You are on page 1of 16

at

oa

ARKEOLOf t - SANAT TARIT-il - TARIH DERC|SI

illilil lillllilillllilllllillilll lillillllil lill lillillill llillil


PER-00000231 76

ProDertv of the Bfitish Institute at Ankara

rssN 1304-3455
(,
c\i

KUBABA

aRKEoLoJi. s,qlnr

uniui - rnnig rnncisi


2011-18

20ttizmir -Trkiye
ISSN 1304-3455
Sahibi ve Sorumlu Yazr igleri Ynetmeni Negide Genger

KUBABADERGI Hakemlidir ve yrlda iki kez basrlmaktadrr.


fgiTAKTLAKBiM kriterlerine uygun olarak yayrnlanmaktadrr.
Published twice each vear.

KUBABAfukeoloji-Sanat Tarihi-Tarih Dergisi'nin higbir blm kopya edilemez.


Ahn yaprlmasr durumunda referans gsterilmelidir.
Yazlann yasal sorumlulugu yazarlara arltir.
It is not allowed to copy any section of KUBABA DERGI without the permit of
KUBABAtukeoloji - Sanat Tarihi - Tarih Dergisi
kubabadergi@hotmail.com iletigim adresine gnderilen makaleler;
bu saymm son sayfasmda belirtilen bigimlerde yaz/'drgr takdirde kabul edilecek ve basrlacaktrr.
The articles that are sent to the contact address as kubabadergi@hotmail.com

will be submitted and published within Kubaba

if only they are written according

to the formats given in the last page of this volume.

KUBABA Arkeoloji-Sanat Tarihi-Tarih Dergisi'nin yeni sayrlarrnda


yayrnlanmasr istenen makaleler igin yazrgma adresi:
Conespondance addreses for sending articles to following volumes of KUBABA DERGISI

KUBABA Arkeoloji -Sanat Tarihi-Tarih Dergisi


8050 Sokak. No: 114/5
Egekent Qi1li lizuin - TRKiYE
Tel:023231621 25
Difier iletiqim Adresleri
Other Coonespondance Addresses

Fax:02324451555
E-posta: kubabadergi

hotmail.com

DizgirTasarrm & Baskr


imaj Basrm Yayrn Reklamcrhk ve Ticaret Ltd. $ti.
Karacaoflan Mah.6161 Sk, No: 44lA Iqrkkent-izMiR
Tel:0(232) 41229 60 (Pbx) . Faks: 0(232) 41229 35
e-mail: imajmatbaacilik@yahoo.com . www.imajmatbaacilik.com
Bastm Tarihi: 30 Arahk 2011

KUBABA - Arkeoloji - Sanat Tarihi - Tarih Dergisi

Deniz Kavimleri Gg'nde ilk istasyon:


Batr Anadolu
FIRST STAfION AT MIGRATION OF THE SEA PEOPLES:

WESTANATOLIA

U zman Arkeolo g Bang

GUR*

Anahtar Szckler
Geq Tunq Qag4 BanAnadolu, Sea People, Mycenaeans

Keywords
The Late Bronze Age, West

Anatolia, The Sea Peoples, Mikenler

OZET
Arkeolojik veriler Miken Saraylartntn y*tlmasmm ardmdan gE eden halklann yerleStikleri ilk blgelerden
birinin Bafi Anadolu oldu{unu gstermektedir Ban Anadoht'daki arkeolojik buluntular ile yakm paralellik
gsteren Filistin rnekleri, Mnr yazlartntn Deniz Kavimleri olarak niteledi\i halklann Kenan blgesine ve
Filistine yerleSmeden nce Bafi Anadolu'da bulunduklannr gstermektedir Bu agrdan son duragt Filistin
blgesi olan Deniz Kavimleri ggnn ilk istasyonu Bah Anadolu olmalrdu

ABSTRACT
Archaeological datas indicate Weslern Anatolia is one of the frst regions inhabited by people who migrated
afier the collapse of the Mycenaean palaces. Examples oJ Palestinian region show similarity with archaeological fnds it West Anatolia and indicate that people who Egtptian inscriptions referred as to the Sea People.
Before They settled Canaan and Palestinian regions, located Western Anatolia. In this respect, The Sea People
migration which is the last stop in the Palestinian region. West Anatolia should be thefirst slation qf the Sea
People Migration.

Krta Yunanistan'daki Miken Saraylannrn Tung


Qa[r'nrn sonlarrna dofru yakrhp yrkrhp yagmalanmasrnrn ardmdan geli$en olaylar sinsilesi
dramatik olmasrnln yanrnda Yakrndo[u'da
Anadolu, Krbrrs ve Levant'ta gekilenecek olan
yeni siyasi ve ekonomik sistemin de baglangrcrnrn ilk agamasrnl olugturmaktadrr. Yaklagrk 200
ytldrr kkl bir yaprya sahip olan Miken Saray
sistemi belli bir disiplin igerisinde bir iqleyige
sahip olan lkenin sosyal ve ekonomik tm
ihtiyaglan igin gerekli olan organizasyonu kendi
bigimlendirip ynlendiren bir yaprya sahipti.
Tanmda gahgacak i ggilerin i stihdamrndan, ekilecek tohumlann dalrtrml, sulamanln yaprlmasr,

ekim ve hasat zamanma, hububatrn saraylarda


stoklanmasrna kadar gegen tm srecin belirleyicisiydi. Kugkusuz Tung Qa[r'm sonunda Krta
Yunanistan'daki ti.im hayat gekillendiren bu
baskrct ve tek elden igleyige sahip khnemig
ynetimin Miken halkr arasrnda artrk benimsenmediEi degigtirilmek istendipi d9nlebilir.
Miken saraylannrn yrkrlmasma sebebinin bu
eski yaprdan kurfulmak igin isyan eden Miken
halkr ya da bu sreg igerisinde Kuzeyden gelen
halklarrn parmalr olsun ya da olmasrn III.

Uzman Barrg Gr, DEU, Edebiyat Fakltesi,


Mzecilik Blm, T naztepe Yerlegkesi.
Buca/iZMiR. e-mail: baris. gur@deu.edu.tr

Ramses'in sekizinci yrhnda Mrsrr nlerinde son


bulan halk gruplannrn serveninin niheng noktasr saray sisteminin gkgdr.1 Saraylann yrkrlBu konuda ne srlen birgok hipotez igin
Drews 1993; Gr 2011: 6l-75.

bknz.

KUBABA - Arkeoloji - Sanat Tarihi - Tarih Dergisi

maslnln ardlndan sosyal ve ekonomik hayatla


ilgili bilgi veren Linear B ya srnnda ortadan
kalktrgr grlmektedir. 2

Arkeolojik veriler Miken saraylaflrun organize


bir bigimde e$ zamanh yrklmlara sahne oldugunu gsterrnektedir. Iolkos'taki saray yaprsr muhtemelen GH III C baglannda yrkrma
ulramrgtrr.Teb sarayr'da GH III B sonunda
yrkrma ufirarken, Lakonia'daki en nemli GH III
B yerlegmesi olan Menelaion'daki byk saray
yaplsl aynr evrenin sonunda yanarak tahribata
ufiramrgtrr. Pylos'taki Nestor Sarayr, Tiryns ve
Mycenae'deki saray yaprlannda da tahribat izleri
aqrktr.3

Yakrndofu'da Miken saraylan ve birgok politik


birlifin bir anda yokolup, tarih sahnesinden
silinmelerinin ardrnda, retim aktivitelerindeki
de[iqiklikler ve uzun mesafeli ticaret almrn
sekteye u[ramasr drgmda, Tuncun yerini demirin
almaya baglamasr, olugan kaos oftamrr:'hazvlayan etkenlerden bir tanesi olmahdrr.4 Tung ve
kalayrn ticareti nceleri saray yaprlanmalarr
tarafindan kontrol edilirkens ham maddeyi elde
edemeyen Tunq Qafir'nln saray merkezlerinin
gzlme srecine girmesi Yakrn Do[u'daki kriz
ve kaos ile iliqkilendirilmigtir.6

Miken Saraylannrn yrkrlmasrnm ardrndan, krta


Yunanistan ve adalardan aynlan halklann
do[uya do[ru kitlesel gg hareketinin meydana
geldifi ve ilk duraklannrn da Batr Anadolu
oldugu bilinmektedir. Homeros Ilyada'da
Troyah Paris tarafindan kaqlrrlan Miken krah
Menelaos'un egi Helene'nin geri ahnmasr
amactyla Anadolu'ya gelen Akhalann Troya'yr
on yrl kugatmasrnrn ardrndan ele gegirilmesini
anlatrr. Destanda gergekgilikten uzak olarak
Akha-Mikenlerin Anadolu'ya binlerce sava$gryla yalntzca bir kadrnr geri almak igin gittifi ve
Akhalarrn kahramanhklan Homeros'un kendine
has cogkulu anlatrmryla r,urgularur. Akhalarrn
Krta Yunanistan'daki yurtlarrndan kurakhk,

krthk, saray sisteminin etkileri, drg tehditler den


sebep hangisi olursa olsun, Homeros bu olumsuz

unsurlarrn hig birinin yanmdan dahi gegmeyerek


Tung Qalr'nrn sonunda gergeklegen bu trajik gq
hareketinin srnrrlannr bir kadrn igin dzenlenen
bir kahramanhk destanr olarak gizmektedir.
Homeros, ynteminde kugkusuz hakhdrr gnk
ozanrn asrl grevi dinl eyenl eri ne g el en dirmektir.
Bozgun, yrkrm gibi konulardan sz edip zmek

degildir.T Hellen gelenelinde Tung Qafr'nrn


sonunda geligen olaylar nasrl ifade edilirse
edilsin bu dnemde geligen kitlesel g9 hareketlerinin tarihin seyrini de[igtirerek Tung Qa[r'nr
sona erdirdifi agikardrr. Literatrde 1881'den
beri Deniz Kavimleri (Sea people) olarak tanrm-

lanan, Mtstrhlar'tn "Denizden gelen", "Deniz


Ulkeleri" , "Denizin Ortasrndan" , "Kuzey lkelerinden" olarak niteledigi halklann Mrsrr lkesine kargr ilk seferi Merneptah'rn beginci yrhnda
gergeklegmigtir.8 Teb'deki Karnak taprnagrnda

1896 yrhnda bulunan zafer steli zerinde,


Firavunun d9manr geri pskrttE ifade
edilirken istilacr halklarrn meydana getirdigi
Libya Koalisyonu igerisinde bulunan halklarrnda
verilmektedir. Istilacr koalisyonun
igerisinde, Libu, Meshwesh, Kehek adh topluluklann yanrnda difer deniz halklan olan Sher-

bir listesi

den, Shekelesh, Lukka, Tursha ve


Akavasha/Ekvesh yer almaktadlr.9 Homeros'un
Akhalan ile bagdagtrnlan bu halk grubunun
Karnak yazfiina gre 2201 askerinin esir ahndrgr
belirtilir ki bu yazrtta esir ahnan halklar araslndaki en yksek orandr.l0 Bu bilgiye dayanrlarak Akavasha/Ekvesh'lerin Deniz Kavimleri
igerisinde en yksek sayrda asker grubu olmasr

nedeniyle nder unsur oldufu dahi ne


srhnektedir.l l Bu baflamda Hitit belgelerinde
Ahhiyawa olarak adr gegen lke ve halkrnrn
Akhalar ve Krta Yunanistan ve Ege adalarr
Mikenleriyle eqitli[i byuk nem tagrmaktadrr.
Geg Tung Qa[r'nda Batr Anadolu'daki varlrfr

'7

2 Wu.h.*unn 1998: 122.


3 Dr"*. 1993:21-26.
4 Zur"ugniri 1990: 496-497.
t *uOO 1986: 108.
6 Zu""ugnini 1990: 493-502.

Latacz 2001:49.

Barnelt 1975: 366-367; Sandars I 978:

I | 3-l I 4;
Barnett 1975 366-36'l; Sandars
I 978: I l3-1 l4; Lipinski 2006: 36-39
Faulkner, 1975, s:233.
Barnett 1975, s:367

Lipinski
9
10

ll

2OO6: 36-39.

A.g.e, : 367.

30
;

KUBABA. Arkeoloji

verilerl2 ve Hitit belgeleril3 ile

den

arkeolojik

ISUZ

kanrtlanan Ahhiyawa'nrn

)rek

Anadolu'da bir tehdit unsuru olan Arzawa halklarrnr krgkrrtan gizliden gizliye destekleyen bir
kimlik ile kargrmrza grkmaktadrr.14 Sz konusu

g9
nen
,dir.

Hitit lkesi igin Batr

1ek

yrllar igerisinde Piyamaradus rnelinde grld! gibi Ahhiyawa kralhfr, Hitit kargrtr isyancrlann srfrndrfr bir merkez halini almaktadrr.l5
zellikle Tung Qagr'run son yrlmrn son geyrefi

nln

Ahhiyawa

lk
itir.

ISE

- Hitit lkelerinin iligkileri agrsmdan


dikkat gekicidir. Ahhiyawa'nrn Batr

ttz

Anadolu'daki siyasi bir figr olarak Hitit kayttlannda gzkmesinin ardmdan politik bir simge
olarak Yakrndolu tarihinde adrnrn en son gegigi
M.. 1250 yrhdrr.l6 Hitit devleti ile Amumr
arasmdaki bir metinde adr gegen Ahhiyawa'nrn,

:e-

Hitit

.e-

Sausga-muwa'nrn

da

antlagmanrnlT ardmdan bir daha adr anrlmadrlt


ancak siyasi birlilinin bozularak Mrsrr Kaynaklannda Akavasha/Ekvesh olarak tanrmlanan,
topraklanndan aynlmak zorunda kalan ggmen-

et-

'nt
Len

m-

Ja

le

krah IV. Tuthaliya

ve Amumr kralt
arasrnda imzalanan

gi

lere dngtg gnilmektedir.l8 llyada'da

la
n

Troya savagrndaki savaggrlar arasrnda adr gegen

I-

tBah Anadolu'daki Miken varlrlr agrsrndan bknz.


Niemer 1998: l7-65; Mee 1978: 121-156; Mee 1998:
t37-t45.
Tawagalawa mektubu ve Madduwatta metninin igeripi

n
n

varlr[rnr sergilemektedir. Gterbock 1983: 133-138; Singer 1983:


agrkga Batr Anadolu'daki Ahhiyawa

205-217; Bryce 2010: 80-81.


Unal 2001: 249;Bryce 1989: 12.
Tavagalawa Mektubu olarak bilinen muhtemelen III.

Hattugili oldu[u tahmin edilen Hitit kraL tarafrndan


Ahhiyawa kralrna yazrlan mektupta nceleri yksek
rtbeli bir kigi olan Piyamaradus'un korsan faaliyetlerinde bulunr.rp yalmacrhk yaptrgr ve Hitit devletine ba!lt

bir vasal olan Lukka lkesine saldrrrlar dzenlediline


delinihrektedir. Mektubun asrl arnacr Gney batr
Anadolu'da korsan faaliyetleri yrten bu kiqinin bir an
nce yargrlanmak igin Hitit devletine iade edilmesiydi,
bu arnagla da Ahhiyawa lkesine baskr yarahna nitelifii
tagryordu. Gurney 2001: 49-50; Wachsmann 1998: 129
Strobel 2008: 196.

Sz konusu antlagma bazr aragtrrmacrlara gre, Hitit

tarafindan Ahhiyawa/Nlikenlere kargr koyulan bir


ambargo olarak nitelendirilmektedir. Cline 1991: l-9.

t8

Faulkner 1975: 233.

- Sanat

Tarihi . Tarih Dergisi

Akamas'rn19 Krbns-Minos tabletlerinde Dogu


Akdenizde ticaretle u[ragan srkr bir tccar olarak
gzkrken daha sonraki bir Linear D tabletinde

"Ilion'lu Akamas byuk dqman" olarak


nitelenmesi, Ahhiyawa'nrn ticaret faaliyetlerin-

bir anda Akdeniz'de bir istilacr harekete


dngmne kanrt gsterilebilir.20 nceden de
degindilimiz gibi Homeros un aktardr[r Akhalarrn Anadoluya sava$maya geliqleri bu gg olayrnrn edebiyata yansrmasr olmahdrr.
den

Miken Saraylannrn yrkrlmasrnrn ardrndan ilk


ggmen gruplann Batr Anadolu'ya gelerek
yerlegtikleri ve Burada gerek GH III C seramikleri gerekse mezarhklarda ele gegen buluntular
yoluyla gok kltrl melez bir yapr meydana
getirdikleri grlmektedir. Gerek Hellen gerekse
Anadolu'lu yerel ve Luvi unsurlannln etkilegimi
Mrsrr kaprlanna dayanml$ olan Deniz Kavimleri
halklannrn da temel niteliEini belirleyen ana
unsur olmahdr. Mountoy'un da Do[u Ege
adalannr ve Batr Anadolu kryrlannr esas alarak
delerlendirdili "The East West Anatolian
Interface" te GH III C'nin erken evresinde Batr
Anadolu'da bu ttirden bir zellikler gsteren bir
melez kltr igermektedir.2l II. Murgili'nin
Arzawa seferini igeren belgelerde adr gegen
Antik Puranda kenti ile iligkilendirilen Bademgedifii tepe22 , Miken sarayl soffasr dnemle
ilgili bilgi veren Anadolu'daki en nemli
merkezdir. Kent Hitit sonrasl yerlegmenin ardlndan bir anda byk bir g9 dalgasrnrn ilk yerlegim yeri haline gelmigtir. GH III C evresine
tarihlenen II. Katta demografik yapmrn defiqtilinin en byk kanrtrnr GH III C erken evreden
geg evreye kadar uzanan seramik vermektedir.
GH III C erken evresiyle baglayan seramikten
daha erken bir evreye tarihlenen seramik
bulunmamasr23 yerlegmenin Mrsrr'a kadar
giden Deniz Kavimlerinin ilk istasyonunun
Anadolu oldu$u gnign destekler niteliktedir.
Bu agrdan R. Merig'in de gr9 Bademgedifi
tepe'nin Puranda adryla Hitit tarafindan yrkrlma-

19 ilyadalt.822.
20 woudhuizen 2006:

2l

109.

Mountjoy 1998: 37 v.d

22 Hu*kins 2006: 115-116.


23 M..ig Mountjoy 2002:83
-

KUBABA - Arkeoloji - Sanat Tarihi - Tarih Dergisi

srnrn ardmdan Deniz Kavimlerinin geliqine


kadar yerle$ime uframadr[r ynndedir.2a

III

birlikte yeni dokuma yntemlerinin tanrndrgrnr


gstermektedir.32

C bagrnda gelen yeni yerlegimcilerin kentin sur duvannr onararak gglendirdikleri


grlmektedir.25 Kap formlan ve bezeme unsurlan ele ahndrgrnda ele gegen derin ganak, halka
dipli krater, tek tutamakh konik ganak pargalarr

Bademgedifi Tepe drgmda, Batr Anadolu'da GH


III C evresine ait materyal sallanan yerlegimler
arasrnda Kadr Kalesi yer almaktadrr.33 Ele
geqen seramiklerin Bademgedi[i Tepe buluntu-

Anadolu'da benzer bigimde bu kadar yofun GH

grlmktedir.3a Bununla birlikte Kadr


Kalesi'nde ele gegen GH III C seramiklerinin

Kente GH

GH III C orta ve geg evrenin tipik formlarr


olarak Lefkandi'de ele gegmektedir.26 Batr

larryla ciddi

benzerlik

tagrdrklarr

III C seramiginin

gafdagr Batr Anadolu Geg Tung Qa[r yerlegimlerindeki rneklerle ve gg rotasr zerinde bulunan

Tepe'nin Deniz Kavimleri olgusundaki nemini

Tarsus rnekleriyle yakm benzerliklere sahip


oldulu gzlemlenmektedir.35 Aydrn'rn Qine
ovasrndaki Qine-Tepecik yerlegmesinde ise yerli
seramiklerin gofunlukta oldu[u Geg Tung
Qa[t'nrn sonuna tarihlenen II. lb yangrn tabakasrnrn ardmdan II. la tabakasrnda GH III C
seramipin yofun ele gegtili grlmektedir.36
Limantepe yerlegmesinde de yeni gelen halklarr
igaret eden degipiklikler gzlenmektedir. GH III
C evresine tarihlenen yerlegimin 1. nolu katrnda
gok sayrda aynr dnemi igeren seramik ve
gogunlufu drtgen bigiminde bylik anrtsal
yaprlar agrla grkartrlmrgtrr. Ortaya grkartrlan
birbirine paralel iki yaprdan batrda olanrnrn
iginde GH III C seramik buluntularryla birlikte
bir ocak kalmfisr bulunmuqtur.3T Bu Miken
saraylannda grlen ocak yaprlarrnrn ggler
sonucu Anadolu'ya ulagtrfrnrn bir kanrtr olarak

ele gegtifi bir yerlegmeye


henz rastlanrlmamrg olmasr Bademgedifi
daha da aftrrmaktadlr.

Kazlarda ele gegen Byk bir Krater pargasl


zerindeki betimlemeler ise di[er rneklerden
farkh olarak oldukga dikkat gekicidir. ( Resim: I
) By-rik ihtimalle III. Ramses'in sekizinci yrhnda gergeklegen deniz savaglnln bir benzer tasvirini igeren betimlemede Deniz Kavimleri igin
tipik olan kuq baqh pruvaya sahip gemi ve
zerinde yine aynr rlyefte benzer gekilde tasvir
edilmiq olan mtzrak, kalkan ve sorguglu tyl
baghkh savaggrlar betimlenmigtir. Alt blmde
ise krekgiler yer almaktadrr. Mountjoy ikonografik zellikler ve Kos Seraglio2T rne[i gibi
benzer GH III C seramiklerindeki deniz savagr
sahnelerinin tarihlemeleri vasrtasryla krateri GH
III B ge9i9 ya da GH III C erken evreye
tarihlemektedir.28 Bu tarihlemenin esas nemi
dnemin Dogu Akdeniz'deki Deniz Kavimleri
gg hareketi ile gakrgan bir srece rast
gelmesidir.29 Bademgedigi Tepe'de yeni gelen
halklarr ifade eden bir diler malzeme de Krbrrs
ve Levant Blgesinde kargrlagtrlrmrz tipte
makara bigimli afrrgaklardrr.3O nceki evrede
grlmeyen bu tip makaralann Troya VII b2
katrnda srnrh sayrda ele gegtigi bilinmektedir.3l
Bademgedifi Tepe'de yeni halklarrn geligiyle

24 M"ri9200l:

28 Mol,.rtloy

2005: 424;

29 A.g.e,:424.
30 M..ig 2003:

3l

89.

XCVIII c-f

20ll:484.

figr I l.

Bl.g"r, 1958: 152. frgir 256,37.172;37.173.

boyunca

ilerleyen halklarrn Krbns ve hatta Kenan blgesine dahi bu mimari zellifi tagrdrlrnr

syleyebiliriz.38 Mimari ile baflanfih ele gegen


seramik ve buluntular sebebiyle GH III C' de
Miken etkinliginin arttrfr ve yerli retim Miken

seramilinin de artrg gsterdifi gzkmektedir.3e


Yine Limantepe'de ele gegen mekler iqerisinde
zellikle dalgah bezemelerin bulundufu kaplar

32
33
34
35
36

232.

25 M".ig - Mountjoy 2002:82.


26 A.g.e, : 83.
27 Mountjoy 2005: 425-426. levha

yorumlanabilirken Dogu Akdeniz

Yuru.-Lundau 20l0: 158.

Akd.ni.2007:35-70.
A.g.e,: 56.
e.g.e. : 35-70
Grr"l 2008: 135-136; Figr 6, 8 a-b-c; Gnel 2010:
25-49.

37 H. Erkunul 2008:97.
38 Bk z Voskos-Knapp 2008:
666; Karageorghis
276-82; Dothan 1998: 148-161.
39 H. E.kunul 2008: 99.

1998:

)z

KUBABA

III C dneminin

erken dnernini yani yeni


gelenleri yansrtmaktadrr. Bu bezeme stili ile
GH

ilgilr olarak Desborough, zellikle Miken saraylarrnrn yrkrmrndan sonraki evrelerde daha yo$un
kullanrldrfrnr belirtrnektedir.40

Antik Phokaia kentinde yaprlan kazrlarda

ise

Arkaik Athena Taprnafr'nrn dolgusu iginden GH


Ill C Erken ve Geg dneme ait serarnikler
grkarlrlmrgtrr.4l Ozellikle III C erken dneme
tarihlenen skyphoi yolun olarak ele gegmigtir.
42Phokaia'da ilk yerlegim alanr igerisinde ele

GI{ III C'ye tarihlenen, banyo teknesi


olarak nitelendirilebilecek olan byk, derin ve
genig kaplar (basin) ise agrkga Batr Anadolu'dan
Dogu Akdeniz'e dofru uzanan ggler ile iligkigegen ve

lendirilebilir arkeolojik buluntulann

bagrnda

gelmektedir.43 ( Resim: 2 )Bu tipteki Banyo


tekneleri, Krbns'ta yeni gelen halklan tanrmlayan Geg Krbns III A evresi ile birlikte grlmeye
ba$lamaktadrr.44 Enkomi, Hala Sultan Tekke,
Palaepaphos, Maa-Palaeokastro, KalavassosAyios Dhimitrios, Pyla-Kokkinokremos, Alassa-Paliotaverna, Kition ve Kourion-Bamboula
yerlegmelerinde ele gegen kiregta$l ve pigmig
toprak banyo tekneleri adada yeni bir kltrn
izlerini yansrtmaktadrr.45 ( Resim: 3 ) Deniz
Kavimleri g9 olgusu agrsrndan bakrldrfrnda ise
Batr Anadolu'da Phokaia'dan Do[u Akdeniz'e
kadar uzanan bir gg hareketinin nemli kanrtlanndan biri olarak nitelendirilebilir olmahdrr.

Krta Yunanistan'daki Mikenler ya

da

Homeros'un Akhalan, olarak adlandrrabilecelimiz halklar topraklarrndan aynlarak Anadolu'ya


ayak basmalan ve. Anadolu'da kaldrklan srece

Anadolu halklanyla bulunduklan yakrn iligkiler


sonucunda kltrirel etkilegimde bulunarak melez
bir kltr ortaya koymug olmahdrrlar.46 Hellen

Arkeolqii - Sanat'larihi

Tarih Dergisi

Anadolu'lu yerel ve Luvi unsurlannrn etkilegimi Mrsrr kaprlanna dayanmrg olan Deniz
Kavimleri halklannrn da temel niteligini belirleyen ana unsur olmahdrr. Arkeolojik olarak kanrtlanan Miken feleri ve Filolojik olarak kanrtlanan Luvi unsurlan igeren Lukka halkrnrn gq
hareketi igerisinde zikredilmes;47 gok uluslu bir
yaprnrn gglerde rol oynadrfrnr gstennektedir.
Miken istilactlarrn Batr Anadolu'ya geligi ile
Anadolu etkilerini bnyelerine kattrklan gr1,

mektedir.

Miken saraylarrnrn yrklmrnrn ardmdan gEIerdeki Anadolu etkisinin gzlenebilecefii ve Kcnan


blgesindeki son istasyonlar ile paralelliklerin ve
yakrn benzerliklerin grlebildigi ve Deniz
Kavimleri g9 agrsrndan irdelenebildifi kugkusuz en nemli merkezlerden birt P anaztepe' dir.
iki evreli Mezarhk alanrnda brrinci evrede
pithos, testi-gmlek, sanduka, oda ve kompozit
olarak nitelendirilen farkh mezar tarzlan grilrken, ikinci evrede tholos yaprlar
grlmektedir.48 1991 yrhnda ortaya grkarlrlan
ve mezarh$rn tmnde irili ufakh taglardan
olugturulmug bir platform ise byuk nem arz

etmektedir.49 Qnk

bu mimari

unsur

Panaztepe'ye yabancr bir kltnin izlerini


yansrtmaktadrr.50 Bu agrdan ele gegen farkh
mezar anlaytglan vasrtasryla Tung Qalr'nrn
sonunda blgeye farkh etnik unsurlann geldifi
agrkga grlmektedir.5l Mezarda, pithos evresi
olarak tanrmlanan katrn tarihlemesi de GH III B
/ GH III C Erken'e tarihlenmektedir.s2 Panazte-

47 Fuulkne, 1975:233;

Sandars 1978: 107 ; Woudhuizen

2006:43.
48

A. Erkanal 2008:73 vd; A. Erkanal 1992:441-455; A.

Erkanal 1993: 495-502; A. Erkanal 1994:461-466;


A. Erkanal - Grler 2003:227-232.
40

49

Desborough 1964: ll-12.

4l Ozy![it 2006:
4.,
43
AA
TA

4-7 5.

Qizim 3.

Anadolu'da ilk kez kargrlagrldrgr belirtilmektedir. A.


Erkanal 2O0l: 272.

Ozyipit 2005 : 44. Q.izim 4-5.


Ozyipit 2005 : 44. Qizim

Karageorghis 2000: 266-270; 2002:

90

Voskos

50

A. Erkanal 2008:76.

51

Panaztepe'de gn rgrfrna grkarhlan farkh tip mezarlar,

Knapp 2008: 666.

Mountjoy'un szrin etti$ Geg Tung Qagr'nda Ege

Karageorghis 2000:266-2'70; Figr 13.16, 13.17, 13.18;

Adalan ve Batr Anadolu kryrlarrnda olugan melez


kltni kanrtlar niteliktedir. Mountiov 1998: 37.

Karageorghis 2002: 90-91 ; Figr I 8 l.


46

Panaztepe'de M.O. Ikinci Binyrhn son geyreline


tarihlenen bu trdeki bir mezarhla hem Ege hem de

Mountjoy 1998:

37.

52

A. Erkanal 2008:

80.
JJ

{
t
KUBABA

Arkeoloji - Sanat Tarihi - Tarih Dersisi

pe Kaztlarnda gok sayrda ele gegen pithos ve


testi-qmlek mezar rnekleri benzerlerinin,
Kenan Blgesindeki M.. 12 yzytl yerle$melerinde ele gegmesi ise zerinde durulmasr gereken bir diler noktadrr. Bu trdeki mezarlar Tell
es Saidiyeh yerlegmesinden gelmektedir. Yerle-

gim yerindeki mezarhkta 37 adet qift pithos


gms ele gegerken, Bununla birlikte 52 adet
testi-qmlek gms bulunmugtur.53 Te| Zeror

ise 60 adet kt durumda gift


pithos gms ele gegmigtir. Yine Tell el
Farah'ta, Jezreel Ovasrndaki Kfar Yehoshua'da
yerlegmesinde

ve Israil kryrsrndaki Tel Nami'de bu trde gm-

Anadolu iginse bir o kadar tanrdrktrr.59 Bylece


Deniz Kavimleri tarafindan Anadolu'daki kltr
ahgveriqiyle Kenan blgesine Anadolu'lu bir
gelenelin getirildigi sylenebilir.60 Gonen, farklr
bir grgte bulunarak sz konusu gelene[in Hitit
Anadolu'sunda yaygrn oldufiunu bu agrdan Tung
Qalr'mn sonunda Hitit lkesinin yrkrlmasr ardrndan az sayrda Hititli mltecinin Kenan blgesine
ulagmrg olabileceklerini belirmektedir.6l Yine de,
her gekilde Kenan blgesindeki bu yeni gm
gelenefi Tung Qalr'nrn sonunda Anadolu'da
geligen gE hareketine ballanmaktadrr. Batr
Anadolu'da Sardis kentinde bu trdeki gm

ler gzkr. Dikkat geken paralelliklerden bir


tanesi Panaztepe'de yeni dofimug bebekler igin

gelenefi M.O. 3. binyrla kadar

kullanrlan gmlek gm anlayrgmm Kenan


blgesinde de gzlemlendigidir. Tell es

geyre[inde ilk kez ne srmg oldufu vehalabazt

Saidiyeh'de bu trden 52 adet igine bebek koyulmug gmlek gm bulunmu$tur.54 Fakat, Pithos
gm gelenefinin Kenan blgesinde yok denecek kadar az ele gegti[i bilinmektedir.55 Buna

Memeptah'rn beginci hkmdarhk yrhnda Mrsrr

kargtn yan yana yerlegtirilmig bu ttirdeki gift


pithos gelenelinin tam olarak yansrmalanndan
biri Anadolu'da Harmanren'de grlr, A3 ve
,46 adlr mezarlar iki kpten olugmaktadrr.56
Benzer rnekler Baklatepe5T ve Pitane58 'de de
ele gegmektedir. Grldg gibi Kenan blgesine bu gm geleneli oldukqa yabancryken

53 T"ll

es Saidiyeh mezarh!rnda ele gegen

birbronz krlrcrn

yakrn paralelinin Miletos Delirmentepe'de

ele

geriye

gitmektedir.62 Maspero'nun 19. yzyrhn

aragtrmacrlar tarafindan kabul

son

gren

lkesine kargr saldrn hareketine katrlmrg olan


Sherden halkrnl vokalizasyondaki benzerlik dolayrsryla Sardis kentiyle egleglendiriliyor olmas163
, pithos gm gelenelini Kenan blgesine Sherden halkrnrn getirdi[i fikrini kuvvetlendirmekte
ve dolayrsryla Sardis kentinin Deniz kavimlerinden biri olan Sherden'lerin anayurdu olabileceli
savrnr ortaya grkarmaktadrr. Buna ek olarak
Sardis'te bulunan GH III C seramiEi de bu varlrEr
de

stekl erne ktedir. 6'l

Bir difer strinde durulmasr gereken konu, Tunq


Qafr'nrn son yrllarrnda Panazlepe nrelinde
grlen fakat Bah Anadolu'da Saray sonrasl
dnem igerisinde srkga kargtlagrlan Oda mezartholos yaprlandrr. Panaztepe Geg Tung CaEr

geqnresi. Batr Anadolu kkenli gq hipotezini destekler

niteliktedir Niemeier 1998: 39.

54 Trbb 2ooo:

186

55 TL,bb 2000:

186.

56 rruit 1994: 155.


57 Buklut"p.'d. Rorna yaplsr
iqerisinde

59 Pitho, gm gelenelinin tarihi


Anaclolu'cla

cle

geqen

60 Pirho, gmlerin igcrisindeki gnr hcdiyelerinin iki

kabartma bant bezenreli kpn afzrnrn doguya dnk

blgedeki paralclli$ dc dikkat gekicidir. Gerek Panaz-

olarak igerisindc 2 bebek iskcleti bulunmugtur. Mczar'

tcpe ve Baklatepe rncklerinde gereksc Kenan blge-

egyalan arasrnda yer alan kgk testiye gre nrezar'

sindcki gmri hcdiyelerinde bcnzer egyalar olarak silah,

yizyia tarihlendirilmektedir. H. Erkanal 1999:338; Ozkan H. Erkanal 1999: 16-17.

M O. 13.

brqak, takr, kgk gmlek ve

Ozkarr

yerlegtirihn iqtir'.

58 Pitun"'d. 19. yzyrlda Osrnan


Hamdr bey tarafindan
yaprlan kazrlarda Pithos biqirnli mezarlar ile birliktc
yerli monokrom retim serami[in drgrnda ahtapot
bezemelr zengi kulplu miken kannesi ele geqmigtir.

Ozgnel 1983:705.
34

E.1 .Q.'ye

kadaruzanmaktadrr. Bknz. Uhri 2006: 245-250.

6l

Gon"n 1992:30.
62 Hunf,l,unn 1983: l7- tli.

63 M." 1978.144.
64 M"" 1918: 144

scarabe'ler

KUBABA - Arkeoloji - Sanat Tarihi - Tarih Dergisi

mezarh|rna bakrldr[rnda

masyon

II.

evrenin hem inhu-

hem de kremasyon uygulanan

tholos'lardan olugtufu grlmektedir. Mezar


yaprlarrnda farkhhklar grlmekle birlikte krsa
dromos'lu tholos'lar ile oda mezarlar en yaygln
olanlandr. Yaprlann tarihlemesine bakrldrlrnda
rnegin kareye yakrn drtgen planh CO Oda
mezar\ igerisinde bulunan skarabe'ye gre M..
12 yzyia kadar uzanmaktadrr.65 Tarihlemeler
Panaztepe'de gnilen bu iki rnefin Deniz

olan Baklatepe'deki uzun dromoslu dikdrtgen


oda mezar da igerisindeki gok sayda Miken

seramik buluntularryla aynl

dneme

tarihlenmektedir. 73 Yine benzer mezar yaprlan,


MskebiTa ve Milas Pilavtepe'de75 de gn
tgrlrna grkartrlmrgtrr. Mskebi'de GH III C erken
evreye tarihlenen seramik buluntularrT6 yoluyla
yeni gelen halklarrn varhlrndan sz etmek
mmkn gzkmektedir. GH III C baglannda

drlgen planh tag rg oda mezar yaprlannrn


dafirhmrna bakrldrfrnda, Baklatepe6T ve Miletos

Batr Anadolu'ya ggmenler tarafindan ilginin


yolun oldu[unun bir diger gstergesi Hacrgebeg
Tepe'dir. Yaprlan yzey aragtrrmalan burada GH
III C'ye tarihlenen bir mezarhlrn bulundugunu
gstermektedir.TT Birbirine yaklagrk 6 km.
mesafedeki Baklatepe ve Kolophon mezarlarr
nedeniyle de blgeye yakrn bir yerlerde bir GH
III C merkezi oldulu tahmin edilmektedir. Tm
Cumaovasrna hakim olan ve tam bir gehir karakteri tagryan Kocabag Tepe'den bakrldrprnda hem
Baklatepe hem de Kolophon'un agrk bir qekilde

De[irmentepe'de bulunan dromoslu ve kareye


III B ile G H III C
dnemine ait gm hediyeleri banndrmasr
tarihlemeyi kolaylagtrrmaktadrr.68 Kolophon'da
ise 1922 yrlrnda yaprlan kanlarda dairesel mezar
odalr ve krsa dromoslu bir tholos mezarrn ortaya

Anadolu'nun iq kesimlerine uzanan vadi ve


dofal yollan kontrol altrnda tutmasr nedeniyle
tam anlamryla bir yerlegim karakteri gizmektedir. Tm bu zellikleriyle Kocabag Tepe, Bakla
Tepe ve Kolophon'daki GH III C mezarlannrn

Kavimleri gq

ile ilintili oldu[unu a9rkga

gstermektedir. Krta Yunanistan'da nceki GH

III A
genig

- B evrelerinde Tholos ve oda mezarlarrn


bir da[rhmr sahip oldulu gzkrken GH

III C ile birlikte tholos gm anlayrgrnrn nadir


olarak grldg fakat oda mezarlann hala
yaygrn olarak kullanrldrfir bilinmektedir.66 Batr
Anadolu'da GH III C' ye tarihlenen bu trde

yakrn planh oda mezann GH

qrkarlrldr[r ve

giziminin

yaprldrgr

bilinmektedir.6g Huxley sz konusu mezarrn


tarihlemesini GH III B ya da III C'ye vermekle
birlikte M.O. 13. yzyrhn sonunda Kolophon'a

yerlegen Akha'lara ait

olabilecegini
belirtmektedir.T0 Sandars ise Kolophon buluntu-

lan arasrnda yer alan bronz brgafr "Class H


swords : Siana Group Bronzes" igerisinde
srnrflandrrarak7l ve Rodos - Ialysos'taki G H III
B-C evresine koyulan mezar buluntulan iqeri-

sindeki brgakla kargrlagtrarak Huxley'in tarihlendirmesiyle


eEitlik
kurmaktadrr.
T2Kolophon'daki oda mezarrn yakrn paraleli

grlebildigi

ve

hem denize hem

de

sahiplerine ait olmasr gerekrnekteT8 ve bundan


yola grkarak blgedeki difer yerlegimler rqr[rnda
Deniz Kavimleri tarafindan gelip yerlegilmig bir
GH III C merkezi olmahdrr.
Tekrar GH III C dneminde kargrlagtr[rmrz oda
mezar tipine dnersek, Krta Yunanistan ve sonrasrnda Batr Anadolu'da grdgmz bl mezar
tipinin yakrn benzerleri Kenan blgesi kryrlannda kargrmrza grkmaktadrr. Tell el-Farah yerlegmesindeki drtgen planh oda mezarlara bakrldrlrnda Kenan blgesi'nin nceki dnemlerinden
farkh bir tip olarak karqrmrza grkarak Kenan

mezar gelenefine uymamaktadrr.T9 "500"


Mezarhpt olarak tanrmlanan 542, 552. 562, 532

65

A. Erkanal 2004:247; 2008:

66

Desborough 1964: 33-34.

73

Ozkan

74

67

72

H. Erkanal 1999: 14-16.

Ozgnel

198'7

: 536-543; 1983 : 132-734

Benter 2010:343-354..

Bridges 1974: 264-266.

IO

Ozgnel 1996: 176-177; tafel 18.5, 21.4,22.1

Huxley 1960:39

77

A. Erkanal 2008:

78

Ozkan-Erkana\ 1999: 11.

69

'71

H. Erkanal 1999: 14-16.

Ozkan

75

68

'70

74.

Erkanal 2004: 24'7, dn.2; Niemeier 1998: 33-34.

Sandars 1963: 140.

Ozgnel 1983:121.

79 Wuldb"r. 1966:

83.

334

KUBABA - Arkeoloji - Sanat Tarihi - Tarih Dergisi

ve 544 nolu mezarlar bu tipte ve Filistin halkr ile


iligkilendirilerek Filistin mezarlan diye tanrm-

lanmaktadrrlar. ( Resim: 4-5 ) Yine Tell elFarah'ta daha kgk boyrtlu, basamaklr

dromoslu ve drtgen oda mezarlann bulundulu


900 Mezarh!r'nrn, 500 mezarhlrnrn ncl

oldu[u varsayr lmaktadrr.

8o

Batr Anadolu'daki drtgen planh oda mezarlarla


yakrn paralelligi bulunan Tell el- Farah mezarla-

rrnr Waldbaum, Krta Yunanistan'daki Myken


paralelleri ile karqrlagtrrarak8l bu mezarlann
D ent z Kavimleri igerisindeki farkh dnemlerde
g9 etmig halk gruplanna ait olabilecefini
belirtmektedir. 900 rnezarhfrndaki yedi mezar
daha erken bir evreye yani Merneptah dnemindeki ilk g9 hareketiyle iligkilendirilirken 500
mezarlrfrndaki beg adet mezar igin ise III.
Ramses dnemindeki halk gruplanyla ilgi kurulmaktadrr. M.O. 12. yzyrlrn ortasl - 10. yzyrhn
bagrna tarihlenen 500 mezarhgr igin verilen en
erken tarihin M.O. 115082 olmasr Kenan blgesine gelen Deniz Kavirnlerinin geliq tarihiyle de
korelasyon igerisindedir. Grld[ zere Batr
Anadolu'da da karqrmrza grkan bu rnezar tipi
gglerle kgk gapta degiqiklikler gstermesine
kargrn genel formunu komyarak Filistin krytlarrnda yeni halk gruburru temsil eden gm
anlayrgrnrn ilk rnekleri olmugtur.
Tung Qa[r'nln sonu ve Demir Qa[r'nrn baglangr-

cr ile Filistin blgesindeki Ege ve Anadolu


unsurlarrnrn etkinlifindeki artrg Batr
Anadolu'daki yerlegimlerin daha incelikle
irdelenrnesinin gereklili[ini ortaya koymaktadrr.
Bu agrdan Panaztepe'de ortaya qrkarlrlan ve
Kenan blgesi gm gelenefi ve daha do!rusu
Deniz Kavimleri ggyle ilgisi bulunan mezarhk
ve buluntulan rgrfmda konuya yaklagtr[rmrzda
Hermos vadisini ykseklerden kontrol eden bir
noktada yer alan Larisa'nrn Panaztepe ile iligkisi
de konunun zerindeki sis perdesini aydrnlatabilecek niteliktedir. Larisa'da bulunan Buruncuk

80

81

82

kalesi M.. ikinci binyrl iqerisinde blgede


by1ik bir stratejik neme sahiptir. Burasr gney-

den Smyrna ve doludan Manisa bopazt ynnden gelen yollann kuzeye gitmek zere birlegtifii

kavgak noktasr zerinde bulunmaktadrr.83 Bu


agrdan yeni gelen halklarrn Larisa'yr yerlegmek
zere ya da krsa sreli konaklamak zere segmesi makul gzkmektedir. Bademgedifi Tepe ve
Kocabag Tepe rneklerinde de grldg gibi
saray sonrasr gglerle Batr Anadolu'ya ayak

basan halklann bu gibi yksek noktalardan


blgeyi ve yollarr kontrol altrnda tutabilecek
stratejik merkezleri tercih ettikleri grlmektedir. Homeros'un Troya Savagr srrasrnda
Troya'hlara yardrm etmeye giden Pelasglar

olarak tanrmladrfir Larisa

tanrmladr[r Pelasglara ait olabilecegi grg


gokta yanhg gzkmemektedir. Onceden de
szn ettifimiz Troya Savagrnrn ashnda Tung
Qalr'nrn sonundaki bir halk hareketlilifini ifade
edigi noktasrnda, Pelasglann da Tung Qa[r'nrn
sonunda gg hareketine katrlan halklardan biri
olmasr mmkndr. Zaten

ilI.

Ramses'in Seki-

zinci yrlr yazftnda Mtsrr'hlann86 Peleset'ler


olarak tanrmladr[r halklann da Pelasglar olmasr
birgok aragtlrmacr tarafindan makul gninmektedir. Woudhuizen, Filistin halkrnrn kkeni ile
ilgili olarak edebi gelenekte Girit adasr ya da
Lidya blgesi'nin do[rulufiunun kabul edilmesi
halinde Hellen Kaynaklanndaki Pelasg'lann da
Filistinliler (Peleset) olarak tanrmlanabilece[ini
belirtmektedir. Peleset halkrnrn Do[u Akdeniz
kryrlanna geligi ile ilgili olarak ta kkeni agrsrndan kimi aragtnmacrlar Batr Anadolu ile
iligkilendirmektedir.8T Mrsrr yazrtlarrnda Deniz
Kavimlerini tanrmlayan srfatlar da incelendi[in"denizin ortasrnda". "denizin
de

83

Doger

1998:

84

Ilyada

It

nolu mezarlar.

85

OzgLnel 1983: 541 dn.23

Kargrlagtrrma igin bknz. Waldbaum 1966: 335-336.

86

Woudhuizen 2006: 99..

A.g.e, : 334.

87 Bry..

Waldbaum 1966: 337-338. 920-905-902-914-936

halkrnrn84

Panaztepe'yi Ege denizine agrlan bir liman yeri


olarak kullanmrE olmasr durumunda8 5 tnezarlannda Homeros'un Larisa'nrn yerli halkr olarak

840-843.

338

KUBAtsA. Arkeoloji - Sanat Tarihi - Tarih Dergisi

lkelerinden"88, "denizin halklanS9, gibi tanrmlamalann Pelasg isminin kelime anlamrna


benzer bir ifadeyi igermesi de zerinde durulmasr gereken bir olgudur. Pelasg kelimesinin
anlamrnrn deniz kelimesi ile iligkili oldufu ve
denize de$in, denize kadar anlamrna geldi[i
bilinmektedir.90 Hatta Hellenler kendilerinden
nce Ege uygarhfirnr kuranlara Pelasg yani
"Deniz Halkr" diyorlardr.9l Mrsrr'r istilaya
girigen Peleset ve difer Deniz Kavimlerine de
yakrn bir srfatm yklenmesi dikkat gekicidir.g2
Strabon'un93 da Pelasglan daima gok dolagan
ve gabuk gg eden bir halk olarak tanrmlamasr
da Peleset-Pelasg egitligini desteklemektedir.

Pelasg soyundan gelen

Larisa'hlann
Panaztepe'yi Ege Denizi'ne agrlan bir liman
kenti olarak kullandr[r grg Panaztepe'de
gmlerini yapmalanyla da desteklenmekle
birlikte esas olarak Kenan blgesindeki Filistin
varlrfr ve yerlegmeleri ile Larisa lPanaztepe
arasrndaki baflantrnrn en byk kanrtlanndan
biri ele gegen bir mhrdr. Panaztepe CD
pithosunda bulunan gapa (anchor) gekilli piramidal 9 yzl taq mhnin94 Kenan blgesinde
Filistin yerlegrnelerinde grlen ve M.O. 12-ll
yzyia tarihlenen rnekleri vasrtasryla Deniz

Kavimlerine ait

olduklarrnr

sylemek

mmkndr.95 (Resim:6-7) Bu veriler hem


Anadolu'dan Filistin blgesine kadar uzanan bir
g9 yksnn gergekgi kanrtlan olarak niteleneceli gibi Mrsrr'a yaprlan seferin ardrndan ata

topraklarrna dnen halklann geri dngnn de


belgesi olabilir. Hellen gelenefinde Odysseia ve
Aeneas destanlarrnda anlatrlan kahramanlann

topraklanna dng yklerinin bu agrdan


Anadolu'da ele gegmig olan Filistin mhrne

dayanarak Filistin'den Anadolu'ya dnen halklarrn geriye dng yksnn de Hellen edebiyatrna Odysseus ve di[er kahramanlann ykleri
olarak yansrmr$ olabilecepi olasr gzkmektedir.
Tm bilgiler rgrfrnda Panaztepe ve gevresinden
Tung Qalr'nrn sonunda ayrrlmrg olan halklann,
Mrsrr yazrtlannda Peleset'ler olarak tanrmlanan
Deniz Kavimleri olmasr yksek bir ihtimaldir.

Itamar Singer'in 1988 yrhnda

yayrnlanan

"Origin of the Sea Peoples" adh makalesi uzun


uzadtya Deniz Kavimleri'nin kkeni zerine
yolunlagrrken Peleset/Filistin Pelasg egitli!i

ekseninde konuya yaklagarak

nceleri

Maspero'nun da ne srdf gibi sz konusu


halklann Batr Anadolu'lu olabileceli ynnde
bir tartrgnarun zerinde durmugtur. Singer'in
zellikle Homeros'a baflr kalarak gglendirdigi
savrnln yanmda o yrllar igin Batr Anadolu'da
gergeklegen kapsamh arkeolojik incelemelerin
eksiklifinden derl yanarak ancak Miletos, Msgebi ve Iassos'taki Miken varhlrnr mek gstererek konuya yaklagmasr ile srnrrh kalmrgtrr.
Gnmzde ise Batr Anadolu'da yaprlan sistemlt kazr gahgmalan sonucunda elde edilen bulgu-

lar ile saray soffasr dnemin Bafl Anadolu'da


arkeolojik aqrdan daha detayh bir bigimde
izlenebilmesi saflanmrgtrr. Bu noktada son yirmi

yrllrk sregte Deniz Kavimlerinin ilk istasyonu


olarak niteleyebilece{imiz Batr Anadolu'nun
Kenan kryrlarrnda son bulan gg yolculuklarrnda
nemli bir kilometre tagr oldulu tm yeni bulgular ve yakrn zamanda yaprlacak aragtrrmalar ile
daha da pekiqecek gibi gninmektedir.

88 Sundu.. 1978: 114.


89 Furlkr", 1975: 233.
90 Tho*pron 1988:191.

9l

Huliku-u, Bahkgrsr 1973: 78.

92 D"nirKavimlerinin Mrsrr'a yaptrfir saldrrrya benzer bir


seferi Mrsrr'a yaptrlrnr anlatan Odysseus 'un ata
topralr Ithake igin Homeros' ta "denizle gevrili"
srfatrnr kullanmaktadrr. Odysseia

93 Strabon XIII

387.

3.

94 A. E.kunul 2008:80; 2001:210-27i^.


95 K".l 1994:21-35.

KISALTMALAR

ve

KAYNAKCA

AKDENIZ 8.2001: "Kadrkalesi Kazrsr Miken


Buluntulan",Ege niversitesi Arkeoloji
Dergisi,IX: 35-70.
BARNETT R. D. 1975: "The Sea Peoples," in
CAIJ lIl2, Cambridge: 359-37 8.

BENTER M. 2010: "Milas'taki Pilavtepe


37

KUtsABA - Arkeoloji - Sanat Tarihi - Tarih Dergisi

ERKANAL, A. 2001: "1999 Panaztepe Kazrsr


SonuElan." 22.Kazr SonuElan Toplantrsr I:

Miken oda mezart". T.T.K.. Belleten


LXXIV: 343-354.
BLEGEN C. W. -. BOULTER C. G CASKEYJ. L. - RAWSON M. 1958:
"Troy IV. Settlements VIIa, VIIb and VIII",
Princeton.

269-273.

ERKANAL A. - GRLER B.2003: 2001 yrh


Panaztepe Kazrlan, 24. Kazr SonuElarr I:

221-2

BRiDGES R.A. 1974: "The Mycenaean Tholos


Tomb at Kolophon", Hesperia 43:264-266.
BRYCE T. 1989: "The Nature of Mycenaean
Involvement in Western Anatolia". Historia
38: l-21.
BRYCE T. 1998: The kingdom of the Hittites,
Oxford.
BRYCE T. 2010: Tarih, LuvilerAnadolu'nun
gizemli halkr, der. H. C. Melchert, Qev. B.
Baysal - Q. Qidamh, Istanbul: 41-119.

ERKANAL A. 2008: "The Late Bronze Age


Cemeteries of Panaztepe", Batr Anadolu ve
Do[u Akdeniz GeE Tung Qa[r Kltrleri
Uzerine Yeni Araqtrrmalar, ed.

A.Erkanal-kt, S. Gnel ve U. Deniz,


Hacettepe Universitesi Yayrnl, Ankara:
69-90.

ERKANAL H. - zkan T. 1999: "1997 Bakla


Tepe Kazrlart",2O. KST I: 331-355.
ERKANAL H. 2008:

CLINE E. 1991: "A Possible Hirtire Embargo


against the Mycenaeans", Historia 40: I-9.
DESBOREUGH R. d'4.1964: The Last
Mycenaeans and Their Successors.

GeE Tung

Qa[r'nda

Liman Tepe, Batr Anadolu ve Dolu Akdeniz


Geg TunE Qa$ Kltrleri Uzerine Yeni
Aragtrrmalar, ed. A.ERKANAL-Okt, S.
Gnel ve U. Deniz. Hacettepe niversitesi
Yayrnr, Ankara.

FAULKNER R.O. 1975: "Egypt: From the


Inception of the Nineteenth Dynasty to the
Death of Ramesses III". CA}lIII2. Cambridge: 217-251.

DOER E. 1998: ilk iskanlardan Yunan


iqgaline kadar Menemen ya da Tarhaniyat

Tarihi,Izmir.
DREWS R. 1993: The end of the Bronze Age
Changes in Warfare and the catastrophe ca.
1200 BC., Princeton. Princeton University.
:

DOTHAN T. 1998: "Initial Philistine Settlement: From migration to Coexistence",In


Mediterranean peoples in Transition.
Thirteenth to early Tenth Centuries BCE,
Jerusalem: 148-161.

ERKANAL 4.1992: "1990 Panaztepe Kazrsr


SonuElan." 73.Kan Sonuglan Toplantrsr I:
447-455

GONEN R. 1992: Burial patterns and cultural


diversity in late Bronze Age Canaan.
GURNEY O.R. 2001: "Hititler" Dost Yavrnlarr.

GUNEL S.2008: "Qine-Tepecik Kazrlan ve


Blge Arkeolojisine Katkrlarr" Batr Anadolu
ve Do[u Akdeniz Geg Tung Qa[r Kltrleri
Uzerine Yeni Aragtrrrnalar, ed.
A.Erkanal-Okt, S. Gnel ve U. Deniz,
Hacettepe Universitesi Yayrnr, Ankara:

r29-t39.

ERKANAL A. 1993: "1991 Panaztepe Kazrsr

GUNEL S.2010: "Mycenaean cultural impact

SonuElan." 14.Kazr SonuElan Toplantrsr I:

on the Qine (Marsyas) plain, southwest


Anatolia: the evidence from Qine-Tepecik",
Anatolian Studies. 60: 25-49.

495-502.

ERKANAL A. 1994: " 1992 Panaztepe Kazrsr


SonuElan." 15.Kazr SonuElan Toplanilsr I:
46r-466.

GUR B. 201 I : "Yakrndofu daki Kriz Yrllarr ve


Anadolu'daki Kurakhk - Krthk, Gs

KUABA

Olgusu", Arkeoloji Sanat dergisi - Sayr 137:

6t-15.

Arkeoloji - Sanat Tarihi . Tarih Dergisi

Etudes.In Revue Critique d'Histoire et de


Litterature: 8l-86.

GTERBOCK H.G. 1983: "The Hittites and


the Aegean World: part 1, The Ahhiyawa
Problem Reconsidered", AJA 87: 133-138.

MEE C. 1978: "Aegean Trade and Settlement


in Anatolia in the second millenium b.c.".
AS 28: 121-156.

Halikamas Bahkgrsr 1973: Hey Koca Yurt,

MEE C. 1998: "Anatolia and The Aegean In


The Late Bronze Age", I37-145.

Bilgi Yayrnevi.

HAIWKNS J.D. 2006: Puranda

Purpur,

Purpurschnecke, Reallexikonder Assyriologie und Vorderasiatischen Archaologie.

HOMEROS 1996: Odysseia, Can Yayrnlan.


HOMEROS 1999 : ily ada Can Yayrnlarr.

HUXLEY G. L. 1960:Achaeans and Hittites.


Oxford.

MERIE R. 2001: "Metropolis Yakrnrndaki


Hitit Qa[dagr bir Arzava Kenti", Izmir Kent
Kltr Dergisi (Journal of City Culture,
Special Issue on Archaeology), Izmir:
230-234.

MERIQ R. 2003: Excavations at Bademgedi[i


Tepe (Puranda) 1999-2002: A Preliminary
Report for Istanbuler Mitteilungen 53:
79-98.

KARAGEORGHIS V. 1998: "Hearths and


Bathtubs in Cyprus: A "Sea Peoples"
Innovation?", In: Gitin,S ., Mazar,4., and
Stern, E. (eds.) Mediterranean Peoples in
Transition: Thirteenth to EarlyTenth Centuries bce. Jerusalem: 276-282.

KARAGEORGHIS V. 2000: "Cultural Innovations in Cyprus Relating to the Sea PeopIes", , in E. D. Oren (ed.), The Sea Peoples
and their World: A Reassessment , Philadelphia: 255-280.

KARAGEORGHIS V. 2002:Early Cyprus:


Crossroads of the Mediterranean.
KEEL O. 1994: Philistine 'Anchor'Seals.IEJ

44,1994: 2l-35.
KNAPP A. B . 1 986: Copper Production and

Divine Protection: Archaeology, Ideology


and Social Complexity on Bronze Age
Cyprus, Gteborg.
LATACZ J.2001: Homeros: Batmrn Ilk Ozanr.
Darmstadt; Homer Kitabevi.

LiPiNSKi E. 2006: On the Skirrs of Canaan in


the Iron Age : Historical and Topographical
Perspectives, Orientalia Lovaniensia
Analecta - OLA 153 Peeters Publishers.
MASPERO G. 1873: Review of F. Chabas's

MERIQ R. - Mountjoy P.A. 2oo2:"Mycenaean


Pottery from Bademgedili Tepe(Purunda)
in Ionia: A Preliminary Report", IstMitt 52:
79-98.

MOUNTJOY P.A. 1998: "The East


Aegean-West Anatolian Interface in the
Late Bronze Age: Mycenaeans and the
Kingdom of Ahhiyawa", AnatSt 48 33-61

MOUNTJOY P.A. 2005: "Mycenaean


Connections with the Near East in LH IIIC:
Ships and SeaPeoples",In: Laffineur, R.
and Greco, E. (eds.) Emporia:Aegeans in
the Central and EasternMediterranean:
Proceedings of the 1Oth International
Aegean Conference. Athens, Italian School
of Archaeology, 14-18 4pri12004. Li'ege.

MOUNTJOY

P. A. 2011:"4 Bronze Age ships


from Ashkelon with particular reference to
the Bronze Age ship from Bademgedili

Tepe", AJA I 15: 483-488.

NIRMER W.D. 1998: "The Mycenaeans in


western Anatolia and the problem of the
origins of the Sea Peoples"," in S. Gitin, A.
Mazar, and E. Stern (eds.), Mediterranean
Peoples in Transition: Thirteenth to Early
Tenth Centuries BCE: In Honor of Professor
Trude Dothan, Jerusalem: 7l-65.

KUBABA

Arkeoloji - Sanat Tarihi - Tarih Dergisi

OZGUNEL C. 1983: "Batr Anadolu ve igerlerinde Miken etkileri", Belleten XLVII:

Ankara: 193-208.

697-743.

ZCNgr C. 87: "SelEukArkeoloji Mzesinde saklanan Miken Pyxisi ve dgndrdkleri", Belleten, vol. 51: 535-541 .
ZCNBI- C.1996: Mykenische Keramik in
Anatolien, Asia Minor Studien Band 23,
Bonn.

ZfaN T.

- Erkanal H.I999: Tahtah barair


kurtarma kazrsr, izmtr.

ziSef M.94: "1993yrh

Harmanren

Mezarhk kazrsr." 16.Kazr Sonuglan


Toplantrsr

zyiir

Il:

I53

-17

4.

. zoos: *2003 yrh phokaiaKazr

Qalrgmalarr." 26. Kazr Sonuglan Toplantrsr


II: 43-50.

zyiir

.zoo0: "2004yrh phokaiaKazr

Qalrgmalan."

2'7

-Kazr Sonuglarr Toplantrsr

II:73-88.
SANDARS N.K. 1963: "LaterAegean Bronze
Swords", AJ A 67 -2: lI7 -153.
SANDARS N.K. 1978: The Sea peoples:
Warriors of the Ancient Mediterranean
1250-1150 B.C., Thames and Hudson,
London.
SINGER I. 1983: "Western Anatolia in the
thirteenth century b.c.According to Hittite

sources", AS 33: 205-2L7.


SINGER I. 1988: "The Origin of the Sea
Peoples and Their Settlement on Coast of
Canaan", Society and Economy in the
Eastern Mediteranean (c. 1500-1000 B.C. )
ed. M. Heltzer and E. Lipinski, Leuven:
239-250.

STRABON 2000: Antik Anadolu Co[rafyasr:


(Geographika XII-XIII-XIV), Arkeoloji ve
Sanat yay., istanbul.

STROBEL K. 2008: "The 13th to 1lth Centuries BC: Questions of Chronology and
History in Central and Western Anatolia",
40

Batr Anadolu ve Do[u Akdeniz Geg Tung


Qa[r Kltrleri zerine yeni aragtrrmalar,

THOMSON G. 1988: EskiYunanToplumu


stne incelemeler: Tarih ncesi Ege I.
TUBB J.N.2000: "Sea Peoples in the Jordan
Valley," in E. D. Oren (ed.), The Sea
Peoples and their World: A Reassessment,
Philadelphia: 1 8 1- 196.
UHI A. 2006: Batr Anadolu Tung Qa[r l
gmme gelenekleri, yayrnlanmamrg doktora
Iezi, Ege Universitesi.

UNALA. 2001: "Batr Cephesinde Ne Var Ne


Yok? Miken-Anadolu ve. Ahhiyawa-Aka
ligkilerinde Son Durum", Gn Igrlrnda

Anadolu, istanbul: 244-251.


KNAPP. B. 2008: " Cyprus at
the End of the Late Bronze Age: Crisis and
Colonization or Continuity and Hybridization", American Journal of Archaeology ll2:
659-684.

VOSKOS L

WACHSMANN S. 1998: Seagoing Ships and


Seamanship in the Bronze Age Levant,
College Station.

WALDBAUM

J. C. 1966: "Philistine Tombs at

Tell Fara and theirAegean Prototypes",AJA

70:31-40.
WOIUDHUZEN F.C.2006: The Ethnicity of
the Sea Peoples, Erasmus niversitesi
yaymlanmamrg doktora tezi.
YASUR LANDAU A.2010: The Philistines and
Aegean Migration at the end of the Bronze
Age, Cambridge.

ZCCAGNNAII C. tggO: "The Transition From


Bronze to Iron in the Near East and in the
Levant: Marginal Notes", JAOS 110:
493-502.

KUBABA - Arkeoloji - Sanat Tarihi - Tarih Dergisi

n9
1r,

-t

&&
- /2'
'-*

n
t,

Dra

Resim:

1 Bademgedigi Tepe'de ele gegen krater

pargasr

(Merig Mountjoy

2005: fig.96,

I
i,,:

Resim:

Resim:

GH

III

C dnemi banyo ktiveti (Basin) zyigit 2006: 47, QizimT

Palaepaphos'tan (Krbrrs) kiregtagrndan yaprlmrg banyo ki.iveti (www.monumenta.org)

Dergisi
KUBABA - Arkeoloji - Sanat Tarihi - Tarih

Resim:

4 Filistin'

de Tell el- F arah' tan oda mezarlat'

Woudhuizen 2006, fig'

l9a

Resim5:Filistinmezafla]:rn|nMikenprototipleriile
kargrlagtrrmasr' Woudhuizen 2006'

ry

fig'

9b

I
o

I
geqen
Resim 6'. Panaztepe Mezarhfrnda ele
gspot'com
Filistin mhr arkeodenemeler'blo

Resim

7:

Kenan Blgesinde ele gegen

Filistin mhr Keel,1994, s' 29,ftg'

17 '