Propi iliri), 24 Iliridë, 164 Ismail Kadare, 98 Ismet Shkëlzen Ramadani, 81 Istog, 44, 92, 312, 313 Itali, 20, 27, 198, 348 Jabllanicë, 50, 223 Jahja Drançolli, 57 Jakov Xoxe, 98 Janinë, 157, 182 Jarqishta, 48 Jetëlira Selim Sahiti (Korreticë e Ulët), 85

346
Johan Erih Tunman, (Johann Tunmann), 125, 177 Jon, 79 Jovan Cvijiq, 204 Jugosllavia, 24, 64, 65, 68, 299, 348 Junik, 74 Jup Kastrati, 2, 293, 303, 305, 336, 358 Justiniana, 33 Kafjan (Rakovinë), 270 Kalaja e Ulqinit, 219 Kalaja, 206 Kaliman, 221 Kaliqan(in), 295 Kallakanxha, 100 Kampi i Bllacës, 77 Kapija, 51 Kapit (Medvegjë), 46, 51 Karadak, 49 Karaqevë, 34, 170 Karl Paç (Karl Patsch), 59 Karolli Bugarve, 50, 233 Karolli Çershisë, 50 Karolli Dautit, 50 Karolli Shkaut, 50 Karolli Shkret, 51 Karolli Turkut, 51 Karolli Vjeter, 51 Kasem Biçoku, 190, 191, 293 Kastriot, 79 Katërkollë (Vlladimir Jovan Vlladimiri), 159, 221, 253, 318 Katiçiq, (Radoslav Katiçiq), 195 Katunishtë, 34

Begzad Baliu Këllezën, 221 Këqik, 50 Kërçovë, 158 Kërcuna Zezë, 35 Kërcunë, 35 Kështenja, 159 Kështjella e Rozafatit, 22 Keta (Chetta), 183 Kiçevo, 158 Kisha e Zeqve (Kralan), 269 Kisha Makreshit, 42 Kisha Sasve, 53 Kitka, 232 Klinton Naim Mehaj, 92 Klysuara, 46 Kodër, 221 Kodra Dushnje, 233 Kodra e Çerkezit (Vraniq), 270 Kodra e Kapitit, 51 Kodra e Malsorve (Zhabel), 270 Kodra Shkekës, 235 Kolishta Eper, 232 Kolludra e Madhe, 44 Kolopnisht, 35 Koman, 54, 207 Komandant Çeliku (Fatmir Limaj), 83 Komani, 54 Koshare, 74 Koshtanjica, 159 Kosiq, 221 Kosovare Rexhep Rexhepi, 83 Kosovë, 2, 13, 22, 33, 37, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 47, 49, 57, 58, 64, 65, 68, 72,

Onomastika e Kosovës 73, 74, 77, 82, 87, 88, 89, 90, 91, 104, 160, 163, 164, 165, 168, 169, 202, 203, 204, 206, 207, 209, 224, 232, 236, 237, 252, 256, 260, 295, 296, 300, 303, 307, 308, 311, 312, 313, 320, 334, 336, 346, 347, 348, 349, 351, 355, 359 Kosovka Ristiç, 60 Kozarnik, 49 Koznicat, 48 Koznicë (Muranë), 48 Krahina e Moravicës, 164 Kranidell (Dardanë), 38, 39, 223 Kravar, 221 Kreçmer (Paul Kretschmer), 195 Kret, 199 Krijona Jetullah Havolli (Resnik), 86 Krilevë (Dardanë), 39, 46, 47 Kristo Frashëri, 178 Kristo Kordha, 198 Kroi Gjigjonit, 39 Kroi te Dahen Udht, 236 Kroi Xhixhonit, 38, 228 Kroni Bardhecit, 34 Kroni Drumit, 46 Kroni Gjingjonit, 39 Kroni Hasan Nikës, 37 Kroni i Karollit, 50 Kroni Kish’s (Bardhaniq), 269 Kroni Niklecit, 37 Kroni Nikolles, 38 Kroni Plakut, 208

347
Kroni Pyllit, 36 Kroni Rrezës, 39 Kroni Zharinave, 40 Kroni Zharit, 40 Krusha Vogël (Prizren), 89 Krute, 159 Kryeziu, 58 Kryshec (Komuna a Obiliqit), 166 Krytha e Ana Malit, 221 Krytha e Ulqinit, 221 Krytha, 159 Ksilanderi (Karl August Anton Alfons Joseph Riter von Xylander),177 Kujtim, 90 Kukavicë (Prishtinë), 36, 48 Kukës, 22, 76, 85 Kulla Trinës, 206 Kullomzë, 221 Kuplec, 232 Kushtrim, 90 Laberion, 78 Labinot, 90 Lajbnic (Gottfried Wilhelm Leibnitz), 195 Lazar (Lazër), 205 Leci, 37 Ledhasi, 206 Leonard Blumfild, 181 Leutrim Fadil Dvorani, 82 Leutrim, 79 Lezhë, 170, 316 Liarja (Livari), 159 Likoc, 44 Likoshan, 44, 74, 81 Liman, 218, 219 Linditë, 79

348
Liridon Nexhip Maloku, 88 Lirie Bylykbashi, 87 Lirie Fazli Koçinaj (Blaç), 85 Lirije Shemsi Ramadani, 88 Lirim Milaim Gashi (Verbovc), 85 Lisi Çarrit, 233 Lisi i Kronit (Kodrali), 270 Lisi i Kuvendit (Kralan), 270 Lisi Kapisë, 51 Lisi Malokut (Bec), 270 Lisi n’Rreze, 39 Lisna-Borë, 221 Lisockë, 46 Livadhet e Fushës së Ulqinit dhe të Zogajve, 221 Livadhet e Mdha (Bec), 270 Livadhi Batallit, 49 Livadhi Begit, 267 Livadhi Murat Ag’s, 270 Livadhi Pajtimit, 75 Livadhi Pylles, 36 Livadhi Zhar`s, 40 Llajshec, 41 Llap, 74 Llapushë, 34, 37, 39, 43, 56, 160, 275 Llazareva, 259 Llukar-i, 41, 207 Ludovicus de Thalloczy, 54 Lug (Zalug), 205 Lugaja e Karollit, 50 Lugi Arushës, 33 Lugi Batallit, 49 Lugi i Ahmet Vuk's, 208

Begzad Baliu Lugina e Pajtimit, 75 Lumbardhi, 78, 167 Macrexa, 43 Magure, 41 Mahalla e Hodumit, 104 Makoc (Prishtinë), 52 Makresh i Epërm, 43, 309 Makresh i Poshtëm, 35, 41, 42, 48, 53, 309, 357 Maksut Xh. Haxhibrahimi, 216 Mal (Malishiqt, Maloshiq), 205 Malësore Shaban Reci (Siçevë), 83 Malet e Berishës, 83, 87 Malet e Resnikut, 86 Malet e Tërstenikut, 82 Malet e Vërbovcit te Fusha e Mollës, 86 Maletiq-i, 208 Mali i Zharit, 40 Mali i Zi, 22, 67, 89, 159, 160, 164, 204, 215, 250, 252, 253, 256, 272, 300, 312, 314, 319, 325, 328, 338 Mali Makreshit, 42 Mali Ner Livadhe, 227 Mali te Karolli, 50 Malishevo, 208 Maloku, 208 Malsore Driton Plakiçi (Nekoc), 87 Mana Ismail Bakiut, 92 Manaj, 208 Manastirc-i, 44 Manastiri (Bitola), 158

Onomastika e Kosovës Manastir-i, 19, 20, 21, 45, 158, 344, 346, 347 Manastirishta, 45 Manishinc-a, 34 Manush-i, 208 Maqedonia Shqiptare, 164 Maqedonia, 22, 65, 67, 76, 77, 78, 82, 87, 89, 158, 159, 164, 204, 251 Marec-i, 32, 36, 37, 39, 40, 46, 47, 48, 50, 52, 53, 54, 357 Marinko Mitkov, 58 Mark Krasniqi, 58 Mas Kodre, 233 Masari i Rugovës, 103, 133 Materizi, 218 Mati, 179 Matteo Bartoli, 35 Mavriq-i, 44 Mazniku, 268 Mazrek (Prizren), 86 Mbretëresha Teutë, 21, 288, 290 Mbreti Bardhyl, 21 Mbreti Gent, 21 Medvegjë, 31, 164, 224 Mëhalla e (Ab)dylit, 111 Mëhalla e Re, 219 Mehalla e Vejushkave e të Vejanave, 104 Mëhalla e Vuk Mërkshiqit, 43 Mehmet Ahmetaj, 216 Melishta, 227 Mendra, 218, 219 Mesokastra, 206 Meta, 219

349
Metalia e Batushës, 103 Migjen Kelmendi, 23 Mihail Llukareviqi, 43 Mihali e Petri Arbanas, 206 Mihaliq-i, 44 Mikloshiç (Franz Miklosich), 195 Mikushnicë, 41 Milivoj Shrepel, 60 Milla Katund (Mide), 159 Millë, 221 Milloshevë, 259 Milutin Garashanin, 23, 156 Mistra, 157 Mojstirë, 44 Molos, 78 Moravë, 42 Mount Holly, 91 Mramor, 46, 50 Mrizi i Karollit, 50 Muhamet Tërrnava, 61 Muharrem Cërrabregu, 56 Muharrem Nexhat Asllani, 89 Mujo Ulqinaku, 22 Munihu, 282 Muqibabë, 170 Murrizet te Dardhat e Egra, 47 Musliu i Gjym (Shytit), 111 Musliu i Kapeshnikut, 103 Mustafë Mustafë Veseli, 80 Muzakov Kuçishte, 260 Muzaq, 207 Nail Draga, 216, 250, 251, 253, 256, 257 Naim Frashëri, 21, 287

350
Naissus, 33 Nebih Bala, 85 Nënhelmi (Podhum), 159 Nermin Vlora-Falaski, 200 Nexhmedin Spahiu, 23 Nikleci, 37 Nizhna Kolla, 54 Nju Xhersi, 91 Nopça (Franz Nopça), 19 Norbert Boretzky, 55 Novi Pazari, 22 Novo Bërda, 31 Novosella, 223 Nuhi Nuhi Geci, 81 Obiliq-i, 259 Ohër, 158 Ohrid, 158 Olt Pacollit, Bilisht (Korçë), 91 Orizet (Janosh), 270 Orllan (Galab), 37 Palok Daka, 207 Pantinë, 44 Papaz, 44 Parku i Dëshmorëve të Kombit, 75 Peja, 22 Pëllumb e Qelik Ejup Thaçi, 83 Petar Skok, 180 Petro Zheji, 181 Pinjeshi, 218 Pistullë, 221 Pjetër Bogdani, 24 Plaku, 208 Plemetin (Kastrioti), 89 Plepat e Llugaxhisë (Llugaxhi), 270 Polanë, 223

Begzad Baliu Potoqan-i, 85 Pozheget, 270 Prapashticë - Prishtinë, 46, 53 Prel-Vuk-aj, 208 Preshevë, 164 Priboc, 223 Prishtinë, 2, 3, 4, 5, 13, 14, 28, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 71, 72, 73, 74, 80, 83, 86, 88, 90, 98, 99, 106, 110, 155, 176, 181, 194, 202, 211, 222, 223, 241, 249, 250, 262, 263, 265, 266, 275, 293, 297, 311, 312, 313, 326, 331, 332, 333, 346, 353, 354, 355, 356, 357, 358, 359, 360, 361 Prizreni, 22 Progoni, 37 Prroi Beçoviqe, 227 Prroi Fushës Dhene, 233 Prroi Smakoves, 54 Prroni Arush’s, 32 Prroni i Vratiqit, 48 Prroni Shullanit, 39 Prroni Vratiqit, 47 Ptolemeu, 33, 177 Pushkëdajt, 90 Pyllë, 36 Qafa e Krushqëve t’Pajtimit, 75 Qafa e Krushqëve të Ngrirë, 75 Qafa e Morinit, 76

Onomastika e Kosovës Qafa e Prushit, 32 Qafa Qumurlisë, 52 Qafë e Morinës, 76 Qafë Lari, 219 Qafë të Prushit, 87 Qarri, 223 Qemal Murati, 59, 229 Qëndresa, 78, 79 Qëndresë Sabit Gashi, 82 Qëndrim e Mërgim Rexhepi, 88 Qëndrim Jakë Bytyçi (Shkozë, Malishevë), 83 Qëndrim Naim Zabeli (Rezallë), 83 Qereminet (Doblibare), 270 Qereminja (Marmull), 270 Qipro, 199 Qumurli, 52 Qurkaj, 221 Qyteti i Argjendtë, 32 Radoniqi, 273 Rakoc-i, 273 Rakovina, 273 Ramabajë (Medvegjë), 38 Ramabuçë, 223 Rashkoc, 268, 273 Rastovicë, 87 Ratishë e Poshtme, 221, 273 Ratishitë e Epërm, 268 Reç, 221 Reka e Gjergjecit, 223 Reka e Keqe, 74 Reka e Shullanit, 39 Reka Kallugjericës, 44 Rexhep Doçi, 203 Rexhep Doçi, 56, 57 Rexhep Ismajli, 176, 178

351
Rexhep Qosja, 97, 98, 99, 106, 112, 114, 360 Rikard Simeon, 61 Rilind Shefki Bellaqa, 85 Rimanishtë, 41 Rin(ushi) i Abazit, 111 Rinor Behrami (Domanek), 86 Riza Çavolli, 55 Roga Bardhecit, 34 Roga Drumit, 45, 47 Rogani, 206 Rogat e Niklecit, 37 Roma, 17, 119, 123, 125 Rozhaja, 22 Rrafshet, 270 Rrafshi i Dukagjinit, 74 Rrafshi Zharit, 40 Rrafshin e Kosovës, 54 Rreza Mullinit, 39 Rrezja e Brahës, 40 Rruga e Keçekollit, 104, 109, 110 Rugova, 74 Ruzhdi Alibegu, 217 Ruzhdi Ushaku, 61, 216, 218 Sabit Uka, 242 Sadri A. Kelmendi, 197 Saharna, 223 Sahebi Shefki Brahaj, 91 Salç-i, 221 Sapoti, 268 Sarasellat (Jabllanicë), 270 Sedllar, 35 Sedllari, 223 Selami Pulaha, 42, 56 Selca, 159 Selim Islami, 179

352
Selishta (Maznik), 270 Selitë, 221 Selman Riza, 288, 293 Seoce, 159 Serbia, 23, 50, 57, 64, 156, 157, 164, 243, 333 Sfircë (Medvegjë), 51, 52 Shaban Demiraj, 56 Shahin e Dragan Arnaut, 206 Sharri, 32, 75, 85, 91 Shasi, 221 Shefki Sejdiu, 33, 40, 60, 71, 73, 106, 264, 265, 360 Shëngjergji, 221 Shkaba, 167 Shkalla e Filatit, 157 Shkalla e Zorjanit, 157 Shkodra, 17, 20, 56, 60, 103, 134, 142, 267, 294, 298, 345, 347 Shkodran Mërgim Rexhepi, 90 Shkumbini, 179 Shkupi, 158, 176 Shkurta Statovci, 88 Shkurta Vesel Rrusta, 88 Shokalivadhi, 235 Shota, 79 Shpati Livadhit Padam, 236 Shpati, 79 Shpresim, 79 Shqipëria, 20, 23, 24, 25, 33, 55, 56, 58, 59, 60, 65, 66, 69, 90, 162, 183, 187, 225, 294, 298, 299, 301, 310, 311, 315, 325, 328, 330, 337

Begzad Baliu Shqipton, 79 Shtegvasha (Podstegllah), 159 Shtodri, 221 Shtoji, 218, 221 Shtrubullova, 85 Shuhardi, 195 Siarina (Medvegjë), 45 Sibofci, 41 Skënder Gashi, 57, 58, 274 Skënder Riza, 242 Skënder Riza, 61 Skënderaj, 41, 44, 81 Skënderbeu, 2, 17, 197, 258, 288, 290, 293, 303, 305, 359 Skera Vidhaxhiu, 110 Skiroi i Ri, 76, 179, 181 Skoku, 229 Skopje, 158 Skordion, 79 Smakova, 54, 230 Sofija Trimi, 198 Softaj, 44 Sokaki, 46 Spiro N. Kondo, 194, 196 Stambolli, 20 Stamolla, 52, 53 Stanishori, 42 Stanistur, 42 Stankovec, 76 Stepan (Shtjefën), 205 Strezovci, 45 Stylian Madhi, 198 Sufreka, 166 Suharekë (Sufrekë, Suharekë, Suvarekë), 160 Suki Shpajeve, 206

Onomastika e Kosovës Sukrrëke, 166 Sukubina (Sukobinë), 159, 221 Sumë, 221 Suzi Çelebi, 19 Syne, 44 Tahir Dizdarit, 293 Tankosiq, 295 Taulant, 83 Te Gurt e Kozarnikut, 49 Te Kisha, 269 Te Pylla, 36 Te Rogat, 227 Te Rréza, 39 Te Stani, 227 Te Vllat, 227 Telalli i Pasjaçes, 104 Telalli i Pllanës, 103 Teqeja se Madhe, 101, 129, 141 Tërstenë (Vranjë), 45, 46, 50 Tërstenik, 81, 82, 87 Tetovë, 158 Theranda, 32, 81 Thesalia, 199 Thimi Mitko, 239 Thtjan (Ftjan), Tejani, 159 Tirana, 2, 13, 20, 33, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 76, 81, 98, 155, 176, 181, 191, 196, 225, 258, 266, 286, 293, 294, 305, 307, 310, 313, 326, 328, 330, 331, 332, 337, 346, 347, 358, 359 Tivari, 77 Todori, i biri Arbanasit, 206

353
Tomori, 90 Toskë, 78 Trieshi (Triepshi), Zatrijebaç, 159 Trim Fadil Maloku, 87 Troja (Gërgoc), 270 Troja (Rakoc), 270 Troja, 206 Trojet e Kleçkës, 206 Trojet e Moçme, 206 Trojet, 270 Trolli Hazorit, 206 Tropoja, 22 Trulli i Buklek’s, 270 Tunelet e Ujmirit, 86 Turiçeci, 41 Turqia, 27 Tushila, 81 Tyrbja Becit (Bec), 269 Tyrbja e Doblibares (Doblibare), 269 Tyrbja e Fat’s (Maznik), 270 Uashington, 24 Udha e Zharit, 40 Ujëbardha (Bellovodë), 310 Ujkani, 208 Ukija, 208 Ulica Spahive, 267 Ulkata, 208 Ulkianum, 208 Ullishta, 219 Ulpiana, , 32, 208 Ulqini, 22, 61, 83,176, 215, 354 Ura e Fshejt, 22 Ura e Spahisë, 82 Valdanosi, 218 Valentina Saraçini, 90

354
Vanesa Gashi, 89 Vanesa Mehmet Gashi (Çabiq, Klinë), 88 Vasileva, 44 Vaso Pashë Shkodrani, 20 Vatër, 79 Velegllavë (Dardanë), 50 Vermica, 33 Vija e Teodosit, 16 Vinçeno Dorsa, 180 Viti, 32, 44, 281 Vjena, 282 Vladimir Georgiev, 287 Vllasali, 40, 42, 45 Vlora, 20, 187 Vlqijaku, 208 Voislav Dançetoviq, 56 Vorret e Hasallakit, 270 Vorret e Moçme, 42 Vorret te Karolli, 50 Vorri Plakut, 208 Vraniqit, 268 Vratiqi, 47 Vushtrria, 41, 44, 88, 312 Xhaferi i Nallbanit, 101 Xhamia e Kapitit, 51

Begzad Baliu Xheneta, 78 Xhevat Lloshi, 207 Xhezairi i Gjikës, 106, 107, 146, 150 Ylli, 79 Yllka Naim Bazaj, 82 Yvan Serge Keller, 18 Zabeli Nikolles, 38 Zaharija Majani, 200 Zajmova, (Klina), 166 Zajqeci (Dardanë), 36, 38, 50 Zarbica, 223 Zef Mirdita, 32 Zefmal, 208 Zejnullah Rrahmani, 98 Zgërdheshi, 179 Zijadin Munishi, 58 Zubin Potoku, 44 Zhabel, 268, 273 Zhara, 40 Zhdrella, 268, 273 Gjergj Zheji, 221 Zherar Zhenet, 111 Zhuja (Dardanë), 34, 47

Onomastika e Kosovës

355

Begzad Baliu Koncepte gjuhësore

Recensues

Prishtinë 2008

Katalogizimi

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->