You are on page 1of 7

7.

DERS: Suavi Aydn, Trkiyenin Etnik Yaps


Trkede kullandmz etni, etnik, etniklik, ya da daha sk kullandmz biimiyle
etnisite kavramlar, esas olarak, ngilizce/Franszcadaki ethnie szcnden tremilerdir.
Bu ise, Eski Yunancada daha ziyade belirli bir birlik biimini, yani basite belli bir halk
anlatan ethnostan gelmektedir.
Etni, ya da etnisite kavramnn, bugn anladmz biimiyle belirli bir siyasi yapyla yani
devletle zdeletirilmesi ise, daha yakn tarihlerde, yani ulus-devletlerin kurulup
yaygnlat modernleme srecinde gerekleen bir gelimedir. Bu yeni anlaymzda, artk,
etni ya da etnisite kavram, ulusun temeli ve ulus-devletin temel insan malzemesi olarak
grlmeye balanm; bir lde ulus/millet kavramyla etni/etnisite kavram
zdeletirilmitir. (Yani etnisite = millet = devlet olarak dnlmeye balanmtr)
Bu sreci anlayabilmemiz iin, ksaca da olsa tarihsel geliimine bakmamz yerinde olacaktr.
unu syledik, etnisite, ya da etniklik, modernite srecinde bugn ulus olarak
tanmladmz gruplara dnmtr. Buradan unu karyoruz: Modernite srecinde, etnik
halklar, ayn soydan olan, yani kanda, ve ounlukla ayn dili konuan insanlarn
oluturduu bir grup olarak dnyoruz demek ki. Yani bugn bir grubu etnik bir grup
olarak tanmlarken, rnein Trk etnisitesi, Krt etnisitesi, Arap etnisitesi, vs. derken,
kriterimiz, bunlarn kendi ilerinde ayn kanbandan, ayn soydan geldikleri ve ayn dili
konutuklar varsaymna dayanyor.
Yine modernite srecinde, milliyetilik ideolojisinin gelimesiyle birlikte, belli bir corafyada
yaayan bu kanbana dayal gruplarn kendi siyasi birimlerine, yani kendi devletlerine sahip
olmalar, yani kendi kendilerini ynetmeleri fikrinin gelitiini gryoruz. Bu fikir nasl bir
ortamda geliiyor? nsanlarn etnik kkenlerinin baz alnmadan, farkl etnisitelerle birarada
yaadklar imparatorluk ya da krallk ynetimleri altnda yaadklar bir devlet anlaynn
yaygn olduu bir ortamda geliiyor. Kimi yerde halklar, nfusun ounluunun etnik
kkeninden farkl, aznlk statsnde olan baka bir etnik grup tarafndan ynetiliyor. te
byle bir ortamda, milliyetilik dncesiyle beraber, bir corafyada belli bir sayya
ulaabilmi bir etnik halkn, kendi kendini ynetebilmesi fikrinin gelitiini gryoruz.
Bu dncenin gelimesiyle birlikte, nce Avrupada, onu takip eden srete de dnyann
geri kalan ksmnda, bir ksm halk ayaklanmalar yoluyla, bir ksm da belli bir grubun
nderliinde milliyetilik fikri erevesinde halklarn kendi devletlerini kurmaya ynelmeye
balyorlar. Trkiye tarihinde, bunun nc admlarnn Balkanlarda atldn, Srplarn,
Yunanllarn, Bulgarlarn, daha sonra Araplarn, biz kendi topraklarmzda farkl etnik kkene
sahip bir ynetim tarafndan idare edilmek istemiyoruz; kendi devletimizi kurmak istiyoruz
iddiasyla ayaklanarak, bamszlklarn elde ettiini biliyoruz. Kurtulu Savan takip eden
srete ise, geriye kalan Anadolu topraklarnda ve Rumelinin belli bir ksmnda, Mustafa

Kemal nderliinde bir grup, Trk etnitesi temelinde bamsz bir devlet kurmak zere bir
mcadeleye giriiyor, ve nihayetinde bugnk Trkiye Cumhuriyeti kuruluyor.
te bu mcadeleleri sonucunda baarl olabilenler, yani belli bir etnisite temelinde
ynetimini kurabilenler, bundan byle ulus olarak, ya da ayn anlama gelen millet
kavramyla anlmaya balyorlar. Bylece, bir dnemin etnisitesi, ulusa, yani millete
dnm oluyor.
Tabi bu durum, te yandan, kendi ynetimine eriemeyen halklar da millet olarak
tanmlayamamz anlamna geliyor. rnein bu durumda Trkler bir millet olabilmiken;
Krtleri bu balamda bir millet olarak tanmlayamyoruz.
Bu tabloyu bu ekilde basitletirerek anlatabilmekle birlikte, durumun her zaman basit olarak
tanmlanmadn sylemeliyiz. ncelikle, modernite srecinde etnik gruplar soydalk ve
ayn dili konumak zerinden tanmlamakla birlikte, tarihteki farkl etnik oluumlara
baktmzda bunlarn illa ki ayn kanbana sahip olmalarnn gerekmediini, kimi zaman ayn
dini/mezhepsel balara sahip olan gruplarn, ayn soydan gelmeseler, hatta ayn dili
konumasalar da, birbirlerini ortak bir etnik grubun yesi olarak tanmlayabildiklerini
gryoruz.
Demek ki, aslnda, etni, ya da etnisite kavram, esas olarak, grubun kendisini dier gruplardan
farkl olarak alglamasyla ilikili olarak, yani kltrel kimlikle zde, ayr bir halk olma, ayr bir
kltrel varlk olma bilinciyle ortaya kyor.
Bu nedenle kavram aslnda greceli, ve srekli deiime ak, yani dinamik bir kavramdr.
Baka bir ifadeyle, biz her ne kadar kadimden gelen, ve asla deimeyen etnik yaplar
olduunu varsaysak da, -ki buna zclk diyoruz-, aslnda etnik yaplar son derece deiken,
ve pek de objektif kriterlerle belirlenmeyen zellikler zerine kuruludur.
Bu durumda, Suavi Aydna gre, etnikliin oluumunda temel olarak boyutun olduunu
sylemek yanl olmayacaktr:
1. Bir grubun kendisine ynelik alglarnn ve kendisini aklama yollarnn btn olarak emik
yn; (Yani bir etnik grubun kendisini ne ekilde tanmlad)
2. O grubun dardan ya da tekilerce alglanmasna, onlarn tarihsel ve toplumsal hafzas
iine yerletirilme biimine iaret eden etik yn; (Yani bir etnik grubun bakalarnca nasl
tanmland)
3. Bu iki unsur arasnda etkin bir denge kuran uylama alannn varl; (Yani bu iki tanmlama
biiminin biraraya gelmesiyle ortaya ne kt)
Bu erevede, bir grubu dier gruplardan ya da ounluktan ayrt etmek, onlarn farklln
belirlemek iin baz kritik unsurlar ortaya kmaktadr. Nedir bunlar?
2

-Grup yelerinin baka inan gruplarndan ya da kendilerinden farkl grdkleri baka bir
etnik gruptan kiilerle evlenmelerinin yasak oluu; (ki bu olmazsa olmaz kouldur)
-Grubun kanamad siyasal ya da toplumsal bir bask ve dlanmayla ya da tehcir gibi bir
zorla karlamas;
-Belli bir grubun dinsel inan, ekonomik etkinlik ve yerleme rntleri bakmndan
dierlerinden ak ve tanmlanabilir biimde farkl oluu;
-Dardan gelen bir tehdide kar bir tepki olarak kendi kimliini vurgulama ihtiyacnn ortaya
kmas;
-Dier gruplarla ya da kendi dlarndaki ounlukla ortaklklar olmakla birlikte, ounluktan
onlar ayran belirgin kltrel zelliklerinin bulunmas gibi durumlar; bu kritik unsurlar
arasnda saylabilir, diyor yazar.
Bylece u kesin olarak ortaya kyor, etnik gruplar oluturan unsurlar, temel olarak,
tarihsel ya da meknsal koullara gre deiiklik gsterebiliyor. Buna gre, soyba, ve ayn
dili konumak belirleyici kriterler olmakla birlikte, kimi zaman bunlarn yerine, ya da bunlara
ek olarak, din, mezhep, tarikat ortakl, kimi zaman bir beye, aileye ya da hanedana ballk,
kimi zaman yaam tarz, ekonomik etkinlik, yerleik veya konar-ger olu, kimi zaman
yaanlan ya da gelinen yerin ortakl, kimi zamansa, tarih iinde btn grubu balayacak
ekilde yaanm ve grup kimliinin temeli olan ortak bir hatra, ya da ortak bir gemi, bir
etnik grubu oluturan temel unsurlar olabilir.
Trkiyedeki etnik gruplar asndan, btn bu ltlerin, kimi zaman birinin yahut dierinin
ya da birkann birarada, az ya da ok geerli olabildiini gryoruz.
Demin, konuyu en bata basitletirerek anlattm ama durum aslnda daha karmaktr
derken, imdi eklemem gereken bir husus daha bulunmaktadr. O da, her ne kadar
modernite srecinde belli bir etnik grubun kendi siyasi birimini kurmasyla etnisite-milletdevlet zdeliinin salandn sylesek de, aslnda durumun neredeyse hibir yerde tam
olarak byle olmamasyla ilgilidir. Yani evet herhangi bir yerde bir etnik grup inisyatifi alp
kendi siyasi birimini kurabilir, ve kendisini bundan sonra millet olarak tanmlamaya
balayabilir. Ama neredeyse hibir yerde bu siyasi birimler, yani devletler tek bir etnik
grubun halkndan olumaz; yani bu devletlerin iinde muhakkak ki baka baka etnik halklar
da bulunmaktadr. Bunlarn saylar az ya da ok olabilir.
Demek ki, milliyetilik dncesiyle birlikte gelien bu ulus-devletleme srecinde, bir
yandan kendi siyasi birimine kavumak zere admlar atarken, ayn zamanda ortak bir millet
kurmak zere de belli admlarn atlmas lazm. Yani bir devletin ya da devlet adaynn halk
tek bir etnisiteden oluamadna gre, dier etnisitelerin de dntrlmesi ya da ortadan
kaldrlmas gerekiyor.
3

Bunun iin ncelikle fikri bir zemin hazrlanyor tabi ki, yani btn ulus-devletler, ncelikle,
kendi zleri, ekirdekleri ve asl unsurlar saydklar etnik varln, o corafyadaki en kadim ve
burada bulunan en meru halk olduunu -ki bu genelde saysal stnlk zerinden tahsis
edilir- iddia ediyorlar; bunun iin gerektiinde yeni bir tarih yazlyor, ina ediliyor,
Hobsbawmn ve Rangern iaret ettii gibi yeni gelenekler yaratlyor Ve dier yandan da,
bu tarih inalarna, etnik temizlik denilen eitli siyasi pratikler elik ediyor.
Bunlar, dnyann eitli yerlerinde grdmz zere, o corafyann asl unsurlar
saylmayan dier etnik halklarn baka yerlere gnderilmesi anlamnda tehcir (zorunlu g),
ya da mbadele (yani nfus deiimi) olarak ortaya kabilecei gibi; belli bir etnik grubun
tamamen ortadan kaldrlmas anlamnda soykrm dediimiz zalimane teknikleri de
ierebiliyor.
Bu istenmeyen gruptan tamamen kurtulma imkan bulunmad durumlarda ise, daha az
iddet ieren uygulamalar olarak, asimilasyon veya zorla kltrleme sreleri iliyor. Bu
uygulamalar da, o gruplarn kendi kltrleriyle olan balarn koparmas, unutmas, ve
kendisini asli unsurun bir paras olarak kabul etmesi anlayna dayanyor.
te, zet olarak, 19. Yyla birlikte yaygnlaan milliyetilik dncesiyle, eitli etnik gruplarn
kendi siyasi birimlerini kurmaya giritiklerini, ancak ayet bunu baarabilirlerse o siyasi
birimin iinde muhakkak ki baka etnik unsurlarn da bulunduunu, bu nedenle arzu edilen
etnisite ve millet birliini salayabilmek iin, dnyann hemen hemen birok yerinde, bir
yandan ideolojik bir meruiyet salayabilmek iin yeni bir tarihin yazldn; dier yandan da,
nfusu homojenletirmek yani tektipletirmek iin en zalimane politikalardan nispeten daha
az iddet ieren politikalara kadar eitli uygulamalarn gerekletirildiini gryoruz.
Tabi bu noktada unu da hatrlatalm, dnya zerindeki btn devletler ayn ereveyi mi
izliyor? zgn rnekler de yok mu? Tabi ki var; bunlarn banda ABD geliyor Geri onun
tarihi de iddet ieren politikalar asndan asla temiz deil. Corafi Keifleri izleyen srete
Avrupadan giden eitli gruplar, zaman ierisinde burann yerlilerini oluturan gruplar
katliamlardan geirerek nce yerlileiyorlar. Tabi Avrupann farkl lkelerinden buraya gler
devam ediyor. te buraya g etmi farkl etnik gruplar, zamanla ortak bir Amerikallk
anlay gelitiriyorlar, ve asli etnik balar yerine, burada yeni bir millet fikri oluuyor.
Yine rnein Kanadada temel olarak Franszca ve ngilizce dillerinin konuulduu iki dilli bir
yap var. Buna benzer rnekleri baka lkelerde de gryoruz. Ancak, dier yandan, bu
lkelerde bugn blnmelerden, ayrlmalardan bahsediliyor. Yani yine kimlik asndan
ortaklk temelinde ekillenen milliyeti bir anlayn, buralarda bugn dahi konuulduunu,
tartldn gryoruz. Muhtemelen bu tartmalar daha uzunca bir sre devam edecek.
Evet, gelelim Trkiyeye. Trkiye Cumhuriyeti devleti, hem kurulduu corafya, hem de tarihi
asndan, aslnda trde bir ulus gelitirme fikrinin ok zor gerekletirilebilecei bir yapya
sahip. Anadolu ve Rumelinin bugn bize kalan ksm, gerekten de, gerek doal kaynaklar, gerekse
4

de Asyadan Avrupaya bir gei blgesi olmas dolaysyla, tarihin eski dnemlerinden itibaren farkl
topluluklarn gelip yaad, bu nedenle nfusu farkl zamanlarda gerekleen glerle epeyce
eitlenmi ve karm olan bir corafyadr. Yani onlarca etnik grubun var olduu bir corafyadan
bahsediyoruz. stelik sregiden glerle birlikte bu karmaklk azalmyor, srekli artyor. Tabi, bunun
yannda, koullar gerei kimi gruplarn birbirleriyle kaynatn, kimilerinin yok olup gittiini de
eklemeli. Ama yine de tarih boyunca ok farkl etnik gruplarn birarada bulunduu bir corafyadan
bahsediyoruz.
Osmanl bir mparatorluk rejimi altnda ok farkl etnik gruplarn birarada idare edilebilmesini,
milliyetilik dncesinin ortaya kt yakn srece kadar hayli baarl bir ekilde gerekletiriyor. Bu
rejimde ynetim asndan esas ayrm bilindii zere Millet Sistemi adn verdiimiz, ok-hukuklu bir
yapya bal olarak, mparatorluk tebasnn dinsel/mezhepsel ayrm zerine kurulu. Burada
Mslmanlar mezheplerine baklmakszn bir milleti olutururken; Gayrimslimler, Ortodokslar,
Katolikler, ve Yahudiler olarak gruba ayrlyorlar. Bunlar, belirli llerde kendi yaamlarn, kendi
ilerinde zmleyebilecek grece bir otonomi yani zerklie sahip olmulardr. Yine mparatorluk
ierisinde ok-dillilik hakim. Osmanlda bir yandan merkeziyeti bir anlay varken; onun ynetsel
baarsnn da temeli olarak, dier yandan, dediim gibi belli llerde adem-i merkeziyeti, yani
yerinden ynetimci bir anlaya sahip olduunu gryoruz.
Peki bu corafyann etnik kompozisyonundan da bahsedelim; eitlilikten bahsediyoruz, ama kimdir
burada bulunan halklar, kimlerden oluur?
Byle bir nfus varlnn zerine, mehur Malazgirt Savayla birlikte, Asya kkenli Trk gruplarn
Anadoluya doru akmaya balamasyla birlikte, bu eitlilie bu gruplarn da eklendiini biliyoruz.
Bylece, 19. Yzyl ncesinde, bugnk Trkiye topraklar zerinde yayor bulunan, yani yerli ya da
zamanla yerlilemi halklar olarak sayabileceimiz temel gruplar olarak, Krtler, Lazlar, Rumlar,
Ermeniler, Sryaniler, Yahudiler, Grcler, ve Araplarn yan sra, 11. Yzyln balarndan itibaren bu
topraklara g etmeye balayan ve bir zaman sonra nfusun genie bir kesimini oluturan Trki
halklar mevcut olmutur. Tm bu nfusun byk bir blm Mslman olmakla birlikte, Mslman
saylanlar arasnda Ortodoks (yani sahih ya da ana akm denilebilecek) gruplar, ve Heterodoks (yani
bunun dnda kald varsaylan) gruplar; ve ayrca da farkl mezheplere giren Hristiyan, ve Musevi
halklar da mevcuttu.
Trkiyede nfusun eitlilii asndan incelendiinde Cumhuriyet henz kurulmadan nceki
zamanda en istikrarl dnem Celali isyanlar sonrasndan balayarak 19. Yyn bana dek uzanan
yaklak 150 yl sren dnemdir. Ve bu dnemde Trkiye demografyas byk lde stabil hale
gelmeye balamtr. 19. Yzylda tarihin en nemli k-kurulu srecine elik eden byk d ve i
gler ve ikan giriimleri Trkiye topraklarn da etkilemi, ve 19. Yzyl ncesinde nispeten istikrarl
bir hale gelen nfus yaps, bu hareket erevesinde byk lde alt-st olmutur.
Yazar Suavi Aydn, bu balamda, gnmzdeki Trkiye nfusunun etnik dalmn deerlendirirken,
bu dneme kadar zerinde yaadmz corafyaya yerlemi olanlar ile, daha sonra bu corafyaya
gelenler arasnda bir ayrm yaparak, bir tablo oluturmaya giriir. Bu kapsamda, etnik dalm
asndan hayli karmak ve eitlilik arz eden bir tabloyla kar karya geliyoruz:
5

A.) YERLLER ve YERLLEENLER


1.) Mslman Yerliler
a. Trkler
Trkler
Trkmenler
Yrkler
Tahtaclar
Abdallar
b. ranler
Snn Krtler
Alev Krtler
Yezid Krtler
Snn Zazalar
Alev Zazalar
c. Gney Kafkasyallar
Lazlar
d. Dier Hint-Avrupa Dilleri
Heminliler
Rumca Konuan Mslmanlar
ingeneler
e. Sami Dilleri Konuan Mslmanlar
Snni Araplar
Nusayri Gruplar
2.) Hristiyan Yerliler
Ermeniler
Rumlar
Ortodoks Sryaniler
Keldanler
Hristiyan Araplar
Levantenler
3.) Yerli Museviler (Yahudiler)
B.) GLE GELENLER
1.) Trkler
Ahska ve Batum Trkleri
Karapapah ve Terekemeler
Uygurlar
Krgzlar
6

Kazaklar
zbekler
zbek Tatarlar
Krm Tatarlar ve Krm Trkleri
Nogay Tatarlar
Kazan (Volga) Tatarlar ve Bakrtlar
Balkar ve Karaaylar
Kumuklar
Bulgaristan Kkenli Trk Dilli Gmenler
Dier Balkan lkelerinden Gelen Trk Dilli Gmenler
2.) Slav Kkenli ve Dier Avrupal Gruplar
a. Balkanlardan Gelen Slav Kkenli Gruplar
Pomaklar
Bulgarlar
Bonaklar ve Srpa-Hrvata Konuan Dier Gruplar
Makedonya Mslmanlar
b. Dou Avrupal Slavlar
Malakanlar
Polonyallar
c. Dou Avrupal ve Balkanl Dier Gruplar
Almanlar
Estonyallar
Vlahlar (Ulahlar)
Arnavutlar
Giritliler ve Rumca Konuan Dier Mslmanlar
3.) Kafkasyallar
a. Gney Kafkasyallar
Grcler
Osetler
Dastan Mslmanlar
b. Kuzey Kafkasyallar
erkesler ve Akraba Gruplar
een ve ngular
4.) Sam-Ham Dilleri Konuanlar
Sudanllar (Trkiye Zencileri)
Kuzey Afrika Araplar