You are on page 1of 16

GORALILARIN ADETLER

ZERNE: LK TESPTLER
Prof. Dr. H. Musa TADELEN*
Yrd. Do. Dr. M. Kemal AN
Yrd. Do. Dr. smail HRA*

12 GORALILARIN ADETLER ZERNE: LK TESPTLER

GORALILAR, Kosova zerk blgesi iinde varlk srdren bir topluluktur.


Yugos-lavya devletinin dalmasndan sonra dikkatleri eken bir topluluk haline
gelmi-lerdir. Herhangi bir etnik ve dini kimliin ne kmad sosyalist bir rejim
olan Yugoslavya iinde Gorallar kendi farkllklarn tartmaya amak imknn
bulamamlardr. Ancak Yugoslavyann tm sosyalist bloun zlmesine paralel bir zaman diliminde ortadan kalkarak etnik kkenlere gre paralanmasndan
sonra onlar da kendi kimliklerinin kken aray ierisine girmilerdir.
Sahip olduklar nfus saysna bakldnda, Gorallarn nemsiz bir etnik
topluluk olduu dnlebilir. Ancak son derece karmak Balkan corafyasnda hibir etnik topluluu nemsiz grmemiz mmkn deildir. Yzyllardr sren
Bat dnya egemenliinin dnya zerinde kurmu olduu kresel ilikilerin
temeline bakldnda bu durum ok daha iyi anlalacaktr. Burada hi durmadan tm corafyay en cra Kutup noktalarna kadar gezen ve her eyi kodlayan bir aba iinde olan Batl antropologlar anmsatmakla yetinelim1.
Kimlik ve aidiyet bir toplumu var eden onu dier topluluklardan ayran en
nemli varolu imkandr. Hibir toplum kendi farklln ve etnik kimliinin
ayrmna varamadan varln muhafaza edemez. Bugn iin Gorallar ve ayn dil
ve kltr paylaan Torbe ve Pomaklar olmak zere ayr topluluk halinde
olan bu etnik yapnn nfusunun da azmsanmayacak miktarda olduu aikardr.
Gora kylerinin ounluu Kosovada olmakla birlikte Arnavutluk ve Makedonyaya dalm bir halde yaayan Gorallar da bulunmaktadr. Ancak nfuslarnn
bu kadar az bir yekun tutmasna ramen byk, kk tm glerin bu toplulukla ilikileri ve onlarn etnik kimlikleri zerindeki almalar son derece dikkate
deerdir. Burada Avrupa genelinde ve Balkanlarda yer alan baz lkelerin ve
bilim evrelerinin Gora ve Gorallara duyduklar zel ilgi dikkat ekici ve bizim
amzdan da tevik edicidir.
Toplumlar ok kolay deimezler. Toplum ve topluluklarn d grnlerinde
bir takm deimeler yaanm olsa da onlarn gzeneklerine inildiinde, toplumsal genetiine bakldnda bir ok eyin ok eski zamanlardan beri yaamaya
devam ettiine tank oluruz. Buna toplumsal hafza diyebiliriz.
Gorada yrtm olduumuz ksa almalar neticesinde szl tarih almalarnda bulunarak bir trl iinden klamayan ve kimsenin dorudan hkm
veremedii bu etnik topluluk zerindeki sis perdesini bir nebze olsun aralamaya
altk. Ancak konunun btn boyutlar ile ortaya konulduunu da ifade etmiyoruz. Bu yzden almamz ilk tespitler bal altnda ele almay uygun grdk.
Yaplan almalar temelde iki ksma ayrlmaktadr. Bir yanda maddi kltr
unsurlar olan ve bugn bile arazide ulama imkan olan mezar, tarihi eser ve
kalntlarn incelenmesini ieren bir boyut tarken te yandan insan unsurunu

GORA ABDES 13

eksen alan rf adet ve geleneklere ilikin yaplan almalar da dier boyutu oluturmutur. Yrtm olduumuz alma ile Gorada yaayan rf adet ve gelenekleri yaptmz derinlemesine mlakatlar sonucunda kken akrabalklarnn
olduunu belirttikleri Orta Asya bozkr corafyasnn topluluklaryla gelenek,
grenek ve tresi ile ne tr benzerlikler tadklarn tespit etmek ve bu bilgiler
nda Gora ve Gorallarla ilgili geerli bilgilere ulamaya aba gsterdik.

Toplumsal ve Kolektif Hafza Olarak rf ve Adet Taramas


almamz Kasm 2006 tarihinde Kosova Prizren Draga Beldesine Bal
Gora kylerine yaptmz ziyaret ile balatld. alma esnasna ziyaret etmi
olduumuz bir ok kyde tm topluluk kesimleri ile grme imkan bulduk. Bu
anlamda kadn, erkek, yal gen dengesini gzeterek onlara bata kendilerini
nasl tanmladklarndan balayarak, kltrel deerlerinden rf adetlerine varan
bir izgide bir ok sorular ynettik. Ancak konu ile daha derinlemesine bilgi
sahibi olmak iin Goral aydnlarn da grlerine mracaat ettik. Bu anlamda
ilk etepta Abdullah Rahte, Abdullah Tatlc, Yahya Maznikar, Musa Djinjo (Din),
sa Mutas, Emrullah Redzeplari, Ramadan Redzeplari, Bayram Hoca, Enes
Ensar, Esat Bekirovski gibi Gorann nde gelen aydnlarnn grlerini de
alarak, Gora rf ve adetleri konusunda tespitlerde bulunulmutur. Bu ilk izlenimler bizde zellikle Trkiyede ve Orta Asyada Kazak ve Krgz adetleriyle
Gorallarnkiler arasnda nemli benzerlik ve paralellikler olduunu saptama
imkann vermitir.
rf adet taramas iin yaptmz mlakatlar sonucunda adet ve gelenekler
bakmndan zellikle Trkiye Trkleri ve Orta Asyada Kazak ve Krgz topluluklarnn adetleriyle nemli benzerlik ve paralellikler tespit edilmitir.
Gorallarn adetleri be ana balk altnda ele alnacaktr.

Yemek ve sofra kltr


Gorada bir tarm kltr gemiinin olmad, kken itibariyle hayvancln
daha baskn olduu bir yaama tarzna sahip olduklar grlmtr. Baskn yaama tarzlar dikkate alndnda, Orta Asya Bozkr corafyasndan Balkanlara
gm, gemiinde gerlik olan bir topluluk olduklar, mutfak kltrlerinde
de kendini gsterir. Benzeri durum bugn Orta Asyann gebe halklar olan
Kazak ve Krgzlarda da sz konusu olup yemek kltrleri byk lde hayvani
gda arlkl beslenmeye dayanr2.
Gorallarn yemek kltrnde yemekleri hayvani gdalar daha ar basar.

14 GORALILARIN ADETLER ZERNE: LK TESPTLER

zellikle et, st, peynir, tereya temelli beslenme, Trkiyede ekimik olarak bilinen zel yaptklar peynir Gorallarn en bilinen yemekleridir.
Gorallarda baba evin by olarak sofraya oturmadan ya da yemee balamadan evin dier yeleri sofraya oturmaz ve yemee balamaz.. Benzer davran biiminin Kazak, Krgz ve Anadolu Trklerinde grmemiz mmkndr3.

Doumla ilgili adetler


Gorallar, bebek doduunda eer akam doduysa, doumunun ilan sabah
vaktine braklr. Bebek doduunda onu tuzlu suyla ykarlar. Ayn adet Anadolu
Trklerinde yaygn bir ekilde uygulanmaktadr4.
Bebein doumu mnasebetiyle, eer ailenin hali vakti yerindeyse, kk
ba hayvan kesilebilir. Bu adetin benzerine Kazaklarda da yaygn bir ekilde rastlanr. Bebek doduu gn o ailede dn balar, erefine byk ba hayvan
kesilir. Akamst eve kyn gen kzlar ve delikanllar toplanp bebek bekilii
yaparlar5.
Gorallarda erkek ocuk daha fazla tercih sebebidir. Bu eilim, Anadolu ve
Orta Asya Trk topluluklarnda da grlr. Neslin devam ve Ocan tttrlmesi dncesi n plandadr6. Ancak, erkek ocuun daha ok tercih edilmesi,
sadece Anadolu ve Orta Asyaya has bir olgu deildir. Dnyann baka yerlerinde de yaygn olduunu ifade edebiliriz.
Gorallar bebein doumunun 40.gnnde yemek daveti verir, mevlit okuturlar. Ayrca, hediyeler ve bahiler datrlar. Kazaklar ise, ise erkek ocuun
3739. gnnde kz ocuun ise 4244. gnnde krkn yapar ve yemek daveti
verir, bunun iin bir kkba hayvan keserler7. Gorallar, bebee krkndan sonra
nazar demesin diye boncuk ya da altn nazarlk takarken, ayn ekilde Anadoluda
bebee ve ocuklara nazarlk takma son derece yaygn bir gelenektir8.
Gorallarda evin en yal kadn bebei beie yatrr. Kazaklarda ise, bebek
krkndan ktktan sonra onun dedesi ile ninesi veya ana babas tm komu ve
kyleri toplar ve beie yatrma treni yaparlar. Beik zerine yedi trl temiz ve
deerli eya konulur. Bebei beie yal ve tecrbeli kadnlar yatrr9.
Gorallarda lohusa kadnlar bir kemerle bellerini balarlar. Lohusalk 42 gn
srer, lohusa kadnn hastalanmasn diye zerine derler. Benzeri adete Trkiye
ve Orta Asya Trklerinde rastlamak mmkndr. Bu anlamda Anadoluda
lohusann krk gn mezar aktr ifadesi Anadolu Trklnde konunun benzerliini vurgulamaktadr.
ocuun ilk konumas da nemli bir sevin kaynadr. Gorallar ocuk ilk

GORA ABDES 15

defa konumaya baladnda hediyeler verirler. Kazaklarda ise, bu durum


nemli bir sevin kayna olup daha geni ereveli ritellerle kutlanr. ocuk
konumaya yeni balad zaman abuk konusun arzusuyla konuma treni
yaplr. Koyunlar kesilir, ocua koyun dili yedirilir. Sonra ocuk kurutulmu
koyun barsayla balanr ve ondan konuacana dair yemin istenir ve o da
defa konuacam diye sz verir10. Burada nemli bir ayrntya dikkati ekmek gerekirse, Kazaklar ocua koyun dilini ocuk akc konusun diye
yedirirken, Gorallar koyun dilini kekeme olan ocuklara akc konusun diye
emdirirler.
Gorallarda iki ablas len erkek ocuun kulana lmesin diye kpe taklr.
ok eskiden bebein azna ihtiyar kadnlar tkrk srerlerdi.
Gorallarda bebein kesilen sa ve trnaklar saklanr. Ayrca her kim olursa
olsun btn kesilen trnaklar topraa gmlr. Benzeri ekilde Kazaklarda
bebein sa ve trna ksaltldktan sonra sa beze sarlr ve muskaya konularak
sa omzuna taklr. Trna ise topraa gmlr. Genelde ocuun sann
topraa atlmad, kimsenin gemedii ssz yerlere gmld grlr11.
Gorallar bebein san tra ederler, ancak banda bir perem brakrlar.
Bebek kz ise, peremine boncuk taklr. Kazaklar, erkek ocuk olduunda,
eskiden nazar demesin diye onun salarn kesip kafasnn tam ortasnda bir
tutam sa brakyorlard. Bu sa zamanla uzadnda eitli boncuklarla ve deerli talarla sslenerek rlyordu. Bu perem gibi sa kuyruuna aydar denilmekteydi12. Bata perem brakma, sadece Goral ve Kazaklara zg bir olay
deildir. Orta Asyada yaygn olan bu detin bir uzants olarak Orta Anadoluda
baz Yrk topluluklarnda erkekler, balarnda sadece perem ile dolarlar13.
Gbee iki dm atlr. Gorallarda ocua isim vermede evin en by
olan dede nceliklidir. Anadoluda da ayn ekilde ocua ismi evin by
verir14. Kazaklar da ise, gebe hayatnn gerei olarak daha i ie toplu yaama
tarz nedeniyle, ocua isim vermede ncelik o beldenin byne ya da komu
ilenin byne aittir15.
Snnet adeti, slamlama sreciyle birlikte, Trklerin ve dier bir ok
Mslman topluluun kltrne giren bir unsurdur. Gorallarda snnet ya 5-7
ya arasdr. en ge 7 yanda ocuun snnet ettirildii grlmektedir. Okula
gitmeden snnet ettirmek tercih edilir. Genelde snnet Haziran Eyll aras yaplr.
Erkek ocuun snnet derisi saklanr. Kazaklarda snnet iin en uygun ya
olarak 5, 7 veya 9 yalar belirlenmitir. Kazaklar ocuklarn genellikle yaz sonlar veya sonbahar balarnda snnet etmektedirler16.
Her bir Goral yedi gbek atasnn adlarn bilmek durumundadr. Ayn ek-

16 GORALILARIN ADETLER ZERNE: LK TESPTLER

ilde Kazaklarda ve dier Orta Asyal topluluklarda ayn durum geerlidir. ocuk
7-9 yalarna geldiinde ona baba tarafndan balayp tm akrabalar, anne
tarafndan akrabalar, dedeleri, tm eceresi retilir. ocua yedi ceddini retmek her babann balca grevidir17. Dikkat ekici olan Goral ailelerin yedi
kuak ncesine kadar atalarnn isimlerini bilmekle beraber, Arslan, Demir, Turan
gibi Trke isimlerin varlna rastlanmasdr. Bu isimlerin varl slam ncesi
dnemden bakiye kaldklar dncesini artrmaktadr.

Evlilik ve Dn Adetleri
Gorallarda aile birlii erkek egemen bir yapya sahiptir. Byk geni aile
yaygndr. Bu ynyle bata Kazak aile yaps olmak zere Orta Asya Trklerinin
aile yaplaryla rtmektedir. Anadoluda da geleneksel aile yapsnda babaya
sayg ve baba otoritesi son derece gldr. Bu durumu, yaplan birok aratrmada olduu gibi, Nermin Erdentuun Hal Ky aratrmasnda da grmek
mmkndr18. Kazaklarda ise ataerkil zellikleri ar basan bir aile yaps sz
konusudur. Ailenin yk kadnlarn srtndadr; aile iinde babann yani erkein
sz geerlidir. Baba yoksa erkek kardelerin by onun yerini alr, erkek
ocuklar kkse veya yoksa urugdan baka erkekler aileyi himaye ederler ve
aile zerinde sz sahibi konumuna geerler19. Kazaklarda kadnn szn dinlemek iyi karlanmayp Dnyadaki en ar gnahlardan biri olarak grlr20.
Benzer ataerkil zellikler Krgz, Altay, zbek, Trkmen topluluklarnda da mevcuttur. Ancak, bu topluluklardaki ataerkillii Mehmet Erz ve baz sosyal bilimcilerimiz, eski Roma ve Yunan aile yaplarna gre, kendine zg zayf bir ataerkillik olarak yorumlamaktadr21.
Gorallarda kz karma eklindeki evliliklerin eskiden daha yaygn olduu
belirtilmitir. Kz karma Altay ve Yakut Trklerinde son zamanlara kadar evliliin meruiyeti iin gerekli bir riteldi22. Orta Asya ve Anadoludaki Trk topluluklarnda rastlanan kz karma olay, evlilik kastyla gerekletiinde
hogryle karlanan bir adettir. Erdentu kz karma eklinde evlenmenin
Trkiyede yaygn bir evlenme ekli olduunu ifade etmektedir23. Keza
Kazaklarda da, yasaklanmasna ramen, gnmzde ok sk vuku bulan bir
evlilik eklidir24.
Gora dnleriyle Orta Asya ve Anadoludaki dn ritelleri arasnda baz
ayrntlar dnda pek bir farkllk yoktur. Gorada dnlerde ift davul alnr,
zenginlik arttka davul ve zurna says 4e kar. ift davul alma geleneine
Anadolunun baz yrelerinde de rastlanr25.
Gora dnleriyle Anadolu ve Orta Asya dnleri arasndaki baz benzerlik-

GORA ABDES 17

lere rnek vermek gerekirse, damadn zifaf odasna girerken yumruklanma ya


da dvlme adeti ki buna Anadolunun bir ok yerinde rastlanr26. Gelinin bana sa sama adeti (sa pirin, eker ve buday olabilir.) bu gelenek
Anadolu ve Orta Asya Trk topluluklarnda yaygn olan bir adettir. Krgzlarda
saya ala denilmektedir27. Erdentuun da belirttii zere sa (fndk, para,
buda, zm, gibi ) adeti Anadolu dnlerinde grlr28. Osman Yorulmazn
tespitlerine gre sa geleneinin Kazaklarda bir farkl uygulamas daha vardr ki,
damat kayn enesini ziyarete gittiinde adra girerken kayn enesi zerine kays,
ceviz vs. kuruyemi saar ki, bu dete au (sama) denilmektedir29.
Evlenen kz ata binip atla kocasnn evine yakn akrabalarnn takibinde gider.
Gelin ve damat taraflar eitli vesilerle birbirleriyle hediyeleirler. Yakn akrabalarda bu hediyelemeden faydalanr. Ancak, hediye vermede arlk damat
tarafndadr. Bu hediyeleme deti sadece Gorallarda deil, Anadolu ve Orta
Asya Trk topluluklarnda mevcuttur.
Bir dier nemli benzerlik ise, Gorallarda balk (kaln) parasnn varldr,
eskiden daha yaygn olan bu adet bugn giderek ortadan kalkmaya yz tutmutur. Balk ya da kaln btn Trk topluluklarnda yaygn bir uygulamayd.
Evlenmede son derece nemli bir gelenektir. Balk parasnn en yaygn olduu
corafya Orta Asyadr. Bu gelenek birok toplulua Bozkr halklarndan
gemitir. Kazaklarda evlilik kalmal (balk) zerine kuruludur. Evlenecek
erkekler zengin olsun fakir olsun mutlak surette az veya ok kalmal vermek
zorundadrlar. Bu anlamda kalmal evliliin meruiyet kayna gibidir. Kalmal
miktar hakknda anlama salanmadan taraflar arasnda evlilik balamnda bir
ilikiden sz edilemez30. N. Erdentuun da belirttii gibi, balk paras
Anadolunun byk bir blmnde yaygn bir adet olarak hkmn srdrmken31. Anadoludaki Yrk/Trkmen topluluklarnda da eski ve kkl bir
gelenek olarak varl gzlemlenmitir32.
Ayrca balk parasndan kanmak isteyen fakir aileler karlkl dnrleme
yoluna gidebiliyorlard. Gorada rastlanan bu adete ayn zamanda Kazaklarda
da rastlanlmakta33.N. Erdentuun tespitleriyle Trkiyede de baz aileler
tarafndan karlkl mbadele eklinde uyguland grlmektedir34.
Gorallarda gemite leviratus tarz evliliin uyguland belirtilmitir. Bu tarz
evlilikte len erkek kardein eiyle byk aabey ya da kk erkek karde
evlenebilmektedir. Ayn ekilde bu evlilik ekli hem Anadoluda35 hem de Orta
Asyada rastlanan bir evlilik trdr. Kazaklarda gen ve gzel kadnlarn
kocalar ldnde, kadn, dul kalsa da anne babasnn evine dnmyor, len
adamn kk veya byk kardei veya yakn erkek akrabasna e oluyordu36.
Gorallarda evliliin yedi gbek teden akrabalk mesafesi olan aileler arasn-

18 GORALILARIN ADETLER ZERNE: LK TESPTLER

da gerekletirilmesi bir tre gerei iken, bugn baz Gorallarn ifadesiyle kz


bulma sknts nedeniyle, bu kuraln 3 gbee kadar dt belirtilmitir. Bu
evlilik biimi (dtan evlilik-egzogami), Ouz Trklerinin dnda Kazaklar,
Krgzlar, Bakurtlar, Altayllar, Yakutlar, Uygurlar ve dier Trk topluluklarnda
caridir. Ouz Trklerinde ise, yani zbekler ve Trkmenlerde (iten evlilikendogami) yakn akrabalar arasnda evlilik caiz grlr37. Bu nedenle
Anadoluda akraba evlilii hogryle karlanan bir olgudur. Ancak, Trkiye,
zbekistan ve Trkmenistan dndaki Trk topluluklarnda hogryle baklmaz. rnein Kazaklar yedi kuak gemeden akraba arasndaki evlilikleri helal
grmezler38. Tezcann kaydettiklerine gre, Trkiyede akraba evlilikleri daha
ziyade Dou ve Gney Dou Anadoluda yaygnken, baz yrelerde yedi gbek
teden evlenme geleneine de tesadf edilir. . Yasa bir gmen ky olan
Ankara Tapnar kynde benzeri bir gelenein varlna dikkat ekmitir39.
Trkmenistan ve zbekistanda ise, yakn akraba evlilii Anadoludaki kadar
yaygn bir olgu deildir. Trkmenler, yakn akrabalar ile kz alp verdiklerinde
erkek taraf kza baba tarafndan ve kz taraf erkek tarafna anne tarafndan akraba olduu takdirde nikh yerinde grlrken, kz kardein olu day kzyla evlenilmesine caiz gzyle baklmamaktadr. Bu nedenle, yakn akraba evliliinde
almamas gereken belirli snrlar vardr. Trkmenlerde day yedi atann yerini tutar anlay hakimdir40.
Mehmet Erzn grne gre, Anadoluya yerleen Trk topluluklar kendilerini yabanc unsurlardan koruyabilmek iin iten evlilie/akraba evliliine iten
evlilie ynelmilerdir41. Keza ayn gelenek Nermin Erdentuun Elaza bal
Hal Kynde gerekletirdii aratrmada ncelikli ve yaygn bir ekilde tespit
edilirken42, Antalya Yrklerinde de yaygn olmasa da srdrlmektedir43.
Erdentu ayrca leviratus tr evlenmeye Anadolunun birok yerinde rastlanldn belirtmektedir44. Her ne kadar M. Erz iten evlenmeyi ya da akraba
evliliini yabanc unsurlarla karmamak endiesine balamsa da slamlama
sonras Arap unsurlarla daha youn ilikiye giren Trk topluluklarnn bu
gelenei onlardan aldklar da belirtilebilir. lgin olan, Balkanlardaki Trkler
Anadolu kkenli olmakla birlikte, akraba evliliinin tasvip edilmemesidir.

lmle ilgili adetler


Gorallarda bir lm vuku bulduunda, l evinde ocak yanmaz. Yemei
komular getirir.Yedinci gnde helva datlr. Ayrca l evinin kapsnn nne
sandalye konulur ve zerine havlu atlr. lnn yedisine kadar okunur. 40, 52.
sene-i devriyesinde yemek verilir.

GORA ABDES 19

lnn ardndan Yasin ve Mevlt okutma adeti Gorada halen devam


etmektedir. 40. gecede camide yaplan duann ardndan eker datma adeti ile
Anadoludaki uygulama ok benzerdir. Bu bakmdan lmle ilgili adetlerde de
Anadolu ve Orta Asya Trk topluluklaryla nemli benzerliklerin varlna ahit
olunmaktadr. Ayn ekilde Elaza bal Hal kynde l kan evde 1 hafta
yemek pimez, akraba ve komular gnderir45. Kazaklarda ise lnn can iin
yedi gn rek datlr, Helva dklr, ve l kan eve ertesi gn ekmek ve
yemek gnderilir. Ayrca, lmden , yedi, krk, yz gn ve bir yl sonra zel
yemek verilir46.
Gorallarda l kadnsa kadn erkekse erkek cenazeyi bekler. Ayn dete
Erdentuun Hal Ky aratrmasnda da rastlamaktayz47.
lnn zerine bak ya da makas konur. Bu adet, Anadoluda ve baz Orta
Asya topluluklarnda da grlr. Gorallarda grlen dier lmle ilgili adetler
olarak lnn zerinden hayvann gemesi engellenmesi ve lmnden bir yl
sonra lnn elbise ve eyasnn datlmasdr.
Ayrca, trbeye ve aaca elbisesinde bir iplik balama adeti var. Kimisi ceketini, hastaln aaca brakp kendini iyiletirmesi iin aaca asar. Yaz ortasnda
Austosta trbeler ziyaret edilir. Arife ve bayramlarda mezar ziyareti vardr.
Mezar ziyaretlerine sadece erkekler gider. Bu adetlerinde Anadolu ve Orta Asya
Trk topluluklarnda ayn ve benzerlerine rastlanlr.
Gorada dikkat ekici etnolojik aratrma bakmndan nem tayan dier bir
gelenek ise, mezar talarna ailevi ya da slale tamgalarnn ilenmesidir. Ayn
detin benzerini Kazaklarda bulabilmekteyiz. len kiinin akrabalar, onun
mezarlarn yapar ve belgi koyarlar. Belginin zerine len kiinin ismi, ya,
kabilesi ve tayfas, yazlr, varsa kabile belgisi konulur48.

Dier Adetler
Gorallardaki tespit edebildiimiz dier adetler aadaki ekilde saylabiliriz.
Bu adetlerin aynsna ya da benzerine Orta Asya ve Anadolu Trk topluluklarnda rastlamak mmkndr.
Gorallarda misafir bo gnderilmez, azk ya da elbise verilir. Kazaklarda ise,
gelenek gerei misafir, ev sahibinin at, silah ve kpeinden baka her eyini
isteyebilir. Ev sahibi ise misafirin istediini verip onu uurlar49.
Misafir geldiinde gelin sofraya oturmaz. Evin erkei ve yal annesi oturur.
Misafir eie basarsa hakaret saylr.
Anadolunun bata Erzurum olmak zere belli yrelerinde ve Orta Asya

20 GORALILARIN ADETLER ZERNE: LK TESPTLER

topluluklarnda grlen cirit oyununa Gorallarda da rastlanr.


Gorallar da geceleri bor para alnp verilmez. Para alverii sabah yaplr.
Geceleri trnak kesilmez. at altnda ve eikte oturulmaz. Cinler ve perilerin
kuytu yerlerde barndna inanlr.
Gorada Sultan Nevruz Mart Aynda kutlanr. Nevruz Bayram Bozkr halklarna zgdr. Her ne kadar baz sosyal bilimciler Nevruzu Kuzey Avrupa
yarmkresinin geneline ait bir bayram olarak grseler de, bu kutlamann sosyolojik adan aklamas yaama tarz ile mevsumsel dngsellik arasnda iliki
kurularak yaplabilir. Bozkr corafyasnda bayram ve enlikler, belli bir mevsimsel dngye atfen kutlanrlar. Bu mevsimsel dngnn o topluluun yaama tarz
iin bir anlam ifade etmesi gerekir. Mart Aynn sonlar baharn uyand hayvanlarn otlaklara kmaya balayaca bir mevsimsel dngy ifade eder. Bu
mnasebetle, bozkr corafyasnda yaayan gebe topluluklar iin toplumsal bir
anlam olan Nevruzun kutlama geleneinin Trk ve Mool topluluklarndan
dier topluluklara gemesi kuvvetle muhtemeldir.
Keza, Curcevden (hdrellez) Gorada ok ihtiaml kutlanr. nk Mays ba
daha yksek yerlere yaylaklardan yaylalara srlerle hareket etme zamandr.
Bu mevsimsel dng de trenle kutlanr. Ayn ekilde bu enliin kayna ger
yaama tarzdr.
Gorallar, su verirken bir elini gsne koyarlar. Abdest aldktan sonra
lavabodan ktktan sonra elde pekirle beklenir. Bu adetlere Anadolu ve Orta
Asya topluluklarnda da rastlamaktayz.
Kadn arya gitmez, yllk erzak ardan alnr, Kadn erkei grnce srtn
dner ve yzn kapatr. Bu adette slamlama sonras medrese etkisi ok ak
bir ekilde belirgindir. Gorallar ak bir ekilde grlen medrese etkisi nedeniyle,
yzyllar ncesine dayanan slam ncesi birok adet ve gelenei, bidat olduu
gerekesiyle terk etmi olabilirler.
Gorallar Ay tutulduunda Kuran okurlar. Ay tutulmas esnasnda, silh atmak,
teneke almak, grlt karmak ve slmiyet ile birlikte ise dualar etmek, Trk
dnyasnn bir ok yerinde bilinegelmektedir.
Gorallar ile Kazak halknn ortak baz inanlarna aadaki rnekler, Gora
halk ile Orta Asya halklar arasndaki kltrel akrabaln nemli delillerini tekil eder50. Bu inanlarn, birouna dier Trk topluluklarnda da rastlanr.
) Sofraya ve yemee baslmas iyi saylmaz.
) Kap eiine oturulmaz ve baslmaz.
) Akam saatlerinde ve geceleri ev sprlmez ve trnak kesilmez.

GORA ABDES 21

) Bykler konuurken szleri bitene kadar dinlenir.


) Yldzlar parmakla saylmaz saylrsa elde siil kaca inanc vardr.
) Gkyznde hibir ey parmakla gsterilmez.
) Bak hediye verilmez, bakla ocuklarn oynamasna iyi gzle baklmaz.
) Ekmek yere atlmaz, ekmee baslmaz.
) Geceleri slk almaya iyi gzle baklmaz.
) Boynuna herhangi bir eyi asmaya iyi gzle baklmaz.
) Yerli yersiz glmek iyi karlanmaz.
) Geceleri aynaya bakmak iyi grlmez.
) Akam hava karardnda kesinlikle para alverii olmaz. Para verilmez.
) Ekmei tek elle blmek iyi karlanmaz.
) Yenilen yemek ktlenmez.
) Ku ve karnca yuvalarn bozmak iyi karlanmaz.
) Yaa kk olanlar bykler sorduunda konuurlar.
) Yemei nce erkekler, sonra kadnlar, sonra ocuklar yer.
) Bakasnn yatana oturmak iyi karlanmaz.
) Sol el ile yemek yeme iyi karlanmaz.
) Pantolon ve oraplar yatan bana konulmaz. Gorallarda yatlan odada
dahi orap tutulmaz.

Genel Deerlendirme
Yukarda belirtilen, yemek ve sofra kltr, doum, dn, lm ve dier
adetlerle halk inanlar bakmndan Gorallarla hem Anadolu hem de Orta Asya
Trk topluluklaryla karlatrldnda byk benzerlikler ve aynlklar hemen
gze arpar. Burada belki de en temel farkllk, Anadoluda endogamik/iten
evlie hogr ile baklrken, Orta Asya ve Balkanlarda egzogamik/dtan evliliin tercih edilmesidir.
Atarekil evlilik geleneinde, dtan evlilik, kz karma, balk/kaln ve levirat
tr evlilik yer alr. Trkne, nandan aktardna gre, Trklerde dtan evlilik
iki boyun birbirinden kz alp vermesi eklinde gerekleir. Hibir kabile kendi
dahilinden evlenmez. Bugn de bu gelenein kalntlarnn devam ettii gzlemlenmektedir51. gele gre, Levirat tr evlilikte ise, kendisi iin balk/kaln denen gelinin, erkek ailesinin mal haline gelmesi sz konusudur. len kardein
karsna denen kaln da btn ailenin miras pay olduundan dul kalan yenge,

22 GORALILARIN ADETLER ZERNE: LK TESPTLER

bekar erkek kardele evlendirilmektedir52.


Trknenin kaydettii ve Ziya Gkalpin de ecere-i Trkden aktardyla,
Uygurlarn ifti, oban ve avc olarak gruba ayrld, sr sahiplerinin kalnbalk karl avc topluluun kzlarn alp kendi obalarna gtrdklerini ifade
etmekte, bu olguyu baln kayna olarak gstermektedir53. Robert Briffault,
anayerli evlilikleri bir hizmet evlilii olarak ortaya ktn, ancak, bu hizmetin
karl olarak balk parasnn devreye girdiini, anayerli evliliklerde koca eini
evinde ziyaret ederken, baln kocann karsn evinden ayrarak kendi evine
gtrmesinin bir bedeli olarak ortaya ktn ne srmektedir54. Hint-Avrupa
topluluklarnda, balk paras yerine drahoma vardr, drahoma, kz tarafnn
erkek tarafna denen evlilik bedelinin addr. Dolaysyla, Avrupa ktasna zellikle Balkanlara balk/kaln paras Bozkr corafyasndan yani Orta Asyadan
gen halklar tarafndan getirilmitir. Bu adet, baz Hint Avrupa kkenli halklarda grlyorsa, bunun nedeni, zaman ierisinde bozkrl gebe halklarla girdikleri etkileim olmaldr. nk balk/kaln gelenei, genelde ne bir Hint-Avrupa
zelde ise ne de bir Slav geleneidir.
Slavlar kken itibariyle tarmla uraan topluluklardr. M.S. 5. yzyldan 13.
Yzyla kadar Orta Asya corafyasndan Balkanlara ynlar halinde gler
gereklemi, Bozkr kkenli byk bir nfus birikimi sz konusu olmutur. zellikle, gebe kkenli Avar ve Bul-ogur (Bulgar) Trkleri, verimli bir tarm
corafyas zelliine sahip Balkanlarda Slavlarn tarm tecrbesinden istifade
edebilmek iin, onlar tarm alanlarnda istihdam etmiler, ancak, zamanla onlarla kararak Slav dillini benimseyip Hristiyanlamlar, sonuta asimile
olmulardr55. Bugn 8 yzyl iine alan bir zaman srecinde Orta Asyadan
Balkanlara gen hibir Trk dilli topluluk kalmamtr. Bunun istisnas
Macarlardr. Macar Kimliinin ve dilinin korunmasnda Osmanl ynetim ve
desteinin byk nemine nl Macar tarihi S. Takats dikkati ekmektedir56.
Hayvanclkla uraan topluluklarn kkeni Bozkr corafyas yani Orta Asyadr.
Etnik yaplarla yaama tarz arasnda gz ard edilemeyecek bir iliki sz
konusudur. rnein Gney Balkanlarda Slav topluluklarnda ortaya kan
Zadruga tipi aile, bu topluluklarn tarm temelli yaama tarzlarndan kaynaklanr.
Zamanla Slav dilli hale gelen bir ok Balkan topluluu, Slav unsurlarla etkileim
sonucu bu hale gelmiler, evrede yer alan etnik unsurlarla yzyllar boyu sren
youn etkileim, kendi dillerini devam ettirmelerini salayacak ortam ortadan
kaldrm olmaldr.
Gora dili zerine ciddi hibir aratrma yaplmamtr. lk bakta, Gorane,
bir Slav dili olmaktan ziyade, gerek kelimeler gerekse dil yaps asndan Slav
dilleriyle Trkenin bir karm olan karma bir dil zellii gstermektedir.

GORA ABDES 23

Gorallarn bulunduu corafya dikkate alndnda, yaama tarz ve kltrel


deerler itibariyle Slav unsurlarla balar bulunmamaktadr. Ancak yaadklar
corafyada Slav topluluklarla Slav dilli bir evrede youn etkileimde bulunmalar, dillerinin karma bir dile dnt intiban vermektedir.
Gorallar, ayn zamanda Torbe ve Pomak adlaryla anlan Balkanlarn dier
topluluklaryla ortak dil ve kltre sahiptirler, Srp bilim evrelerinin Goral
kavramn kabul etmedikleri onlara Pomak adn verdikleri sylenmektedir.
Ancak, ayn etnik topluluun ayr ad olamaz, dolaysyla Goral, Torbe ve
Pomak adlar, onlara evrelerinde yer alan muhtemelen Slav topluluklar tarafndan verildii ve gerek etnik adlar olan Orta Asyadan bu corafyaya tadklar
boy adlarnn unutulduu kanaatindeyiz. Buna ramen, mezar talarndaki belgi
ve tamgalar, birer maddi delil olarak kkenlerinin hangi Trk boylarna ait
olduunu bizlere sylemektedir.
Gorallar zerlerinde yrtlen tm farkl etnik kategorilendirme abalarna
ramen byk bir ounlukla kendilerini Trk olarak tanmlamaktadrlar. Bu son
derece nemli bir aidiyet ilikisidir. Nitekim bugn iin Trkeyi ana dil olarak
uzun yzyllardan beri konumam ve Slavik dillerin tesiri ile ok uzun yzyllar
nce dillerini kaybetmi olmalarna ramen ounluk itibariyle kendilerini Trk
kimliine ait hissettikleri tarafmzdan tespit edilmitir. Gora daha nce yaplan
almalara gre Balkanlarda ok uzun bir zaman diliminden beri var olan bir
blgedir. Bu blgede yaayan insanlarn bizce en nemli zellii kendilerini
evrelerinde yer alan dier etnik topluluklarn hibirine dahil etmemeleridir.
Kendi etnik aidiyetlerini ortaya koyarken sahip olduklar dini inan da kimliklerini belirlemede tek bana yeterli olmamaktadr. Nitekim bu blgede yaayan
Bonak ve Arnavutlarla ayn dine (slama) mensup olsalar da onlarla bir etnik
aidiyet ba kurmamaktadrlar.
Gora blgesi zerinde yrtm olduumuz saha almas ve konunun
teorik zeminde tartlmasndan sonra ulam olduumuz ilk bulgular bu ekilde
deerlendirip bu deneyimden edindiimiz bilgilerin ileriki almalarmz iin
nemli bir kalk noktas salayaca kanaatindeyiz.

24 GORALILARIN ADETLER ZERNE: LK TESPTLER

* Sakarya niversitesi, Sosyoloji Blm retim yesi


* Sakarya niversitesi, Sosyoloji Blm retim yesi
* Sakarya niversitesi, Sosyoloji Blm retim yesi

DPNOTLAR
1- Edward Said, Said, Kltr ve Emperyalizm, (ev. Nemciye Alpay) Hil Yaynlar, stanbul,
1998, s. 334.
2- Jannat Erqalieva, Nurhat akuzadaul, Kazak Kltr, Katev (Uluslar aras Eitim ve
Kltr Vakf, Al-Farabi Kitabevi, Almat, 2000, ss.33-37
3- Nermin Erdentu, Hal Ky'nn Etnolojik Tetkiki, A, DTCF Yayn, 2. bask, Ankara,
1968, s. 76
4- Ayn eser s. 88
5- Jannat Erqalieva, Nurhat akuzadaul, Kazak Kltr, Katev (Uluslar aras Eitim ve
Kltr Vakf, Al-Farabi Kitabevi, Almat, 2000s. 88
6- Ayn eser, s. 87
7- Ayn eser, s. 90
8- Nermin Erdentu, a.g.e., s. 89
9- Jannat Erqalieva, Nurhat akuzadaul, a.g.e., ss.90-91.
10- Ayn eser, s. 95
11- Ayn eser, s.90
12- Ayn eser, s. 98
13- Mehmet Erz Yrkler, Trk Dnyas Aratrmalar Vakf yayn, stanbul, 1991, s. 61
14- Nermin Erdentu, a.g.e., s. 90
15- Jannat Erqalieva, Nurhat akuzadaul, a.g.e., s. 88
16- Ayn eser.,s. 95
17- Ayn eser, s. 96
18- Hermin Erdentu, a.g.e., s. 76
19- Osman Yorulmaz. Kltr Tarihi Asnda Kazak Trklerinde Evlilik detleri, s. 1
20- Jannat Erqalieva, Nurhat akuzadaul, a.g.e., s. 247
21- Mehmet Erz, Trk Ailesi, Milli Eitim Bakanl Yaynlar, Ankara, 1977, ss.6-12
22- Ayn eser, s.34
23- Nermin Erdentu Sosyal Adet ve Gelenekler, Kltr Bakanl yayn, Ankara, 1977, s. 65
24- Osman Yorulmaz,a.g.m., s. 17
25- Erman Altun, Adana Ky Seyirlik Oyunlarndan rnekler,
http://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/3.php
26- Nermin Erdentu Sosyal Adet ve Gelenekler, s. 80
27- Zekeriya Karadavut, Mustafa Aksoy, Krgz Gelenekleri ve Abramzon, Trk Yurdu,
Kasm 2001, Cilt:21, Say:171, s. 62
28- Nermin Erdentu Sosyal Adet ve Gelenekler, s. 79
29- Osman Yorulmaz, a.g.m., s. 9
30- Jannat Erqalieva, Nurhat akuzadaul, a.g.e., s. 130
31- Nermin Erdentu Sosyal Adetler, s.71
32- M. Cihangir Doan, M. Sait Doan, Yrklerin Sosyalve Kltrel Hayat (Antalya
rnei) Kzlelma Yaynclk, stanbul, 2005, s. 33
33- Jannat Erqalieva, Nurhat akuzadaul, a.g.e, s. 259

GORA ABDES 25

34- Nermin Erdentu Sosyal Adet ve Gelenekler, s. 70


35- Ayn eser, s. 64
36- Jannat Erqalieva, Nurhat akuzadaul, a.g.e, s. 261
37- Mehmet Erz, Trk Ailesi, s.36
38- Jannat Erqalieva, Nurhat akuzadaul, a.g.e., s. 230
39- Mahmut Tezcan, Trk Aile Antropolojisi, mge Kitabevi, Ankara,,2000, s. 30
40- Aa Niyazi Begolu, Trkmen Boylarnn Tarih ve Etnorafyas, stek Vakf yaynlar,
stahnbul, 2000, s. 768
41- Mehmet Erz, Yrkler, Trk Dnyas Aratrmalar Vakf, stanbul, 1991, s. 53
42- Nermin Erdentu, a.g.e., s. 45
43- M. Cihangir Doan, M. Sait Doan, Yrklerin Sosyal ve Kltrel Hayat (Antalya
rnei) Kzlelma Yaynclk, stanbul, 2005, s. 28
44- Nermin Erdentu, Sosyal Adet ve Gelenekler, s. 64
45- Nermin Erdentu, a.g.e., s. 105
46- Jannat Erqalieva, Nurhat akuzadaul, a.g.e., s. 108
47- Nermin Erdentu, a.g.e., s. 105
48- Jannat Erqalieva, Nurhat akuzadaul, a.g.e., s. 107
49- Ayn eser, s. 56
50- Ayn eser, ss. 266-267
51- Mualla Trkne, Eski Trk Toplumunun Cinsiyet Kltr, Ark Yaynevi, Ankara, 1995,s. 175.
52- Bahaeddin gel, Trk Kltrnn Gelime alar, 2. bask, Kmen yaynlar, Ankara,
1979, ss.176-177
53- Mualla Trkne, a.g.e., s. 130
54- Robert Briffault, Analar, (ev. emsa Yein), Payel Yaynevi, stahnbul, 1990, ss.
264,272
55- Muzaffer Turay, Trkler, Ruslar ve Bulgarlar, H, Edebiyat Fakltesi Dergisi, Cilt:5, Say:
2 Aralk, 1988, s. 195
56- S. Takats, Macaristan Trk Aleminden izgiler,(ev. Sadrettin Karatay) Milli Eitim
Yaynlar, stanbul, 1970, ss. 375-424

26 GORALILARIN ADETLER ZERNE: LK TESPTLER