M

U

Z

A

S

A

UKRYTA HISTORIA VLADIMIRA NABOKOVA

M
A

Z

U
A

S

M

U

Z

A

S

A

UKRYTA HISTORIA VLADIMIRA NABOKOVA

S

A

Tytuł oryginału: The Secret History of Vladimir Nabokov
Projekt okładki: ................
Redakcja: Anna Górecka
Redakcja techniczna: Karolina Bendykowska
Korekta: Katarzyna Szajowska

© 2013 Andrea Pitzer

A

All rights reserved

© for the Polish edition by MUZA SA, Warszawa 2014

ISBN 978-83-7758-634-1

M

U

Z

© for the Polish translation by Wojciech Górnaś

Warszawskie Wydawnictwo Literackie
MUZA SA
Warszawa 2014

A
S
A
Z
U

M

Dla umarłych i dla snów utraconego stulecia

M
A

Z

U
A

S

Wstęp

Rzeka Newa płynie ze wschodu na zachód, zataczając łuk, a na-

M

U

Z

A

S

A

stępnie zasilając kanały Sankt Petersburga, dawnej stolicy carskiej
Rosji. Tuż przed budynkami więzienia Kriesty wchodzi w ciasny
wiraż, by za chwilę, opodal Pola Marsowego i Pałacu Zimowego,
wykonać kolejny, tym razem dostojniejszy zakręt i popłynąć ku murom Twierdzy Pietropawłowskiej. Fale Newy obmywają brzeg o kilkaset metrów od domu, gdzie urodził się i spędził dzieciństwo Vladimir Nabokov.
Budynek, dziś mieszczący muzeum, znajduje się na osuszonych
mokradłach, pośrodku sztucznej wyspy w sercu sztucznego miasta
wzniesionego przez chłopów pańszczyźnianych oraz jeńców, miasta olśniewającego przepychem – tak jak pisarstwo Nabokova.
W roku 2011, czwartym roku zbierania materiałów do tej książki,
wybrałam się do rodzinnego miasta Nabokova, by sprawdzić, czego
mogę się tam dowiedzieć. W ostatnim czasie odnowiono wiele budynków; w dzisiejszym Petersburgu nie sposób przejść więcej niż
jeden czy dwa kwartały ulic, by nie natknąć się na cudowny spektakl świateł wydobywających z mroku nocy długą panoramę placu
Pałacowego lub mieniące się wszystkimi kolorami kopuły soboru
Zmartwychwstania Pańskiego.
Natychmiast pomyślałam, że to najpiękniejsze miasto, jakie było
mi dane widzieć. A jednak Petersburg wywiera boleśnie imperialne
wrażenie – na taki rozmach mogła sobie pozwolić jedynie dynastia,
która bez żalu poświęcała istnienia ludzkie i nie szczędziła złota
z królewskiego skarbca.
Tatiana Ponomariewa, dyrektorka Muzeum Nabokova, uprzejmie zgodziła się zostać na dwa dni moją przewodniczką po mieście.
Zaprowadziła mnie do Pałacu Taurydzkiego, w którym ojciec Nabokova zasiadał w Pierwszej Dumie – będącej eksperymentem
z monarchią konstytucyjną, zakończonym przez cara ledwo po
7

A

S

A

trzech miesiącach. Odwiedziłyśmy dawny budynek gimnazjum
Tieniszewa, gdzie pokpiwano z Nabokova, wyśmiewano go, że jest
cudzoziemcem, bo nie interesuje się rosyjską polityką. Pani Ponomariewa pokazała mi park, po którym pisarz spacerował zimą ze
swoją pierwszą miłością, Lusią, unieśmiertelnioną w powieści Maszeńka. Widziałyśmy również kamienicę, gdzie w dzieciństwie
mieszkała Wiera Słonim, która wiele lat później poznała w Berlinie
Nabokova i została jego żoną.
Podczas podróży do innych krajów związanych w jakiś sposób
z Nabokovem uzmysławiałam sobie, jak on sam i jego rodzina raz
po raz trafiali w środek politycznej zawieruchy, i to nie tylko w Petersburgu: Nabokov doświadczył upadku demokracji we wszystkich krajach, w których mieszkał do czterdziestego pierwszego roku
życia. Uzmysłowić sobie – to jedno. Zupełnie czym innym jest wyjeżdżać kolejno z Petersburga, Berlina, Paryża i wyobrażać sobie
Vladimira Nabokova porzucającego jedno po drugim najwspanialsze europejskie miasta, w wiecznej ucieczce przed historią, która
podążała za nim jak powietrze morowe.

M

U

Z

Z twórczością Nabokova zetknęłam się w college’u i zniechęciło
mnie, że tak się znęca nad swoimi bohaterami, których określał mianem „galerników”. I nie chodziło mi o to, że w jego książkach jest
tyle przemocy, seksu, niesympatycznych postaci – wcale nie potrzebowałam, by zmieniały się na lepsze. Chciałam jedynie, żeby
wszystko to, zdarzenia i ludzie, miało jakiś sens. Oczekiwałam od
Nabokova jakiegoś sygnału, że kocha świat, który stworzył, i przy
uważniejszym spojrzeniu okaże się, że jego bohaterowie mają do
zaproponowania coś więcej niż tylko bezwolne poddanie się stylistycznemu kunsztowi swojego twórcy.
Wróciłam do Nabokova już w dorosłości i wówczas jego styl
wydał mi się bardziej przekonujący. Czy ktokolwiek, kto interesuje się literaturą, zdołałby pozostać obojętny wobec takiej perełki
jak poniższy fragment powieści Splendor, historii Martina, młodzieńca pozbawionego ojczyzny i zakochanego bez wzajemności
w Soni?
8

A

Martin nie mógł się powstrzymać. Wyszedł na korytarz i zobaczył
zbiegającą po schodach Sonię w sukni koloru flamingów, z puszystym wachlarzem w jednej ręce i w błyszczącej przepasce na czarnych włosach. Zostawiła otwarte drzwi i zapalone światło. W jej
pokoju został po niej obłoczek pudru niczym dym po wystrzale, pod
krzesłem leżała pończocha, najwyraźniej zabita na miejscu, a na dywan wylała się różnokolorowa zawartość szafy1.

M

U

Z

A

S

Wielu pisarzy, w tym gronie również ja, popłakałoby się ze szczęścia, gdyby to im dane było napisać te cztery zdania, ledwie pół
akapitu w niepozornej, stworzonej niby od niechcenia scenie jednej
z najmniej znanych powieści Nabokova. Im bardziej już jako dorosła osoba zagłębiałam się w jego twórczość, tym mocniejsze miałam
poczucie, że to coś, za czym tęskniłam, obcując z nią w wieku osiemnastu lat, jest tam, tylko ukryte. Później, w miarę jak dojrzewał mój
pomysł, by umieścić pisarstwo Nabokova w kontekście historycznym, okazało się, że istotnie: w tych książkach kryje się wiele tajemnic. Znacznie więcej, niż mogłam przypuszczać.
Wprawdzie dziś już nie uważam, że uparcie każąc swoim bohaterom doświadczać rozmaitych potwornych rzeczy, Nabokov
po prostu się bawi, wciąż jednak daleko mi do uznania go za wcielenie subtelności. Wściekłość i współczucie tworzą w jego prozie
sploty, których przeważnie się nie dostrzega. A przecież stanowi ona jedyną w swoim rodzaju próbę zamknięcia w kapsule czasu wszystkich nieszczęść, których doświadczał Nabokov i jemu
współcześni.
Kto czytał wysmakowaną autobiografię Pamięci, przemów, ten
doskonale wie, że pisarz ledwo uszedł z życiem podczas rewolucji bolszewickiej w Rosji i podczas drugiej wojny światowej
w okupowanej Francji oraz że wielu jego przyjaciół i krewnych
ucierpiało z powodu zawirowań politycznych, a wielu na zawsze
uciszyła historia. Jeśli jednak nie zna się szczegółów tych wydarzeń politycznych i historycznych, łatwo nie zwrócić uwagi na ich
echa w prozie Nabokova. A wtedy całkowicie ginie pewien jej znaczący aspekt.
9

ten wątek jego prozy umykał ich uwadze. Poruszam się po kilku obszarach. jeśli Blady ogień jest pełnym miłości listem do zmarłych w GUŁagu? A jeśli cała twórczość Nabokova to elegia poświęcona ludziom protestującym przeciw więzieniom i obozom. że za fasadą sztuki dla sztuki. Ta książka nie jest próbą naśladowania niezrównanych biografów Vladimira i Wiery Nabokovów. historię. że archiwa sądowe. przez Nabokova zarazem kultywowanej i odrzucanej. że Nabokov – tak nieskory do angażowania się w politykę czy w ogóle w sprawy publiczne – rozprawiał się z przeszłością. Opowiadam o świecie wokół twórcy. a także o tym. teczki FBI czy nazistowska propaganda pomagają wychwycić subtelne odniesienia w Lolicie. Na początku opowieść o młodym 10 . Po pierwszym rozdziale przedstawiam życie mojego bohatera od narodzin do śmierci. wcale nie tylko o molestowaniu dwunastolatki przez Humberta Humberta? Co. odnajdziemy pisarza dokumentującego potworności swojej epoki i przez cztery dekady twórczej aktywności stale w ten czy inny sposób odnoszącego się do destrukcyjnej potęgi GUŁagu czy Holokaustu. Raporty Czerwonego Krzyża ilustrują porewolucyjną traumę.M U Z A S A Ta ukryta opowieść. które zrujnowały jego świat? Pisarz różnym ludziom ukazuje różne oblicza. Ponieważ jednak czytelnicy skupiali się na szokujących tematach i stylistycznej brawurze Nabokova. choć oba te zagadnienia były dla Nabokova bez wątpienia ważne. Niniejsza książka stanowi próbę przypomnienia go. jak wydarzenia historyczne i dzieje rodziny niepostrzeżenie stały się częścią wspaniałej literatury. łączę biografię. Na poziomie szczegółowym oznacza to na przykład. Na poziomie ogólnym zaś staje się jasne. jak gdyby próbował ocalić je od zapomnienia. ukrytą w powieści Rozpacz. jeśli Lolita to opowieść o światowym antysemityzmie. którą zagubiono. zapomniano. opisując z detalami tamte wydarzenia. o nim samym. Nie jest również studium o motylach ani o życiu po śmierci. krytykę literacką. Starałam się tutaj wydobyć jedno z nich – jedną opowieść. Artykuły w „New York Timesie” podsuwają nową interpretację Bladego ognia. świadczy o tym. A co.

Krytyk Edmund Wilson. interpretujący i literaturę. pośrednio zmusił pisarza. których kochał. A na początku i na końcu tej listy musi znaleźć się 11 . niż prawdziwy Nabokov kiedykolwiek gotów był publicznie przyznać. kuzyn Vladimira. którego reportaże z młodego państwa radzieckiego przez ponad dwadzieścia lat wpływały na poglądy wykształconych Amerykanów. Nie wszyscy. Pisarz wykorzystał te historie. dziennikarz. Różne elementy biografii Nabokova da się na wiele ciekawych sposobów zestawić z życiem różnych współczesnych mu osób. Znaczenie wielu wydarzeń opisanych w początkowych rozdziałach wyjdzie na jaw. W tym gronie są też filmowcy i literaci. co minione i utracone. w których splótł osobiste i polityczne tragedie. zdołali ocalić życie. że teraz to on dyktuje warunki. także wyjechał z Rosji na zachód Europy. a później do Ameryki i tak samo jak Vladimir w roku 1937 wkroczył w życiowy kryzys. Nabokov na nowo zdefiniował rolę czytelnika. dopiero gdy Nabokov zacznie pisać po angielsku i ze spektakularną pomysłowością zbierze w całość wszystko. Gdy piekło nienawiści rasowej i obozów koncentracyjnych ogarnia Europę. wyczarowując z popiołów przerażające baśnie. tworząc swoje najlepsze powieści. Iwan Bunin niepodzielnie panował nad rosyjską literaturą emigracyjną. Walter Duranty. wicher historii jest coraz mocniej obecny w życiu – i twórczości – pisarza. Dla tego wewnętrznego Nabokova przeszłość jest znacznie dotkliwsza.M U Z A S A Nabokovie jest niemal całkiem zdominowana przez burze dziejowe początków dwudziestego wieku. czy wyłącznie egoistycznych pobudek – oddali swoje talenty w służbę polityki. póki nie zjawił się młody Nabokov i nie pokazał. którzy – czy to z chwalebnych. by zajął w tych kwestiach zdecydowane stanowisko. zamykając w wielkich błyskotliwych fabułach pojedyncze historie. Te ukryte historie niosą ważną lekcję o byciu człowiekiem i o sposobach naszego obcowania ze sztuką. Nikołaj Nabokow. i historię zgoła odmiennie niż Nabokov. choć nigdy nie miał zamiaru nas pocieszać. lecz wybrał całkiem odmienną dalszą drogę. był odpowiedzialny za ich doprowadzającą Nabokova do rozpaczy swoistą ślepotę na prawdę o ZSRR.

żeby w Kriestach mieściło się muzeum – ale ostatecznie dał się przekonać. syn profesora z Petersburskiego Uniwersytetu Państwowego. czy rzeczywiście warto tam iść – pierwsze słyszał. za cara Mikołaja II. Oprowadzał mnie po ważniejszych miejscach. * M U Z A S A Przez cały mój pierwszy dzień spędzony w Petersburgu towarzyszył mi Fiodor. do którego nikt z własnej woli raczej nie idzie. gdzie w roku 1908. aż dotarliśmy do muru z czerwonej cegły. Fiodor nie był pewien. którego twórczość niepokoiła i przerażała czytelników w dwudziestym wieku. Kriesty to dzisiaj największe czynne więzienie Europy. by pamiętać życie w Związku Radzieckim.Aleksander Sołżenicyn. budynki wyglądały jak fabryki lub kamienice w pierwszym lepszym amerykańskim mieście. Był jednak zbyt młody. że kolejne więzienie to Kriesty. internowano ojca Nabokova. może tylko były nieco bogaciej zdobione. Spotkaliśmy się przed domem Vladimira Nabokova i ruszyliśmy w górę Newy. Fiodor przetrząsał kieszenie w poszukiwaniu zapalniczki. Gdy staliśmy w grobowej ciemności jednej z cel. W końcu pojęłam. nowoczesną architekturę obiektu wychwalano jako przykład postępowego podejścia do więziennictwa – teraz jednak. 12 . w której więziono w różnych latach wielu pisarzy i rewolucjonistów. jednocześnie opowiadając mi historię twierdzy. Mimo to zebrał się na odwagę i szliśmy dalej. Członek rodziny Nabokowów swego czasu był nawet jej naczelnikiem. Wyszliśmy z powrotem na światło dzienne i ruszyliśmy dalej wzdłuż rzeki. Z przewodnika wynikało. Człowiek ten ma z Nabokovem więcej wspólnego. w roku 2011. Gdy ojciec Nabokova odbywał tu wyrok. przy czym pierwsze pozycje na mojej liście obiektów do zwiedzania zajmowały więzienia. drugi rosyjski emigrant. do Twierdzy Pietropawłowskiej. niż kiedykolwiek sądzono. a więc miejscem. co próbuje mi wytłumaczyć: Kriesty wciąż są czynnym więzieniem.

jakby przyszli na widzenie. gdy kolejny raz zmoczył mnie deszcz. że trafiliśmy w miejsce. . wyglądali. obok tablicy informacyjnej. Owego popołudnia. w którym nie powinno nas być – że wkraczamy na teren zakazany. Najbardziej zależało mi. Ani tego dnia. Po wyjściu spostrzegliśmy grupkę ludzi czekających przy innych drzwiach. że Nabokov – świadomie bądź nie – wykorzystał architekturę swojego rodzinnego miasta jako model do stworzenia jedynej w swoim rodzaju literatury – w której wycieczka do muzeum może się zakończyć na progu mieszkania strażnika więziennego3. Panowała dziwna cisza. w której graffiti na ścianach nadrabiało ubytki tynku. na próżno usiłując zaliczyć wszystkie miejsca. Krwawa historia miasta nie wyklucza się z jego monumentalnym pięknem – istnieją obok siebie. Ekstrawagancka forma i przepych są proporcjonalne do historii.M U Z A S A Nie mogliśmy znaleźć głównego wejścia. że teraźniejszość w jakiś sposób zderzyła się z przeszłością. Wiedziałam oczywiście. dwa aspekty jednego zjawiska2. Ruszyliśmy na górę po schodach. Był wśród nich mężczyzna z dzieckiem. W środku naszym oczom ukazała się klatka schodowa. W okolicach drugiego piętra doszedł nas zapach z kuchni. dotarło do mnie. którą starają się ukryć. czy może przyjaciół. w końcu natknęliśmy się na niezamknięte na klucz drzwi do jednego z bocznych budynków. obok której swego czasu założono jeden z pierwszych petersburskich obozów pracy. które uważałam za absolutnie obowiązkowe. Postanowiliśmy opuścić to miejsce. ale widok rodziny. ani nigdy później nie wróciłam do Kriestów. że cały właściwie stanowi swoje własne muzeum. ale mieliśmy dojmujące wrażenie. że w Kriestach są więźniowie. a stopy miałam całe w pęcherzach. a nie do muzeum. żeby zobaczyć cerkiew Czesmeńską w biało-różowe prążki. Współczesny Petersburg jest tak przesycony historią widoczną na każdym kroku. czekających przed wejściem sprawił. Ostatniego dnia pobytu w Rosji przewędrowałam dwadzieścia kilometrów. Raczej nic nam nie groziło.

M A Z U A S .

i usiłowali rozszyfrować jego enigmatyczne wypowiedzi. Poranek 6 października był dżdżysty. mimo że już od ponad dziesięciu lat – od czasu sukcesu Lolity – stać go było na to. Gdy im się poszczęściło i spotkali się z Nabokovem. Wizyta Sołżenicyna była jednak czymś wyjątkowym. by zwolnić szaleńcze tempo. Pracował nad kolejnymi powieściami i przekładami. wspinając się po urwistych alpejskich zboczach za hotelem. Wielbiciele sączyli kawę. sycąc się towarzystwem jednego z najbardziej cenionych na świecie mistrzów słowa. Hotel Montreux Palace był domem państwa Nabokovów już od trzynastu lat. w nadziei na audiencję u mistrza. lecz mieszkał w wynajętym lokum w Szwajcarii. ten wysłuchiwał pytań i odpowiadał przekornie. Przez cały ten czas do Montreux pielgrzymowali literaccy pątnicy. Przywykł do zaszczytów i do pełnienia honorów gospodarza. Siedemdziesięciopięcioletni Nabokov uważał się za Rosjanina i Amerykanina. który miał zjeść z nimi obiad. herbatę lub grappę w porze południowej. oczekując Aleksandra Sołżenicyna. czasem uszczypliwie.Rozdział 1 1 A Czekając na Sołżenicyna Szóstego października 1974 roku Vladimir Nabokov i jego żona M U Z A S Wiera siedzieli w prywatnej jadalni hotelu Montreux Palace nad Jeziorem Genewskim. 15 . tak jak on polował na motyle. lecz pogoda w drodze z Zurychu na południe zapewne niewiele Sołżenicyna obchodziła. Dwaj pisarze nigdy przedtem się nie spotkali. Polowali na niego.

że presja wywarta przez odpowiednie osoby we właściwym czasie ma szansę obalić cały totalitarny system lub przynajmniej zapoczątkować jego rozkład. ze statusem bezpaństwowca. Był zdenerwowany. w ten październikowy dzień. że wychowali się w dwóch różnych światach. nie demonstrował swego sprzeciwu publicznie wobec politbiura ani w spotkaniu twarzą w twarz z Breżniewem. Sołżenicyn zaś dorastał już w państwie sowieckim. a gdy przedostał się za żelazną kurtynę. Przez całą wiosnę i lato oswajał się z nową rzeczywistością. spędził całe lata w łagrach i więzieniach. którego sam dwa lata wcześniej zgłosił do Nagrody Nobla. M U Z Trudno było w owym czasie wyobrazić sobie większe literackie gwiazdy niż autor Archipelagu GUŁag i autor Lolity. widział rewolucję bolszewicką i musiał uciekać przed ogniem karabinów maszynowych. wraz z żoną Natalią mknął samochodem przez Szwajcarię.A S A Zaledwie osiem miesięcy wcześniej siedział w celi moskiewskiego Lefortowa. lecz przecież alternatywa dla tej kary była znacznie dotkliwsza. dziewiętnaście lat różnicy wieku sprawiło. uznał za swoją misję ujawnianie potworności radzieckiego terroru i obalenia go. A teraz. miał okrążyć Jezioro Genewskie. co być może przyjął z goryczą. Nabokov wkraczał w dorosłe życie za ostatnich dni carskiego imperium. człowieka. Tymczasem jednak: znalazł się w całkiem obcym miejscu. zanim Sołżenicyn nauczył się chodzić. oskarżony o zdradę Związku Radzieckiego. przejechać elegancką Grand Rue w Montreux i poznać jednego z najsłynniejszych pisarzy na świecie. U Sołżenicyna zaś czoło pokryte bliznami i broda proroka zdradzały porywczy charakter. we Frankfurcie. Sołżenicyn od dawna marzył o osobistej konfrontacji z przywódcami ZSRR w przekonaniu. Nie siedział w więzieniu. Choć obaj byli Rosjanami. jowialnego profesora. Pod względem fizycznym pisarze byli tak różni jak ich życiorysy. Nabokov dzięki cukierkom z melasy i nowoczesnej protezie dentystycznej przeistoczył się z wychudłego emigranta w pulchnego. Różnił ich też styl pisania – u Nabokova wyszukany język i barokowe eksperymento16 . Po wypuszczeniu z aresztu został niezwłocznie ekspatriowany.

Lolita stanowi mapę innego archipelagu: powojennej Ameryki z jej motelami. 17 . natomiast Lolita stanowi zapis osobistego horroru: celowego niszczenia jednej istoty ludzkiej przez drugą. świętoszkowatymi klubami czytelnika i nieznośną religijnością.M U Z A S A wanie. Było to olśniewające. konferencjami w hotelach. Swoje panowanie na listach bestsellerów Lolita rozpoczęła w roku 1958. nietolerancyjne i pozbawione pamięci tło. jak zemścił się na rywalu. lecz przerażający katalog nadużyć władzy na niespotykaną skalę. jak później uciekła z innym mężczyzną. Humbert Humbert opowiada. „najplugawsza książka. jednorękim weteranem. pop-psychologią. ekspansywne. zamkniętymi zakładami dla chorych umysłowo. sklepami spożywczymi „Safeway”. jaką zdarzyło mi się czytać”1. imigrantami. Posługując się brutalnym i sugestywnym językiem. a później dobrą sławę. Ich najsłynniejsze dzieła były skrajnie odmienne. w ciągu trzech tygodni w samych Stanach sprzedała się w większej liczbie egzemplarzy niż jakakolwiek książka od czasu Przeminęło z wiatrem. Zakazana w Australii. będąc idealną scenerią opowieści o zdradzie i zepsuciu. Szczerość narratora zdającego relację ze swego pożądania i seksualnej relacji z dzieckiem przesądziła o tym. Buenos Aires i Miejskiej Bibliotece Publicznej w Cincinnati. jak przez dwa lata napastował swoją pasierbicę. aptekami. które o dwudziestym stuleciu mówi równie wiele co dzieło Sołżenicyna. Tę opowiedzianą w mikroskopijnych detalach historię mężczyzny w średnim wieku owładniętego seksualną obsesją na punkcie dziewczynki charakteryzowano rozmaicie: „zabawna”. Archipelag GUŁag to kronika całego systemu sowieckich łagrów. Archipelag GUŁag Sołżenicyna to rzecz osadzona w niepowtarzalnych realiach radzieckiej geografii. że powieść zyskała rozgłos w aurze skandalu. Nabokov już od czterech dekad budził zainteresowanie krytyków literackich po obu stronach Atlantyku. suchy. „jedyna przekonująca historia miłosna w tym stuleciu”. jednak dopiero powieść o nimfetce – wraz z prowokacyjnym filmem Stanleya Kubricka – przyniosła autorowi z początku złą. fryzjerem z Kasbeam. u Sołżenicyna niepohamowana wściekłość i bezpośrednia gra na emocjach.

wcześniej i później. lecz nowe obyczaje z pewnością wpływały na postrzeganie książki w późniejszych latach. miał niebawem uwzględnić hasło „Lolita”. by zostać bohaterem cartoons w „New Yorkerze” i programów komediowych w telewizji. którego pociągają nieletnie. Na próżno Nabokov przekonywał. że przecież uprowadzona Lolita co noc płakała w poduszkę4. ulubiony słownik Nabokova. opublikowana w roku 1973. Wiera bezskutecznie przypominała dziennikarzom. Był to fanklub dość szczególny. Porzucił karierę profesorską. uderzało 18 . Pisarza oskarżano o niemoralność („przeżarty zepsuciem” – grzmiał krytyk w „New York Timesie”). miał jednak Nabokov wśród pisarzy licznych sympatyków. Choć jego członkowie darzyli Lolitę ostrożnym uznaniem. Europa. Trafił do Hollywood. że Nabokov posiada „wręcz niebywałą zdolność do nienawiści” i jest „geniuszem dehumanizowania” – a pamiętajmy.M U Z A S A Po niebywałym sukcesie powieści Nabokov sprzedał za sześciocyfrowe kwoty prawa do ekranizacji i wydania broszurowego. Rewolucja seksualna. Wielu innych pisarzy. nie była niczym wyjątkowym. była już na dobre oswojona z Lolitą – jedną z iluś tam historii o starszym mężczyźnie. która rozpoczęła się po publikacji Lolity. do której trafił Sołżenicyn po ekspatriacji. a autora – za zbereźnika w masce estety. Nawet Webster. których stworzył. Bogactwo językowe i siła powieści skazały ją na interpretacje niezgodne z intencją autora. że tytułowa nimfetka to najniewinniejsza i najczystsza postać z całej galerii niewolników. wielu z nich skwapliwie oskarżało autora o okrucieństwo. opatrując je nietrafną definicją: „przedwcześnie rozwinięta. gdzie zetknął się z Johnem Wayne’em i Marilyn Monroe (jego nie rozpoznał. lecz rozwiązłe partnerki3. nie była oczywiście zasługą Nabokova. Opinia Oates. której książka się podobała5. Podczas podróży po Europie w każdym kraju otaczał go wianuszek natrętnych dziennikarzy. Wprawdzie wielu uważało powieść za zakamuflowaną pornografię. ją tak)2. Poczytna pisarka Joyce Carol Oates stwierdziła. że to słowa osoby. pociągająca dziewczyna”. lecz niebawem autorów tych opinii obwołano bigotami i zrzędami.

Gdy ukazała się Ada – misterna mozaika kazirodczych relacji brata i siostry – Nabokov trafił na okładkę „Time’a”. że w studiu chował za kwiatami lub w filiżankach 19 . Jeszcze przed publikacją hollywoodzcy magnaci odwiedzali autora w Szwajcarii. lecz nawet stamtąd rozpalał wyobraźnię Amerykanów. że odpowiadał na piśmie na przysłane zawczasu pytania i jednocześnie starał się poskromić zapędy dziennikarzy. Sława rosła. ostatecznie jednak postanowił wraz z Wierą zostać już na dobre w Montreux. Przyjmował gości i udzielał im „wywiadów”. Polegało to na tym. Pisarstwo Nabokova określano jako nieludzkie i dehumanizujące już czterdzieści lat przed ukazaniem się recenzji Oates6. że trudno mu odróżnić bezwzględność Nabokovowskich bohaterów od przejawianego przez autora „zapału do opisywania ułomności i bólu”. przeprowadził się do Europy.S 2 A w podobny ton – od Johna Updike’a. czy nagany – miały długą tradycję. Z biegiem czasu świat coraz chętniej przychodził do Nabokova. Obszerne materiały poświęcone pisarzowi ukazały się w „LIFE” i „Esquire” (w tym ostatnim pod nagłówkiem Autor skandalu na cały świat). Mary McCarthy na łamach „The New Republic” entuzjastycznie określiła książkę jako „jedno z najwspanialszych dzieł naszego stulecia”. którzy za wszelką cenę chcieli rozmawiać z nim osobiście. to satyra na środowisko uniwersyteckie. Takie opinie – czy to wygłaszane z intencją pochwały. czy nie przeprowadzić się gdzie indziej. Zastanawiał się parokrotnie. Charles Kinbote – opowiada historię swojej znajomości z poetą Johnem Shade’em. a on coraz mniej chętnie wychodził do świata. Następna powieść. M U Z A Po tym jak Lolita przyniosła Nabokovowi popularność. by pozwolił im choć pobieżnie zapoznać się z tekstem. po Martina Amisa. Równie skrupulatnie reżyserował swoje występy w telewizji – do tego stopnia. który kilkadziesiąt lat później napisał: „Lolita to okrutna książka o okrucieństwie”. której główny bohater i zarazem narrator – kolejny sterany życiem pedofil. błagając. który skarżył się. Blady ogień.

którego się popiera. a przygotowując te teksty do wydania książkowego. przerabiał je. A od czasu sukcesu Lolity coraz częściej miał możność te warunki narzucać9. D. Kolekcjonował wywiady. nie podpisywał żadnych petycji. Choć zdarzało mu się dać wyraz niechęci wobec sztuki dla sztuki. gdy tak popularne było zaangażowanie polityczne. wysłał do Lyndona Johnsona telegram. lecz sam Nabokov był do sporów jak najbardziej skory. której dawał wyraz nawet częściej niż pogardzie dla Freuda. Nie taił swej zajadłej nienawiści do ustroju radzieckiego. André Gide’a. W czasach. których udzielił „New York Timesowi”. Faulknera (pełnego „kościotrupowej szablonowości” i „biblijnych pomruków”) czy Pasternaka („melodramatyczne i fatalnie napisane”). Eliota nazwał „oszustem i kanciarzem”. Zawsze chętnie dworował sobie z innych pisarzy. Stendhala. André Malraux. Cóż. Henry’ego Jamesa. Równie nieżyczliwie wypowiadał się na temat Hemingwaya. Lawrence’a.H. Thomasa Manna. Nigdy natomiast nie głosował. Raz jednak. Czy chodziło 20 . w roku 1965. dobrodusznego geniusza – zarazem mistrza i wyznawcy swojej sztuki. nie przejął amerykańskiego zwyczaju wystawiania przed domem tabliczki z nazwiskiem kandydata.M U Z A S A kartki z notatkami. Balzaca. stał się uosobieniem tej idei: eksperymentatorem dla zabawy. Sprawował więc Nabokov niemal absolutną kontrolę nad swoim publicznym wizerunkiem. T. Ezry Pounda. z których przynajmniej jedna w młodości skończyła się dlań rozbitym nosem. Na jego liście głównych cnót między uprzejmością a odwagą znalazła się duma. przedkładającym stylistyczne wymogi fabuły nad wszelkie rozważania moralne8. a miał to być wizerunek powściągliwego. Zazwyczaj jednak Nabokov bywał ujmujący. zwłaszcza gdy dyskusja toczyła się na jego warunkach. Jeana-Paula Sartre’a oraz na temat pisarek en bloc.S. nie znosił moralizatorstwa Dostojewskiego (którego bohaterowie „przez grzech docierają do Jezusa”7). w którym pogratulował prezydentowi „znakomitej pracy”. by nadać im pożądaną formę. BBC czy innym mediom. jak i w błyskotliwych potyczkach słownych. jego geniusz stanowił już wówczas kwestię bezsporną. którą posługiwał się jak chirurg skalpelem zarówno w literackich polemikach. on starał się stać z boku.

że mebel należał niegdyś do Flauberta – akurat tego pisarza Nabokov cenił). Kiedy Nabokov przybył do Szwajcarii. znał wiele sposobów. Ostatecznie zamieszkał w neutralnym państwie. Wygnanie było obecne w jego życiu od dzieciństwa. by powstrzymać inwazję komunistów. Jego pokoje w hotelu Montreux Palace bardziej przypominały profesorskie mieszkanie niż luksusowy apartament. czy może o Civil Rights Act z 1964 roku – ustawę zakazującą dyskryminacji ze względu na rasę. zdołał ich oboje uchronić. Miał tam stary. Zdobył sławę. Nie wyrywał się do krytykowania taktyki Josepha McCarthy’ego: twierdził. lecz nie nazywał tego cierpieniem. by odnaleźć się w rzeczywistości obcego języka – i to jako pisarz. płeć i wyznanie? Najpewniej o jedno i drugie. że Nabokov pozostał uchodźcą. urodzony w nazistowskich Niemczech. Rodzina Nabokowów musiała uciekać z Rosji. zdezelowany pulpit wypożyczony od hotelu (właściciele twierdzili. gdy wybuchła rewolucja. który przeżył dwie wojny i rewolucję. Podczas wojny w Europie głodował. Choć jego żona i syn. obce mu były wszelkie przejawy politycznej gorączki. których kochał. W kolejnych latach Vladimir umknął z hitlerowskich Niemiec i z okupowanej Francji. a w kącie pokoju poniewierały się szorty. osobliwymi narratorami i przewrotnością. by stawić jej czoło. miał jeszcze dość energii. Tymczasowa kwatera zamieniła się w normalne mieszkanie. Podczas pracy trzymał na podorędziu otwarty słownik Webstera. 21 . nie wspierał w tym innych. Historia go nie złamała – przeciwnie. co nie udało się wielu spośród tych. które nieraz krytykowano za wyrachowanie i obojętność. która uczyniła zeń ikonę. Człowiek. doszło do tego. że w Halloween pukały do jego drzwi dziewczynki przebrane za Lolitę. nie prowadziła ona wojen od stu czterdziestu sześciu lat10. Nie zabiegał o urzędy. codzienne buty i siatki na motyle.M U Z A S A o wysłanie wojsk do Wietnamu. narodowość. Stał się zarazem artystą i symbolem artysty. lecz zarazem służyła jako wyrazisty dowód. że absolutnie nie można jej porównywać do stalinizmu. który zadziwił świat lekkością stylu. byli według kryteriów norymberskich Żydami.

by wskazać błędy i wypaczenia stalinizmu: „Póki damy radę. Związek Pisarzy Radzieckich. tę zastrzeżoną dla Dawida walczącego z Goliatem. Szkalowano go podczas plenów. Nie miał stałej posady. a to w Związku Radzieckim w każdej chwili groziło aresztowaniem. dopóki przyjaciel pisarza nie zdemaskował oszusta i nie oddał go w ręce organów ścigania (które zaraz go uwolniły). a jego miejsce zajął człowiek dużo mniej zainteresowany rozliczaniem błędów przeszłości. Zaaranżowano sytuację niczym z powieści Nabokova: sobowtór udający Sołżenicyna publicznie pił alkohol i nagabywał kobiety. wstrząsnęło Zachodem i przyniosło autorowi pochwały z najmniej oczekiwanej strony. jak publicznie docenił dzieło Sołżenicyna. że będzie pisać o rosyjskiej historii – a nie zamierzał robić nic innego – tak długo mógł być pewien szykan ze strony władz. nieprzewidywalnym autorem? Noblista Michaił Szołochow. 22 . Sławę samotnego wojownika. Tak więc rok później Sołżenicyn został wykluczony ze Związku Pisarzy Radzieckich. gdy to samo czynił Chruszczow. optował za tym. Co począć z takim krnąbrnym. teraz twórczość Sołżenicyna zaczęto cenzurować i konfiskować.3 M U Z A S A Sołżenicynowi pisarstwo przyniosło sławę całkiem innego rodzaju. Przeprowadzono nalot na jego ukryte archiwum. teraz dawał wyraz irytacji. W 1962 roku wydał Jeden dzień Iwana Denisowicza. możemy i musimy wyjaśnić wiele spraw i powiedzieć prawdę. który cenił i chwalił Sołżenicyna. Partia zmieniła linię. Jednak dwa lata po tym. Jak długo Sołżenicyn upierał się. przedstawiające surową rzeczywistość sowieckiego łagru. żeby takie rzeczy nigdy więcej się nie zdarzyły”11. W roku 1968 jego twórczość znalazła się na indeksie. Opowiadanie. Chruszczow został odsunięty. który zawsze zawzięcie krytykował swojego kolegę po piórze. a nawet uniemożliwiało zatrudnienie sekretarki. by nie tylko zakazać wydawania dzieł Sołżenicyna. (…) Musimy to zrobić. Sam Nikita Chruszczow posłużył się książką. lecz w ogóle uniemożliwić mu pisanie12. co zamykało mu drogę do publikowania w ZSRR.

Żywił obawy. Swoje poparcie wyrazili Arthur Miller. że to CIA podsunęła Szwedom stosowne materiały na temat Sołżenicyna). czy służyć społeczeństwu. które rozpowszechniano w kraju i za granicą. Muriel Spark. W odczycie. Wszyscy oni potępiali decyzję Związku Pisarzy Radzieckich. pisząc listy otwarte. Świat dowiedział się o twórczości Sołżenicyna i o jego ciężkim losie. który Sołżenicyn zamierzał wygłosić po odebraniu nagrody. Udało się przemycić na Zachód mikrofilmy jego rękopisów. który towarzyszy ludzkości nawet w chwili degradacji”15. Pisarz wysłał do Sztokholmu telegram. dziękując i potwierdzając zamiar przybycia na ceremonię wręczenia nagród w grudniu. Graham Greene. Kurt Vonnegut i setki innych literatów. „Moim zdaniem – napisał Sołżenicyn – dylemat nie istnieje”. W ankiecie przeprowadzonej wśród krytyków literackich jako pewnych kandydatów do Nobla wskazywano Jorge Luisa Borgesa i Sołżenicyna. żeby opublikować je tam. John Updike. które laureaci z poprzednich lat słali do Akademii Szwedzkiej. że nie wpuszczą go z powrotem i stanie się wygnańcem14. że jednak nie będzie się ubiegał o pozwolenie na wyjazd z kraju. Odzew społeczności międzynarodowej był ogromny. jeśli okaże się to niemożliwe w Rosji.M U Z A S A Sołżenicyn protestował. a po kilku tygodniach sam Sołżenicyn obwieścił. Władze ZSRR natomiast szybko potępiły decyzję akademii jako „godną ubolewania”. mowa jest o odwiecznych sporach na temat roli artysty – czy ma on żyć sam dla siebie. Nominacja odbiła się szerokim echem jako brzemienny w skutki gest polityczny (zapewne przyczyniła się też do rozsiania plotki. a zarazem podnosi nas ona na duchu? Bo jest przepełniona humanizmem. W uzasadnieniu swojej decyzji Komitet Noblowski podkreślił „moralną siłę literatury”. W roku 1970 pisarz otrzymał literacką Nagrodę Nobla – nie bez znaczenia były tu listy. W ostrym 23 . Nabokov otrzymał tylko dwa głosy13. Szukał pomocy u przyjaciół i zwolenników. Jean-Paul Sartre. ograniczył się do odczytania fragmentu recenzji Jednego dnia Iwana Denisowicza zamieszczonej na łamach „Prawdy” w roku 1962: „Czemu ból ściska serce podczas lektury tej niezwykłej opowieści. mając na względzie bezpieczeństwo pisarza nieobecnego podczas ceremonii. Sekretarz Komitetu Noblowskiego.

Czy teraz pozycja Sołżenicyna umocni się na tyle. nieraz czuliśmy w gardle napór tych słów. Informacja o jego aresztowaniu jeszcze tego samego dnia pojawiła się w formie czterominutowego newsu w wieczornych wiadomościach amerykańskiej telewizji CBS. Po zakończeniu przesłuchań zatrzymano ją w areszcie domowym. by wzięły odpowiedzialność za zesłańców zmarłych w obozach. za więźniów zadręczonych przez aparat represji. Sołżenicyn już od dość dawna opracowywał tekst wielkiego apelu do władz. w mroźnej wieczornej mgle spiętej świecącymi łańcuchami latarń. co miało nastąpić. Tej książki nie dało się złagodzić. żeby nie mogła ostrzec pisarza. gdyby ów świat mógł kogokolwiek z nas usłyszeć”16. Kolejna doba upłynęła na gorączkowych próbach sprawdzenia jego wiarygodności i zdobycia szczegółowych 24 . którą przesłuchiwali przez pięć dni i pięć nocy. W końcu KGB przyszło też po Sołżenicyna. których od czterdziestu lat dopuszczała się władza – był policzkiem wymierzonym radzieckiemu państwu. Dramat towarzyszący przyznaniu mu Nagrody Nobla był zaledwie przedsmakiem tego. że będzie mógł wrócić do pisarstwa? Czy zagraniczne naciski zagwarantują mu nietykalność. Co innego KGB. za przetrącony kręgosłup społeczeństwa. Bezpieka czekać nie zamierzała. Zasadniczy cel dzieła – ujawnienie niegodziwości.M U Z A S A sprzeciwie wobec idei sztuki dla sztuki zatytułował swój odczyt Sztuka dla człowieka. Informację o miejscu ukrycia rękopisu agenci wyciągnęli od maszynistki Sołżenicyna. Otrzymanie nagrody postawiło ten projekt pod znakiem zapytania. Tymczasem jednak kopia rękopisu trafiła już na Zachód i trzy miesiące po śmierci Woronianskiej Archipelag GUŁag został wydany w Paryżu. zapewne w obawie. Dżinna raz wypuszczonego z butelki nie dałoby się łatwo zamknąć z powrotem. sześćdziesięcioletniej Jelizawiety Woronianskiej. że takie posunięcie całkowicie zmieni przebieg gry. które chcieliśmy wykrzyczeć całemu światu. lecz pisarz zwlekał z publikacją. Dwa tygodnie później popełniła samobójstwo. tak by prześlizgnęła się przez sito cenzury. Dlatego Sołżenicyn wyczekiwał stosownego momentu. „Wlokąc się podczas nużących obozowych przemarszów w kolumnie więźniów. aby bez przeszkód mógł się zająć badaniami historycznymi? Archipelag GUŁag był już dawno ukończony.

prowadzono negocjacje w sprawie okupu za porwaną Patty Hearst. pospieszył z zapewnieniem. Władze Niemiec Zachodnich. Przez kolejne tygodnie przedstawiciele Związku Radzieckiego usiłowali zdezawuować Sołżenicyna formalnymi oskarżeniami o zdradę oraz sprośnymi wierszykami. Dziennik opisywał wszystko – od rozmów z żoną po kwiaty. które otrzymywał Rosjanin. W pierwszym tygodniu pobytu Sołżenicyna na Zachodzie sam „New York Times” zamieścił dziesiątki artykułów na temat „nowego życia” pisarza. oświadczając. starając się nie naruszać chwiejnej równowagi w relacjach amerykańsko-radzieckich. co w końcu rozjuszyło mimowolnego bohatera. przy pełnym zainteresowaniu mediów. Inne kraje zachowały się jeszcze bardziej prowokująco. że choć Sołżenicyn będzie w USA mile widziany. córkę amerykańskiego milionera – a jednak to właśnie wiadomość o wylądowaniu Sołżenicyna we Frankfurcie w dniu Świętego Walentego podawano w serwisach informacyjnych na pierwszym miejscu. W tych dniach nie brakowało dramatycznych wydarzeń – wybuchła afera Watergate i rozważano rozpoczęcie procedury impeachmentu. a tymczasem niespodziewanie wyprowadzono go z celi. Obecność Sołżenicyna w Niemczech ponownie zadrażniła świeżo ocieplone stosunki międzynarodowe. Na przykład szwedzki premier Olof Palme nazwał traktowanie Sołżenicyna przez sowieckie władze „przerażającym przykładem brutalności i prześladowań”. wsadzono do samolotu i deportowano17. który był wszak przyzwyczajony do całkiem innego typu nękania ze strony dziennikarzy. Drobiazgowej analizie poddano nawet jego ubiór. a prasa roztrząsała każdy jego najmniejszy gest. że to pierwszy radziecki obywatel przymusowo wydalony z kraju. od czasu gdy w 1929 roku ekspatriowano Trockiego18. Dziennikarze triumfalnie obwieszczali. W późniejszych latach 25 .M U Z A S A informacji. Pisarz w więzieniu Lefortowo ćwiczył różne scenariusze wszelkich możliwych rozmów i konfrontacji. Stany Zjednoczone nie mają zamiaru w żaden sposób mieszać się do wewnętrznej polityki ZSRR19. że cieszą się z pobytu Sołżenicyna na niemieckiej ziemi. dotknęły do żywego przywódców Związku Radzieckiego. Tego samego dnia amerykański sekretarz stanu Henry Kissinger.

natychmiast pojął doniosłość tego dzieła i nazwał je „najpotężniejszym oskarżeniem reżimu politycznego. Polacy. znajomych przymusowo zamkniętych w szpitalach psychiatrycznych lub wykluczonych z instytucji literackich z powodu znajomości z nim. jakie sformułowano w naszych czasach”. Ale nikt poza autorem nie przewidział. antykomunistyczni konserwatyści w USA poczuli przypływ nowej energii. przepojone wściekłością świadectwo. Ukraińcy. a słowo „gułag” stało się powszechnie znane. współmałżonko26 . Temat książki Sołżenicyna nie był żadną niespodzianką. tortur. złodzieje. chorzy psychicznie uważający się za carów. Świadectwo Sołżenicyna jednakże nadawało liczbom wymiar ludzki. Latem ukazało się amerykańskie wydanie Archipelagu. Pisarz bronił się. Inżynierowie. Po publikacji książki włoska partia komunistyczna otwarcie odcięła się od polityki Związku Radzieckiego. pospolici przestępcy. Powszechnie przypuszczano. że podczas pobytu w obozie był donosicielem20. I jedno. fizycy. Co do zawartych w niej faktów – część z nich znano od dawna. faktyczny twórca amerykańskiej strategii zimnowojennej. dzieci. malwersanci. ogłaszając imienną listę osób w Rosji. które mu pomagały i o których bezpieczeństwo teraz się obawiał: młodej asystentki. a we Francji rozpętała się burza21. Sołżenicyn stworzył niezwykłe. że w najstraszniejszym okresie czystek uwięziono miliony radzieckich obywateli i wykonano przerażającą liczbę egzekucji. jak wielki wstrząs książka wywoła. duchowni. na który wpływały pieniądze ze sprzedaży jego książek. Obecność Sołżenicyna na Zachodzie oraz publikacja jego ostatniej książki przyniosły mu rozgłos na całym świecie. pochlebcy. stara bolszewicka gwardia. gdyż ukazywało prawdziwe cierpienie. egzekucji i planowego odczłowieczania więźniów wstrząsnął społecznością międzynarodową. i drugie Zachód poznał na wiele lat przed jej publikacją. George Kennan. W chwili publikacji na Zachód już od pięciu dekad przedostawały się cichsze i głośniejsze sygnały o łagrach.M U Z A S A sfabrykowano dowody mające świadczyć o tym. Dokumentując rok po roku horror życia obozowego. Założył fundusz na rzecz wspierania rosyjskich więźniów politycznych i ich rodzin. zdemaskowani trockiści. podobnie jak tajemniczo brzmiący tytuł. Opis pracy przymusowej.

którymi transportowano ludzi. które odwiedzał. Walter Cronkite. Jedna z ulic w północnej części Paryża została nazwana jego imieniem. opuszczał krainę „najszczęśliwszego dzieciństwa. inteligencja i literaci (wśród nich Sołżenicyn) schodzili do podziemia lub udawali się na emigrację wewnętrzną. mordercze warunki pracy przy wyrębie lasów i w kopalniach. gdy szukał miejsca. pod opieką kochających rodziców i armii pięćdziesięciorga służących. Fotografowie śledzili go w Niemczech. w którym mógłby osiąść na stałe. Ojciec Vladimira miał posadę na dworze Mikołaja II. Danii. szaraszki – tajne placówki badawcze zatrudniające więźniów. stanowiący wręcz alternatywne społeczeństwo22. Opisywał pociągi i łodzie. jak i sława Sołżenicyna były w pewnym stopniu odzwierciedleniem ich biografii. W każdym mieście. gdzie wydobywano glinę. Gdy w roku 1919. Pisarz z wyglądu przypominał proroka i wczuł się w tę rolę z uduchowioną egzaltacją. czyli więzienia na Łubiance w sercu Moskwy. legenda amerykańskiego dziennikarstwa telewizyjnego. jakie można sobie wyobrazić”. a wakacje spędzał na francuskiej Riwierze. 4 M Zarówno sława Nabokova. wykorzystując setki ustnych relacji i własne doświadczenia z wieloletniego pobytu w obozach. Według ustaleń jednego z kuzynów nazwisko 27 .U Z A S A wie oskarżonych. Dziadek był ministrem sprawiedliwości Aleksandra II i Aleksandra III. Norwegii i Szwajcarii. Sołżenicyn. Chłopięce lata upływały mu w luksusie. Premierzy i prezydenci oferowali emigrantowi schronienie. przeprowadził z nim wywiad dla CBS News. ukazał przytłaczająco hipertroficzny system rozbudowany do rozmiarów niespotykanych nigdy i nigdzie. Nabokov uciekał z Rosji. która nadawała ton jego politycznej krucjacie. węgiel czy złoto. O jego edukację troszczyli się prywatni nauczyciele. w portach i na lotniskach witały go tłumy. w przeddzień swych dwudziestych urodzin. po owiane złą sławą obozy w Workucie i na Kołymie na mroźnej Północy. Archipelag GUŁag był obszernym źródłem wiedzy na temat geografii terroru: od zabójczego centrum.

jej mieszkańcach i jej bólu. Sołżenicyn miał na koncie jedną publikację: artykuł w lokalnej gazecie krytykujący radziecki system pocztowy25. Podczas drugiej wojny został zmobilizowany i choć zaczynał od najprostszych zadań. Wiedział jednak. który zginął w wypadku na polowaniu pół roku przed narodzinami syna. że człowiekowi można odebrać wszystko – z wyjątkiem wyobraźni. Zanim Jeden dzień Iwana Denisowicza w roku 1962 stał się w dłoni Chruszczowa poręczną miotłą do destalinizacji. Dostojewskim i Czechowem. rozproszona po świecie. majątek skonfiskowano. O ile na biografii Nabokova piętno odcisnęło wygnanie z raju i zderzenie z okrutną rzeczywistością. 28 . A jednak cały ten olśniewający świat rozsypał się w jednej chwili – bliscy zniknęli. że pewnego dnia opowie całą historię: o Rosji. Aresztowany za żarty na temat Stalina – raczej niewinne. Cytując biografa pisarza: „Rodzina Sołżenicynów nie była aż tak szacowna. stała się obiektem ataków i szyderstw. Wiara Nabokova we własną sztukę karmiła się świadomością. Aleksander nawet nie poznał własnego ojca. Nabokov był więc predestynowany do rzeczy wielkich i wychodził przeznaczeniu naprzeciw. by interesować się własnym rodowodem”24. szybko awansował na porucznika. wymieniał sam siebie (bez widocznej ironii) w trójcy swych ulubionych pisarzy. o tyle dzieciństwo Sołżenicyna oszczędziło mu bólu upadku. a cała warstwa społeczna. Natomiast po ukazaniu się pierwszej książki pisarz nagle stał się znany w świecie i postawiono go w jednym szeregu z Tołstojem. Potem jednak spotkało go nieszczęście. obok Szekspira i Puszkina23.M U Z A S A Nabokowów pochodziło od czternastowiecznego księcia tatarskiego. przetrwał klęskę głodu i przez kilka lat miał tylko jedno ubranie na zmianę. które położyło się cieniem na całym jego życiu. do której należeli Nabokowowie. Głęboko świadom swych talentów. Chłopiec wychował się w chacie bez bieżącej wody. W tej rodzinie nawet zwierzęta domowe miały nie byle jakie rodowody: jeden z jamników wywodził się od jamnika Czechowa. mimo że mógł ją powierzyć jedynie własnej pamięci. Już wtedy pisał i nie zaprzestał twórczości w kolejnych obozach. lecz podpadające pod paragraf najcięższych przestępstw – został skazany na osiem lat łagru.

jaką czcią darzyła tego bolszewika część europejskich i amerykańskich kręgów literackich. Uważni czytelnicy już od pewnego czasu mogli dostrzec ciemniejszą stronę „słońca jasnego”. Nic więc dziwnego. Sołżenicyn wykazał jednak. całą książkę poświęcił opiewaniu rewolucji zakończonej triumfalnym powrotem Lenina do Rosji w 1917 roku. I jeden. Bo jak 29 . wyraźnie nawiązywały do rzeczywistej przeszłości. O ile dla Nabokova duma stanowiła jedną z cnót kardynalnych. u zarania radzieckiego państwa. o której nie wolno było mówić. Od początku znajomości z Nabokovem Wilson wyrażał szczerą nadzieję. że terror nie zaczął się wraz ze Stalinem. niespecjalnie maskując swoje intencje. że któregoś dnia przyjaciel zmieni zdanie na temat przywódcy bolszewików. że kolejne jego utwory mogą dać impuls do prawdziwych zmian. Skutkiem tych całkiem różnych doświadczeń życiowych obaj pisarze w odmienny sposób funkcjonowali w świecie. o ile jednak Nabokov żył sobie wygodnie w hotelu. że ten były więzień miał jakieś związki z KGB. lecz istniał już za Lenina. jak stopniowo pozbywa się on złudzeń – najpierw na temat Stalina. że gdy Sołżenicyn przystąpił do ataku na radziecki reżim u samych jego źródeł. pisarza „obracającego w perzynę dobre samopoczucie starych leninistów”27. o tyle Sołżenicyn tęsknił za jakąś chatą na odludziu. W dziełach Sołżenicyna widać. przez pewien czas najlepszy przyjaciel Nabokova w Ameryce. Przy czym jednak żywił wobec niego pewne zastrzeżenia. Nabokov – z satysfakcją człowieka. o tyle Sołżenicyn się jej bał: „Ludzkie serce obrasta pychą – pisał – jak świnia sadłem”26. który już od dawna mówił to samo – cieszył się sukcesem rodaka. aż wreszcie pisarz dociera do korzeni GUŁagu. Na przykład Edmund Wilson.M U Z A S A Był przekonany. chyba że właśnie w formie niby-fikcji. Mimo różnic obaj doszli do podobnego pojmowania rosyjskiej historii i równie mocno nienawidzili komunizmu. Nabokov także nienawidził Lenina. Przez następną dekadę tworzył literackie obrazki na temat historii kraju. później też Lenina. i drugi pracował bez wytchnienia. Przez długi czas uważał. sięgających pierwszych lat tortur po rewolucji i masowych mordów. Choć teksty nosiły pozory fikcji literackiej. tyle że miał okazję z bliska obserwować.

M U Z A S A inaczej wyjaśnić. czy z obawy o jego bezpieczeństwo. że dawny więzień. potem na Zachodzie. że „pisze jak szewc”28. Gdy Sołżenicynowi przyznano Nagrodę Nobla. Wiera Nabokova miała o Sołżenicynie jeszcze gorsze zdanie. że ani ona. ale już pierwszego dnia po wydaleniu dysydenta z ZSRR powitał go w „wolnym świecie” listem. W pierwszym tomie Archipelagu GUŁag – który Nabokov czytał 30 . obawiając się zakazu powrotu do ZSRR. Pisał między innymi: „już od podłych czasów leninowskich bez ustanku piętnowałem filisterstwo sowieckiej Rosji i potępiałem wszelkie przejawy okrucieństw. choć przyznaje. Nabokov zaczął umilać żonie letnie wieczory. które Pan demaskuje”30. Sołżenicyn natomiast był wielbicielem stylu Nabokova. zrezygnował z wyjazdu po odbiór nagrody. ani mąż niezbyt go cenią jako pisarza29. Dziennikarz „New York Timesa” opisał „chichoty” państwa Nabokovów nad „męską prozą” Sołżenicyna i ich rozbawienie na wieść. nie wydawał się wierzyć w te słowa: najwyraźniej wątpił w prawdziwość jego zapewnień o bezustannym piętnowaniu państwa radzieckiego. że jego dzieła ukazują się w Rosji. że dotknęło ją słowo „chichoty”. a autor pozostaje na wolności? Nie cenił też Nabokov umiejętności pisarskich Sołżenicyna. Laureatów Nobla proszono. a w prywatnych zapiskach charakteryzował jego styl jako „przaśnie dziennikarski”. więc w roku 1972 Sołżenicyn (wciąż jeszcze mieszkający w Związku Radzieckim) wysłał do Akademii Szwedzkiej rekomendację dla Nabokova. kiedyś stwierdziła nawet. Nabokov nie odpowiedział. w którym wyrażał poparcie dla jego walki. W osobnym liście poinformował Nabokova o swojej decyzji. czytając jej na balkoniku hotelu Montreux Palace fragmenty powieści Sierpień czternastego. No bo kto przy zdrowych zmysłach chce z własnej woli wracać do ZSRR? W liście napisanym kilka dni po ukazaniu się artykułu w „New York Timesie” Wiera żali się. wyraża podziw dla odwagi Sołżenicyna. by wskazywali kandydatów do nagrody w kolejnych latach. który był w ZSRR na indeksie. Czy to z powodu niepewności co do rzeczywistych intencji Sołżenicyna. przy całym szacunku dla talentu Nabokova. Sołżenicyn. Nazywała go „trzeciorzędnym autorem”. W wywiadzie dla „New York Timesa” nazwał go miernym literatem.

dlaczego Nabokov i inni twórcy emigracyjni nie chcą widzieć „krwi płynącej z żywych ran Rosji”. sadystyczną satysfakcją morderców. który się zastanawia. a nawet groteskową komedią o dziecku umęczonym i zabitym przez pomyłkę.M U Z A S A tego lata – przytacza słowa rosyjskiego oficera. albo dla Johna Shade’a zastrzelonego chwilę po tym. Był – jak sam przyznawał – tradycjonalistą do szpiku kości31. że autor Lolity powinien wykorzystać swój „olbrzymi. od początku do końca. powtarzam: olbrzymi. Lolita zdaniem Sołżenicyna kompletnie ignorowała tragedię rewolucji. 31 . Nabokov eksperymentował i prowokował. Czerpiąc ze swej niczym nieskrępowanej wyobraźni. że powinnością pisarza jest zostać i bronić ideałów ojczyzny. W swojej autobiografii Nabokov wyznaje. tworzył światy. Ostro krytykował tych. że geniusz Nabokova nie służy tej samej sprawie. Bolał nad tym. czy nie – nawet jeśli ów bohater to prawdziwa postać z jego życia32. którzy opuścili Rosję – nawet jeśli uciekali przed prześladowaniami – i zawsze powtarzał. W swoich pisanych po rosyjsku. szokował i wprawiał w zażenowanie. że bardziej zajmuje go elegancja tematu niż to. a poza tym nie odpowiadała jego pojmowaniu literatury. w których nie ma litości dla bohaterów: dla Lolity codziennie napastowanej przez Humberta Humberta. jakby żadnej rewolucji w Rosji nie było albo jakby zbyt trudno im było ją zrozumieć”. Ale nie uczynił tego”33. nowy i zarazem zakorzeniony w tradycji. dlaczego piszą „tak. by wprost. talent w służbie ojczyzny” i że „mógłby wspaniale opisać rewolucję. w jednym z wywiadów powiedział. Uważał. jak wyraził swoją wiarę w ludzkość. przy czym poczucie patriotycznego obowiązku nakazywało mu. demaskować brutalność sowieckiego przedsięwzięcia. że on sam został wydalony wbrew własnej woli. Sołżenicyn przywiązywał do języka równie wielką wagę co Nabokov i starał się stworzyć własny styl. czy bohater umrze. podczas gdy Sołżenicyn marzył o napisaniu Wojny i pokoju na miarę dwudziestowiecznej Rosji. a później po angielsku powieściach Nabokov epatował czytelników pedofilskimi ekscesami.

by zawrzeć przeszłość w misternej wizji literackiej. Gdy Sołżenicyn trafił na Zachód. że będzie mógł w swoim apartamencie spokojnie spędzić resztę życia. siedmiopiętrowy secesyjny budynek w kosmopolitycznym mieście słynnych festiwali muzycznych. że uchodziły uwagi czytelników. nie otrzymali odpowiedzi. do salonu wciąż wpadało dużo światła. żeby mogli się wreszcie poznać osobiście. Natomiast pięćdziesięciopięcioletni Sołżenicyn. Sołżenicyn z zaskakującą skromnością odpisał. nie tak dawno wygnany z ojczyzny. I to mimo że sam autor konsekwentnie od lat podsuwał czytelnikom zakamuflowane wskazówki. Czy Nabokov się go spodziewa? Czy go przyjmie? Takie pytania zadawał sobie. Niestety. Widzieli oni w Nabokovie głównie eksperymentatora i parodystę i tak mocno byli przywiązani do tego wizerunku. Jeszcze nie minęło południe. że nawet nie próbowali doszukiwać się przerażającej historii ukrytej w fabule większości jego utworów. Jego twórczość wynikała z poprzedzających ją wydarzeń i Nabokov znalazł sposób. że Nabokov poświęcił całe dziesięciolecia na ukrywanie najmroczniejszych chwil historii w strukturze swoich dzieł. A jednak gdy wczesną jesienią 1974 roku Sołżenicynowie zapowiedzieli swoją wizytę w hotelu Montreux Palace na 6 października. Przez trzy wielkie okna. Choć się zachmurzyło. 32 . Mimo braku odpowiedzi postanowili zaryzykować i pojechali do Montreux. zarezerwowanym na to spotkanie. widać było niebo. uzyskał zapewnienie właścicieli. które kładło się na mozaikowym parkiecie. Nabokov miał szczerą ochotę na spotkanie i zaprosił kolegę po piórze do swojej siedziby. był domem dla wielu aktorów i pisarzy. że to los pchnął ich obu do Szwajcarii. podjeżdżając pod hotel. owe wydarzenia tak bardzo zatarły się w powszechnej pamięci. Cel ich podróży. Vladimir i Wiera Nabokovowie czekali w salonie muzycznym hotelu. Gdy Nabokov się tam wprowadzał. tropiony przez dziennikarzy i zagubiony w innej kulturze. Wielokrotnie próbowali się skontaktować z Nabokovami pocztą i przez telefon – bezskutecznie. każde trzy razy wyższe od mężczyzny przeciętnego wzrostu (a Nabokov był nieco powyżej przeciętnego wzrostu). czuł się obco i niepewnie.M U Z A S A Sołżenicyn – jak zresztą wszyscy – nie zdawał sobie sprawy.

M U Z A S A tworząc podłużne prostokąty. Tylko że Nabokov już od pół wieku – niemal całe życie Sołżenicyna – uprawiał swój bunt poza Rosją. że deprawacja radzieckiego państwa sięga czasów leninowskiego terroru. jak odrzucił oficjalne zaproszenie do ZSRR. Albo o tym. że wróci. z człowiekiem. rezygnując z szortów i podkolanówek. jak i w literaturze. jak zerwał przyjaźnie z ludźmi. i p r a g n ą ł wrócić. Kuchnia luksusowego hotelu Montreux Palace przygotowała jeden z najwspanialszych posiłków. Sufit w rogach pomieszczenia zdobiło osiem pozłacanych liter „M” (od Montreux) wśród wieńców laurowych. które martwiły jego znajomych. Nabokov być może ubrał się nieco bardziej elegancko niż zwykle. którzy według niego sympatyzowali z sowiecką władzą. zarówno w rzeczywistości. nawiązując kształtem do kryształowych wisiorów żyrandola. choć tęsknił do rodzinnych stron. O ile Sołżenicynowi mieściło się w głowie. jak to miała w zwyczaju przy uroczystych okazjach. który rozumiał. i nie dał się uwieść rewolucji. który też – choć na swój sposób – zyskał sławę. który potrafił obnażyć sowiecki system. maszkaronów i skrzydlatych dziewic trzymających girlandy. była zapewne ubrana w jakiś prosty strój pasujący do jej niebieskich oczu i aureoli śnieżnobiałych włosów. Może chciałby rozmawiać o tym. o tyle Nabokov nie miał 33 . Wizyta niedawnego ekspatrianta była dla Nabokova szansą na spotkanie ze swoim zniekształconym radzieckim sobowtórem. Albo o tym. Z pisarzem. z tym. Stół nakryto dla czterech osób. w których wędrował po górach w pogoni za motylami (a o połowę młodsi od niego reporterzy za nim nie nadążali). być może wśród potencjalnych tematów wymieniłby swoją niepokorną postawę. Jak wyobrażał sobie Nabokov rozmowę dwóch pisarzy – tego. udokumentować jego zbrodnie – i przeżyć. którego rosyjskiemu życiu rewolucja położyła kres? Gdybyśmy mogli go o to zapytać. którego życie w Rosji zaczęło się wraz z rewolucją. a z którymi pewnie zgodziłby się Sołżenicyn. Wiera Nabokova. jakie Sołżenicynowi dane było kiedykolwiek jeść. dzięki czemu mógł ujawnić je światu. jak w dyskusjach na temat wojny w Wietnamie wypowiadał opinie. Udrapowane zasłony zwieszały się łukowato w rogach każdego z okien.

Nigdy tam nie wrócę. pragnąc przeżyć. dostrzec wrażliwość człowieka domagającego się naprawienia krzywd i rzadko okazywaną światu wrażliwość artysty? Czy wiedział o życiu pisarza coś więcej. a piętro wyżej Nabokov siedział i czekał. Sołżenicyn uważał. kiedy to jego losy splecione były jeszcze tylko z losem Petersburga czy Rosji. snuje on tę niejawną. której podjął się Sołżenicyn. Gdy zaś splotły się one również z historią dwudziestowiecznej Europy i Ameryki. Nazwiska. Było jednak inaczej: autor Lolity stworzył własną wyjątkową kronikę. W wywiadzie udzielonym w 1962 roku mówił: „Cała Rosja. że Nabokovowi przypięto etykietkę okrutnika. Przez ponad trzy dekady jak skrupulatny archiwista wpisywał zmarłych i zapomnianych do swoich dzieł – nawet do Lolity.M U Z A S A do czego wracać – jego Rosja mogła istnieć już tylko w jego książkach i w zakamarkach jego serca. W ramach historii. w której modernistyczne popisy i językowe akrobacje służyły jako zasłona dla tej samej misji. z której można wyczytać najboleśniejsze straty i zapomniane traumy epoki jego młodości. Tak wiele lat ta utracona opowieść czekała na odkrycie. Czy Sołżenicyn umiał przejrzeć intencje Nabokova. . sztuk teatralnych i prozy układają się w prywatną mapę pisarza. jest zawsze ze mną: literatura. czy też jego wiedza ograniczała się jedynie do faktów związanych z jego emigracją? O czym ci dwaj mogliby rozmawiać? Samochód Sołżenicyna podjeżdżał pod hotel. daty i miejsca przez dziesięciolecia przemycane do wierszy. które tam widział. Nabokov połączył piękno i okrucieństwo tej historii i zamknął je w swojej sztuce. A czytelnicy przeoczyli prawie wszystko. odwrócił się od Rosji i od cierpień. że Nabokov. której potrzebuję. potworną opowieść. które sprawiły. język i moje rosyjskie dzieciństwo. nigdy się jej nie wyrzeknę”34.

i złe wróżby. Oprócz miłości pod dostatkiem było też pieniędzy i kultury. Jelenę Iwanownę. Doprowadził do podpisania 35 .Rozdział 2 1 A Dzieciństwo Władimir Władimirowicz Nabokow przyszedł na świat w Peters- M U Z A S burgu przedostatniej wiosny odchodzącego stulecia: 22 kwietnia 1899 roku. dwudziestodziewięcioletniego radykała zesłanego na Syberię. prawnik. że znów spodziewa się dziecka. ile miłości matka pragnie mu dać. Gdyby szczęście nowo narodzonej istoty zależało tylko od tego. fascynację motylami i buntowniczość. Historia niespecjalnie zważa na umowne granice między epokami. która od dziesiątków lat służyła na carskim dworze. kobietę wrażliwą1 i wiecznie martwiącą się na zapas. Nabokow. a ojciec Vladimira. Car Mikołaj II już piąty rok rządził największym państwem świata znajdującym się na jednym kontynencie. W. miało bez przeszkód powrócić w następnym. Vladimir byłby jednym z najszczęśliwszych noworodków na kuli ziemskiej2. który nią zawiadował. Jelena wniosła w posagu kamienicę przy ulicy Wielkiej Morskiej 47. narodzinom Nabokova towarzyszyły i dobre. który trzy lata później objawił się światu pod lepiej dziś znanym nazwiskiem Lenin. lecz poroniła. miłośnik opery i literatury. kiedy okazało się. Matka Nabokova była już raz w ciąży. co najlepsze i najgorsze w mijającym stuleciu. Jak to zawsze bywa. miał imponującą bibliotekę i nawet bibliotekarza. wywodził się z rodziny. Wówczas jeszcze nie świętowano tego dnia jako rocznicy urodzin Włodzimierza Iljicza Uljanowa. więc wszystko.D. Władimir Dmitrijewicz. Ojciec zaszczepił w swoim pierworodnym zamiłowanie do luksusu. z pewnością ogarnął niepokój.

Niemcy w Afryce Południowo-Zachodniej3. Gdy Nabokov stawiał swoje pierwsze kroczki w nowe stulecie. na mocy których międzynarodowe spory miały być rozstrzygane przez trybunał. Do Paryża wrócił francuski Żyd Alfred Dreyfus. twórca tych placówek. 36 . obcięto mu cztery pukle włosów. Na Kubie zlikwidowano „obozy rekoncentracyjne”. Tymczasem jednak to urodzone o świcie (co stanowiło dobrą wróżbę) dziecko. gdzie zostało ochrzczone i przez pomyłkę omal nie otrzymało imienia Wiktor. które go czekało. gdy ujawniono dowody. widziało piękny dom z różowego granitu. Wielka Brytania w Związku Południowej Afryki. jak straszne panują tam warunki (dość wspomnieć. I choć nie umiało jeszcze docenić doniosłości tego faktu. kraje Zachodu jeden po drugim zakładały własne obozy koncentracyjne: USA na Filipinach. po czym namaszczono go olejem. zyskał przydomek „Rzeźnik”). gdy wyszło na jaw. Okazało się jednak. Konwencje zakazywały ponadto bombardowania z powietrza. było przede wszystkim pierwszym żywym dzieckiem Jeleny Nabokowej. Chociaż jednak świat dowiedział się o tych okrucieństwach. że same dowody i oburzenie opinii publicznej na niesprawiedliwość nie wystarczą: Dreyfusa znów uznano za winnego. że za oskarżeniem stały pobudki antysemickie. ponownie stanąć przed sądem. niesprawiedliwie oskarżony o szpiegostwo na rzecz Niemiec i wiele lat wcześniej zesłany na malaryczną Wyspę Diabelską – miał teraz. szalejącym antysemityzmem i obozami koncentracyjnymi. Archiprezbiter odprawił cały tradycyjny obrzęd: Vladimir został zanurzony w chrzcielnicy z wodą święconą. Wkrótce tę zasługę (jeden z nielicznych jasnych punktów w biografii cara) doceniono i nominowano Mikołaja do pierwszej pokojowej Nagrody Nobla.M U Z A S A konwencji haskich z 1899 roku. pomysł tworzenia podobnych obozów już się przyjął. Vladimir Nabokov miał wkrótce zyskać wiele powodów do rozmyślań nad Leninem. że hiszpański generał. W życiu. i tak czerpało z niego ogromne korzyści. takie wsparcie okazało się wyjątkowo przydatne4. które otwierając oczy. by zawsze wyślizgiwał się ze szponów zła. W pierwszych tygodniach życia dziecko zaniesiono do pobliskiej cerkwi. carami.

Gdyby ta budowla w stylu eklektycznym. Piastując to stanowisko. Stryjeczny pradziadek Vladimira został mianowany naczelnikiem więzienia. Więźniem tym był Fiodor Dostojewski7. rodzina Nabokowów osiągnęła swoją świetność. Dziesiątki tysięcy chłopów pańszczyźnianych straciło życie. 37 . pięknej części miasta poprzecinanej kanałami. a żona Piotra Wielkiego przeklęła Petersburg. Ten pierwszy budynek. I w tym właśnie mieście. stolicą wybudowaną dwieście lat wcześniej przez Piotra Wielkiego. opodal soboru Świętego Izaaka. za to że próbował uciec z kraju. Berlina czy innego miasta. lecz rychło zaczęto tam osadzać skazanych za przestępstwa polityczne. że będzie „miastem wzniesionym na kościach” i miejscem. największej petersburskiej cerkwi zbudowanej na zlecenie cara wedle projektu francuskiego architekta. sobór Świętego Izaaka wzniesiono na osuszonych bagnach. w stolicy Piotra Wielkiego. by utrzymać ciężkie granitowe kolumny i frontony. Była ona jednak ściśle związana z Petersburgiem. bizantyjskie i rosyjskie. Teren był zbyt niepewny. który Piotr Wielki kazał wznieść w nowym mieście. pożyczał książki jednemu z więźniów. przepowiadając. W roku 1718 syn Piotra został jednym z pierwszych więźniów twierdzy. Cena za zbudowanie nowoczesnej europejskiej stolicy była wysoka. osadzonemu za spiskowanie i czytanie zakazanej literatury. dlatego przed położeniem fundamentów osadzono w gruncie drewniane pale. za sprawą jakichś czarów mogła się gdzieś przenieść – równie dobrze pasowałaby do Paryża.M U Z A S A Dom Nabokowów stał przy eleganckiej ulicy Wielkiej Morskiej. gdzie całe rodziny popadną w ruinę5. z początku miał pełnić funkcję obronną przed atakami od strony morza. Sobór stoi zaledwie półtora kilometra od Twierdzy Pietropawłowskiej i widać go z brzegu Newy. Podobnie jak wiele innych budynków starówki. Na polecenie ojca poddany został torturom i zmarł tam w wieku dwudziestu ośmiu lat6. łączącym elementy greckie.

Wychowywał się razem z bratem Siergiejem. Jego angielska guwernantka panna Norcott zakochała się w pewnej kobiecie. O każdego kolejnego potomka: Olgę urodzoną w 1903 roku. lecz on sam od najwcześniejszych lat był w równym stopniu Rosjaninem. Bracia nie byli do siebie podobni. Conradowi i Kiplingowi. Nie mieli jednak innych towarzyszy zabaw poza sobą nawzajem. Vladimir był charyzmatyczny i ekstrawertyczny.G. wiernym towarzyszem wczesnego dzieciństwa. książki Dickensa. Siergiej z reguły pozostawał w cieniu przebojowego Vladimira. Miał mamkę.2 M U Z A S A Vladimir Nabokov przyszedł zatem na świat w rodzinie od wieków związanej z carską Rosją. Matka czytała mu historie o rycerzach i damach oraz książeczki o czarnej kudłatej lalce imieniem Golliwogg. znał już biegle angielski. więc niemal bliźniakiem. W wieku czterech i pięciu lat podczas 38 . Na dłuższy czas całkowicie oddał się Sherlockowi Holmesowi. Jednak w przeciwieństwie do Vladimira reszta rodzeństwa wychowywała się głównie pod opieką guwernantek8. Vladimir odziedziczył po ojcu upodobanie do boksu i do łowienia motyli. pochłaniał „Puncha”. młodszym o rok. Daudeta i H. drugiemu dziecku w rodzinie poświęcano mniej czasu i uwagi. Nie był bity. Jego pierwsze wspomnienie to uplecione z bawełnianych sznurków boczne siatki dziecinnego łóżeczka w domu rodzinnym. Mały Vladimir brał poduszki i budował z nich ciemną. że Vladimir mało śpi. co światowcem. Zanim jego umiejętność czytania i pisania w języku rosyjskim wyszła poza słowa „kakao” i „mama”. Siergiej – miłość do opery. Jak to często bywa. Siergiej się jąkał i brakowało mu wdzięku. Jelenę (1906) i Kiriłła (1911) dbano wzorowo. Gdy już czytał sobie sam. Pod wodzą Vladimira nieraz wymykali się spod kurateli opiekunów. Codziennie brał kąpiel. tajemniczą pieczarę za kanapą w salonie. która narzekała. Jego rosyjski nauczyciel Ordyncew zakochał się w jego matce. i ulotny obraz deszczu uderzającego o dach podczas pobytu w rezydencji wuja na południu Francji. Wellsa.

lecz słynął również z wybuchów gniewu. a gdy ich w końcu odnaleziono. by go poniżyć. Młodszy z braci był przy starszym jak Księżyc przy Słońcu9. Bracia nigdy nie zostali przyjaciółmi. ściskając brązową figurkę cesarza. Dwa lata później umknęli spod irytującej pieczy francuskiego nauczyciela. Młodszy z braci darzył podziwem Napoleona Bonapartego i spał. by kupować synkowi unieruchomionemu w łóżku prezenty. Był on miłośnikiem teatru i filantropem. aby wraz z dogiem imieniem Turka uciec z wiejskiej posiadłości Nabokowów i ruszyć przez zaspy śnieżne do gościńca. którymi budził strach córki i terroryzował 39 . Gdy Siergiej się zmęczył i przemarzł. gdy ten ćwiczył na pianinie i nie mógł się obronić przed atakiem. Wędrowali księżycową nocą. Jego jąkanie – wbrew oczekiwaniom – nie minęło. poszukiwaczach złota i właścicielach kopalni. Tej zimy. gdy zachorował na wszystko po kolei. Bogactwo Nabokowów pochodziło od Jeleny. lecz silny. że dalej pojedzie na psie. jego matka codziennie wybierała się konnymi sańmi do sklepów na Newskim Prospekcie. lubił prześcigać brata na ślizgawce. zdążyli już oddalić się o wiele wiorst od domu. a matka wieszała przy ich łóżeczkach swoje diademy i naszyjniki do zabawy przed zaśnięciem. Siergiej co jakiś czas spadał. U 3 M Vladimir. Jego dzieciństwo to świat. drobnej budowy. Obaj otrzymali zgodę na przeglądanie imponującej ojcowskiej biblioteki. Vladimir często wymądrzał się przy Siergieju. Przez pierwsze lata chłopcy mieszkali w jednym pokoju. miał też słaby wzrok i musiał znosić dodatkowe upokorzenie w postaci okularów. gdy poszedł do szkoły. a ich łóżka oddzielał japoński parawan.Z A S A pobytu w Niemczech zdołali urwać się guwernantce i wsiąść na parowiec płynący Renem z Wiesbaden. której ojciec odziedziczył fortunę po przodkach. które nękały angina. pupilek rodziców. szkarlatyna i zapalenie płuc. Vladimir. w którym dzieci na Wielkanoc dostawały kryształowe jajka barwy szkarłatu. ustalono. lubił też podkradać się do Siergieja. był dzieckiem chorowitym.

Zmarł. że coś się przed nią ukrywa. Wszyscy w domu o tym wiedzieli i ukradkiem szydzili z ochmistrzyni. odległe małe królestwo” – prawdziwa spiżarnia znajdowała się gdzie indziej. która stała się potem jego pisarskim znakiem firmowym. Jelena. Podczas pobytów na wsi Jelena malowała akwarele i zbierała grzyby. podczas gdy w rzeczywistości było to jedynie „zatęchłe. Jednak matka Nabokova z litości nigdy nie wyjawiła jej prawdy. a i ona miewała podejrzenia. natomiast do ludzi spoza najbliższej rodziny odnosiła się z rezerwą i niełatwo nawiązywała przyjaźnie. pozostawiając to swojej dawnej niani. zjawy. przemów jako jeszcze bardziej misterną intrygę12. upokorzy ją. że wciąż sprawuje kontrolę nad domową spiżarnią. Całe życie była nerwowa i oschła. więc to ona przekazała mu umiejętność.M U Z A S A syna10. nie będąc osobą religijną. Jelena wiedziała. Dlatego uknuła podstęp: pozwoliła starszej pani wierzyć. Do cerkwi chodziła tylko w ważniejsze święta. że zwalniając ochmistrzynię z obowiązków. jak większość kobiet jej stanu. że ma to jakiś związek z jasnowidzeniem11. Była też pierwszą instruktorką Vladimira w sztuce zwodzenia. W mieście grywała w pokera do trzeciej nad ranem. niechętnie wydzielając ją nawet samym państwu Nabokowom. zaczęła skrupulatnie zbierać wszystkie resztki jedzenia. siedemdziesiąt kilometrów na południe od miasta. Po wielu latach oddał hołd przebiegłości matki. Vladimir na zawsze zapamiętał ten fortel i opisał go w Pamięci. przywołując w autobiografii dwa wspomnienia z dzieciństwa. 40 . gdy Nabokov był jeszcze berbeciem. W stosunku do dzieci była uczuciowa i wylewna. Dawała wiarę przesądom i zabobonom: podejrzane odgłosy. nie pracowała. Widziała kolory liter i dźwięków (podobnie jak później jej najstarszy syn) i była przekonana. widziadła składały się na jej osobliwy system wierzeń – miała więc bogate życie duchowe. staruszce wywodzącej się z chłopstwa. zazdrośnie strzegła wszelkiej żywności. zostawiając w spadku kamienicę w Petersburgu i wiejską rezydencję w Wyrze. Nie zajmowała się też prowadzeniem domu. Pierwsza historia dotyczy służącej Nabokowów. Kobieta stopniowo popadała w demencję.

a małe wydarzenia nabrały epickiego wymiaru. stukał laską w podłogę. przeklinał. Emerytowany carski minister próbował jeść kamyki. Cztery lata później nauczyciel chłopców. gdzie Jelena pieczołowicie odtworzyła jego nicejskie mieszkanie: wstawiła podobne meble. Tej samej zimy Nabokov zapamiętał. brał służącego za arystokratę. że staruszkowi lepiej niż francuska Riwiera posłużyłby północny klimat. Część budynku widoczną z okna pokoju kazała otynkować na biało. dzięki której był przekonany. Ukrainiec. to jego dom w Nicei. by zwrócić na siebie uwagę. z dala od Rosji. która właśnie pogrążyła się w katastrofalnym konflikcie z Japonią13. że mieszka bezpiecznie w Nicei. Dmitrijem Nikołajewiczem Nabokowem. W końcu. gdzie będzie się czuć bezpiecznie. który w ostatnich latach życia zaczął tracić władze umysłowe. uznał. Ale choć Nabokov przez całą pisarską karierę korzystał z tych podpatrzonych sztuczek i popisów prestidigitatorskich. jak generał Kuropatkin. Podczas jednego z dłuższych epizodów utraty świadomości przewieziono go do Petersburga.M U Z A S A Drugie wspomnienie wiąże się z jego dziadkiem ze strony ojca. 41 . W ten sposób dziadek Nabokova dożył swych dni w miłym przeświadczeniu. zademonstrował Vladimirowi trik ze znikającą monetą. spowijania trudnych prawd w fantazję i wygłaszania pocieszających kłamstw stanowiących lek na bezsilność. Jednak lekarze przekonali Jelenę Nabokową. już bardzo chory. specjalny posłaniec przywiózł z Francji część bibelotów. kiedy nagle został wezwany na wojnę. przyjaciel rodziny. Inny nauczyciel urządził dla Nabokova pokaz przezroczy z latarni magicznej: dzięki szklanym płytkom obszerne historie zostały zredukowane do kilku obrazów. Nie chodziło tylko o to. to najważniejszego nauczył się od matki: mieszania rzeczywistości z iluzją. żeby wyglądała jak domy na Riwierze. pokazywał mu na kanapie w salonie sztuczki z zapałkami. Sprowadzono nawet śródziemnomorskie rośliny. a królową Belgii – za jakąś natrętną obcą babę. że j e s t w domu. żeby starszy pan c z u ł s i ę jak w domu – Jelena stworzyła iluzję. że jedyne miejsce.

w codziennym życiu nie było o tym mowy – Nabokov przez wiele lat nie miał styczności z tragediami. miał silnie zakorzenioną potrzebę sprawiedliwości. jak jego ojciec próbuje uratować choć część wprowadzonych niedawno reform14. Obserwował. Ojciec Nabokova. piekielnie inteligent42 . że pisarz w dzieciństwie był w samym środku dziejowej zawieruchy. przy której bladła kolekcja strojów jego żony16. konserwatysty. podczas studiów został aresztowany za protesty antyrządowe i nie skorzystał z koneksji ojca. Choć rodzinie mocno dawały się we znaki polityczne wstrząsy. Jego dziadek. który zmarł w Petersburgu. który zlikwidował szereg swobód przyznanych obywatelom przez poprzednika. reformatora. Piastował urząd ministra sprawiedliwości u carów Aleksandra II. Mydła i książki sprowadzał z Anglii i marzył. ukształtowała historia. przekonany. że uda mu się sprowadzić stamtąd także ustrój parlamentarny. Bohaterów Nabokova. podobnie jak jego krewnych. Był chorobliwie pedantyczny. Jego demokratyczne poglądy nie przeszkadzały mu jednak cieszyć się swoim statusem materialnym: od urodzenia przywykł do wygód i kochał eleganckie przedmioty. które nastąpiły potem. ten sam. Miał dwa automobile – sedana i czarną limuzynę firmy Benz – oraz garderobę. że mieszka na Riwierze. znalazł odbicie w jego twórczości. Z wykształcenia prawnik. Władimir Dmitrijewicz. był swego czasu właścicielem trzystu dziewięćdziesięciu chłopów. oraz Aleksandra III. a dorastał w politycznym tyglu Pałacu Zimowego. a zarazem trzymano go z dala od niej. letniej rezydencji imperatorów. który uwłaszczył chłopów. Władimir Dmitrijewicz Nabokow także był zaangażowany politycznie. Fakt. Z dzieciństwa zapamiętał zabójstwo Aleksandra II i pogromy Żydów. które na uboczu dramatycznych wydarzeń spadały na kraj.4 M U Z A S A Rodzice skutecznie izolowali Vladimira od okrucieństw historii. dzięki którym mógłby szybko wyjść na wolność – wolał pozostać w areszcie z towarzyszami15. urodził się w Carskim Siole. Już w młodości deklarował się jako liberał.

W roku 1903 w Kiszyniowie. A gdy Wołodia miał niespełna cztery lata i pojechał wagonem sypialnym na Riwierę. by siać spustoszenie i postrach. Antysemityzm był głęboko wdrukowany w rosyjską mentalność. który trwał od dzieciństwa do samej śmierci pisarza. Wysoko urodzonych Rosjan. przedstawiano jako zdrajców. żeby wykorzystywać ich krew do celów rytualnych. Ojciec Nabokova wywarł na syna wpływ. Gazeta zwoływała chrześcijan. którzy przejmowali się losem Żydów. W artykule Krwawa łaźnia w Kiszyniowie potępiał szaleństwo antysemityzmu. W tym czasie zabito czterdziestu dziewięciu Żydów. który zaważył na całym jego dalszym życiu. setki raniono. gdzie zbierał na plaży kolorowe świecidełka. że mu nie zapobiegła. W. Na jednym z tych rysunków. zdemolowano sklepy i warsztaty. ojciec Nabokova natychmiast i bez pytania o zgodę napisał tekst na temat kiszyniowskiego pogromu. „natchnionych miłością Chrystusa” i wiernych carowi. wspominał Vladimir Nabokov. Żydom przypisywano winę chyba za wszystkie bodaj trendy rewolucyjne w kraju i za nierówności ekonomiczne18.M U Z A S A ny i miał ambitne plany: postawił sobie za cel rozszerzenie praw obywatelskich na całe społeczeństwo. w południowo-zachodnim zakątku Imperium Rosyjskiego. W Niedzielę Wielkanocną podburzony tłum ruszył. Choć członkowie carskiego dworu mieli zakaz wyrażania poglądów w jakichkolwiek publicznych sprawach bez przyzwolenia władcy. Nabokow obwiniał władze o ciche przyzwolenie na pogrom. lokalna gazeta zaczęła zamieszczać oszczercze artykuły nawiązujące do bardzo starego przesądu: Żydzi mordują chrześcijańskie dzieci. okaleczonemu przez ślepą nienawiść. którzy byli jego ofiarami. Gdy pogrom się zaczął. jego ojciec podawał „światowemu żydostwu Świętą Rosję na talerzu”19. ponad tysiąc osób zostało bez dachu nad głową.D. do „krwawej rozprawy z żydowskimi łajdakami”17. Władimir Dmitrijewicz dokonał wyboru. 43 . Jelena Nabokowa kolekcjonowała karykatury atakujące jej męża z powodu jego poglądów. ale i całemu społeczeństwu. Trwał niemal trzy dni. a policję o to. zwracając uwagę na krzywdy wyrządzone nie tylko Żydom. nic nie mogło go powstrzymać.

którego gazeta wcześniej podżegała do pogromu w Kiszyniowie. I nie chodziło mu tylko o eskalację antysemityzmu. Ukazywał się on we fragmentach publikowanych przez tego samego wydawcę. którzy chcą przejąć kontrolę nad światem. Międzynarodowy odzew był tak silny. że nawet chińscy imigranci w Nowym Jorku urządzili zbiórkę pieniędzy na pomoc ofiarom z Kiszyniowa20. choć osobiście uważał. Nabokow postawił sobie za cel piętnowanie wszelkich przejawów nienawiści (jego syn w dorosłości miał robić to równie zawzięcie). że homoseksualizm jest patologią.D. zdarzały się sporadycznie od wieków. że udało się dotrzeć do tajnego planu Żydów. Brał czynny udział w petersburskim kongresie. Dzięki tym prądom intelektualnym represyjne prawa i odwoływanie się do rosyjskiego patriotyzmu podczas wojny rosyjsko44 . z podobną energią występował przeciwko karze śmierci i karaniu za sodomię. Organizacje mniejszościowe i prasa od Warszawy przez Londyn po Teksas potępiały zajścia. że wieści o kiszyniowskiej rzezi rozeszły się w ciągu kilku godzin. W. jak Lew Tołstoj. pełnej lęków i uprzedzeń21. Gazeta w rodzinnym mieście Nabokova zamieściła materiał o tym. po radykałów. Nabokow ojciec ostro sprzeciwiał się podsycaniu przez władze uprzedzeń poprzez manipulowanie niewykształconymi chłopami. ale nie mówiono o tym. Powszechność telegrafu sprawiła. którzy nie wahali się stosować przemocy. która w następnych dekadach miała wpłynąć na los milionów ludzi. powołania władzy ustawodawczej i przyznania niezbywalnych praw obywatelskich. którego uczestnicy domagali się uchwalenia konstytucji. Cały świat dowiedział się o brutalności Rosjan. Podczas gdy antysemityzm przybierał coraz to nowe maski.M U Z A S A Pogromy nie były niczym nowym. Ów materiał był niczym innym jak sporządzoną prawdopodobnie przez carską ochranę kompilacją z rozmaitych dawniejszych i nowszych tekstów wydanych w Prusach i Rosji. od pacyfistycznie nastawionych anarchistów. Mniej uwagi poświęcano wówczas innej serii artykułów. Antysemickie hasła propagowane w tej szytej grubymi nićmi fałszywce zatytułowanej Protokoły mędrców Syjonu padły na podatny grunt w Rosji. Nie był osamotniony: przez cały dziewiętnasty wiek idee wolnościowe i socjalistyczne znajdowały posłuch wśród rosyjskich pisarzy i myślicieli.

Członkowie Komitetu Dziennikarzy i Poetów – wśród nich przyjaciel W. Kiedy tłum zignorował wezwanie do rozejścia się. mającego bardzo ograniczoną władzę. żołnierze zaczęli strzelać. W wojsku co rusz wybuchały bunty. a W. 45 . w której domagano się reform. Przez cały rok robotnicy kontynuowali strajki. w pobliżu domu pięcioletniego Vladimira Nabokova. które – jak przewidywała – położą kres jego karierze i fortunie24. Z początkiem roku 1905 w całym Petersburgu wybuchły strajki. Przed soborem Świętego Izaaka. że syn oddał się we władanie „ciemnych sił”. Liczba zabitych szła w setki i tysiące.D. Nabokow wszedł do jej komitetu centralnego. widząc oddziały żołnierzy. otwarcie poparł ruch zmierzający do demokratyzacji autokratycznego ustroju panującego w Rosji od stuleci. Liberalizm Władimira Dmitrijewicza przestał nagle być niewinnym dziwactwem światłego prawnika. nazwanego Dumą. Powstała Partia Konstytucyjno-Demokratyczna (zwana też Partią Kadetów). nie dało się długo powstrzymywać. Na miejscu czekała kawaleria z bronią. Nabokow ojciec natychmiast ostro potępił masakrę i wystąpił z propozycją odszkodowań dla rodzin ofiar.M U Z A S A -japońskiej nie przyniosły zamierzonych skutków. Zakazano zgromadzeń. którym strzelanie do bezbronnych cywilów najwyraźniej przychodziło łatwiej niż walka z japońską flotą23. Car w końcu ugiął się pod presją i zezwolił na stworzenie niby-parlamentu. żeby przekazać carowi petycję. kraj był sparaliżowany. Gazety zamknięto. gdy nastał wiek dwudziesty. Protestujący udali się pod Pałac Zimowy.D. Nabokowa potępiła nawet własna rodzina: jego matka ubolewała. która tradycyjnie służyła carom. które schroniły się na drzewach22. Mieszkańcy miasta byli przerażeni i wściekli. żołnierze strzelali do dzieci. które krwawo tłumiono. a potem ruszyli w pogoń za demonstrantami. które zapoczątkowało w dziewiętnastym wieku przyznanie Rosjanom praw obywatelskich. Wyłapywano szabrowników. Nabokowa Josif Hessen – zostali wtrąceni do Twierdzy Pietropawłowskiej. Zmian. którzy wybijali szyby i okradali eleganckie sklepy na Newskim Prospekcie. Kilka dni później pozbawiono go stanowiska. Potomek rodziny. Ludzie rzucali się z mostów i spadali na lód.

Schroniła się we własnym eskapistycznym świecie. z powodu których dzieci przebywały na wsi. „rozsiadł się w pierwszym rzędzie z rękami w kieszeniach i uśmiechał się pogardliwie”25. rozdysponowanie części majątku państwa i uwolnienie więźniów politycznych. zatrudnienie mademoiselle było na to najlepszym sposobem. Jeśli Nabokow pragnął odizolować dzieci od gwałtownych wydarzeń. 46 .5 M U Z A S A Tej zimy Vladimir i Siergiej zaczęli brać lekcje francuskiego u nadwrażliwej szwajcarskiej nauczycielki mademoiselle Cécile Miauton. Nie interesowała jej Rosja ani język rosyjski. Zainteresował się motylami. W. przemów Nabokov poświęcił cały rozdział dziwactwom i melodramatom mademoiselle. że mają mocną pozycję – gdy Mikołaj II przemawiał do parlamentu. w którym przeszłość – misterna iluzja – służyła jako punkt odniesienia dla teraźniejszości i porównanie zawsze wypadało na niekorzyść tej drugiej. Deputowani sądzili. Nauczył się zabijać je eterem. także tych skazanych za terroryzm. W tym samym czasie odbyły się wybory do pierwszej Dumy. Z inicjatywy kadetów przygotowano petycję o możliwość mianowania ministrów przez Dumę. z dala od Petersburga. również znalazł sobie alternatywną rzeczywistość – świat przyrody. Nabokow. przebijać tułów szpilką. Partie rewolucyjne je zbojkotowały. Duma zaproponowała także sposoby walki z klęską głodu nękającą kraj wskutek nieurodzaju podczas wojny. które przeżywał kraj. W Pamięci. Władimir Nabokow wygłosił płomienną mowę przeciwko karze śmierci i udało mu się przekonać parlament do jednogłośnej decyzji w tej sprawie. Siedmioletni Wołodia. rozpinać żyłkowane skrzydła i klasyfikować gatunki. wedle ówczesnych relacji. podobnie jak panna Miauton. życie w obcym kraju znosiła z pełnym egzaltacji hartem ducha i wieczną rozpaczą.D. Podczas pobytu w Wyrze łapał rzadkie paziowate i pospolite dostojki. dzięki czemu kadeci w koalicji z partią robotniczo-chłopską uzyskali większość mandatów. Kolekcja powiększała się proporcjonalnie do nasilenia niepokojów politycznych.

by zyskać dostęp do ich majątków. W lipcu został zamordowany. zatrudniał przemytników broni. Nazajutrz około dwustu spośród deputowanych (w tym gronie również W. że najrozsądniej będzie wyjechać z kraju27. Choć dawno przeszedł na prawosławie. że rząd z niedostatecznym budżetem i bez armii nie zdoła rządzić krajem26. Dał się przekonać przyjaciołom. zrodzony z bezsilności. Partie chwytały się różnych sposobów zdobywania funduszy i zwolenników. Domagali się. Był to akt niebywałej buty. że ich żądań nikt nie ma zamiaru brać pod uwagę. Nabokow) zbiegło do miasta Wyborg tuż za fińską granicą. Na obu krańcach politycznego spektrum zaczęło dochodzić do aktów przemocy. organizował napady na banki. Dla partii działania tego typu stały się metodą na pozyskiwanie funduszy. by carscy ministrowie odpowiadali bezpośrednio przed Dumą. nie mogli już w nich wystartować. Lider kadetów stał się celem antysemickich ataków. W.M U Z A S A Posłowie rychło się jednak przekonali. Jednym z jego pomagierów był Józef Stalin28. w oczach skrajnej prawicy pozostał agentem żydowskiego spisku na zgubę Rosji. który w 1905 roku został jednym z trzech bolszewików odpowiedzialnych za finansowanie partii. nadal jednak na łamach gazety wydawanej 47 . Lewica także zaczęła stosować przemoc. Powszechne były napady z bronią w ręku i włamania. nie miał prawa kandydować.D. Sygnatariusze odezwy nie ugrali nic. Po powrocie do Rosji utracili prawa polityczne. a tylko zaszkodzili swojej sprawie. a tymczasem na początku 1907 roku odbyły się wybory do drugiej Dumy. Z Partii Socjalistów-Rewolucjonistów (eserowców) wyłonił się radykalny odłam specjalizujący się w masowych zamachach terrorystycznych. Lenin. by odmawiała służby wojskowej i zaprzestała płacenia podatków – sądzili. Uchwalili wotum nieufności dla rządu. Car pozwolił sobie mieć odmienne zdanie i rozwiązał parlament. Nabokow ojciec. jak wspomniano. żenił bolszewickich agentów z bogatymi dziedziczkami. atakowano posiadaczy ziemskich i drobnych przedsiębiorców. Stąd wystosowali odezwę do ludności Rosji. że jego nazwisko jest kolejne na liście. kiedy więc rozpisano nowe wybory.D Nabokow dowiedział się.

podkreślając. kogo ma przeciwko sobie. Po czterech miesiącach car rozwiązał także i ten parlament. Słał stamtąd pocieszające listy do Jeleny pisane na papierze toaletowym. żeby nie próbowali sojuszu z kadetami. którzy poważyli się podpisać manifest w Wyborgu. wymieniając ich z nazwiska. Bagatelizował przykre aspekty sytuacji. gdyż jeśli wróciłby do Rosji. Ostrzegał eserowców. Wszyscy oni stanęli przed sądem oskarżeni o nawoływanie do obalenia rządu. Przyznał. Kadeci przepadli w wyborach i w rezultacie skład drugiej Dumy był dużo bardziej radykalny niż pierwszej. Lenin nawet nie próbował dostać się do parlamentu. Zanim go skazano. Nabokowa i jego zwolenników. Część nakładu broszury udało się skonfiskować i zniszczyć. że partia W. kto się śmieje ostatni”29. Pisał o „brudnych interesach” polegających rzekomo na tym. żeby warunki w więzieniu były ciężkie – miał z sobą nawet składaną wannę. naraziłby się na zbyt duże niebezpieczeństwo. Gdy odrzucono jego apelację. w którym obrażał W. Władimir Dmitrijewicz Nabokow został skazany na trzy miesiące odosobnienia30. że więzienie to zaledwie mały dyskomfort31. planując zabrać się do lektury Dantego. udał się do oddalonego o kilka minut piechotą od jego domu więzienia Kriesty.D.D.M U Z A S A przez kadetów agitował na rzecz większych swobód. lecz od tej pory wydarzenia zaczęły przebiegać po myśli Lenina. Opublikował napastliwy tekst. że być może część jego współpracowników zdradziła ideały rewolucji. oraz wypowiedział wojnę kadetom i sprzymierzonej z nimi partii robotniczo-chłopskiej. Nabokowa wykorzystała tragedię Krwawej Niedzieli. I zakończył konkluzją: „Ten się śmieje. Nie można powiedzieć. proponując drogę środka pomiędzy dwoma ekstremizmami: rewolucyjnym i reakcyjnym. Mikołaj II okazał się pamiętliwy i postanowił dać nauczkę tym posłom pierwszej Dumy. nawet podarował pierworodne48 . Co więcej. zdążył zacieśnić relację z synem dzięki wspólnemu zainteresowaniu motylami. napisał kilka tekstów prawniczych i uczył się włoskiego. Ostro skrytykował apele o umiarkowanie. ale – zapewnił – zdaje sobie sprawę. by dostać się do parlamentu.

antysemityzm. Nabokow został najpierw publicznie potępiony przez Lenina. z którymi łączyły go czułe relacje. Brał go na kolana. Co prawda jego matka zabroniła okolicznym mieszkańcom świętować uwolnienie Władimira Dmitrijewicza33. fondle). drzewa. którego świeżo złapał32. uwielbiał Wołodię i poświęcał mu mnóstwo uwagi. ale miejscowy nauczyciel i tak zorganizował fetę z czerwonymi chorągiewkami. Ale zdążył już raz otrzeć się o polityczną zawieruchę i kilka motywów. Mijał rzekę. Tym właśnie słowem. Wołodia czekał na powrót taty. ubóstwiał swoich rodziców i nie doświadczył śmierci nikogo bliskiego z wyjątkiem najstarszych krewnych. a po drodze ze stacji w jednej z wiosek zgotowano mu powitalne przyjęcie. Nabokow ojciec. a później skazany przez carski system sprawiedliwości. którym swego czasu jako minister kierował jego ojciec. Powóz zmierzał do Wyry. pojechał na wieś zobaczyć się z dziećmi. cerkiew. pisząc o czułościach wuja. chabrami i sosnowymi gałęźmi dla dekoracji. nim jeszcze skończył dziesięć lat. obsypywał bratanka serdecznościami i pieścił. wujek Ruka. mówił różne czułe rzeczy. Może dlatego Wołodia postanowił wysłać ojcu do więzienia motyla. Gdy trochę podrósł. mauzoleum. rewolucja. które będą stale obecne w jego twórczości – ucieczka. oraz Siergiej i guwernantki. więzienie – po trochu docierało do jego świadomości. na scenę zaczęły wkraczać także inne postacie. Brat Jeleny. „pieścić” (ang. nową szkołę i stare chałupy. Własna matka uważała jego poglądy polityczne za niedopuszczalne. tyrania. W ciągu jednego roku W. W ten 49 . Mały Nabokov żył pochłonięty książkami i motylami. Do najważniejszych osób stale obecnych w dzieciństwie Nabokova należeli rodzice.D.6 M U Z A S A mu rzadki okaz schwytany wiele lat wcześniej. posłużył się Nabokov. gdy tylko go zwolniono.

Jurij. Nabokow ojciec nie miał oporów przed zostawianiem starszego syna pod opieką Ruki. Chociaż więc krytykował stary zwyczaj pojedynkowania się. w dyplomacji. którzy go lubili36) traktowali go protekcjonalnie. Władimir Dmitrijewicz Nabokow mimo postępowych poglądów nie miał zwyczaju leżeć na podłodze w porze obiadu: w kwestii tego. o półtora roku starszy od Vladimira (a w tym wieku to duża różnica). Ocalał z katastrofy samolotowej. był konserwatystą. homoseksualista i artystyczna dusza. ponoć powalony nieuleczalną chorobą serca. wujek i tak faworyzował Wołodię. W hipotetycznej galerii wzorów osobowościowych Władimir Nabokow reprezentuje bohaterskiego ojca. Być może właśnie w reakcji na to pisarz z uporem tworzył intrygujących bohaterów. I choć to Siergiej nauczył się grać z pamięci jeden z utworów Ruki. siostrzeńca Władimira Dmitrijewicza Nabokowa. jakoby ożenił się dla pieniędzy. Wujek Ruka.M U Z A S A sposób ich charakter pozostał nieoczywisty. Był strasznym dziwakiem. był o wiele atrakcyjniejszym towarzyszem zabaw i przygód niż młodszy Siergiej. w każdym razie wtedy. zajmował się czymś. choć czytelnik dobrze rozumie. a z których każdy skrywa jakiś sekret? Oprócz poglądowej lekcji empatii – lub przynajmniej współczucia – rodzina Nabokova dała mu także najlepszego przyjaciela z dzieciństwa: barona Jurija Rauscha von Traubenberga. który znał pięć języków i był ekspertem od kryptografii. Wujek Ruka zaś to melancholik. co przystoi honorowemu mężczyźnie. gdy Ruka w połowie obiadu padał na podłogę w jadalni. kiedy jedna z gazet insynuowała. nie do końca wiadomo czym. Ubierał się w teatralne peleryny lub w futra. których otoczenie wyśmiewa i nie rozumie. że członkowie rodziny (nawet ci. Spoglądał z dezaprobatą. aby zamieścił sprostowanie lub stanął do pojedynku35. gdy ktoś jeszcze im towarzyszył. że były krępujące34. ale Nabokovowi przeszkadzało. zażądał od redaktora naczelnego. Był jednak wobec szwagra szorstki i czasem rugał go (podobnie jak później Wołodię) za nieuprzejme traktowanie służby. 50 . honorowego Rosjanina wiedzionego poczuciem obowiązku wobec kraju. polował konno z psami i komponował romantyczną muzykę.

M U Z A S A Wołodię olśniewała przede wszystkim niesłychana odwaga kuzyna. gdy nie udało mu się jakiegoś złowić. Zabawy z innymi rówieśnikami niż Jurij uważał za nudne. zresztą Jurij osiągnął wiek. który uczył chłopców. Widywali się dość rzadko. Był wobec Zieleńskiego opiekuńczy. aby później odgrywać wybrane sceny z użyciem coraz większego arsenału: od zabawkowych pistoletów przez pistolety na strzałki. Kolejne guwernantki zjawiały się w miejsce poprzednich. O ile jednak krewni są złem 51 . później nastali prywatni nauczyciele. czytali więc historie o Dzikim Zachodzie. a wreszcie luteranin. więc głównym zajęciem Nabokova pozostało jednak łapanie motyli. w którym mógł zacząć szkolić się na żołnierza. sarkały na żydowskie korzenie ostatniego z nauczycieli. Ciotki Nabokova. to instynktownie. Jurij pasjonował się bronią palną w równym stopniu. wolał zająć się sobą sam. Pojawił się więc dyrektor wiejskiej szkoły. po raz pierwszy czując. wynikają z podziałów politycznych i kulturowych. aby wystawić nas na wszystkie wiatry hulające po imperium rosyjskim”. Nie wszystkim w domu podobał się ten kalejdoskop. że każdy z nauczycieli był „przedstawicielem innej sfery lub nacji. co wcale nie przeszkadzało mu ścierać się z nim tak samo jak z każdym poprzednim nauczycielem – i z niektórymi członkami rodziny. wiatrówki aż do najbardziej ekscytującej prawdziwej broni. a po nim syn prawosławnego cieśli. że sceny. Po matematyku Ukraińcu przyszedł Łotysz. uderzając w podobne tony co jego babka. po ludzku. Żyd z pochodzenia. i celowo drażniły gościa. co mały Nabokov motylami. Filipa Zieleńskiego (w Pamięci. gdy Władimira Dmitrijewicza ani Jeleny nie było w pobliżu. których był świadkiem. kiedy mieszkali w Wyrze. Wspominał później. że takich outsiderów szczególnie należy chronić37. Gdy bawili się razem. Płakał. pod których okiem Wołodia uczył się w domu do dwunastego roku życia. solidaryzował się z Zieleńskim. pacyfista i rewolucjonista. oczywiście górę brały zainteresowania starszego. przemów pojawia się jako Leński). Choć Nabokov był jeszcze za mały i nie rozumiał. następnie polski katolik. Nie trwało to długo: wkrótce rodzice skonfiskowali chłopcom niebezpieczną zabawkę.

był podejrzany: bo może nie ma ochoty biegać i pospolitować się z innymi? Vladimir niepokoił nauczycieli w gimnazjum Tieniszewa. narodowość czy wyznanie38. zatęsknił za swobodą nauki w domu. Mimo to nie przepadał za szkołą. D. 52 . o tyle w przypadku pedagogów Nabokov bawił się w sondowanie. a jeśli nie. Wołodia. że nauczyciele też są z niego niezadowoleni. Nie chciał wycierać rąk w brudne ręczniki w łazienkach. że nauczyciele uznali jego zainteresowanie motylami za przejaw ekscentryczności. Odczuwał niejakie rozczarowanie szkołą i miał wrażenie. jak długo z nim wytrzymają. tylko musi afiszować się przed kolegami. W roku 1911 rodzice zapisali go do gimnazjum Tieniszewa. to jeszcze po raz pierwszy w życiu musiał przetrwać cały dzień bez kąpieli39. Starszy brat chyba już wcześniej domyślał się przyczyny tego dramatu. nawet ze strony sympatyczniejszych nauczycieli: uczestniczy w redagowaniu szkolnej gazetki literackiej40. Nigdy wcześniej nie musiał tak wiele czasu spędzać wśród ludzi. Do tej samej placówki uczęszczał Osip Mandelsztam. jadąc samochodem z szoferem? Nawet fakt. Tieniszew miał ambicję kształcenia zaangażowanych. dobrze. Nabokowa nie mógłby ostatniego odcinka drogi do szkoły pokonywać pieszo. światłych obywateli przyszłej demokratycznej Rosji. Był wzorowym uczniem i choć wątłej postury. czuł. ale to Siergiej. stał się dla nich źródłem prawdziwego zmartwienia. że jest pod nieustającą presją. lecz Nabokov zapamiętał ją jako raczej typową szkołę.M U Z A S A koniecznym i nie da się ich pozbyć. może tylko tym się wyróżniającą. z którymi nie wiązały go pokrewieństwo ani przyjaźń. ze swoim dramatem dorastania. że w szkolnych meczach futbolowych stał na bramce. szkoły znanej z postępowego klimatu i demokratycznego charakteru. to odkrył ją teraz: cichaczem przeglądając prowadzony w sekrecie dziennik Siergieja. dobrze sobie radził w sportach. że nikogo nie dyskryminowała i przyjmowała uczniów bez względu na pochodzenie społeczne. Gdy w końcu zaczął chodzić do szkoły. jako pierworodny Władimira Dmitrijewicza Nabokowa. ale czemu nie przyłączy się do klubu dyskusyjnego? Czemu syn W. a pierwszy dłuższy wyjazd ze szkołą – trzydniową wycieczkę do Finlandii – zapamiętał jako wyjątkowo przykre doświadczenie: nie dość.

widział w przedpokoju płaszcze i kalosze gości. co się angażują. że należy się dostosować do panujących w niej zasad. nie uczestniczył w kółkach historycznych czy w dyskusjach o polityce – nie brał udziału w niczym. w ostatniej chwili znów się oddaliła. po kilku nieudanych romansach z chłopcami u Tieniszewa. Szansa. Vladimir szkołę przetrwał mimo presji. raczej w ciągu lat niż wieków. więc raz przychodzili oni podysputować o kryminalistyce. Pomimo znakomitego przykładu w osobie własnego ojca Nabokov nie był z tych. co mogłoby z niego w przyszłości uczynić przywódcę lub choćby aktywnego obywatela jawiącej się mgliście (acz w jakiś sposób konkretnej. Nabokov tymczasem nie wiedział. Tak więc jeden z braci wydał drugiego przed rodzicami. jakim sposobem carska Rosja roku 1911 przeistoczy się w państwo postimperialne. skromnego i szanowanego przez wszystkich chłopca42. Wołodia słyszał chrzęst temperówki – zapowiedź notowania. że kolektywne myślenie jest wbrew jego wolnej naturze. gdy odbywały się spotkania. Siergieja. Nie chodził na spotkania. przeniesiono do innej szkoły41. Ojciec miał rozległe zainteresowania. jak wyjaśnić nauczycielom. że niedługo. A w owych czasach właśnie aktywność społeczną postrzegano jako jedyną nadzieję dla kraju. Uparcie odmawiał angażowania się we wszelką działalność zmierzającą do przemian społecznych czy demokratyzacji. Zdumiony odkryciem zaniósł dziennik nauczycielowi. który z kolei przekazał go państwu Nabokowom. W te wieczory. a w dodatku że zaangażowanie może być naprawdę ryzykowne. Tylko że wciąż palącą kwestią pozostawało. Chyba jednak trapił się na wyrost. którą aktywna politycznie opozycja już miała zamiar wykorzystać. skoro dyrektor zapamiętał go jako przyzwoitego. innym 53 . rzeczywistość się zmieni. W młodym umyśle Wołodii sam fakt bycia synem Władimira Dmitrijewicza Nabokowa mógł wystarczyć do narzucenia sobie nieosiągalnych standardów.M U Z A S A natknął się na fragmenty świadczące o jego homoseksualizmie. Historia nie wydawała się przychylna królom i cesarzom. było jasne. realnej i być może będącej już w zasięgu wzroku) demokratycznej Rosji. Dyskusje tak często organizowane w bezpiecznych czterech ścianach domu jego ojca nie sprowadzały się jedynie do retorycznego fechtunku na argumenty.

bo ci. Kadeci starali się pozyskać polityków różnych opcji w nadziei na szersze poparcie. robili sobie wrogów z muzułmańskich Tatarów. nawet w domu. za jaką opowiadał się W. stając w obronie Żydów i innych mniejszości. żeby nie wydała go gospodarzom. trzydziestosiedmioletniego Żyda. Nabokow. Idealizm kadetów chwiał się. Ceną aktywności politycznej była „wizyta” agenta ochrany. którym powierzono bezpieczeństwo rodziny. Ceną zaangażowania była wieczna obawa. Po sześciu latach od wydarzeń. najważniejsze stowarzyszenia rozwiązano. odźwierny Ustin. A jednak gdy ponownie wybuchły oskarżenia o rytualne mordy. Bejlis ponad rok czekał w aresz54 . stale grożącym wybuchem44. narażali się sporej części prawicy45. że służba doniesie na chlebodawców. Tak czy owak. zdradził Nabokowów. a potem. Terrorystyczny odłam eserowców przestał istnieć. Popierając ruch wyzwolenia kobiet. Rosja pogrążała się w chronicznym chaosie. Po brutalnym zabójstwie trzynastoletniego chłopca aresztowano Mendla Bejlisa. wskazując bolszewikom ukryty w ścianie sejf z kosztownościami. że wróg może czaić się wszędzie. tylko czekali na okazję. Gdy Nabokov uczęszczał do Tieniszewa i stawiał pierwsze kroki na długiej drodze dystansowania się od polityki. przyłapany przez bibliotekarkę. które najwyraźniej wykluczały taką politykę. niektóre z nich mogły się dla uczestników skończyć więzieniem. Zresztą później rzeczywiście jeden ze służących. niewiele udało się osiągnąć – mimo zjednoczenia. Należało się liczyć z tym. by rodzinę zadenuncjować43.D. Nabokow ojciec twardo sprzeciwił się antysemityzmowi. ale mieli ograniczone pole manewru. ale czasem były to całkiem inne spotkania (choć mały Nabokov niekoniecznie rozumiał tę różnicę). Lenin i jego bolszewicy boksowali się z mienszewikami Trockiego.M U Z A S A razem – o filantropii. Zdelegalizowane partie organizowały tajne spotkania i produkowały całe stosy pamfletów i gazet. który próbował podsłuchać antyrządowe knowania ukryty w jakimś zakamarku. otoczony przez polityczne skrajności. które wydawały się rewolucją. błagał ją na kolanach. Socjaliści zeszli do podziemia. inni Rosjanie właśnie się w politykę włączali – choć bardzo ostrożnie. prześcigając się w organizowaniu kongresów partyjnych i walcząc o marksistowski rząd dusz w Europie Wschodniej.

Amerykanin George Kennan (jego bratanek o tym samym nazwisku wiele lat później z entuzjazmem witał Sołżenicyna na Zachodzie) obserwował. Chrześcijańską krew – wedle jego słów – Żydzi wykorzystują do tylu różnych celów. To samo obrzydzenie w stosunku do antysemityzmu. Jeden z deputowanych ostrzegał. Ale oskarżyciele umiejętnie manipulowali uprzedzeniami i lękami ławników. że cały zespół już zawczasu starannie dobrano). mieście pełnym wykształconych ludzi. że jeśli rosyjscy liberałowie nie pozwolą osądzić Żyda. 55 . czy istnieje żydowska sekta. Dowodził degeneracji rosyjskiego systemu sprawiedliwości. która rytualnie morduje chrześcijan. by udało się znaleźć wystarczająco dużo chrześcijan. Na Zachodzie wydarzenia w Rosji spotkały się z powszechną krytyką. W jednym z nich Władimir Dmitrijewicz zdumiewał się. które często przebija z prozy Nabokova. wskutek czego na rosyjski rząd spadła fala krytyki z całego świata46. Robotnicy rozpoczęli strajki i zbierali pieniądze na adwokatów dla Bejlisa. Dało się jednak usłyszeć także bardziej wyważone opinie. że jakimś dziwnym zrządzeniem losu w Kijowie. który opisał żydowskie praktyki religijne. jak Duma z powagą debatuje nad tym. Jako biegłego powołano katolickiego księdza. że sprawa Bejlisa jeszcze dekadę wcześniej „byłaby nie do pomyślenia”47. Jego doniesienia o słabych argumentach i wątpliwych dowodach zostały podchwycone przez „Manchester Guardian” i „New York Timesa”. oskarżony o zabicie chrześcijańskiego dziecka w celu wykorzystania jego krwi do celów rytualnych. wyrażał oburzenie. że oskarża się nie tylko Bejlisa. jak to możliwe. widać też w wielu tekstach jego ojca. wskazując.M U Z A S A cie na proces. który zamordował chrześcijanina. to wkrótce nie będą mieli w czyjej obronie stawać. lecz całą religię. ława przysięgłych składa się z samych półanalfabetów (później okazało się. bo wszystkich Żydów pozabija rozwścieczony tłum48. że korespondent „Times of London” kąśliwie spytał.D. wytykał władzom łamanie prawa podczas procesu i cytował „brednie […] żywcem wzięte z najplugawszych paszkwili antysemickich” serwowane jako fakty i akceptowane przez sąd jako dowody. Nabokow uważnie śledził sprawę i regularnie słał z Kijowa do Petersburga telegramy z relacjami na temat jej przebiegu. Używano dobrze już znanych argumentów. W.

Po procesie Bejlisa komentator jednej z rosyjskich gazet wyraził opinię. „The Oxford and Cambridge Review”. by potępić oskarżycieli. nawołując do zaprzestania masowych protestów. żeby angażował się politycznie i miał na względzie przyszłość ojczyzny. którzy demaskowali jedno kłamstwo za drugim. o którą oskarżano Bejlisa. a wydarzenia te wyznaczyły kres dzieciństwa Vladimira Nabokova.M U Z A S A Jeden z historyków zauważył później. Mimo że część publiczności wcale się nie kwapiła. która mocno osłabiła poczucie patriotyzmu i jedności narodowej. tak się stało. Możliwe. W 1903 roku na całym świecie było głośno o pogromach w Kiszyniowie. sfabrykowana przez nich krwawa bajeczka była tak niedorzeczna. że choć zbrodni. gdy nauczyciele nastawali na Nabokova. że gdzieś jakaś żydowska sekta mogłaby popełniać rytualne mordy49. że wyzwaniom związanym z tą nową wojną car nie umiałby już sprostać. a potem Rosja pogrążyła się w wyniszczającej wojnie. którzy ubolewali nad cofnięciem się Rosji do średniowiecza. a później niekompetentny rząd doprowadził państwo na próg wojny. nie wolno przypisywać całemu judaizmowi. a nawet ortodoksyjnemu judaizmowi. konkludował autor51 – i jak chciał. ogólnie rzecz biorąc. że pomiędzy kręgami popierającymi oskarżenie Bejlisa a tymi. Dekadę później. . żelazem i najazdem wroga”. rozsądnych ludzi. W obronę Bejlisa zaangażowali się najlepsi rosyjscy adwokaci. Po dwugodzinnej naradzie prawosławna ława przysięgłych wydała werdykt uniewinniający i Bejlis wyszedł na wolność. historia zatoczyła koło. Najpierw oskarżenie o rytualny mord przerodziło się w antysemicki spektakl. była jeszcze trzecia. że nie dało się jej długo forsować50. że Żydzi to „rasa przestępców”. Tym razem jednak Mikołaj II miał towarzystwo: wraz z Rosją w szaleństwie zaczął się pogrążać cały świat. Należało do niej wielu. kiedy to właśnie Rosja wypowiedziała wojnę rosyjskim Żydom. którzy ostrzegali rosyjskich Żydów przed wszczynaniem „wojny z Rosją” – a mówili to w momencie. przekonywał. to jednak jest całkiem prawdopodobne. „Chrońmy Rosję przed równouprawnieniem Żydów bardziej nawet niż przed ogniem. nie tak oczywista frakcja.

ale nigdy nie zostanie tak zwanym pisarzem wojennym. których życie zdruzgotały wojny. co nastąpiło później. Vladimirem zawładnęła prawdziwa gorączka. jak uwiódł pewną księżnę. a konkretnie – z kolorowymi szybkami. gdy zabito arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. która (zgodnie z oczekiwaniami) rozpłakała się. zanim wreszcie odważył się wyrecytować go matce.Rozdział III 1 A Wojna Latem 1914 roku świat zmierzał ku wojnie. zapowiedź wszystkiego. Już za parę lat Nabokov zacznie utrwalać w swojej prozie tych. która zdecydowała o odmienności ich pokoleniowych doświadczeń. W jego wspomnieniach ta przemiana miała związek z pawilonem przy mostku w letniej posiadłości Nabokowów. W istocie jednak piętnastoletni Nabokov żył pod kloszem. słuchając. podejmował pierwsze zmagania z natchnieniem. W czerwcu przyjechał na wieś szesnastoletni kuzyn Jurij i raczył Vladimira opowieściami o tym. że wydarzenia pierwszej wojny światowej nie miały większego wpływu na chłopca. który tak skutecznie chronił go przed światem zewnętrznym. które – choć ulotne – da się czasem zamknąć w formie. które pewnego dnia ktoś wybił i obok nabazgrał „Precz z Austrią!” – złowróżbne słowa. a Vladimir Nabokov M U Z A S został poetą. jak układał. ale mniej więcej wtedy. Sześć lat różnicy między narodzinami Wilfreda Owena. a potem przerabiał w głowie swój pierwszy prawdziwy wiersz. brytyjskiego poety i żołnierza. Na razie pisał poezję w duchu romantyzmu. Co prawda układał wiersze już wcześniej1. jak go cyzelował. a narodzinami Nabokova okazało się przepaścią. panią 57 . Zapamiętał. od której już nigdy się nie uwolnił.

które dotychczas powstawały tylko w odległych zamorskich koloniach.D. że możliwości tej placówki są zbyt skromne jak na potrzeby żołnierzy wracających z frontu. jako bardziej praktyczny czy może bardziej podejrzliwy. Podejrzliwość. Kolejne kraje przystępowały do wojny. poddawał syna skrupulatnym przesłuchaniom mającym zapobiec ewentualnemu przedwczesnemu ojcostwu2. lecz szybko uznała. potajemnych schadzkach i jedzeniu owoców. Jelena zorganizowała lazaret. Nabokow dostał powołanie do swojego pułku piechoty. ale – być może nie chcąc. która zapanowała na całym kontynencie. W obliczu zagrożenia Rosja zareagowała patriotycznym zrywem. gdy późno wracał do domu. żeby nazwa nie brzmiała z niemiecka. Następnego lata na wsi Nabokov też nawiązał romans: z Lusią Szulginą. piętnastoletnią petersburżanką spędzającą wakacje w daczy rodziców. że nie potrafi ulżyć w cierpieniach rannym chłopcom. by stworzyć na miejscu obozy koncentracyjne na wzór tych. Nawet Nabokow ojciec zaprzestał działalności politycznej. dała impuls. Bolało ją też. Niemcy bali się. co skutkowało aresztem i internowa58 . Setki tysięcy niewinnych cywilów otrzymało etykietkę „wrogich cudzoziemców” (enemy aliens). Petersburg przemianowano na Piotrogród. W. ponieważ z powodu ich głęboko zakorzenionej pokory nie była w stanie nawiązać z nimi kontaktu3. Europa pogrążyła się w paranoi. Spotykali się we wspomnianym pawilonie z kolorowymi szybkami i sierpień roku 1915 upłynął Nabokovowi na uniesieniach. w którym działała jako sanitariuszka. Parlament brytyjski na poważnie analizował doniesienia o całkiem nieprawdopodobnej liczbie niemieckich szpiegów i sabotażystów aktywnych w kraju. Ojciec. Europę ogarnęła pożoga. Jelena Nabokowa przepisywała do specjalnego albumu miłosne wiersze. które matka kazała zostawiać dla niego. że ich rodacy wydaleni z Rosji będą teraz szpiegować na rzecz cara. by zburzył jej iluzje – o nic nie wypytywała. o jakim od tylu lat marzył Mikołaj II. a także za oceanem: od Kanady po Australię. Podczas gdy młody Nabokov był całkowicie pochłonięty pisaniem romantycznych wierszy i żarem pierwszej miłości. które jej recytował.M U Z A S A generałową. Zaczęto więc budować takie placówki od Londynu po Piotrogród.

Togo. też mógłby trafić do obozu koncentracyjnego6. w Rumunii. kogo internowano. w Bułgarii. Brazylii. Austrii. często bez żadnej podstawy 59 . wyjdą na wolność. Australii. Jednak fenomen obozu koncentracyjnego – gdzie ludzie latami przetrzymywani są przez lata bez sądu. Brytyjczyków i Rosjan. Panamie. W ciągu roku od wybuchu wojny Wielka Brytania uwięziła ponad trzydzieści dwa tysiące niemieckich. aczkolwiek sama idea łagru była już w Rosji znana. W Rosji do roku 1917 uwięziono przeszło trzysta tysięcy cywilów z Niemiec i pozostałych państw centralnych. W niektórych krajach uwięzieni cywile – niejednokrotnie lojalni obywatele swoich przybranych ojczyzn – przez całe lata gnili w obozach. którzy okażą się niewinni. Syjamie. węgierskich i austriackich cywilów w wieku poborowym. w Hongkongu. bez prawa do korespondencji. to jednak plan masowego wypuszczania wszystkich oczyszczonych z zarzutów się nie powiódł. cierpiąc głód5. Ludność cywilną przetrzymywano w obozach i więzieniach także we Francji. choć kryteria bywały arbitralne i niespójne. z którymi nagle stracili kontakt. na terytorium monarchii austro-węgierskiej. Wiele rodzin bezskutecznie próbowało się dowiedzieć o los krewnych przebywających za granicą. Na przykład gdyby Vladimir Nabokov zamiast matki Niemki i ojca Rosjanina miał matkę Rosjankę i ojca Niemca. Imperium posiadało długą tradycję sankcji wobec skazanych za przestępstwa polityczne: zesłanie do obozu pracy na Syberii od wieków było głównym narzędziem carskiej sprawiedliwości7.M U Z A S A niem. Palestynie. decydowały zazwyczaj takie czynniki jak wiek i obywatelstwo. Pierwsze obozy koncentracyjne powstały na Kubie pod koniec dziewiętnastego wieku. Pierwotnie zakładano. USA. która już niedługo miała dotknąć bezpośrednio rodzinę Nabokowów. Singapurze. na Haiti. I choć rzeczywiście zdarzały się czasem uwolnienia masowe. O tym. w drugiej dekadzie dwudziestego wieku ta plaga rozprzestrzeniła się na cały świat4. Egipcie. Nowej Zelandii i wielu innych krajach. Kamerunach. W niemieckich obozach przebywało ponad sto tysięcy Francuzów. Indiach. Obozy tworzone podczas wojny światowej stanowiły krok w stronę mrocznej rzeczywistości. że w obozach będą się odbywać przesłuchania i ci z aresztowanych.

gdy spotkali się w sielankowej i pozwalającej na więcej scenerii. 2 M U Z A Miłość Nabokova i Lusi przetrwała gorzką zimę z roku 1915 na 1916 w Piotrogrodzie. Wielu nastolatków mogło sobie marzyć o zostaniu drugim Puszkinem. Książeczka ta była odważną próbę podkreślenia własnej odrębności w świecie. że recenzje w podrzędnych gazetach nie zostawiły suchej nitki na jego wierszach. miał świadomość pojawienia się pierwszych rosyjskich obozów koncentracyjnych. po prostu dlatego. Wiele lat później w jednej z powieści opisał taką instytucję. W gimnazjum Tieniszewa taki zgoła niedemokratyczny tupet nie mógł zyskać aprobaty i zaowocował historią rodem z koszmarnego snu. również przyjaciel Władimira Dmitrijewicza Nabokowa kadet Josif Hessen był zdegu60 . Vladimir dalej układał wiersze miłosne. Tomik trafił do rąk nauczyciela literatury Władimira Gippiusa (sam był poetą). Jakby tego wszystkiego było mało. że mogliby stanowić zagrożenie – to była nowość. a zarazem – dowodem próżności. Przeszłość narratora była dla nich zagadką. choć pochłonięty pierwszą młodzieńczą miłością i odizolowany przez rodziców od wojny. który wyszydził autora. żeby zacząć to marzenie realizować.S A prawnej. Pisarz wspominał później. lecz to odwołanie historyczne umknęło uwadze czytelników. choć kochankowie nie mieli podczas nich za wiele prywatności. ponieważ niespełna dwadzieścia lat po pierwszej wojnie o obozach koncentracyjnych właściwie zapomniano. a wiosną Lusia dopingowała go na meczu futbolowym. Nabokov. Następnego lata romans znów rozkwitł. ale mało którego stać było na sfinansowanie publikacji. podtrzymywana dzięki potajemnym spotkaniom. który opublikował własnym sumptem w drugim roku wojny. odczytując najintymniejsze strofy przed całą klasą Nabokova. Młody poeta uwiecznił swą pierwszą miłość w tomiku wierszy.

Już pod koniec lata zaczęli się od siebie oddalać. Nabokov nie pamięta ich ostatniego spotkania 61 . dla hecy. gdy huśtawka nadlatywała z coraz to większej wysokości i coraz szybciej9. Chodziło o to. a kuzynka Gippiusa. poeta i żołnierz. mówiąc oględnie. niepowtarzalnego przeznaczenia. utracił ukochaną. opowieści o okrutnym traktowaniu go przez ojca i względy. Tego lata w Wyrze Nabokov spotkał się nie tylko z Lusią. że młody Vladimir nigdy nie zostanie pisarzem8. O tym. że syn z dnia na dzień stał się bogaczem10. że Vladimir dostanie ów spadek.A S A stowany tym literackim debiutem. którymi otaczał młodego Vladimira. który leżał na ziemi. Mimo to Nabokow ojciec był. żeby nawet nie drgnąć. słynna poetka Zinaida Gippius. otaczani troską potomkowie jednej z najbardziej kosmopolitycznych kultur na świecie. fircykowata laseczka. przelatując tuż nad twarzą drugiego. każdy szukał własnego. Młodzieńcy wymyślili zabawę z ogrodową huśtawką. szarą kurtkę i biały skórzany pas. jąkanie. a Vladimir przywdział mundur kadeta: ciemne spodnie. Poszli do pobliskiej wsi i z powrotem. Pewnego razu przed wyjściem. Jeden stawał na desce i huśtał się. dzięki której stał się milionerem. Jak co roku. Siostrzeniec odziedziczył po Ruce ośmiusethektarową posiadłość Rożdiestwieno oraz fortunę. niezbyt rad. buty na obcasie. gdy Vladimir zdobył fortunę. ale i z kuzynem Jurijem. Jurij włożył białe flanelowe ubranie i prążkowany krawat. wiedziano od dawna. włóczyli się po okolicy. a także znaczną część majątku należącego do rodziny ze strony Jeleny. każdemu marzył się inny splendor. jeszcze dzieci. powiedziała ojcu Nabokova. Wraz z nim odeszły jego skargi na chorobę serca (które okazały się prorocze). Z 3 M U W trzecim roku wojny zmarł w Paryżu wujek Ruka. który dostał przepustkę ze szkoły podoficerskiej i mógł spędzić cały tydzień z Vladimirem. Wbrew podstawowym regułom rządzącym romansami. zamienili się ubraniami.

w marcu 1917 roku na placu przed soborem pojawili się dorośli. płacił za to proporcjonalną cenę. zaczęło się buntować. że na jesieni rozejrzy się za pracą. lecz gwałtownie rosło. które zrazu zgodnie z rozkazami strzelało do demonstrantów. małżeństwo nie doszło do skutku. Kilkanaście lat po tym. Vladimir wrócił do szkoły. gotowi przelać w tym miejscu krew za sprawę.A podczas tych wakacji w Wyrze. W obliczu tak przerażającej tragedii żarliwy patriotyzm pierwszych miesięcy wojny musiał osłabnąć. który miał największą armię na świecie. Po rozstaniu miał szereg romansów – krótkich przygód i dłuższych związków. Wojsko. liczącą ponad dwanaście milionów żołnierzy. życie wielu Rosjan szybowało w dół. Załoga fabryki amunicji ponownie odegrała tę samą rolę co w roku 1905 i przyłączyła się do demonstracji. lecz wydaje się prawdopodobne. że się z nią ożeni (w co wierzył chyba mocniej niż ona). czasem jeden się zaczynał. Choć obiecał ukochanej. nim jeszcze skończył się poprzedni11. Gdy policji nie udało się zaprowadzić porządku. jak aresztowano Trockiego. Lusia obiecała matce. mienszewicy wskrzesili zdelegalizowaną partię i zaczęli się domagać ustanowienia republiki12. 62 . że po prostu każde z nich powoli zmierzało ku własnej. Podczas wojny zginęło w sumie dwa miliony rosyjskich obywateli – większe straty poniosły tylko Niemcy. które schroniły się na drzewach przy soborze Świętego Izaaka. Kraj. W połowie lutego tkaczki w Piotrogrodzie zaprotestowały przeciwko ograniczonym wojennym racjom żywnościowym i zażądały większego przydziału chleba. ale i to na niewiele się zdało. którą dwanaście lat wcześniej przegrali. Pod koniec roku 1916 niezadowolenie społeczeństwa nie było jeszcze powszechne. Po Nowym Roku strajki odbywały się już codziennie. M U Z A S Podczas gdy Nabokov wznosił się na fali sukcesów. O ile wojna z punktu widzenia Nabokova toczyła się gdzieś za kulisami. o tyle rewolucja była w zasięgu wzroku. odmiennej przyszłości. wezwano na pomoc gwardię. Protestujący opanowali Newski Prospekt. W roku 1905 strzelano do dzieci.

abdykował na rzecz trzynastoletniego syna i natychmiast zrzekł się tronu również w jego imieniu. a Piotrogrodzka Rada Delegatów wzięła sprawy w swoje ręce i zaczęła wydawać rozkazy. by przekazać tron swojemu bratu. Partie opozycyjne negocjowały skład Rządu Tymczasowego. Władimir Dmitrijewicz Nabokow. Rewolucja przetoczyła się przez ulice i ucichła. pomógł napisać akt abdykacji: car oddawał władzę tymczasowej radzie. Z podróży słał do kraju 63 . wraz ze związanymi z nią represjami i brakiem żywności.M U Z A S A Okolica domu Nabokowów – sobór. Vladimir Nabokov pierwszy raz w życiu zobaczył trupa13. Wojna. a Nabokov obserwował ją z góry przez okno wykuszowe w pokoju matki. Widział dwóch żołnierzy. Mikołaj II. ale natychmiast podjął decyzję o powrocie. doprowadziła do tego. Lenin w Zurychu z początku nie uwierzył w doniesienia o przewrocie. że jego panowanie dobiegło końca. panowanie Romanowów dobiegło końca. którego nie zdobyli rewolucjoniści. Imperator Wszechrusi. zza koła podbiegunowego wrócił z (siódmego już) zesłania Józef Stalin. Przejął kontrolę nad dziennikiem „Prawda” i zaoferował swoje wsparcie w tymczasowym sprawowaniu władzy15. Gdy tylko zakończyła się rewolucja. Gdy rewolucja ogarnęła Piotrogród. ministerstwo wojny. po przeszło dwóch stuleciach. czego ponad dekadę wcześniej udało się uniknąć. wzywając wojska do powrotu i wsparcia ostatnich lojalnych carskich pułków stłoczonych wokół katedry. Od czasu zsyłki na Syberię prawie nie przebywał w Rosji. a na budynku admiralicji wywieszono czerwoną flagę. trzymając nosze z ciałem kolegi. Michał nie przyjął carskiej korony. Mimo że wojna w Rosji trwała już trzeci rok. Na ulicy Morskiej rozbrzmiewał huk dział. Pomoc jednak nie nadchodziła. do chwili gdy możliwe będą wybory. którzy usiłowali uciec. cara nie było w mieście i stało się jasne. wielkiemu księciu Michałowi14. Oblężeni dygnitarze słali rozpaczliwe depesze na front. Szesnastego marca 1917 roku. którego biegłość w kwestiach prawnych była bezdyskusyjna. i cały czas opędzali się od intruza próbującego ukraść zmarłemu buty. siedziba admiralicji i hotel garnizonowy – stała się przyczółkiem. Oficerów spędzono na plac przed soborem i stracono.

Rząd Tymczasowy miał zażądać dlań gwarancji bezpiecznego przejazdu. Dlatego zaproponował. że nie zauważył znajomego socjalisty. Powitała go gwardia honorowa marynarzy. Tylko że teraz. Dowiedział się. Gdy pociąg wtoczył się na Dworzec Fiński w Piotrogrodzie. i nie miał ochoty na powtórkę. bo doświadczył go w 1914 roku. to wycofać wszelkie poparcie dla Rządu Tymczasowego. Rząd Tymczasowy. że dali się wystawić do wiatru. że weźmie udział w wymianie więźniów. w których zalecał. dotarł do Rosji. przyszłość Rosji była całkowicie otwartą kwestią.D. że pierwsze. minister spraw zagranicznych Paweł Milukow. że Lenin zostanie natychmiast zatrzymany jako niemiecki agent.D. czytając po drodze gazety. udał. w którym W. by rewolucjoniści nie zawierali żadnych porozumień ani nie popierali jakichkolwiek decyzji o dalszym udziale Rosji w wojnie. gdy Lenin wróci do chwiejącego się imperium – z chęcią zagwarantują jemu i innym politycznym emigrantom bezpieczny przejazd przez swoje terytorium. na peronie wiwatowały tysiące rewolucjonistów. gdy władza carów przestała istnieć. co należy zrobić. czym jest internowanie. Po wyjściu z dworca wspiął się na samochód pancerny i obwieścił tłumowi. więc groziły mu tam areszt i osadzenie w obozie. a w zamian uwolnić Niemców przetrzymywanych na terenie Rosji. Lenin był wściekły na towarzyszy. Jednak przyjaciel W. co nastąpi. Idąc peronem. był pewien. że Niemcy – zapewne przewidując. ale zamiast spodziewanych gratulacji usłyszeli od niego. Lenin postanowił uciec się do innego sposobu. żeby znów być na bieżąco. W ten sposób Włodzimierz Iljicz bez przeszkód.D. na którym uważano go za wroga. który błagał go o współpracę. 64 . Po ponad dziesięciu latach Lenin i W.M U Z A S A telegramy. Wiedział. Nabokow pełnił funkcję sekretarza wykonawczego. Nabokow nie byli ani trochę bliżej porozumienia niż na początku. by zapobiec jego przyjazdowi17. Nabokowa. Droga do kraju wiodła przez terytorium. dlatego nie podjęto żadnych działań. odmówił sprowadzenia bolszewickiego przywódcy do kraju16. Tyle że wojna na tym etapie rządziła się własnymi prawami i niewiele sobie robiła z planów Lenina.

jeśli chodzi o brytyjską demokrację”. by go wypuszczono. gdzie Trockiego. Gdy o uwięzieniu rewolucjonisty zrobiło się głośno. czego domagają się radykalni sojusznicy rządu? Wojna wciąż trwała i Rząd Tymczasowy chciał. mając za dom baraki dawnej odlewni. Rejs rozpoczął się zgodnie z planem. to czy należy poprzeć starania o jego uwolnienie. ale poszedł po rozum do głowy i dwa dni później wycofał prośbę19. nie popełnił żadnego przestępstwa.4 M U Z A S A W Piotrogrodzie przyszłość porewolucyjnej Rosji rysowała się w coraz czarniejszych barwach. jego żonę i synów aresztowano. że będzie próbował ją obalić. zanotował Trocki18. gdzie pracował jako dziennikarz. który miał za dwa tygodnie wypłynąć z Zatoki Nowojorskiej. Rząd Tymczasowy stanął przed dylematem: skoro Trocki publicznie potępił chwiejną władzę i skoro wiadomo. a nie „wrogim obcokrajowcem”. napisał do brytyjskiego premiera – wszystko na nic. „To tyle. którego komendantem był brytyjski pułkownik. Za ogrodzeniem z drutu kolczastego. Próbował depeszować do Rządu Tymczasowego za pośrednictwem rosyjskiego konsula w Montrealu. W Piotrogrodzie brytyjski ambasador zareagował na tę wieść. Rosyjski minister spraw zagranicznych Paweł Milukow początkowo zażądał uwolnienia Trockiego. Trocki i inni rewolucjoniści musieli zejść na ląd i zostali przewiezieni do miasta Amherst. Trocki stanowczo protestował przeciwko internowaniu. O co mianowicie się go oskarża? Jest zwykłym cywilem. z różnych krajów zaczęły płynąć wezwania. w obozie przebywało ponad ośmiuset niemieckich marynarzy i grupa cywilów uznanych za enemy aliens. ogłaszając. Niezwłocznie powziął decyzję o powrocie do kraju i kupił bilet na statek. Wieść o końcu panowania Romanowów zastała go w Nowym Jorku. a tymczasem Lew Trocki miał kłopot z opuszczeniem Ameryki Północnej. że Trocki jest agentem opłacanym przez Niemcy. 65 . Tam osadzono ich w obozie koncentracyjnym. weteran wojny burskiej. ale statek zatrzymano w kanadyjskiej Nowej Szkocji.

więc stanowiłby poważne zagrożenie. rząd stracił społeczne poparcie. Bolszewicy natychmiast wzniecili powstanie. w którym dekadę wcześniej zamknięto niepokornych posłów Dumy. Podobnie jak Vladimir Nabokov na zawsze zapamiętał obozy zakładane podczas pierwszej wojny światowej. Rząd dzień w dzień był celem ataków.D. była zbyt silna. Kolejne patowe sytuacje uniemożliwiały kierowanie krajem. Rząd Tymczasowy. Trocki z pewnością chciałby storpedować ten plan. Miesiąc po wypłynięciu z Zatoki Nowojorskiej został wypuszczony. gdzie spędził kilka tygodni. uczynił z tych wspomnień użytek znacznie wcześniej i w bardziej. 66 . w przeciwieństwie do pisarza. Szanse na to. Mówiło się o aresztowaniu Lenina. krótkowzroczny. choć nie miał powszechnego poparcia w szeregach armii. W lipcu kadeci. żeby – jak to ujął Nabokow ojciec – nie „eliminować Lenina i spółki”21. równie żarliwie pragnęło końca wojny – podejmując tak niepopularną decyzję. W maju był już w Piotrogrodzie. Ostatecznie podjęto decyzję. Tylko że społeczeństwo. które marzyło o końcu caratu. by tak rzec.M U Z A S A żeby Rosja dalej w niej uczestniczyła. by uwolnić Trockiego. z czasem jeszcze zmalały. Nabokow. Kryzys gonił kryzys. Tyle że. iż Rosja nie odstąpi od udziału w światowym konflikcie. wśród nich W. Trocki zaś faktycznie został aresztowany i osadzony w więzieniu Kriesty. a próby stabilizacji nazywano naiwnym podtrzymywaniem status quo. tym samym. Ów krótkowłosy. Ostatecznie więc powstanie zaowocowało ustępstwami na rzecz socjalistów i powołaniem nowego premiera. Gra toczyła się o przetrwanie Rządu Tymczasowego przynajmniej do najbliższych wyborów. demonstracyjnie wystąpili z rządu. Aleksandra Kierenskiego. odznaczający się krótką cierpliwością polityk lawirował pomiędzy prezentowaną publicznie dramatyczną pozą a niepewnymi zabiegami mającymi na celu odbudowanie zaufania do rządu. które stłumiono w ostatniej chwili dzięki przybyciu jednostki kawalerii lojalnej wobec Rządu Tymczasowego. Z drugiej strony społeczna presja. mimo wszystko postanowił. od początku niewielkie. bezpośredni sposób20. wytykano mu niekompetencję i niecne zamiary. W pierwszych dniach pobytu w Rosji opisał koncłagier.

Nikt hardo nie stanął w obronie rządu ani premiera. a jej członków zamknęli w Twierdzy Pietropawłowskiej. układał poematy na cześć starszej od siebie. do której jego zdaniem przeniknęło zbyt wielu wrogich agitatorów. że Nabokow ojciec zwątpił w sprawę. Pisarz wspominał później. 67 . Kilka minut później bolszewicy zajęli pałac. gdy imperium było w rozsypce. co teraz zrobi rząd. Wybory znów odsunięto. Vladimir Nabokov skończył osiemnaście lat. którą poznał w Finlandii23. Przekonawszy się. Bolszewicy nie mieli tyle cierpliwości. Zaufanie do Rządu Tymczasowego wciąż malało. Przeszedł operację wyrostka robaczkowego. Osoby zainteresowane polityką bardziej niż młody Nabokov wstrzymywały oddech w oczekiwaniu na wynik wyborów.M U Z A S A Widoki na demokratyzację kraju były tak marne. Nie było żadnej wielkiej bitwy o miasto. że ma wystarczająco dużo lojalnego wojska. rozwiązali Radę. po wakacjach wrócił do szkoły. wyszedł. czy należy usunąć carskiego orła z guzików formalnego munduru urzędników dworskich. Carowie zawiedli Rosję. W trzecim roku wojny. dzień w dzień pisał wiersze. tym razem do listopada22. poparł wprowadzenie kary śmierci w armii. Teraz zawodził ją również Rząd Tymczasowy. Władimir Dmitrijewicz Nabokow udał się do Pałacu Zimowego. żeby zobaczyć. We wrześniu zdumiony słuchał doniesień o zapalczywej dyskusji pomiędzy rządzącymi. Nazajutrz okazało się. Z gruzów wyłaniała się Rosja w nowym kształcie i zaledwie rok dzielił ją od stworzenia obozu koncentracyjnego całkiem nowego typu. więc w listopadzie bolszewickie siły zajęły strategiczne punkty miasta i podjęły kolejną próbę przejęcia kontroli. A jednak biografia Nabokova wciąż tylko sporadycznie splatała się z wydarzeniami historycznymi. że Kierenski – który utrzymywał. by stłumić bunt – stracił wszelkie poparcie. jak jego brak zaangażowania doprowadził do tego. a tym bardziej o kraj. że nie zrobi nic. obytej w świecie żydowskiej dziewczyny. że w gimnazjum Tieniszewa nauczyciele i koledzy potępiali go i nazywali cudzoziemcem. latem jak zwykle wyjechał do Wyry. o którą walczył całe życie – zniesienie najwyższego wymiaru kary. Jego życie obracało się wokół przyziemnych spraw.

w którym zamknęli się młodzi Nabokowowie. że Armia Czerwona wkrótce rozpocznie pobór i nie będzie sposobu.D. Liczenie głosów zajęło kilka tygodni i na koniec okazało się. Wyborów. że być może więcej się nie spotkają. Pewnego popołudnia podczas zamieszek uzbrojeni ludzie weszli przez okno do znajdującej się na parterze biblioteki w domu Nabokowów – zdawało im się. Wiadomo było. 68 . Czego nie rozszabrowano. pisząc nocami. Wolne wybory zgodnie z planem odbyły się pod koniec listopada. którzy uciekli z frontu.M U Z A S A Aleksandra Kierenskiego ponoć widziano. a w końcu włamali się do środka. Młody Nabokov. Lokaj odwiódł intruzów od chęci zemsty za wyimaginowaną napaść i tym sposobem Nabokov po raz pierwszy w życiu uniknął prawdziwego niebezpieczeństwa24. że ktoś stamtąd strzelał do nich. Bolszewicy przejęli władzę. a w rzeczywistości był to odgłos worka treningowego. Nabokow pozostał na miejscu jako przewodniczący komisji wyborczej – nie przyjął do wiadomości bolszewickiego zwycięstwa i pokładał nadzieję już tylko w woli społeczeństwa. Ojciec uczynił im na czołach znak krzyża i powiedział. nie dałoby się teraz po prostu odwołać. Tej nocy chłopcy wyjechali na południe. Ludzie na dachu załatwiali swoje potrzeby fizjologiczne przez otwór wentylacyjny prosto do przedziału. Trzydzieści trzy miliony wyborców wreszcie mogło się wypowiedzieć. Tymczasem jednak nie mogli mieszkać w Piotrogrodzie. Końcowe egzaminy w szkole złożył kilka tygodni przed terminem25. W. Żołnierze. jak uciekał z miasta. by uniknąć służby. gdzie zastali Siergieja tak przekonująco udającego pacjenta chorego na tyfus. których z takim utęsknieniem wyczekiwano. to rekwirowano. podróżowali na dachu pociągu. że dwaj najstarsi synowie za kilka miesięcy zaczną studia na uniwersytetach w Anglii. że natychmiast się wycofali26. słyszał z ulicy terkot karabinów maszynowych. Dziesięć dni przed planowanymi wyborami Vladimir i Siergiej stali na piotrogrodzkim dworcu kolejowym. gdzie robiło się coraz niebezpieczniej. spali w korytarzach i próbowali dostać się do przedziału pierwszej klasy. w który boksował Vladimir. Rodzice zaplanowali.

bolszewicy. Choć partię kadetów zdelegalizowano. a ich główni rywale. ogłosili jednak. bolszewicy zażądali. sprzymierzeni z jedną frakcją eserowców. zdobyli zaledwie jedną czwartą głosów. nie popierała ani partii W. Nabokow ojciec pojął. Wybrała eserowców i to właśnie im chciała powierzyć rządzenie krajem. ogólnie rzecz biorąc. Po kilku dniach spędzonych w więzieniu. ani partii Lenina. 5 W odległym południowo-zachodnim zakątku byłego imperium skryli się kadeci i monarchiści.D. miała wkrótce rozpocząć obrady. Konstytuanta odmówiła. która zawiązała się w wyniku pierwszych w historii Rosji wolnych wyborów. Wówczas bolszewicy. gdy bezustannie próbowano ich zastraszać. Konstytuanta. Matka cara Mikołaja. Jego żona z trójką młodszych dzieci zdążyła już wyjechać w ślad za Vladimirem i Siergiejem na Krym. Partii kadetów udało się uzyskać tylko niewielki procent poparcia. opuścili obrady. Ludność. ponieważ cała władza powinna trafić w ręce rad rewolucyjnych. Wciąż się wydawało niewykluczone. wciąż istniała szansa. Nazajutrz członkowie Konstytuanty zastali wejście do Pałacu Taurydzkiego zamknięte i nie wpuszczono ich do środka. że wybory nie mają znaczenia. Dla faktycznie sprawujących władzę bolszewików wynik wyborów stanowił właściwie wotum nieufności. Tak brzmiała cicha koda rosyjskiej demokracji. caryca wdowa 69 . które są prawdziwymi przedstawicielami woli ludu. że wybory nie pójdą na marne. niespodziewanie zostali wypuszczeni. Nabokowa. Nadszedł czas. Tydzień po wyborach aresztowano Władimira Dmitrijewicza Nabokowa i pozostałych członków komisji wyborczej. by popchnąć naprzód postimperialną Rosję. żeby i ojciec rodziny opuścił Piotrogród27.M U Z A S A że zdecydowanie dominują eserowcy. pierwszego dnia obrad Konstytuanty. by uznano ich za większość28. że dalsze przebywanie w mieście w najlepszym razie skończy się dlań kolejnym wtrąceniem do więzienia. że wybrani delegaci znajdą jakiś sposób. Jednak 18 stycznia 1918 roku.

by uciszyć przeciwników nowego porządku. w wynajętym domu. jak sam zanurza się w tym podwodnym świecie i pływa wśród zmarłych. a oni wyciągają ręce do nieba i choć milczą. Formalnie Krym pozostawał pod kontrolą rewolucjonistów. zobaczył migdałowce. Vladimir czuł się swobodnie na Riwierze. unieruchomione w pozycji pionowej. Młody Nabokov wyobrażał sobie tę scenę: zmarli stoją na dnie morza. z rozkładających się ciał sterczą kości. W jego wierszach.D. gdzie po raz pierwszy usłyszał ryczące osły czy muzułmańskie wezwania do modlitwy.M U Z A S A Maria Fiodorowna. Wkrótce do chłopców dołączyła matka z resztą dzieci: Olgą. Potencjalni wrogowie zostali schwytani. zdają się rozmawiać. przypieczętował jego status wygnańca. a tymczasem zbolszewizowani żołnierze pokazywali. by nie zainteresowali się nim bolszewicy. że pod wodą wciąż znajdują się ciała. Wiosną Niemcy zaatakowali Krym i gdy niemieccy nurkowie przeszukali basen portowy. oleandry i zbocza górskie schodzące wprost do morza. a w grudniu dojechał ojciec. któ70 . że nigdy nie zapomną31. Trafiwszy do tego przyczółka carskiej Rosji. po czym ze skrępowanymi nogami i rękami wyrzucono ich z barek do Morza Czarnego29. ale z dala od bezpiecznego domu rodzinnego Vladimir nie mógł dłużej nie dostrzegać wydarzeń. w Petersburgu czy wśród pól i lasów w Wyrze – teraz jednak był w obcym otoczeniu. Aż do czerwca morze co jakiś czas wyrzucało na brzeg zwłoki ofiar utopionych przez bolszewików. który dotarł na południe Rosji. pulmonolog. którzy przysięgają. W ten sposób okrucieństwo świata przeniknęło do twórczości Nabokova. okazało się. koczowała pod Jałtą w towarzystwie garstki członków swojego dworu. W. Nabokow w obawie. w którym wiele lat wcześniej zatrzymywał się Tołstoj30. Rodzina postanowiła spędzić zimę kilka kilometrów od Jałty. W lipcu napisał wiersz o tym. Jeleną i sześcioletnim Kiriłłem. bracia Nabokowowie znaleźli się w innym świecie. Tęskny list od Lusi. przyczaił się i nie zdradzał swojej prawdziwej tożsamości – przedstawiał się jako doktor Nabokow. jak daleko będą zdolni się posunąć. pisanych podczas pobytu na Krymie. były także serafiny i anioły stróże.

a kończący się sceną. którzy w ten sposób pozbyli się potencjalnego przeciwnika politycznego. Bolszewicy. Dawny antysemicki ukaz ograniczał Żydom możliwość osiedlania się do tak zwanej strefy osiedlenia. a w połączeniu z okazjonalnymi dostawami broni od państw Ententy miało to katastrofalne następstwa dla ludności cywilnej. W lipcu w Jekaterynburgu zostali straceni car. Wyłania się z nich obraz młodzieńca. Wprawdzie Rząd Tymczasowy zniósł ten przepis. którzy niebawem musieli wyruszyć na front. liberałowie. wdać się w kolejny romans. by z apetytem. choć i z poczuciem winy. Brały w nich udział dawne oddziały carskie. Hojnie polewane lokalne wino usypiało chłopców przy ogniskach na plaży. słynnego malarza. W odpowiedzi na poemat Aleksandra Błoka Dwunastu. Wszechświatowa rewolucja robotnicza (której rychłe nadejście przepowiadał Lenin) nie doszła do skutku. gdzie 71 . którego serce pozostało wierne Lusi. jednak na terytoriach. Układał coraz więcej wierszy. Niezbyt daleko zaś wojna Ententy z Kaiserem przeradzała się w rosyjską wojnę domową. giną w zamieci śnieżnej32. Przeciwko nowej dyktaturze protestowali socjaliści. w których znajdowały odbicie potworności. Litwy i Polski. monarchiści. tancerza baletowego i kilka młodych kobiet. kto jest po czyjej stronie. Za towarzyszy mieli białogwardyjskich oficerów. I nie był to konflikt dwustronny. pułki kozackie – trudno było zrozumieć. a Vladimir i Siergiej spędzali czas w pobliskiej willi z nowo poznanymi przyjaciółmi. Prosta i równa droga do rewolucyjnej Rosji również okazała się mrzonką. ale w rzeczywistości Vladimir nie przepuścił okazji. eserowcy.M U Z A S A re wstrząsały krajem. zaatakowanych przez dwunastu chłopów: zmuszeni do ucieczki. Nabokow ojciec rozpoczął pracę nad wspomnieniami o krótkotrwałym Rządzie Tymczasowym. jego żona i dzieci. w której Chrystus prowadzi tłum bolszewików na Piotrogród. musieli jednak stawić czoło innym zagrożeniom. Na południu kraju zaczęła podnosić głowę antybolszewicka Biała Gwardia. Nabokov napisał wiersz Dwoje. czyli do terenów Ukrainy. Nabokov pisał jeden wiersz za drugim. będący hołdem dla rewolucjonistów. szybko przyswajając sznyt wygnańców rzuconych przez los daleko od ojczyzny. o młodym wykształconym człowieku i jego żonie.

wciąż mieszkało zdecydowanie więcej Żydów niż w innych częściach kraju. Nabokowa. że w rosyjskiej Radzie Starszych w roku 1917 było tak wielu Żydów. Nabokow mimochodem informuje. A ponieważ w tym momencie historycznym żydowskość w Europie powszechnie kojarzyła się z komunizmem. którzy wymordowali dziesiątki tysięcy Żydów. z wyglądu Żydzi”. Utożsamianie idei rewolucji z żydostwem było wówczas w Rosji tak powszechne. i to nawet mimo utworzenia we współpracy z rządem żydowskich sił samoobrony.D. dokonała ponad stu pogromów. która oficjalnie gorąco popierała Żydów i potępiała brutalność białych. że znalazło odbicie nawet w pismach W. że jeśli nie zapanują nad sytuacją. liczne i charakterystyczne. Drzwi do budynku Dumy po rewolucji zabarykadowali „młodzi mężczyźni. Zachowanie Żydów opisuje Nabokow jako skryte i „służalcze”: mieli w tajemnicy przed nim sporządzać jakieś dokumenty czy ukrywać tożsamość pod przybranymi nazwiskami. powiadomiony o tych masakrach przez premiera Lloyda George’a. wielokrotnie ostrzegał Rosjan. Podobną brutalnością odznaczali się ukraińscy separatyści pod wodzą Symona Petlury. to Wielka Brytania wstrzyma dostawy broni34. i głoszono slogany typu: „Bij Żyda – ratuj Rosję!”.M U Z A S A prowadzono główne działania wojenne. 72 . podczas wojny domowej zabito na samej Ukrainie od pięćdziesięciu do stu tysięcy Żydów35. i to nawet ludziom o otwartych umysłach. lecz uczciwej charakterystyce Kierenskiego i innych członków Rządu Tymczasowego raz po raz pobrzmiewa dziwna nuta. Najwyraźniej jednak czynniki odpowiedzialne w Armii Ochotniczej za propagandę niezbyt to obchodziło. Nawet wierna bolszewikom Armia Czerwona. społeczności żydowskie. Podczas wojny domowej Biała Gwardia dopuściła się setek pogromów33. że „można by ją nazwać sanhedrynem”. W jego krytycznej. narażone były na duże niebezpieczeństwo. Brytyjski minister uzbrojenia Winston Churchill. W rezultacie. Rozwieszano plakaty przedstawiające Trockiego jako stwora o garbatym nosie. Zdarza mu się pisać o „zuchwałej żydowskiej twarzy” należącej do „odrażającej postaci” bolszewickiego rewolucjonisty36. nadzorującego egzekucje Rosjan.

był Żydem. Jeden z kolegów młodego Nabokova w gimnazjum Tieniszewa.A S A Władimir Dmitrijewicz Nabokow miał wielu przyjaciół żydowskiego pochodzenia. Wspominał po latach. że w podobnych obozach należy zamykać burżuazję i przydzielać jej „niewdzięczne prace (sprzątanie baraków. obierać ziemniaki. Po trzech miesiącach od objęcia dowództwa nad Armią Czerwoną wymyślał.)”. Ale w roku 1919 każdy aspekt rozważań o rewolucji był skażony ogólnym wrażeniem opozycji między Żydami a prawdziwymi Rosjanami. A jednak pod wpływem antysemickich nastrojów nawet on nie potrafił się oprzeć pewnym stereotypom i winą za gorzką rzeczywistość rewolucji obarczał swoich politycznych adwersarzy nie jako bolszewików. 73 . jak podczas pobytu w Amherst musiał „zamiatać podłogi. jak się pozbyć kłopotu z jeńcami wojennymi: postanowił skierować ich do obozu koncentracyjnego38. Niemczech czy Rosji. którą można było słusznie postrzegać jako przepełnioną nienawiścią i bigoterią. zaangażował się w nagłaśnianie nieprawidłowości podczas procesu Bejlisa. Nabokov siłą rzeczy czuł się związany z tą częścią rosyjskiego społeczeństwa. Trocki po internowaniu w kanadyjskim obozie koncentracyjnym w 1917 roku zapałał „zajadłą nienawiścią do Anglików”. ulic i terenu obozów. kopanie okopów itd. Samuił Rosow. że dla Vladimira pochodzenie i wyznanie nie miały znaczenia. lecz właśnie jako Żydów37. państwowy antysemityzm. 6 M U Z Gdy na Ukrainie szalały pogromy. w którym dowodził. w Rosji przemoc przybrała inne oblicze. Ale Trocki na tym nie poprzestał. Tak właśnie postępowano z jeńcami wojennymi podczas pierwszej wojny światowej w Anglii. atakując oficjalny. Podobne wytyczne obowiązywały w obozach w Kanadzie. która wszakże nie powstrzymała go przed przyswojeniem ich metod. a także w placówkach założonych przez państwa centralne i aliantów. Trocki wspominał. Już kilka dni później sporządził memorandum. zmywać naczynia i czyścić ustępy”39. swego czasu zaryzykował karierę.

Jego zasadniczymi elementami były masowe egzekucje i osadzenia w obozach koncentracyjnych. w którym wybuchło powstanie przeciw bolszewikom. Latem tego samego roku w telegramie wysłanym do władz miasta. obozach koncentracyjnych i zakładnikach”43. by posłużyć się masowym zastraszaniem. Przedzierał 74 . Wiele lat później Nabokov pisał o „reżimie opartym na rozlewie krwi. Rosja dopisała nowy rozdział do tej historii: państwo kierowało uwagę na swoich własnych obywateli i więziło ich prewencyjnie42. Gdy Rosja wycofała się z udziału w wojnie. które przeszły do historii jako pierwsza fala czerwonego terroru. której powierzono sianie terroru w kraju41. zanim Rosję ogarnęła wojna domowa. Konsekwentnie obarczał Lenina odpowiedzialnością za utworzenie obozów w pierwszych latach po rewolucji. Później. wśród osadzonych byli prawie wyłącznie cywile obcej narodowości i jeńcy wojenni. nazwanych „obozami specjalnego przeznaczenia”. Czeka. więźniami byli tubylcy. Vladimir Nabokov wędrował po górach nad Morzem Czarnym. kiedy te instytucje trafiły do Europy. brakiem kontroli prawnej i pracą przymusową – przejęła nowo utworzona tajna policja. a bolszewicy nie znaleźli jeszcze nowego zastosowania obozów dla utworzonych podczas wojny światowej. Przez kolejnych pięć dekad w takiej czy innej formie przywoływał ten temat w swojej twórczości. Obozy z całym dobrodziejstwem inwentarza – przepełnieniem. a podejrzane elementy „zamykać w obozach koncentracyjnych poza miastem”40. wydał instrukcję. Dlatego jesienią Lenin rozpoczął starannie zaplanowane represje. by stłumić niepokoje. wielu jeńców i „wrogich obcokrajowców” zaczęto uwalniać. Brutalne metody stosowano już od jakiegoś czasu. Gdy na zamorskich terytoriach potęg kolonialnych powstawały pierwsze obozy. łapiąc motyle.M U Z A S A Leninowi pomysł przypadł do gustu. 7 W króciutkim okresie. lecz okazały się niewystarczające. który powstał po przejęciu władzy przez bolszewików.

w którym W. zaczął rozważać zaciągnięcie się do Białej Gwardii. to szpieg. Lecz mimo ponurych wieści napływających z całego kraju zdarzały się okazje. a Niemcy się wycofali. czemu przestał odpowiadać.D. Ojciec Nabokova pisał. Czuł pokrewieństwo duchowe z Aleksandrem Puszkinem. zesłanym na Krym stulecie wcześniej. by podążyć w głąb kontynentu i odnaleźć ukochaną gdzieś na Ukrainie. sama skóra i kości. a bolszewiccy strażnicy podejrzewali. Kiedy jednak w listopadzie 1918 roku zakończyła się wojna. a Vladimir korzystał z bibliotek w domu i w Jałcie46. a być może także losu utopionych w jałtańskim porcie44. choć nie było aż tak źle. co pozostawiło ślad w postaci kilku publikacji w lokalnych gazetach. że już wyjechała z Piotrogrodu. gdy w Piotrogrodzie upadł Rząd Tymczasowy47.M U Z A S A się przez zarośla w poszukiwaniu rzadkich okazów. Krymska scenografia miała w oczach Nabokova wszelkie uroki baśni z tysiąca i jednej nocy. Gdy jej listy w końcu dotarły. tak że młodsze dzieci mogły pójść do szkoły. W wierszach młodego poety tematy miłosne co jakiś czas ustępowały miejsca bieżącym wydarzeniom. Niemiecka okupacja (czy raczej sama jej groźba) przez pewien czas trzymała Armię Czerwoną z dala od Jałty i o kolejny rok przedłużyła dzieciństwo Vladimira Nabokova. Nabokovowi udało się jednak uniknąć aresztowania. Państwo przetrwało kilka miesięcy. by pomyśleć o czymś innym. że ta pogoń za pięknem to kamuflaż – najpewniej ów chudy chłopak. Nabokova absorbowały nie tylko kolejne romanse – w tym czasie zaliczył również debiut sceniczny w prężnie działającym miejscowym teatrze45. ale ta romantyczna materia rozpięta 75 . Na jesieni 1919 roku wprowadzili się do dawnej carskiej willi bliżej miasta. zastanawiając się. A ona pisała do niego. że przyszło im mieszkać w zapomnianym przez Boga zakątku Krymu. nie wiedząc. Słał listy do Lusi. utworzono lokalny rząd. upadek morale w armii i kulejąca demokracja doprowadziły do powtórki – tylko w mniejszej skali – sytuacji sprzed paru lat. lecz w końcu niebezpieczeństwo wkroczenia obcych wojsk. Nabokow został ministrem sprawiedliwości. który swoją siatką daje sygnały Brytyjczykom.

które przyszły na świat tej zimy – wśród nich Aleksander Sołżenicyn – wychowały się w rzeczywistości. panująca wokół przemoc i próby ucieczki przed nią wnet stały się dominującym motywem zarówno w życiu Nabokova. Vladimirowi. poległego na obcej ziemi48. gdy uciekali z Piotrogrodu. i zmusiła do rozpierzchnięcia się po świecie. przestały mieć sens. prowadząc szarżę kawalerii przeciwko bolszewickim karabinom maszynowym. Jelena – z drugiej). które pokojówka zdążyła zgarnąć z toaletki. Dziewiętnastoletni Nabokov po raz pierwszy poczuł bliskość i realność wojny. lecz zaraz zostali stamtąd wyrzuceni na skutek podejrzeń (niesłusznych) o przywłaszczenie rządowych pieniędzy49. jak i w jego twórczości. Oldze. która prowadziła dom od roku 1914 – udało się uciec. którą kiedyś Wołodia bawił się przed snem. teraz przemyślnie ukrywano: 76 . Nabokowowie ruszyli przez góry do Sewastopola (Siergiej wymiotował przez okno samochodu z jednej strony. Czerwona fala w końcu wyparła uchodźców nawet z tego ostatniego skrawka Rosji.M U Z A S A nad ziejącą otchłanią przyszłości była tak cienka. Ostatecznie jednak całej rodzinie – państwu Nabokowom. którzy mieli mniej szczęścia. Pod koniec zimy w północnej części półwyspu kuzyn Vladimira Jurij Traubenberg zakończył swoje krótkie życie. Ci. Wahania Vladimira. że momentami przezroczysta. bolszewicy zdążyli już przejąć kontrolę nad portem. kiedy utraciła ona kontrolę nad całym Krymem. Kiedy sytuacja zaczęła się wymykać spod kontroli. Kiriłłowi i służącej Jewgienii. czy zaciągnąć się do Białej Gwardii. Jelenie. nie wyjechali. poprzez zachodnią Europę. gdy niósł trumnę swojego przyjaciela. od Chin. Zachowali trochę kosztowności. Krymskie teatry i kawiarnie służyły za schronienie dla kurczących się zastępów Białej Gwardii. Dzieci. Rodzice z coraz większym trudem zapewniali dzieciom bezpieczeństwo. Mimo bohaterskiej obrony i kilku nieprawdopodobnych zwycięstw klęska była nieuchronna. Gdy w końcu dostali się na statek handlowy „Nadieżda” (Nadzieja). Po dwóch dniach oczekiwania udało im się wsiąść na statek wraz z dwoma byłymi ministrami lokalnego rządu. nad którym zachowali kontrolę. Siergiejowi. po Amerykę. Tę samą biżuterię. w której carska Rosja należała już do historii.

M U Z A S A przechowywano ją w butli z pudrem. z konieczności wyboru między mniejszym a większym złem. a podczas podróży morskiej spoczywała w małym sakwojażu ze świńskiej skóry. zakopano pod drzewem. jakie tak często towarzyszy politykowi. wściekłego antysemityzmu. Znał już uczucie rozczarowania. grozy obozów koncentracyjnych. Gdy „Nadieżda” wypłynęła na wody Morza Czarnego. a wynika z rozziewu między ideałami a ich realizacją. a bolszewicy próbowali ją ostrzelać z karabinów maszynowych. Ale przyszłość jeszcze nie była przesądzona. które wyznaczyły początek nowego stulecia: szaleństwa Lenina. stanowiącym część posagu Jeleny. Vladimir Nabokov zasiadł z ojcem do partii szachów. który wkrótce dotknął Europę. To wszystko jednak – tak samo zresztą jak pamięć o zmarłych – dopiero zaczęło się przebijać do świata Nabokova. Na kilka dni przed swoimi dwudziestymi urodzinami Nabokov opuszczał ojczyznę wystawioną na pastwę plag. .

Statek czekał dwa dni. wyruszył do Aten. że należy do grupy niemile widzianej. bardziej wybrednemu. W Konstantynopolu wręcz roiło się już od uchodźców. który mógł ich spotkać z rąk bolszewików w Sewastopolu. Wszystko było lepsze od losu. Choć nie zakazano im wjazdu. Następnie wypłynęli do Marsylii. Mieli ze sobą tylko to. że umyje się w jednej szklance wody1. skąd pojechali pociągiem do Paryża. a Nabokov w ciągu trzech tygodni znalazł czas na tyleż romansów. że Rosjanie nieprędko opuszczą ich kraj. z czym weszli na pokład „Nadieżdy” (również jeśli chodzi o prowiant i wodę). 78 . Gnieździli się w zawszonych kajutach i jedli biszkopty dla psów.Rozdział IV 1 A Wygnanie Krótka przeprawa przez Morze Czarne wystarczyła. którą jedenaście lat wcześniej W. takiej samej jak ta. by Naboko- M U Z A S wowie stali się wygnańcami. Nie zrobili zbyt korzystnego wrażenia na gospodarzach. którzy zaczęli się obawiać. W Atenach rodzina zaczęła planować. jak wcześniej w Konstantynopolu. Vladimir spał na ławce. więc kolejni Rosjanie nie byli tam mile widziani. część z nich uciekła przed bolszewikami już rok wcześniej. poczuł. co dalej. a jego trzynastoletnia siostra Jelena – na drzwiach zdjętych z zawiasów. Nabokov ponownie. Nabokow zabrał sobie do więzienia. a kiedy pasażerom nie pozwolono zejść na ląd. Po dwudniowej kwarantannie w Pireusie Vladimir Nabokov w swoje dwudzieste urodziny postawił stopę na obcej ziemi2.D. przypadła druga wanna na wyłączność. Łóżka i materace nagle stały się luksusem. nie narzekali więc na warunki podróży. poza tym wygrał zakład. We Francji przebywało dużo Rosjan. Najstarszy syn i ojciec na zmianę kąpali się w składanej gumowej wannie. Siergiejowi.

lecz leworęczny Siergiej. obsługa sklepu wezwała policję. dzięki czemu nie musiał zdawać egzaminów wstępnych. w maju 1919 roku w Paryżu rosyjski emigrant automatycznie był podejrzany. Nie kwestionował liczby żydowskich przywódców w partii bolszewickiej. Vladimir. Siergiej studiował literaturę francuską i gdy przeniósł się do Cambridge. Wspólnie z Pawłem Milukowem. że bolszewicy są reprezentatywni dla ogółu Żydów – zaapelował wręcz do większości rosyjskich Żydów. ale nie był zadowolony i po semestrze dołączył do brata. który onegdaj zakradł się do jego pamiętników. Podczas wspólnych lat spędzonych na uczelni bracia zbliżyli się do siebie. że doszło do nich mimo usilnych starań Armii Ochotniczej. Nieufność wzbudziła zapewne kombinacja olśniewających pereł Jeleny Nabokowej z „niewiarygodnym” odzieniem jej syna. Napisał artykuł o pogromach na południu kraju: dowodził (być może trochę przekonując sam siebie).M U Z A S A Nabokov dobitnie zdał sobie sprawę ze swego nowego statusu. by puszczono ich wolno przed przybyciem żandarmów3. Vladimir był zdolniejszym sportowcem. Często grali w tenisa. Dzięki sprzedaży kolejnej porcji biżuterii rodzina Nabokowów mogła wynająć lokum w Anglii5. ostatecznie jednak Nabokov i służąca przekonali obsługę. z którym wcześniej działali w stronnictwie kadetów. Po przybyciu do Anglii ojciec Nabokova zaczął przemyśliwać. który coraz bardziej czuł się pisarzem. gdy wraz ze służącą Jewgienią Hofeld udał się do sklepu Cartiera na rue de la Paix w celu spieniężenia biżuterii matki. przedstawił w dziekanacie wykaz ocen Samuiła Rosowa. by poparli demokratyzację kraju4. zaczął wydawać w Londynie angielskojęzyczną gazetę „New Russia”. choć słabo serwował i nie 79 . jak powstrzymać Lenina i Trockiego oraz jak nakłonić Anglików do interwencji aliantów w Rosji. lecz zdecydowanie odrzucił pomysł. Siergiej wybrał Oksford. też postanowił zmienić kierunek studiów na literaturoznawczy6. swojego kolegi z klasy u Tieniszewa. Ze sprzedaży pereł rodzice sfinansowali pierwszą połowę studiów Vladimira. Niestety. Jesienią Vladimir rozpoczął studia (nauki przyrodnicze) w Trinity College w Cambridge. i protestował przeciwko utożsamianiu bolszewizmu z żydostwem – temu samemu błędowi myślowemu.

M U Z A S A nauczył się bekhendu. chodził na premiery Ballets russes Diagilewa w „rozwianej czarnej pelerynie i z laseczką w dłoni”7. bo nie 80 . że w jego życiu nie było miejsca na beztroskę. Kałasznikow jak na zawołanie potwierdził przynajmniej jeden stereotyp Wellsa na temat białych emigrantów z Rosji. W jego wierszach wciąż jednak dominowały dwa tematy: kobiety i Rosja. dzięki czemu szybko został zaakceptowany przez środowisko angielskich studentów. blond dandys z loczkiem spadającym na czoło. W liście do matki Nabokov komentuje tę wypowiedź jako zabawną. pobrudził ściany jedzeniem9. Wdawał się w bójki. Przyjaźnił się też przede wszystkim z rosyjskimi arystokratami. George. Grożono mu grzywnami za deptanie trawników. Dyskusja przerodziła się w pyskówkę. Przyjemnie być tak długo dzieckiem.G. ojczyzna i polityka. Vladimir był czarujący. Syn Wellsa. Vladimir trenował boks. H. lecz w jego głosie słychać było złośliwość. a Kałasznikow wtrącił się z okrzykiem „Zabić żydków!”10. Wells (który zresztą gościł u państwa Nabokowów w domu w 1914 roku) złożył wizytę Leninowi i w przemówieniu wygłoszonym przed piotrogrodzką radą wychwalał bolszewizm. a zarazem pożałowania godną i przyznaje. wśród których byli hrabia. czym się różnili. Miał na sumieniu typowe studenckie grzeszki – zniszczył dwa krzesła na stancji. gdy ktoś obrażał studentów mówiących po rosyjsku. Vladimir i jego rosyjscy przyjaciele różnili się zasadniczo w poglądach od postępowych angielskich kolegów. zresztą nic dziwnego. a w uczelnianej drużynie futbolowej stał na bramce. że całe zajście z pewnością nie przysparza chluby żadnemu z uczestników. książę na wygnaniu i współlokator Michaił Kałasznikow8. W czasie gdy Nabokov studiował w Cambridge. który towarzyszył pisarzowi w Rosji. po powrocie pokłócił się z Vladimirem: każdy bronił poglądów swojego ojca. Nabokov potępił w czambuł socjalistów. co nie znaczy. ale – jak wnet odkrył – uroki dzieciństwa nieuchronnie odchodzą w przeszłość. W listach Nabokova do matki dominują poważne tematy: rodzina. a Siergiej. nie płacił rachunków u krawca. nieustępliwie odbijał piłki brata. Ówczesna znajoma chłopców opisywała.

w której próbował się rozprawić z. są nieszczerzy i skryci. wziąłby mimo wszystko stronę Rosjan. kwestionują niezbite dowody na istnienie żydowskiego spisku. były członek brytyjskiego parlamentu i swego czasu jeden z najbardziej cenionych historyków – podczas studiów Nabokova w Cambridge opublikował książkę The Jews (Żydzi). że wojna burska to rezultat „prowokacji i nacisków żydowskiego lobby”. który zresztą generalnie współczuł Żydom ich niełatwego losu. gdzie zaczął się spotykać z kuzynką Kałasznikowa. Wyjaśniając przyczyny i następstwa „rewolucji żydowskiej” w 1917 roku. o czym Nabokov rychło się przekonał. Swietłana została uwieczniona w wierszach. Takie argumenty. oraz przytaczać rewelacje wyczytane w Protokołach mędrców Syjonu11. lecz prawdziwy obiekt tęsknoty i miłości Nabokova 81 . z którą się spotykają. że spali jego książki. Belloc przekonywał. Antysemityzm. nie był domeną Rosjan. Podobnie jak przedtem Lusia. Podłe łączenie bolszewizmu z żydostwem. Swietłaną. Żydzi – konkludował – sami są winni wrogości. jak to nazwał. kwestią żydowską. W czerwcu wybrał się wraz z Kałasznikowem i Siergiejem do Berlina. przeplatające się z nieco bardziej umiarkowanymi myślami. W ciągu dwóch lat wspólnego mieszkania zdarzało mu się grozić Nabokovowi. prymitywne w wykonaniu Kałasznikowa. Hilaire Belloc – Francuz piszący po angielsku. W nadchodzących latach podobne idee zaczęły przybierać mniej subtelną i bardziej brzemienną w skutki formę. przybierało także postać subtelniejszych generalizacji. Jego dywagacje odzwierciedlają powszechne wówczas w Wielkiej Brytanii poglądy i wzbierającą falę globalnego antysemityzmu. trafiły do rąk angielskiego czytelnika jako książka napisana przez rzekomo solidnego intelektualistę. Dwudziestojednoletni student Cambridge Vladimir Nabokov. że istnieje „monopol żydowskich agencji informacyjnych”. a odsetek Żydów w „instytucjach sprawujących władzę w Europie Zachodniej” jest pięćdziesiąt do stu razy wyższy od odsetka Żydów w społeczeństwach12.M U Z A S A uchodził za osobę zbyt błyskotliwą. gdyby miał wybierać między angielskimi sympatykami bolszewików a ludźmi pokroju Kałasznikowa. ponieważ uważają się za lepszych.

ale świadczy o tym. W tęsknych listach do matki opisywał z detalami Wyrę. W styczniu 1921 roku „Rul” zamieścił jego opowiadanie. ale koszty życia w powojennym Berlinie były znacznie niższe. Setki tysięcy poległo. Jeszcze więcej ludzi zmarło od chorób – ofiary 82 . żeby nie zapomnieć ojczystego języka. wkrótce największego w Berlinie rosyjskojęzycznego dziennika. którym zostały jeszcze dwa lata studiów w Cambridge. że wszystkie wróżki Rosji musiały udać się na wygnanie. że nie ma powrotu. w którym duchy leśne z rosyjskich bajek mierzą się z nową bolszewicką rzeczywistością pól bitewnych zasłanych gnijącymi zwłokami pozbawionymi głów i trupami płynącymi z nurtem rzek14. że Nabokov od początku swej kariery prozaika łączył mity i fantazję z realnym koszmarem współczesnej historii. Wydarzenia w Rosji pchnęły młodego Vladimira w nowym kierunku i skłoniły do spróbowania swoich sił w prozie. Tekst nie jest wybitny. a poza tym wydawał się on idealnym miejscem do rozpoczęcia działalności wydawniczej. że jest cudzoziemcem. W Petersburgu co prawda z Vladimira kpiono. choć Nabokov już przeczuwał. co poczytywał za wyraz wierności. Dręczyła go nostalgia za krajobrazem Rosji. co rosyjskie.S A był znacznie bardziej odległy. jak gdyby sam akt przypominania sobie mógł wyczarować drogę powrotną. w Londynie jednak czuł się do bólu Rosjaninem. Gdy Leśne licho ukazało się drukiem. Pisał wiersz za wierszem. większość niedobitków Białej Gwardii zdążyła już się przeprawić przez Morze Czarne. 2 M U Z A Po roku od wyjazdu z Rosji rodzice Nabokova przeprowadzili się do Niemiec. że będą daleko od dwóch najstarszych synów. dalekim kraju”13. o nieznanym nikomu.D. Pociągało go wszystko. Nabokow szybko stał się liderem życia kulturalnego lokalnej rosyjskiej społeczności i odegrał ważną rolę w założeniu pisma „Rul” (Ster). W. Wprawdzie oznaczało to. Jeden z chochlików żali się. „w niezrozumiałym dla nikogo języku. Zdobył słownik Dala i studiował go.

Wojna trwała dalej. a jednocześnie młodzi socjaliści z jego otoczenia podziwiali nowy rosyjski ustrój i uważali go za sprawiedliwy. Jedną z prowadzonych w Niemczech zbiórek funduszy zorganizowała matka Nabokova – pozyskiwała pieniądze dla rodaków umierających z głodu w ojczyźnie. W roku 1921 klęski głodu były tak powszechne.M U Z A S A tyfusu liczono w milionach. Mimo wszystkich tych działań nie udało się powstrzymać klęski. Na użytek debat o bolszewizmie. Do Rosji ponownie przyjechał Międzynarodowy Czerwony Krzyż. 83 . który zapewnił dopływ dużych funduszy. lecz żeby spróbować zaradzić klęsce. Jednak to nie konflikt zbrojny był największym z kłopotów Rosji. Pisarz Maksym Gorki w imieniu bolszewików prosił świat o wsparcie. który karmił cały kraj. nauczył się nawet na pamięć jednego artykułu swojego ojca. Do studiującego Nabokova co rusz docierały wieści o dramatach wstrząsających ojczyzną. W Wielkiej Brytanii. Próbował wyperswadować kolegom te poglądy. czy to w dyskusji. które rozgrywały się w jego rodzinnym kraju. zdążył się ugruntować ład powersalski. choć ograniczała się do lokalnych potyczek i powstań. bo wciąż jeszcze nie znalazł własnych słów na opisanie wydarzeń. które prowadzili podczas pierwszego roku w Cambridge. że zbierały śmiertelne żniwo na całych wielkich połaciach Rosji. Musiał naśladować pomysły ojca. w odpowiedzi na całoszpaltowe apele prasowe w pomoc zaangażowała się administracja prezydenta Herberta Hoovera. W tej krytycznej sytuacji bolszewicy powołali Wszechrosyjski Komitet Pomocy Głodującym. chcąc w ten sposób zapobiec wyścigowi zbrojeń. ale z samodzielnym znajdowaniem argumentów miał kłopot i łatwo go było pokonać17. Politycy zawarli międzynarodowe porozumienie o redukcji liczby wodowanych drednotów. Trzy lata stosowania taktyki spalonej ziemi i nieurodzaj spowodowały głód w regionie. jednak tym razem nie z powodu obozów koncentracyjnych. lecz go ignorowano albo nie był dość przekonujący. która spowodowała powolną śmierć przynajmniej pięciu milionów ludzi16. czy w druku. Był rok 1922. do której jej rodzina nie mogła wrócić15.

Republika Weimarska opierała się na zasadach demokratycznych. powszechne niezadowolenie zapewniło posłuch młodemu populiście Adolfowi Hitlerowi. Latem ultraprawicowi ekstremiści w Niemczech posłużyli się pistoletami maszynowymi i granatem ręcznym. Pod wpływem rewolucji rosyjskiej również tam doszło do rozruchów. Frank Foley. zajmujący się kontrwywiadem w niemieckiej policji. został płatnym informatorem tajnej policji radzieckiej. formalnie szef brytyjskiego Wydziału Kontroli Paszportów. w Paryżu zaś niejaka Sylvia Beach postanowiła zaryzykować i Ulisses stał się pierwszym tytułem opublikowanym przez paryską oficynę Shakespeare and Company. brytyjskiej tajnej służby wywiadowczej. lecz jej fragmenty ujrzały światło dzienne w niewielkiej recenzji w USA. lecz gdy nastał kryzys gospodarczy. a Berlin stał się niebezpiecznym miejscem18. W swoich przemówieniach opisywał on bolszewików jako zdeprawowanych żydowskich krętaczy. w 1922 roku. by zabić żydowskiego polityka i przemysłowca Walthera Rathenaua. były zabójstwa jako narzędzie polityczne. anarchiści. pełnił też funkcję szefa MI6. W Niemczech zrobiło się niespokojnie. Jednak wówczas. Raczkujący przemysł filmowy wyprodukował właśnie Nanuka z Północy. narodowi socjaliści stanowili zaledwie nieistotną grupkę radykałów. czego naprawdę obawiali się Europejczycy.M U Z A S A Przewodniczący hinduskiego Kongresu Narodowego Mahatma Gandhi trafił do więzienia za podburzanie do biernego oporu w zmaganiach o niepodległość Indii. wewnętrzny konflikt pochłonął ponad tysiąc dwieście ofiar. Irlandzka Armia Republikańska. a wśród priorytetów berlińskiej komórki wymienia infiltrację antybolszewickich organizacji 84 . Willi Lehmann. co pociągnęło za sobą kolejne akty przemocy i zachwiało gospodarką. Szpiedzy czaili się wszędzie. którzy zagrażają Niemcom. pierwszą filmową opowieść dokumentalną. Tym. Notatka sporządzona w tamtych czasach przez rosyjskie służby nazywa Berlin „radzieckim zagranicznym centrum dowodzenia wywiadu”. Uciekali się do niego eserowcy. Anglia okazała się niegotowa na publikację śmiałej obyczajowo powieści Jamesa Joyce’a Ulisses. prawicowi reakcjoniści niemieccy.

werbunek byłych carskich oficerów i skłanianie emigrantów do powrotu na Wschód19. to równie dobrze mogłyby się toczyć na innej planecie. gdy tylko to będzie możliwe. Choć zagrożenie nie wydawało się realne ani bezpośrednie. dzielnicy położonej wokół ogrodu zoologicznego. na którym ten opór mogliby stawiać. Trwali więc w zawieszeniu. Stworzyli w Berlinie wyspę oporu przeciw bolszewikom. 85 . że spodziewali się nagłej zmiany. natomiast Nabokow wciąż nie był przekonany do sensowności rewolucji. Trzymali się razem i nie mieli potrzeby asymilacji. musieli poprzestać na marzeniach. to jednak kolejne zamachy podbijały stawkę w politycznych rozgrywkach. inni otwarcie nawoływali do anarchii. czekając na kolejny kataklizm. Paweł Milukow. który albo ich zniszczy. Emigranci skupili się w Wilmersdorfie. U podstaw różnicy zdań leżała odmienna interpretacja dziejów: Milukow popierał eserowców i częściowo zgadzał się z Marksem. że każde stowarzyszenie. publicznie spierał się z W. rozprawiając o sojuszach z zagranicznymi stronnictwami politycznymi i obcymi rządami. która wywróci świat do góry nogami? Wszak już raz za ich życia tak się stało. do której należała rodzina Nabokowów. Jeśli chodzi o wpływ tych debat na realną zmianę sytuacji politycznej. ale czy można było ich winić za to.M U Z A S A w mieście. Bezsilni i rozproszeni emigranci. Wynajmowali pokoje od niegdyś dobrze sytuowanych rodzin wojskowych. albo pozwoli im wrócić do kraju. Nabokowem o najlepszą strategię odbicia Rosji z rąk bolszewików. tylko że nie mieli frontu. który jakiś czas wcześniej został redaktorem naczelnym gazety w Paryżu. zupełnie nie pasowała (nawet pod względem wyglądu) do środowiska berlińskiego. Prawdopodobieństwo powrotu z roku na rok malało.D. Nastąpił wysyp gazet i agitek – nie zawsze łatwych do rozróżnienia. jedni nienachalnie propagowali swoje idee. każda partia wydaje własną gazetę. Pragnęli jednego: wyjechać. Zarazem jednak rosyjska społeczność. każda inicjatywa. Dyskusja stawała się z miesiąca na miesiąc coraz bardziej zajadła20. Wydawało się.

Vladimir zademonstrował technikę. W. usiłowali sobie przypomnieć jakąś ulotną scenę z opery Borys Godunow. Młody Nabokov wyobrażał go sobie jako ognistego ptaka. 86 . już w jednym pokoju. że przetłumaczy tekst z francuskiego. musiał potem mocno przycisnąć syna. wcielenie ducha rosyjskiej sztuki22. Przebierając się do snu. które wydał pod pseudonimem Władimir Sirin. W ostatni czwartek marca Nabokow ojciec wrócił z redakcji i zjadł z synem obiad.3 M U Z A S A Podczas ostatniego roku w Cambridge Vladimir Nabokov stale zwracał na siebie uwagę policji. Ojciec chciał. Konwersowali o wszystkim – od literackiego dowcipu przez szachy i tenis aż po boks. Przybrane nazwisko zaczerpnął z rosyjskich podań o świętych i bogach – sirin to niebezpieczny dla śmiertelników pół człowiek. Zastanawiali się. żeby syn się wreszcie usamodzielnił. pół ptak rodem z raju. zarazem jednak uwielbiał spędzać z nim czas. rozmawiali – jeden wołał do drugiego ze swojej sypialni – po czym. Nabokov zapamiętał dziwne uczucie. Przed pójściem spać podał Vladimirowi przez szparę w drzwiach kilka gazet. zbierał nagany od władz uczelni z powodu swoich rozrywek (rozbijał latarnie. Gdy Vladimir w 1922 roku przyjechał do Niemiec na miesięczne ferie wielkanocne. żeby wywiązał się z zadania. Potem stoczyli dla zabawy krótką walkę bokserską. której się właśnie nauczył. razem z ojcem przygotował do druku kolejny już zbiór swoich wierszy. który zlecił mu ten przekład. lecz ojciec. którego był współzałożycielem. a także zamawiał u niego teksty do Słowa. co począć z „nienormalnymi inklinacjami” (czyli homoseksualizmem) Siergieja23. żeby raczej więcej czasu spędzał w bibliotece. rosyjskojęzycznego berlińskiego wydawnictwa. Ojciec wyczyścił buty i pomógł synowi uprasować spodnie. Nabokow pomagał też Vladimirowi w początkach kariery pisarskiej: publikował w swojej gazecie „Rul” jego opowiadania i wiersze. odpalał race) i musiał wysłuchiwać rad swojego promotora. Założył się.D. Mimo wszystko Vladimirowi udało się zdać egzaminy końcowe z wyróżnieniem i otrzymał tytuł licencjata21.

Pięciu ubranych po cywilnemu policjantów obecnych na widowni próbowało aresztować napastnika. Następnego wieczoru W. Już od roku spierali się publicznie. Nabokow rzucił się do strzelającego. Zamiast tego musieli bronić się przed tłumem. złapał go za rękę i z pomocą znajomego obezwładnił.M U Z A S A które odniósł w tamtym momencie. Trafił go dwa razy w kręgosłup. i nie chciał im przekazać schwytanego zamachowca. że oni również należą do spisku. Ten. że obu panów od lat łączą wspólne cele. Kiedy tłum tłoczył się wokół pierwszego strzelającego. Po godzinie poprosił o krótką przerwę. W. przypominając czytelnikom. Milukow nie skomentował tego artykułu. co mu jest. Znajomy pobiegł do Milukowa. wszyscy zostali trafieni w kolana lub kostki” – poinformowała niezgodnie z prawdą jedna z gazet24. Wezwani na pomoc umundurowani policjanci w końcu zdołali przejąć mężczyznę z rąk Rosjan25. jaką rolę mogłyby odegrać Stany Zjednoczone w wyzwoleniu Rosji. Jakiś mężczyzna z pierwszego rzędu zerwał się. Ktoś w tłumie zawołał: „Za carską rodzinę i Rosję!”. W wytwornej sali filharmonii prelegent wyjaśniał półtoratysięcznej publiczności. nastąpiło nagłe zamieszanie. W sumie oddano dwanaście strzałów. Dopiero przy wyjściu ktoś go spostrzegł. otoczony przez dziennikarzy 87 . a osiem osób zostało zabitych lub rannych. drugi omal nie wymknął się niezauważony. W porannym wydaniu gazety Nabokow zapowiadał odczyt Milukowa. który był przekonany. „Co zadziwiające. ponieważ nie widział twarzy ani dłoni ojca. Tylko przypadek sprawił.D. wyciągnął rewolwer i zaczął strzelać w stronę cofającego się Milukowa. Nabokow udał się do Filharmonii Berlińskiej wysłuchać przemówienia Pawła Milukowa. lub może został przewrócony. żeby sprawdzić. że aresztowano obu zamachowców. Nieprzytomnego Nabokowa wyniesiono do pomieszczenia obok.D. Wtedy na scenę wszedł inny mężczyzna i w zamieszaniu trzy razy strzelił do Nabokowa. Milukow upadł. Gdy zmierzał do wyjścia. a Nabokow przytrzymywał napastnika. lecz wciąż nie udało im się dojść do porozumienia. a jedna kula przebiła lewe płuco i serce. który strzelał pierwszy.

okazali się byłymi oficerami carskiej kawalerii. członkowie rosyjskiego i niemieckiego Czerwonego Krzyża oraz organizacji pomagającej rosyjskim uchodźcom. Twierdził. przyjęto uchwałę w sprawie złożenia kondolencji wdowie – i w tym momencie niemiecka policja. Nabokowa. Obaj żyli w nędzy. 88 . Siergiej i reszta dzieci zmarłego oraz tak wielki tłum żałobników. z których wywodzili się mordercy. wśród których znajdował się portret rosyjskiej cesarzowej. Do Berlina przybyli z niewielkimi bagażami. gdy został zastrzelony30. Policja kryminalna przesłuchała na miejscu obu napastników i ustaliwszy. człowieczek o dzikim wzroku. Piotr Szabielski-Bork i Siergiej Taboricki. by uczcić poległego kadeta.D. ambasadorowie. i zanocowali w skromnym hoteliku27. Vladimir. najwyraźniej nieumiejąca odróżnić reakcjonistów. następnie wszyscy wstali. że od lat go nękał. lekarze. profesorowie. że część z nich musiała stać na dziedzińcu ambasady. obwiniał Milukowa o wszystkie nieszczęścia Rosji i przyznał się.D. Gdy prowadzono go do wyjścia. Potępiono zabójstwo. Trzydziestego marca w kaplicy dawnej rosyjskiej ambasady przy Unter den Linden odprawiono nabożeństwo żałobne.M U Z A S A zaczął wygłaszać nienawistną tyradę przeciwko Żydom26. Nazajutrz w Berlinie zwołano Kongres Monarchistów Konstytucyjnych. Szabielski-Bork. wkroczyła i aresztowała trzydziestu Rosjan. omal nie został zlinczowany. utrzymując się z tłumaczeń dla wydawnictwa w Monachium. w którym uczestniczyli wdowa. Władimira Dmitrijewicza Nabokowa żegnali niemiecki minister spraw zagranicznych. że był to planowany zamach. ale kiedy dwudziestodwuletni Vladimir przybył wraz z matką do filharmonii. Zebranie rozpoczęło się od przemówienia na cześć W. wezwała policję polityczną. od demokratów zebranych na sali. Nabokowa. dziennikarze. Zatrzymani. ojciec już nie żył. że gdyby nie Milukow. Niezwłocznie wysłano samochód po krewnych W. car z pewnością zawarłby pokój z Niemcami i zapobiegłby rewolucji28. Po przesłuchaniu wszyscy zostali zwolnieni29. której Nabokow przewodniczył i której sprawozdanie finansowe zamieścił w gazecie „Rul” rano tego dnia.

żeby oddać cześć Nabokowowi i zwrócić się do radzieckich władz o zezwolenie na wyjazd delegacji na pogrzeb. Milukow wtedy jeszcze nie mógł wiedzieć. W smukłej kamiennej świątyni zwieńczonej trzema cebulastymi kopułami wśród stosów bladych kwiatów stała otwarta trumna. który na zawsze pozostanie poza ich ciasnym horyzontem”32. ukazała się wielka fotografia W. wymierzoną we wszystkie ugrupowania w Rosji gotowe poprzeć eserowców czy „milukowców”33. Śmierć Nabokowa zakończyła jego spór z Milukowem. członka petersburskiej elity kulturalnej31. Co za straszliwa ironia losu. Jego twarz miała dziwnie ostre rysy – chłopięca pulchność została pokonana przez śmierć. W dniu swojej śmierci Władimir Dmitrijewicz Nabokow wyciągnął do Milukowa dłoń w geście pojednania. Milukow czuwał całą noc przy zwłokach. w których zmarłego nazywano światłym orędownikiem wolności. w której spoczywał W. Vladimir ostatni raz spojrzał na ojca. który trzy lata wcześniej uniknął więzienia i śmierci z rąk bolszewików. który trafił do przeszło trzydziestu krajów na całym świecie.D. podchwycone przez europejską i amerykańską prasę. I w ten sposób ów – zdawałoby się – fundamentalny spór o rolę Partii Socjalistów-Rewolucjonistów stał się bezprzedmiotowy. który chciał zabić kogo innego. Nazajutrz rano wypowiedział się o zmarłym w pełnych podziwu słowach. Nabokow. że w Rosji zorganizowano obławę na 89 .M U Z A S A Ceremonia pogrzebowa odbyła się pierwszego kwietnia w cerkwi Świętych Konstantyna i Heleny na przedmieściach Berlina. Oto człowiek. Nabokowa. teraz został zastrzelony przez zamachowca. Mordercy – napisał – zaślepieni nacjonalizmem. że Lenin właśnie zarządził nową falę terroru. Piątego kwietnia na pierwszej stronie dziennika „Rul”.D. W świątyniach i na łamach gazet opłakiwały Nabokowa największe osobistości – od Iwana Bunina po byłych ambasadorów i niemieckich ministrów. „zabili rosyjskiego patriotę. Paryża i Pragi napływały kondolencje. Stowarzyszenie Żydów Rosyjskich zorganizowało specjalne zebranie. Na Zachód docierały pogłoski. Kondolencje przysłała również wdowa po Czechowie. Z Berlina.

Nad stołem zawisł czerwony sztandar ze złotym napisem głoszącym. M U Z A S Proces eserowców rozpoczął się w Moskwie 8 czerwca. że unikną kary śmierci. że eserowcy będą sądzeni w publicznym procesie. Nabokowa politbiuro uległo międzynarodowym naciskom i zdecydowało się na gest dobrej woli: ogłoszono. którzy zrazili do siebie rewolucjonistów w całej Europie. Strzeliste kolumny i kryształowe żyrandole stanowiły wspomnienie po świecie. a każda nowa informacja była filtrowana i publikowana przez rosyjskie gazety emigracyjne.D. nie uzgodnili ich wcześniej z Leninem. Proces na bieżąco relacjonowali europejscy korespondenci. Pozwolenia na uczestnictwo w procesie udzielano starannie zweryfikowanym osobom. naprzeciwko niego zaś stanęły setki krzeseł. Kilka dni przed śmiercią W. Wynik procesu został z tymi socjalistami z góry uzgodniony. a zwłaszcza rosyjskiej emigracji. Wejść do sali sądowej pilnowało wojsko.4 A eserowców i zostaną oni potajemnie straceni. żeby reprezentować oskarżonych35. a w zamian oskarżeni eserowcy mogli wybrać sobie adwokatów i obiecano im. Jednak rosyjscy delegaci w Niemczech. Pamięć o oskarżonych miała drzemać w umyśle Nabokova przez czterdzieści lat. Rozprawy przyciągnęły uwagę całego świata. Przywódca publicznie ich za to zrugał na łamach „Prawdy”. Rozprawy odbywały się w zaadaptowanej sali balowej budynku samorządu szlacheckiego. w tak zwanej Wielkiej Sali Kolumnowej. ale ostatecznie sytuację udało się załago90 . Na wyłożonym czerwonym dywanem podeście ustawiono stół sędziowski. Do Moskwy przybyli najsłynniejsi działacze socjalistyczni świata. że ludowy sąd będzie stał na straży ludowej rewolucji34. aby do środka nie dostał się nikt niepowołany. który coraz szybciej odchodził w przeszłość. Wśród socjalistów na świecie wybuchła panika. Międzynarodówka miała zachować poprawne stosunki z bolszewikami. którzy wynegocjowali te warunki. gdzie ponad sto lat wcześniej zakochał się Puszkin (Nabokov opisuje to miejsce w swoim komentarzu do Eugeniusza Oniegina).

Oskarżeni i ich obrońcy mieli wolną rękę. Już po tygodniu sprowadzeni z zagranicy obrońcy doszli do wniosku.M U Z A S A dzić i zagraniczni obrońcy zostali zgodnie z obietnicą dopuszczeni do procesu. Nagłówki gazet na całym świecie głosiły. Następnego dnia po prostu nie przyszli na rozprawę37. Jeden z oskarżonych. ponieważ stoi „na straży rewolucji”. że nic nie wskórają. zgłosił sprzeciw: przyzwolenie na obelgi i agitację na sali rozpraw może wywołać wrogie nastawienie sądu wobec oskarżonych. Jeden z obrońców. ich stronniczość nie stanowi problemu. a potem również adwokata rosyjskiego. Co prawda niektórzy z nich weszli w skład Rządu Tymczasowego. że podsądni zostaną zabici na miejscu. który nie wycofał się z udziału w procesie. zamknięto w więzieniu za zakłócanie porządku. Wiedzieli. zdaniem jednego z reporterów. był już kiedyś. groziły powtórką z rosyjskiej rewolucji) odczytano zarzuty36. który wystąpił z wnioskiem. Podstawiony tłumek niby spontanicznie wdarł się na salę sądową. co to strajki głodowe. Za cara przywykli do walki i więzienia. Członkowie trybunału oświadczyli. a adwokata. Po wielogodzinnych kłótniach (które. jeśli chodzi o krytykowanie obecnego rządu. że choć nie mogą być bezstronni. w roku 91 . Abram Goc. gdzie ośmiu demonstrantów zaczęło domagać się egzekucji oskarżonych. Przez chwilę zdawało się. Mimo to w dalszym ciągu zachowywali się prowokująco. Przewodniczący składu sędziowskiego Gieorgij Piatakow nie zgodził się z pomysłem. Tak więc eserowcy najpierw stracili swoich obrońców z zagranicy. że należy dbać o bezstronność sądu. i postanowili nie firmować dłużej pozorów uczciwości tej parodii procesu. lecz nie mogli wzywać świadków. że wyrok śmierci dla oskarżonych wydaje się pewny. mieli na swoim koncie zabójstwa polityczne. Sąd odmówił im także prawa przedstawiania dowodów. że: „robotnicy nie studiowali prawa i nie znają zasad etykiety”. Pierwszego dnia jeden z podsądnych wstał i zgłosił zastrzeżenie co do legalności sądu. później sprzeciwiali się dyktaturze bolszewików. argumentując. przede wszystkim jednak byli zaciekłymi radykałami i nie tak łatwo dawali się zastraszyć. Sprzeciw oddalono.

M U Z A S A 1907. Stalin i Trocki naciskali. że Duranty nie dostrzegał wszystkiego. że ludzie są zmęczeni polityką i zajmują się tylko bieżącymi sprawami bytowymi. chcą ją uprawiać w spokoju i dostatku i żyć w dostatku. bo eserowcy obiecywali przydziały ziemi. Nikt nie skorzystał. Spośród trzydzieściorga czworga oskarżonych dwanaście osób skazano na karę śmierci. Wyrok przesłano Radzie Najwyższej do zatwierdzenia. Wśród sędziów do ostatniej chwili brakowało jednomyślności. Wszyscy eserowcy pozostali nieugięci. Wielokrotnie wskazywałem na bezmyślność i zbrodniczość tępienia inteligencji w naszym ciemnym i niepiśmiennym kraju”38. by przekazali Trockiemu następującą wiadomość: „Jeśli proces eserowców zakończy się morderstwem. jeszcze raz spytali. I choć można zainscenizować demonstracje domagające się kary śmierci. Błagał. gdy ludzie otrzymali ziemię od bolszewików. Ów nestor wśród zachodnich dziennikarzy w Moskwie w swoich relacjach z procesu pisał. skąd wrócił dopiero po wybuchu rewolucji. żeby skazani pod przysięgą zobowiązali się do zaprzestania działalności antyrządowej i odcięli 92 . to w istocie nikogo nie obchodzi. Zdaje się jednak. czy na pewno żaden z podsądnych się nie pokaja. Jeśli więc państwo sowieckie im to zapewni. to nie mają nic przeciwko temu. pod warunkiem że odżegnają się od swojej partii. będzie to godne pogardy morderstwo z premedytacją (…). żeby rozstrzelać choćby i setki przywódców rewolucji”39. Tylko że ten proces różnił się fundamentalnie od poprzednich: tym razem oskarżycielami byli towarzysze rewolucjoniści. Zanim udali się na obrady. co się stanie z oskarżonymi: „Przedtem chłopi podążyli za socjalistami-rewolucjonistami. jeśli w zamian otrzyma wolność. skazany na śmierć przez carski sąd – potem karę zamieniono na zesłanie na Syberię. Podczas ostatnich dni obrad sąd. Czy naród rosyjski był wstrząśnięty tymi wydarzeniami? Jeśli wierzyć korespondentowi „New York Timesa” Walterowi Duranty’emu – nie bardzo. Maksym Gorki opublikował apel do radzieckich przywódców. ewidentnie w geście łaskawości na pokaz. Teraz. dał oskarżonym szansę: mogli po raz ostatni prosić o uniewinnienie.

A potem zniknęli41. wzdrygali się na myśl. teraz poparł orędzie do radzieckiej władzy. wyroki zostaną natychmiast wykonane. Ci. które ludzkość poczyta za akt zemsty”. Jeśli podpiszą takie zobowiązania. że będą oni likwidować radykałów. że wyrok zatwierdzono i wszyscy zginą. Również Albert Einstein wypowiadał się przeciwko decyzji moskiewskiego sądu. W Berlinie „Rul” na bieżąco relacjonował przebieg procesu. Wells. Przejęcie władzy przez bolszewików w 1917 roku podzieliło rewolucjonistów. Autor szczegółowo opisywał tło i przebieg procesu oraz potępiał bolszewików za plany zamordowania braci-rewolucjonistów42. Inni członkowie kierownictwa obstawali przy zamianie najwyższego wymiaru kary na dożywotnią banicję. jedno usiłowanie morderstwa – a eserowców spotka kara”40. który do tej pory zasadniczo zgadzał się z bolszewikami. Jeśli nie – czeka ich egzekucja. którzy umrą. Dziesiątego sierpnia zastępca naczelnika więzienia na Łubiance okłamał skazanych. W wielu krajach Europy i w Stanach Zjednoczonych ugrupowania socjalistyczne publicznie zaprotestowały. Dziesięć godzin czekali na egzekucję. mogą liczyć na złagodzenie wyroków. Skazani resztę życia spędzą jako zakładnicy – jeśli Partia Socjalistów-Rewolucjonistów spróbuje jakichkolwiek działań przeciwko władzy rad. Powstał rozłam. lecz egzekucje będą „odroczone”. Dopiero wieczorem naczelnik wyjaśnił im ich prawdziwy status. Sparodiowany już wcześniej przez Nabokova poemat Błoka Dwunastu doczekał się kolejnej riposty w postaci książki Dwunastu. Były premier Rządu Tymczasowego Aleksandr Kierenski zaoferował siebie samego na wymianę za skazanych eserowców. którzy popierali rosyjską rewolucję i pomogli bolszewikom w zdobyciu władzy. Osiągnięto kompromis: wyroki śmierci pozostaną w mocy.M U Z A S A się od swojej partii. aby w imię człowieczeństwa i międzynarodowej zgody „zaprzestała działań. który pogrzebał nadzieje na światową rewolucję w najbliższych latach. „Jedna próba podpalenia fabryki.G. Wkrótce wszyscy zostali przekazani tajnej policji. H. opublikowanej jesienią w Berlinie i rozpowszechnianej w Europie i Ameryce. W dzień ogłoszenia wyroku przez ulice Pragi przemaszerowały 93 .

30 grudnia 1922 roku. że nawet za czasów carskich nigdy nie zsyłano tam skazańców. gdzie mogą przebywać. a więc i wszelkim marzeniom. że w Rosji niedługo zapanuje demokracja. skazano i zesłano setki rosyjskich inteligentów. w moskiewskim Teatrze Wielkim odbył się Wszechzwiązkowy Zjazd Rad. Białorusi i Federacji Zakaukaskiej zebrali się. Proces eserowców i ostateczna upokarzająca klęska Białej Gwardii położyły kres nadziejom. że władza bolszewików szybko się skończy. Opinia publiczna uznała. W europejskich gazetach pisano. że odroczony wyrok „jest niczym innym jak powolną śmiercią w męczarniach”. „Rul” donosił. miejsca tak wymarłego i niegościnnego. Dla Vladimira Nabokova w Berlinie nastały gorzkie czasy: w ciągu jednego roku stracił ojca i ojczyznę. Ukrainy. . O eserowcach słuch zaginął. by podpisać traktat oficjalnie ustanawiający nowe państwo rewolucyjne: Związek Radziecki.M U Z A S A tysiące demonstrantów. że więźniowie trafią do Nowej Ziemi. Delegaci z republik: Rosji. Po pewnym czasie Rosja poinformowała. Trzy miesiące później. nikt nie wiedział. W następnej kolejności aresztowano. że rosyjscy obrońcy dwunastki oskarżonych zostali osądzeni i zesłani do łagrów43. które są pewniejszym więzieniem niż stały ląd. że z uwagi na niedawne ucieczki z łagrów niedaleko Archangielska część uwięzionych inteligentów i eserowców będzie przeniesiona na wyspy na Oceanie Arktycznym.

Wielkanoc przepełnia nadzieja. Vladimir miał zaledwie trzy tygodnie na żałobę. lecz w rzeczywistości Nabokov był zdruzgotany. bo musiał wrócić na uczelnię i skończyć studia. co jej przyniesie jutro. „Rul” zamieścił jego poemat Wielkanoc opowiadający o stracie ojca. W połowie 1922 roku Vladimir wrócił do Berlina – młody absolwent uczelni. Jeśli jednak piękno wiosny i cud ponownych narodzin nie są wyłącznie „olśniewającym kłamstwem”. mający coraz bardziej nikłe szanse na odzyskanie domu i majątku. Są sprawy i uczucia. że nie umiem się ich pozbyć – ale muszę się kryć. która choć nie pasuje do tej pory roku – jest niezaprzeczalna. to być może niosą też obietnicę zmartwychwstania zarówno w przyrodzie. w którym miłość i pamięć mają moc wskrzeszania2. które w przyszłości znienawidzi. U progu dorosłości perspektywy Nabokova były wielce niepewne. Jego matka. mieszkający w mieście. Siergiej podczas drugiego semestru został w Berlinie i opiekował się matką. Vladimir szukał pocieszenia w słowach. pisze Nabokov. Jest wiosna. o których nikt nigdy się nie dowie”3. a do Cambridge wyjechał tylko na czas egzaminów1. Pogrążony w bólu narrator obserwuje budzącą się przyrodę i nie może uwolnić się od myśli o śmierci. W ostatnich tygodniach pobytu w Anglii pisał z rozpaczą do matki: „Czasami te myśli tak mnie prześladują. jak wielu innych wykształconych arystokratów rzuconych przez los do odległych krajów. jak i w tym właśnie wierszu.Rozdział V 1 A Co dalej? Tragiczna śmierć Władimira Dmitrijewicza strzaskała świat Nabo- M U Z A S kowów. najstarszy syn wdowy. nie wiedziała. A wciąż spoczywała na 95 .

bolszewikom nigdy by się nie udała rewolucja”4. jak Nabokowowie. Książę spokojnie zdjął marynarkę i starannie odwiesił ją na oparcie krzesła. Przez pierwsze lata władzy bolszewików w Rosji panowała gorączka poszukiwania naszyjników i diademów ukrytych przez uciekającą arystokrację6. który aż musiał wezwać na pomoc policjantów. żeby książę mógł wyjechać do Paryża i tam być może znaleźć godniejszą pracę5. Schadenfreude bijące z niektórych artykułów nie zdołało jednak zagłu96 . Jelena szesnaście. Takie historie wydarzały się od Chin po Nowy Jork. urządzili zbiórkę pieniędzy. Siewiertowie słusznie się niepokoili. zatrudniony w hotelu New York City jako kelner. W Rydze widywano księżniczki żyjące z pisania na maszynie. Pewna aktorka z rosyjskiego teatru zarabiała teraz na życie. jak rodzina da sobie teraz radę – Vladimir oświadczył się swojej ówczesnej sympatii Swietłanie Siewiert. tańcząc w lokalu na Broadwayu. że „gdyby przeciętny Rosjanin był tak dobry jak przeciętna Rosjanka. Wiele innych nie wzięło niczego. Wybierając może nie najwłaściwszy moment – jeszcze nie skończył opłakiwać ojca i nie wiedział. którzy byli świadkami tak eleganckiego rozwiązania sprawy honorowej. a Kiriłł skończył jedenaście. że niechcący oblał szampanem jego towarzyszkę. został uderzony przez jednego z gości za to. Na przykład pewien książę. Następnie oddał cios napastnikowi. Perypetie „od milionera do pucybuta” z rosyjskimi arystokratami w roli głównej dziennikarze opisywali z upodobaniem ludzi. Choć mogło to wynikać z dbałości o konwenanse.M U Z A S A niej odpowiedzialność za trójkę młodszych dzieci: Olga miała dziewiętnaście lat. Niektóre rodziny. W europejskich i amerykańskich gazetach co rusz pojawiały się opowieści o spauperyzowanych rosyjskich arystokratach. aczkolwiek pozwolenie na ślub z charyzmatycznym Nabokovem uzależnili od zdobycia przezeń stałej pracy. którzy nigdy nie będą mieli szansy spaść z tak wysoka. Hotelowi goście. nie stać jej było na służbę i jadała raz dziennie. Rodzice dziewczyny nie sprzeciwiali się zaręczynom. Młode rosyjskie emigrantki utrzymujące swoich rodziców i mężów stały się wręcz stereotypem – ktoś stwierdził nawet. mając nadzieję na szybki powrót. zabrały z sobą przynajmniej część kosztowności.

że jest skazana na wygnanie i głód. czy może nie chciał wyjść na niemrawego arystokratę. Lata trudu zaczęły naraz przynosić owoce. Vladimir Vladimirowicz stanął na wysokości zadania. I czy rzeczywiście pragnął ją poślubić. Warszawie. czy też naprawdę poczuł się odpowiedzialny za utrzymywanie rodziny – gdy przyszedł czas wziąć się do pracy. Nabokov nie lubił ani teutońskiego oblicza ówczesnych Niemiec. konkludował pewien dziennikarz. Berlinie i wielu innych miejscach przebywali na emigracji już trzeci. Vladimir przyszedł w swetrze. Sztokholmie. ani ich kupieckiego charakteru. Na ten widok niejednemu postronnemu obserwatorowi przychodziła do głowy myśl. czwarty rok. Potwierdził stereotyp gnuśnego rosyjskiego arystokraty i stracił pracę po trzech godzinach. gdzie załatwiono im posady. Jednak w roku 1922 życie w tym kraju było na tyle tanie. przynajmniej mają opanowaną „niebywale trudną sztukę umierania z niewymuszonym wdziękiem”8. który wydzielał głodowe racje herbaty. zupy. W drugiej połowie roku 1922 ukazały 97 . co robił z prawdziwym zapałem. Wraz z bratem stawili się w niemieckim banku. że biali Rosjanie to martwa warstwa martwego społeczeństwa. której udało się uciec i wyobraża sobie. Stara przeciekająca hala służyła jako szpital dla gruźlików. Rosyjscy wygnańcy w Londynie. Jedyne. bez pieniędzy i bez możliwości zarabiania. zdane na łaskę Czerwonego Krzyża. w co ubrany) wytrzymał tydzień9. Paryżu. Nic dziwnego. że bezrobotny pisarz mógł się jako tako utrzymać z prywatnych lekcji najrozmaitszych przedmiotów – od angielskiego do boksu – i nie musiał szukać etatu. całe rodziny tłoczyły się tam w prowizorycznych mieszkaniach oddzielonych wiszącymi dywanami i kocami.M U Z A S A szyć niewesołych doniesień o doli uchodźców. Pokonane niedobitki Białej Gwardii gnieździły się w barakach w Konstantynopolu. czasem chleba. że rodzice Swietłany chcieli sprawdzić zaradność narzeczonego. Nagłówki w rodzaju Umierający uchodźcy dowlekli się do Brześcia były codziennością7. to pisał. Siergiej (nie wiemy. Pradze. A jeśli nie znajdą sposobu. Harbinie. by przeżyć. że zmartwychwstanie i wróci – podczas gdy cały świat dobrze wie.

Więzień stał się jakby rodzinnym klejnotem. zbierając 98 . wśród nich przekład Alicji w Krainie Czarów10. tajnej policji. Mówią mu. że nie odzyska wolności. Jedno z pierwszych. Zastanawiają się nad wyrokiem śmierci za wszystkie zbrodnie czekistów. wychodzi na spacery. książki. co nie oznacza. Zanim wyjechał na lato do południowej Francji. to młody Nabokov w tym opowiadaniu wyjawił skrytą fantazję o podporządkowaniu sobie odległego o tysiące kilometrów GPU. Nagła rozłąka z ukochaną zaowocowała wysypem przepojonych żalem wierszy. Tam. Po sześciu miesiącach nadal są z tego zadowoleni. Tutaj mówi się po rosyjsku. Jeśli najoczywistszą funkcją narracji jest spełnianie marzeń. Po przeszukaniu kieszeni nieprzytomnego osobnika syn z ojcem dochodzą do wniosku. ukryty przed światem. jak długo przyjdzie im trzymać więźnia. Rodzice Swietłany zwątpili w jego możliwości i zażądali zerwania zaręczyn. następczyni Czeka. był więziony przez bolszewików. Sam Nabokov nie mógłby wyżywić uwięzionego agenta GPU. Odpowiedź na to pytanie pojawiła się dopiero kilkanaście lat po śmierci autora. W zakończeniu ojciec zastanawia się. Nabokow.D. Nie ma tu żadnych komplikacji ani dylematów moralnych. Po nieśmiałych przymiarkach podczas studiów w Cambridge Nabokov zabrał się na poważnie do pisania opowiadań: w latach 1923–1925 opublikował ich aż piętnaście. Nie był nawet w stanie wspomóc własnej matki. że to agent GPU. lecz uszedł z życiem – wspólnie wymierzają sprawiedliwość dla dobra ojczyzny.M U Z A S A się cztery książki podpisane pseudonimem Sirin. która wiele lat wcześniej więziła ojca. tak samo jak W. gdzie zarabiał. Skory do bitki syn wraz z ukochanym ojcem – który. Syn białego emigranta w Berlinie nokautuje klienta w sklepie tytoniowym swojego ojca. oskarżonemu przysługuje nawet prawo do mowy końcowej. Jeśli ojciec nie doczeka tej chwili – objaśniają narratorowi opowiadania – osadzonego odziedziczy syn. Przeprowadzają na niby proces sądowy. a przy tym zdecydowanie bardziej ludzcy niż ich odpowiednicy w Związku Radzieckim. powstało wkrótce po procesie eserowców. dopóki bolszewicy nie stracą władzy. Ostatecznie poprzestają na karze więzienia i osadzają agenta w łazience przerobionej na celę. że Nabokov stronił od innych kobiet. dostaje jedzenie.

Shelley. że dziewczyna ma na imię Wiera. Motyw Ahaswerusa jest znany każdemu religijnemu czy choćby średnio oczytanemu Europejczykowi. w którym zastanawia się. Tego lata zaprzątała myśli Vladimira. Za swoje okrucieństwo został skazany na wędrówkę po ziemi. zorientował się. co nie przeszkadzało mu w pisaniu tęsknych listów do Swietłany. tym razem w Berlinie. opowiada o ostatnich spędzonych w malignie godzinach życia kapitana Roberta Scotta podczas jego ekspedycji polarnej w 1910 roku13. prozę. Zdeterminowany kat całymi latami ściga swoją ofiarę. Wordsworth. Inny tekst to wymyślona historia kata z czasów rewolucji francuskiej. Jeden z dramatów. Zdołał się dowiedzieć. zdążył nawiązać przynajmniej dwa romanse z Żydówkami i zalecał się na balu kostiumowym11 do eleganckiej jasnowłosej Rosjanki w masce wilka – recytowała mu jego własne wiersze. Biegun. któremu uciekł jeden ze skazańców. z wykształcenia prawnik. Ale 99 . próbował po raz kolejny zrobić karierę. Na długo przed Nabokovem własne wersje tej opowieści pisali Puszkin. do którego kiedyś zwracał się jako do potencjalnego wydawcy. lecz nie pokazała swojej twarzy. lecz jakimś trafem nigdy się nie spotkali12. gdzie Nabokov pracował. nawet gdy wyszedł za nią z balu. Andersen i wielu innych.M U Z A S A wiśnie i brzoskwinie. stracił możliwość praktykowania w Rosji. które odwiedzał Vladimir. Nabokovowska wersja historii o Żydzie wiecznym tułaczu. Kilka tygodni później we Francji napisał wiersz. Zmuszony do emigracji. Jesienią po powrocie do Niemiec Nabokov zapuścił się w literacką krainę bliższą Rosjanom – krainę aniołów i motywów z Biblii. Często urzędowała w biurze. Jeden z tekstów tego okresu to Agasfier. aby uczył się skruchy i miłosierdzia aż do dnia powrotu Mesjasza. Wiera była drugą z jego trzech córek poliglotek. czy to ta „wyczekiwana”. Według chrześcijańskiej legendy żydowski szewc znieważył Jezusa w drodze na Golgotę. Słonim. Przede wszystkim jednak tworzył: wiersze. teraz również sztuki – brudnopisy powstawały nocami w pokoiku na francuskiej farmie. Goethe. gdy Żydom zamknięto dostęp do niektórych zawodów. że to córka Jewsieja Słonima. Gdy poznał jej nazwisko. Przerzucił się więc na leśnictwo i odnosił w tej branży duże sukcesy.

a potem nawet na Broadwayu15. później ukazuje się jako rozwiązły lord Byron. lecz po siedmiu wiekach obecności w kulturze i dwustu latach funkcjonowania w dziełach literackich motyw nie tracił popularności. Agasfier rozpoczyna się długim monologiem. między innymi rycerza czy handlarza szlachetnymi kamieniami. Nabokov zasiadł do pisania własnej wersji tej historii. że to on był Judaszem i zdradził Chrystusa. to malało. Nasilenie nienawiści inspirowanej tą historią na przestrzeni dziejów to rosło. W roku 1923 doczekał się adaptacji filmowej. W trakcie stuleci przybierał różne postaci. W tej wersji Żyd. że dał jego umierającej żonie złudną nadzieję na wyzdrowienie. który w założeniu ma towarzyszyć „udramatyzowanej symfonii”. wystawiany najpierw w całej Anglii (w tym czasie. Doświadczywszy nienawiści i okrucieństwa świata. przeklina Jezusa. którzy na przestrzeni wieków go poniżają – także od hiszpańskich inkwizytorów. Nabokov przydzielił swojemu bohaterowi wiele istotnych ról. w końcu przechodzi przemianę. w przekonaniu. Tylko że w jego dramacie niektóre z tych wcieleń są zaledwie figurami retorycznymi. W prologu Żyd wieczny tułacz wyjawia. który staje się wiecznym tułaczem. oskarżony o kazirodztwo i sodomię. Gdy Mesjasz skazuje mężczyznę na wieczną wędrówkę. a w końcu na niego spluwa. Widzimy go też 100 . Jednak kanoniczną sztuką opartą na tym motywie był tekst Ernesta Temple’a Thurstona The Wandering Jew. opartych na rozumowaniu. uznaje swój grzech i staje się lepszym człowiekiem od tych. że Żydzi grzeszyli przeciw Chrystusowi i go ukrzyżowali. skazany na wieczne cierpienie i wędrówkę po ziemi14. którą ściga po świecie. gdy Nabokov studiował w Cambridge). Na deski teatrów trafił po raz pierwszy w roku 1906. gotów zdobyć ją nawet przemocą. Tysiąc lat później ów Żyd zakochuje się w innej kobiecie. Logicznym wnioskiem był pogląd. W tym samym roku. Zabrania jej stosować się do wydanych przez Chrystusa nakazów. w którym zekranizowano sztukę Thurstona. chora żona umiera. Podobnie jak Thurston.M U Z A S A Żyd wieczny tułacz już znacznie wcześniej był najpowszechniejszym na świecie emblematem antyżydowskich uprzedzeń. że cały naród żydowski jest przeklęty.

101 . że uczy się miłości. w czasach inkwizycji. w łagodniejszej wersji. bohater rewolucji francuskiej. Miała kilka guwernantek. pozbawionych jednak Nabokovowskiego romantyzmu. która pewnego dnia wypełni niebiosa. że nawet delikatnie zasugerowane stereotypy były wówczas źle widziane – Agasfier został wystawiony zaledwie raz. Mówił. Ten wczesny dramat. zwłaszcza jeśli chodzi o schemat historii miłosnej. U Nabokova Żyd wieczny tułacz mówi. Choć Nabokovowska wersja motywu wiecznego tułacza miała być opowiedzianą z rozmachem historią dręczonego wyrzutami sumienia handlarza zepsuciem. Postaciom w sztuce Agasfier nieobce są zbrodnia. że sztuka była „okropna”. plan nie całkiem się powiódł. para zdążyła się nieźle poznać za pośrednictwem swojej twórczości literackiej (Wiera czytała jego utwory. którego tekst przepadł niemal bez śladu – dla potomności zachował się tylko prolog – wywarł głęboki wpływ na całą twórczość Nabokova. Zanim Nabokov wrócił w sierpniu do Berlina. Autor wykorzystał stereotypy na temat Żydów. a on – jej przekłady) publikowanej w gazecie „Rul”18. znała niemiecki. i przysięgał. 2 M Romans Vladimira z dwudziestojednoletnią Wierą Słonim kwitł. że jeśli kiedykolwiek natknie się na jej egzemplarz. osobiście go zniszczy17. Aczkolwiek możliwe. mimo że nawet pół wieku później autor otwarcie krytykował ową młodzieńczą próbę. przychodzili do niej prywatni nauczyciele. Ostatnią inkarnacją Ahasferusa jest Jean-Paul Marat. we Florencji za rządów Medyceuszy. lecz w obecnym świecie sprzedaje niebo za grzech16. wynaturzenie. bezprawie. Czego jeszcze musiał się o niej dowiedzieć? Wiera Jewsiejewna Słonim urodziła się w Sankt Petersburgu w 1902 roku i wychowała w podobnych warunkach co Nabokov. wielbiony w państwie radzieckim.U Z A S A w innych epokach: w starożytnej Grecji. która funkcjonowała w ówczesnej niemieckiej myśli politycznej i prowadziła radykałów do podobnych wniosków.

z łatwością zapamiętała wiersze Sirina i umiała wyrecytować je autorowi z pamięci. podobnie jak ojciec. było powszechnie wiadomo. żeby nie wysiadały w Kijowie. że wyrzuci go z pociągu. W nocy Wierę.M U Z A S A francuski i angielski. na których siostrom groziło śmiertelne niebezpieczeństwo: grasowały tam ukraińskie bandy i dochodziło do pogromów. Jej dzieciństwo może i było podobne do dzieciństwa Nabokova. gdy zaczęła się zajmować przepisywaniem jego twór102 . choć jako Żydowi. Wiera była dystyngowaną niebieskooką blondynką i z całej jej postaci przebijał nieugięty charakter. którzy również uciekali przed bolszewikami. że zaangażowała się w spisek mający na celu zabójstwo któregoś z radzieckich komunistów – mówiono. Wiera siedemnaście. obudziły krzyki: jeden z separatystów groził innemu pasażerowi. by nie padły ofiarą antysemickiej napaści19. Ojciec postanowił zapewnić wszystkim trzem córkom – Lenie. a Sonia dopiero dziesięć. doświadczającemu za cara Mikołaja II licznych szykan. Co więcej. przekazali wiadomość ich ojcu i zadbali. Nie minęło dużo czasu. Pociąg jadący na południe przemierzał tereny. Gdy po rewolucji trzeba było uciekać z Rosji. Na początku lat dwudziestych kilka osób słyszało od niej. która spała na podłodze. Tym samym pociągiem podróżowali ukraińscy separatyści. ale w obliczu rewolucji przyjęła bardziej aktywną postawę. a ojciec osobno – musiał wyruszyć wcześniej. a może ambasador ZSRR20. by uniknąć aresztowania. Lena miała dwadzieścia lat. Wiera. Nie tylko Nabokov snuł marzenia o zemście na bolszewikach – Wiera także. była dumna ze swojego żydowskiego pochodzenia. ostrzegli je. Wybitnie inteligentna. wraz z kompanami postanowili chronić podróżujące siostry. gdzie lada chwila mogły wybuchnąć walki. że celem zamachu ma być Trocki. Żydowi. dziewczyny jechały osobno. lecz z tego powodu wcale nie byli życzliwiej nastawieni do uciekających Żydów. W Berlinie brała lekcje strzelania i była w tym świetna. Wierze i Soni – wykształcenie odpowiednie dla dzieci arystokracji. było mu pod tym względem dużo trudniej niż rodzicom Nabokova. Wiera stanęła w obronie napadniętego i Ukrainiec zrezygnował ze swego zamiaru. że nosi w torebce pistolet. Z początku uważała się za socjalistkę.

„tak szybko. psy i koty. a wkrótce Vladimir przywiózł do Pragi służącą Jewgienię Hofeld i Kiriłła21. gdy tylko pomoże rodzinie urządzić się w nowym miejscu. bo ubrania były niezbędne pozostałym przy życiu. o zmarłych grzebanych nago. W Berlinie. Niemieccy urzędnicy pocztowi wstrzymali i poddali dezynfekcji wszystkie przesyłki z Rosji. podejrzewano nawet. czy w Pradze. Sytuacji nie poprawił pucz monachijski. w których ocalała jedna trzecia mieszkańców. zapyziałe i zapluskwione. że w Rosji byłoby jeszcze trudniej. Pod koniec roku matka Nabokova nie mogła sobie już pozwolić na mieszkanie w Berlinie. że decyzja sprowadzała się do: włożyć go czy nie23. jak to możliwe. wicher historii kolejny raz rozproszył Rosjan po świecie. W ślad za matką i siostrą wyjechała Olga. została też jednym z najżarliwszych orędowników młodego autora. Posiadanie jednego kapelusza miało zaś tę zaletę. sprowadzę Mamę z powrotem”22. Już z Berlina Nabokov pisał do matki.M U Z A S A czości. koszty życia gwałtownie wzrosły. który do niedawna był tanim obozem przejściowym dla uchodźców. że przez listy wysyłane za granicę zarazili się pracownicy estońskiej poczty. rentę. tamtejszy rząd przydzielił jej. który z pięćdziesięciu kapeluszy włożyć tego dnia. 103 . Związek układał się jak najlepiej. Warunki materialne były ciężkie. W berlińskich gazetach pisano o ludziach masowo umierających z głodu. Wielu wydawców zbankrutowało. jak i innym wybitnym uchodźcom. Tej samej jesieni w Niemczech wybuchła hiperinflacja. lecz Jelena Nabokowa bardziej niż nimi była przygnębiona stratą męża. o jedzących wilki. która szczególnie mocno uderzyła w i tak już biedne środowisko rosyjskich emigrantów. każdy miał świadomość. Nie tylko z powodu Wiery Berlin wydawał się Vladimirowi atrakcyjniejszy – praskie mieszkanie było zimne. Brak pieniędzy okazał się wręcz pewnym pocieszeniem: dawniej. o miastach. Niezależnie od tego. w Rosji. że niebawem. nieraz budziła się w rozterce. Razem z młodszą córką przeniosła się do Czechosłowacji. Sam miał zamiar wrócić do Berlina. czy gorzej żyło się w Niemczech. nieudany zamach stanu narodowych socjalistów. Szerzył się tyfus.

jaką przywiózł. To ona stała się jego drogą powrotną do Rosji. tenisa. bo kolejną rozpoczętą książkę dokończył bez przeszkód. Nabokowowie na razie nie głodowali. że zarobi pieniądze na sprowadzenie matki do Berlina. że ucieknie. był skłonny pracować fizycznie. że właścicielka stancji skonfiskowała mu płaszcz w obawie. francuskiego i angielskiego. W roku 1924 rozpoczął powieść pod tytułem Szczęście. Ponieważ koszty życia stale rosły. że zabierze ją z powrotem do Niemiec (choćby na krótko. 104 . Wciąż pisał. Po katastrofie niemieckiej gospodarki przepadły szanse na znalezienie stałej posady. nie zapłaciwszy komornego26.M U Z A S A o psach wykopujących trupy z płytkich grobów. Przerwał pracę nad powieścią i ostatecznie jej nie ukończył. choćby w kamieniołomie27. Siergiej wyjechał do Paryża. tworząc pieśń miłosną dla swojej ojczyzny. Poprzysiągł sobie. Nie dawał rady zarobić nawet na własne utrzymanie. Dawał lekcje boksu. Małżeństwo najwyraźniej mu posłużyło jako początkującemu powieściopisarzowi. za to bez wytchnienia tworzył opowiadania i zastanawiał się. ale co miesiąc posyłał jej trochę pieniędzy. Pierwowzorem tytułowej Maszeńki była Lusia. statystował w filmach. ale doskwierała im rozłąka. a nocami pisał. Nie udało mu się sfinansować przyjazdu matki do Niemiec. Pisał skecze dla teatru Bluebird. jak przerobić je na scenariusze filmowe. Obaj jakoś wiązali koniec z końcem dzięki lekcjom angielskiego i rosyjskiego25. zamierzał udzielać jeszcze więcej lekcji. jeżdżąc po mieście od ucznia do ucznia. Jeśli liczyła na to. potrzebował nowych uczniów. Piętnastego kwietnia 1925 roku w berlińskim ratuszu poślubił dwudziestotrzyletnią Wierę Słonim28. Vladimir został sam w Berlinie. Zresztą taka konwencjonalna kariera wydawała się w przypadku Nabokova zupełnie nieprawdopodobna. żeby latem odwiedzić matkę. to się zawiodła. o tym. że po upolowaniu wszystkich psów i wilków nie było już nic do jedzenia24. Vladimirowi udało się odłożyć trochę pieniędzy. Najważniejszą nowiną. W Maszeńce splótł przeszłość z teraźniejszością. ukochana z dzieciństwa. były zaręczyny z Wierą. by mogła pójść na grób męża). Po powrocie z Pragi okazało się.

Dobrze pamięta ból rozstania i frustrację przy ponownym spotkaniu w Petersburgu. Żyje w smętnym otoczeniu typowych rosyjskich emigrantów. młoda kobieta utrzymująca się z pracy w niemieckim biurze. której nie widział od lat. że uczucie do Maszeńki i wspomnienie o niej. Ona już dla niego nie istnieje inaczej niż tylko jako punkt w przeszłości. przestawiwszy budzik na późniejszą godzinę. Ganina nawiedzają wspomnienia spędzonych z nią chwil. że to. Ale bohater w ostatniej chwili ucieka. będzie stała sama na stacji i nikt po nią nie wyjdzie. białogwardzista nazwiskiem Ganin. że jego ukochana z dzieciństwa. żeby samemu oczekiwać na przyjazd dawnej ukochanej. która doświadczyła trudów i grozy codziennego życia pod władzą bolszewików. podobnie jak Ganina. Po fabule opartej na zbiegach okoliczności spodziewamy się klamry – spotkania dawnych kochanków. Wieczorem przed przybyciem Maszeńki do Berlina Ganin spija jej męża do nieprzytomności i zostawia śpiącego. uformowały rozstania. zrozumiawszy. Opuścił Rosję. potem zostawił matkę w Pradze. już i tak posiada. i nic nie jest jej winien. Czytelnik rozumie. Nabokova. Cały czas starał się uwieść czytelnika tkliwością i nostalgią. żeby zamieszkać z mężem. czego pragnie od Maszeńki. Miała przez dłuższy czas kłopot z wyjazdem z ZSRR. wyrazisty i trwały. który za wszelką cenę pragnie przenieść się do Paryża. ale teraz w końcu przyjedzie pociągiem do Berlina. dwóch rozchichotanych tancerzy baletowych. wystarczają mu i przewyższają niedoskonałą rzeczywistość. Przypomina sobie schadzki w altanie w rodzinnej posiadłości. jest teraz żoną mężczyzny wynajmującego pokój w tym samym pensjonacie co on. które emanowały z jego wczesnych wierszy. że Maszeńka. gdzie nie mieli szans pobyć sami. Ganin uświadamia sobie. które chowa w sercu.M U Z A S A W realistycznie odmalowanym ponurym Berlinie mieszka główny bohater. lecz przestał ulegać pokusie 105 . a nawet takie szczegóły jak kolorowe szybki w oknach. Następnie wyprowadza się z wynajętego pokoju i jedzie na dworzec. Ganin dowiaduje się. teraz w swojej prozie ukazywał beznadziejny rozziew między tęsknotą a rzeczywistością. ranny podczas walk na Półwyspie Krymskim. Są wśród nich śmiertelnie chory poeta.

ale też cieszył się. co utracone. oferuje wsparcie finansowe wynalazcy. nie 106 . odzywa się za to – co prawda tylko w tle – ton wrogości wobec Niemiec. antypatyczny. nigdy w prawdziwym życiu. często zdeprawowane i odstręczające. ale tylko w sztuce i w pamięci. zatytułowaną Król. Nabokov znajdował wciąż nowe sposoby szokowania i przyciągania uwagi czytelników. czy wszystko. To pierwsza fabuła Nabokova. da się jeszcze odzyskać. upodabniając się do owego wynalazcy – uczył się tworzyć postacie coraz bardziej przypominające żywych ludzi. Wplótł do fabuły trochę autobiograficznych szczegółów. Skupiony na sobie bohater powieści staje się pretekstem do wykonania czarodziejskiej sztuczki: włączywszy słowa Lusi do swojej własnej prozy. który przybierze na sile w następnych utworach Nabokova. to zarazem sugeruje odpowiedź: być może. swoją miłość i swój utracony kraj. a następnie planuje z nią zabójstwo jej męża. w której główni bohaterowie są Niemcami.S A sentymentalizmu. Nabokov uwiecznił migawkę z przeszłości. Charakteryzował swojego bohatera jako „niezbyt sympatycznego osobnika”. po czym napisał do matki list i zwierzył się z tego sekretu. A 3 M U Z Drugą ukończoną powieść. Wuj Franza. zgorzkniały fantasta. A jednocześnie w realnym świecie umiał się zdobyć na prawdziwie szlachetną postawę. Jeśli w Maszeńce Nabokov zadaje pytanie. który wdaje się w romans z własną ciotką. W roku 1927 żona pewnego rumuńskiego skrzypka mieszkającego w Niemczech popełniła samobójstwo. dama. które umieliby rozpoznać tylko Lusia i on sam (i może jeszcze Wiera). Pierwszą postacią pojawiającą się na berlińskiej scenie jest niedojrzały i egoistyczny Franz. który buduje coraz bardziej realistyczne ruchome manekiny. walet. Nabokov zaludnił już jednoznacznie antypatycznymi bohaterami. Po czułości Maszeńki zostało tylko echo. że udało mu się przemycić do książki pięć listów miłosnych od Lusi29.

co z domu zostało31. której bohater dostaje obłędu. losowali. pisarz Aleksiej Tołstoj (daleki krewny Lwa Tołstoja) czy Andriej Bieły (którego Petersburg Nabokov uważał za jedną z najlepszych powieści dwudziestego wieku) – wszyscy oni wrócili do domu lub przynajmniej do miejsca. wspomnienie zapachu czeremchy staje się bolesne. ale chyba bez przekonania. „Naprawdę zdolny” (według słów Nabokova) poeta Borys Pasternak. Rosjanin.M U Z A S A mogąc dłużej znieść przemocy doznawanej od męża. dziewczyna. Władze ZSRR stale próbowały zwabić do kraju rozmaitych ludzi kultury. Ostatecznie Nabokov. i ciągnąc słomki. zapewnia samego siebie. Pomiędzy pierwszą a drugą powieścią napisał Poemat uniwersytecki. jego kolega i skrzypek trafili do komisariatu30. w roku 1928 triumfalnie odwiedził ojczyznę. Jego twórczość tymczasem stała się jeszcze mroczniejsza. patrzy. Nabokov. Nabokov nie miał zamiaru iść w ślady tych twórców. komu przypadnie przywilej zadania pierwszego ciosu. żeby wziąć udział w uroczystościach z okazji swoich sześćdziesiątych urodzin. Ten sam młody pisarz. który 107 . Narrator. ale wieść o jego okrucieństwie obiegła kraj. który coraz chętniej tworzył postacie nikczemników. której zaczyna grozić staropanieństwo. że kiedyś wróci do kraju. w latach dwudziestych żyjący na Zachodzie. odwołując się do ich nostalgii i do niezaprzeczalnego faktu. Wciąż tęsknił za Rosją. dowiedziawszy się o tym. Aczkolwiek Nabokov teraz już naprawdę mógł wrócić. jak uczelnię opuszczają kolejne roczniki. poszedł z kolegą do restauracji. Wielu wybitnych emigrantów dało się skusić. długą litanię braków i strat wygnańca uczęszczającego do angielskiego college’u: wiosna tutaj nie jest taka jak w Rosji. Vladimir wygrał i rozpętała się bójka. że spodziewany krach bolszewickiej władzy ostatecznie nie nastąpił. gdzie mogli być blisko tego. Pięć lat później na dobre przeprowadził się do Związku Radzieckiego. Skrzypek uniknął kary z rąk wymiaru sprawiedliwości. W pewnym momencie włączyli się do niej muzycy z orkiestry. w której spodziewali się znaleźć skrzypka. Maksym Gorki. Obrona Łużyna jest historią arcymistrza szachowego. w prawdziwym życiu pozostał wierny odziedziczonemu po ojcu poczuciu sprawiedliwości. Rok 1929 zastał go przy pracy nad powieścią.

że nawet biernego obserwatora może nękać szaleństwo i upiory przeszłości. Bohater Maszeńki był żołnierzem rannym podczas wojny. skacząc z okna łazienki w berlińskim mieszkaniu32. zaczął myśleć strategicznie o przeplataniu się historii i procesu twórczego oraz o bardziej nowatorskim sposobie łączenia tych dwóch czynników. Nabokov wiedział już. Pozostaje dla nas zagadką. W roku 1917 groźba stała się realna i odtąd bohater odruchowo spoglądał na okna. planuje napisanie melodramatycznej opowiastki o tym. popełnił samobójstwo. Ojciec Łużyna próbuje przerobić ten życiorys na prostą sentymentalną narrację. lecz stają mu na przeszkodzie własne bolesne wspomnienia: głód. autor książek dla młodzieży. od którego drżały szyby w oknach. Bohaterowie Obrony Łużyna nie uczestniczyli bezpośrednio w wydarzeniach historycznych – Nabokov pokazał. czy i w jakim stopniu wojna i rewolucja powinny tworzyć tło utworu. nie dokończywszy finałowej gry. więzienie i wygnanie. Im dłużej zastanawia się nad fabułą. który zarządzał jego karierą w Europie. jak jego syn zdobywa sławę cudownego dziecka. ono zaś przesądza o rozwoju wydarzeń i pomaga konstruować postacie. czego Łużyn doświadczył pomiędzy wczesnym dzieciństwem a dorosłością. Pisząc Obronę Łużyna. czyli w latach pierwszej wojny światowej – o tym okresie jego życia pisarz wspomina zaledwie w jednym krótkim akapicie obejmującym ponad dziesięć lat. W dwóch pierwszych powieściach dawną Rosję i Berlin lat dwudziestych przedstawił w konwencjonalny sposób: historia i geografia tworzą tło. jak i prawdziwym życiem. Łużyn jako dziecko bał się huku armaty z Twierdzy Pietropawłowskiej.M U Z A S A wpada w pułapkę gry niekończącą się partią szachów. które doprowadziły do rewolucji. Fabuła jest inspirowana okolicznościami śmierci mistrza szachowego. Młodego Łużyna – tak samo jak Nabokova – nie dotknęły bezpośrednio zawirowania polityczne. że nie interesuje go fikcja literacka oderwana od kontekstu historycznego. Obiecujący szachista został oddany pod opiekę impresaria. tym więcej ma wątpliwości. którego Nabokov znał i który tak samo jak powieściowy Łużyn. obawiając się strzelaniny. 108 . W jednym z pierwszych rozdziałów ojciec Łużyna.

A 4 M U Z Pochwały od Bierbierowej i Bunina dotarły do Nabokova z Paryża. którym nie spodobał się ten ponury świat. wcześnie stracił ojca i grał jako bramkarz w drużynie Trinity College w Cambridge. Bohater żyje zawieszony 109 . który będzie stosowany we wszystkich późniejszych książkach pisarza: główny bohater cierpi z powodu jakichś dawnych przeżyć i przez to fabuła staje się zagadką czy też układanką. był dobrym duchem rosyjskiej literatury emigracyjnej. Zresztą Obrona Łużyna jest oparta na pewnym wzorcu. Był to pierwszy i nie ostatni odważny dowód wiary Fondaminskiego w geniusz Nabokova. młodzieńca. że Paryż sam do niego zawitał w osobie Ilii Fondaminskiego.S A Takie pominięcia miały się stać filarem stylu Nabokova. ze mną włącznie”. przetrwa w dziełach Nabokova – jego dziedzictwo literackie ich ocali33. słynnym z tego. że wyszukiwał najlepszych autorów i nieźle płacił. który dawał pisarzom emigracyjnym dużo większe możliwości niż Berlin. redaktor naczelny wydawanego we Francji przez eserowców pisma „Sowriemiennyje zapiski”. nad którą właśnie pracował – nawet nie miała jeszcze tytułu – bez żadnych warunków. Pisarka Nina Bierbierowa wspominała później. że Nabokov „chwycił za broń i rozprawił się z całym starszym pokoleniem pisarzy. z jakim zdumieniem przeczytała pierwsze rozdziały powieści i jak od razu nabrała przekonania. Po paru miesiącach pierwsza wersja powieści była gotowa. co emigranci utracili. Splendor opowiada historię Martina. maestria autora Obrony Łużyna zachwyciła środowisko literackie i przyniosła Nabokovowi renomę czołowego pisarza emigracyjnego. „Sowriemiennyje zapiski” już wcześniej publikowały Nabokova i Fondaminski liczył na więcej. Wbrew opinii garstki krytyków. Fondaminski. Ku radości pisarza redaktor zgodził się kupić powieść. z zamiarem publikowania jej w odcinkach34. że wszystko. który uciekł z Rosji w 1919 roku. Dzięki poparciu Wiery (wówczas żywicielki rodziny) Nabokov zdobył taką reputację literacką. Sam Iwan Bunin przyznał.

mówi tylko o zniszczeniach. też emigrantce. odzwierciedlają upadek Rosji oraz milczenie Martina. czy Rosja nie potrzebuje dyktatora. na który zachorowała. analizują tamtejsze prawa i zwyczaje. chciałby jakimś sposobem ją ożywić. Ów wuj dramatycznie lamentuje nad śmiercią dawnej nauczycielki Martina zabitej przez bolszewików. 110 . czyniąc absurdalne aluzje do Związku Radzieckiego. Straszne przejścia i tyfus. wręcz udaje Szwajcara. które go przerosły. a właściwie jego niezdolność do ogarnięcia i opisania wydarzeń. żyje w Finlandii. a w końcu się dowiaduje. Martina drażni sentymentalny szwajcarski wuj zastanawiający się nad tym. wypchnęli jej ojca z okna pędzącego pociągu. że nauczycielka. jako posiadacz szwajcarskiego paszportu. rosyjskiej dziewczynie. wymyślają fantastyczną krainę Zoorlandię. Co więcej. Nieutalentowanemu i pechowemu Martinowi nie udaje się zdobyć serca Soni. że Irina przeżyła. Martinowi takie traktowanie Rosji jako kraju utraconego wydaje się obce. Fakt. który pielęgnuje swoją własną opowieść o Rosji: nurza się w nostalgii za nią tak jak inni za Rzymem czy Babilonem – niczym za starożytną martwą kulturą. Wspólnie z Sonią. ale podczas podróży padła ofiarą gwałtu i widziała. jak dezerterzy z armii. głodzie i egzekucjach. gdzie rosyjscy emigranci czekają na jakiś przełom w biegu dziejów. Przez krótki czas. co się zdarzyło. „półdebilkę” – przed ucieczką z Rosji Irina była jeszcze normalną nastolatką. oraz jej milczenie. Wszyscy kolejni bohaterowie Splendoru nie dostrzegają specyficzności ludzkiego doświadczenia i ludzkiej indywidualności. próbując uwolnić się od brzemienia historii. którego Martin podziwia za zuchwałe przekroczenie granicy i działalność szpiegowską.M U Z A S A w przypominającym piekło świecie. cała i zdrowa. po całym wieczorze spędzonym z Martinem. coraz bardziej się od tych dziejów oddalając. który zrobi porządek. jak określa to jeden z bohaterów powieści. uczyniły z niej niemowę i „żywy symbol”. Martin zakochuje się w Soni. Rozmawiają o dziwnych zachowaniach jej mieszkańców. która z nim trochę flirtuje. Sonia ma kuzynkę Irinę. bierze go za kogoś innego. lecz brak mu inwencji35. Nawet eserowiec. a na koniec. czy może chłopi. wszystkiego. W Cambridge Martin poznaje profesora.

już nawet wyobraził sobie egzekucję. próbuje posłużyć się tęsknotą. chociaż przeczuwa. Ma świadomość zagrożenia. W Maszeńce Nabokov oddał hołd utraconej ukochanej. nie narażając na represje polityczne nikogo poza samym sobą. którzy podobnie jak on uciekli z Rosji. co się z nim stało36. która przeżyła „lata grozy” w Związku Radzieckim. który zniknął i nigdy się nie dowiemy. Obozy koncentracyjne zaczęły więc majaczyć w tle powieści Nabokova właśnie wtedy. lecz dalsze ich losy owiewała tajemnica. Jasne – odbywały się procesy eserowców. 111 . że niewiele było o nich wiadomo. by wykreować doświadczenie artystyczne. mając za tworzywo sytuację historyczną. który wykorzystał to do napisania noweli. przekrada się przez granicę bez żadnej misji czy wyższego celu. W odróżnieniu od zawodowych spiskowców nie podejmuje swojej próby w imię jakiejś sprawy. że to się nie skończy dobrze. W Splendorze Martin przez moment wyobraża sobie przelotnie swoją ucieczkę z łagru. aby mieć poczucie.M U Z A S A odkrywa. Na początku Nabokovowi z pewnością najłatwiej przychodziło pisanie z perspektywy rosyjskich emigrantów. W Obronie Łużyna narrator napomyka o upokorzeniu więźniów. Jest całkowicie bezinteresownym intruzem. Tak samo jak Nabokov. Wkrótce miały też rzucić cień na życie pisarza. duchownych i inteligentów. zanim zaczęło się najgorsze. że żyje naprawdę. Końcówka książki rozgrywa się wśród przyjaciół i rodziny Martina. słyszało się o skazańcach masowo zsyłanych na północ i wschód. wkrada się na obce terytorium. lecz odmawia czynienia tego na cudzych warunkach. gdy tego typu instytucje rozprzestrzeniły się po Europie. Martin także chce się zabawić w śmierć. Brak konkretnych wzmianek o łagrach wynikał po części z tego. Podobno jeden opozycjonista walczący z bolszewikami zdołał wydostać się z ZSRR zawinięty w całun. torturach i obozach pracy. że jego jedyna zakończona sukcesem kreacja – zaczarowany świat Zoorlandii – została ukradziona: Sonia wszystko ze szczegółami opowiedziała pewnemu pisarzowi (i rywalowi Martina). Młodzieniec postanawia wzorem znajomych eserowców przekraść się do Związku Radzieckiego bodaj na jeden dzień.

gdy do prasy dotarły doniesienia o samobójstwach i egzekucjach. że pod jego władzą rola łagrów straci na znaczeniu. zbudowano pięć wieków wcześniej jako daleko wysuniętą placówkę Cerkwi prawosławnej. lecz dla Nabokova monastyr Sołowiecki stał się symbolem cierpienia narodu i alegorią leninowsko-bolszewickiego okrucieństwa.M U Z A S A Mimo wszystko to i owo jednak wiedziano. W listopadzie Lenin określił Sołowki mianem „położonego na północy obozu specjalnego przeznaczenia”38. że katorga. lecz jeśli ktoś sądził. W roku 1926 cały świat znał Sołowki jako „budzące największy strach sowieckie więzienie”39. odbierając ostatnią nadzieję tym. położony na wyspie na północny wschód od stałego lądu. Już w XVI wieku trafił tam pierwszy więzień skazany przez cara za poglądy religijne. W pierwszych latach porewolucyjnej Rosji obozy funkcjonowały na zasadzie prowizorki. Klasztor. Serce sowieckiego systemu penitencjarnego biło teraz w monastyrze na Wyspach Sołowieckich – popularnie zwanych Sołowkami. W kolejnych latach Sołowki stały się więzieniem dla setek dysydentów religijnych z całego imperium37. a niebawem kolejne. Liczba osadzonych na Sołowkach rosła w postępie geometrycznym. Dwa miesiące później Lenin umarł. W rywalizacji o schedę po Leninie zwyciężył ostatecznie Józef Stalin. Ale już w czerwcu 1923 roku na wyspy zesłano pierwszy transport liczący około stu skazańców. Nazwa „Sołowki” niebawem stała się aż nazbyt znajoma czytelnikom gazet wychodzących w Europie i Ameryce. 112 . zachodnie gazety powtarzały doniesienia z ZSRR o otwarciu pierwszego połączenia lotniczego z miasta portowego Kiem na Wyspy Sołowieckie. które miałoby przyspieszyć transporty więźniów i uniezależnić je od pór roku (w zimie morze zamarzało i rejsy były niemożliwe)40. dziedzictwo czasów carskich. zyskała pod nową władzą nowe oblicze. których krewni zostali tam zesłani. W roku 1923 rosyjscy emigranci na Zachodzie zdawali sobie sprawę. Na jesieni teren należący do monastyru oficjalnie przekazano tajnej policji. Po przejęciu władzy przez bolszewików charakter Sołowek szybko się zmienił. to był w błędzie.

Warunki w łagrach stały się przedmiotem dyskusji w amerykańskim kongresie i brytyjskim parlamencie. Nic jednak nie zachwiało wiarą radzieckich władz w potencjał resocjalizacyjny łagrów. Wkrótce Sołowki stały się wzorcem dla podobnych placówek karno-wychowawczych. Niektórym udało się uciec z kraju. Byli skazańcy polityczni z Sołowek opowiadali o głodzie. jak ci. którym nie udało się wyrobić dziennej normy. W angielskojęzycznych gazetach pisano o „torturach za pomocą komarów”: więźnia rozbierano do naga i wystawiano na pastwę chmar insektów41. Celem systemu było wyleczenie skazańców z poglądów antybolszewickich. Z początku słowo GUŁag było po prostu skrótowcem od nazwy Gławnoje uprawlenije łagieriej. byli bici przez strażników i musieli pracować nocą. że robotnicy ucinali sobie ręce. którym skończyły się wyroki lub zostali zwolnieni z uwagi na stan zdrowia i wrócili na stały ląd. w których więźniowie staną się siłą roboczą do pozyskiwania surowców naturalnych43. torturach i egzekucjach. W roku 1929 politbiuro uchwaliło rezolucję nakazującą stworzenie sieci wzorowanych na Sołowkach obozów. Więźniowie kryminalni mówili o nieludzkich warunkach pracy przy wycince drzew. ich świadectwa zamieszczała prasa w Europie i USA. Od połowy lat dwudziestych do roku 1931 w gazetach ukazało się kilka takich historii. Wyciekające za granicę doniesienia o obozach doprowadziły do wewnętrznego śledztwa. co czyniło ich niezdolnymi do pracy. Wkrótce relacje z obozów można było usłyszeć od samych skazańców – od tych. a przy okazji wykorzystanie pracy tych ludzi do budowy państwa radzieckiego. (Główny Zarząd Obozów). 113 . Zagraniczna prasa informowała o wyjątkowo okrutnym traktowaniu więźniów. stopy czy palce. do których bolszewicy zsyłali przeciwników politycznych.M U Z A S A Warunki w łagrze uległy pogorszeniu. Niektóre kraje ogłosiły bojkot radzieckich towarów (między innymi drewna)42. Zdarzało się. Jeden z drwali wspominał.

Obojgu małżonkom zdarzało się statystować na planach berlińskich produkcji. reżyser stracił zainteresowanie46. co wielu emigrantom radykałom przywodziło na myśl zamieszki. popadało w alkoholizm lub szukało zapomnienia w kokainie44. Była mowa o przeprowadzce do Kalifornii. brytyjskie i amerykańskie. Inni zacisnęli zęby i zostali. Sonia. Tacy wielbiciele kina jak Nabokovowie mieli w czym wybierać. Dla tych. którzy zdecydowali się pozostać. w których sami uczestniczyli dekadę wcześniej.6 M U Z A S A Porzucona ojczyzna stopniowo zamieniała się w jedno wielkie więzienie. perspektywy w Europie rysowały się niezbyt optymistycznie – nic dziwnego. żeby szukać szczęścia w Paryżu czy USA. podobnie jak Nabokov. lecz gdy Nabokov przesłał więcej tekstów. że coraz więcej rosyjskich emigrantów wybierało samobójstwo. Wielu Rosjan opuściło Berlin. Niemieccy reżyserzy. Vladimir podchodził do kinematografii mniej serio. również myślała o karierze filmowej. Pojawiła się nawet propozycja z Hollywood: pewien reżyser rosyjskiego pochodzenia zainteresował się opowiadaniem Nabokova Kartoflany Elf. W latach dwudziestych i trzydziestych w Niemczech rozkwitał przemysł filmowy. raz na przykład trafił na plan 114 . do Berlina ściągali twórcy z całego świata. Vladimir najbardziej lubił komedie z braćmi Marx i Busterem Keatonem45. historią zakochanego skrzata. W Niemczech narodowi socjaliści ścierali się z komunistami w walkach ulicznych. Niektórzy wybrali taki koniec jak Łużyn. tworzyli wstrząsające historie o szaleńcach i potworach – dość wspomnieć o Gabinecie doktora Caligari czy Nosferatu. Regularnie chodzili na filmy francuskie. młodsza siostra Wiery. aczkolwiek Nabokova bardziej niż aktorstwo pociągało pisanie scenariuszy – wiązało się zresztą z większymi zarobkami niż te. bezpieczną drogą do zapomnienia było kino. Dwa lata uczyła się w berlińskiej szkole aktorskiej. traktując swoje statystowanie raczej w kategoriach rozrywki. na które mógłby kiedykolwiek liczyć powieściopisarz czy poeta.

kim w istocie nie był. Może lubił obserwować cały ten twórczy chaos. gardziła nimi jeszcze bardziej niż Vladimir. W Paryżu obsługa sklepu jubilerskiego wezwała żandarmów. która już nie istniała? Oprócz wysokobudżetowych niemieckich produkcji i skromniejszych filmów kręconych przez emigrantów w Berlinie powstawały też dzieła dużej grupy filmowców komunistycznych. którymi burżuazyjne kino mami i uwodzi człowieka pracy ”. Wielu zdolnych twórców odpowiedziało na apel Clary Zetkin i zaczęło kręcić filmy skupiające się na surowej rzeczywistości. który przerabiał bajki i wyłuskiwał z wydarzeń historycznych nowe światy. że akurat był ubrany w strój.M U Z A S A tylko dlatego. Lub może sprawiało mu przyjemność uczestnictwo w akcie – bądź co bądź – oszustwa wpisanego w samą naturę filmu. że siostra tej zagorzałej antykomunistki. czyniąc właśnie z omamienia fundament swej twórczości). a Wiera. Sonia. Na początku lat dwudziestych niemiecka marksistka Clara Zetkin nawoływała do tworzenia nowej rewolucyjnej sztuki: „Film musi odzwierciedlać rzeczywistość społeczną. gdyż wzięła Nabokova za kogoś. Nabokov wcale nie zaczął myśleć cieplej o komunistach. Te zapierające dech dzieła zacierały granicę między sztuką a propagandą i wywarły przemożny wpływ na komunistycznych filmowców w Berlinie49. jeśli to w ogóle możliwe. nędzy i cierpieniu48. zamiast powtarzać kłamstwa i bajki. starszym od niej o przeszło dziesięć lat komunistą 115 . przede wszystkim Carl Junghans. (Taka deklaracja była dokładnym przeciwieństwem poglądów artystycznych Nabokova. Pod koniec lat dwudziestych niemieccy dokumentaliści. z powodzeniem wykorzystywali technikę montażu w filmach na cześć Lenina i rewolucji. brudną robotę towarzyszącą powstawaniu sztuki. związała się z Junghansem. który pasował do sceny kręconej tego dnia47. Choć Lenin umarł. W Rosji Siergiej Eisenstein już wcześniej nakręcił takie epickie obrazy o rewolucji jak Strajk czy Pancernik Potiomkin. Tym bardziej osobliwy wydaje się fakt. czemu by więc nie przebrać się w elegancką marynarkę i nie wskrzesić tożsamości.

żeby zacząć wszystko od nowa51. W roku 1931 rzuciła zarówno Junghansa. Przebojowa Sonia w roli dziewczyny Junghansa musiała być dla Wiery źródłem nie lada zakłopotania w małym światku rosyjskich emigrantów. które zgodził się pożyczyć mu pewien eserowiec – był jednocześnie samym sobą i emanacją rosyjskiej emigracji52. jak zwykle. Publiczność przyjęła młodego pisarza z entuzjazmem. bezsilnym w swojej obsesji. choć w innym celu: planował publiczne odczyty fragmentów swoich książek. Z początku zatrzymał się u swojego kuzyna Nikołaja. Dzięki reklamie zorganizowanej przez Fondaminskiego wyprzedano wszystkie bilety. Vladimir – w koszuli i smokingu pożyczonych od dawnego kolegi z klasy u Tieniszewa.S A i dekadentem50. 116 . niszcząc życie i małżeństwo starszego od siebie Niemca. Skonstruowana jak scenariusz filmowy Camera obscura to pierwsza powieść Nabokova o młodej namiętnej kobiecie i niemoralnym starszym mężczyźnie. Wydarzenia z życia. kompozytora muzyki baletowej. Codziennie odwiedzał Ilję Fondaminskiego. Jego kolejna książka opowiada o wyrachowanej dziewczynie. u którego spotykał się z całym literackim i politycznym środowiskiem rosyjskich emigrantów. że jego pisarska reputacja w Paryżu jest już ugruntowana. Rok później wybrał się tam też Nabokov. Odczytał garść wierszy. licząc na to. W przygotowaniach do pierwszego paryskiego wystąpienia wspomagał Nabokova zaimprowizowany sztab. z opaskami na rękawy uszytymi naprędce przez panią Fondaminską i w szelkach. jak i pracę w firmie produkującej perfumy i wyjechała do Paryża. którzy zachwycali się jego erudycją i tolerowali palenie. przekradły się do twórczości Nabokova. która pragnie zostać aktorką i realizuje ten cel. W połowie listopada przeprowadził się od Nikołaja do państwa Fondaminskich. opowiadanie i dwa rozdziały powstającej właśnie powieści Rozpacz. 7 M U Z A Sonia nie pozostała długo w Berlinie.

że wszyscy wiedzą o homoseksualizmie młodszego brata. Siergiej związał się z austriackim dziedzicem fortuny Hermannem Thieme. Mimo ciężkich warunków. W grudniu był już z powrotem w Berlinie. że wreszcie pojawiła się szansa zasypania przepaści. Ciągnęły się za nimi skomplikowane relacje z czasów dzieciństwa. choć zdolny. świeżo koronowanego króla rosyjskiej literatury emigracyjnej. że od nowego roku powinni się na stałe przenieść do Francji. laseczkę i pelerynę. z jakimi musieli się zmagać rosyjscy emigranci. gdyby po spotkaniu nie napisał w liście do Wiery.M U Z A S A Miał też okazję zobaczyć się z bratem. Dodał. W roku 1926 Siergiej przeszedł na katolicyzm – najwyraźniej Paryż wciąż wart był mszy53 – lecz pobożność bynajmniej nie powściągnęła jego upodobania do ekstrawagancji. Siergiej. Pod jego nieobecność niemiecka partia narodowosocjalistyczna po raz drugi w ciągu tego 117 . Wyglądało na to. z tym większym trudem się wysławiał54. Po pięciu tygodniach spędzonych w Paryżu Vladimir ruszył do Belgii i wygłosił tam odczyt. pisarz i filmowiec Jean Cocteau. Wraz z kuzynem Nikołajem obracali się wśród artystów. Podczas pobytu Vladimira w Paryżu sam wyszedł z inicjatywą: umówili się na obiad w restauracji. Z literackiego punktu widzenia cały wyjazd okazał się oszałamiającym sukcesem. że „mąż” Siergieja jest taki sympatyczny. Wśród ich znajomych byli twórca Ballets russes Siergiej Diagilew. która od dzieciństwa dzieliła obu braci. Edith Sitwell i Gertrude Stein. Do kościoła podobno chodził w pełnym makijażu. „zupełnie nie w typie pederasty”. iż podczas rozmowy nie czuł się swobodnie. rzucił się w wir paryskiego życia kulturalnego. Spotkanie braci nie należało do udanych. Nabokov pisał do Wiery. zwłaszcza gdy Hermann zabierał głos56. Rozmowy nie ułatwiało jąkanie Siergieja: im ważniejszy i trudniejszy temat poruszał. jak mocno zaskoczył go fakt. nie miał żadnych osiągnięć porównywalnych z sukcesami Vladimira. Siergiejowi brakowało bliskości z bratem. Z czasów studenckich zachował nieodłączne rekwizyty: muszkę. a poza tym Vladimira krępował fakt. Ale Nabokov nie byłby sobą. wzbudzając pozytywną reakcję. do której Siergiej przyszedł w towarzystwie przystojnego i pociągającego Hermanna55.

który jest do niego podobny jak brat bliźniak. że jeśli zabije swojego sobowtóra. to znów historia szaleńca – o ile jednak Łużyn wydawał się zupełnie nieszkodliwy. ale wkrótce zostaje schwytany. Inna jest też struktura: Nabokov oddał głos narratorowi. nawiązując do jego fascynacji sobowtórami. Nabokov robi też jawny i kpiarski ukłon w stronę Dostojewskiego. że nikt nie dostrzega podobieństwa między nim a Feliksem. że to samo czeka wkrótce samą partię komunistyczną. producenta czekolady. w której zgłębia całkiem odmienną emigrację. ani oczywistego morału. Co gorsza. przekonany. okazuje się.8 A roku zdobyła ponad jedną trzecią głosów w wyborach. Wyobraża sobie zabójstwo jako dzieło artysty i wciela w życie swój plan. Rozpacz. porzucony przez siostrę Wiery. a Vladimir zabrał się do kolejnej powieści. Filmowiec Carl Junghans. Po jakimś czasie Hermann wpada na pomysł sfingowania swojej śmierci. rozpoczyna się w Berlinie na początku lat trzydziestych. M U Z A S W roku 1932 Vladimir z żoną przeprowadzili się do mieszkania kuzynki Wiery. której pierwsza wersja powstała w niespełna trzy miesiące. Historia Hermanna. o tyle Hermann jest mordercą. Hermann ucieka do Francji. nie ma ani wyrzutów sumienia z powodu zbrodni. rozwiódł się z żoną i uciekł do Moskwy57. Przebiera się za Feliksa. będzie mógł bezpiecznie zacząć nowe życie i nikt nigdy nie odkryje tajemnicy. że na miejscu zbrodni pozostawił koronny dowód. 118 . Opowieść z szaleńcem w roli głównej i nagłym zwrotem akcji. Podczas pobytu w Pradze bohater poznaje włóczęgę imieniem Feliks. W Rozpaczy jednak. dzięki czemu poznajemy wewnętrzny świat człowieka ogarniętego obsesją58. który nadaje historii całkiem nowe sensy – ten sam chwyt kompozycyjny był typowym elementem fabuły niemieckich filmów z lat dwudziestych. Komunistyczne ugrupowania paramilitarne zostały zdelegalizowane – było jasne. inaczej niż u Dostojewskiego. Już po dokonaniu morderstwa uświadamia sobie.

już w czasie objętym narracją. Wielce wymowny jest fakt. gdzie jedynym zajęciem. Podczas pierwszej wojny światowej obozy koncentracyjne istniały na całym świecie. Uwięzieni cywile nie mieli ani pieniędzy. kiedy Nabokov uciekał z Rosji) Astrachań dostał się w ręce bolszewików. Na pozór przypadkowo rozrzucone po niej daty. a matka Rosjanką. W roku 1914 po wybuchu wojny został internowany z powodu niemieckiego pochodzenia i wysłany do obozu koncentracyjnego na południowych rubieżach Rosji. wśród kurzu wzniecanego przez wiatr. była eserowcami. jednak wielu internowanych nie mogło opuścić miejsc pobytu z powodu trwającej wojny domowej. Część z nich zmarła z głodu podczas strajku. że wciąż jest w obozie. widzi mężczyznę w haftowanej jarmułce i bosą wiejską dziewczynę60. że pobyt Hermanna w Astrachaniu trwał do połowy 1919 roku. Wiosną 1919 roku (czyli wtedy. gdy domagali się zwiększenia przydziałów chleba. a część załadowano razem z przedstawicielami burżuazji na barki 119 . którzy ponieśli wówczas śmierć. więc głodowali. jednak nawet w porównaniu z najgorszymi z nich warunki w Astrachaniu były szczególnie ciężkie. Później. Rosja wycofała się z udziału w wojnie światowej w marcu roku 1918. obecnych w fabule. ani możliwości zarabiania. miejsca i fakty układają się – jeśli je starannie zebrać – w dotychczasową historię życia narratora.M U Z A S A Niektórzy recenzenci – między innymi Jean-Paul Sartre – uznali później tę książkę Nabokova za drugorzędną literaturę59. w sumie tysiąc osiemnaście książek w ciągu czterech lat. Trafił na przedmieścia Astrachania. które pomogło mu przetrwać. Nikt jednak nie podążył tropem odniesień historycznych. Pochłaniał mniej więcej dwie książki na trzy dni. Rozpoczął studia na uniwersytecie w Petersburgu. część zastrzelono na ulicach. więc ich syn zgodnie z prawem był narodowości niemieckiej. Hermann ulega złudzeniu. za oknem. gdy szykuje się do zabicia swojego niby-sobowtóra. że tamtejsi więźniowie mrą z głodu61. Już w roku 1915 z Rosji napływały informacje. było czytanie. Ojciec Hermanna był Niemcem. Większość tych. Do miasta wysłano oddziały tajnej policji. by za pomocą terroru wymusić posłuszeństwo.

którzy przy okazji dopuścili się masowych mordów. chętnie idealizującym minione dni imperium64. lecz gdy go potępiamy. tylko cofnąć się do obozów założonych jeszcze przez władzę carską. związano ręce i nogi. zrezygnowanych i błagających o litość62. inaczej zinterpretujemy wiarę Hermanna w komunizm i jego morderczą obsesję. a potem wyzwolonych przez bolszewików. Wiedząc o tych cywilach więzionych przez władzę carską. . właśnie nabierał rozpędu. a niektórym przywiązano kamienie do stóp. to tracimy zasadniczą część historii. Pierwszy w pisarskiej karierze Nabokova naprawdę odrażający bohater. Może chciał w ten sposób utrzeć nosa rosyjskim emigrantom. W roku 1931 cały świat wiedział o milionach więźniów sowieckich łagrów.M U Z A S A i utopiono w Wołdze. Może nie był jeszcze gotów stawić czoła najnowszej historii. Bez wątpienia jest łotrem. nie wziąwszy pod uwagę jego straszliwych przeżyć. spędził – jak się okazuje – pięć lat życia w obozie koncentracyjnym63. Im także. W ciągu trzech dni na dnie Wołgi pogrzebano tysiące ludzi – żywych i już wcześniej zabitych. Tak czy owak. o którym nie można nawet powiedzieć. morderca. podobnie jak utopionym w jałtańskim porcie rok wcześniej. A jednak Nabokov postanowił nie pisać o GUŁagu. że jest zaślepiony furią.

że nowo budowany kanał będzie dłuższy od 121 . przemycając do fabuły aluzje do- M U Z A S tyczące rosyjskich obozów internowania. prowizoryczne taczki. znana już w czasach carskich. od pustkowi przy granicy z Finlandią po wysunięte daleko na wschód tereny aż po Alaskę. gdy nadeszło lato. sowiecki system łagrów zdążył już przeistoczyć się w hipertroficzną karykaturę idei resocjalizacji. Tradycja wykorzystywania pracy więźniów do wyrębu lasów i uprawy ziemi. Obozy pracy zakładano w różnych częściach kraju.Rozdział VI 1 A Droga w dół Kiedy Nabokov pisał Rozpacz. W ciągu dwudziestu miesięcy w latach 1931– –1933 na bagniste tereny północno-zachodniej Rosji kierowano więźniów politycznych. motor gospodarki i modernizacji. Pierwszym dużym przedsięwzięciem. sięgała starożytnego Rzymu. że podczas pierwszej zimy przy budowie Kanału Białomorskiego straciło życie wskutek chorób i ciężkich warunków dwadzieścia pięć tysięcy więźniów. w którym brali udział więźniowie sowieckich obozów. jeśli się tam samemu nie pojechało. że często ich nie grzebano. Korespondent „New York Timesa” Walter Duranty obwieszczał. topniejący śnieg odsłonił ich kości2. Do dyspozycji mieli tylko proste narzędzia: siekiery. Zmarłych było tak wielu. Łatwo było wychwalać rozmach przedsięwzięcia. Ocenia się. gdzie zamarzli. Jednak realizacja stalinowskiego planu pięcioletniego przerosła pod tym względem najśmielsze ambicje carów. któremu za paliwo służyły brutalność i nierealne normy produkcyjne. była budowa kanału łączącego Morze Białe z Bałtykiem. młotki. między innymi z Sołowek. które żartobliwie zwano fordami1. tylko zostawiano tam. piły.

Coraz bardziej oczywiste były dwa fakty: po pierwsze. dopiero niedawno wróciła do kraju). autor opisów podłego losu rosyjskich emigrantów w Berlinie. Podczas gdy miliony ludzi umierało śmiercią. tak jak on sam. Aleksiej Tołstoj. Gdy po terminowym ukończeniu budowy ogłoszono amnestię dla więźniów. w roku 1932 otrzymał Nagrodę Pulitzera za reportaże o pierwszym planie pięcioletnim. Duranty przekonywał. Był przekonany. w tym regionie zapanował głód o niespotykanej wcześniej skali. Z tekstów 122 . że uda mu się doprowadzić do uwolnienia swojego brata. teraz został posłusznym piewcą budowy Kanału Białomorskiego. którzy przeżyli. który niegdyś podróżował do Anglii w towarzystwie ojca Nabokova i był podejmowany z honorami w berlińskim mieszkaniu Nabokowów. że informacje o tym są „stekiem bzdur”. że nazywanie państwa radzieckiego litościwym to przesada. i wściekle atakował dziennikarzy. Maksym Gorki. prawdopodobnie też odegra ważniejszą niż one rolę w transporcie towarów. Dziennikarze czerpiący informacje z innych źródeł uważali. ten sam. który dekadę wcześniej pisał sprawozdania z procesu eserowców. W ślady Gorkiego poszło wielu pisarzy i artystów (część z nich. Dzięki wyróżnieniu cieszył się na Zachodzie statusem naczelnego komentatora spraw dotyczących ZSRR4.M U Z A S A Kanału Sueskiego i Panamskiego. klęska w dużej mierze była efektem celowych działań władz. wcześniej odważny krytyk Lenina i obrońca eserowców. mając nadzieję. Nie wszyscy podzielali jego optymizm. Regularne doniesienia Duranty’ego o rekordowych plonach w roku 1933 także nie wytrzymywały konfrontacji z raportami o klęsce głodu na południu kraju. Duranty w artykule na pierwszej stronie zachwycał się. Nie on jeden zresztą podjął się roli herolda sowieckich osiągnięć. której można było zapobiec. a po drugie. Duranty. że ZSRR wychodzi na prostą: zreformowano system policyjny i zapowiadano rekordowe plony3. przyłączył się do chóru literatów kontemplujących klejnot stalinowskiego postępu. osobiście udał się na teren budowy kanału i włączył się w przedsięwzięcie. jak bezlitosna”. Wiktor Szkłowski. którzy podawali w wątpliwość jego entuzjastyczne doniesienia5. że „władza sowiecka umie być równie litościwa.

wysłanego podczas budowy Kanału Białomorskiego. napisaną przez jedną z sekretarek Gorkiego. Nikt przecież nie wspominał o tym. W pierwszych tygodniach budowy Kanału Białomorskiego sowiecki powieściopisarz Aleksandr Tarasow-Rodionow przyjechał do Berlina i w księgarni. Nabokov chyba ani przez chwilę nie brał propozycji na poważnie. wbrew pierwotnym założeniom. romantyczne ujęcie męczeństwa w warunkach rewolucyjnej tyranii. by odnieść sukces jako radziecki pisarz7. W pewnej chwili radziecki pisarz zaniepokoił się. Pozwalał swoim bohaterom bezradnie marzyć o Rosji. Spotkali się w kawiarni. w której Nabokov był częstym gościem. Rodionow roztoczył przed Nabokovem wizję wspaniałego życia w nowej Rosji i namawiał go do powrotu. w których niewinność przestała się liczyć. Autorami jednego z takich listów. 123 . Z całego kraju rodzice i dziadkowie przysyłali mu do oceny pierwsze pisarskie próby swych latorośli w nadziei. niesolidnie wykonany i zbyt płytki. której naturalnie Tarasow-Rodionow zagwarantować nie mógł. Do listu dołączyli relację Aleksandra z wyprawy jego drużyny pionierów i niebawem otrzymali odpowiedź. Gorkiemu lojalność wobec ZSRR zapewniła na jakiś czas pozycję najwyższego autorytetu literackiego. Rządowe starania o pozyskanie chwalców komunizmu nie sprowadzały się tylko do zachęt dla początkujących autorów – prócz tego na przykład nakłaniano wciąż do powrotu słynnych emigrantów. że pomoże im zrobić karierę. ile istnień ludzkich pochłonęła budowa tego szlaku wodnego. nie nadawał się. ale sam ani myślał wybierać się do Związku Radzieckiego8. zostawił dlań liścik. Literacką sławę przyniosła Rodionowowi powieść Czekolada. byli ciotka i wuj nastoletniego Aleksandra Sołżenicyna. że chłopiec spełnia wszelkie warunki. że ich spotkanie to zasadzka. dla dużych statków transportowych6.M U Z A S A całej tej grupy pisarzy powstał tom Kanał Białomorsko-Bałtycki imienia Stalina – przykład zaprzęgnięcia talentów literackich w służbę nie tylko reżimowi. Nabokov poruszył kwestię wolności artystycznej. który zresztą. ale po prostu kłamstwu.

która faktycznie czyniła z Hitlera dyktatora. Niemieccy komuniści. Po podjęciu działań zmierzających do eliminacji przeciwników politycznych narodowi socjaliści skupili się na kolejnych celach. w których naziści zamykali swoich lewicowych przeciwników. W Augsburgu policja aresztowała liderów partii socjaldemokratycznej mimo braku zarzutów. a zachodnia prasa szybko zaczęła je nazywać „Syberiami niemieckiej rewolucji”. bardziej nawet niż Rosja sowiecka9.2 M U Z A S A Zupełnie jakby historia zatoczyła koło. Jeszcze w tym samym miesiącu uchwalono ustawę. Nachodzono niespodziewanie Żydów w ich własnych domach. Wkrótce powstały kolejne obozy. po czym je uchylono. Nabokova czekała powtórka z ostatnich lat spędzonych w Rosji: Niemcy znalazły się na skraju wojny domowej. Dwa dni przed ostatecznym przejęciem władzy przez Hitlera Heinrich Himmler poinformował środki przekazu o utworzeniu obozu koncentracyjnego w Dachau. „którzy zagrażają bezpieczeństwu państwa”. Mógł on pomieścić pięć tysięcy więźniów i miano do niego skierować „wszystkich komunistów” oraz socjaldemokratów. a narodowi socjaliści zyskali kontrolę nad niemiecką policją. W wyniku politycznego kompromisu w styczniu 1933 roku Hitler został kanclerzem. czując. że tracą grunt pod nogami. W ciągu kilku miesięcy Dachau stało się w Europie i Ameryce synonimem brutalności. pewien niemiecki emigrant w Anglii ubolewał nad faktem. zaczęli się radykalizować: w niemieckich i zagranicznych gazetach pojawiły się informacje o strajkach. pobiciach i strzelaninach. Po pożarze Reichstagu w lutym i wyborach w marcu poparcie dla NSDAP poszybowało w górę. a w Niemczech – straszakiem na dzieci w bajkach i kołysankach10. zmu124 . Naziści mieli jasno określone cele i nie zamierzali zwlekać z ich realizacją. Uchwalono prawo delegalizujące narodowosocjalistyczne bojówki. rosła skala przemocy na ulicach. Zastosowano wobec nich tak zwany areszt zapobiegawczy11. że jego ojczyznę postrzega się na międzynarodowej arenie jako złowrogą i niebezpieczną.

Hessen wspominał później. Zapamiętał on również. Zwłoki znajdowane na przedmieściach policja opisywała jako niezidentyfikowanych samobójców12. kiedy mają najbliższe spotkanie ich komórki partii komunistycznej15. zdarzały się pobicia na ulicy. a Czerwony Krzyż donosił o panującej tam przemocy – Nabokov dla żartu głośno pytał.M U Z A S A szano ich do rezygnacji z pracy. W obliczu realnego zagrożenia uciekał się do wisielczego humoru. jak będzie wyglądać życie pod rządami NSDAP. a Hirschfeld. który nawoływał do zniesienia penalizacji homoseksualizmu (do jednego z pism wydawanych przez Hirschfelda W. przyjaciela W. Nabokowa) chodzili na mecze bokserskie – obwieszony nazistowskimi transparentami i otoczony flagami. 125 . Nabokov bawił się kapeluszem kobiety. a także archiwa Magnusa Hirschfelda. zagrzewanych przez Goebbelsa i filmowanych przez kamery. w którym Hitler miał niedługo wygłosić swoje najważniejsze przemówienia do tłumów skandujących Heil!.D. jak innym razem – gdy już od dawna zamykano politycznych oponentów w obozach. by dać wiarę słowom Hessena. czerpiący radość z nienawiści – i czym prędzej ruszyła dalej14. Raz po meczu w Pałacu Sportu Nabokov. do którego razem z Gieorgijem Hessenem (synem Josifa. co niebawem miało nastąpić: tłum tańczący wokół ogniska. w którym stali obok pary narodowych socjalistów. Ten sam. Nabokov się tego wyparł. Hessen i jeszcze jeden znajomy wracali do domu tramwajem. który wówczas przebywał w USA. choć pokusa. Pewnego dnia ujrzał Pałac Sportu – miejsce. jest silna. że chcąc się z nim podrażnić i pośmiać z jego niepokoju.D. Thomasa i Heinricha Mannów. nigdy nie wrócił do Niemiec. wracając z pracy. Tej nocy w Berlinie spłonęły dzieła Karola Marksa. żydowskiego naukowca. Bertolta Brechta. Wiera zobaczyła zapowiedź tego. Nabokov też poczuł przedsmak tego. zobaczyła ognisko – palono książki żydowskich i innych „dekadenckich” autorów. Kluby i organizacje kulturalne zrzeszające homoseksualistów zaczęto likwidować już wcześniej. Któregoś razu w maju Wiera Nabokova. Nabokow napisał nawet kiedyś artykuł na ten temat)13.

M U Z A S A Antysemityzm nie stanowił wyłącznie domeny nazistów – obecny był także wśród reakcyjnie nastawionej części rosyjskich emigrantów. aczkolwiek – jak zauważył komentator „New York Timesa” – należałoby raczej mówić o regresie do średniowiecza lub do carskiej Rosji. jeśli wziąć pod uwagę podsycanie przez władzę nienawiści rasowej19. ataki nadeszły również ze strony bliższych osób. Nabokov otwarcie solidaryzował się z Żydami. by Josif Hessen i Nabokov – „żydek i pół-żydek” – nie przemawiali podczas uroczystej kolacji16. Stowarzyszenie Pisarzy Rosyjskich zorganizowało w grudniu przyjęcie na jego cześć. Niektórzy znajomi uznali. Nazistowska ideologia była oparta na odrzuceniu ostatnich piętnastu lat historii. ale szczęśliwie akurat przebywał w Berlinie i mógł przyjść na bankiet. Nazajutrz po ogłoszeniu przez nazistów bojkotu żydowskich interesów ostentacyjnie wchodził z kolegą do sklepów prowadzonych przez Żydów. Z początku Hitler zachowywał pozory. wzywając swoich zwolenników. kiedy to Niemcy musiały znosić upokorzenia po przegranej wojnie. nieco tylko bardziej subtelny antysemicki przytyk brzmiał następująco: Nabokov sam sobie szkodzi. Nabokov z Hessenem zignorowali zakaz i mimo wszystko wygłosili przemówienia. mimo że takie zwracanie na siebie uwagi reżimu mogło się okazać niebezpieczne18. Gdy w 1933 Iwanowi Buninowi jako pierwszemu Rosjaninowi w historii przyznano literacką Nagrodę Nobla. „Kto z kim przestaje. A kiedy ożenił się z Wierą. Bunin na stałe mieszkał w zrujnowanym domu na południu Francji. że zdecydowano. że „zupełnie zżydział”. takim się staje” – mówili rosyjscy krytycy twórczości Sirina. i taka opinia ciągnęła się za nim przez wiele lat17. Przed przyjęciem pewien rosyjski przedsiębiorca i wydawca ogłosił. 126 . współpracując z żydowskimi wydawcami pisma „Sowriemiennyje zapiski”. Inny. żeby się powstrzymali od przemocy na ulicach. bo takie porównanie się narzuca. lecz te apele stały w sprzeczności z oficjalnymi działaniami.

potem żył na Syberii. Inspirował nie tylko Lenina. by zniszczył znalezione papiery)21. która stała się ideologiczną biblią rosyjskich rewolucjonistów.3 M U Z A S A W gazetach przybywało doniesień o więzieniach. obozach i egzekucjach. Ma piegi. a tymczasem Nabokov planował kolejną powieść. Prześledził na przykład niewiarygodne losy rękopisu Co robić?. Najpierw pracował w kopalniach przy granicy z Chinami. Po prawie dwóch latach w więzieniu i po makabrycznej upozorowanej egzekucji resztę życia spędził na zesłaniu. na którego go wykreowano. pisząc biografię innego pisarza. nie jest więc rewolucyjnym herosem. którzy wydawali w Paryżu dzieła Nabokova20. napomknął o obozach z czasów wielkiej wojny – teraz postanowił cofnąć się w głąb historii i zająć się jednym z najsłynniejszych uwięzień w dziejach Rosji. ale i eserowców. gdzie znalazł go pewien urzędnik (niestety. w powieści Rozpacz. w roku 1862 osadzonego w Twierdzy Pietropawłowskiej. Wcześniej. Ów rewolucjonista. a w ostatnich 127 . Po trwającym rok zbieraniu materiałów Nabokov zaplanował. Czytelnicy Nabokova dobrze znali główne punkty biografii Czernyszewskiego. a w końcu w Astrachaniu. aresztowanego za działalność polityczną w czasach Aleksandra II. który ujawnia swój geniusz. od ponad stu lat był guru kolejnych pokoleń lewicy. wypędzeniach. Zamiast przytaczać dobrze znaną historię. który został przemycony z Twierdzy Pietropawłowskiej przez więziennego lekarza. Nikołaja Czernyszewskiego. że fragment historyczny – biografię Czernyszewskiego – włączy do Daru jako jeden z rozdziałów. słaby wzrok i bezskutecznie próbuje napisać coś równie doniosłego jak Co robić?. Dar to książka w książce: fikcyjna historia rosyjskiego emigranta w Berlinie. tylko „niezdarnym cnotliwcem”. nie mógł on usłyszeć cichego głosu Nabokova nawołującego z przyszłości. Nabokov skupił się na detalach. pracy przymusowej. postać historyczna. gdzie napisał Co robić?. o których mało kto pamiętał. Czernyszewski w wersji Nabokova został odbrązowiony. ale wypadł mu z sań w śnieg.

Po dziesięciu z górą latach. że ich więzień „nocami to śpiewa. Josif Hessen pojechał do Pragi i dowiedział się. że to nieuniknione). Nabokov raz jeszcze zwrócił się ku przeszłości. raz większych. lepiej. zostaje uwięziony. Przecież kiedy on i Wiera opuszczą Niemcy (powoli do nich docierało. próbując pokonać rozpacz i bezradność. mimo choroby matki. Nadzorcy donoszą. mimo eskalacji nazistowskiego koszmaru. to głośno płacze”22. Czernyszewski. że Jelena Nabokowa poważnie zachorowała23. Poprzedniego lata Nabokov dowiadywał się o posadę wykładowcy na jednym ze szwajcarskich uniwersytetów – to rozwiązałoby kilka problemów za jednym zamachem – lecz nie otrzymał żadnej propozycji24.S A latach życia starcem „na wpół złamanym katorgą”. Gdy nad światem coraz wyraźniej rysowała się groźba kolejnych obozów. której bohater. Chodziło nie tylko o matkę. ten pomysł wydawał się mniej realny niż kiedykolwiek przedtem. Nabokowa. co zrobić. przecież w Pradze mieszkały też Jewgienia Hofeld i dwie jego siostry. a Olga miała malutkiego synka. dziwne skrzyżowanie drwiny i czułości. Obie wyszły za mąż. który spał na nabijanym gwoździami łóżku. by uodpornić się na ciężkie warunki w razie aresztowania i uwięzienia. a potem wygnany. A 4 M U Z Z zanurzenia w przeszłości wydobyły Nabokova pilne sprawy bieżące. raz mniejszych – wiosna przyniosła im powód do radości. to tańczy.D. Dar. Rostisława. aby zgłębić ich rodowód i korzenie historyczne. pisze do żony list o tym. Nabokov skupił się na słabościach i dziwactwach prawdziwego człowieka. odkąd Vladimir obiecał matce. choć nikomu nie wyrządził krzywdy. że sprowadzi ją do Berlina. pierwszego wnuka W. to kolejna Nabokovowska fabuła. jakie wspaniałe historie tworzy. żeby matka nie została tam sama. A jednak. Parodiując stworzony przez Czernyszewskiego opis fikcyjnego rewolucjonisty. mimo kłopotów finansowych. Nabokov zupełnie nie wiedział. Los już kiedyś 128 .

Pierwszą wersję rękopisu tworzył jak w amoku przez dwa tygodnie. chyba nawet nie zarejestrował tych wydarzeń. W Niemczech usuwano Żydów z życia publicznego. całkowicie skupiony na pracy nad nową powieścią. Urządzono mu też w domu rewizję. które obiegły cały świat. Tym razem był jeszcze hojniejszy. a rosyjscy Żydzi byli tym bardziej podejrzani. doprowadzając do ich spotkania. a następnie stracono. Propagandzie Trzeciej Rzeszy Einstein posłużył za twarz antysemickiej kampanii. że nie udało się znaleźć ukrytego arsenału. Pośród piętrzących się trudności i wszechobecnej nienawiści zesłał im dar: 10 maja 1934 roku w jednej z berlińskich prywatnych klinik urodził się im zdrowy synek25. po której władze były wyraźnie zawiedzione.M U Z A S A szczodrze obdarował Nabokova i Wierę. który otrzymał imię Dmitri. 129 . W końcu czerwca 1934 roku podczas nocy długich noży aresztowano potencjalnych rywali Führera. poczuł. więc znajomi byli tak zaskoczeni. Zwłaszcza ci. że w pierwszej chwili brali tę wieść za żart26. Pod władzą Hitlera nawet jego sojusznicy nie mogli czuć się bezpieczni. Londynie i Pradze. a jego skomplikowane teorie – za przykład idiotyzmów zrodzonych z liberalnego ducha edukacji akademickiej w Niemczech27. rozesłano do bliskich w Paryżu. Zginęło ponad osiemdziesiąt osób. Przez jakiś czas pracowała jako tłumaczka u Alberta Einsteina. dziecko przyszło na świat w niezbyt sprzyjającym momencie. kiedy naziści aresztowaniami i egzekucjami zagwarantowali sobie władzę na najbliższą dekadę. którzy jak Wiera głośno wyrażali swoje poglądy. O piątej rano Nabokov wracał do domu z oddziału położniczego i mijając portrety Hitlera i Hindenburga wiszące w witrynach i ozdobione kwiatami. Wiera uważnie śledziła doniesienia o czystce. którego z powodu jego pacyfistycznych wypowiedzi i krytyki nazistów pozbawiono obywatelstwa. więc z powodzeniem mogły ujść jego uwagi te trzy dni. Vladimir. że ta nowa miłość przezwycięży wszystkie śmiertelne niebezpieczeństwa. Wiera zdołała przechytrzyć wszystkich wokół i od początku do końca ukrywała ciążę. Choć powitane z radością. Zawiadomienie o narodzinach potomka.

którzy go więzili. że uwolnić go od niej może jego własny umysł. pod którego wpływem Nabokov napisał Zaproszenie na egzekucję. spłynęło na niego. Gdy zastanawia się. Świat zaczyna się rozsypywać. w której Cyncynat jest głównym więźniem. Autor był owładnięty gorączką nowego motywu – paranoi państwa policyjnego. słowa lub za to. niestabilnej rzeczywistości. Przestępstwo Cyncynata polega na niepraworządnym myśleniu. Cyncynat spędza swoje ostatnie dni w nieustannie zmieniającej się. lecz tuż przed egzekucją uświadamia sobie. czy wymyślonego – któremu miał poświęcić wiele następnych lat. W klimacie niczym z Kafki bohater żyje w niepewności. niekompletny i zaimprowizowany niczym scena w teatrze. po Rozpaczy i Darze. Narracja obejmuje czas między ogłoszeniem wyroku a egzekucją. czy to prawdziwego. kiedy zostanie stracony. tylko za myśli. zanim jeszcze skończył pisać Dar. indywidualista skazany na śmierć za „gnozeologiczną zgniliznę” w wykoślawionym alternatywnym świecie. a którym teraz psuje przedstawienie. której bohater zostaje uwięziony nie za uczynki. Więzienny personel spiskuje przeciwko głównemu bohaterowi. kojarzy się więc z późniejszą myślozbrodnią u Orwella. Podobną akrobację wykonuje też z własną tożsamością: okazuje się. że może opuścić tę historię. W momencie ścięcia schodzi z szafotu wśród wściekłych okrzyków tych. że to on jest katem. Zagadkowa jest rola dziwnie rozwiązłej dziewczynki bawiącej się czerwono-niebieską piłką. jest trzecią powieścią Nabokova. W twierdzy panuje atmosfera cyrku. współwięzień mówi mu. czy jest szansa na uniknięcie egzekucji. kim jest.M U Z A S A Natchnienie. Bohaterem powieści jest Cyncynat. że „tylko w bajeczkach dla dzieci ucieka się z więzienia”28. Zaproszenie na egzekucję. jego żona i rodzina zdają mu się coraz bardziej odlegli. w twierdzy. 130 . Ten sam współwięzień demonstruje Cyncynatowi sztuczkę ze staniem na rękach. Budynek wydaje się zmienny.

Poza tym. wyrazili zdziwienie. Wiera coraz rzadziej otrzymywała zlecenia i czuła się coraz mniej bezpiecznie.5 M U Z A S A Do opisania Berlina niepotrzebna była żadna dystopiczna alegoria – sama rzeczywistość stała się przerażającą komedią o państwie policyjnym. który z żoną i synkiem przeniósł się do Ameryki. Wcześniej oprowadzała po mieście amerykańskie wycieczki. jak zawsze. czy nie przeszkadza im jej żydowskie pochodzenie. Gdy spytała zleceniodawców. Pieniędzy z jego pisania wciąż nie starczało na życie. by następnie wyruszyć do Francji. Państwo Nabokovowie oczywiście wiedzieli. w której wbrew dobrym doświadczeniom jej siostry Soni rosyjscy emigranci miewali kłopoty z otrzymaniem dokumentów i pozwolenia na pracę. Dlatego zanocował u Fondaminskiego. Teraz. mógł kształtować opowieść wedle własnej woli i kontrolować pewne wydarzenia. pisząc ją po swojemu. że w ogóle przyszło jej coś takiego do głowy29. brała tłumaczenia. nie miała już tyle czasu na pracę. Raz nawet zaproponowano Wierze pracę przy międzynarodowym kongresie przemysłu wełnianego w Berlinie – miałaby stenografować przemówienia czterech ministrów. A jednak najwyraźniej przeszkadzało. że muszą wyjechać – tylko dokąd? Gdzie będą bezpieczni? Wiera nie miała przekonania do Francji. przez jakiś czas była zatrudniona w ambasadzie francuskiej w Berlinie. mimo że tylko w świecie fantazji. Na początku roku 1936 Nabokov kolejny raz pojechał do Brukseli. przepisywała na maszynie i redagowała twórczość Nabokova. a Wierze coraz trudniej było o pracę. W krótkim czasie wygłosił trzy odczyty i spotkał się z Kiriłłem. W Paryżu nie mógł już mieszkać u kuzyna Nikołaja. dzięki czemu miał okazję wziąć udział w kolacji z Buninem. Nabokov jednak. po urodzeniu dziecka. który zarazem 131 . a restrykcje wprowadzone przez nazistów nie ułatwiały sprawy. Władze przez pewien czas były skłonne patrzeć przez palce na łamanie tych ograniczeń. żeby pokryć koszty leczenia śmiertelnie chorego ojca.

Po powrocie Nabokova do Niemiec przemoc nabrała bardziej zorganizowanego charakteru. posłużył się sztuczką. co się dzieje w Niemczech. zagajając rozmowę o typowych rosyjskich daniach. Nabokov żałował. W liście do żony skarżył się. w porównaniu z którym Paryż mógł się wydawać rajem. W Niemczech właśnie weszły niedawno w życie ustawy norymberskie: Żydom zakazano piastowania urzędów. parków. Następnie poruszył bardziej niebezpieczny temat: chciał dyskutować o końcu historii – w tym czasie temat mógł się wydawać aż nazbyt aktualny. że Führer planuje wojnę. czym jedynie zirytował Nabokova. Gdy wstali od stolika. Wracając do Brukseli bez wizy.M U Z A S A podziwiał i darzył niechęcią swojego młodego literackiego rywala. Bunin próbował nawiązać nić porozumienia. Stamtąd udał się już do Berlina. wykonywania niektórych zawodów. Nabokov nie dał się wciągnąć. Było oczywiste. Żydowskich profesorów usunięto z uniwersytetów32. ale niezbyt chętnie dawano im wiarę. że miał zepsuty wieczór. którą zdradzili mu eserowcy z „Sowriemiennych zapisków”: należało pod ziemią przesiąść się z pociągu do pociągu i dzięki temu niepostrzeżenie wjechać na terytorium Belgii31. Krążyły pogłoski o zabójstwach i szykanach. 132 . Bunin stwierdził: „Umrze pan w straszliwym cierpieniu i całkowitej samotności”30. na przykład dziennikarza i lekarza. Wieczorem 8 lutego Nabokov wygłosił jeszcze odczyt w Paryżu i otrzymał głośny aplauz. Z powodu surowej cenzury mieszkańcy Europy i Ameryki nie wiedzieli dokładnie. Na rozkaz Hitlera zaczęto rozmieszczać wojska w Nadrenii wzdłuż granicy z Francją i ogłoszono pobór do wojska. bibliotek i basenów. stosunki płciowe między Żydami a „Aryjczykami” podlegały karze. odebrano im prawo głosowania. że dał się namówić na tę kolację. gdyż uważano je za wytwory antyhitlerowskiej propagandy. zabroniono korzystania z miejskich szpitali.

Do uwiecznienia igrzysk letnich zaproszono Leni Riefenstahl. 133 . przekonywał. która swoim filmem Triumf woli z 1934 roku rzuciła wyzwanie propagandzie Eisensteina. Hitler dopiął swego: obie olimpiady odbyły się w Niemczech i w dodatku były filmowane przez jego ulubionych reżyserów. a polityka wobec Żydów – złagodzona. Hitler obawiał się. dawnego przyjaciela Soni Słonim. Retoryka antysemicka jakby przycichła.6 M U Z A S A Niemieckie władze w obliczu coraz ostrzejszej (i zasłużonej) krytyki postanowiły ocieplić swój wizerunek. który zajął się olimpiadą zimową: Carla Junghansa. Mniej jasne było to w przypadku reżysera. W prywatnych rozmowach obwiniał o działalność ruchu na rzecz bojkotu żydowskie lobby33. Teraz. ponieważ należy oddzielać sport od polityki. zniknęły tabliczki zakazujące Żydom wstępu do restauracji i innych miejsc publicznych. W Stanach Zjednoczonych już od jakiegoś czasu działał ruch nawołujący do bojkotu niemieckich igrzysk. że nowo powstałe obozy koncentracyjne zostaną zamknięte. jednak Avery Brundage. W nakręconym przez nią materiale z olimpiady dramatyczne efekty wizualne gloryfikują nazistowską estetykę i ukazują nieskończone piękno siły fizycznej. przewodniczący Amerykańskiego Komitetu Olimpijskiego. że przywilej zorganizowania igrzysk zostanie Niemcom odebrany i przepadnie szansa zademonstrowania światu triumfalnego oblicza Trzeciej Rzeszy. Wszystko to stanowiło taktyczną zagrywkę zastosowaną z myślą o igrzyskach olimpijskich w roku 1936. Jeśli chodzi o Leni Riefenstahl. jakiej sprawie służy i wobec kogo jest lojalna. nie było wątpliwości. gdy w zachodniej prasie co rusz podawano informacje o zamykaniu opozycji w obozach koncentracyjnych i o prześladowaniach Żydów. Przed przejęciem władzy przez Hitlera Republice Weimarskiej przyznano prawo organizacji obu olimpiad: zimowej i letniej. Zagraniczni korespondenci usłyszeli. że USA powinny wziąć w nich udział.

Z pierwszych artykułów na temat tych obozów wyłania się obraz pozorów „surowego dobrobytu”. Naziści utrzymywali. „usiane wieżami strażniczymi wyposażonymi w reflektory szperacze i karabiny maszynowe”. podszytego nieokreślonym niepokojem. ponieważ przed holenderską granicą rozciągają się śmiertelnie niebezpieczne mokradła. a dziennikarzy zapewniali (przypuszczalnie w obecności strażników). później pomagał Riefenstahl przy letnich34. W roku 1936 historia niemieckich obozów koncentracyjnych liczyła sobie już trzy dziesięciolecia: zaczęła się od potwornych ośrodków 134 . Podobnie jak przy budowie Kanału Białomorskiego osuszanie bagien odbywało się bez użycia dostępnych technik inżynieryjnych. że to nie więźniowie polityczni. zdarzają się rzadko. otrzymywali zwiększone przydziały żywności z uwagi na ciężką pracę. tylko kryminaliści. że złagodnieli. niż siedzieć w więzieniu. Ucieczki. Sześć tysięcy więźniów skierowano do osuszenia tysiąca kilometrów kwadratowych mokradeł na obszarze „zabójczym dla każdej żywej istoty”.M U Z A S A Mimo swego komunistycznego rodowodu wrócił ze Związku Radzieckiego do Berlina. Dokumentował zimowe igrzyska olimpijskie. że to rozróżnienie praktycznie zniknęło po ostatnich zmianach w niemieckim prawie. że wolą być w obozie. W połowie sierpnia Niemcy mogli już przestać udawać. W listopadzie amerykańskie i europejskie gazety zaczęły informować o tworzeniu obozów pracy w północno-zachodnich Niemczech. Żeby wpuszczono go do Niemiec. oznajmiono reporterom. Podobne prace wykonywano w obozach w całych Niemczech35. dodatkowo utrudniało ucieczkę. dziennikarze zwrócili uwagę. musiał otwarcie wyrzec się Sowietów i już po roku zaczął kręcić dla nazistów filmy propagandowe. Jednemu z reporterów wygląd tych placówek skojarzył się z obozami z czasów pierwszej wojny światowej36. Oddziałom Trupiej Główki (SS-Totenkopfverbände) po cichu przydzielono zarządzanie obozami koncentracyjnymi. Więźniowie mieszkali – tak podawała propaganda – w barakach bez krat w oknach. tylko za pomocą średniowiecznych metod: rowy melioracyjne i kanały kopano po prostu łopatami. Ogrodzenie z drutu kolczastego.

lecz zarazem gazety do znudzenia pisały o sowieckim cudzie gospodarczym i marszu komunistów ku lepszej przyszłości. potem były obozy internowania. Na Zachód regularnie wyciekały mrożące krew w żyłach historie. studentów i reporterów były więcej niż chętne. uczącego dzieci w szkole socjologii. które budowano na gruzach carskiego imperium. gdzie chciał znaleźć odpowiedź na pytanie o kryzys kapitalizmu w Stanach Zjednoczonych.7 A pracy przymusowej w Afryce Południowo-Zachodniej. a całkiem niedawno utworzono na próbę placówki w Dachau i Oranienburgu. czasem wręcz przeciwnie. Niemniej jednak jeszcze przez jakiś czas Niemcy pozostawali w tyle. całe gromady amerykańskich intelektualistów. Latem 1935 roku amerykański krytyk Edmund Wilson dzięki grantowi przyznanemu przez fundację imienia Guggenheima wybrał się do ZSRR. Nabokov nie wierzył w nowe społeczeństwo. Zachód dowiadywał się o wyrastających jak Sowiety długie i szerokie ośrodkach przemysłowych: kopalniach w Workucie. M U Z A S Na początku lat trzydziestych z Niemiec napływały coraz straszniejsze wieści – natomiast doniesienia z ZSRR były niejednoznaczne: czasem optymistyczne. W obliczu wielkiego kryzysu zapoczątkowanego przez krach na giełdzie w 1929 roku wiara w kapitalizm zaczęła się gwałtownie kruszyć i wielu Amerykanów widziało w komunizmie alternatywę38. że jego noga nie postanie w Związku Radzieckim. polach naftowych w Nowej Ziemi. Podczas gdy Nabokov postanowił. Miał co prawda duże 135 . jeśli chodzi o przemysł okrucieństwa37. który Hermann wyobraża sobie w Rozpaczy. czy choćby nowy świat. gdzie robotnik umierający przy maszynie zostaje natychmiast zastąpiony przez sobowtóra. Od zarania swojej pisarskiej kariery parodiował radzieckie sny o postępie – przykładem postać komisarza w Obronie Łużyna. by na własne oczy ujrzeć przebieg radzieckiego eksperymentu. gruntach złotonośnych w Magadanie i na Kołymie.

stracił ciepłe uczucia do tego młodego kraju40. co jednak nie zmieniło jego generalnie pozytywnego wrażenia. że kraj przypomina więzienie. Cummings. Od chwili gdy pojawiły się pierwsze doniesienia o stalinowskiej wielkiej czystce. w której niegdyś odbył się proces eserowców. Pierwszego grudnia 1934 roku został zamordowany Siergiej Kirow. osądzono w niesławnych enkawudowskich trójkach i natychmiast stracono trzydzieści sześć osób. Wilson nie chciał znać prawdy.M U Z A S A trudności z otrzymaniem wizy. Jego podróż do ZSRR przypadła na ten czas. Mirskim napomknął. i ta śmierć posłużyła za pretekst do kolejnej fali procesów i egzekucji. Za to Wilson. Nieświadom skali cierpienia ukrytego za fasadą. Chyba wyczuwał atmosferę represji. W Leningradzie (tak brzmiała teraz nazwa Petersburga) odwiedził sobór Świętego Izaaka i Twierdzę Pietropawłowską. gdzie światło nigdy nie gaśnie”. było rozczarowanych Związkiem Radzieckim. Lecz swój dziennik podróży po Związku Radzieckim. Na przykład E. ale protekcja Gorkiego otworzyła wszystkie drzwi. kiedy terror zdążył już pokazać całkiem nowe oblicze. że komunizm w wielu aspektach jest fascynujący. które podczas podróży do Moskwy nie mogły liczyć na takie udogodnienia. Wilson przyjechał do Moskwy i zatrzymał się pod wakacyjną nieobecność Waltera Duranty’ego w jego mieszkaniu (dziennikarz chętnie udostępniał lokum gościom z Zachodu)39. ogólnie rzecz biorąc. emigranci na Zachodzie zaczęli ją porównywać do 136 . troski i poczucie beznadziei społeczeństwa. Po powrocie do USA bagatelizował w swoich wypowiedziach autorytarny klimat panujący w Rosji i podkreślał doniosłość historycznego przełomu42. tak samo jak Duranty. utrzymał w duchu Duranty’ego. W Moskwie miał wrażenie. Wiele osób. że znajduje się „na moralnym szczycie świata. bo podczas spotkania z krytykiem D. Znał wady amerykańskiego kapitalizmu i uważał. chodził na bankiety Armii Czerwonej i do teatru41. najpewniej więc przeszedł obok rodzinnego domu Nabokova. ujrzawszy na własne oczy przygnębiające i wszechobecne państwo policyjne. widział ubóstwo.S. jeden z pomagierów Stalina. aresztowano. owszem. Gdy otwarta trumna Kirowa stała w sali.E.

zbudował kult własnej osoby. że trudno mówić o nowej fali terroru. Mirski – którego Nabokov na przemian wykpiwał i wychwalał – został aresztowany.M U Z A S A nocy długich noży w Niemczech. zakończył życie w obozie przejściowym w roku 1938. W listopadzie 1937 roku w podziemiach więzienia na Łubiance rozstrzelany został Gleb Bokij. po tym jak ośmieszył Stalina w jadowitym wierszu. przybywało informacji o kolejnych procesach i egzekucjach. który w Berlinie próbował namówić Nabokova na powrót do kraju. Osip Mandelsztam. W ciągu dwóch najkrwawszych lat – 1937 i 1938 – stracono sześćset siedemdziesiąt tysięcy ludzi. Wskrzesił tradycyjną rosyjską miłość do carów i wzorując się na niej. którego imieniem nazwano parowiec przewożący więźniów na Sołowki. zaczęli się zastanawiać. nie rozbijając jajek”. Ci. W następnych miesiącach i latach Stalin po trupach dążył do ugruntowania swojej władzy.S. którzy dotąd potulnie powtarzali za Durantym pełen uznania dla Stalina bon mot. komunista. 137 . Wielka czystka przypominała zadawanie na oślep ciosów pałką. Zmarli nie są anonimowi. Mijały dni i tygodnie. ten sam. A jednak znajdowano kolejnych kandydatów. Historyk D. jak daleko radziecki przywódca posunie się w tępieniu przeciwników. Pisarz John Dos Passos powiedział Wilsonowi przed jego wyjazdem do ZSRR. wkrótce zmarł w łagrze. ponieważ „nie ma już kogo ścigać”44. że „nie można zrobić omletu. Aleksandr Tarasow-Rodionow. W 1939 roku zmarł w GUŁagu. że reakcja radzieckich władz jest chyba zbyt ostra. że brutalność to spadek po imperium i z czasem osłabnie43. Natomiast pewien radziecki urzędnik podczas konferencji prasowej w konsulacie ZSRR w Nowym Jorku zapewnił dziennikarzy. W roku 1936 w tajemniczych okolicznościach zniknął Maksym Gorki. starszy od Nabokova uczeń gimnazjum Tieniszewa. gdyż zbyt często odwiedzali go przybysze z Zachodu. Wilson zaoponował. aresztowany w roku 1937. twierdząc. a „głównym pomysłodawcą i prowodyrem tej bandy skrytobójców i szpiegów jest Judasz Trocki”. a drugie tyle uwięziono. wszystko w imię koszmarnie wypaczonej idei budowy robotniczego raju. Według oficjalnego stanowiska władz radzieckich skazani brali udział w potężnym spisku.

S

A

Władza przypomniała sobie też o tych eserowcach, których egzekucje wstrzymano w roku 1922. Abram Goc, główny oskarżony
w tamtym procesie, został rozstrzelany w 1937 roku. Przeżył zresztą niektóre z osób odpowiedzialnych za jego losy. W 1936 stracono
Lwa Kamieniewa, który wpadł na pomysł, by ze skazanych eserowców uczynić wiecznych zakładników. Gieorgij Piatakow, przewodniczący trybunału w procesie eserowców, oskarżony o potajemną wizytę w Oslo, gdzie miał się naradzać z Trockim i nazistami,
zginął w styczniu 1937 roku. W marcu zginął Nikołaj Bucharin,
przywódca niby-spontanicznych demonstracji przeciwko eserowcom. W czerwcu Nikołaja Krylenkę, głównego oskarżyciela w procesie sprzed lat, w ciągu dwudziestu minut osądzono, skazano i na
miejscu rozstrzelano45.

A

8

M

U

Z

Wkrótce po zakończeniu letnich igrzysk olimpijskich w 1936 roku
Trzecia Rzesza zawarła pakt z Włochami, a kilka tygodni później
z Japonią. Międzynarodowa opinia publiczna zastanawiała się już
nie nad tym, czy światu grozi wojna, tylko kiedy wybuchnie.
Nabokovowie przynajmniej od roku 1930 przemyśliwali nad wyjazdem z Niemiec, a przyczyną tych planów było to samo, co kiedyś
niepokoiło rodziców Swietłany Siewiert: brak stałych dochodów
Vladimira. Póki mieszkali w Niemczech, rodzinę utrzymywała Wiera, która władała kilkoma językami i znała się na tłumaczeniach
tekstów technicznych. Kiedy Wiera pracowała, Vladimir niańczył
Dmitriego, którego oboje uwielbiali rozpieszczać.
Synek nie miał jeszcze roku, gdy Wierze udało się zdobyć posadę
w fabryce, gdzie zajmowała się korespondencją zagraniczną. Jednakże po kilku miesiącach narodowi socjaliści usunęli z zakładu
zarówno jego żydowskich właścicieli, jak i żydowskich pracowników. Zniknęła tak pożądana pensja. Wkrótce Wiera straciła też pozwolenie na pracę – był to dotkliwy cios, który tylko trochę osłabiło
szczęśliwe zrządzenie losu: Nabokov akurat w tym czasie odziedziczył sporą sumę po zmarłym niemieckim krewnym46.
138

M

U

Z

A

S

A

Nie byli pewni, czy chcą wydawać pieniądze na realizację marzenia o przeprowadzce do Paryża, gdzie jako emigranci nie mieliby
prawa do legalnej pracy. Pod koniec 1936 roku sytuacja stała się już
bardzo napięta. Naziści coraz mocniej szykanowali Żydów i niektórych obcokrajowców. Siergiej Taboricki, jeden z zabójców ojca Nabokova, został podsekretarzem do spraw emigrantów w rządzie
Hitlera; do jego obowiązków miało należeć tropienie rosyjskich Żydów. We wrześniu jego departament zaczął tworzyć spis wszystkich
Rosjan mieszkających w Niemczech47. Życie w Berlinie, dotychczas
nieprzyjemne, stało się niebezpieczne.
Nabokov znów wyjechał za granicę z odczytami, mając nadzieję,
że znajdzie posadę wykładowcy, która pozwoliłaby jego rodzinie na
stałe opuścić Niemcy. Może Paryż, gdzie Nabokov już dwukrotnie
w ciągu ostatniej dekady odniósł sukcesy, kryje jakieś możliwości,
o których dotąd nie pomyśleli? A może Anglia lub Ameryka dadzą
im niespodziewaną szansę?
Osiemnastego stycznia 1937 roku Nabokov wsiadł do pociągu do
Belgii, wciąż niepewny swojego położenia. Wiera została z Dmitrim
w Berlinie u kuzynki, Anny Fejgin. W listach do męża snuje plany
o tym, że na wiosnę rodzina znów będzie w komplecie – może
w Belgii albo we Francji, albo w Anglii, albo może u matki Nabokova w Pradze. Tak czy inaczej, czas już był najwyższy, żeby kolejny
raz wymknąć się historii.

Rozdział VII

1

A

Piekło

Będąc w Londynie i Paryżu, Nabokov codziennie pisał do Wiery ,
1

M

U

Z

A

S

która została w Niemczech. Okazało się, że za granicą zdobył już
sobie niejaką renomę jako pisarz; nie było tylko na razie jasne, czy
taka sława przełoży się na jakieś stałe zajęcie. Na odczyty przybywali liczni słuchacze, widział wśród nich wiele znajomych twarzy:
Iwana Bunina, krytyka Marka Ałdanowa, a także swojego paryskiego mentora, Władysława Chodasiewicza – wszyscy oni w ten czy
inny sposób doceniali talent Sirina.
Były też postacie nie całkiem znajome, ale i niezupełnie obce. Na
przykład matka z córką, z którymi poprzedniego roku pił herbatę;
tym razem zaprosiły Nabokova i Fondaminskiego na kolację. Pisarz
już przy poprzednim spotkaniu zrozumiał, że matka próbuje z nim
wyswatać córkę, mimo to przyjął zaproszenie.
Owa córka, Irina Guadanini, mieszkała kiedyś w Petersburgu,
była sześć lat młodsza od Nabokova i – wedle słów Ałdanowa – cieszyła się opinią uwodzicielki. Podobnie jak tylu innych białych
emigrantów z Rosji należała do warstwy społecznej dotkliwie doświadczonej przez historię – takiej, w której nikogo nie dziwiło, że
dziewczyna zajmuje się i strzyżeniem pudli, i pisaniem wierszy. Jej
rodzice, podobnie jak Nabokowowie, byli ludźmi wykształconymi
i wysoko postawionymi; zaszczepili dzieciom ideały stronnictwa
kadetów, a jedyną nagrodą, którą za to otrzymali po rewolucji, okazały się wygnanie i śmierć.
Irina, popularna w towarzystwie rozwódka, była piękna i władała kilkoma językami. Tak samo jak Wiera, zachwycała się poezją Sirina. W przeciwieństwie do Wiery nie musiała się obawiać
140

M

U

Z

A

S

A

aresztowania i innych szykan. Nie znalazła się w pułapce kraju
ogarniętego szaleństwem. Nie miała malutkiego syna, którego los
zależał od tego, jak skutecznie ojciec potrafi przetwarzać słowa na
pieniądze. W ciągu tygodnia po paryskim odczycie Nabokov widział się z nią trzykrotnie. Chodzili do kina, na kawę, zostali kochankami2.
Wiera przypomniała Vladimirowi w liście, że obiecał matce przywieźć do Pragi Dmitriego. Miał już trzy latka, a Jelena Nabokowa
jeszcze ani razu nie widziała wnuka. Nabokov jednak nie chciał
wybierać się na wschód. Błagał Wierę, żeby przyjechała do niego na
południe Francji. Nie miał zamiaru – pisał do żony – utknąć w Czechosłowacji. Wiera nie zgadzała się na jego wciąż nowe plany, sprzeciwiając się na każdym kroku.
Napisała mu o pogłoskach, które krążyły na temat jego i Iriny.
Odpowiedział, że to plotki, nic więcej. Przytoczył nazwisko jeszcze
innej kobiety, którą też łączono z jego osobą – jak gdyby poszerzając
zakres plotki, mógł uczynić ją mniej prawdziwą czy wiarygodną.
Zagroził Wierze, że przepuści pieniądze (których, przypomniał jej,
tak im brakowało) na przyjazd do Berlina3, żeby się z nią zobaczyć.
Nie jest jasne, kto płacił za kino i lokale, gdy spotykał się z Iriną.
Nabokov uważał – i nawet chwalił się tym kochance – że jego
małżeństwo jest bardzo udane, ale romansu zakończyć nie zamierzał. W lutym zachorował na łuszczycę; potajemny romans, kiedy
człowiek wciąż się drapie, ma łupież i schodzi mu skóra4, wymaga
dużego zaufania, a jednak Nabokov, mimo tych wszystkich objawów i mimo niewesołych widoków na przyszłość, spotykał się z Iriną przez parę miesięcy. Podczas prywatnego odczytu w mieszkaniu
Fondaminskich, gdy mówił o pogarszających się warunkach
w Niemczech, siedziała koło niego. Może czuł ulgę – związał się
z kimś, czyj osobisty dramat tkwił bezpiecznie w przeszłości, komu
nic nie groziło tu i teraz; z kimś, wobec kogo nie miał zobowiązań.
Zamieszkiwał teraz dwa różne światy, jakie już od pewnego czasu opisywał w swojej prozie. W jednym z nich był pisarzem, którego dzieła wszędzie budziły zachwyt, podczas wieczorków uśmiechał się, wylewnie ściskał dłonie i uprzejmie konwersował ze
słuchaczami. Pewnego razu, gdy w ostatniej chwili okazało się, że
141

M

U

Z

A

S

A

wystąpi zamiast innego powieściopisarza, wygłosił odczyt do niewielkiego grona, w którym znaleźli się były premier rosyjskiego
Rządu Tymczasowego Aleksandr Kierenski, węgierska drużyna futbolowa i James Joyce5.
W drugim świecie rządziła twarda rzeczywistość. Przyjechawszy
do Anglii, wygłaszał po rosyjsku odczyty, żeby zwróciły mu się
koszty tej podróży. Nawet z pomocą znajomych nie znalazł posady
na żadnej angielskiej uczelni. Jego brak zaangażowania politycznego i obojętność w kwestiach religijnych zniechęcały doń wspólnoty
prawosławne i grupy prowadzące działalność antybolszewicką6.
Choć w talent Nabokova nikt nie wątpił, pisarz równie łatwo jak
zdobywał przyjaciół, robił sobie też wrogów, a niektórych odstręczał
jego kostyczny humor.
Wyjazd do Anglii nie był sukcesem finansowym, acz nie poszedł
też całkiem na marne. Udało się zakończyć przygotowania do publikacji angielskiego przekładu Rozpaczy. W Cambridge Nabokov
odwiedził swojego opiekuna z czasów studenckich. Odczyty cieszyły się nadspodziewaną popularnością i pisarz wrócił do Francji
z pewnym zapasem pieniędzy.
Nie wszystko układało się po jego myśli. Jakby mało było trosk
z powodu grożącej wojny, ciężkiej sytuacji Wiery i Dmitriego w Niemczech, dokuczliwej choroby skóry i potajemnych spotkań z kochanką, do tego wszystkiego doszły problemy z paszportem. Nabokov
nie miał obywatelstwa ani radzieckiego, ani niemieckiego. Formalnie
był apatrydą. Emigranci rosyjscy posiadali tylko niewiele warte zielone paszporty nansenowskie, które potwierdzały ich status byłych
obywateli imperium carskiego. Takie dokumenty wydano uchodźcom rosyjskim po rewolucji, a także setkom tysięcy Ormian, którzy
uciekli przed rzeziami z rąk Turków po roku 1915. Większość paszportów nansenowskich trzeba było co roku odnawiać. Choć nie dawały pozwolenia na pracę i nie wiązały się z żadnymi przywilejami
poza prawem tymczasowego pobytu, to przynajmniej chroniły
przed deportacją.
Nabokov znalazł się w Paryżu z paszportem, którego ważność
wygasła, a odnowić mógł go tylko po powrocie do Niemiec, czego
za wszelką cenę chciał uniknąć. Francuski urzędnik, który zawieru142

2

A

szył podanie Nabokova o nowe dokumenty, dla żartu udał, że chce
wyrzucić stary paszport przez okno. Nabokov, który parę lat wcześniej dowiódł, że umie dochodzić sprawiedliwości przy użyciu pięści, musiał powściągnąć gniew. Status bezpaństwowca oznaczał nie
tylko to, że człowiek nie miał ojczyzny, skazywał go także na łaskę
i niełaskę byle biurokraty.

M

U

Z

A

S

Środowisko emigrantów w Paryżu dobrze wiedziało o romansie
Nabokova. W kwietniu Wiera dostała do ręki potwierdzenie podejrzeń, które jej mąż wcześniej próbował zbyć drwiną – anonimowy
czterostronicowy list opisujący związek Iriny Guadanini z nowym
kochankiem. Jeśli coś mogło życie Wiery w Berlinie uczynić jeszcze
bardziej przygnębiającym, to właśnie dowód, że mąż rzeczywiście
ją zdradza i nie dalej jak tydzień wcześniej ją okłamał. Ale nie miała czasu na zamartwianie się: musiała wraz z Dmitrim czym prędzej
uciec z Niemiec.
W trakcie przygotowań do wyjazdu odwiedził ją Iwan Szachowskoj, szwagier Nikołaja Nabokowa. Gdy spytał, czemu Wiera szykuje się do podróży, wyjaśniła, że do przeprowadzki skłoniły ją prześladowania Żydów. Szachowskoj, który był popem, odpowiedział
podobno, że powinna zostać i cierpieć7.
Takie dobre rady mogłyby znaleźć posłuch u niektórych bliskich
Nabokova, lecz Wiera – która, przypomnijmy, kiedyś nawet brała
udział w planowaniu zabójstwa politycznego – nie zamierzała być
męczennicą ani narażać syna na okrutne wybryki historii. W obliczu coraz niebezpieczniejszej sytuacji w Niemczech i niewierności
męża we Francji podjęła decyzję. Napisała do Nabokova, że natychmiast wyjeżdża do Paryża. Żeby nie być obciążeniem dla Ilii
Fondaminskiego, zatrzyma się u swojej siostry Soni. Decyzja jest
ostateczna.
A jednak nie uważała tego rozwiązania za najlepsze. Wprawdzie
Sonia mieszkała w Paryżu od paru ładnych lat i orientowała się
we wszystkim lepiej niż Vladimir czy Wiera, ale Nabokovowie nie
143

M

U

Z

A

S

A

przepadali za nią. Miała przesadne poczucie własnej wartości
i umiała być równie uparta jak Wiera.
Gorzka prawda była taka, że małżeństwo żadnej z trzech sióstr
Słonim nie wydawało się w tym momencie zbyt udane. Nabokov
nie miał pracy ani perspektyw i był za granicą z kochanką. Mąż
Leny, rosyjski książę, jeszcze przed ślubem trafił do więzienia za
fałszowanie czeków, o czym pisano w gazetach. Lena miała go niebawem rzucić. Sonia w 1932 roku wyszła za Maxa Berlsteina, austriackiego Żyda; w małżeństwie przestało się układać już po ośmiu
miesiącach i Sonia chciała się rozwieść. Mieszkała w hotelu i miała,
zdaje się, licznych przyjaciół8. Ale przynajmniej nie wyparła się pochodzenia, w przeciwieństwie do Leny, która – ku przerażeniu Wiery – przeszła na katolicyzm. Ogólnie rzecz biorąc, styl życia obu
sióstr nie znajdował akceptacji Wiery. Plan zatrzymania się u Soni
świadczy więc o tym, jak bardzo była zdesperowana.
Nabokovowi nie uśmiechała się perspektywa żony i kochanki
przebywających w tym samym mieście. Choć na bieżąco korespondował z Wierą, uzgadniając, gdzie się spotkają i gdzie potem zamieszkają, ton listów stał się napięty. Wiera ponownie spytała o Irinę. Chciała wiedzieć, czemu akurat o tej kobiecie Nabokov nie mówi
z ciętą ironią, jaką charakteryzował wszystkie osoby napotkane
w Paryżu.
W pierwszym tygodniu maja Wiera z Dmitrim opuścili Berlin
i udali się do Pragi. Vladimir zdobył konieczne dokumenty i dwa
tygodnie później do nich dołączył, przejechawszy przez Szwajcarię
i Austrię, by ominąć Niemcy. Spotkanie przebiegło nie bez zgrzytów.
Wiera była przygnębiona i dokuczał jej reumatyzm. Matka Nabokova podupadła na zdrowiu. Vladimir wciąż pisał do Iriny, której podał tajny adres zwrotny.
Po ponad miesiącu spędzonym w Czechosłowacji Vladimir z żoną
i synem wyruszyli do Francji. Jelena ze służącą Jewgienią Hofeld,
córkami, ich mężami i sześcioletnim Rostisławem zostali. Tym razem
przy rozstaniu nie było już nawet mowy o ewentualnym powrocie
matki do Berlina.
W Paryżu Vladimir zamieszkał u Fondaminskiego, a Viera z Dmitrim zatrzymali się u przyjaciół. Z początkiem lipca pojechali na
144

M

U

Z

A

S

A

południe, do Cannes, gdzie romans wyszedł na jaw. Nabokov
wszystko szczerze wyznał i obiecał, że przestanie pisać do Iriny.
W jednej z ostrych kłótni Wiera powiedziała mężowi – tak przynajmniej później utrzymywała – żeby odszedł do Iriny, jeśli ją kocha.
Vladimir nie dotrzymał słowa i dalej korespondował z Iriną, która
pewnego dnia przyjechała do Cannes i spotkała się z kochankiem
na plaży9.
Jakby jednej takiej fatalnej sytuacji było mało, za oceanem rozgrywał się uderzająco podobny dramat, z Nikołajem Nabokowem – kuzynem Vladimira i kompozytorem – w roli głównej: odnoszący sukcesy artysta pozbawiony ojczyzny, upodobanie do flirtu, żona, syn,
kochanka. Równie sztampowej fabuły Nabokov nie włączyłby do
swojej prozy; musiałby ją najpierw okrasić czymś przerażającym
(morderstwem, szaleństwem albo skrzydlatym stworem). Jednak
Natalia – która podobnie jak Wiera dobrze wiedziała o romansie
męża – i bez tego miała już dość. Złożyła pozew rozwodowy i zostawiła Nikołaja studentkom, dla których zniszczył on swoje małżeństwo. Kompozytor przeżył załamanie i trafił do szpitala psychiatrycznego10. Choroba psychiczna, która wkrótce miała stać się
dominującym motywem twórczości Nabokova, na razie pojawiła
się w jego rodzinie.
Również Vladimir, nie chcąc się rozstać z Wierą i nie umiejąc przestać myśleć o Irinie, z trudem pozostawał przy zdrowych zmysłach.
Przeżywał najgorszy okres od czasu śmierci ojca, lecz temu kryzysowi był winien on i tylko on. Ostatecznie dał sobie radę: zakończył
romans i wrócił do pracy nad Darem11.
Pierwszy odcinek powieści, opowiadający o młodym rosyjskim
poecie, który próbuje się odnaleźć w Berlinie lat dwudziestych, ukazał się już jakiś czas wcześniej w czasopiśmie Fondaminskiego.
W kolejnych rozdziałach bohater, imieniem Fiodor, zastanawia się
nad napisaniem biografii swojego ojca zesłanego na Syberię w 1919
roku. Za bardzo go jednak przytłacza monumentalny życiorys ojca.
Po kilku nieudanych próbach poznaje Zinę, piękną emigrantkę
z Rosji, pół-Żydówkę, której podoba się jego twórczość. Zrozumiawszy, że jego prawdziwym marzeniem jest opisanie życia rewolucjonisty Nikołaja Czernyszewskiego, Fiodor poświęca całą energię
145

M

U

Z

A

S

A

temu przedsięwzięciu: tworzy biografię – tę właśnie, którą Nabokov
opracował kilka lat wcześniej.
Gdy książka o patronie rosyjskiego ruchu rewolucyjnego zostaje
opublikowana, na Fiodora spada fala krytyki. Prawdziwy Czernyszewski, jak wiadomo, przeżył upozorowaną egzekucję, a potem
zesłano go do łagru. W świecie powieści Dar jego losy potoczyły się
inaczej: egzekucję wykonano naprawdę, za to Fiodor, pisząc biografię rewolucjonisty, zmyśla dwie dodatkowe dekady jego nieszczęsnego, spodlonego życia.
Zatem fikcja, którą tworzy Fiodor w świecie Daru, odpowiada
prawdzie w naszym świecie. Fiodor wyobraża sobie to, co Nabokov
wiedział: reszta życia Czernyszewskiego to historia dla tych, którzy wolą w nim widzieć prawdziwego człowieka złamanego prześladowaniami politycznymi, a nie wyidealizowany symbol.
Opisując losy Fiodora, Nabokov sportretował też światek rosyjskich emigrantów i emigracyjnych krytyków. Zdobył się na gest
miłosierdzia wobec tego środowiska: mimo że powieść Fiodora potępiono, jego talent spotkał się z uznaniem. Lecz nawet najboleśniejsza krytyka nie może już zranić młodego pisarza – poznał Zinę
i wykorzystał swój dar.
W lipcu, gdy Nabokovowie przyjechali do Cannes, rozdział drugi Daru był już skończony, ale jeszcze niezredagowany. Dlatego Vladimir zamiast drugiego wysłał do Paryża rozdział czwarty, czyli
biografię Czernyszewskiego12.
Przesyłkę odebrał kolega Fondaminskiego13, który odmówił publikowania powieści bez zachowania kolejności rozdziałów i zażyczył sobie najpierw rozdziału drugiego. Potem przeczytał to, co już
dostał, i włosy stanęły mu dęba. Nie ma mowy – odpisał – o publikacji rozdziału czwartego, ani teraz, ani w późniejszym terminie.
Dla redaktorów „Sowriemiennych zapisków” Czernyszewski był
legendą, męczennikiem, któremu skradziono życie i który poświęcił
wszystko w imię ideałów i ojczyzny. Walczył o wyzwolenie chłopów
pańszczyźnianych, wspierał wielu utalentowanych rosyjskich pisarzy, za swoje przekonania trafił do aresztu, przeżył upozorowaną egzekucję, łagier i zesłanie. A Nabokov – zdaniem redaktorów
– mimo wielkiego talentu i możliwości, w przeciwieństwie do Czer146

które każdy kolejny proces polityczny ogłaszały zwycięstwem klasy robotniczej – nawet wtedy. że podejmuje tę decyzję z ciężkim sercem. zrozumiawszy. że ostatecznie wysłał do Paryża rozdział drugi. Co zrobił Nabokov. Reporter „New York Timesa” wymieniał grupy. a teraz jeszcze jego arcydzieło miało trafić pod cenzorskie nożyce. zrujnował sobie małżeństwo. które wyeliminowano w ciągu ostatniego 147 . czy przekonała go Wiera.3 M U Z A S A nyszewskiego nie podjął ryzyka dla ojczyzny. Zaległy rozdział trafił do redaktorów w ostatniej chwili przed wysłaniem numeru pisma do drukarni15. Ale nie zmieni w tej powieści ani słowa. gdy czystka objęła samo Biuro Prasowe. gdy rozpaczliwie potrzebował dochodów? Mimo to odpisał. i to w momencie. że nie ustąpi. Nabokov bronił przegranej pozycji. nie zajął stanowiska politycznego. mimo że nie stać go było na unoszenie się dumą. że uczynił afront jednemu ze swoich najbardziej godnych zaufania chlebodawców. nie zaangażował się nawet w żaden ruch literacki z wyjątkiem uczestniczenia w spotkaniach pisarzy. Jeśli „Sowriemiennyje zapiski” nie zamieszczą rozdziału czwartego Daru. Dodał. Podczas gdy Nabokov do spółki ze swoimi redaktorami przerabiał dziewiętnastowieczną historię Rosji. Zagraniczni korespondenci otrzymywali zaskakująco dużo rzetelnych informacji prosto z oficjalnych radzieckich źródeł. Nie miał pracy. to nie przyśle już ani jednego fragmentu powieści. którzy tak jak on oddalali się coraz bardziej od burzliwych bieżących wydarzeń. Klincz trwał dwa tygodnie. bo zawsze cenił czasopismo za niezależność i otwartość na różne poglądy polityczne i style literackie. rozstał się z kochanką. bezlitosne tropienie jego małości i słabości – to wszystko miało posmak szyderstwa. grunt. lecz skupienie się autora na niepowodzeniach rewolucjonisty. dwudziestowieczna Rosja przeżywała kolejną falę stalinowskich czystek. Biografia Czernyszewskiego była co prawda bardzo skrupulatna w warstwie faktograficznej. Czy sam to wreszcie zrozumiał. nie wykreśli ani linijki14.

Obcokrajowców. że jest jakieś usprawiedliwienie tego przybierającego na sile koszmaru. Po wydostaniu się z ZSRR opowiadali o sfabrykowanych oskarżeniach. wymuszanie zeznań i egzekucje17. że nie należy się zastanawiać nad wyborem 148 . Zwykli ludzie na ulicy ponoć konspirowali wespół z zagranicznymi zabójcami. że ich zasadność w końcu stała się wątpliwa. Niejeden wierny komunista okazywał się kretem od dziesięcioleci działającym na szkodę rewolucji. sekretarzy partii w całym kraju. puszczanie w parku głośnej muzyki i karmienie borsuków kiełbasą ze strychniną16. W odpowiedzi na rosnące zaniepokojenie sytuacją w państwie sowieckim i agresywnością Trzeciej Rzeszy wygłosił w USA cykl wykładów. aż po dyrektorów kołchozów i tysiące pracowników administracji kolei. którzy upatrywali w ZSRR sojusznika przeciw coraz silniejszym Niemcom. dowodził istnienia zasadniczych podobieństw łączących Hitlera i Stalina i przekonywał. Czystki. opisywali przesłuchania. Czystki objęły tak szerokie kręgi. szefów NKWD. Środowisko rosyjskiej emigracji lepiej niż ktokolwiek wiedziało. czasem zwalniano bez procesu lub skazywano na niewielkie wyroki. W depeszy z października 1937 roku donoszono.M U Z A S A roku: od bohaterów rewolucji październikowej przez generałów Armii Czerwonej. żywili rozpaczliwą nadzieję. że wrogów ludu zaczęto tropić już nawet w szeregach kucharzy i pielęgniarek. kierownictwo Komsomołu. stały się tak powszechne. pisał ów dziennikarz. wstrzykując pacjentom krętki kiły. Na przykład Aleksandr Kierenski w Paryżu regularnie wydawał oświadczenia w imieniu Rosjan o antyradzieckich poglądach. wysokich urzędników z ministerstwa spraw zagranicznych. że kierownik moskiewskiego zoo został oskarżony o kontakty ze szpiegami. szpiegami i strzelcami wyborowymi. Ostrzyżony na jeża i z monoklem w złotej oprawce. że sabotują rewolucję. głównie dlatego. Czemu jednak oskarżeni – wśród nich nawet najwyżsi radzieccy dygnitarze – sami publicznie wyznawali winy? Lewicowcy i ci. Prokuratorzy oskarżali lekarzy. których oskarżano. co się święci. Część osób ze środowiska Nabokova angażowała się politycznie. że nie wszystkie aresztowania kończyły się egzekucją lub zesłaniem.

W Rosji wiedziano o czystkach zarówno więcej. że nie jest prorokiem i że Rosjanie mogą poczuć smak wolności równie dobrze za cztery miesiące. kibice sowieckiego postępu i sympatycy tamtejszej partii komunistycznej. tylko obrać drogę demokracji. że Związek Radziecki stał się państwem totalitarnym. że zostaną powiązani z kimś. który winą za rosyjską rewolucję obarczał spisek żydowskich działaczy politycznych i bankierów18. czemu służą procesy pokazowe20. obawiając się. w obliczu dowodów musieli przyznać – tak jak nawet najwięksi zeloci bolszewizmu w Rosji – że system uległ wypaczeniu. ale postawił sobie granicę i nie obwieścił. Gdyby tylko rewolucja nie zboczyła ze szlaku wytyczonego przez Lenina – rozumowali – kraj nie zaznałby takich cierpień. mówiąc. prędko się nauczyli nie pytać o przyjaciół i znajomych. Obywatele radzieccy. Spytany o konkretną datę. Ale szczerze można było o tym rozmawiać tylko w kręgu zaufanych przyjaciół. któremu po południu oddawano honory. jak za cztery lata. Dygnitarz. Pod koniec lat trzydziestych europejska i amerykańska lewica.M U Z A S A między faszyzmem a komunizmem. wymigiwał się. Z drugiej zaś – gdziekolwiek spojrzeć. Jego krytyczne spostrzeżenia nie zjednały mu w tym kraju przychylności – i wprawiły w zakłopotanie Waltera Duranty’ego – aczkolwiek radzieccy dygnitarze powinni być mu raczej wdzięczni: co prawda napisał trochę niepochlebnych rzeczy. już wieczorem mógł zostać aresztowany. widać było skalę i absurdalność czystek. Z jednej strony – prasa nie analizowała dowodów na kolejne spiski fabrykowanych przez Stalina i tajną policję. kto popadł w niełaskę. 149 . katolickim księdzem i osobowością radiową w USA. że także w Rosji kiedyś nastanie demokracja. jak i mniej niż za granicą. którzy zniknęli19. W Rostowie nad Donem na południu kraju nawet dziewiętnastoletni Aleksander Sołżenicyn i jego koledzy – sami gorliwi komuniści – doskonale wiedzieli. i winę za wszystkie problemy Rosji zrzucali na Stalina. Przewidywał (niezmiennie od ponad dziesięciu lat). Edmund Wilson po swojej ekspedycji do ZSRR wydał w 1936 roku książkę Travels in Two Democracies (Podróże po dwóch demokracjach). W listopadzie Kierenski starł się ostro z ojcem Coughlinem.

bo nigdy nie powiedział ani jednego przychylnego słowa o Sowietach. dzięki temu. że Blum nie jest prawdziwym Francuzem. że Związek Radziecki znajduje się na moralnym szczycie świata.M U Z A S A W Europie zapanowało przeświadczenie. André Gide w opublikowanym w 1936 roku Powrocie z ZSRR opisał ze szczegółami. że Blum ma nie dość rewolucyjne przekonania. Léon Blum ustąpił z urzędu pod presją gospodarczą i polityczną. Edmund Wilson rok po wygłoszeniu opinii. Od dwudziestu lat nie ustąpił ani na werszek w swoich poglądach na legalność bolszewickiej władzy. Co innego Nabokov – on nie miał czego rewidować. Cummings. Wyznawał te same ideały co ojciec.D. grzmiał z Meksyku. W czerwcu 1936 roku Francja wykonała skręt w lewo – na prezydenta został wybrany Léon Blum. Nabokowa trzymał się z dala od politycznych bojów i nigdy nie zaprzągł swojego pisarstwa w służbę żadnej partii. Zasilił szeregi komunizujących pisarzy. którzy uważali Stalina za kłamcę i łajdaka22. pierwszy socjalista (i pierwszy Żyd) piastujący ten urząd. wydalony z ZSRR przez Stalina. Natomiast Trocki. Francuscy konserwatyści rozgrywali uprzedzenia rasowe i polityczne za pomocą takich haseł jak „Lepszy Hitler niż Blum”. że istnieje wybór tylko między dwoma modelami państwa: nazistowskim i sowieckim (choć przez jakiś czas zwolenników miała też polityka Mussoliniego). mogli zrewidować swoje życzliwe uczucia do tego kraju. jak łamie się prawa człowieka w tym kraju. choć w odróżnieniu od W. podczas której toczyła się walka o prawa rozgoryczonych robotników. Tacy literaci jak John Dos Passos czy E.E. że widzieli na własne oczy. co się dzieje w Związku Radzieckim. Lewicujący pisarze w całej Europie zaczęli wreszcie otwarcie potępiać Związek Radziecki. Zanim Nabokov ostatecznie zerwał z kochanką. tylko „subtelnym talmudystą”. Choć prezydent był urodzony we Francji. 150 . Nabokov sprowadził się do Francji w połowie rocznego okresu prezydentury Bluma. Nazwał go wręcz francuskim Kierenskim21. jeden z deputowanych Zgromadzenia Narodowego zasugerował. również przyznał. że sowiecka praworządność to bujda.

czy chcą reformować literaturę. w którym widziano alter ego autora. który w przeciwnym razie mógłby zostać zredukowany do sentymentalnej hagiografii. był w powieści łatwy do rozpoznania. Fiodor. w czasach Lenina. A jednak w Darze udało mu się znaleźć ponad tą alternatywą. współczuł ofiarom ostatnich czystek. ale przynajmniej uchronił ich od zniknięcia bez śladu. jak potoczy się rozmowa: kolega próbował z chirurgiczną precyzją oddzielić Stalina od Lenina. że jeśli się tworzy nieśmiertelną literaturę i zajdzie konieczność „zabrania w podróż. jak bohater Daru. zanim powieść była gotowa. Unieśmiertelnił też świat rosyjskiej emigracji w Berlinie – świat. z postacią Czernyszewskiego. to tacy pasażerowie nie powinni się skarżyć24. choć wcześniej. którzy w przeciwnym razie zostaliby zapomniani przez historię. uwiecznił berliński światek emigrantów. zgłębił korzenie rosyjskiej tradycji rewolucyjnej i pokazał jeden ze skutków tego dziedzictwa w dwudziestym wieku: społeczność rosyjskich emigrantów. Nabokov na zarzuty o złośliwe obrażanie kolegów po piórze odpowiedział. Nie stroniąc od opisywania ludzkich słabości. Nabokov z góry wiedział. który w zasadzie przestał istnieć. Gieorgij Adamowicz. Poczynał więc sobie z rodakami tak. który za czasów studenckich wielbił bolszewików. Nabokov bez wahania przystałby do pierwszego obozu. krytyk. czy społeczeństwo. Posługując się nowatorską formą. całkiem za darmo” współczesnych. Gdyby wszyscy pisarze stanęli przed wyborem. Pisał o tych ludziach bez nostalgii. 151 . którego Vladimir szczególnie nie cierpiał. nawet pod pseudonimem. nie słyszał „chóru jęków dochodzących z obozu przymusowej pracy w Sołowkach albo z lochów Łubianki”23. Emigranci wcale nie byli mu wdzięczni za ten portret ani tym bardziej za gloryfikację genialnego głównego bohatera.M U Z A S A W czasie pobytu w Anglii na początku 1937 roku odwiedził swoją uczelnię w Cambridge i zjadł lunch z kolegą z roku.

że wcześniej nie reagował na wrogie uwagi przyjaciół i zna152 . stopniowo zmienia swoją postawę: jego obojętność na antysemityzm ustępuje miejsca głębokiej wrażliwości. którzy jakoby pośród „smrodu i stert brudu” zajmowali się „działalnością przestępczą”. napisaną przez Nabokova czternaście lat wcześniej interpretacją legendy o wiecznym tułaczu. Pewne wątki wystawy kojarzą się z Agasfierem. Dwa miesiące później w Monachium otwarto wystawę „Wieczny Żyd”. ukazującą mieszkańców dzielnic żydowskich. Na jesieni roku 1937 sprawy przedstawiały się inaczej. a potem odbyła podróż po całych Niemczech i do Austrii26. Równocześnie partia nazistowska wydała książkę. również zatytułowaną Wieczny Żyd. żeby przełożyła się na działanie. a zarazem wykorzystywali „kolorowy świat perwersji. Tytuł. będący niemieckim wariantem motywu Żyda wiecznego tułacza. z początku rozdrażniony argumentami Ziny. Typowy Żyd to w nazistowskiej propagandzie od ponad tysiąca lat zwiastun politycznego zamętu i lubieżny handlarz zepsuciem. ale w Berlinie obejrzało ją setki tysięcy ludzi. poświęconą historii prześladowań Żydów25 – ukazywała ich jako rasę dzierżącą ster bolszewickiej rewolucji i zagrażającą światu. która nie dostąpi zbawienia i zagraża całemu światu. by niepokoić i niewolić” nie-Żydów. tyle że przywołują stereotyp w znacznie bardziej prymitywnym stylu. Nazistowska propaganda gloryfikująca aryjskie cnoty ustąpiła miejsca próbom wywołania fali antysemityzmu wystarczająco silnej. sama zaś wystawa powstała w odpowiedzi na nowojorską wystawę „Wieczna droga”. umacniał stereotyp wszechobecnej. Wystawę potępiono w Europie i Ameryce. Dwudziestotrzyletni Nabokov dał zdrożonemu wędrowcowi szansę na zbawienie i miłość – Niemcy zaś przekonywali. Fiodor w Darze. nieśmiertelnej istoty. że Żydzi to ułomna rasa. a potem wstydowi. W latach dwudziestych Nabokov chętnie robił użytek ze stereotypów kulturowych.4 M U Z A S A We wrześniu 1937 roku w Berlinie Hitler z Mussolinim w obecności milionowego tłumu ogłosili sojusz.

Jak długo reszta Europy miała pozostać bezpieczna? Tego nikt nie wiedział. Od dziesięciu lat był żonaty z kobietą niekryjącą swojego żydowskiego pochodzenia. lecz nie chce czy nie umie opowiedzieć. Na lesistych wzgórzach w Buchenwaldzie pod Weimarem otwarto całkiem nową placówkę. Zmuszają go do wspólnego powrotu i już w pociągu zaczynają torturować: kopią buciorami. gdy Nabokov był z Wierą i Dmitrim w Marienbadzie w Czechosłowacji. Szef (i zarazem narrator opowiadania) spełnia jego prośbę. a on mimo wszystko widzi świat na swój sposób. lecz bohater wierzy. miał z nią trzyletniego syna. Dosłownie kilka kilometrów dalej zaczynały się już Niemcy. że nie ma już siły być człowiekiem. skąd widać ten pejzaż. Niemcy zmuszają go. Niemcy wcale nie chcą go puścić. zamek widmo okrucieństwa materializuje się w postaci prawdziwego rozlewu krwi. zamek powstało. trafia na wieś wraz z grupą Niemców. Zaczęto rozbudowywać sieć obozów koncentracyjnych – budynki w Dachau. Echa niemieckiego koszmaru można odnaleźć w prozie Nabokova. kaleczą korkociągiem i biją sporządzonym naprędce typowo rosyjskim knutem. że wyjazd przyniesie jakąś miłą niespodziankę. Postanawia spędzić tam resztę życia. mogące pomieścić cztery tysiące osiemset więźniów. jezioro. co działo się dalej. Opowiadanie Obłok. zostały rozebrane i zastąpione większymi. który na balu dobroczynnym wygrał wycieczkę turystyczną. który mógł się stać ofiarą bezbrzeżnej nienawiści. Po powrocie prosi szefa o zwolnienie z pracy. jezioro. i zamkiem na drugim brzegu – a zaraz potem znajduje dom z pokojem do wynajęcia. Więźniów wysyłano też do Sachsenhausen na przedmieściu Oranienburga28. mówiąc. Na przykład w napisanym latem tego roku opowiadaniu Obłok. Rosjanin. ale Nabokovowie byli bezpieczni. Z końcem 1937 roku nienawiść do Żydów w Niemczech przybrała nową formę. Towarzysze wędrówki okazują się prostakami. Nabokov opisał ewolucję własnych poglądów. Bohater uchodzi z życiem. Antysemityzm i agresja nazistów zdążyły się 153 .M U Z A S A jomych pod adresem Żydów 27. w którym odbijają się chmury. W pewnej chwili spostrzega rajski krajobraz – z jeziorem. by razem z nimi śpiewał zuchowate piosenki o beztroskiej włóczędze.

by fanatyzm jednego człowieka zatriumfował nad rozsądkiem. co się dzieje. jeśli nie sprzeciwi się barbarzyństwu?” Zapewniała. To będzie. jeśli dopuści. po czym Trzecia Rzesza dokonała aneksji Austrii. Heinrich Rothmund. Czwartego lipca. jak ważnym wydarzeniem będzie konferencja. ale gdy ich liczba osiągnęła roczny kontyngent przyjęć imigrantów wynoszący dwadzieścia pięć tysięcy. Podczas gdy uczestnicy konferencji przerzucali się kwestią schronienia 154 . „Czy Ameryce nie będzie wstyd – pisała – jeśli pozwoli Trzeciej Rzeszy prowadzić politykę eksterminacji. I cywilizacja sprawdzian oblała.M U Z A S A już wylać poza granicę Niemiec: w marcu 1938 roku w Wiedniu przeprowadzono zamach stanu. Kilka dni później Franklin Delano Roosevelt zaproponował zorganizowanie konferencji w sprawie żydowskich uchodźców. Departament Stanu w obawie przed napływem anarchistów ograniczył liczbę wpuszczanych Żydów. że przywódcy. zaraz po zakończeniu konferencji. USA przez pewien czas przyjmowały żydowskich uchodźców. „sprawdzian naszej cywilizacji”30. że wcale nie chodzi o gotowość do zbrojnej interwencji – wystarczy udzielić schronienia prześladowanym. przedstawiciel Szwajcarii. korespondentka „New York Timesa” Anne O’Hare McCormick zaapelowała do członków amerykańskiej delegacji. nawet – jeśli zajdzie potrzeba – luksusowymi statkami pasażerskimi29. W lipcu we francuskim Évian-les-Bains nad Jeziorem Genewskim zebrali się przedstawiciele trzydziestu dwóch państw. konkludowała. że jego kraj boi się zalewu niepożądanych żydowskich uchodźców. które przynosi napływ uchodźców – a następnie. którą opuściło sto osiemdziesiąt pięć tysięcy obywateli. Przedstawiciel Argentyny roztoczył barwną wizję korzyści. Część osób rozumiała. tłumaczył w Évian. tak że mogli stanowić tylko niewielki ułamek wszystkich osób otrzymujących wizy wjazdowe31. Hitler wyraził nadzieję. którzy okazali „tak wielkie współczucie dla tych kryminalistów” wreszcie coś w tej sprawie zrobią. wśród nich Sigmund Freud. Z wielką chęcią odeśle im niemieckich Żydów. by zdali sobie sprawę. dwa dni przed jej rozpoczęciem. Argentyna przyjęła ustawę ograniczającą imigrację i dającą pierwszeństwo „imigrantom skłonnym do asymilacji”.

Ale druga siostra Wiery. ani Węgry nie chciały ich przyjąć. Sonia Słonim już od dawna mieszkała w Paryżu. choć wcale się nie wyrywa do rozwiązania własnych problemów z żydowskimi uchodźcami. Niemiecka agencja prasowa niezwłocznie dała do zrozumienia. a trzydzieści tysięcy mężczyzn żydowskiego pochodzenia aresztowano i wysłano do obozów koncentracyjnych35. bo ani Czechosłowacja. Podczas zamieszek zginęło blisko sto osób. że w odwecie zostaną ukarani Żydzi mieszkający w Niemczech34. Konferencja w Évian. została w Trzeciej Rzeszy. Co prawda przeszła na katolicyzm. Zresztą już od jakiegoś czasu trwała kampania nawołująca do wydalenia Żydów z Francji. że jej granice pozostają otwarte dla uchodźców32. jednego z zabójców ojca Nabokova. Niemcy ze złośliwą satysfakcją i makiaweliczną trafnością obwieściły. spalili dwieście bóżnic i splądrowali tysiące sklepików należących do Żydów. jeszcze pogorszyła sytuację33. Już kilka godzin później w Paryżu zaczęto rozrzucać ulotki reklamujące antysemickie wykłady. lecz Taboricki pamiętał o jej 155 . Krótko po powrocie Nabokovów do Paryża (wcześniej przez rok mieszkali na południu Francji) Herschel Grynszpan. Lena Massalska.M U Z A S A dla uchodźców jak gorącym ziemniakiem. Wiera z Dmitrim wyjechała z Niemiec znacznie wcześniej. strzelił do Ernsta vom Ratha – urzędnika niemieckiej ambasady we Francji. grupa austriackich Żydów utknęła na statku pośrodku Dunaju. że oto reszta świata chętnie krytykuje Trzecią Rzeszę. które przeszły do historii jako noc kryształowa – Niemcy i Austriacy wybijali okna w żydowskich domach. który przypisywano „międzynarodowemu żydostwu”. zdążyła też namówić do wyjazdu kuzynkę Annę Fejgin. Kompani Taborickiego. siedemnastoletni Żyd. Nazajutrz poranne gazety donosiły o zamachu. zamiast znaleźć rozwiązanie. To świadome odgradzanie się zachodnich demokracji od okrucieństwa Trzeciej Rzeszy miało konsekwencje tak w Niemczech. Jedna jedyna Dominikana ogłosiła. Vom Rath zmarł po dwóch dniach. zaczęli w ramach swoich powinności służbowych węszyć wokół Leny. a wtedy w kraju wybuchła zorganizowana nagonka na Żydów: 9 i 10 listopada rozegrały się wydarzenia. jak w innych krajach.

Rząd nałożył na niemieckich Żydów karę miliarda marek za szkody wyrządzone krajowi. które Nabokov pisał na walizce położonej na bidecie w paryskim mieszkaniu. z jakim entuzjazmem niektórzy Niemcy poniżali swoich żydowskich sąsiadów. jego młodszy przyrodni brat V. staje w obronie brata (oraz swojego autora). Nabokov chciał przeprowadzić się do Anglii lub Ameryki i spróbować swych sił w pisaniu po angielsku. Prawdziwe życie Sebastiana Knighta. który ich dzielił. zawiera trochę detali zaczerpniętych z życia autora. Bracia. zniszczeniach. Gdy sławny pisarz Sebastian Knight umiera w wieku lat trzydziestu sześciu. 5 M U Z A W tym samym miesiącu Nabokov porzucił temat obozów. więzień i motyw narratora mordercy. Prawdziwe życie Sebastiana Knighta. Na świecie dobrze wiedziano. twierdząc. rozdzieleni w dzieciństwie i stanowiący dla siebie nawzajem zagadkę w dorosłości. nie można tego uważać za zdradę. że Sebastian nie przestał kochać ojczystego kraju i języka. licząc na zdobycie większej publiczności. Nic dziwnego. rozgrywa się w Europie Zachodniej lat trzydziestych. a chociaż jako pisarz posługiwał się angielskim. żeby mieć szansę na zaistnienie w świecie – tak właśnie postąpił wymyślony przezeń uchodźca Sebastian: porzucił język rosyjski na rzecz angielszczyzny. Nabokovowie pisali do różnych przyjaciół z prośbą o pomoc w wydostaniu Leny. historia dwóch braci. obóz koncentracyjny podległy administracji Sachsenhausen37. by zacząć pracę nad swoją pierwszą powieścią po angielsku. którzy żyją w emocjonalnym oddaleniu od siebie i z dala od swojej ojczyzny. muszą 156 . próbuje poniewczasie zmniejszyć dystans. że V. Tydzień później na terenie dawnej cegielni pod Hamburgiem otwarto kompleks Neuengamme.S A żydowskim pochodzeniu. co się stało podczas nocy kryształowej. ponieważ zagraniczni korespondenci w Berlinie i innych miastach donosili o morderstwach. lecz spoza Niemiec nie dało się nic zrobić36. zagłębiając się w życie Sebastiana i pisząc jego biografię. a także o tym.

a oprócz 157 . czyją biografię opowiada. Również w tej powieści. narrator jakimś sposobem przeskakuje. że Nabokov nie tyle chciał sportretować siebie czy Siergieja. a może po prostu jej nie lubił.M U Z A S A przywodzić na myśl Vladimira i Siergieja. Pod koniec powieści V. kogo żaden z nich nie zna. Przez całe lata trzydzieste Siergiej mieszkał na zmianę w Paryżu i w Austrii. Tę otchłań. gdy Wierze z Dmitrim udało się wydostać z Niemiec: powiedział swojej młodszej siostrze Jelenie. handlarzem wyrobami skórzanymi. że żydowskość Wiery zaszkodziła pisarstwu jej męża. z jakiego słynął Vladimir. Mówi on z twardym akcentem („Drhobiask. Zdradził ukochaną z kobietą. podobnie jak Darze. która była jego muzą i partnerką. Siergiej nie dogadywał się z Wierą i sądził. ile raczej zmniejszyć dystans między sobą a bratem. wokół próby tworzenia historii. a może obaj są kimś. nieudolny i trwoni talenty. że to on jest Sebastianem Knightem albo że Sebastian jest nim. która rozwarła się po śmierci Sebastiana. drhobiask!”). Fabuła obraca się wokół próby odkrycia przeszłych zdarzeń. Vladimir zawsze uważał. że nie jest już pewien. Lecz skrępowanie nigdy nie zniknęło. Pod pewnymi względami Sebastian przypomina też Siergieja: nie ma talentu do sportów i charakteryzuje się „kobiecą kokieterią”. gdyby w porę nie uciekli38. W rzeczywistości ich światy wcale się tak zgrabnie nie łączyły. które pozwolą zachować pamięć. Bracia dość często widywali się w Paryżu. Ma się wrażenie. że małżeństwo z nią niszczy Vladimira. Niezależnie od tego kamień spadł mu z serca. Sebastian studiował w Trinity College w Cambridge i nosił kanarkowy sweter. Nabokov zawarł wątek historyczny. a nawet wspomnienia. Nabokov wyposażył bohaterów w pewne wzięte ze swojego życia elementy. po części fabrykowane przez nas samych. Może podchwycił opinię niektórych emigrantów. w zamku swojego partnera Hermanna. a Siergiej czasem odwiedzał Vladimira. co skazane jest na niepowodzenie. zlewając się z wyobrażeniem swojego brata tak całkowicie. wdaje się w rozmowę z niejakim Silbermannem. stapiając jego świat ze swoim. Unikając tworzenia lustrzanych portretów. wyznaje. że Siergiej jest gnuśny. że bratowa i bratanek byliby w nie lada tarapatach. Podczas podróży pociągiem V.

Wprawdzie Nabokov nie ukrył ani nie zamaskował obecności tych bohaterów. informację. z których jedna być może jest tajemniczą kochanką winną zrujnowania życia Sebastiana. że ta wyjątkowo piękna. niegdyś podróżnik i poliglota. które dają nam pojęcie o politycz158 . co spotkało ową rodzinę. całkowicie różną od karykatur lansowanych wówczas przez niemiecką propagandę. lecz – tak samo jak w Rozpaczy – wplótł prawdziwą. wyidealizowaną żydowską rodzinę. udaje się pod jeden ze wskazanych przez Silbermanna adresów. Nikt z bohaterów nie wie. lecz nie dowiadujemy się w jaki sposób. rzeczywistą tragedię w fikcję literacką w taki sposób. w jakiś mistyczny sposób sprawia. W jednej ze scen pod koniec książki uwagę narratora przykuwają napisy w budce telefonicznej. Narrator od pierwszej chwili wie. Właśnie osoba Silbermanna przekierowuje fabułę książki w stronę historii. ale już zapomniał. co się zdarzy w roku 1938. Ów wielkonosy handlarz. Kilka dni później Silbermann przychodzi do narratora z wypisanymi nazwiskami i adresami czterech kobiet. dawno temu mówił po rosyjsku. unieśmiertelnił ich i odebrał Niemcom możliwość decydowania o ich życiu. pełna wdzięku i wielkoduszna kobieta nie może być okrutną kochanką Sebastiana. nie wraca już więcej do Berlina i ten wątek pozostaje niezamknięty. a po chwili daje się poznać jako nieomalże magiczny pomocnik.M U Z A S A angielskiego zna kilka innych języków. że książka skupia się na wyższych sprawach39. który obiecuje zdobyć pewną nader ważną dla V. kolejne wcielenie Żyda wiecznego tułacza. pyta narratora. której nie mają bohaterowie powieści. gdzie spotyka się z młodą rosyjską Żydówką i jej rodziną. V. czy on także jest podróżnikiem. Rodzina dziewczyny jest w żałobie – niedawno zmarł jej szwagier. Jest rok 1936. do Berlina. Nabokov wykorzystuje swoją wiedzę. Ale umieszczając tych Żydów w swojej opowieści. więc w Niemczech już rządzą naziści. V. Dwa lata przed nocą kryształową narrator widzi kochającą się. że przeszłość staje się niewidzialnym elementem prozy traktującej z pozoru całkiem o czym innym. więc możemy tylko wyobrazić sobie. Co znamienne. co nastąpi po nocy kryształowej. tak samo jak Nabokov w roku 1938 nie wyobrażał sobie.

państwa podległego Niemcom. Poprosił swojego znajomego Gleba Struve o list 159 . a po części i Polska zaczęły szykanować żydowskie mniejszości. z nielicznymi wyjątkami. kiedy Austria i Niemcy. ograniczyli żydowską emigrację na Bliski Wschód. Po zajęciu Czechosłowacji Jelena Nabokowa przestała otrzymywać skromną rentę. Hitler machał do tłumu z okna na trzecim piętrze hradczańskiego zamku. rozpoczął tę operację. Chorowała na zapalenie opłucnej. znów pojechał do Londynu. a nie miała innych dochodów. W lutym w Stanach Zjednoczonych zgłoszono projekt ustawy. a ktoś inny dopisał: „Śmierć Żydom”. skoro zignorowano o wiele wyraźniejsze sygnały zbliżającej się apokalipsy? Rząd brytyjski. Niecały rok po przyłączeniu Austrii do Trzeciej Rzeszy niemieckie wojska weszły do Pragi. Vladimir. i stamtąd przyjmował defiladę żołnierzy w ciężkich butach i hełmach. M U Politycy z całego świata w dalszym ciągu się przyglądali i niewiele robili. na podstawie której kraj mógłby przyjąć dwadzieścia tysięcy dzieci uchodźców. Działo się to niecałe dwa kilometry od mieszkania matki Nabokova. powstającym w ciągu gorących dwóch miesięcy. tysiącletni symbol czeskiej historii. że ponad sześćdziesiąt procent Amerykanów jest temu przeciwnych. formujących czworobok i patrzących na swego uszczęśliwionego Führera. Żydzi nie mieli się gdzie podziać. który zobowiązał się przyjąć pięćdziesiąt tysięcy dzieci uchodźców. miała więc szansę stać się ostrzeżeniem – cóż z tego. więc projekt upadł jeszcze przed głosowaniami40. znajdujemy zapowiedź nadchodzących prześladowań. Hitler udał się na Hradczany. Książka pisana po angielsku. ale jej nie dokończył. z karabinami. Ktoś nabazgrał hasło koalicji Léona Bluma: „Niech żyje front ludowy!”. W Prawdziwym życiu Sebastiana Knighta. następnie wyszedł na schody przed wejściem i ogłosił ustanowienie Protektoratu Czech i Moraw. Niedługo później Brytyjczycy.Z A S A nym piekle szalejącym w tych dniach we Francji. którą jej przyznano. coraz rozpaczliwiej rozglądając się za pracą. ale sondaż opinii publicznej wykazał. dla angielskojęzycznych czytelników. zmagający się z trwającą trzeci rok rewolucją arabską w Palestynie.

wygłaszał odczyty. miał powiązania z aktywistą Magnusem Hirschfeldem. wzywało. Ponownie zatrzymał się w domu u byłego rosyjskiego dyplomaty. czy nie mógłby się gdzieś zahaczyć jako wykładowca literatury rosyjskiej. A nawet gdyby zapomniał. nie stronił od pogawędek.M U Z A S A polecający (oraz o kontakty. makijaż. do których przywykł w dzieciństwie: przestronne pokoje. Wraz z uchwaleniem ustaw norymberskich naziści zmodyfikowali także zapisy w kodeksie karnym dotyczące ścigania sodomii. Drugiego maja zmarła w Pradze Jelena Nabokowa. wyjścia do British Museum. wspólne mieszkanie z mężczyznami. ale pamiętał. którego księgozbiór spłonął sześć lat wcześniej43. Wiera na wszelki wypadek przypominała mu o tym regularnie w listach. a w wolnym czasie tenis. laseczki. żeby wysondować. by wrzucić Nabokova razem z innymi żydowskimi artystami do kotła z wrzątkiem i wreszcie umożliwić rozkwit prawdziwie rosyjskiej literaturze42. W Londynie Nabokov czuł się jak w innym świecie. pokazywał się w paryskich kręgach znanych z tolerancji dla związków homoseksualnych. Udzielał się towarzysko. Od dawna demonstrował swoją orientację: te słynne peleryny. które mogłyby być pomocne) i dodał. Był mniej sławny niż Vladimir. jak pilne sprawy ma do załatwienia. Znano go w środowisku berlińskich homoseksualistów. przychylna nazistom rosyjskojęzyczna gazeta wydawana w Berlinie. W końcu ciągłe nadskakiwanie innym okazało się ponad jego siły i po miesiącu wyjechał bez większych nadziei. Wszystko to było oczywiście ogromnie przyjemne. gdzie przypomniał sobie wygody. zatem mniej narażony na ataki. ale i tak dużo ryzykował. 160 . Siergiej nie taił przed rodziną ani przed otoczeniem swojego związku z Hermannem. gdzie wziął udział w pogrzebie. łapanie motyli. wszystko po to. Siergiej uzyskał od Gestapo zezwolenie na podróż do Pragi. Vladimir nie zaryzykował wyjazdu na pogrzeb do kraju znajdującego się pod kontrolą Trzeciej Rzeszy. lokaj. że zdobycie posady poza Francją stało się dla niego „sprawą życia i śmierci”41. W Paryżu czekały nań złe wieści. Obawiać się musiał już nie tylko Taborickiego – „Nowoje słowo”.

wskutek czego kraj został podzielony pomiędzy Niemcy i ZSRR. Czterdziestoletni Nabokov. Krytyk Mark Ałdanow czy Iwan Bunin woleli zostać we Francji. 6 M U Z Lipiec i sierpień 1939 roku państwo Nabokovowie z synkiem spędzili w wynajętej kwaterze nad Morzem Śródziemnym. Gdy Siergiej jechał na pogrzeb matki. później zaś napisał do Vladimira list. obywatelem austriackim. więc od pewnego czasu formalnie niemieckim. zdwoił wysiłki zmierzające do uzyskania wizy amerykańskiej. konieczne były dowody. Obywateli zagranicznych nie ścigano równie surowo. Vladimir i Wiera chcieli jak najszybciej wydostać się z Europy. Skazani trafiali nie tylko do zwykłych więzień. żeby aresztować kogoś za homoseksualizm. a następnego dnia. W odróżnieniu od Wiery i Vladimira już prawie od dziesięciu lat miała francuskie dokumenty i znalazła stałe zatrudnienie. gdzie było taniej niż w Paryżu. relacjonując pogrzeb. Długoletni związek z Hermannem. Zgodnie z nowym prawem wystarczyła plotka. że trzeba wyjechać.A S A Dotychczas. A mimo to Siergiej zdecydował się na wyjazd. Dwa tygodnie później Związek Radziecki najechał Polskę od wschodu. więc w razie aresztowania byłby bezbronny. Anglia i Francja wypowiedziały wojnę Trzeciej Rzeszy. Nie wszyscy rosyjscy emigranci uważali. Nazajutrz po ataku Niemiec na Polskę Nabokovowie wrócili do Paryża. Także Sonia Słonim nigdzie się nie wybierała. narażał ich obu na tym większe niebezpieczeństwo45. Ponury koniec lata przyszedł nagle. Pewną liczbę mężczyzn poddano kastracji – niektórych przymusowo. a niektórym dano wybór: kastracja albo dłuższy wyrok. ale Siergiej miał status bezpaństwowca. Była tłumaczką i w tym czasie 161 . list od kochanka. przerażony możliwością powołania do francuskiej armii. Szykany wobec homoseksualistów w Niemczech rozpoczęły się pięć lat wcześniej. a nawet podejrzenie44. ale i do Dachau czy Neuengamme. 1 września. prześladowania homoseksualistów osiągnęły apogeum. 3 września.

była ekranizacją sztuki wystawianej w tym czasie. gdy Niemcy zaczynali wykorzystywać filmy do kształtowania poglądów społeczeństwa na temat Żydów i judaizmu. Po nakręceniu relacji z igrzysk olimpijskich Junghans pracował przy kilku koprodukcjach niemiecko-włoskich. Twierdziła ponadto. tym bardziej nieludzkie metody można będzie wobec nich zastosować. że pracuje dla francuskiego wywiadu. Nie mógł wybrać lepszego momentu na wyjazd. Der ewige Jude miał przedstawiać judaizm i Żydów zgodnie z nazistowską wizją. popadł w konflikt z Goebbelsem i ministerstwem propagandy z powodu nowego scenariusza. * Nieścisłość – niemiecki film. The Wandering Jew (1933). który nie był ekranizacją sztuki (przyp. Podobnie jak dwa lata wcześniej wystawa „Wieczny Żyd” powstała w odpowiedzi na ekspozycję prezentowaną w Nowym Jorku. tłum. Goebbels już od ponad dwóch lat był owładnięty obsesją filmów dokumentalnych. który niedawno przybył do Paryża na lewych papierach. Goebbels postanowił zrobić własny film o Żydzie wiecznym tułaczu. Później. którzy w jej nowym towarzyszu rozpoznali dawnego komunistycznego propagandzistę. W ramach tych ostatnich obowiązków – wyjaśniła znajomym – zlecono jej obserwację niemieckiego emigranta. rozumiejąc. Jedna z tych trzech produkcji. zrobił też dwa filmy wychwalające władzę NSDAP46. zdaje się. a później nazistowskiego filmowca Carla Junghansa. przedstawiających Żydów w korzystnym świetle. że im bardziej obcy i niewygodni zaczną się wydawać. pisał o tym w dziennikach i rozmawiał z Hitlerem. W obawie o bezpieczeństwo wyrobił sobie fałszywe dokumenty i przez Szwajcarię uciekł z Niemiec. Rozstał się z nazistowską propagandą dokładnie wtedy.M U Z A S A przekładała scenariusze dla rosyjskich filmowców w Paryżu. Historyjka musiała być zaskoczeniem dla tych. Za pomocą Der ewige Jude miał zamiar rozpalić przygasłą nieufność do Żydów. 162 . o którym pisze autorka. to nazistowski „remake” innego angielskiego filmu: The Eternal Jew (1934). gdy Vladimir studiował w Cambridge47*. tak teraz Goebbels postanowił nakręcić własne wersje trzech brytyjskich filmów z ostatnich lat.).

że też weźmie udział w kręceniu tego filmu. czy jest gotów tę granicę przekroczyć. Francuska Partia Komunistyczna. zanim musiałby stanąć przed decyzją. Jeśli tak. że do odprawienia obrzędu przed kamerą został zmuszony (Tory nie czyta się we wtorki)48. wywiązywała się z zadania ochoczo. fotografie Einsteina i Chaplina (obaj dostali od nazistów etykietkę niebezpiecznych) i fałszywe statystyki. Żyd. Droga. rozpoczyna się w filmie scena przedstawiająca czytanie Tory. którą opatrzono obraz. wypowiedzianymi po hebrajsku. śledząc go z całkiem bliska. Z odtajnionych dokumentów rzeczywiście wynika. tak samo jak wcześniej bolszewikom. Film zawiera też przerażające ujęcia z koszernego uboju rytualnego. które zagrażały rodzinie i rodakom jego byłej partnerki. 163 . Junghans wyjechał. a co innego demonizować cały naród żydowski. Obaj byli zdolnymi artystami – film niezależny Junghansa Takie jest życie z 1929 roku należy do najwybitniejszych osiągnięć kina niemego – lecz w przeciwieństwie do Nabokova Junghans oddał swoją sztukę w służbę radykalnych ideologii. Od czasu rozstania Junghans zdążył się sprzymierzyć z dwoma totalitaryzmami. Komuniści. Możliwe. Gdy tylko Francja wypowiedziała Trzeciej Rzeszy wojnę.M U Z A S A „Dziś jest wtorek” – tym zdaniem. W konsekwencji partia została zdelegalizowana. Reżyser służył nazistom. miała ostatecznie przekonać widza o perfidii żydowskiej rasy. że służby wywiadowcze we Francji starały się śledzić każdy krok Junghansa. którą wybrał. Ale co innego wysławiać niemiecką potęgę. zapewne oczekiwano by. który je wypowiada. zmierzała w przeciwnym kierunku niż droga Nabokova. że francuski wywiad faktycznie zlecił Soni obserwację Junghansa. Gdyby Junghans nie wyjechał z Berlina. Złowroga narracja. a czterdziestu czterech komunistycznych deputowanych trafiło do więzienia. za przykładem Związku Radzieckiego. a nawet ekskomuniści nie cieszyli się wówczas sympatią w tym kraju. Połowa zespołu pracującego przy Der ewige Jude asystowała wcześniej Junghansowi podczas filmowania olimpiady49. sprytnie utrwalił tym sposobem informację. Ponowne spotkanie Carla z Sonią w Paryżu zakrawało na ironię losu. natychmiast potępiła tę decyzję jako przejaw postawy imperialistycznej.

że „pan Vladimir Nabokoff jest pisarzem o zupełnie wyjątkowym talencie” i z pewnością okaże się „zupełnie wyjątkowym wykładowcą na każdej angielskiej lub amerykańskiej uczelni”. A 7 M U Z Nabokov miał własną kolekcję listów polecających. Kiedy jednak stawką było przetrwanie. chętnie pomógł koledze po piórze51. Wiedział. że ma słabość do klaunów. 164 . polowała nań francuska tajna policja: przesłuchiwano jego przyjaciół i znajomych. to znów „cyrkowym klaunem”. Jeden. Musiał jednak zostać w Paryżu. Jako filmowiec. Przy każdej możliwej okazji pokazywał znajomym glejt. który służył najpierw komunistom. który rozpisywał się na temat roli przypadku w historii – Nabokov dowiedział się. Natomiast nieoczekiwanie pojawiła się nowa szansa na wyjazd z Francji. że Uniwersytet Stanforda w Kalifornii w letnim trymestrze planuje kurs literatury rosyjskiej. Od Marka Ałdanowa – krytyka. ale nie zamierzał wyjeżdżać z Europy. że Junghans otrzymał azyl i pracuje dla ministerstwa spraw wewnętrznych. aczkolwiek przyznał. Nabokov miał szczęście. którzy współpracowali z nazistami. że nieufnie traktowano tych. że jego marzenia o posadzie wykładowcy w Anglii nie spełniły się w roku 1939. podobno wystawiony przez policję i stwierdzający.S A Nie dziwi też fakt. Ta decyzja dała mu wolność i – jak twierdził – pieniądze. Zanim ponownie związał się z Sonią. a potem nazistom. by go poprowadził. zostałby zastrzelony. Ale Francuzi woleli trzymać reżysera na krótkiej smyczy. dzięki którym pragnął zyskać upragnioną wolność. stwierdzał. że gdyby próbował wyjechać. ponieważ zaraz po przystąpieniu do wojny Brytyjczycy anulowali wszystkie wizy. by ustalić miejsce jego pobytu. Ałdanowowi zaproponowano. lecz napisany przez samego Nabokova. Przy innej okazji Bunin nazwał Nabokova „potworem”. A pod koniec miesiąca zgodził się pracować na rzecz francuskiej propagandy50. podpisany przez Bunina. Junghans był podwójnie podejrzany.

Z powodu coraz większych obostrzeń dotyczących liczby imigrantów właśnie gotowość (choćby udawana) do zaspokojenia popytu na tanią pracę w charakterze pomocy domowej w Anglii i Ameryce była często jedynym sposobem dla Żydów. Choć państwo Nabokovowie starali się. Teraz Nabokova czekały miesiące przygotowań. załatwiła list polecający od dyrygenta Bostońskiej Orkiestry Symfonicznej. którzy chcieli uzyskać pozwolenie na wjazd52. Teraz zabrał się do fabuły wysnutej z pobocznego wątku w Darze: antypatyczny bohater obmyśla powieść o starszym mężczyźnie. pięcioletni Dmitri któregoś razu wyznał Marii Marinel. że mogłaby zdobyć dla Wiery referencje potwierdzające jej umiejętności jako służącej. Zanim wybuchła wojna. Mimo wszystko Vladimir wciąż pisał. którego dręczą skłonności pedofilskie. Córka Lwa Tołstoja. Oferta pracy z USA była zaledwie pierwszym krokiem. a niepewna dotąd przyszłość zyskała oblicze amerykańskiego kampusu odległego o ponad osiem tysięcy kilometrów. Aleksandra. który poślubia wdowę. Miał troje uczniów. między innymi pewnego przedsiębiorcę i młodą harfistkę Marię Marinel. Wyboista i kręta droga do uzyskania wizy amerykańskiej nagle stała się gładka i prosta. a także odpowiednie oświadczenia od osób mieszkających w Ameryce. 165 . pewien przyjaciel przysyłał Vladimirowi co miesiąc tysiąc franków. by synek nie odczuł ubóstwa. że mają „bardzo ciężkie życie”54. Oprócz wiz amerykańskich musiał uzyskać pozwolenia na wyjazd. Nabokov już rok wcześniej słał za granicę prośby o pomoc. Tymczasem trzeba było jakoś przetrwać.M U Z A S A Może więc uczelnia byłaby zainteresowana Nabokovem? Bo Nabokov z pewnością był zainteresowany Uniwersytetem Stanforda. Nowa historia skupiała się na życiu wewnętrznym mężczyzny. Nabokov wrócił też do udzielania korepetycji z angielskiego. Podsunęła też myśl. żeby zyskać dostęp do jej córki. To jednak nie wystarczało. W odpowiedzi otrzymał dwa i pół tysiąca franków od kompozytora Siergieja Rachmaninowa mieszkającego w Stanach oraz dwadzieścia dolarów z Rosyjskiego Funduszu Literackiego w Ameryce53.

Poślubia niepełnosprawną matkę jeżdżącej na wrotkach dziewczyny. że pojadą nad morze. z których później zrodzi się Lolita. pragnąc już tylko śmierci. ponieważ podobnie brzmi nazwisko jakiegoś poszukiwanego włóczęgi. że prawdziwym ich autorem jest Vladimir Nabokov56. 166 . i ta jego ostatnia wola się spełnia: na ulicy ginie pod kołami pędzącej ciężarówki. Adamowicz je chwalił i ogłosił pojawienie się „wielkiego poety”. Nabokov zdążył zrobić starannie obmyślany kawał Gieorgijowi Adamowiczowi. obiektu jego obsesji. lecz nie udaje mu się dostać pokoju. Po krótkim przesłuchaniu bohaterowi udaje się przekonać żandarma. Nabokov zaproponował go jeszcze co najmniej jednemu wydawcy. Kiedy „Sowriemiennyje zapiski” odmówiły publikacji Czarodzieja. a potem zrezygnował w obliczu komplikacji. a podtrzymywana przez emigracyjną prasę w Berlinie i Paryżu. Podczas podróży chcą się zatrzymać w hotelu. nie mając pojęcia. Zanim to się stało. Jedna z najważniejszych gazet emigracyjnych zamieściła wiersze niejakiego Wasilija Szyszkowa. który podróżuje po Francji i fantazjuje o młodych dziewczynkach. recepcjonista zawiadamia policję. Jednak planu nie udaje się zrealizować. że w innym hotelu jest wolny pokój. w którym mógłby zaspokoić swoje żądze. Okazuje się jednak. które przyniosła wojna. krytykowi. która ciągnęła się z Chin aż na zachód Europy. Wybuch wojny zamknął społeczność rosyjskich emigrantów jak w trumnie.M U Z A S A Bezimienny główny bohater jest jubilerem z Europy Środkowej. aż wreszcie się zerwała. Usłyszawszy nazwisko wdowca. Matka wkrótce umiera. Jej ojczym ucieka. Łącząca ich nić. Czarodziej zawiera wiele elementów. stawała się coraz słabsza. Powieść została odczytana na głos Fondaminskiemu i trojgu innych przyjaciół w mrocznym pokoju przy zaciągniętych storach i lampie osłoniętej papierem ze względu na obowiązujące zaciemnienie55. Wdowiec zyskuje kontrolę nad pasierbicą i obiecuje jej. bo dziewczynka w ostatniej chwili się budzi. że to nie jego szukają. Nabokov doprowadza czytelnika i swojego bohatera aż do krawędzi spełnienia fantazji tego ostatniego. który konsekwentnie miażdżył jego wiersze.

którzy rozmawiają o trudnościach z uzyskaniem francuskich dokumentów tożsamości i niepokoją się z powodu nieważnych paszportów. Wymyślony poeta Szyszkow charakteryzuje swoją technikę pisarską: celowe pomijanie nudnych „wielkich. wpadał w gniew na samą wzmiankę o nim60. co robił w ostatnich latach. Podpisane pseudonimem wiersze tworzyły z opowiadaniem (opublikowanym pod prawdziwym nazwiskiem) całość. Nabokov. Główna fabuła skrywa więc aluzję do niebezpieczeństw grożących europejskim Żydom58. Ałdanow się mylił: nawet w nieistotnych z pozoru detalach Nabokov w Wasiliju Szyszkowie nawiązuje do zbliżającej się wojny. z której wynikało. Podczas obu spotkań narratora z Szyszkowem w tle przewija się grupa żydowskich uchodźców z Niemiec. które „są zarodkami najoczywistszych potworności”59. a żart mógł się udać tylko w połączeniu z wierszami podpisanymi pseudonimem. na rzecz trywialnych drobiazgów. którego młodszy kolega zdetronizował. Te słowa są niemalże deklaracją pisarskiej misji Nabokova i wyjaśniają. miał zamiar pożegnać się z rosyjską emigracją – z eserowskimi literatami. którymi zajmują się wszyscy. Po dawnych nadziejach na jakiekolwiek przetasowania polityczne w Rosji. siatkami szpiegowskimi. a zwłaszcza na demokratyzację kraju. Tylko że tego rodzaju subtelne przesłania przyćmił wymyślony żart. gdy nadciąga wojna57. że zachował się niegodziwie i małostkowo: wykonał olbrzymią pracę i zapisał mnóstwo papieru tylko po to. który dwa razy spotyka się z narratorem. Pisarz z właściwą sobie nonszalancją cieszył się z tak udanego dowcipu. by utrzeć komuś nosa. palących problemów”. że figle mu w głowie. spiskującymi monarchistami. że wszystko to było podstępem mającym obnażyć uprzedzenie Adamowicza wobec twórczości Nabokova. jeszcze zanim ośmieszył Adamowicza. wiele innych osób też nie zmartwiłoby się wyjazdem Nabokova.M U Z A S A Kilka miesięcy później w tym samym czasopiśmie ukazało się opowiadanie Nabokova Wasilij Szyszkow o utalentowanym poecie. Bunin. rzeczywistość obozów i więzień. nie został nawet 167 . po czym znika. w jaki sposób nad jego twórczością ciąży historia. Natomiast Mark Ałdanow zarzucił Nabokovowi.

które Nabokov opublikował jako opowiadania. W tle opowiadania majaczy koszmar łagrów. W drugim opowiadaniu widzimy tego samego emigranta. Nabokov wiedział. Rosjanie w Berlinie i Paryżu rozumieli. ani narrator nie potrafili uciec od utraconej ojczyzny. Postradał zmysły i sądzi. Próby ucieczki z tej rzeczywistości jedynie rzucają bohatera do świata zdominowanego bieżącymi wydarzeniami w Rosji. Po Czarodzieju zaczął pracę nad powieścią Solus rex. a teraz miały zostać naruszone nawet te wątłe korzenie.M U Z A S A ślad. jak gdyby odganiał złego ducha lub może szykował się na długie rozstanie. na wyspie Ultima Thule. że bohater mieszka we Francji. Straciwszy rosyjskojęzyczną publiczność. jednym ze swoich najbardziej tajemniczych tekstów. która zmarła przed urodzeniem dziecka. Ów mistyk – pół szaleniec. Zachowały się z niej tylko dwa rozdziały. Odnajduje dawnego znajomego. zaczął gorączkowo tworzyć w ojczystym języku. Nabokov otrzyma posadę wykładowcy literatury rosyjskiej na Uniwersytecie Stanforda. pół prorok – przeżył załamanie i odsunął się od ludzi. w istocie jednak żyje on w mrocznym świecie własnych wyobrażeń: świecie aresztowań. wiemy więc. Uczynił pierwszy krok. Gdy tylko otrzymał informację. po tym jak usłyszał. pisząc Sebastiana Knighta. z której dawno temu uciekł. 168 . że Mr. spisków i fałszywych zeznań. który podobno ma dar jasnowidzenia i rozwiązał zagadkę kosmosu. w którym wszystko. co kocha. Pierwsze jest monologiem rosyjskiego emigranta skierowanym do żony. lecz całkowite odejście od pisania po rosyjsku było o wiele trudniejszą decyzją. wróciłoby doń nietknięte. procesów pokazowych i Sołowek – innego ponurego zamku na odległej wyspie na Północy – jak gdyby ani Nabokov. że jest władcą królestwa na dalekiej Północy. że jego przyrodnia siostra zmarła w pewnym okropnym dalekim kraju. Emigrant chce rozwikłać tajemnicę wszechświata i losu swojej żony. procesów. które zapuścili na emigracji. że nigdy nie wrócą do domu. Za oknem mruga neon z napisem „Renault”. że musi spróbować zaistnieć jako pisarz angielskojęzyczny. tak samo jak wdowiec opłakujący żonę nie umie wymyślić sobie świata.

przewodniczący żydowskiej organizacji pomocowej w Nowym Jorku. że wszystko jest na najlepszej drodze do wyjazdu. a nawet z północnej części kraju stały się impulsem do exodusu. gdy wypływali z Krymu ścigani ogniem z karabinów maszynowych. Wydawało się. po czym zaatakowały Francję. lecz w całkiem innym urzędzie. Ceny biletów były niebotyczne. że paszporty Nabokovów dołączone do podania o pozwolenie na wyjazd zaginęły. Z pomocą przyszły żydowskie rodziny. jak wtedy.D. Nabokovowie otrzymali amerykańskie wizy. miał w pamięci W. Nabokov nie był już nastolatkiem bezpiecznym u boku ojca. „Dziwna wojna” – w której Wielka Brytania i Francja formalnie walczyły z Niemcami. nawet taka kwota wydawała się niewyobrażalną fortuną i była poza zasięgiem możliwości ledwo wiążącego koniec z końcem pisarza. które już nieraz ratowały Nabokovów z kłopotów. a oni nie mieli pieniędzy. W paryskiej prefekturze Wiera dowiedziała się. 169 . Frumkinowi udało się zarezerwować trzy miejsca na statku wypływającym z Francji pod koniec maja i wynegocjować kupno biletów za pół ceny. Wreszcie. że nie ma się czego obawiać („Francję najechano sto razy i ani razu jej nie pokonano”). Po trzydniowych walkach wojska alianckie zmuszono do odwrotu. Luksemburg i Belgię. żeby je odebrał wraz z pozwoleniami na wyjazd. Przygotowania do wyjazdu były chwilami nerwowe. Vladimirowi zorganizowano jeszcze jeden odczyt. Nabokowa i jego działania na rzecz rosyjskich Żydów. Mimo to wyjazd nastręczał trudności. Na szczęście udało się uniknąć aresztu za korumpowanie urzędnika państwowego61. dużo młodszego i bardziej bezbronnego niż on w chwili ucieczki z Rosji. lecz fale uchodźców z sąsiednich państw. teraz był odpowiedzialny za własnego syna. Niestety. Co prawda dzięki łapówce wysokości dwustu franków odnalazły się. Na szczęście Yakow Frumkin. czyli pięćset sześćdziesiąt dolarów. Francuska propaganda bagatelizowała sukcesy wroga i przekonywała. Wiera posłała Vladimira. po którym emigranci urządzili zbiórkę i udało się zgromadzić sumę wystarczającą na kupno biletów62. a armia niemiecka bez przeszkód parła w stronę kanału La Manche. tymczasem Niemcy błyskawicznie zajęły Holandię. 23 kwietnia.M U Z A S A Ostatnia wiosna w Paryżu była czasem nadziei i strachu.

Po sześciogodzinnej podróży pociągiem do miasta. Siergieja Nabokowa akurat nie było w Paryżu i nie miał pojęcia. mogli na jakiś czas oddać się marzeniom. Powiedziano im. co miałoby znaczenie. Nie znali go. Tuż przed wyjazdem Dmitri dostał wysokiej gorączki. Transatlantyk „Champlain” wyszedł w morze 19 maja 1940 roku. W czerwcu Francja skapitulowała. a samoloty Luftwaffe zbombardowały Saint-Nazaire. oferowała więcej niż tajemnicze torfowiska w posiadłości rodziców Nabokova. gdzie mieli wsiąść na statek. co też ich czeka w Nowym Świecie. Wstąpił do Kierenskiego. żeby zlikwidować objawy choroby. chłopiec był już zdrów. które ciągnęły się od miesięcy. gdyby Nabokovom nie udało się dostać na statek i uciec przed piekłem wojny. przenigdy nie zostanie pisarzem. zabijając ponad cztery tysiące brytyjskich żołnierzy w trakcie ewakuacji. tą samą poetką. lecz szykując się na nią. żeby wsiedli na statek kilkaset kilometrów dalej na południowy zachód. Rodzice niepokoili się.M U Z A S A lecz faktycznie nie toczono żadnych bitew – nagle zmieniła się w prawdziwą63. Dwa tygodnie później na Paryż spadły pierwsze niemieckie bomby. a Dmitri jako Rosjanin. spotkał się tam z Buninem i Zinaidą Gippius. Przygotowania. Lekarz dał Nabokovom sulfamid. Nabokov spakował papiery i kolekcję motyli i zdeponował je u Fondaminskiego. którego pociągają młode dziewczynki. W rejestrze pasażerów Vladimir figurował jako Rosjanin. Z uwagi na zdobycze terytorialne Trzeciej Rzeszy wypłynięcie Nabokovów z Hawru stanęło pod znakiem zapytania. Ponieważ jednak zdążyli. trzeba było natychmiast zakończyć. że Vladimir nigdy. Co mógł sobie wyobrażać? Nie wiedział. czy w tym stanie będzie mógł odbyć podróż i czy w ogóle wpuszczą ich na statek. do której teraz płynęli. zostawił część swoich tekstów u Fondaminskiego. że brat wkrótce wyjeżdża i nie zdążą się pożegnać. lecz z pewnością ta Ameryka. która kiedyś powiedziała jego ojcu. co niesie przyszłość. Wiera jako Żydówka. historię rosyjskiego emigranta zdruz170 . które w dzieciństwie Vladimir nazywał Ameryką. Na statek wziął historię uchodźcy z Europy Środkowej. w Saint-Nazaire.

w Polsce stały już pierwsze baraki obozu w Oświęcimiu.M U Z A S A gotanego osobistą tragedią oraz powieść o dwóch braciach żyjących w oddaleniu. Zanim pasażerom parowca „Champlain” zniknęła z oczu Europa. Opuszczając kontynent. tak odrzucić – po raz drugi Nabokov zabierał z sobą cały świat zapełniony przez upiory. na którym mieszkał przez czterdzieści jeden lat. Nabokov znów w najwłaściwszym czasie dokonał sztuczki ze zniknięciem. Trzy tygodnie później przybył tam pierwszy masowy transport więźniów. Tylko że przeszłości nie dało się ot. . które zostaje przypieczętowane przez śmierć jednego z nich.

że jest pisarzem. Paryż się chwiał. a dzień później wpłynął do portu w Nowym Jorku1. wziąw- M U Z A S szy go omyłkowo za niemiecki okręt podwodny. Wiera nie mogła znaleźć klucza od kufra podróżnego. ani też większego zainteresowania. Po załatwieniu formalności pozostała jeszcze kontrola bagażu. Berlin2. Lwów. W oczekiwa172 . Nic dziwnego – w rejestrze statku „Champlain” rodzinne miasta pasażerów żydowskiego pochodzenia układają się w mapę europejskiego koszmaru pierwszych dekad dwudziestego wieku: Petersburg. byli na skraju wytrzymałości nerwowej. Nabokov podał. Wszyscy podróżni zgłosili chęć stałego pobytu w Stanach Zjednoczonych. Kraków. że nie są anarchistami i nie zamierzają obalić rządu. również Nabokovowie podróżujący wygodnie w luksusowej kabinie pierwszej klasy. defekty fizyczne i zaburzenia psychiczne.Rozdział VIII 1 A Ameryka Załoga transatlantyku „Champlain” ostrzelała wieloryba. Czołowy rosyjski pisarz emigracyjny ani nie wzbudził podejrzeń. a także kilkukrotnie potwierdzić. jeśli nie liczyć notki w rosyjskojęzycznej gazecie wydawanej w Nowym Jorku. że „Władimir Sirin” przybył do Ameryki. Niemcy i ZSRR pogrążyły Europę w chaosie. Wiedeń. Wszyscy. USA nie były w stanie wojny. a Wiera – gospodynią domową. lecz bardzo się obawiały zalewu komunistów i rewolucjonistów3. Wypełniając deklaracje całej trójki. Dwudziestego szóstego maja statek zacumował przy stacji kwarantannowej w Zatoce Nowojorskiej. Imigranci musieli odpowiedzieć na standardowy zestaw pytań o skłonności do poligamii.

tuż po rozpoczęciu wojny. zanim 14 lipca gąsienice czołgów zazgrzytały na mostach nad Sekwaną i na cichych Polach Elizejskich. i Carl Junghans nadal mieszkali w Paryżu. A tydzień przed wypłynięciem Nabokovów z Saint-Nazaire. który w niecały miesiąc po wyjeździe Nabokovów zajęła armia niemiecka. dwa dni po mianowaniu Winstona Churchilla na premiera. Vladimir Nabokov był na najlepszej drodze do zostania Amerykaninem. które pomogły im w wyjeździe z Francji. Podobnie Hessenowie. Ilja Fondaminski i Siergiej Nabokow na razie nie zamierzali ruszać się z Europy. Wielu przyjaciół i krewnych pozostało na łasce i niełasce historii. że obywatele wrogich państw muszą się rejestrować. by stamtąd uciec do Ameryki. czy powinien był zostać w Paryżu. siostra Wiery. wydano rozkaz aresztowania wszystkich uchodźców6. z początku nie planowała wyjazdu. Kłódka przy kufrze ustąpiła wobec argumentów łomu. Już wcześniej. Kilka tygodni trwały dramatyczne dyskusje na ten temat. tym mniejszą miał na nią szansę. Wyjechali w ostatniej chwili. lecz wkrótce przedostała się do Nicei. którymi zaczęli się dla zabawy boksować4. lecz przez pomyłkę ślusarz zamknął ją z powrotem. Anna Fejgin. która stała się teraz tymczasowym schronieniem dla wielu uciekinierów5. celnicy zainteresowali się kolekcją motyli. Niektórym z nich niebawem udało się uciec. Nabokovowie martwili się o los sióstr Marinel (jedną z nich Vladimir uczył angielskiego). gdzie można dostać gazetę. ale już na przykład Mark Ałdanow. zastanawiał się. Przekonywał. Laureat pokojowej Nagrody Nobla Norman Angell potępił zastosowane metody7. któremu Nabokov praktycznie zawdzięczał ocalenie. Sonia.M U Z A S A niu na ślusarza Nabokov spytał. wprowadzono tam przepis. kuzynka Wiery. Iwan Bunin. znaleźli też rękawice bokserskie. Im później ktoś decydował się na ucieczkę. Anglicy w obliczu coraz dotkliwszych klęsk zaczęli się nie na żarty obawiać niemieckiej inwazji i ogarnęła ich obsesja tropienia szpiegów na terytorium brytyjskim. i otrzymał od bagażowego „New York Timesa”. Przedostali się na południe kraju. Gdy w końcu kufer udało się otworzyć już na dobre. że większość obywateli wrogich państw 173 . a stamtąd do Casablanki.

nie wyjechała po nich. które pracowały w angielskich domach jako gosposie8. Gdy rozeszła się wieść o kilku osobach zmarłych podczas rejsu i o próbach samobójczych po przybyciu do celu. z których część była dopiero w budowie10. którzy byli wcześniej więzieni w hitlerowskich obozach koncentracyjnych. że to niemieccy jeńcy. Zanim Nabokov postawił stopę na amerykańskiej ziemi. Zdziwił się na widok charakterystycznych strojów: „Nie wiedziałem. była żona Nikołaja. a wielu z nich było prześladowanych przez nazistów.M U Z A S A to osoby niestanowiące zagrożenia. Trafili do obozów i więzień. W czerwcu 1940 roku z Anglii wypłynęły statki z przedziwną zbieraniną pasażerów na pokładzie. w Anglii internowano ponad jedenaście tysięcy cywilów. W porównaniu z sytuacją tych ludzi przybycie Nabokovów do USA było czystą przyjemnością. Wkrótce zostali rozwiezieni po całej Kanadzie od Nowego Brunszwiku po Albertę. którzy mogli podpowiedzieć. by ci nie mogli w razie czego wspierać Niemców. Płynęli do Kanady. Mieli się gdzie zatrzymać i znali ludzi. a nawet wnuk Sigmunda Freuda. ale sami sobie poradzili i dotarli do niej do mieszkania taksówką11. Co prawda zaszło nieporozumienie i Natalia. Wśród osadzonych znaleźli się przyszły noblista z dziedziny chemii Max Perutz. wśród nich Żydzi. więźniowie zaczęli się obawiać o swe dalsze losy. lecz w całym tym obłędzie czasem trudno było się rozeznać. wśród nich tysiące kobiet. dzielili kabiny z niemieckimi żołnierzami i oficerami. słynny żydowski dyrygent Peter Gellhorn. Lecz inwazja Niemiec na Francję spotęgowała obawy Brytyjczyków i aresztowań nie zaprzestano. Znaczny odsetek więźniów stanowili Żydzi. W mediach wrzało od informacji o tym. do 174 . zastępca komendanta był przekonany. Gdy do obozu w Huyton niedaleko Liverpoolu trafił transport cywilnych uchodźców. który pięć lat wcześniej uciekł z nazistowskich Niemiec. kto jest kim. jak obcokrajowcy ze wszystkich środowisk społecznych trafiają do brytyjskich obozów koncentracyjnych. że wśród nazistów jest tylu Żydów”9. Cywile. W obliczu zbliżającej się inwazji Brytyjczycy zdecydowali o wydaleniu więźniów z Europy. gdzie mieli zostać internowani.

że także w Nowym Świecie szerzy się antysemityzm. Przyszłość na razie nie zapowiadała się najlepiej. Krótko po przyjeździe do Nowego Jorku pewien Rosjanin. nie ograniczały się do kłopotów finansowych i lokalowych. Rychło zrozumieli. pochwalił piękną ruszczyznę 175 . w który wierzył jak w nic na świecie – ludziom niemającym pojęcia o ich wartości. który przez lata wspierał literaturę i sztukę (w tym także twórczość własnego syna). Chyba jednak nie dość dobrze udawał człowieka sukcesu. niekiedy dając o sobie znać z zupełnie nieoczekiwanej strony. że otrzymał posadę wykładowcy na Uniwersytecie Stanforda. Co innego przeszłość: niczym karma w buddyzmie dobre uczynki ojca Nabokova. przed czym uciekli z Europy. której rezydencja na Krymie stała się schronieniem dla rodziny Vladimira wiele lat wcześniej. Lecz przynajmniej jedna wizyta nie miała na celu próśb o wsparcie. czym musiał się zajmować i co aż nadto dobrze znał12. wróciły do Vladimira pod postacią skromnego stypendium przyznanego przez Rosyjską Fundację Literacką w USA. Nabokovów było teraz stać na podnajęcie kwatery u siostrzenicy księżnej Panin. Mimo wzruszenia towarzyszącego przybyciu na nowy kontynent Nabokov mógł być zniechęcony tym. dopóki nie zamierzali obalać rządu) Vladimir i Wiera znaleźli się na Manhattanie z banknotem studolarowym i pełni nadziei. żeby miał w czym prowadzić wykłady. wykładowca Uniwersytetu Columbia. Wkrótce nadarzyła się okazja do chwili beztroski: znajomy profesor z Harvardu Michaił Karpowicz zaprosił Nabokovów na wakacje do swojego domu letniego w Vermoncie14. bo Rachmaninow wkrótce przysłał mu zupełnie niemodną elegancką marynarkę. Latem 1940 roku Nabokov raczej nie mógł sobie pozwolić na dumę. cały czas usiłował sprzedać siebie i swój talent literacki – skarb.M U Z A S A kogo zwrócić się o pomoc. Podziękował kompozytorowi za pomoc i powiedział. mimo to marynarkę odesłał13. Przeprowadzając się z jednego tymczasowego lokum do kolejnego. Echa tego. Nabokov odwiedził Siergieja Rachmaninowa w jego mieszkaniu przy West End Avenue. Obdarowani nieskrępowaną wolnością (przynajmniej dopóty. po rewolucji.

Od początku stanowili dziwny duet. mniej skłonny do okazywania uczuć. gdy zaczęto obrażać Żydów. był pulchnym. wysłał Wilsonowi liścik i udało im się umówić na spotkanie w październiku w Nowym Jorku. ważył pięćdziesiąt sześć kilogramów. przyjaźnił się z F. który nigdy nie grzeszył zręcznością w załatwianiu przyziemnych spraw. Nabokov. że wolny zawód nie przyniesie dochodów pozwalających na utrzymanie 176 . Po niedługim czasie zaczął zamawiać u Nabokova recenzje książek oraz pomógł mu nawiązać współpracę z „New Yorkerem” i „The Atlantic”. bo o nim mowa. nosił się z godnością. by łapać motyle i spędzać czas w rosyjskim towarzystwie. Miał rozległe znajomości wśród redaktorów i wydawców. Zamiast więc zadzwonić. na przyjęciu. zaczął się żywo interesować rosyjską literaturą od czasu pobytu w ZSRR. Nikołaj podał kuzynowi numer telefonu Wilsona. publikował w „Vanity Fair ” i „The New Republic”. Wiera i Dmitri ruszyli na północ kraju. zaczął też pisać dla „New York Timesa” i „The Sun”17. wnet się okazało. Nikołaj Nabokow.Nabokova i dodał. zgubił kartkę z numerem16. wspomniał o swoim zdolnym kuzynie w rozmowie z sąsiadem. bardziej wylewny. Edmund Wilson. w którym brali udział emigranci. zatem naprawdę mógł pomóc nowo przybyłemu do Ameryki pisarzowi. Choć było to bardzo prestiżowe zajęcie. dzięki innym kontaktom. którą podkreślały papierosy i widoczne ubóstwo. że niestety tutaj po rosyjsku mówią tylko „żydki”. Scottem Fitzgeraldem. Innym razem. Był cenionym krytykiem literackim. Szybko się zaprzyjaźnili. lecz Vladimir. Mając metr osiemdziesiąt wzrostu. Wilson. Niebawem zła passa się odwróciła. Nabokov – zwykle unikający niecenzuralnych wyrazów – zaklął i wyszedł15. A 2 M U Z A S Pierwszego lata spędzonego w Ameryce Vladimir. do Nowej Anglii. łysiejącym panem o delikatnych rysach i ostrym spojrzeniu. który zasłynął w USA w latach trzydziestych dzięki baletowi Union Pacific. Nabokov.

cztery lata starszy od Nabokova. Wiera. że chodziło nie o kurs literatury. W listach do znajomych określał Nabokova jako „świetnego faceta” i rozważał współpracę z nim nad przekładami i opracowywaniem krytycznym tekstów beletrystycznych19.M U Z A S A rodziny w Nowym Jorku. Głównym celem Nabokova było zdobycie literackiej renomy w USA. mimo wątłej budowy. Także teraz zamierzała pomagać mu w zrobieniu kariery. że znalazł kogoś. miał znacznie 177 . gdyby Wilson „zajął się dziennikarstwem zamiast wiecznym zbawianiem swojej duszy”21). nigdy nie porzucając zamiaru utrzymywania się z pisarstwa. Wilson (przez przyjaciół zwany Króliczkiem) cieszył się. Obaj nie umieli prowadzić samochodu i podczas podróży musieli powierzać swoje bezpieczeństwo żonom. Być może dlatego. Oprócz zainteresowań literackich łączyło ich wiele wspólnych cech. ale – o dziwo – odrzucił również propozycję letniej pracy na Uniwersytecie Yale. Krytyk. Vladimir przetrwał hiperinflację w Niemczech i lata nędzy we Francji. Tylko że dużo pił i zaczynał chorować na podagrę. Nabokov. Przyjaźń z Edmundem Wilsonem dała owoce. choć w życiu Wilsona było kilka okresów zauroczenia różnymi inicjatywami – jego zaangażowanie w ideę sprawiedliwości politycznej przypominało czasem religijną żarliwość (Hemingway napisał kiedyś. lecz nie miał ochoty wiązać się na stałe. wykonując salto w budynku redakcji „Vanity Fair”. Łatwo zrozumieć więc. lecz świetny pływak – raz zadziwił pewnego znajomego. żeby wesprzeć męża. czego nie zdradzała ich postura. boksował się i grał w futbol. Nie lubili wiązać się z grupą. tylko języka rosyjskiego. Obaj byli wysportowani. gotowa była tłumaczyć teksty techniczne dla fabryki i stenografować przemówienia nazistowskich ministrów. Był żonaty już po raz trzeci i wcześnie zaczął podupadać na zdrowiu20. Obaj mieli upodobanie do płynięcia pod prąd. Wilson – niewielkiego wzrostu. a kierownik kursu mówił po rosyjsku fatalnie (w każdym razie według Nabokova)18. że byłoby dobrze. Nabokov rozpaczliwie szukał pracy. dlaczego nie przyjął posady kuriera rowerowego w wydawnictwie Scribner. kto podziela jego nową pasję do literatury rosyjskiej.

Wilson był świadkiem krachu finansowego USA i upadku moralnego swojego kraju w latach trzydziestych. ale nie dane mu było na własnej skórze odczuć skutków przemian w Rosji. Spotykał się z górnikami w Wirginii Zachodniej. Tak było z jego kolegami od kieliszka – Fitzgeraldem i Hemingwayem. którą Wilson pisał sześć lat. Wilson i Nabokov jedli kolację w towarzystwie dawnej uczennicy Nabokova. którego autor nazywa „jednym z największych altruistów spośród wielkich ludzi”24. Przeżył wielki kryzys i pisał sprawozdania z procesu chłopców ze Scottsboro – grupy młodych czarnoskórych mężczyzn. że ten system ma pewne wady. miał 178 . Tak właśnie było w przypadku jego romansu z poezją symbolistów. Jakiś czas później Wilson posłał Nabokovowi swoją najnowszą książkę. niesłusznie oskarżonych i skazanych przez amerykański wymiar sprawiedliwości. której siostrę Wilson poznał podczas pobytu w Moskwie. Wilsonowi i wielu innym amerykańskim lewicowcom Lenin i Trocki jawili się jako ci. gdy przywódcy związkowi i liderzy partii komunistycznej stanęli do walki z policją22. że angażuje się w coś tylko po to. dwa miesiące od pierwszego spotkania.M U Z A S A większą skłonność do flirtowania z prądami literackimi i ruchami politycznymi. żeby móc się z tym spierać. który dorastał o pół godziny piechotą od Dworca Fińskiego i widział z okna wydarzenia rewolucji 1905 i 1917 roku. Nabokov. gdy w kwietniu 1917 roku na Dworzec Fiński w Piotrogrodzie przyjeżdża Lenin. którzy wyzwolili Rosję spod caratu i pchnęli ją na ścieżkę ku egalitaryzmowi23. A także ze Stalinem. lecz nadal ślepo wierzył w potencjał rewolucji. Takiego myślenia Nabokov nie potrafił pojąć. Po dziesięciu latach krwawych rządów Stalina Wilson wreszcie przyznał. Książka. Pewnego dnia. To the Finland Station (Na Dworzec Fiński) opowiada o genezie i przebiegu rewolucji: od jej korzeni jeszcze w siedemnastym wieku aż do Lenina. Doświadczył beznadziei. był obecny podczas strajków w hrabstwie Harlan w Kentucky. w której pogrążyła się Ameryka lat trzydziestych. aczkolwiek często wydawało się. kończy się w chwili. gotów poprowadzić kraj ku przyszłości. którym kibicował.

Na przykład przerobił piosenkę. że kończył pracę nad nią akurat wtedy. Co Wilson wyczytał z tego cytatu? Że Lenin miał uznanie dla sztuk. choć naszym ideałem jest niestosowanie już więcej przemocy”27. Na szczęście trzeźwość oceny nie zawiodła krytyka w innej kwestii: zrozumiał. tak jak wcześniej w Europie. Może nawet wyraził je przy tej pierwszej wspólnej kolacji. choć prawdziwych. z początku na zasadzie wolontariatu. że „masz ochotę wygadywać miłe głupoty”. i takich artystów najlepiej byłoby „zdzielić bez litości w głowę. Ciepło przyjęto jego opowiadanie Obłok. którzy tworzą piękną. którą nieszczęsny bohater musi śpiewać. maszerując razem z Niemcami – w nowej wersji mówiła o mordowaniu i niszczeniu. zamek. Mimo doboru najprzychylniejszych źródeł książka Wilsona zawiera zaskakująco dużo niepochlebnych. wzruszającą sztukę. jezioro. Redaktor 179 . Nabokov zaczął. napisał pierwsze poważne artykuły naukowe o łuskoskrzydłych i nauczył się preparować narządy płciowe motyli. gdy Sowieci szykowali się do napaści na Finlandię26. informacji o Leninie – od okoliczności jego podróży do Rosji w roku 1917 po schizofreniczną wypowiedź.M U Z A S A na temat Lenina własne zdanie. że nie przekona Nabokova do własnego spojrzenia na wodza rewolucji. bo Wilson wpisał mu dedykację: „Mam nadzieję. Rozpoczął przygotowania do wykładów z literatury. udzielać lekcji rosyjskiego. Najwyraźniej przez te dwa miesiące. lecz wolał poświęcić się bardziej praktycznym sprawom. że dzięki tej książce zaczniesz lepiej myśleć o Leninie”25. sprawiają. że jego książka jest nierzetelna i nieaktualna – w liście do znajomego zauważa. które zamieścił w czasopiśmie „The Atlantic” z drobnymi zmianami uwzględniającymi ostatnie wydarzenia historyczne. które miał wygłaszać na Uniwersytecie Stanforda. Podjął też. zdążyli zgromadzić odpowiednie zapasy życzliwości. pracę w Muzeum Historii Naturalnej. Autor sam wiedział. bo przyjaźń okazała się silniejsza od różnicy poglądów. odkąd się poznali. To the Finland Station kończy się w punkcie kulminacyjnym historii – ów mocny chwyt narracyjny pozwolił Wilsonowi uniknąć pisania o pierwszej i drugiej fali terroru oraz o wydarzeniach kolejnych dziesięcioleci. że ludzie.

którą współfinansował brytyjski wywiad. Niejasności z imieniem i nazwiskiem łatwo dało się wyprostować. Wcześniej siostry Słonim regularnie utrzymywały kontakt. że chętnie zamieści więcej arcydzieł Nabokova. w którym zatrzymał się statek. W organizacji potępiającej politykę rządu Vichy i przekonującej o konieczności przystąpienia USA do wojny Wiera czuła się jak ryba w wodzie – to była praca. Podczas gdy Vladimir wkraczał na salony amerykańskiego życia literackiego. że Sonia coś ukrywa. Gdy „Guadeloupe” zawinął do Nowego Jorku. z ostrzeżeniem. Stan cywilny najpierw zaznaczono jako wolny. Wiera posłała Dmitriego do szkoły i zaczęła się rozglądać za pracą. Jako pierwsze imię wpisano „Sophia”. wzrost sto sześćdziesiąt osiem centymetrów. ale nie przyjęła też podobnej pracy na część etatu (bo za niskie wynagrodzenie). W rejestrze pasażerów Sonia figuruje jako kobieta. W końcu w zimie udało jej się zatrudnić jako sekretarka w gazecie wydawanej przez France Forever. rozwiedziona) i dopisano ręcznie nazwisko po mężu: Berlstein.S A naczelny „The Atlantic” napisał. lat trzydzieści dwa. amerykański Departament Stanu otrzymał depeszę wysłaną z poprzedniego portu. Autor przystał na propozycję28. oczy brązowe. którą mogła pokochać29. Po kilku miesiącach spędzonych w Casablance udało jej się zdobyć wizę przyznawaną tłumaczom i w styczniu 1941 roku na pokładzie statku „Guadeloupe” zawitała do Nowego Jorku. Była ona adresowana do sekretarza stanu. Dalsze informacje nie są już tak przejrzyste. amerykański odłam gaullistowskiej Wolnej Francji. Odrzuciła propozycję pracy w ponadstandardowym wymiarze (bo za dużo godzin). że Sonia Słonim być może jest niemieckim szpie180 . wybredzając jeszcze bardziej niż jej mąż. potem poprawiono na „D” (divorced. włosy blond. lecz niestety władze żywiły podejrzenia. A 3 M U Z Wkrótce do Ameryki przybyła też siostra Wiery Sonia. Sonia jako adres docelowy w USA podała mieszkanie Wiery przy West 87th Street.

Nie dopuszczono go nawet do punktu wjazdowego dla imigrantów – pierwsze dni w Ameryce spędził w towarzystwie oczekujących na deportację radykałów. pobierano im odciski palców i każdemu. którym popłynął przez Lizbonę do Ameryki. byli radzi. szykując się na ewentualne przystąpienie USA do wojny. Edgara Hoovera miało pełne ręce roboty. Dlatego od wszystkich przybyszów niebędących obywatelami USA wymagano rejestracji i potwierdzenia narodowości. że mogą współpracować z urzędnikami odpowiedzialnymi za egzekwowanie prawa i bacznie monitorowali przybywających do Stanów uchodźców i gości. których uznano za podejrzanych. ale były nią mocno zaniepokojone. Wielu z nich musiało podać adres. niż planował.M U Z A S A giem. Włosy blond. Od początku wojny agenci gromadzili informacje i dokumenty dotyczące obcokrajowców. groziło więzienie. oczy brązowe31 – jak Sonia. tylko o wizę na pół roku. W rejestrze statku „Carvalho Araujho”. FBI kierowane przez J. że niewiele 181 . wsiadł na wcześniejszy statek. przestępców i osób – jak on – podejrzewanych o szpiegostwo32. Jako były komunista i nazistowski filmowiec Carl Junghans był dla wielu osób intrygującą postacią. Wiza Carla Junghansa zaczynała obowiązywać kilka dni później niż wiza Soni. W przeciwieństwie do niej jednak nie starał się o pobyt stały. w których mieli być przetrzymywani imigranci uznani za niebezpiecznych. posługując się fałszywymi dokumentami. że Niemcy wystąpiły o jego ekstradycję z Casablanki. pod którym się zatrzymają. Sonia przybyła po trzech tygodniach i przekonała się. komu przyszłoby do głowy bawić się w anarchistę. Przygotowano też specjalne zakłady. i śledzili ich. W Casablance udało mu się dostać paszport cudzoziemski. Z Niemiec uciekł. niedawno włączonego w struktury Departamentu Sprawiedliwości. lecz gdy reżyser dowiedział się. Pracownicy amerykańskiego Urzędu do spraw Imigrantów. lecz w przeciwieństwie do Kanady na razie nie uruchamiano zamkniętych od czasu pierwszej wojny obozów koncentracyjnych. figuruje jako apatryda. Dlatego od pierwszego dnia pobytu w Ameryce zaczęto kontrolować jej pocztę30. Stany Zjednoczone nie brały udziału w wojnie. żeby w razie czego łatwo ich było namierzyć.

Po blisko czterech miesiącach spędzonych w noclegowni i stołówce ośrodka dla oczekujących na deportację Carl Junghans. któremu Junghans służył jako propagandzista. uchodźcę. Ale władze o nim nie zapomniały33. po czym otrzymał informację. Nabokovowie spędzili w po182 . oficjalnie wolny. by się ucieszyli. W maju 1941 roku. USA stały się czwartym krajem. bo byli sąsiadami bardzo krótko: Nabokov wraz z rodziną musiał się przeprowadzić do Kalifornii. wygłaszając wykłady o tematyce antyhitlerowskiej i pisząc o niebezpieczeństwie dywersji ze strony niemieckich okrętów podwodnych (choć w prywatnym gronie chętnie opowiadał o swojej bliskiej znajomości z Hitlerem i Goebbelsem)35. Wiera nie pracowała już wtedy dla France Forever. Nabokovom udało się dotrzeć na zachodnie wybrzeże kilka miesięcy przed Junghansem. Wiosną Vladimir wygłosił serię wykładów w Wellesley College. Być może jednak los oszczędził im spotkania twarzą w twarz. Vladimir i Dmitri wyruszyli w podróż na drugą stronę kontynentu. Układał depesze dla agencji informacyjnej i pisał scenariusze antynazistowskich i antypétainowskich audycji radiowych nadawanych na tereny okupowanej Francji34. poczynając od jesieni. z nadzieją na przychylne rozpatrzenie. za poręczeniem wysokości pięciuset dolarów. został wpuszczony na amerykańską ziemię. nie miała więc okazji widywać się z Junghansem. rok po przybyciu do Ameryki. który też zatrudnił się w tej instytucji. Mogli jedynie odwołać się od decyzji. Jednak jako filmowiec oczywiście marzył o Hollywood. trudno oczekiwać. Wiera.M U Z A S A wskóra: dokumenty konieczne do deportacji Junghansa były już gotowe. którego znała z Berlina. Wiozła ich swoim nowym pontiakiem jedna ze studentek Nabokova. Dorabiał. w kolejnym kraju widząc Sonię w towarzystwie Junghansa. Taka bliskość raczej nie napawała Nabokovów radością. że uczelnia chętnie podpisze z nim umowę na rok. Sonia uczyła francuskiego i niemieckiego w szkole językowej przy Madison Avenue i znalazła mieszkanie o kilka przecznic od Vladimira i Wiery. W końcu Sonia poprosiła o pomoc pewnego profesora. Widmo nieopłaconych rachunków zniknęło. gdzie wkrótce zaczynał wykłady.

odparł: „W domkach przy drodze”36. Teksas. gdzie mieszka. Nabokov nie zapałał miłością do tamtejszych urzędników – później wrzucił ich do jednego worka z Niemcami. Świat wciąż był w szoku po klęsce Europy Zachodniej i upokorzeniu Francji. Wielu francuskich policjantów aż nazbyt skwapliwie wypełniało nowe obowiązki polegające na tropieniu cudzoziemców. spacery i nieskrępowane łapanie motyli. W tym samym mieście Niemcy podpisały zawieszenie broni kończące pierwszą wojnę światową. pisał. Dmitri na pytanie fryzjera. starając się o wizę. że nie da się funkcjonować naraz w dwóch rzeczywistościach – jednej. Arkansas. Mieszkając we Francji. W roku 1941 powstał tam obóz koncentracyjny38. Tennessee. jak w poślednim śnie jakiegoś milionera”. Arizona – podróż w poprzek Stanów Zjednoczonych okazała się niezwykle przyjemną lekcją topografii i socjologii. o czym tylko chcieli. z postojami na lekturę. Latem w Kalifornii przepaść między jego nowym a poprzednim życiem nie wynikała po prostu z geograficznego oddalenia. M U Z A Przez pierwszy rok w przybranej ojczyźnie Nabokov zjeździł większy kawał świata niż podczas wszystkich lat spędzonych w Rosji. która została zmuszona do kapitulacji w Compiègne niedaleko Paryża. a zwłaszcza 183 . Dobrze pamiętał koszmar. które wciąż mieszkały w Paryżu. ponura rzeczywistość rzucała cień na każdy aspekt życia Nabokova. przez który musiał przejść. i drugiej. w której leży się na ukwieconej łące w Ameryce. a wieści z Europy nie napawały optymizmem.S 4 A dróży trzy tygodnie. w której nasi bliscy są ciągle w niebezpieczeństwie37. Ta druga. „u szczytu luksusu. Kilka miesięcy wcześniej w liście do sióstr Marinel. Nowy Meksyk. lecz te prywatne przyczyny niechęci do Francuzów wnet zbladły wobec znacznie poważniejszych wydarzeń. Jednak choć Nabokovowie mogli już swobodnie marzyć. określając mianem „konsulów i policjantów o szczurzych wąsikach”39. wciąż byli uchodźcami.

Wprowadzili się do schludnej willi naprzeciwko kampusu Uniwersytetu Stanforda i Vladimir zaczął się szykować do wykładów. które Dmitriego uznałoby za Rosjanina. który decydował o życiu. Skierowane przeciwko Żydom działania we Francji zaczęły się od obowiązkowej rejestracji. Jeśli poszukiwanego mężczyzny nie było w domu. Przepisy dotyczące osób pochodzenia żydowskiego były niejednokrotnie bardziej restrykcyjne od niemieckich pierwowzorów. to zgodnie z tamtejszym prawem nie tylko Wiera. W 1941 roku zdecydowano. 184 . więc gdy je zarekwirowano. biurokratyczny niuans. ale i Dmitri uchodziliby za Żydów – inaczej niż wedle prawa niemieckiego. Dzielnicę i aresztowała wszystkich żydowskich mężczyzn w wieku od osiemnastu do pięćdziesięciu lat. Miał uczyć literatury rosyjskiej i „sztuki pisania”42. dziesięć dni przed rozpoczęciem zajęć na uczelni. że w przypadku różnic między prawem francuskim a niemieckim stosowane będzie francuskie. potem przyszły aresztowania. nie miały jeszcze bieżącej wody ani kanalizacji. Obóz na dobre zaczął funkcjonować latem 1941 roku. a był to dopiero początek. Gdyby Nabokovom nie udało się uciec z Francji. Ot. zabierano innego członka rodziny. 5 Rodzina Nabokovów zjechała do Palo Alto 14 czerwca.M U Z A S A Żydów spoza Francji. Większość uwięzionych Żydów trafiła do nowego obozu stworzonego w blokach mieszkalnych na paryskim przedmieściu Drancy. Kolaborancki rząd w Vichy uchwalił prawa przypominające ustawy norymberskie. Potem przyszła kolej na kobiety i dzieci. Tysiące osób załadowano do autobusów i przewieziono do Drancy41. kiedy to francuska żandarmeria wraz z niemieckim wojskiem przeczesała paryską 11. Tamtejsze osiedla tanich i nowoczesnych mieszkań dopiero się budowały. Wśród wywiezionych znaleźli się były mąż Soni Max Berlstein i protektor Nabokova Ilja Fondaminski. który był surowszy40. lecz w praktyce często korzystano z przepisu.

Latem 1941 roku Aleksander Sołżenicyn przyjechał do Moskwy. mieszkający wówczas na Manhattanie. W liście do Edmunda Wilsona (do którego teraz już zwracał się per Króliczku) opisywał ciężki los rosyjskiego emigranta w tej nowej sytuacji. I oto nadeszła ta tragifarsa”44. potem nad Stalinem i wyobrażał sobie obu dyktatorów zesłanych na przykład na Wyspę Bożego Narodzenia na Oceanie Indyjskim i skazanych na własne towarzystwo43. Złośliwy przydomek „wujek Joe”. dotarli do tamy na Dnieprze i zbliżali się do Leningradu. łamiąc pakt Ribbentrop–Mołotow. W Stanfordzie Nabokov znów żył w dwóch rzeczywistościach. zaprzestania kolektywizacji i przywrócenia niepodległej Polski45. wędrował po wzgórzach wokół Palo Alto i łapał motyle. W formalnie wciąż neutralnych Stanach Zjednoczonych opinia publiczna. Zanim jeszcze zaczął się letni trymestr. Stalin nie zaszczycił go odpowiedzią. gdy Niemcy zaatakowały Związek Radziecki. Nabokov. Trzecia Rzesza zaatakowała ZSRR. podobnie radziecki ambasador w USA46. teraz nabrał sympatycznych konotacji.M U Z A S A Wciąż napływały kolejne wieści o wojnie. którego sojusz Hitlera ze Stalinem niespecjalnie bulwersował. W przeciwieństwie do Nabokova wielu Rosjan w ZSRR nie miało poczucia konfliktu – górę wziął prostoduszny patriotyzm. Mógł obiecywać choćby złote góry. Marsz Niemców naprzód był przerażający i brutalny. wysłał do Moskwy depeszę. Nawet były premier rosyjskiego Rządu Tymczasowego Aleksandr Kierenski. pod warunkiem zwolnienia więźniów łagrów. których nie potrafił pogodzić – nie przestając myśleć o tych. Niemcy bombardowali bazy okrętów podwodnych. na których spadła tragedia wojny. Fantazjował o strategicznym majstersztyku: zwycięstwie Brytyjczyków najpierw nad Hitlerem. by zdawać 185 . w której wyraził gotowość poparcia Stalina. zatapiali tankowce. „Przez blisko dwadzieścia pięć lat Rosjanie na wygnaniu błagali los o coś – cokolwiek – co zniszczy bolszewików. teraz poczuł się rozdarty. zaniepokojona niepowstrzymanym marszem Hitlera. choćby o porządną wojnę. zaczęła sympatyzować ze Stalinem. którym od ponad dziesięciu lat nazywano w Ameryce sowieckiego dyktatora. a i tak zostałby zignorowany.

Po jakimś czasie nabrał wprawy i zaczęto go nawet szanować. 6 Edmund „Króliczek” Wilson był nastawiony do wojny o wiele mniej entuzjastycznie niż Sołżenicyn czy nawet Nabokov. powieść. Młody Aleksander był przekonany. podjął trzecią próbę dostania się do armii i tym razem go przyjęto. która nie przyjęła go ze względu na stan zdrowia. Związek Radziecki zdążył już zmobilizować wszystkie rezerwy. że historia i służba wojskowa z niego także uczynią prawdziwego rosyjskiego pisarza49. Sołżenicyn marzył o pójściu w ślady mistrza. które jednak okazały się niewystarczające. Tołstoj. Aleksander Sołżenicyn. że egzaminy odwołano. a swoją militarną karierę rozpoczął od sprzątania stajni i wyczesywania koni. żeby zacząć pracę w Wellesley. Sołżenicyn chciał się od razu zaciągnąć do wojska. Gdy Nabokov zakończył letnie wykłady na Uniwersytecie Stanforda i wrócił na wschód USA. korzystając z wojennych doświadczeń. która stała się obiektem uwielbienia i zazdrości Sołżenicyna.M U Z A S A na uniwersytet. Dzięki entuzjazmowi i sprytowi trafił na kurs. a przecież „nie da się zostać wielkim rosyjskim pisarzem. wyśmiewali się z jego nieudolności i poniżali go przy każdej okazji. od dziecka oswojeni z końmi. zdecydowany bronić ojczyzny i wziąć udział w wielkich wydarzeniach historycznych. Stawił się w jednostce wojskowej z walizeczką. że każą mu przerzucać gnój. po którym został skierowany do oddziału artylerii. kazano mu czekać na powołanie. więc kozacy. Kiedy 186 . Sam Lew Tołstoj przecież też służył w artylerii: walczył w wojnie krymskiej prawie sto lat wcześniej. lecz w liście do żony pisał z rozpaczą. Był w tej materii zupełnym żółtodziobem. Był wściekły47. bo kraj szykuje się do wojny. żyjąc w Rosji w latach 1941–1943 i nie walcząc na froncie”48. lecz odesłano go do Rostowa. Na miejscu okazało się. napisał Wojnę i pokój. Wrócił więc do domu i zgłosił się na komisję. Niemcy w przerażającym tempie posuwali się w głąb Rosji.

doceniał wysiłki przyjaciela i odpisywał mu życzliwie. to osły”52. jak sobie radzić na zimnych wodach amerykańskiego rynku literackiego. polecając go wydawcom i dając mu wskazówki. aczkolwiek Wilson nie zapomniał uzgodnić z radą redakcyjną. Naturalną koleją rzeczy zaczął wspierać Nabokova. „Sprawiła mi – pisał w liście – więcej przyjemności i była bardziej ożywcza niż jakakolwiek inna książka. Wilson na znak protestu odszedł z redakcji i na zawsze przestał w niej publikować50. który po kilku drinkach „stawał się 187 . choć z drwiną: „Obawiam się. jak twierdził. Podczas gdy Sołżenicyn na polu bitwy marzył o dorównaniu Tołstojowi. Pomógł Nabokovowi nawiązać kontakt z wydawcą. jak i sławom jednego sezonu. „nie ma miejsca w profesjonalnej publicystyce”53. którą czytał w oryginale. pomógł w karierze zarówno ponadczasowym znakomitościom. Wilson jako wpływowy krytyk uważał za rzecz oczywistą. który zgodził się opublikować Prawdziwe życie Sebastiana Knighta. sam nie wiem od jak dawna”. którego wielbił. W tym samym liście zapraszał Nabokovów na Święto Dziękczynienia do swojego domu w Wellfleet w Massachusetts54. Podczas osobistych spotkań energiczny i skory do dyskusji Wilson. że jest w stanie wylansować gwiazdę literatury. że USA powinny wesprzeć Wielką Brytanię w wojnie. Udało mu się to z takimi gigantami jak Hemingway czy Fitzgerald. Wymienili dziesiątki listów. że „The New Republic” będzie dalej drukowało Nabokova.M U Z A S A w 1940 roku magazyn „The New Republic” zajął stanowisko. który nigdy nie owijał w bawełnę. że Rosjanie. Sam też wyrażał się ciepło o powieści. Nabokov w bezpieczniejszych okolicznościach i z mniejszą rewerencją pisał do Wilsona na temat szczególnie udanych fragmentów Wojny i pokoju51. Pozwalał sobie nawet ganić pisarza za „godną ubolewania słabość do zabaw słownych”. Pisarz i krytyk nie zarzucili korespondencji. Vladimir. że сволочь pochodzi od cheval. chętnie więc wypróbowywał na Nabokovie swoje interpretacje. Ów gest był oczywiście dramatyczny. na które. którzy powiedzieli Ci. Konikiem Wilsona w tym czasie była poezja rosyjska.

by „ratować swoich pobratymców”56. którzy – twierdził – pchali USA do wojny. ledwo uszedł z życiem i spędził wiele miesięcy w szpitalu. Jesienią senat powołał specjalną podkomisję do zbadania. i odnosił się podejrzliwie do amerykańskich Żydów. by nie został na świecie ani jeden Niemiec”58. Nabokova. co złościło Wilsona. który upłynął od ich pierwszego spotkania. wbrew wszystkiemu. który ostrzegał przed popadaniem w wojenne szaleństwo bez oglądania się na jego cenę. warunkowe poparcie dla Związku Radzieckiego: pragnął. czy amerykański przemysł filmowy nie agituje za przystąpieniem do wojny. Prezydent Franklin Delano Roosevelt w reakcji na ten jasny przekaz przypomniał. nierozłącznie związane z antysemityzmem57. jak się wydaje. i gorąco kibicował zwolennikom przyłączenia się do wojny. Gdy otrzymał od niego poprawki do pierwszej wersji 188 . żeby „Rosja. Opowiadał się za pacyfizmem. Wilson przynajmniej czynił świadome wysiłki.M U Z A S A bezwładny jak worek kartofli”. który widział na własne oczy. pokonała. Postawy izolacjonistyczne i pacyfistyczne w Ameryce w tym czasie były. by wyrugować ze swojego myślenia antysemityzm wpojony mu w dzieciństwie przez matkę. Mimo swojej nienawiści do Stalina gotów był wyrazić tymczasowe. że przecież Biblię też napisali prawie wyłącznie cudzoziemcy i Żydzi. podczas gdy wielu Amerykanów niekoniecznie dbało o ostrożne oceny. W ciągu roku. wściekle drażniła pospolita bigoteria Ameryki w połowie dwudziestego wieku. jak nazistowska polityka wobec Żydów ewoluuje od wykluczenia do eksterminacji. został ranny. stanowił jaskrawy kontrast dla powściągliwego i skłonnego do kpiny Nabokova55. a konkretnie za amerykańskim izolacjonizmem. Wilson podczas pierwszej wojny światowej walczył we Francji jako szeregowiec. senatorzy zwrócili szczególną uwagę na dużą liczbę cudzoziemców w hollywoodzkich wytwórniach. W tej wypowiedzi pobrzmiewa skłonność do demonizowania przeciwnika. Nabokov czasem potrafił wziąć sobie do serca krytyczne uwagi przyjaciela. nawiązali prawdziwą przyjaźń mimo ostrych różnic w poglądach. Jedną z takich spornych kwestii była wojna w Europie. a raczej całkowicie zmiażdżyła Trzecią Rzeszę – tak.

trzymał się angielszczyzny. jeśli chodzi o omyłki” i wprowadził zaproponowane zmiany59. choć przelotne zainteresowanie entomologią60. że miał kłopot z wypowiedzeniem. Jeśli chodzi o nowe teksty. wysłał do nowej rosyjskojęzycznej gazety opowiadanie Ultima Thule. która stawała się tym głębsza. że odtąd będzie tworzył po angielsku. napisane w ostatnim roku pobytu w Europie62. która wciąż się odsuwa”) i opłakuje rozstanie z ojczystym językiem63. Przy całym swoim poparciu dla wojny Nabokov trzymał się od niej tak daleko.M U Z A S A Prawdziwego życia Sebastiana Knighta. lecz Nabokov czuje. 189 . Nawet Wilson wykazał życzliwe. Nabokov wraca w nim do tematu bólu wiecznego wygnania („nieskończona linia lądu. zaciągnąłby się do wojska i pojechał do Maroka walczyć z Niemcami. co jakiś czas wykładał w Wellesley i spędzał dużo czasu w Muzeum Zoologii Porównawczej na Harvardzie. Lecz od samego początku znajomości Rosja była punktem zapalnym – nie umieli się powstrzymać przed rozdrapywaniem tej kwestii niczym rany. W liście do wspólnego znajomego Nabokov wyznawał. że nie umie się przy nim wygadać do woli61. odpisał: „Masz słuszność. Wyznał Wierze. przy czym jego rozważania na temat metryki Nabokov uważał za całkowicie błędne. Przyjaźń z Wilsonem ma mnóstwo dobrych stron. Gdy Europa pogrążała się w rozkładzie i chaosie. co mu leży na sercu. wojny czy historii obaj panowie darzyli się wzajemnym szacunkiem. im dłużej trwała przyjaźń. całkowitą słuszność. Ciężko znosił rozstanie z Rosją i literaturą rosyjską. Przed końcem roku na łamach „The Atlantic” ukazał się pierwszy jego wiersz po angielsku. Nic dziwnego zresztą. Potem jednak zmienił zdanie: bardziej niż walczyć z Niemcami. to jednak więzi z Rosjanami mają jakiś dodatkowy wymiar. Jak gdyby w poszukiwaniu jakiegoś sposobu na złagodzenie decyzji. wolałby napisać książkę po rosyjsku. on zaprowadzał strukturę i porządek w należącej do muzeum kolekcji europejskich motyli. Wilson tymczasem zgłębiał rosyjską poezję. którego brakuje więziom z Amerykanami. że gdyby nie ona. Mimo wszystkich różnic poglądów dotyczących literatury. jak to tylko możliwe. że choć lubi Wilsona. Pisał.

na temat którego masz takie wyobrażenie”65. Ze szczególną pogardą odnosił się do wizerunku Lenina jako wesołego faceta. skoro dzieliły go z Leninem tak wielkie różnice zdań. że rozumie. przyznał więc. fonetykę i akcenty przedstawił za pomocą umownych symboli. że mógł zrobić jakieś błędy. Nawiązując do przytoczonej przez Wilsona wzruszającej anegdoty. jak to raz Lenin powstrzymał się przed zastrzeleniem pięknego lisa. ale nie mają informacji z pierwszej ręki”66. Stanowczo oponował jednak przeciw krytykowaniu źródeł. które dobrze znają temat. Po lekturze To the Finland Station Nabokov poczuł się w obowiązku pochwalić przyjaciela za to. mógł być w dobrych stosunkach z człowiekiem. czytając książki o własnym kraju napisane przez osoby. lecz istotę sporu pojmiemy. jeśli policzymy.M U Z A S A Żeby tego dowieść. że Rosja jest brzydka” – zawsze przypominał o milionach ludzi pozbawionych życia w ramach eksperymentu społecznego. kiedy ktoś z zewnątrz interpretuje rosyjską historię. 190 . że Wilson patrzy do „skopka z mlekiem ludzkiej uprzejmości” i nie widzi „zdechłego szczura na dnie”64. żeby szczerze odpowiedzieć. Nabokov darzył Wilsona zbyt dużą sympatią (lub może był od niego zbyt zależny). Dodał. w których metrykę. przerabiając rosyjskie wiersze na wzory matematyczne. z których korzystał: „Nie uwierzę. Wilson przyznał. Nabokov ubolewał. że Nabokov podważa jego nowo nabytą znajomość języka rosyjskiego. niż są w rzeczywistości”. Wydawał się zawiedziony. Nie miał pojęcia o wielu aspektach rosyjskiej rewolucji. Wilson tak dogłębnie wczuwał się w sytuację gnębionej przez cara Rosji. Z początku sądził. że Gorki. W kolejnym liście napisał tylko. jak potraktował Marksa. jak „wyjątkowo niezręcznie czuje się człowiek. oraz skrytykować za nakreślony w książce portret Lenina. jakaż to „szkoda. że w osobie Lenina umiał zobaczyć wyłącznie wybawiciela. że może po prostu ma skłonność do postrzegania wszystkich władców Rosji jako „bardziej nieludzkich i śmiesznych. stworzył całą serię schematów i wykresów. że Rosjanina może irytować. To była broń w konflikcie obu przyjaciół. ile razy w ich wczesnej korespondencji pada słowo „Lenin”.

Wiersz kończy się serią odniesień do wypraw polarników. owoców i mleka Nabokov wymienia bardziej niepokojące elementy związane z przetrwaniem i konserwacją: salę tortur. A Nabokov nigdy. obarczony historią. lecz zachował się ślad innego rodzaju: wiersz. nawet w najtrudniejszych okolicznościach. Przywołuje arktyczne wyspy Nowej Ziemi. Obok szynki. nie tracił pewności siebie67. „dygocące białe serce” i historię. o czym wówczas rozmawiali. a przywiązanie każdego z przyjaciół do własnej narracji uniemożliwiało wszelką poważną dyskusję na temat Rosji. której może nigdy nie opowie. odkrywcy. Argumenty Nabokova bazowały na faktach historycznych na ogół nieznanych na Zachodzie. z jakim wysiłkiem urządzenie stara się utrzymać niską temperaturę. Jeśli wziąć pod uwagę zapał Wilsona do wszelkich rozmów o Rosji i intensywność sporów o rosyjską historię i literaturę w korespondencji obu panów. by temat Rosji nie wypłynął podczas kolacji w Święto Dziękczynienia. w rurkach wrze lotna substancja chemiczna („dichlorocośtammetan”) i słychać. trudno sobie wyobrazić. który je eksplorował. Ernesta Shackletona. Choć romantyczny motyw zrujnowanego arystokraty wydawał się atrakcyjny literacko. że nie zdoła zachować 191 . Utwór The Refrigerator Awakes (Budzi się lodówka) zaczyna się od opisu lodówki. Jeśli Nabokov podczas wizyty w Wellfleet w 1941 roku czuł się unieruchomiony w obcym krajobrazie. albo się obawiał. o krok od kapitulacji. Przegrzewająca się lodówka. która z wysiłkiem i hałasem próbuje czynić swoją powinność. których (nie zawsze uwieńczone sukcesami) próby przetrwania stały się legendarne68. którą trzeba opowiedzieć. który w zimie 1596 roku utknął w północnej części archipelagu. Z kolei jego lekceważenie nawet dla ideałów komunistycznych i całkowity brak zainteresowania problemami klas i robotników jako grupy skłaniały Wilsona do okopania się na swojej pozycji i nieprzyjmowania do wiadomości faktów przytaczanych przez Nabokova. Żaden z nich nigdy nie zdradził. wciąż walczy. to Wilson żywił głęboką niechęć do zadzierania nosa.M U Z A S A Stawki były zbyt wysokie. robi aluzję do losu Willema Barentsa. ciała zamarznięte w niebieskim lodzie przez pół wieku.

a przynajmniej nie po angielsku. nazajutrz Amerykanie ogłosili zerwanie stosunków dyplomatycznych z Japonią. Niemców i Japończyków. historia dogoniła go w USA. Trzy dni później Hitler w gmachu Opery Krolla wygłosił przemówienie do posłów Reichstagu. że Wilson poczuje się urażony. Nabokov. jak wielką radość mi sprawił ten pobyt”69. Z dnia na dzień Ameryka pogrążyła się w takiej samej paranoi. Ameryką wstrząsnęły wydarzenia. Przeciwnie. Niektóre z tych osób trafiły tymczasowo do więzień. Wilson napisał wspaniały tekst na okładkę. „Mam nadzieję.7 A chłodu. W ciągu kilku dni od wypowiedzenia wojny Japonii i Trzeciej Rzeszy agenci FBI zatrzymali i internowali tysiące Włochów. że nie odczytasz mojej Lodówki jako sugestii. I choć wiersz jest enigmatyczny. w której już trwały walki. M U Z A S W grudniu miało się ukazać Prawdziwe życie Sebastiana Knighta. często bez konkretnego powodu71. W końcu. który już jako nastolatek wyślizgnął się rewolucji. po których wszystko się zmieniło. Ten niespodziewany atak równał się wypowiedzeniu wojny. „Wiemy oczywiście – można było usłyszeć w radiu i przeczytać w gazetach na całym świecie – że za tym wszystkim stoi wieczny Żyd”70. wydostał się z Francji. to nie mógł tego wszystkiego wyrazić lepiej. Zanim książka zdążyła trafić do księgarń. Amerykanie zaczęli gorączkowo zakładać własne obozy koncentracyjne. inne do stacji imigracyjnych na wschodnim i zachodnim wybrzeżu. Nawet nie umiem wyrazić. w dorosłości został istnym Houdinim historii: uciekł z Niemiec niemal w ostatniej chwili przed rozpoczęciem wojny. iż źle się czułem u Ciebie w domu. 192 . 7 grudnia 1941 roku. Nabokov musiał żywić obawy. jaka skłoniła Brytyjczyków rok wcześniej do deportacji obywateli wrogich państw. gdy japońskie samoloty zbombardowały Pearl Harbor. wypowiadając wojnę Stanom Zjednoczonym.

John’s College w Annapolis zatrudnił się jako tłumacz i analityk w Departamencie Sprawiedliwości75. czemu niby Ameryka powinna zachować neutralność. że prokurator generalny wydał specjalne oświadczenie potępiające tę praktykę72. Edmund Wilson w dalszym ciągu był do wojny nastawiony sceptycznie. po czym przystąpił do pisania nowej powieści. Media z zażenowaniem donosiły o aresztowaniu austriackich narciarzy. dla którego w Paryżu tłumaczyła scenariusze.M U Z A S A Z obawy przed szpiegami i sabotażem zakazano używania aparatów fotograficznych nad morzem i konfiskowano krótkofalówki. Z racji żydowskiego pochodzenia uciekł on w 1933 roku z Niemiec i przez jakiś czas 193 . gdy propaganda przedstawiała Japończyków jako zwierzęta. mimo wszystko wzdrygał się. gdy kluczową kwestią wydawało się jak najszybsze wyłapanie potencjalnych szpiegów. Ale na przykład Nikołaj Nabokow poczuł. pełnej odniesień do dwóch totalitaryzmów: nazistowskiego i sowieckiego74. Sto dziesięć tysięcy Japończyków i Amerykanów japońskiego pochodzenia spędziło resztę wojny w zamknięciu. Wyrzucanie z pracy osób o obco brzmiących nazwiskach stało się tak powszechne. Dlatego oprócz dotychczasowego stanowiska kierownika muzycznego w St. Sonia pracowała w Hollywood u Maxa Ophülsa. Daleki od wiary w teorię spiskową. słynnego reżysera. że atak na Pearl Harbor był prowokacją amerykańskiego rządu. nie wpłynął też w istotny sposób na ich życie. Zarejestrował się na komisji poborowej. którzy przeszli przez obozy koncentracyjne – osadzono razem z niemieckimi jeńcami wojennymi73. Nabokov. Lecz nie tylko oni: zwłaszcza na początku. nie miał ochoty wysłuchiwać. że wypada się jakoś zaangażować. Atak na Pearl Harbor nie skłonił ani Wilsona. którzy poślubili bogate amerykańskie dziedziczki. który pamiętał okrucieństwo Niemców wobec Żydów i którego krewni utknęli w Niemczech jak w pułapce. Do powstałych naprędce obozów koncentracyjnych zaczęli trafiać pierwsi internowani. wielu uchodźców z Trzeciej Rzeszy – wśród nich także Żydów. Sonia Słonim i Carl Junghans też odczuli skutki nowej sytuacji. ani Vladimira do zmiany zdania o zasadności wojny.

Junghans oświadczył. Opowiadał o jakimś człowieku z drewnianą nogą. Teraz jego kariera załamała się po raz trzeci. Podczas przesłuchania próbował przedstawić swoją osobę jako cenne źródło informacji. dopóki i tam nie zrobiło się dla Żydów zbyt niebezpiecznie. Mówił o tajnych niemieckich stacjach meteorologicznych w Arktyce. rzekomo odpowiedzialnym za wydarzenia nocy kryształowej. Pewien żydowski uchodźca nazwał go w niewielkiej nowojorskiej gazecie „zatwardziałym nazistą”. Z początku. zawierającą niemało interesujących materiałów78. w którym przypominała o współpracy Junghansa z Goebbelsem. zdołał przekonać komisję odwoławczą. 194 . Liga Przeciw Zniesławieniom napisała do amerykańskiego Departamentu Sprawiedliwości donos. podejrzany o szpiegostwo na rzecz Niemiec77. gdzie zostali do końca wojny. Junghans nie miał tyle szczęścia. część po roku lub dwóch. a wielu przeniesiono do obozów. Pewien człowiek. i o specjalnej niemieckiej szkole szpiegowskiej. Razem z Ophülsem pracę straciła też Sonia.M U Z A S A kręcił filmy we Francji. by zahaczyć się w amerykańskiej branży filmowej. Na dodatek okazało się. że reżyser ma już swoją teczkę w FBI. Dwa dni po ataku na Pearl Harbor sen o karierze prysł: Junghans został aresztowany przez FBI i trafił do więzienia powiatowego w Los Angeles. nie doczekało się realizacji. a nie Niemcem. pomagał przy wymyślaniu scenariuszy. Marzenie Junghansa. dzięki znajomościom wśród niemieckich uchodźców mieszkających w Hollywood i okolicach. że osoby przybywające do Ameryki ze szwajcarskimi paszportami najpewniej ukrywają prawdziwą tożsamość. że jest Szwajcarem. Część zatrzymanych wypuszczono po kilku tygodniach. który siedział w celi z Junghansem. że może zań poręczyć Charlie Chaplin. w której kursy na agentów przechodzili zaszantażowani Żydzi oraz Aryjczycy wyszkoleni w udawaniu Żydów – następnie mieli być wysyłani do państw alianckich jako szpiedzy79. i został zwolniony. wymienił nazwiska komunistycznych szpiegów i poinformował. gdyż przemysł filmowy skupił się na produkcjach mających obudzić w Amerykanach bojowego ducha76.

kto za niego poręczy. choć panował tam antysemityzm. Przeciętny amerykański obywatel z pewnością życzyłby sobie. która miała nastawić Amerykanów przeciwko japońcom i szkopom. Propaganda. która wcześniej w Niemczech wzbudziła tak wielkie zainteresowanie. postanowili zaszczepić tę nienawiść podbitym narodom. Ktoś w Departamencie Sprawiedliwości miał. Po dwóch tygodniach od pierwszych masowych aresztowań paryskich Żydów hitlerowcy rozpoczęli intensywną akcję propagandową. 8 M W Europie naziści. że jest w Hollywood pariasem i nie dostanie pracy w żadnej dużej wytwórni. więc postanowiła sama wrócić do Nowego Jorku. a po części oparte na doniesieniach gazetowych. a policja zazwyczaj posłusznie wykonywała rozkazy. zaleciła uwolnienie Junghansa. Tymczasem w zamknięciu pozostawało tylu zgoła niewinnych internowanych i mało kto im współczuł. zdaje się. Niemiecka ambasada pomogła przygotować francuską wersję wystawy „Wieczny Żyd”. Perspektywy Soni były nie lepsze. zachęceni sukcesami własnej propagandy demonizującej Żydów w Niemczech i Austrii. że sprzedano na nią dwieście tysięcy 195 . uzyskawszy różne sprzeczne informacje. zawierały też najwyraźniej strzępy wartościowych wiadomości. tym razem zabrakło entuzjazmu. Uwięzionym cywilom okazywano jawną wrogość. by władze USA miały oko właśnie na takich osobników jak Carl Junghans. w większości wyssane z palca. Pod koniec stycznia 1942 roku komisja odwoławcza. Ale na przykład we Francji. Kilka tygodni później Junghans zdał sobie sprawę. wyrządziła przy okazji wiele złego.U Z A S A Te rewelacje. Otrzymał nakaz pozostania w Los Angeles i regularnego meldowania się policji. bardziej sceptyczne podejście i prokurator generalny zgodził się jedynie na warunkowe zwolnienie: musiał się znaleźć ktoś. skoro FBI zwerbowało reżysera do współpracy.

„Mimo że Francuzi są antysemitami – pisał zawiedziony niemiecki propagandzista – nie cieszą się z masakr Żydów ani z zamachów bombowych w żydowskich miejscach kultu”81. mimo że prześladowania homoseksualistów po wybuchu wojny znacznie osłabły84. Siostrom Marinel udało się przedostać do Lizbony (jednego z ostatnich miejsc przychylnych Żydom. i tuż przed Bożym Narodzeniem 1942 roku znaleźli się w Nowym Orleanie. przesłuchany i ostatecznie go wypuszczono. Siergiej Nabokow i Hermann Thieme po kapitulacji Francji ruszyli na Wschód. którzy chcieli wyjechać z Europy) i w 1941 roku były już w Nowym Jorku. Aby podsycić francuski antysemityzm. gdy ten atak nie stał się impulsem do zamieszek przypominających noc kryształową w 1938 roku w Niemczech oraz w zajętej Austrii i Czechosłowacji. Pomagał im Yakow Frumkin. Kiriłł. został aresztowany. Niemcy nie kryli zaskoczenia. Starali się nie pokazywać razem. teraz marzyło o ucieczce – co stawało się z każdym miesiącem trudniejsze. Wielu Żydów. Siergiej pod 196 . Za słowami poszły czyny.M U Z A S A biletów. gestapowscy spece pomogli bojówkom antykomunistycznym zdetonować bomby w siedmiu paryskich synagogach przed świętem Jom Kipur. zdobywszy konieczne dokumenty dla siebie i brata. którzy wcześniej woleli zostać we Francji. wcielono do wojska i wysłano do Afryki. Hessenowie uciekali z Francji bardziej okrężną drogą. przez Hiszpanię. najmłodszy brat Vladimira. który ułatwił Nabokovom zdobycie tańszych biletów do Ameryki83. Hermanna zwolniono. We Francji ekspozycji ilustrującej żydowską degenerację oprócz ohydnych manipulacji faktami historycznymi znalazło się miejsce i na wykłady pod patronatem między innymi „Paris soir” na temat związków marksizmu z żydostwem czy „komunizmu jako żydowskiego wytworu”80. Dyskrecja na niewiele się zdała: obu aresztowano. Na zachodnim przedmieściu Paryża w odwecie za atak na niemieckich oficerów wykonano egzekucję dziewięćdziesięciu pięciu więźniów. ten sam. w tym pięćdziesięciu jeden Żydów. Wielu przyjaciół i krewnych Nabokovów dostało się w ręce nazistów. również wsiadła na statek w Lizbonie i oboje szczęśliwie dotarli do Baltimore82. W połowie 1942 roku kuzynka Wiery Anna Fejgin.

którym się udało. Publicznie krytykował nazistów. Sześć obozów w Polsce przekształcono w fabryki śmierci. homoseksualistów. tworząc nowe placówki na terenie okupowanej Polski. W czasie gdy ci. czym naprawdę będzie zapowiedziana eksterminacja – nawet z perspektywy czasu trudno to pojąć. których wydania Niemcy się nie domagali: dzieci uchodźców. Na terenie Francji Niemcy przystąpili do omawiania z francuskim rządem planu operacji „Wiosenny Wiatr” (Vent printanier) – wszyscy Żydzi pomiędzy szesnastym a sześćdziesiątym piątym rokiem życia mieli zostać aresztowani i wywiezieni. Zachód nie od razu pojął. Trzecia Rzesza rozbudowała sieć obozów koncentracyjnych. Prezydent Pierre Laval za wszelką cenę chciał ocalić francuskich obywateli żydowskiego pochodzenia. Niemiecki minister propagandy Joseph Goebbels. więc w zamian zaproponował pewną liczbę Żydów. Romów i przede wszystkim Żydów władze niemieckie postanowiły pójść o krok dalej. Po dziewięciu latach szykan i prześladowań lewicowców.M U Z A S A zarzutem homoseksualizmu spędził w więzieniu kilka miesięcy. gdy Francuzi pojmali i internowali przeszło dziesięć tysięcy Żydów – dorosłych i dzieci. w upale i w deszczu przywieziono tam pociągami i zgładzono miliony ludzi. Wiosną 1944 roku trafił do Neuengamme. latem 1942 roku ogłaszając światu strategię eksterminacji. Laval przekonywał grupę francuskich dyplomatów (a może i samego siebie). że te działania mają na celu jedynie odesłanie 197 . zmierzali na zachód. W kolejnych dniach i tygodniach świat z przerażeniem obserwował sceny rozpaczy i chaosu. przeznaczone do efektywnego i szybkiego zabijania. a jednak jakimś cudem udało mu się pozostać na wolności i być drużbą na ślubie kuzynki w Berlinie pod koniec listopada 1943 roku. nie ukrywając już swoich intencji pod retorycznymi hasłami – ma być poddana eksterminacji. obozu koncentracyjnego na południowo-wschodnim przedmieściu Hamburga85. Przed Bożym Narodzeniem został ponownie aresztowany. poinformował. Przez ponad cztery lata. Rasa żydowska – ogłosiły. setki tysięcy Żydów przeżywało koszmar deportacji w przeciwnym kierunku. że jest to odwet za alianckie naloty bombowe86. w śniegu i błocie.

Nie mówiono im. Niecałe dwa tygodnie później. Znaleźli się tacy. w transporcie numer 37. Rodziców wywieziono do Drancy. Później przyszła kolej na dzieci: ładowano je do pociągów i wywożono w nieznane. że jadą do obozów zagłady. a później także trafiły do Drancy88.M U Z A S A z powrotem Żydów nieposiadających obywatelstwa i stanowiących dla francuskiego społeczeństwa „element niebezpieczny”. Do tej grupy należeli też Żydzi z Rosji. Wśród Żydów nieposiadających obywatelstwa byli nie tylko uchodźcy z Niemiec i Polski. a ich samych i ich bagaże starannie rewidowano. Przed wyjazdem więźniom golono głowy. gdy odmówili dokonania aresztowań. Każdego tygodnia z obozu wyruszały trzy pociągi wiozące po tysiąc osób. którzy zostali wydaleni ze służby. bo przed niczym już nie chroniły. Mówił o „środkach przedsięwziętych z troski o zdrowie i higienę”. których wysyłano stamtąd na wschód89. którzy potrafili powiedzieć nie. lecz nikt nic nie wiedział na pewno. Chodziły słuchy. wiele tygodni po tym. Do połowy 1944 roku przez Drancy przewinęło się ponad sześćdziesiąt tysięcy Żydów. We wrześniu 1942 roku w jednym z transportów z Drancy znalazł się Ilja Fondaminski. byłego męża Soni Słonim91. których paszporty nansenowskie stały się bezwartościowymi świstkami. Po kilku dniach bez jedzenia zostały przetransportowane do innych obozów. Ruch Wolnej Francji nagłośnił sprawę trzystu francuskich żandarmów. Dzieciom – wiele z nich nie umiało się jeszcze nawet przedstawić – przyczepiono do ubrań metalowe plakietki z nazwiskiem. Rodziny przywiezione na zimowy tor wyścigów rowerowych koczowały tam w strasznych warunkach. 198 . Wiadomo było też o pracownikach administracji publicznej pozbawianych stanowisk za współczucie okazywane Żydom87. jak wielu innych Żydów deportowanych z Paryża. trafili do Auschwitz. dokąd jadą. wywieziono Maxa Berlsteina. a dzieci zostały na welodromie. Prawdopodobnie krótko po przyjeździe zginęli w komorach gazowych Birkenau. Otrzymywali ostatni posiłek i mogli napisać ostatnią kartkę pocztową do bliskich. Obaj. jak tę samą drogę do tego samego celu przebyli ich rodzice90.

które Karski zdobył z narażeniem życia. Lena. Informacje. że Niemcy dokonują masowej eksterminacji. Karski wszedł na teren warszawskiego getta. żeby zdać sprawę z tego. Starsza siostra Wiery. Zdecydował się zostać w USA. Wielu rosyjskich emigrantów w Europie przyłączyło się do ruchu oporu. która kiedyś pomogła Nabokovowi zorganizować odczyty w Belgii. otoczonym stromymi górami. potem do USA. Zinaida Szachowska. nie miały wielkiego wpływu na decyzje podejmowane na samej górze. gdy mieszkał na południu Francji w mieście Grasse. który spędził w piwnicy Bunina prawie całą wojnę94. Nie mógł wrócić do Polski. nieraz ukrywał Żydów. jednocześnie opiekując się malutkim synkiem93. Iwan Bunin jeszcze przed wojną widział. a potem przedostał się do jednego z obozów. którzy wciąż myśleli o obozach jako o miejscach pracy przymusowej. współpracowała w Berlinie z jezuitami. Nie byli w tym osamotnieni – podobny brak wyobraźni wykazywała cała reszta świata i wcale nie w największym stopniu Stany Zjednoczone. jak brutalna potrafi być niemiecka tajna policja. Amerykański sędzia Sądu Najwyższego Felix Frankfurter nie dawał wiary słowom Polaka. tylko że nie mogę w to uwierzyć.9 M U Z A S A Francuscy kolaboranci. 199 . działała we francuskiej resistance. Wiele lat później Karski opowiadał o tym spotkaniu – Frankfurter zwrócił się do obecnego w pokoju polskiego ambasadora ze słowami: „Nie powiedziałem. co widział. że on kłamie. między innymi pianistę Aleksandra Bachracha. W czasie okupacji. Przez krótki czas był więziony i torturowany. odegrał Polak Jan Karski. Dwa razy przesłuchiwało ją Gestapo. Przełomową rolę w uświadomieniu społeczności międzynarodowej faktu. który we wrześniu 1943 roku złożył prezydentowi Rooseveltowi raport na ten temat. w czym biorą udział. Na tym polega różnica”92. bo zrobiło się o nim głośno i został nawet potępiony w niemieckim radiu. nie rozumieli lub nie chcieli zrozumieć. Na polecenie polskiego rządu na wychodźstwie udał się najpierw do Anglii.

odkąd USA i ZSRR zostały sprzymierzeńcami. a także – jak się okazało – zapraszanie zagranicznych intelektualistów. Nie przedłużono z nim umowy w Wellesley po części – jak sądził – z powodu jego otwarcie antysowieckich poglądów. które opublikowało Prawdziwe życie Sebastiana Knighta. Tymczasem literacka gwiazda Nabokova zaczynała powoli i nieśmiało wschodzić. Za porządkowanie kolekcji motyli w Muzeum Zoologii Porównawczej otrzymywał pensję. a zresztą miał sporo własnych. że dana osoba nie jest żydowskiego pochodzenia95. która nie wystarczała Nabokovom na życie. W kolejnym roku uczelnia w Wellesley zaproponowała mu poprowadzenie kursu języka rosyjskiego98. podpisało z autorem kontrakt na przekłady rosyjskiej poezji i na książeczkę o Gogolu. kto się do niej zgłaszał. działał w organizacji antybolszewickiej wspieranej przez nazistów96. Na wschodzie Europy często trzeba było wybierać pomiędzy faszyzmem a komunizmem – na inne postawy po prostu nie było miejsca. walczyła na swój sposób. mąż siostry Nabokova Olgi. gdy Stany Zjednoczone przystąpiły do 200 . że z dwojga złego w obecnej sytuacji groźniejszy jest Hitler. by krzewili demokratyczne idee wśród Amerykanów97. Zachęcony przez Edmunda Wilsona wystąpił do fundacji imienia Guggenheima o stypendium. Nabokov uważał. żeby dokończył powieść. problemów. choć nie tak dramatycznych. Oba zlecenia wykonał na długo przed końcem wojny. W czasie wojny Nabokov niewiele wiedział o losach krewnych i znajomych. Wiera starała się odciągnąć męża od motyli. Wydawnictwo New Directions. Otrzymał je w 1943 roku i został pierwszym w historii fundacji stypendystą powyżej czterdziestki. W desperacji Vladimir zgodził się na objazdowy cykl wykładów dla Instytutu Edukacji Międzynarodowej. mimo że ich mieszkanie w Cambridge w stanie Massachusetts niewiele kosztowało. Według rodzinnych przekazów pomagała praskim Żydom: każdemu. chętnie podpisywała dokument poświadczający. lecz na przykład Borys Pietkiewicz. która towarzyszyła matce Nabokova przez dwadzieścia pięć lat.M U Z A S A W Pradze Jewgienia Hofeld. które nie cieszyły się przychylnością. którą zaczął pisać. która miała na celu przede wszystkim promowanie amerykańskiej demokracji.

Sonia. że wojna wkrótce się skończy. Wkrótce front wschodni zaczął się przesuwać z powrotem na zachód. Kiedy Nabokov i Edmund Wilson spotkali się z Sonią Słonim w Nowym Jorku. Niezależny filozof. Nie podzieliła losu tak wielu ludzi.M U Z A S A wojny. trwały ostatnie przygotowania do lądowania w Normandii. Arthur Koestler. Zgłosiła się też – tak przynajmniej mówiła znajomym – jako wolontariuszka do biura francuskiego attaché wojskowego w Waszyngtonie. Podczas gdy Amerykanie po wyzwoleniu Paryża posuwali się w głąb Francji. za to wzięli Olgę na przesłuchanie101. Latem Armia Czerwona zajęła opisany przez Jana Karskiego obóz w Bełżcu. tworzył fabułę o dystopicznym państwie policyjnym. stanowiącym skrzyżowanie Trzeciej Rzeszy i ZSRR. nieco podobny do Cyncynata z Zaproszenia na egzekucję. idąc w ślady Wiery i Junghansa. Armia Czerwona zdobywała kolejne terytoria w Polsce. by tam służyć francuskiej sprawie. W lipcu międzynarodowe organizacje pomocowe potwierdziły istnienie obozów śmierci w Birkenau i Auschwitz oraz podały liczbę zabitych przekraczającą półtora miliona102. Pracując zrywami. gdzie załatwiali formalności związane z wycięciem dziesięcioletniemu Dmitriemu wyrostka robaczkowego. wysłał pierwsze cztery rozdziały do wydawcy99. Jeszcze tego samego dnia Sowieci zaczęli się rozglądać za mężem Olgi Nabokowej. lecz nie została przyjęta100. bo dawno uciekł do Anglii. Borysem Pietkiewiczem. który swego czasu przeszedł na stronę nazistów. Po lądowaniu w Normandii alianci parli naprzód w ślad za wycofującą się armią niemiecką i było jasne. zaczęła pracować dla France Forever. zostaje wciągnięty w tryby totalitarnego społeczeństwa. a także inne miejsca eksterminacji: Sobibór i Treblinkę. zmuszanego do bezmyślnego konformizmu. a potem wysyłano do GUŁagu: po trzech dniach została zwolniona do domu. Alianci radzili sobie coraz lepiej. który wiele lat wcześniej w książce Ciemność w południe zgłębiał psychikę ideowych komunistów oskarżanych 201 . że Nabokov szybko skończy. a 9 maja dotarła do Pragi. Nie złapali go. Choć nie zanosiło się. których przesłuchiwano. na Węgrzech i w Austrii.

ale polskich Żydów już wówczas nie będzie. że niektórych wad dziedzicznych nie wyeliminują ani kastracja. w których przekonywano o konieczności zrozumienia niemieckich cywilów i współczucia dla nich. – Przecież nikt z zewnątrz tego nie zrozumie. Nawet… Ja tego nie rozumiem!”104 Z 10 M U Myśl o zmarłych z warszawskiego getta nie dawała Nabokovowi spokoju tej wiosny. dodał. nie wierzą w śmierć głodową dzieci w Grecji ani w rozstrzeliwanie jeńców we Francji. Jedna z postaci w książce. „Po co ja panu to mówię? – wybucha. co wiedział. W swojej bezsilności fantazjował o ostatecznym rozwiązaniu.A S A podczas stalinowskich czystek. że jeśli informacje od naocznych świadków takich jak Jan Karski były nierzetelne. odniósł się do materiałów przysłanych przez przewodniczącą stowarzyszenia. mówi. W 1944 roku odrzucił zaproszenie do wygłoszenia odczytu w nowojorskim Towarzystwie Browninga. Uzasadniając swoją odmowę. Nabokov zwrócił uwagę. co ma na myśli. opowiadając światu o tym. że nie ogarniały ogromu tego. ani w masowe groby w Polsce. Wkrótce stało się oczywiste. Karski w dalszym ciągu wypełniał powierzoną mu misję. że niemieccy cywile otrzymali już wystarczającą pociechę w postaci dobytku zagrabionego Żydom z Warszawy. że jego świadectwo nie zmieni biegu historii. a Polska odrodzi się z popiołów. stary Żyd w getcie warszawskim. lecz teraz rozumiał już. Książka Karskiego Tajne państwo. co się wydarzyło. przypominał. to tylko w tym sensie. że oczywiście Hitler zostanie pokonany. Treblince czy Bełżcu”103. Nie zmienił swojego przekonania – któremu dał kiedyś wyraz w liście do Wilsona – że wszystkich Niemców trzeba zlikwidować. któremu powinny zostać poddane same Niemcy 202 . że przez trzy lata nikt nie dawał mu wiary: „Nie wierzą w obozy koncentracyjne. ani selektywna hodowla. Chcąc precyzyjnie wyjaśnić. Nigdy nie słyszeli o Lidicach. Opowieść o polskim Podziemiu wydana w Bostonie pod koniec 1944 roku wzbudziła w USA olbrzymie zainteresowanie.

1945). gdy ów człowiek nie oddał do biblioteki Protokołów mędrców Syjonu. w Bostonie. jak i ten okazywany przez rosyjską emigrację. bo w zdenerwowaniu zaczyna się jąkać. że główny bohater ma kłopoty na przejściach granicznych. która rządzi amerykańską prasą”. zarówno ten niemiecki. Wszystko to znalazło odzwierciedlenie również w twórczości Vladimira. Opowiadanie powstało po tym. jak to stale jest mylony z pewnym fanatycznym białym Rosjaninem noszącym to samo nazwisko. W końcu zbiera się na odwagę. a narrator opowiadania otrzymał list z prośbą o zwrot książki. w gazetach opisano. który – co dla czytelnika w tym momencie nie jest już zaskoczeniem – należy do kółka towarzyskiego sympatyzującego z Niemcami. rosyjski emigrant. ostro wypowiada swoją opinię i wychodzi. Wkrótce po przybyciu do Stanów pisarz poinstruował Gieorgija Hessena. po wyzwoleniu Buchenwaldu.M U Z A S A – nie jest jasne. trafiając po drodze na setki obozów i podobozów. jak świat obiegła wieść o wyzwoleniu Auschwitz przez Armię Czerwoną w styczniu 1945 roku. Bohater siedzi otoczony ludźmi. czy miał na myśli kraj. W kwietniu. opowiada. Pierwsza pomyłka zaszła wiele lat wcześniej. ale boi się zabrać głos i powiedzieć. niestety przez pomyłkę z cudzym kapeluszem. narrator omyłkowo przyjmuje zaproszenie adresowane do tego drugiego osobnika. co myśli. Jako środek eksterminacji zasugerował chloroform105. trzaskając drzwiami. Podczas wojny. jak sobie radzić w nowym kraju: „Zadawaj się wyłącznie z prawdziwymi Amerykanami i trzymaj z dala od tutejszych Rosjan”106. czy naród. jak 203 . Nabokova odstręczał każdy antysemityzm. które są „żydowskim wymysłem”107. Uczestnicy spotkania dywagują o „żywej semickiej wyobraźni. których poglądy są mu wstrętne. a z kolei prowokacyjne teksty pisane przez narratora doprowadzają do dwukrotnego aresztowania tamtego przez Niemców. Wiosną tego samego roku Amerykanie posuwali się przez terytorium Niemiec. Bohater jego pierwszego opowiadania zamieszczonego na łamach „New Yorkera”. oraz o „tak zwanych bestialstwach”. zatytułowanego pierwotnie Double Talk (później Nabokov zmienił tytuł na Obrazek rodzajowy. kulturę. Rozmaite niegodziwe poczynania „sobowtóra” sprawiają.

M

U

Z

A

S

A

Amerykanie zaciągnęli do obozu ludność cywilną z pobliskiego
Weimaru, by na własne oczy obejrzała krematorium, dowody na
eksperymenty polegające na zarażaniu dzieci tyfusem, salę tortur,
szubienicę, trupy i bliskich śmierci więźniów108.
Radzieccy żołnierze po wejściu do Auschwitz stwierdzili, że
Niemcy przed ucieczką zdążyli zniszczyć część magazynów. Mimo
to znaleziono tam ponad milion garniturów i sukni, które rzeczywiście – tak jak pisał Nabokov w liście do przewodniczącej Towarzystwa Browninga – hitlerowcy zamierzali odesłać jako zaopatrzenie
do niemieckich miast.
Prawdopodobnie żadne z tych ubrań nie należały do Żydów
deportowanych z obozu przejściowego w Drancy, ponieważ zgodnie z tamtejszą procedurą wywożonym na wschód nie wolno było
prawie nic zabrać z sobą. Gdy armia radziecka dotarła do Auschwitz, zapewne nie została tam ani jedna marynarka, ani jedna
obrączka czy jakikolwiek inny ślad po Ilii Fondaminskim i Maksie
Berlsteinie.
W Auschwitz Niemcy zdążyli zgładzić prawie milion Żydów, tysiące Polaków, Romów i radzieckich jeńców. Już same suche liczby
były przytłaczające, a co dopiero bardziej szczegółowe informacje.
Europa coraz więcej dowiadywała się wreszcie o tym ludobójstwie.
Wiadomości o zmarłych – bliskich, nielubianych, zapomnianych
– opasywały świat jak niewidzialne nici, na każdym kroku przecinające drogę żywym. Dawny uczeń Nabokova, poeta Michaił Gorlin, zmarł w jednym z podobozów Auschwitz, gdzie pracował w kopalni. Jego żona również była poetką: „Raisa Błoch – przyznał
później Nabokov – wstrętnie się wobec niej zachowałem”; miał na
myśli szyderczą recenzję jej wierszy, którą opublikował, kiedy
mieszkał w Berlinie. Została zatrzymana przez Szwajcarów podczas
próby ucieczki z Francji. Odesłano ją do obozu przejściowego i wysłano do Auschwitz109.
Raisa zdołała wyrzucić z jadącego pociągu list, w którym informowała o swoim losie110. Lecz do niej żaden list już dotrzeć nie mógł.
Za późno było na dowody sympatii czy przeprosiny. Czułość, małostkowość, uprzejme gesty i okrucieństwo – wszystko to zastygło
w czasie.
204

M

U

Z

A

S

A

Obóz Neuengamme znajdował się w północnych Niemczech,
koło Hamburga. Drugiego maja 1945 roku, kilka godzin po ucieczce
ostatnich esesmanów, dotarł tam oddział zwiadowców. Trzy dni
później żołnierze przeprowadzili inspekcję obozu, mając za przewodników jego byłych więźniów. Obejrzeli tory kolejowe, baraki,
kostnicę i krematorium. Wszystkie te miejsca były niemal zupełnie
puste.
Brytyjczycy przybyli do Neuengamme prawie o cztery miesiące
za późno, by ocalić Siergieja Nabokowa, którego nazwisko figurowało w obozowym rejestrze zmarłych.

Rozdział IX

1

A

Po wojnie

Jesienią 1945 roku Nabokovowi przyśnił się brat. Wcześniej Vladi-

M

U

Z

A

S

mir wyobrażał sobie, że Siergiej ukrył się gdzieś razem z Hermannem. We śnie było inaczej: Siergiej cierpiał samotny w obozie koncentracyjnym1.
Wkrótce potem Nabokov otrzymał z Europy dwa listy, dzięki którym poznał prawdę. Kiriłł (napisał do Nabokova na adres redakcji
„New Yorkera”) donosił, że Siergiej zmarł z powodu powikłań żołądkowych w Neuengamme. Prawie równocześnie tę samą wiadomość przysłała Jewgienia Hofeld2.
Reszta rodziny przeżyła. Jewgienia Hofeld wciąż mieszkała
w Pradze, gdzie opiekowała się siostrzeńcem Vladimira, Rostisławem. Jelena, jej mąż i syn byli cali i zdrowi. Vladimir napisał do
wszystkich, dając wyraz radości i uldze, że żyją. Z wymiany lakonicznych listów z Kiriłłem dowiedział się, że brat pracuje w Berlinie
dla armii amerykańskiej jako tłumacz. Korespondencja z Jeleną jest
obszerniejsza – Nabokov szczegółowo opisuje siostrze swoje życie
w Ameryce: że na lunch zjada dwie kanapki i popija je mlekiem,
„uciekł w entomologię” i przybrał na wadze, dzięki czemu zaczął
przypominać otyłego dziewiętnastowiecznego poetę. Wspomina
o Siergieju („biedny, biedny Sierioża”). Kiriłłowi napisał, że poprosi
kuzyna Nikołaja, który wówczas przebywał w Niemczech jako członek amerykańskiej misji wojskowej, by spróbował dowiedzieć się
więcej szczegółów o losie Siergieja3.
Niedługo potem w liście do Edmunda Wilsona podzielił się wiadomościami o rodzinie. Napisał, że Siergiej trafił do „jednego
z najgorszych obozów koncentracyjnych (koło Hamburga) i tam
206

M

U

Z

A

S

A

zginął”. Dodał, jakim wstrząsem była dlań wieść, że brat został
aresztowany za sympatie probrytyjskie. Vladimirowi nie mieściło
się w głowie, że tak „nieszkodliwy, bezczynny, żałosny człowiek,
który spędzał czas, snując się między Quartier Latin a zamkiem
w Austrii, gdzie mieszkał wspólnie z przyjacielem”, mógł zostać
więźniem politycznym4.
Wilson po powrocie z wrzącej od niepokojów Grecji, w której
wkrótce wybuchła wojna domowa, przesłał Nabokovowi wyrazy
ubolewania. „Życie ludzkie – pisał – nie znaczy we współczesnej
Europie nic a nic”. Tylko że pisząc te słowa, miał na myśli wszystkich
uczestników wojny. Był przerażony tym, jak ochoczo jego rodacy
zrównali z ziemią Drezno i „zakasowali nazistów, niszcząc całe japońskie miasta”5.
On też przeżywał wówczas osobisty dramat: był w trakcie rozwodu z trzecią żoną, Mary McCarthy. Do Nabokova już wcześniej dotarły pogłoski o rozpadzie ich trudnego związku. McCarthy trafiła
na pewien czas do szpitala psychiatrycznego, gdzie opowiedziała,
że Wilson ją bił; on zapewniał, że to nieprawda. Nabokov, który
kiedyś przecież ukarał jednego damskiego boksera, oznajmił Wilsonowi, że jest mu „wyjątkowo przykro”, iż nie usłyszał z jego ust
żadnego wyjaśnienia na ten temat6.
Mimo to wzajemna sympatia wydawała się niezniszczalna. Po
rozwodzie Wilsona Nabokov dalej się z nim przyjaźnił, a Wiera, pod
listem od Vladimira napisanym jeszcze przed zakończeniem sądowych batalii, umieściła ciepły dopisek, w którym zapraszała Edmunda do Bostonu. W pewnym momencie Nabokovowie nawet wprowadzili się na tydzień do Wilsona, chcąc uspokoić mieszkającą
u niego na stałe kucharkę, która bała się, by jej nie oskarżono, że jest
„kochanką pracodawcy”7.
Nawet jednak serdeczna przyjaźń nie zatarła różnic w poglądach.
Całe lata po zakończeniu drugiej wojny światowej panowie wciąż
się spierali. Wilson przekonywał, że dość już ludzi zginęło, i był przeciwny skazywaniu nazistowskich przywódców na karę śmierci8. Nabokov uważał, że samobójstwo Hitlera to za mało. Po klęsce Niemców odmawiał okazania im jakiegokolwiek miłosierdzia. Pewnego
razu, przed Bożym Narodzeniem, ze szkoły Dmitriego przyszedł list
207

Z

A

S

A

z prośbą o przyniesienie ubrań, które miały trafić do niemieckich
dzieci. Nabokov w odpowiedzi wystosował pismo, w którym wyłożył swoje stanowisko: choć zasadniczo przychyla się do idei pomocy byłym wrogom, to zanim nie zostaną zaspokojone palące potrzeby dzieci „greckich, czeskich, francuskich, belgijskich, chińskich,
holenderskich, norweskich, rosyjskich i żydowskich”, ani myśli
pomagać dzieciom w Niemczech9.
Przy czym na pewno wiedział, że Niemcy płacili straszliwą cenę
za swoje grzechy. W gazetach pisano o uchodźcach ciągnących na
zachód po klęsce Trzeciej Rzeszy. Komentatorzy donosili, że wojska
radzieckie „obdzierają do naga okupowane kraje”. Tysiące ludzi
próbowało się wydostać z sowieckiej strefy okupacyjnej i odmawiało powrotu do domów. Wielu mieszkańców Europy Wschodniej
z początku mogło zdecydować, czy chce zostać na Zachodzie, czy
wrócić; innym nie dano wyboru. Na mocy porozumień jałtańskich
obywatele radzieccy mieli być repatriowani do ZSRR choćby wbrew
woli. W oddziałach stacjonujących na terenie Niemiec powszechne
były dezercje: żołnierze woleli się ukrywać lub trafić do obozów dla
przesiedleńców, niż wrócić do kraju10.

2

M

U

Kapitan Aleksander Sołżenicyn parł z Armią Czerwoną na Zachód, mijając się z wyzwolonymi radzieckimi jeńcami wojennymi,
którzy zmierzali do kraju. W swojej naiwności nie rozumiał, czemu
tak niechętnie wracają.
Bardziej niepokoiły go sygnały płynące z Moskwy: Stalin zachęcał
walczących żołnierzy, by mścili się na Niemcach w taki sposób, jaki
tylko im się zamarzy. A marzenia, jak się okazało, bywały okrutne11.
W triumfalnym pochodzie przez terytorium Trzeciej Rzeszy Sołżenicyn dotarł aż do Królewca, ponad sto kilometrów na zachód od
przedwojennej granicy Niemiec. Na zdobytych terenach widział
działania trybunału NKWD, akcje odwetowe i co najmniej raz był
obecny przy egzekucji kolaborantów – wydarzeniu zapowiadanym
jako wstęp do prawdziwej zabawy. Odmówił udziału w niej12.
208

M

U

Z

A

S

A

Sołżenicyn, tak samo jak młody Nabokov, wiedział już, że chce
się poświęcić pisarstwu. W 1944 roku udało mu się wysłać żonie
fałszywy paszport i mundur wojskowy; dzięki temu Natalia mogła
przyjechać i towarzyszyć mu na froncie. Przez trzy tygodnie w okopach zajmowała się podobną pracą co Wiera w Massachusetts rok
wcześniej: redagowała brudnopisy męża i toczyła z nim dyskusje
o literaturze rosyjskiej. Miał nadzieję, że żona zostanie z nim już na
stałe, lecz nie wszystko układało się bez zgrzytów. Jedną ze spornych kwestii było na przykład to, że Natalia nie chciała stawać na
baczność, gdy Aleksander wchodził do schronu13.
Na tym etapie wojny w dalszym ciągu był wiernym wyznawcą
rewolucji, lecz stracił wszelki szacunek do Stalina. Nie przejmował
się cenzurą korespondencji i w listach do przyjaciół również służących w armii winę za trudności w kraju stale przypisywał „wąsaczowi” lub posługiwał się innymi przejrzystymi aluzjami14. Żywił przekonanie, że autentyczny zapał rewolucyjny pomoże Związkowi
Radzieckiemu rozwinąć skrzydła i podźwignąć się po stalinowskich
błędach.
Sołżenicyn zaciągnął się do wojska jako zupełny żółtodziób, którego spotykały same upokorzenia. Teraz był innym człowiekiem:
wiedział, co to dyscyplina i przywództwo. Cieszył się powszechnym szacunkiem.
W przededniu ostatecznego marszu na Berlin, gdy wojna była już
praktycznie wygrana, został wezwany do kwatery generała brygady. Stawił się, przekonany, że otrzyma jakieś zadanie specjalne, tymczasem czekali tam na niego agenci kontrwywiadu. Kiedy odebrano
mu rewolwer, zerwano gwiazdę z czapki i odpruto naramienniki,
zrozumiał, że przyszli go aresztować15.

3

Dla Nabokova podczas drugiej wojny światowej okazją, by zaznać prawdziwej walki, było rzucanie palenia. Z biografii Wiery
wiemy, że Vladimir traktował te zmagania autoironicznie: „Będziemy walczyć na wzgórzach. Nigdy się nie poddamy”16. Oprócz
209

M

U

Z

A

S

A

tego zadawał dotkliwe ciosy reputacji innych pisarzy – za cel obierając sobie głównie tych najsłynniejszych i tych nieżyjących.
Przede wszystkim jednak wyżywał się w pisaniu: w twórczości
literackiej i w listach do rozmaitych organizacji, które go zdenerwowały. Wykładał w Wellesley, otrzymywał pieniądze ze stypendium Guggenheima (już drugi rok), łapał nowe okazy łuskoskrzydłych i porządkował kolekcję motyli na Harvardzie. W wolnych
chwilach doglądał synka, pracował z Wierą i flirtował z o połowę od
niego młodszymi kobietami w Wellesley. Gdy mieszkał w Europie,
w sześć lat wydał sześć powieści – Ameryce miał na razie dużo
mniej do pokazania.
Vladimir Nabokov, człowiek, który przeżył dwie wojny i rewolucję, nigdy nie służył w wojsku. Nigdy też, w odróżnieniu od
niektórych członków swojej rodziny, nie znalazł się w sytuacji wyboru między faszyzmem a komunizmem. Nie zdobył orderów, nie
był dla nikogo bohaterem (może tylko dla syna i żony, z którymi
uciekł z Europy). Podczas wojny przejmował się losem tych, którzy próbowali się dostać do Ameryki, i pisał listy polecające dla
znajomych starających się o amerykańskie wizy. Po wojnie kontynuował te działania: zachęcał członków rodziny, którzy utknęli na
Wschodzie, by przenieśli się na Zachód – z dala od zagrożeń, bliżej
wolności.
Ostatnio był trochę bardziej przy pieniądzach dzięki dochodom
z Harvardu, Wellesley i sprzedaży praw do ekranizacji powieści
Camera obscura (pod nowym tytułem Śmiech w ciemności). Regularnie wysyłał paczki z ubraniami i pieniędzmi do Jewgienii Hofeld,
która opiekowała się Rostisławem. Ich też cały czas namawiał do
emigracji17.
Powojenny krajobraz zmieniał się szybko. Niecały rok po podpisaniu kapitulacji Niemiec Winston Churchill podczas przemówienia
w Missouri oznajmił, że od Bałtyku po Adriatyk „nad kontynentem
zapadła żelazna kurtyna”, która jak w pułapce zamknęła miliony
Europejczyków w sowieckiej strefie wpływów18. W kolejnym roku
ogłoszono plan Marshalla, przewidujący zainwestowanie miliardów dolarów w gospodarkę i infrastrukturę Europy, co miało się
przełożyć na ugruntowanie demokracji.
210

M

U

Z

A

S

A

Nabokov dobrze rozumiał, że Sowieci nie będą wcale traktowali
ludności na nowych podległych sobie terenach lepiej niż obywateli
Związku Radzieckiego. I rzeczywiście, wkrótce zabrali się energicznie do umacniania władzy. W styczniu 1947 roku sfałszowano w Polsce wyniki wyborów parlamentarnych. Na Węgrzech, gdy komuniści nie zdobyli większości, przywódców zwycięskich partii zaczęto
zastraszać, aresztować i zsyłać do obozów. Vladimir wciąż szukał
sposobów na ściągnięcie krewnych, którzy zostali Europie – napisał
między innymi list polecający dla swojej siostry Jeleny, gdy ta starała się o pracę w ONZ19.
Pisarz był usposobiony wrogo nie tylko do bolszewików, ale i do
niektórych rosyjskich środowisk emigracyjnych. Wilson przekonał
się, że w kwestii Rosjan jego przyjaciel bywa wybredny. Należało
go było na przykład uprzedzać, jeśli u Wilsona miał gościć artysta
Paweł Czeliczew. Ów malarz, który kiedyś współpracował z Nikołajem Nabokowem, robiąc scenografię do baletów Diagilewa, wcześniej, jeszcze w Paryżu, dzielił pokój z Siergiejem Nabokowem. Wilson, uprzedzając Vladimira o spodziewanej obecności Czeliczewa,
dodał: „Mam nadzieję, że to cię nie odstraszy”20.
Nabokov, który w rozmowach z Wilsonem zawsze bez wahania
wygłaszał swoje opinie na temat Rosji, zaczął też po trochu gromadzić obserwacje i anegdoty o Ameryce. Podczas objazdowego
cyklu wykładów na południu kraju poznał W.E.B. DuBoisa i dowiedział się, że tego eleganckiego „murzyńskiego uczonego i aktywistę” podczas pobytu w Anglii tytułowano stopniem pułkownika,
ponieważ skrót col. w paszporcie przy nazwisku zinterpretowano
jako colonel zamiast jako colored (kolorowy). Mniej zabawne było spotkanie w toalecie w pociągu z pewnym ordynarnym człowiekiem,
który przywiódł Vladimirowi na myśl zapamiętane z dzieciństwa
bojówki reakcjonistów, a podobieństwo stało się jeszcze bardziej
uderzające, gdy mężczyzna zaczął sypać antysemickimi komentarzami21.
Jeśli Nabokov miał jeszcze jakiekolwiek złudzenia, że antysemityzm to europejski relikt, szybko się ich pozbył, i to nie tylko za sprawą owego spotkania w pociągu. Zastanawiając się latem 1945 roku,
czyby nie pojechać do New Hampshire, nauczył się odszyfrowywać
211

M

U

Z

A

S

A

żargon, którym pisano ogłoszenia o domach do wynajęcia. Oprócz
takich eufemizmów jak „nowoczesny komfort” (oznaczający pokój
z ubikacją, lecz bez wanny) zaczął znajdować oczywiste wzmianki,
że właściciele nie życzą sobie żydowskich gości. W liście do Wilsona
kpił, że trzeba będzie zrezygnować z pobytu w miejscach, których
właściciele zastrzegają: „Dla chrześcijańskiej klienteli”22.
Do New Hampshire ostatecznie wybrał się rok później i na własne oczy zobaczył znaki zakazujące wstępu do lokali gościom pochodzenia żydowskiego. Dmitri i Wiera opowiadali później, jak
w pewnej restauracji, zobaczywszy podobną adnotację w karcie
dań, Nabokov zdenerwowany zwrócił się do kierownika: „A co by
było, gdyby przyjechał tu zdezelowanym fordem mały brodaty Jezus Chrystus z matką w czarnej chustce i mówiącą z polskim akcentem?”. Spytał też, czy kelner obsłużyłby młode małżeństwo, które
przywiązałoby przed wejściem osiołka i weszło do środka z niemowlęciem płci męskiej. Te pytania zbiły z tropu obsługę, więc Nabokov wytłumaczył im wszystko przystępniej i wyszedł23.
Na antysemityzm Amerykanów zwrócił uwagę już wcześniej,
czego wyrazem jest opowiadanie Obrazek rodzajowy, 1945. Tylko że
w tym tekście naprawdę nikczemnymi bohaterami są obcokrajowcy: niemiecki doktor i białogwardyjski pułkownik Rosjanin. Amerykańskie panie słuchające odczytu odgrywają rolę entuzjastycznych
idiotek. Dopiero podczas podróży po Stanach Nabokov ujrzał prawdziwe rodzime uprzedzenia.
Od ojca nauczył się, że gdy nietolerancja kiełkuje w ukochanym
kraju, należy ją piętnować. Dostrzegłszy antysemityzm na Nowym
Kontynencie, postanowił przyjrzeć mu się okiem badacza. Rodzaj
uprzedzenia znał doskonale, pozostawało jeszcze poprawne sklasyfikowanie gatunku. Nie spieszył się, zbierał obserwacje i wkrótce
znalazł sposób na to, by wykorzystać całą zgromadzoną wiedzę.

4

Po wojnie członkowie rodziny Nabokova zaczęli podejmować
zajęcia bardziej odpowiednie na czas pokoju, choć w dalszym ciągu
212

że nie dotrzymuje tajemnic. gdzie armia amerykańska zatrudniła ją w charakterze szyfrantki24. a w 1945 roku przez krótki czas był analitykiem w amerykańskiej komisji oceniającej zasadność alianckich nalotów bombowych. ale nie dopatrzyli się w ich życiorysach niczego podejrzanego. mogli na koniec przeczytać. który w 1941 roku dotarł do sekretarza stanu. Co więcej. Sonia Słonim była znana z poglądów antyhitlerowskich. co uwiarygodniło padające w anonimowym liście oskarżenie o oportunizm. Po sześciu miesiącach wewnętrznego śledztwa odkryto telegram. który podczas wojny pracował w Departamencie Sprawiedliwości. ale związała się z nazistowskim propagandzistą. Podobno uważała się za antykomunistkę. oskarżający Sonię o szpiegostwo na rzecz Niemiec. że Sonia to osoba o „wątpliwej moralności”. aczkolwiek jej znajomości były problematyczne. Ciągnął się za nią dawny związek z Junghansem. z którymi współpracowała w Nowym Jorku i Hollywood podczas wojny. Ponieważ wolała mieć stałą posadę. lecz Junghans długo sympatyzował z komunistami. gdzie koordynował negocjacje i pełnił funkcję doradcy do spraw kultury. Sonia Słonim przez dwa lata pracowała w redakcji „La Voix de France”. Jej znajomi zeznali. Z zebranych 213 . ktoś wysłał anonim z litanią zarzutów: że Sonia „pracowała dla kilku zagranicznych rządów JEDNOCZEŚNIE”. wkrótce przeprowadziła się do Wirginii. że „za pieniądze zrobi wszystko”. również były na celowniku FBI z racji komunistycznych sympatii. niektóre osoby. Trwało ono przez ponad rok i – po części wskutek romansu Soni z Junghansem – toczyło się również we Francji i w Niemczech. Nigdy nie znaleziono przeciw Soni żadnych twardych dowodów.M U Z A S A związane z polityką. Wywiad wojskowy zwrócił się do FBI o wszczęcie dochodzenia. że chwaliła się współpracą z francuskim wywiadem. W ramach dochodzenia agenci FBI skontrolowali nawet Vladimira i Wierę. Jeśli agenci nie wysnuliby z tych zarzutów poprawnego wniosku. a potem wykonywała na zlecenie tłumaczenia dla ONZ. Nikołaj Nabokow. Gdy wywiad wojskowy przeprowadzał rutynową kontrolę jej życiorysu. później pojechał do Niemiec. lubi się chwalić i jest sprytną szantażystką.

by ukryć żydowskie pochodzenie25. Na przykład baczną uwagę zwraca się w nich na to. nowej rozgłośni radiowej pod auspicjami Departamentu Stanu. Życie Nikołaja poddano żenującej wiwisekcji. że podczas zimnej wojny inne kryteria decydują o tym. Rekomendacja Wilsona okazała się za słaba w porównaniu z poparciem udzielonym Nikołajowi przez trzykrotnego zdobywcę Nagrody Pulitzera Archibalda MacLeisha. Edmund Wilson napisał przyjacielowi entuzjastyczną rekomendację. chorobie wenerycznej. byłego ambasadora w ZSRR George’a Bohlena oraz George’a Kennana. romanse ze studentkami na kilku amerykańskich uczelniach. analizowali rozpoznanie choroby dwubiegunowej. Zgromadzono na jej temat tyle sprzecznych informacji. Agenci prześledzili je go pobyty w szpitalach psychiatrycznych.M U Z A S A przez FBI dokumentów na jej temat przebija amerykański antysemityzm. Vladimir pomyślnie przeszedł kontrolę życiorysu. kto w otoczeniu Soni jest. Sonia rzuciła pracę w armii i w 1949 roku zatrudniła się w ONZ. Nikołaja zaczęły jednak wkrótce spotykać podobne nieprzyjemności co Sonię Słonim. Zanim śledztwo dobiegło końca. Znów konieczna była kontrola życiorysu i Nikołaj przekonał się boleśnie. Nabokov również wpadł na chwilę w tryby geopolityki (oraz własnej niepewnej sytuacji finansowej): zaczął się starać o posadę kierownika programowego w rosyjskiej redakcji „Głosu Ameryki”. Jeden z informatorów twierdzi – co jest nie tylko nieprawdą. ale po prostu nonsensem – że jej właściwe nazwisko brzmiało „Lewin”. na które okazał się lepszym kandydatem od Vladimira. po ośmiu miesiącach na stanowisku. a na koniec stanowisko przypadło Nikołajowi Nabokowowi (którego zresztą Vladimir poprosił o referencje). konflikty z przyjaciółmi i współpracownikami. W roku 1948. Ostatecznie nie wydano żadnego werdyktu. że jej lojalność stanęła pod znakiem zapytania. a zmieniła je na „Słonim”. uwielbieniu dla Stalina. a kto nie jest Żydem (często zresztą identyfikacja jest nietrafna). który był wówczas wpływowym kierownikiem w Departamencie Stanu26. kto uchodzi za lojalnego wobec USA. człon214 . rozwody. Nie znaleźli potwierdzenia informacji o uzależnieniu od narkotyków. postanowił się ubiegać o inną pracę.

że zna wielu homoseksualistów. Departament Stanu był w rozterce – Nikołaj był wielce pożądaną osobą na stanowisko. to może najlepiej będzie. o które się ubiegał. Zwrócono się o pomoc do eksperta. To oczywiste. czy agent. sumiennie przesłuchiwali jego byłych współpracowników. 215 . że życie seksualne Siergieja rzeczywiście przyniosło wstyd nazwisku Nabokowów. których podejrzewano o homoseksualne skłonności. Po roku śledztwa Kennan napisał do Nikołaja. co też Nikołaj uczynił29. że choć jest zakłopotany reakcją władz. Zapewnił Kennana. Odwiedzili byłego współlokatora Siergieja Nabokowa. Jeden z urzędników zadał mu to pytanie wprost. byłe żony – i wszystkie rozmowy koncentrowały się na tej jednej kwestii. Pawła Czeliczewa. by FBI było całkowicie usatysfakcjonowane. który miał nie byle jakie doświadczenie: przeprowadził ponad pięćset rozmów z kandydatami. ale wciąż nie udało się zyskać całkowitej pewności na temat jego orientacji seksualnej. Nikołaj był przerażony i zirytowany nieustępliwością śledczych. jeśli kompozytor oficjalnie wycofa swoją kandydaturę. współlokatorów. by wypytać go. pracodawców. Siergiejem Nabokowem. Zdobyli informacje o jego paryskiej znajomości z Diagilewem i z innymi osobami. Wedle słów Kennana Nikołaj przyznał. Orzekł. że bardzo mu przykro. by Nikołaj miał się wstydzić28. wiedział. które miały opinię „zboczeńców”. nie on. Może ktoś pomylił go z jego kuzynem. To Siergiej był homoseksualistą.M U Z A S A kostwie we Francuskiej Partii Komunistycznej i staraniach o powrót do ZSRR w latach trzydziestych (informatorzy FBI najwyraźniej notorycznie konfabulowali). Dodał. Jakiś czas później o to samo spytał go George Kennan. który go napisał. że sam Czeliczew był gejem. który akurat organizował tajne amerykańskie operacje za granicą. że agentów FBI w tym zalewie prawdziwych i zmyślonych przewin frapowało tylko jedno: czy Nikołaj Nabokow jest homoseksualistą. co wie o Nikołaju. Podczas lektury raportu trudno zgadnąć. Zdaje się. że Nikołaj jest homoseksualistą27. ale to nie powód. że to jakaś pomyłka. przecież pracował w balecie w Paryżu. ale sprawy chyba nie da się wyjaśnić tak. który istotnie znał się z Diagilewem i Jeanem Cocteau.

który także przemawiał na zjeździe.M U Z A S A Innym członkom rodziny Nabokova poszło łatwiej. trzymał się z daleka od aktywności politycznej. Nawet Nikołaj Nabokow w końcu jakoś sobie poradził. Aktor. że „nikt godzien miana artysty nie może pozostawać neutralny w obliczu współczesnych zmagań”32. w którą angażowało się tylu jego bliskich. Te wydarzenia przyczyniły się do wcielenia w życie planu. Księżna Lena Słonim-Massalska przeprowadziła się do Szwecji. który przygotowywano od miesięcy: ustanowienia Kongresu Wolności Kultury jako stałej instytucji. Nawoływanie do stworzenia demokratycznej przeciwwagi dla radzieckiej ofensywy kulturalnej wydawało się solidnie uzasadnione. A Nikołaj Nabokow został sekretarzem generalnym tego najnowszego narzędzia antykomunistycznej propagandy33. gdzie trwał wewnętrzny konflikt31. Nieprawe godło. opowiada 216 . została odznaczona za działalność we francuskim ruchu oporu. przekonując. a ukończył rok i miesiąc po kapitulacji ostatnich niemieckich oddziałów. gdzie znalazła pracę jako tłumaczka30. wtórował Nikołajowi. była szwagierka Nikołaja i od zawsze wielbicielka twórczości Vladimira. Zinaida Szachowska. gdy bez powodzenia starał się o posadę w „Głosie Ameryki”. które zaczął pisać w połowie wojny. Natomiast polityka zdominowała (choć w karykaturalnej formie) jego pierwszą powieść powstałą w USA. z wyjątkiem tego jednego razu. W czerwcu 1950 roku podczas Kongresu Wolności Kultury w Niemczech ogłosił. Po wojnie relacjonowała procesy w Norymberdze i – tak jak Edmund Wilson – pojechała jako reporterka do Grecji. 5 Vladimir. Dzień przed rozpoczęciem kongresu okupowana przez Sowietów Korea Północna zaatakowała pozostającą pod kontrolą Amerykanów Koreę Południową. zdobywca Oscara i weteran wojenny Robert Montgomery. że trzeba posuwać się naprzód i że „musimy zbudować organizację gotową do walki”.

Wcześniej. że jeśli nie spełni polecenia Ropucha. chce. ani groźbą. nie całkiem kryształowa postać. Ropuch. Historia rozgrywa się w rzeczywistości alternatywnej. stojący na czele rządu. czeka ich rozstrzelanie. za najwyższą wartość uznaje brak wszelkiej indywidualności. w którym żył Nabokov. chodził do szkoły z Ropuchem i przez pięć lat codziennie go bił. Chęć dominacji dyktatora nad filozofem ma głębokie korzenie: dowiadujemy się mimochodem. a zarazem odzwierciedla świat. że oto znów jest dzieckiem i znów może do woli bić i poniżać kolegę z klasy. Rzuca się na Ropucha i zostaje zastrzelony.M U Z A S A o losach niezależnego filozofa Adama Kruga w państwie pod rządami tyrana zwanego Ropuchem. żeby ocalić syna. Filozofia polityczna Ropucha. Tego ojciec nie potrafi już znieść. żeby Krug wsparł jego tyranię i stworzył dla niej intelektualną podbudowę. że nie umieją nawet kompetentnie prześladować. mimo że świat w tym momencie wydaje się iluzją. Krug jednak postradał już zmysły i nie rozumie. oddala się od Kruga i widzimy rzeczywistość z punktu widzenia narratora. ekwilizm. że intelektualiści są „szczęśliwi i dumni”. Dlatego autor lituje się nad nim i obdarza go łaską szaleństwa. Ropuchowi nie udaje się skaptować Kruga ani pochlebstwem. Czarny charakter Nieprawego godła. że Cyncynat zostaje ścięty. by mógł zobaczyć. w wyniku pomyłki syn Kruga zostaje zabity zamiast innego dziecka. Roi sobie. okazuje się po części produktem dziecięcego okrucieństwa głównego bohatera34. autor wtrącił się do powieści w sposób bardziej abstrakcyjny i dał nam większą nadzieję. ale jednocześnie 217 . Tymczasem kolejni znajomi i przyjaciele stają się zakładnikami tyrana i tłumaczą Krugowi. Krug jest gotów na współpracę. co się dzieje. że jest tylko postacią w fabule. łapie po nocach do siatki ćmy. lecz urzędnicy są tak głupi. w Zaproszeniu na egzekucję. Krug otrzymuje zadanie: ma wykazać. komiczny sadysta i homoseksualista. w którym podłość walczy o lepsze z tępotą. mogąc „maszerować wraz z masami”. że Krug. który przypomina Nabokova: tkwiąc w oknie. aresztuje więc filozofa i jego małego syna. z której opowiadana jest historia. Następnie perspektywa. Wydawało się.

lub będzie udawał. lecz przez odmowę przystąpienia do 218 . W ciągu dziewięciu lat pomiędzy Zaproszeniem na egzekucję a Nieprawym godłem na świecie doszło do zbrodni stalinowskich i Holokaustu. Nowo nagrodzone jest dziecię35” – ta scena z kolei przypomina żydowskich imigrantów w tle opowiadania o Wasiliju Szyszkowie36. faszystów i bolszewików. Natomiast narrator Nieprawego godła szczerze przyznaje. kto uwiarygodni to. z którymi przyszło mu się zetknąć. ponieważ strażnicy na posterunkach kwestionują ważność jego przepustki. że konstruując koszmarny świat powieści. którą obdarzył Kruga. że nieśmiertelność. do którego bohater odnosi się nie przez przystąpienie do opozycji. Nieprawe godło zawiera też aluzje do sowieckich łagrów i nazistowskiego upodobania do wybujałej mitologii. Do czego dyktatorowi pokroju Ropucha potrzebny jest Krug? Pewnie do tego samego. Dodaje. której negatywnym bohaterem jest „ukształtowany przez wpływy judeołacińskie Klaudiusz”. Później. Hamlet zostaje przerobiony na sztukę. a ukradzioną przez ojca Hamleta.M U Z A S A zatriumfował nad oprawcami. Wuj Saul chce się widzieć z wujem Samuelem. filisterskich myślicieli i pawianów w rajtarskich butach”. ale niszczy też sztukę. dylemat moralny. kimś. Na początku książki Krug musi kilkukrotnie przeprawiać się z jednego brzegu rzeki na drugi. przynajmniej przez pewien czas – miał być wielkim listkiem figowym. w więzieniu. lecz udaje mu się odzyskać ziemię odziedziczoną po przodkach. Pierwsza amerykańska powieść Nabokova ukazuje problem tyranii jako kwestię osobistą. do czego Lenin i Stalin potrzebowali Gorkiego. Przywodzi to na myśl losy niezliczonych uchodźców. posłużył się fragmentami przemówień Lenina i „kęsami nazistowskiej pseudowydajności”37. co bardzo nadwerężyło wiarę. że naprawdę nie dzieje się nic. co się dzieje. Nabokov w przedmowie do Nieprawego godła wprost odsyła do totalitarnych reżimów. to zaledwie „zabawa słowami”. bohater słyszy współwięźniów uczących się angielskiego: „Moja ciotka dostała wizę. Fortynbras – tu słychać echo oskarżeń rzucanych przez Hitlera – został pozbawiony majątku przez „Shylocków wielkiej finansjery”38. do tych światów „tyranii i tortur. Według Nabokova tyrania nie tylko wypacza światopoglądy.

jakie zagrożenie niesie z sobą Związek Radziecki. Nabokovowskiej ironii. recenzent „The New Republic”. inaczej niż Nabokov. soczystych dialogów. jak i o dwie dekady od niej wcześniejsza powieść My Eugeniusza Zamiatina czy Rok 1984 George’a Orwella opublikowany dwa lata po Nieprawym godle – były 219 . Koestler. uważał. że jest „zdecydowanie czymś więcej niż odgrzewanym Arthurem Koestlerem. swoje opus magnum. jak aktualna była wówczas powieść Nabokova. W czasie drugiej wojny najpierw Francja. mimo że osadzona w fikcyjnej scenerii. była pierwszą książką Nabokova wyraźnie reprezentującą oba te z pozoru przeciwne obozy. pisał o książce z mieszanymi uczuciami: że jest ona oskarżeniem znanych reżimów totalitarnych. odrzucił ideały rewolucyjne i poświęcił się walce z komunizmem. Zarówno niedawna książka Koestlera. kwiecistego języka w połączeniu morderstwem dziecka wypadła niezręcznie. które również ukazywały koszmar państwa totalitarnego. która wedle intencji autora. zwłaszcza w porównaniu z innymi książkami. Koestler. choć decyzję o tym. miała być „żarliwym oskarżeniem dyktatury”. ale chwalił ją za to. zarówno nazistowskiej. hybryda literacko-polityczna. Nieprawe godło ukazało się w momencie. uwięziony przez frankistów i skazany na śmierć za szpiegostwo podczas hiszpańskiej wojny domowej. gdy Amerykanie próbowali zrozumieć.M U Z A S A zbałamuconych – nie zgadza się stanąć w szeregu ani brać udziału w kłamstwie39. Richard Watts. Nieprawe godło. Porównanie do Koestlera dowodzi. Tylko że ta mieszanka żarliwości. niejednokrotnie zmieniał. trzymano go w odosobnieniu w Londynie nawet po tym. że obfituje w zbyteczne popisy stylistyczne w rodzaju zdania długości dwustu jedenastu słów. jak opublikował Ciemność w południe. Jako węgierski Żyd był zmuszony do jeszcze dramatyczniejszych ucieczek niż Nabokov. o którego się miejscami ociera”40. jak i komunistycznej42. Może właśnie dlatego jest też jego najbardziej nierówną powieścią. potem Wielka Brytania więziły go jako obywatela wrogiego państwa. diatrybę przeciw komunistycznej tyranii41. że sztukę można i należy podporządkować ideologii – jego twórczość to literatura w służbie ludzkiej wolności. której konkretnie ideologii służy.

że Nabokov będzie rad. Nabokov stał się podejrzliwy i czasem cierpiały na tym jego relacje z ludźmi. padła ofiarą podejrzeń wskutek nieustannych donosów składanych przez jedną z organizacji zajmujących się tropieniem komunistów w USA. widząc w dobrym zdrowiu tego żydowskiego krytyka. Denuncjacje trwały całymi latami. że Nabokov jest zbyt zakłopotany. Vladimir wyjaśnił później swoje postępowanie w liście do Wilsona: otóż Słonim „dostaje od ludzi Stalina 250 dolarów miesięcznie. by zwolnić wszystkich podejrzanych wykładowców. i jako narracje. żeby mówić otwarcie. Jedna czwarta kadry naukowej w Sarah Lawrence College. bo Wellesley za pracę w wymiarze dziesięciu godzin tygodniowo zaoferował mu trzy tysiące dolarów 220 . o tyle z demaskowaniem szpiegów już tak dobrze sobie nie radził. Sarah Lawrence College nie ugiął się pod naciskami i nie zwolnił krytyka44. w Paryżu. gdzie zeznawał między innymi Słonim. Coraz ostrzejsze oceny szły w parze z narastającym poczuciem kryzysu. Pojawiła się silna presja. która spodziewała się. Miejscami ma się wrażenie.M U Z A S A mocniejsze i jako oskarżenie totalitaryzmu. który sądził. lecz nawet tyle nie jest wart”43. Na przykład w ostatnich miesiącach wojny na jakimś przyjęciu udawał. miał powody do niepokoju o własną sytuację finansową. z którym niegdyś. Nabokov. był w dobrych stosunkach. albo nie całkiem radzi sobie z łączeniem polityki i sztuki. to w liście do Wilsona pisał. przeciwnie – był nastawiony wrogo do Sowietów. że nie zauważył Marka Słonima. że jest „w marnym nastroju”. że świetnie zna źródła i wysokość dochodów Słonima. gdzie Słonim wykładał. O ile Nabokov umiał przejrzeć Stalina. to niezbyt wiele. Mark Słonim nie był donosicielem. Ta niegrzeczność zdziwiła gospodynię. dotyczyły kilku uczelni i ostatecznie zaowocowały przesłuchaniami przed komisją Jennera w Kongresie Stanów Zjednoczonych. swojego dawnego przyjaciela (dalekiego kuzyna Wiery). które zresztą przysporzyły Słonimowi kłopotów. W prawdziwym życiu uważał kwestie polityczne za rzecz pilną i wymagającą działania. Mimo że po wojnie jego antyradziecka postawa nie była już dłużej przeszkodą w zdobyciu posady. Nabokov dał wiarę plotkom.

wiele opowiadań. Jeszcze nie wiedział.Z A S A rocznie45 (nie napisał tego wprost. Nawet z pomysłu. że wkrótce pojawi się rozwiązanie. że ta oferta stanie się jego kartą przetargową i przymusi Wellesley College do podpisania z nim kontraktu na czas nieokreślony. którzy widzieli się w roli obrońców Ameryki przed komunistyczną infiltracją49. którzy uważali. po pewnym czasie zaczęto wzywać na dywanik. czy przedłużą mu kontrakt na następny rok. Ale tak się nie stało. Uniwersytet podzielił się na dwa obozy: tych. napisał dwanaście powieści. wierszy i tekstów krytycznoliterackich. Jeszcze przed końcem wojny. Uniwersytet Cornella potrzebował wykładowcy literatury rosyjskiej i przewodniczący komisji rekrutacyjnej spytał Nabokova. Po ośmiu latach swojej amerykańskiej przygody Nabokov miał podjąć pracę na cały etat – pierwszą od czasu. czy nie byłby zainteresowany47. został wciągnięty w nagonkę na profesorów posądzanych o sympatie prosowieckie. sztuk. a nawet magazyn „Collier ’s” ujawniały nazwiska rzekomych komunistów i ich dobrych znajomych. gdy dwadzieścia sześć lat wcześniej dostał posadę w banku (z której zwolnił się po trzech godzinach)48. postawę jak najbardziej pożądaną podczas wojny. Rada zarządzająca majątkiem uczelni. choć dobiegał pięćdziesiątki. od lat wykładał na prestiżowych uczelniach i publikował w najlepszych amerykańskich czasopismach – a wciąż. by przenieść się do Hollywood i zacząć pisać scenariusze. Był gwiazdą rosyjskiej literatury emigracyjnej. których podejrzewano o cieplejsze uczucia do porewolucyjnej Rosji. 6 M U Uniwersytet Cornella. ale taką sumę właśnie Słonim miał rzekomo dostawać od Sowietów). tak samo jak Sarah Lawrence College. że stoją na straży swobody intelektualnej. gdy ZSRR był sojusznikiem USA. Vladimir miał nadzieję. nowojorska gazeta „World-Telegraph” zamieściła artykuł pod tytułem Cornell się bolszewizuje. musiał się martwić. 221 . i tych. Profesorów. nic nie wyszło46. Katolickie Towarzystwo Informacyjne.

który następnie zgromił bibliotekarzy w Departamencie Stanu za wybór The Memoirs of Hecate County do promowania amerykańskiej kultury za granicą50. której zdaniem rewolucja została zawłaszczona. by sporządzały raporty o obecności agentów komunistycznych na najważniejszych amerykańskich uczelniach. Również Wiera nie okazała współczucia ofiarom McCarthy’ego: przyznawała. Senator demaskował komunistów wszędzie. Vladimir i Wiera nie zabrali głosu w obronie niezależności 222 . trafiły na pierwsze strony gazet. Za jeden z celów obrał książkę Edmunda Wilsona The Memoirs of Hecate County (Pamiętniki z hrabstwa Hekate). Mimo udokumentowanych nadużyć maccartyzmu – nękania. nowojorska policja skonfiskowała na Manhattanie egzemplarze książki. Gdy FBI wydało polecenie swoim komórkom terenowym. które komunizm skutecznie destabilizował – a były to kraje dużo starsze od USA – Nabokovowie zdążyli nabrać przekonania. W roku 1948 ta publiczna debata okazała się dotkliwa dla finansów Wilsona: sąd w Nowym Jorku orzekł. że książka jest nieobyczajna. że bolszewiccy szpiedzy umieliby przekopać tunele do serc i umysłów młodej i naiwnej Ameryki. Twarzą amerykańskiej walki z komunizmem stał się senator Joseph McCarthy. a jego wypowiedzi o szpiegach. zwolnień z pracy. i zakazał jej rozpowszechniania w Bostonie i Los Angeles51. jakie spotkały choćby Wilsona – Nabokov nie kwapił się. którzy przeniknęli do rządu USA. po zawiadomieniu złożonym przez pewne stowarzyszenie stojące na straży moralności.M U Z A S A Nastroje antykomunistyczne grały ważną rolę po różnych stronach sceny politycznej: od skrajnej lewicy. po ksenofobiczne grupki obawiające się inwazji ze strony ONZ i spisku producentów szczepionek. Zresztą nie on pierwszy zobaczył w tej książce zagrożenie polityczne. czarnych list i nadużyć. lecz była daleka od potępiania jego metod52. by publicznie skrytykować senatora. że jest radykałem. W roku 1947 co pikantniejsze jej fragmenty zostały publicznie odczytane na polecenie jednego z kongresmenów. gdzie tylko zdołał ich dostrzec (lub sobie uroić). którą nazwał „prokomunistyczną pornografią”. Po pięciu dekadach przeżytych w trzech krajach. A jakiś czas wcześniej.

Oboje jako dzieci zetknęli się w Petersburgu z agentami ochrany. obwołanego przez McCarthy’ego głównym agentem radzieckim w Ameryce. W 1944 roku wraz z amerykańskim wiceprezydentem odwiedził łagry na Kołymie i obaj wyrażali się z uznaniem o prężnie rozwijających się kopalniach przedsiębiorstwa Dalstroj. Więźniowie. że Wiera i Vladimir nie chcieli potępiać McCarthy’ego. w którym atakowała Owena Lattimore’a. nie rozumieli. czemu Amerykanie dali się tak łatwo nabrać55. w Stanach zdawało się. „Amerykanie mieli odnieść wrażenie. łatwo jednak zrozumieć.M U Z A S A uniwersytetów. przez kilkanaście lat mieszkali w Berlinie. gdzie szczęśliwi górnicy wydobywają złoto – i odnieśli. czemu Wiera była doń tak wrogo usposobiona. później został oczyszczony z zarzutów54. Oskarżono go też o krzywoprzysięstwo. Adam Hochschild w swojej książce The Unquiet Ghost (Niespokojny duch) opisuje. by Lattimore’a uznać za agenta. gdzie roiło się od donosicieli. Sukces Sowietów był całkowity”. że każdy bliższy czy dalszy krewny może mieć powiązania z wywiadem – uważali więc za naturalne. że oto trafili do radosnego rosyjskiego Klondike. Wskutek nagonki Lattimore musiał zrezygnować z funkcji konsultanta w Departamecie Stanu. a więźniów zamknięto w barakach. że zarówno w Waszyngtonie. Na przykład wysłała do „Cornell Daily Sun” list. a Dalstroj był niczym innym jak przybudówką NKWD. Fakt. Zwłaszcza Wiera była przeczulona na punkcie potencjalnych komunistycznych szpiegów. Co więcej. żeby zwiedzający ich nie widzieli. gwałty i wycieńczającą pracę. którzy przebywali w obozach podczas wizyty Lattimore’a. wygląda inaczej. jak i w małej Ithace należy się mieć stale na baczności przed szpiegami i zdrajcami. zaprzyjaźnili się z agentem FBI. Na Uniwersytecie 223 . Kilka lat później zaczęły się ukazywać po angielsku książki byłych więźniów opisujących koszmar Kołymy: głód. znęcanie się. gdzie spędzili trzy dni. jak przed przybyciem Lattimore’a rozebrano wieże strażnicze. któremu powierzono kontrolowanie Uniwersytetu Cornella53. Co prawda nie było podstaw. Na Kołymie znajdowały się jedne z najcięższych radzieckich obozów pracy. gdy wziąć pod uwagę tę amerykańską łatwowierność.

7 M U Z A S A Jeśli chodzi o The Memoirs of Hecate County. że podczas przyjęcia bożonarodzeniowego poznał Michaiła Kałasznikowa. Po prostu przez jeden semestr mieszkali w jednym pokoju. że Nabokov i Kałasznikow byli kiedyś blisko.Cornella mówiono. Mało która przyjaźń zdoła przetrwać taką nierównowagę. za to sceny seksu rzeczywiście wydały mu się odrażające. którą Vladimir ocenił krytycznie. a w szczególności na temat własnego pisarstwa. to Nabokov nie uważał książki za komunistyczną. współlokatora Vladimira z Cambridge. że poglądy przyjaciela coraz bardziej się zawężają. Z biegiem lat był coraz bardziej skłonny zaszufladkować go jako reakcjonistę. 224 . ani komunistę”58. napisał: „Wolałbym raczej za pomocą penisa próbować otworzyć puszkę sardynek”57. w którym Wilson pisał. że Wiera stale nosi przy sobie pistolet na wypadek konfrontacji z komunistami56. robiło się ciasno. a w niszy. w tym wypadku faszystowskiego i antysemickiego głupka. Na samym początku znajomości Wilson charakteryzował Nabokova jako „ani białego Rosjanina. Wilson wciąż uważał Nabokova za jednego ze swych najbliższych przyjaciół. Nabokov z uporem uciekał z szufladki. nic więcej. w której krytyk kiedyś umieścił Vladimira. Nabokov uprzedził też Wilsona. Według Briana Boyda. W kwestiach politycznych Wilson był zdania. że Wilson znalazł następną „zdechłą rybę” z jego przeszłości. która nie wiedzieć czemu błędnie mniema. W styczniu 1947 roku dostał list. żeby o tym spotkaniu nie wspominał Ninie Czawczawadze. mimo że często mieli zupełnie odmienne poglądy na temat literatury w ogóle. za to Wilson pisał o Prawdziwym życiu Sebastiana Knighta z entuzjazmem. biografa pisarza. taką charakterystykę dwuletniej przyjaźni z Kałasznikowem trudno uznać za wiarygodną59. The Memoirs of Hecate County były kolejną książką Wilsona. Pisarz odpowiedział. Odnosząc się do nieapetycznego przeglądu kontaktów nawiązywanych przez głównego bohatera.

Skupił się za to na groteskowej burlesce państwa totalitarnego.M U Z A S A Do listu. szczegółową listę zarzutów. W ocenie Nabokova działalność jego ojca. który stanowiłby element jakiejś zagadki. Mimo całego podziwu dla pisarza Wilson był zdania. W tamtym roku wymieniali się jeszcze uwagami na temat swojej twórczości. że narrator proponuje czytelnikowi grę. Nabokov dołączył egzemplarz sygnalny Nieprawego godła. że demonizując papierowego dyktatora. W 1948 roku Nabokov pisał do Wilsona. Politykujący Nabokov – to do Wilsona zupełnie nie przemawiało. Kafki i Sartre’a. Wcześniej. lecz przyjaciele stopniowo stawali się głusi na to. Nabokov. Te wzajemne krytyki trochę nadszarpnęły przyjaźń. przy lekturze Prawdziwego życia Sebastiana Knighta. który Vladimir umiał tak mistrzowsko opisywać. Wilson skorzystał z okazji. Nabokov już nigdy później nie napisał powieści wprost zaangażowanej politycznie. „Nie najlepiej radzisz sobie z tematami związanymi z polityką i przemianami społecznymi – pisał do Nabokova – bo się nimi nie interesujesz i nigdy nie zadałeś sobie trudu. Nabokov poszedł na łatwiznę i zrobił marny użytek ze swoich czarów. celowo czy nie. Po przeczytaniu powieści sporządził długą. by zrewanżować się za krytykę jego książki. A jednak coś Wilsonowi umknęło: nie zauważył. że uwagi Wilsona były celne. że tu i ówdzie odbywa się tam ten sam taniec. żeby je zrozumieć”60. że jest oburzony porównywaniem rosyjskich liberałów sprzed rewolucji do amerykańskich konfederatów broniących przegranej sprawy po wojnie secesyjnej. że jest o krok od rozwiązania jakiejś łamigłówki ukrytej w fabule. Przy Nieprawym godle nie próbował niczego takiego wytropić – i częściowo słusznie. Wilson cały czas miał silne wrażenie. tym razem nie stworzył przekonującej postaci łotra. kadetów i innych 225 . który krytyk dostrzegł w Sebastianie Knighcie. co ma do powiedzenia druga strona. Nabokov na przykład wyraził się z uznaniem o Wilsonowskich analizach Hemingwaya. trzeba wszakże przyznać. zwłaszcza że polityka została osadzona w świecie oderwanym od tego. w którym tak niepochlebnie wyraził się o Kałasznikowie.

tylko historyczna nostalgia amerykańskiej lewicy. Ponieważ jednak prawdę o obozach głosili głównie ludzie uchodzący za reakcjonistów. że przyjaciel. że należy do użalającej się nad sobą reakcyjnej arystokracji. nie pojmuje tak elementarnych spraw. kto wiedzę o Rosji czerpał z lektury pism Trockiego61. że jego antybolszewickie poglądy podzielały także inne formacje. Chwali się. a także zdziwienie. Nie winił ich za niezrozumienie ówczesnych wydarzeń w Rosji.M U Z A S A stronnictw antybolszewickich była jedyną w dziejach Rosji szansą na demokrację i wolność. Stawianie tych ludzi w jednym szeregu z właścicielami niewolników gotowymi zniszczyć kraj. Nabokov wskazał. ów temat traktowano tak jak teorie spiskowe o zatruwaniu wody pitnej fluorem albo o komunistycznej 226 . cierpliwym wykładem jego poglądów politycznych. Już od ćwierćwiecza gazety pisały o radzieckich łagrach. lecz chciał. List Nabokova jest precyzyjnym. które spadły na Rosję. a jednocześnie miażdżącą krytyką nieustającej sympatii Wilsona dla rosyjskiej rewolucji. że nie można za wiele oczekiwać od kogoś. która nie potrafi spojrzeć ze wstydem na swoją młodzieńczą fascynację „świętym Leninem” i przyznać. obozy stały się dla Zachodu oczywistym elementem krajobrazu za żelazną kurtyną. pisał Nabokov. było niedopuszczalne. że Wilson i jego koledzy raczyli zauważyć falę mordów w ZSRR pod koniec lat trzydziestych. kiedy dawnych kumpli Lenina Stalin stawiał przed sądem i skazywał na śmierć. Ale gdzie byli ci wrażliwi Amerykanie. inteligentny przecież i przenikliwy. po których nikt nie płakał – szczególną uwagę zwrócił na eserowców i Ilję Fondaminskiego. kiedy nie kto inny jak Lenin tworzył cały ten system? Czyżby nie słyszeli jęków torturowanych na Sołowkach i w podziemiach Łubianki w pierwszych latach czerwonego terroru? Nie słyszeli – twierdził Nabokov – gdyż byli zbyt przywiązani do swoich romantycznych poglądów na temat przyczyn rewolucji i jej znaczenia. gniew na Wilsona. żeby było jasne: problemem jest nie historyczna nostalgia rosyjskich emigrantów. Wyraża ból z powodu nieszczęść. I dodał. że dała się omamić. Co do argumentu. żeby zachować swoją pozycję kulturalną i ekonomiczną.

popadał w zapomnienie. Nieznajomość historii Rosji uniemożliwiała zrozumienie jej teraźniejszości. . Jego naród umierał.M U Z A S A infiltracji szkół podstawowych. Nabokov. nikt nie rozumie tych wydarzeń – nawet on sam – były równie dojmujące. że nikt mu nie wierzy. to jednak żal i poczucie beznadziei. że tragedia Holokaustu przyćmiła nieszczęścia Rosji – swego czasu przyłączył się do głosów popierających Stalina w walce z Hitlerem. a on. dalej żył. Lecz choć okoliczności i szczegóły się różniły. Nabokov sam świetnie rozumiał.

wykrzykując: „To jest Puszkin! To Gogol! To Czechow!”. Odkąd w domu nie było syna. kiedy udzielał lekcji i wygłaszał odczyty. wykłady Nabokova powstawały zespołowo. które Nabokov później wtrącał w stosownych momentach. Wiera była zarazem asystentką i profesora. podciągnął się z teorii i udoskonalił metody przekazywania wiedzy. pisała na tablicy. jeszcze zanim zaczął uczyć w Wellesley. które prześladowało go od trzydziestu lat. najwięksi posiadają 228 . Oczywiście. zawołał: „A to jest Tołstoj!”1. W latach. Siedziała obok męża. podawała mu notatki. łącznie z żartami. podniósł roletę i gdy światło dnia zalało pomieszczenie. Autorów można analizować – klarował studentom – jako opowiadaczy historii. gdy Vladimir był chory. jedno po drugim. i magika. tak że gdy przybył na Uniwersytet Cornella. Wspólnie sporządzali scenariusz każdego wykładu. jak pewnego zimowego dnia pan profesor bez słowa wyjaśnienia starannie zaciemnił salę. Co prawda wciąż musiał się martwić o pieniądze – zwłaszcza że Dmitri poszedł do kosztownej szkoły z internatem w New Hampshire – ale widmo nędzy. sprawdzała prace egzaminacyjne. przygotował sobie zawczasu aż sto wykładów. Następnie zaczął zapalać światła. Jeden ze słuchaczy wspominał.Rozdział X 1 A Lolita Długo wyczekiwana kariera nauczyciela akademickiego przynio- M U Z A S sła stabilizację finansową. przynosiła pomoce naukowe. był już gruntownie przygotowany do zajęć. brała zastępstwa. wreszcie zniknęło. jako nauczycieli lub jako czarodziejów. której Nabokov nie miał od roku 1917. Literatura w wydaniu Nabokova była przygodą. Po przyjeździe do Ameryki. na koniec zaś podszedł do okna.

których nikt przedtem nie wyraził. Swoje zajęcia ze studentami obmyślał tak. Genialny autor nie zadowala się powtarzaniem oklepanych prawd i kopiowaniem poręcznych realistycznych detali – przekonywał – tylko układa je w nowe konfiguracje. jeśli książka przetrwa na wieki”3. planetę. że czytanie literatury powinno być ciężką pracą. a czytelnik próbuje znaleźć drogę. uwielbiał taki styl czytania.M U Z A S A wszystkie trzy pierwiastki. iż Gregor Samsa nie zamienił się w karalucha. że w najlepszej prozie „prawdziwe zderzenie zachodzi nie pomiędzy bohaterami. Dostojewski na trzy z minusem. co Nabokov uważał za brednię. Postrzegał literaturę jako przestrzeń. Nabokov kazał uczyć się na pamięć hierarchii pisarzy oraz stopni. dom z Mansfield Park. który obruszył się. Obaj byli uparci. padają sobie w ramiona i „tak objęci pozostają na wieki. naświetlając najdrobniejsze detale tekstu. krajobraz. Nabokov oznajmił studentom. Niestrudzenie odwoływał się do szczegółowej wiedzy historycznej. a może wręcz na dwa z plusem2. Jednym z tematów egzaminacyjnych było użycie spójnika „i” przez Flauberta w Pani Bovary. słysząc. by stworzyć rzeczy. Twierdził. który przypomina korzystanie z mikroskopu. Jane Austen znalazła się w programie wykładów dzięki Edmundowi Wilsonowi. które im postawił. Ten ostatni miał czelność wyobrażać sobie. Idealny rezultat jest wtedy. tylko w chrząszcza posiadającego skrzydła i zdolność latania4. Turgieniew zasłużył na pięć z minusem. biologicznej czy politologicznej. gdy wycieńczony. lecz między autorem a światem”. Na wypadek gdyby słuchacze próbowali rozumować nie po jego myśli. na jaki nikt jeszcze nie wpadł. w której pisarz wymyśla kosmos. a geniusze są przede wszystkim czarodziejami. cały Dublin podczas omawiania Ulissesa. że szczegóły anatomiczne owada w Przemianie Kafki świadczą o tym. że cierpienie uszlachetnia. Obowiązkowymi pomocami naukowymi były mapy i schematy: wagon sypialny w Annie Kareninie. ale 229 . Pisanie powieści Vladimir porównywał do układania diabelnie skomplikowanych problemów szachowych i uważał. by stanowiły śledztwa. że Nabokov jest „uprzedzony w zasadzie do wszystkich pisarek”5. i pisać o nich w sposób. lecz szczęśliwy czytelnik spotyka się z autorem na szczycie wymyślonej góry.

ale beształ przyjaciela za zbyt nachalne socjoekonomiczne zacięcie: „Przyhamuj. Nadal a to krytykowali. Narrator Że gdy raz w Aleppo….M U Z A S A i obaj umieli iść na drobne ustępstwa. mimo wszystko. Owe nieliczne teksty są odbiciem niespokojnych czasów i miejsc. jak korespondencja przerodziła się w zaciętą dysputę o poprawnym akcentowaniu angielskiego słowa automobile8. Nabokov i Wilson. przyhamuj [z ideologizowaniem]. co masz na myśli. była żona krytyka. Wilson podczas rozmowy z FBI w 1951 roku był gotów przyznać. tak to później wyjaśniała: „Edmund popełniał błąd. Jednak wciąż mitologizował początki rewolucji i niezmiennie podziwiał Lenina. darząc sympatią Lenina. że rewolucja zakończyła się porażką. Nabokov wychwalał Wilsonowskie interpretacje Keatsa i Puszkina. gdy mówisz. a to chwalili nawzajem swoją twórczość. na miłość boską” – pisał. nie tracąc do siebie sympatii. Dlatego Wilson. 2 Badania nad motylami i poszukiwanie stałej pracy wykładowcy sprawiły. mimo że nie przepadał za Nieprawym godłem. 230 . ale tylko w ten sposób mógł dalej wierzyć w rosyjską rewolucję”7. i polecał go wydawnictwom. w dalszym ciągu podpowiadał Nabokovowi. w których powstawały. Punktem zapalnym w dalszym ciągu była rosyjska polityka. w innym liście zaś orzekał: „twoje socjologiczne wycieczki są pobieżne i powierzchowne”6. szli razem tą wyboistą drogą. że Nabokov dużo mniej pisał. tuż przed tym. W ciągu ośmiu lat między przybyciem do Ameryki a rozpoczęciem pracy na Uniwersytecie Cornella opublikował jedną powieść i zaledwie garść opowiadań. że nie jestem jednym z Twoich wielbicieli” – pisał Edmund do Vladimira w maju 1950 roku. „Nie wiem. do których gazet warto się zwracać. zwracał uwagę na przenikliwe analizy również w innych jego tekstach. Mary McCarthy. i dokumentują antysemityzm widziany przez Nabokova na każdym kroku. lecz w spornych kwestiach stawali się coraz bardziej kategoryczni i kłótliwi.

rajskiego jabłuszka. czy sprowadzić go do domu i czy nie popełni wcześniej samobójstwa. nawet uważnych. Małżeństwo martwi się o swojego syna i dyskutuje. a skończywszy na śmierci ciotki Róży. czy zabrać go ze szpitala psychiatrycznego. jaki prezent kupić synowi: dziesięć słoiczków z różnymi rodzajami galaretki owocowej – z pigwy. jakie Vladimir i Wiera dawali w prezencie przyjaciołom i niańkom. o których się martwiła”. ojciec z przyjemnością ogląda piękne słoiczki i odczytuje napisy na etykietkach: winogrono. w których są osadzone. mówi o losach rosyjskich Żydów. Przemożny niepokój wszechobecny w tym opowiadaniu zostaje przełamany sceną. gdy rodzina musiała uciekać z Niemiec. Shreyer – być może pierwszy literacki opis negowania Holokaustu. rodzice kupują synowi takie same słoiczki galaretki. jadących wprost do piekła”. rodzice chłopaka doświadczyli po kolei wszystkich tragedii pierwszej połowy stulecia. który miał się stać najbardziej cenionym opowiadaniem Nabokova. a powstał jeszcze przed końcem wojny9. Nabokov celowo łączy magiczne. mirabelka… Wiele detali wplecionych w fabułę tekstu. Wrażliwego chłopaka przytłacza przerażenie groźnym. i po strasznych przejściach zaczął się bać nawet tapety (być może nie bez powodu). w którym wydarzył się Holokaust. Młodzieniec był jeszcze dzieckiem. którą Niemcy zabili „wraz ze wszystkimi. 1945 pokazuje. I tak właśnie wielu czytelników. słyszy rozmowę rosyjskich Żydów o ich „skazanych na zgubę krewnych. Podczas rozmowy o tym. stłoczonych w wagonach. pełnym antysemityzmu światem. je 231 . jak europejski antysemityzm zadomawia się w Ameryce. Poczynając od rewolucji. dzięki czemu jego opowieści funkcjonują – na podstawowym poziomie – niezależnie od czasu i miejsca. Jest to – jak zauważył Maxim D. brzoskwini. Sygnały i symbole.M U Z A S A Rosjanin usiłujący uciec z Francji przed hitlerowską inwazją. Obrazek rodzajowy. lecz nie umieli uchronić syna przed przeczuciem zagłady wyzierającym nawet z chmur i płaszczy. którzy trafili do Ameryki. niezapomniane obrazy i dramatyczne wątki. Przetrwali. Wkrótce jego lęki uniemożliwiły mu normalne życie w społeczeństwie. autor wyłuskał z własnych doświadczeń. gdy małżeństwo zastanawia się. opowiadanie zamieszczone w „New Yorkerze” w maju 1948 roku.

którego porównał do dentysty raz po raz wyrywającego niewłaściwy ząb. Następnie nadział na rożen samego autora. Aleksandrę Tołstoj. czasem wręcz komiczne rezultaty. ukryte opowieści i nie rozumiejąc sprawczej roli historii. Doszedłem do wniosku. których dopatrzył się w jej powieści. Żyda o czarnych brwiach i z pierścionkami na palcach. czy raczej Wilson był zbyt zapatrzony w inne niegodziwości (lub za bardzo przywiązany do własnego sposobu ich ujmowania). Czy wyraził się zbyt enigmatycznie. która pcha bohaterów ku szaleństwu i okrucieństwu10. i Nabokov z uporem pisał o tym w swoich angielskojęzycznych tekstach. że akurat tutaj tak niewiele zrozumiał. ostro skrytykował za akcenty antyżydowskie. przy pracy w apartamencie na Manhattanie13. z rzadka dostrzegając inne. Wilson był przenikliwym. która może pomóc Ci w uporaniu się z tymi problemami”11. Jego recenzja Mdłości Sartre’a dla „The New York Times Book Review” to rzeźnicki majstersztyk. W pierwszym akapicie poćwiartował tłumacza. składający się z sześciuset słów. W okresie spędzonym na Uniwersytecie Cornella pracował nad angielskim przekładem Eugeniu232 . dalekowzrocznym recenzentem. w każdym razie aspekt etyczny twórczości Nabokova całkowicie krytykowi umknął. że po prostu w młodości uległeś modernistycznej koncepcji sztuki dla sztuki i nigdy jej nie przemyślałeś. zmuszając do reinterpretacji pojęcia okrucieństwa. Nabokova drażnił antysemityzm w twórczości innych pisarzy. którą Nabokov poświęcał Żydom. która pomogła jego rodzinie w przyjeździe do Ameryki. że autor przesadził ze strumieniem świadomości. dawała niekiedy dziwne. odkąd doszedł do wniosku. Uwaga. tym bardziej więc zaskakuje. pomijając wszelkie opisy sytuacji społecznej czy środowiska. Niedługo wyślę Ci moją książkę.M U Z A S A interpretuje. które Wilson czytał. Zaczął nawet mieć zastrzeżenia do Ulissesa Joyce’a. „Do dziś nie rozumiem – pisał Edmund Wilson do Nabokova w 1948 roku – jak można pisać o istotach ludzkich. a szczególnie okrutnie obszedł się z fragmentem opisującym kompozytora piosenek. Antysemityzm tak niedawno doprowadził do śmierci milionów ludzi. a „żydowskość [Leopolda Blooma] jest zbyt stereotypowa”12.

Sięgnąwszy do lat przedwojennych spędzonych we Francji i Niemczech. przemierzał Montanę. Przy każdej sposobności łapiąc motyle. Zaczął uważać ten kraj za własny. jako że są dla Eugeniusza Oniegina nieistotne. Arizonę. dziesiątki 233 . nawet gdy Wiera pozostawała ostrożniejsza w kontaktach z miejscowymi i wolała mieć się na baczności. W pewnym momencie zagłębił się w historię legendy o Żydzie wiecznym tułaczu – jak funkcjonowała w czterech krajach w ciągu trzech stuleci. a nawet dalej. 3 M U Z A Po przenosinach na Uniwersytet Cornella Nabokov nie porzucił zwyczaju wakacyjnych wypraw. chłonąc te przestrzenie. zwrócił się ku przeszłości: w 1951 roku wydał autobiografię Conclusive Evidence (Rozstrzygające dowody). Nabokov odmalował cały arystokratyczny entourage swojego idealnego dzieciństwa: chłopi radośnie podrzucający ojca na rękach podczas pobytu w wiejskiej posiadłości. które. do młodości w Rosji. Wyoming. Nowy Meksyk i Kolorado. Alabamę. skonstruował opowieść złożoną z rozdziałów. biżuteria matki wyjmowana ze skrytki. Na razie jednak. które mu się podobały. Utah. Minnesotę. by dzieci mogły się nią pobawić.S A sza Oniegina i komentarzami do poematu. a Wiera prowadziła ich czarnego oldsmobile’a rocznik 1946 ku zachodzącemu słońcu. Ontario. Ukazawszy rolę tej opowieści w chrześcijańskiej propagandzie i przytoczywszy z detalami jej siedemnaście wariantów. Mimo to hasła związane z Żydem wiecznym tułaczem znalazły się w indeksie do Nabokovowskiego komentarza i zostały połączone żartobliwie absurdalnymi odsyłaczami z hasłem „bliny”14. choć nadał im kolejność chronologiczną. sam uznaje. Jechał jako pasażer. żeglowały samotnie do własnych zawiłych przestrzeni czasowych. Bezkresne amerykańskie pejzaże Vladimir skrzętnie kolekcjonował i później utrwalił w kolejnej powieści. Oregon. Oprócz nowych gatunków łuskoskrzydłych Vladimir odkrył w USA wiele innych rzeczy. że „nie ma potrzeby wgłębiać się” w większość z nich.

zadufana. Jednak rozdział o guwernantce jest także przykładem odwrócenia hierarchii ważnego i nieważnego – to zasadniczy element techniki pisarskiej Nabokova. śliczna i zgrabna mademoiselle na fotografii z młodości. piękna francuszczyzna. gdy Nabokov wyjawia. Czasem wręcz cała opowieść jest zupełnie o czym innym. został napisany po francusku we Francji.M U Z A S A służących. Mademoiselle przez cały czas wydaje się bezradna wobec intryg swojego wychowanka. Większość rozdziałów powstała jako samodzielne teksty zamieszczane w „New Yorkerze”. Taka wolta stopniowo stawała się popisową sztuczką pisarza. Jej dłonie pokryte są brązowymi plamkami. tak żeby nic nie było tym. korowód prywatnych nauczycieli. Taka geneza książki wyjaśnia. że guwernantka traktowała go o wiele przyzwoiciej niż on ją. a tyle ważniejszych być może osób zostało na marginesie. obnażającym bezwzględność narratora i skwapliwą współpracę czytelnika16. wielomilionowy spadek. Jeden. Lecz tu i tam pojawiają się drobne udoskonalenia: cicha wzmianka o zawodzie miłosnym. opowiadający o guwernantce małego Nabokova. w ostatniej chwili podważa jednym zdaniem. jest gruba. niż się zdaje. aż w punkcie kulminacyjnym następuje całkowite odwrócenie. zanim Nabokov zaczął się starać o wyjazd do Ameryki15. gdy przed234 . Struktura. Po tylu stronach naśmiewania się z mademoiselle na koniec składa hołd „olśniewającemu oszustwu”. Na przykład na końcu rozdziału poświęconego mademoiselle Miauton Nabokov pisze o dojmującej stracie po śmierci ojca i przyznaje. ciągnąca się w nieskończoność wnikliwa obserwacja albo wysublimowane piękno – to wszystko Nabokov nagle. mademoiselle Cécile Miauton. co dotąd powiedziano. nadającym nowy sens wszystkiemu. Nabokov uwielbiał gmatwać fabułę. egotyczna. że nauczył się rozpoznawać cierpienie „dopiero wtedy. czemu mademoiselle poświęcono cały rozdział. który przepadł po rewolucji. że przecież nic się nie stało. czym się z początku wydawało bohaterom i czytelnikom. letnie zauroczenie pewną Francuzką na Riwierze. przecież Wołodia był grzeczny. obrażalska i melodramatyczna – łatwy cel szyderstwa. za pomocą którego próbowała udawać.

a jedynie udając lekarza. zapakowali z powrotem. którą dobrze opanowali. W. Gdy chłopcy uciekają pociągiem z Piotrogrodu. Takie małe stracone złudzenia „przybierały u niej rozmiary wielkiego nieszczęścia”18. odważna postawa ojca Nabokova wobec pogromu w Kiszyniowie i podczas procesu Mendla Bejlisa. że to generał.M U Z A S A mioty oraz istoty najbardziej przeze mnie kochane w bezpiecznym świecie dzieciństwa obróciły się w proch albo zniknęły od strzału w serce”17. Nabokov zdaje się świetnie wiedzieć. pokazywał mu sztuczki z zapałkami. Lecz konstrukcję Conclusive Evidence tworzą żywoty i chwile. bo zbliża się prawdziwa katastrofa. które za pomocą niedomówień opowiadają historię rewolucji w Rosji. gdy cała rodzina już się przedostała na południe. które przesądziły o upadku Rosji. Należne miejsce otrzymuje zaangażowanie W. to wręcz fundament jego sztuki. że powracający motyw zapałek. Okazuje się. uciekając z Piotrogrodu w przebraniu chłopa. że Siergiej tak świetnie gra chorego na tyfus.D. że historia jego rodziny to historia jego kraju. Nabokov twierdzi. przy oficjalnym otwieraniu paczek udali zaskoczenie – lecz nie zdołali oszukać matki. Tylko dzięki temu. który niegdyś siedząc z Wołodią na kanapie w salonie przy ulicy Morskiej. który spaja tematycznie elementy historii. lecz tematem książki jest także oszustwo jako narzędzie przetrwania.D. jak w dzieciństwie razem z Siergiejem otworzyli przed świętami prezenty gwiazdkowe. że już wcześniej widzieli prezenty. Uważny czytelnik zwróci uwagę na klęskę w wojnie japońskiej w 1904 roku i na inne wydarzenia. udaje się utrzymać na dystans żołdactwo próbujące wtargnąć do przedziału19. a później. Oszustwo jednakże nie jest jedynym tematem książki. Nabokov opisuje. ich bezpieczeństwo zależy właśnie od umiejętności oszukiwania. 235 . która zaraz domyśliła się. Obejrzeli je. prosi ojca Nabokova o ogień. później aresztowanie i uwięzienie. Conclusive Evidence przedstawia iluzję jako sztukę pozwalającą ludziom traktować innych miłosiernie. Jakiś czas później. Pewien człowiek. Nabokowa w obrady pierwszej Dumy. wcale nie ukrywając prawdziwego nazwiska. Nabokow mieszka na Krymie.

pisarza Władysława Chodasiewicza. Nie bacząc na owe detale z arystokratycznej młodości pisarza. Conclusive Evidence nie zjednało Nabokovowi sympatii rosyjskiej emigracji. który stał się głosem Rosji i nie uległ Sowietom? Iwan Bunin.M U Z A S A W autobiografii znalazło się więcej odniesień do historii. W opowieści znalazło się więcej wzmianek i aluzji na temat katastrofy – jak kolumnada soboru Świętego Izaaka. czy dzieci w 1905 roku zestrzeliwane z drzew rosnących przed świątynią – jednak Nabokov dopiero się przymierzał do wykonania zwrotu ku najbardziej gorzkim momentom historii. nie podsunął podpowiedzi na temat tajemniczego tytułu. że chodzi o jakieś dowody przeciwko bolszewikom21. Nabokov. Czy ta książka. by podsycić przygasły płomień przyjaźni. Wilson uznał Conclusive Evidence za „cudowne dzieło”. człowieka. napisał niewiele – poświęcił im zaledwie około trzech procent tekstu. aczkolwiek był skonfundowany tytułem. naprawdę wyszła spod pióra geniusza swojego pokolenia. Jakież to dowody przedstawił Nabokov? Na podstawie ich dziesięcioletniej znajomości Wilson założył. choć coraz słabiej się wzajemnie rozumieli. a korespondencja trwała jeszcze przez pięć lat – wymieniali się wieściami z życia rodzinnego i pomysłami. Wraz z początkiem leninowskiego „reżimu opartego na rozlewie krwi. surowo skrytykował „koronę carów” umieszczoną na okładce nad nazwiskiem Nabokova i „łgarstwa”. Nabokov ubolewa nad losem swojego nauczyciela – dyrektora wiejskiej szkoły i radykała – który został stracony wraz z „członkami Partii Socjalistów-Rewolucjonistów”20. w jaki sposób potraktowali jego przyjaciela. które zostawił za sobą. Drobne uprzejmości wystarczyły. w której pierwsze dwa miejsca zajmują zbawienie i stosunki towarzyskie. łagrach i zakładnikach” kończy się pewna epoka. pełna opowieści o luksusie i dziecinnej skłonności do przesady. i nie jest to miłe trzy procent: wyśmiał hierarchię wartości tych ludzi. urażony poświęconym mu fragmentem. których literacki rywal dopuścił się na temat 236 . niż widać na pierwszy rzut oka. która była „polerowana przez niewolników”. pławiąc się w pochwałach Wilsona i przyznając. napiętnował to. wśród których spędził niemal dwadzieścia lat. że mimo woli sprawiły mu przyjemność. O wygnańcach z Rosji.

żeby ich wyprowadził. Nabokov. na peronie w Mińsku i aż do samej Moskwy. Sołżenicyn niósł aktówkę.noblisty22. rzecz jasna. przecież miał się za dobrego obywatela ZSRR. że ten człowiek jest już dla nich stracony. Agenci taszczyli walizy pełne łupów zrabowanych Niemcom. Na Łubiance mieściła się siedziba tajnej policji od czasu rewolucji. przez ruiny Brodnicy i Białegostoku. oddali aresztantowi mapę. aby nikt nie miał wątpliwości. którzy go aresztowali: zgubili drogę i omal nie wpadli w ręce wroga. by wątpić w wierność Vladimira Nabokova wobec ojczyzny. Według starego dowcipu był to najwyższy gmach w Moskwie – z jego piwnic widać było Syberię. 237 . nadal miał wielu rosyjskich przyjaciół. Wiara Sołżenicyna w system pozostała niezachwiana nawet w obliczu oczywistej niekompetencji tych. Dopiero gdy wokół zaczęły wybuchać szrapnele. miejsca. przejechali się w dół i w górę schodami ruchomymi. że w jakimś sensie przestał być prawdziwym Rosjaninem. Część drogi pokonali zapierającym dech moskiewskim metrem. Bez szemrania doprowadził siebie i swoją eskortę pod drzwi więzienia na Łubiance. gdzie posłużył za przewodnika oszołomionym funkcjonariuszom kontrwywiadu (nigdy jeszcze nie byli w stolicy). oryginalny duży zegar na fasadzie z żółtej cegły zachowano. kto tu zarządza dniami i godzinami. jak i wewnątrz. a w niej dziennik i rękopisy swych utworów. którego zła sława od czterech dekad nie dawała Nabokovowi spokoju23. Po aresztowaniu był przekonany. kiedy to Czeka przejęła pięciopiętrowy budynek o inkrustowanych parkietach i jasnozielonych ścianach wykładanych pluszem. Pewne przeróbki nadały budowli surowy charakter zarówno na zewnątrz. Zachowywał się karnie w ciągu całej podróży z Niemiec przez Polskę. A 4 M U Z A S W więziennej celi w Moskwie Aleksander Sołżenicyn też zyskał powody. że zaszła pomyłka. lecz społeczność emigrantów była coraz silniej przekonana.

za której dotknięciem wszystko zmieniało się w działalność kontrrewolucyjną. którą mu skonfiskowano. jak można z własnej woli iść na wojnę przeciwko swojemu krajowi. które udałoby się zidentyfikować. prawnik o demokratycznych poglądach i więzienny kapuś udzielili mu pierwszych lekcji na temat podziemnego świata. doświadczył rewizji wszystkich otworów ciała. później trafił do celi zbiorowej. zszedłszy do podziemi sowieckiego wymiaru sprawiedliwości. pozbawiania snu i przesłuchań. że jego misją jest restauracja monarchii i w roku 1953 zostanie ogłoszony nowym carem. Ałdanowa i Nabokova. Niestety w anegdotkach i historiach wojennych. a która zawierała jego skarbnicę opowiadań i materiały do wykorzystania później. które spisał. pięknu szlachetnych brwi i przykurzonym anegdotom. Jurij podczas pobytu w Niemczech podróżował i czytał książki rosyjskich emigrantów. Nie odnotowali najważniejszych wydarzeń. O uprawianie propagandy i założenie organizacji antyradzieckiej oskarżono go na podstawie artykułu 58. To narażało na niebezpieczeństwo wszystkie osoby. że uchodźcy piszą o „krwi wypływającej z ran Rosji”. Jeden niewinny wizjoner wierzył. nie mogło ocalić Rosji. oficer Armii Czerwonej. co napisali. które zaszły w ich życiu. jak uchronić przed aresztem żonę i przyjaciół. Wzięty do niewoli przez Niemców. Zadziwiła go ta literatura. magicznej różdżki. Dla Sołżenicyna równie osobliwą postacią był niejaki Jurij. zachodom słońca. Jako nowo nawrócony antykomunista wstąpił do armii niemieckiej i znów ruszył na front. by walczyć z Sowietami. jak gdyby w Rosji nie zdarzyła się rewolucja albo jakby była ona zbyt złożona. Stary bolszewik. Nie obchodził ich los rodaków. pojawiały się prawdziwe nazwiska.M U Z A S A Sołżenicyn. między innymi Bunina. Jurij nie był tym zachwycony: „I czemuż to poświęcili swoją niewyobrażalnie cenną wolność? Kobiecemu ciału. Gorączkowo się zastanawiał. żeby ją próbować zrozumieć”25. Współwięźniów przybywało. że nie. Sołżenicyn nie pojmował. spędził dwa lata w oflagu i z czasem stał się przeciwnikiem Związku Radzieckiego. Martwił go też los walizeczki pełnej papierów. ekstazie. Piszą tak. a okazało się. w którym się znalazł24. Wcześniej sądził. 238 . Początkowo przebywał w izolatce. Nic z tego.

że stanie się mimowolnym świadkiem oskarżenia osób. Sołżenicyna skazano na osiem lat łagru. Trzy lata spędził we względnie znośnych warunkach: w szaraszce. Sołżenicynowi przestało grozić. sama myśl o pisaniu mogła okazać się niebezpieczna.M U Z A S A Sołżenicyn już od jakiegoś czasu zastanawiał się. by wyrazić swój gniew i żal wobec tych. Nie chciał. zawierające prawdziwe historie i nazwiska. W zadymionym piekle odlewni nauczył się. żeby jego twórczość ucierpiała z powodu ich obojętności. Swoją opowieść bez reszty poświęci historii: rewolucji. Zrobił sobie łyżkę z aluminium. w której badano właściwości akustyczne ludzkiego głosu. że Sołżenicyn ułożył i zapamiętał poemat epicki dwa razy dłuższy od Eugeniusza Oniegina28. Dzięki różańcowi z wysuszonych kulek chleba nawleczonych na sznurek zapamiętał tysiąc 239 . Niestety. Jego imponująca pamięć zadziwiała innych więźniów – jeden z nich wspominał. którzy opuścili Rosję. w piecu spłonęły również materiały do jego epickiej powieści rosyjskiej26. Szczęśliwie dla tych ludzi po czterech miesiącach od rozpoczęcia przesłuchań wszystkie notatki spłonęły w piecu Łubianki i wyleciały przez najwyższy komin więzienia jak „czarne motyle sadzy”. i nosił ją schowaną w bucie. Powieść. Marzył o tym. żeby wrócić do pisania. Tworzył więc wyłącznie we własnej głowie. co wobec tego on sam mógłby zrobić. jak samemu o siebie zadbać. Przez pozostałe pięć lat pracował przy wyrębie lasu. Wyrok odbył w całości. ba. tysiącom. co poszło nie tak. która ogarnie to wszystko. Chciał napisać powieść. której fragmenty spoczywały w jego walizeczce niczym bomba. milionom swoich rodaków i pięknej przegranej sprawie. w co wierzył27. Pisanie było zabronione. i z wolna zaczął wątpić niemal we wszystko. placówce naukowej. żeby nie musieć jeść rękami. Na zawsze zapamiętał oskarżycielskie wypowiedzi Jurija na temat Nabokova i innych emigrantów i pewnego dnia miał użyć słów byłego współwięźnia. równie dobrze mogły doprowadzić do aresztowania i skazania wielu jego znajomych. Nie miał zamiaru unikać pisania wprost o rewolucji i Rosjanach. Ale materiały do niej. zabiegał o lepszą pryczę. zdobywał upragnione papierosy. wydobywał glinę. których opowieści spisał.

jak to tylko możliwe29. z początku zatytułowana Królestwo nad morzem. Oprócz tego Nabokov zgłębił aktualną wiedzę naukową z zakresu teorii dotyczących rozwoju płciowego dziewczynek31. Pierwsza jego powieść z lat pięćdziesiątych jest tak nierosyjska. jak się okazało. któremu niepohamowane pragnienie kontaktów seksualnych z dziećmi zrujnowało życie. które padały ofiarami uprowadzeń i gwałtów – do jednej z tych historii Nabokov wprost nawiązuje w Lolicie. a także zgłębił temat wiecznej miłości z punktu widzenia pedofila. W liście do Pascala Coviciego z wydawnictwa Viking Press Vladimir pisał. Dyskutował z Wilsonem o pamiętnikach pewnego Ukraińca. miał obsesję na punkcie przedwcześnie rozwiniętych nastolatek. Fabuła. Tym razem autor stworzył własną Amerykę widzianą oczyma cudzoziemca. Pewien wykładowca z Uniwersytetu Stanforda. a nawet na obserwacji kończyn koleżanek szkolnych Dmitriego. Zbieranie materiału polegało również na podsłuchiwaniu uczennic w autobusach. Czerpał inspirację z wielu źródeł. rozgrywa się w całkiem innej scenerii niż opowiadanie będące pierwszą przymiarką Nabokova do motywu dorosłego mężczyzny molestującego dziecko. który bardzo niemoralnie zakochuje się w trzynastoletniej pasierbicy”30. zdaniem Wiery) zapewne 240 . Nie chciał wydawać książki pod własnym nazwiskiem. W ten sposób nanizał na jedną nić historię Rosji i Rosjan. świadom. że swój najnowszy utwór poświęci „problemom bardzo moralnego pana w średnim wieku. To osobliwe jednozdaniowe streszczenie oczywiście w najmniejszym stopniu nie daje wyobrażenia o książce. że w najnowszej książce odniesie się do historii Rosji. Czytał artykuły prasowe o dziewczynkach. którzy jeszcze liczyli.dwieście linijek wiersza: każdemu paciorkowi przyporządkowywał fragment tekstu. że czytelnicy (zwłaszcza amerykańscy. 5 M U Z A S A Nabokov sprawił zawód tym emigrantom.

zabiera ją w podróż przez olśniewające. zawikłana rzecz – pisał – nie ma w literaturze precedensu”33. potem próbuje ją pieścić. Wreszcie powieść o nimfetce była gotowa. zadurzony w Lolicie. która zapoczątkowała jego obsesję na punkcie dziewczynek. i która z czasem wypiera ją z jego pamięci. zatrzymują się w tych samych motelach i zajazdach. podczas których poznała nastoletniego Humberta. że zmaganiom z tekstem towarzyszą jak najgorsze przeczucia. Pewnego dnia Humbertowi wpada w oko Lolita. Na następne dwa lata Humbert czyni sobie z niej seksualną zakładniczkę. zanim Wiera go powstrzymała. żeby być bliżej obiektu swojego zauroczenia. że dziewczynka akurat wyjechała na letni obóz. iskra. postanawia wprowadzić się do jej domu jako sublokator. Anabela. dwunastolatka. Okazuje się. tym razem. W pierwszym roku w Ithace trudności i niepokoje towarzyszące powstawaniu powieści doprowadziły do tego. Wtedy Lolita się budzi i ku jego osłupieniu przyjmuje awanse. Anabelę Leigh. „Ta wspaniała. rozwiedzionego i owładniętego pożądaniem do dziewczynek. zacisnąwszy zęby.M U Z A S A utożsamią narratora z autorem. był bliski kapitulacji. Główny bohater. W liście do Katharine White z „New Yorkera” pisze. która przypomina mu jego ukochaną z dzieciństwa. że pewnego razu rozpalił ogień w blaszanym pojemniku na śmieci za domem i zdążył spalić część papierów. Humbert żeni się z Charlottą. który przeżył „ostre wyczerpanie nerwowe” z powodu napięcia podczas pisania Nieprawego godła. wracał do pracy. Trudno byłoby się temu dziwić. zapewniające anonimowość Stany Zjednoczone. Kilka tygodni później Charlotta ginie potrącona przez samochód i Humbert zostaje jedynym opiekunem pasierbicy. Autor. matką Lolity. Aby uniknąć wścibskich spojrzeń. Wielokrotnie chciał zniszczyć książkę i za każdym razem. Lolita to osadzona w powojennej Nowej Anglii historia Humberta Humberta. Europejczyka w średnim wieku. aż wreszcie udaje jej 241 . które Vladimir i Wiera znali dobrze z własnych podróży po kraju. cztery miesiące po tych wakacjach. pracując nad historią nimfetki i jej tyrana. Humbert wciela w życie swój plan: najpierw podaje dziewczynce tabletki nasenne. zmarła na tyfus w roku 1923. skoro Nabokov w dwóch poprzednich anglojęzycznych powieściach sam z upodobaniem podsuwał taką interpretację32.

która jednak odpowiedziała. jaka jest. nadszedł czas. choć już wyrosła i przestała być nimfetką – dlatego chce skłonić ją do powrotu i zemścić się na rywalu. który od jakiegoś czasu ich śledził. że żaden fragment raczej nie nadaje się do publikacji na łamach magazynu. Łagry nauczyły go o Związku Radzieckim więcej niż przedtem dwadzieścia sześć lat życia w tym państwie. który ma być opublikowany dopiero po jej śmierci. jedynie z krótką przerwą na napisanie wiersza do kampanii reklamowej kremu do golenia (tekst nie został wykorzystany). Jednak biorąc pod uwagę szczegółowe opisy fantazji Humberta i sceny. Wówczas Wiera zastrzegła. że Lolita to najlepsza rzecz. pisze pean na cześć ukochanej. a później dociera doń. jaką dotychczas napisał po angielsku. i ukończył pisanie w grudniu 1953 roku. Nabokov pracował nad książką niemal bez wytchnienia. Podróżował pociągami w towarzystwie innych więźniów. Tymczasem wycięto mu nowotwór złośliwy. Powrócił do chrześcijaństwa. 242 . że ją kocha taką. by Ameryka ją ujrzała. Miał zakaz zbliżania się do Moskwy. uświadamia sobie. którego zalążek nosił w sobie od dzieciństwa. Aleksander Sołżenicyn skończył odbywanie wyroku. w których bohater je zrealizuje. Nabokovowie zobowiązali się. żeby White nikomu nie pokazywała maszynopisu albo przynajmniej nie zdradzała. Nabokov zdawał sobie sprawę. wciąż ubrany w sfatygowany szynel jeszcze z wojny. Narrator odnajduje owego osobnika i go zabija.U Z A S A się uciec z tajemniczym człowiekiem. czy arcydzieło kiedykolwiek trafi do druku. 6 M Zanim Nabokov ukończył książkę o skrzywdzonej dziewczynce i jej elokwentnym krzywdzicielu. oskarżony o morderstwo. Siedząc w celi. kto jest autorem34. wziął udział w strajku więźniów i zostawiła go żona35. że zrujnował Lolicie dzieciństwo. potem przemieszczał się piechotą. Wiera wysłała więc książkę do Katharine White. że najpierw pokażą nowe dzieło redaktorom „New Yorkera”. zastanawiał się. W lutym 1953 roku wyszedł na wolność i znalazł się na wiecznym wygnaniu.

niejaki Władimir Władimirowicz. Przedmioty martwe uwodzą go i zdradzają. zakazuje mu zbliżać się do pralki. Jego rodzice zmarli na tyfus w roku 1917. Patrzył na cienie koni uwiązanych nieopodal. zachwycony i wolny36. W wyniku komicznego nieporozumienia na statku ktoś opacznie zinterpretował jego niewinne dywagacje o anarchii i biedny Pnin w chwili przybycia do Ameryki trafił do aresztu na Ellis Island. Profesor Timofiej Pnin to nieporadny rosyjski uchodźca. a Nabokov już od dawna pracował nad nową powieścią. Bohater jest asystentem na fikcyjnym Uniwersytecie Waindell. u której Pnin wynajmuje pokój. którego przerasta codzienność. rozdział po rozdziale. odsłaniać czytelnikom „New Yorkera”. przez co najważniejsze sceny z książki pozostają nieoczywiste37. a gospodyni. kryje się głęboki smutek. Jego ekspres do kawy wybucha. by zająć miejsce Pnina na uczelni. smród i śmierć”). wciąż nie mogąc uwierzyć we własne szczęście. Uzurpator. Sołżenicynowi nie chciało się spać. lecz największą stratą była śmierć 243 . W połowie książki do miasta przybywa inny profesor.S 7 A Wreszcie jakiś kierowca ciężarówki podwiózł Sołżenicyna do kazachstańskiej wioski Kok-Terek. jest także narratorem powieści i uderzająco przypomina Nabokova. w której znalazł się dwa dni przed śmiercią Stalina. odkąd próbował uprać w niej buty. Pierwszej nocy nowo przybyli zesłańcy spali na podwórzu komisariatu. Nie radzi sobie z angielskim. Kwestionuje niektóre pojawiające się wcześniej szczegóły biografii bohatera. Pod wysiłkami Pnina. M U Z A Potencjalni wydawcy czytali o nocnych wizjach Humberta Humberta („jeden wielki syf. która nie narażała go na ingerencję cenzorów i którą zresztą zaczął już. Dał spokój cierpieniom torturowanej nimfetki i wymyślił krótszą. Do rana spacerował pod gwiazdami. dla którego najprostsza sprawa jest przeszkodą nie do przeskoczenia. słuchał ryczenia osłów. prostszą historię. brud.

M U Z A Na podstawowym poziomie książka wydaje się klasyczną satyrą na świat akademicki. czy spłonęła żywcem. krążyła po Odessie kilkadziesiąt lat wcześniej. i już wtedy nie była śmieszna. znów i znów38. a potem ona umiera. Katharine White zgodziła się opublikować kilka rozdziałów powieści. w czasach jego młodości. czyli Rosją. jednak w głębszych warstwach Nabokov kieruje naszą uwagę na los Żydów w Europie podczas drugiej wojny światowej i w Ameryce. by „New Yorker” chciał ją zamieścić. Sam Pnin zamierza poprowadzić kiedyś cykl wykładów o tyranii. czy została zagazowana. Miry Biełoczkin. która zginęła w Buchenwaldzie. jak ją całował. ale na próżno. w którym jest mowa o śmierci Miry Biełoczkin – a zatem stanowiącego samo serce 244 . i dręczą go w kółko te same pytania: czy zarażono ją tężcem. żydowskiej dziewczyny. Jest tam żydowskie małżeństwo.S A jego pierwszej miłości. Pnin podczas rozmowy ze śledczym w Waszyngtonie próbuje wydobyć jakiekolwiek informacje na temat jej ostatnich dni. lecz nie przyjęła rozdziału piątego. Podczas przyjęcia ów profesor opowiada antysemicką anegdotkę na temat pewnej kobiety. w jaki sposób Mira mogła umrzeć. co Pnin kwituje stwierdzeniem. że historyjka jest zmyślona. łączy je z „innym domem kaźni”. sądząc. Wbrew deklaracjom Nabokova. że będzie na nim pewnien konserwatywny profesor. że idzie pod prysznic? Pnin nie umie o niej nie myśleć. zawierający cały rejestr okrucieństw: od cara Mikołaja I przez kolonie afrykańskie aż po rzezie Ormian. „Dzieje człowieka to dzieje cierpienia!” – twierdzi39. A jednak i ta z pozoru grzeczna książka ma pewne zadry: o ile Lolita była zbyt niepokojąca. które odrzuca zaproszenie na przyjęcie. inni za zbyt upolitycznione. jest on nieodparcie sympatyczny i wywołał nieporównanie mniej kontrowersji niż Humbert. Gdy narrator mówi o Niemczech. o tyle przygody Pnina jedni uważali za zbyt gładkie. czy wstrzyknięto jej fenol. że starał się przedstawić Timofieja Pnina jako groteskową postać. gdy się dowiaduje. Wspomina. Wciąż na nowo sam sobie usiłuje zakazać rozmyślań o tym.

albo gdyby Lolita była starsza. Wyjaśniła. że wydawcy mieli obiekcje: w odróżnieniu od świątobliwego. sprawiają. gdyby tylko wszystkie poczynania Humberta Humberta odbywały się za ścianą. W lutym 1954 roku maszynopis odrzuciło Viking Press. a komizm i niejasne współczucie. Jego skomplikowane racjonalizacje przeplatają się ze szczerością i z krępującymi eufemizmami („berło mojej namiętności”. a od ukończenia książki do publikacji minęło półtora roku. Nic zresztą dziwnego. nawet rowerem”42. lecz po zapoznaniu się z gotowym maszynopisem uzależnił publikację od wprowadzenia pewnych zmian. Ponieważ nie zgodził się na zmiany w tekście. że podczas lektury cały czas czujemy się nieswojo. Tak czy owak. zwrócił zaliczkę. rozmowy o Pninie musiały się wydawać całkiem łatwe. choć w porównaniu z dyskusją o Lolicie. a jego potworność jest fundamentem fabuły. Nabokov w życzliwym liście odpierał krytykę Coviciego. które budzi Humbert. Wydawcy byliby może skłonni przymknąć na to oczy. a Timofiej Pnin to nie klaun41. A 8 M U Z To i tak niewiele w porównaniu z Lolitą. Być może Nabokov rzucał Amerykanom wyzwanie: czy potrafią wyjść poza swoją strefę bezpieczeństwa i zmierzyć się z tą książką? Wydawcy z pewnością nie byli na to wyzwanie gotowi. jej „brązowa róża”). żyjącego właściwie w celibacie Timofieja Pnina bohater Lolity to potwór. poszukiwania wydawcy trwały kilka miesięcy. twierdząc. kiedy to przybierał pozę moralisty. w marcu Simon 245 . a Nabokov odmówił usunięcia tych fragmentów40. krową. nie na oczach czytelnika. że to z powodu nadmiaru odniesień do prześladowań i tortur w ZSRR. Vladimira ewidentnie mierziła konieczność objaśniania powieści. lub gdyby chociaż zamiast dziewczynką była „chłopcem.S A fabuły. Pascal Covici z Viking Press wypłacił autorowi zaliczkę za Pnina. Dzięki dziwacznemu połączeniu eleganckiego języka i wyrafinowania czytelnik zostaje wciągnięty w orbitę Humberta. że książka nie jest serią skeczy.

że wojna – nie dominując nad fabułą – nadaje jej kontekst. że powieść to „literatura najwyższej próby”. dyskretne migawki. który opublikował Prawdziwe życie Sebastiana Knighta. że najgorsze w śmierci jest to. lub gdy idzie ulicą z koleżanką i mówi. Vladimir nie miał złudzeń co do tego. Zagadka: „Kto zabił?”. W Prawdziwym życiu Sebastiana Knighta narrator podąża śladami brata i stara się do niego zbliżyć. Od przeszłości nie można uciec. Jeśli na serio wczuwamy się w sytuację Humberta. ona kształtuje teraźniejszość. sprawia. którym próbuje uśpić czujność podejrzliwych czytelników. Zamiast dziennika podróży mamy dziennik uprowadzenia. przymierzając nowe ubrania. zanim życie wszystkich 246 . romansów – i posługując się nimi w przewrotny sposób. Jason Epstein z Doubleday i Roger Strauss z Farrar. jesteśmy podglądaczami. nie dopuszcza zbyt blisko do siebie przeszłości i cierpień bliskich. nie zdoła wyczarować romansu z gwałtu44. dzienników podróży. Podczas lektury Pnina łatwo się zorientować. Laughlin odpisał. lecz samego Pnina. jesteśmy potworami. że umiera się samotnie45. wskutek którego Timofiej jako anarchista zostaje zatrzymany na Ellis Island. Na przykład qui pro quo. została zastąpiona pytaniem: „Kto go złapie?”. Wspomnienia o Mirze Biełoczkin schodzą na margines nawet nie za sprawą autora. że dramat głównego bohatera kryje się w nieodległej przeszłości. Nabokov wykorzystał konwencje znane z popularnych czytadeł – kryminałów. Jeśli czytamy książkę jak katalog zboczeń. lecz publikacja – ku jego ubolewaniu – byłaby zbyt ryzykowna43. dzięki czemu wyraźniej widzimy Lolitę – gdy się cieszy. stworzył najbardziej niemoralną historię miłosną w amerykańskiej literaturze. Strauss & Young także uprzejmie odmówili. póki nie jest za późno. Jesienią Nabokov zaproponował swoją bombę z opóźnionym zapłonem Jamesowi Laughlinowi. że książka narobi zamieszania i wprawi odbiorców w konfuzję. Między niezliczone komiczne sceny Nabokov wplótł kilka poważnych. który by pozostać przy zdrowych zmysłach. Choć jednak Humbert bierze najlepsze składniki i przyrządza najwykwintniejsze danie. Tragedie rewolucji rosyjskiej i Holokaustu pojawiają się tylko jako małe. a przy okazji wznosi pomnik uroczej rodzinie z Berlina.M U Z A S A & Schuster.

jak niedawno w Nowym Jorku zakazano The Memoirs of Hecate County. W świecie Nabokova historia. Lolita miała wszelkie 247 . Zwłaszcza że ukrywanie się pod pseudonimem da cenzorom dodatkowy argument. które stanowiły dziedzictwo jego ojca. Dobrze pamiętali. że powinien opublikować Lolitę pod własnym nazwiskiem: skoro to nie pornografia – argumentował jeden redaktor – to przecież nie ma powodu się kryć. bezpośrednio związanym z Nabokovem: Siergiej w świecie rzeczywistym umarł przedwcześnie. jeśli postanowią zakazać książki. dzieląc los Sebastiana). a amerykański Sąd Najwyższy podtrzymał tę decyzję. nowej żony Wilsona. to zarazem zapewniał. Natomiast zdaniem Eleny. że można je u nich znaleźć: wskazywał na wzmiankę o plantacji niewolników Antigua w Mansfield Park albo kazał studentom wyszukiwać w fabułach detale pozwalające dokładnie określić miejsce i czas akcji46. stanowiła nieodłączny element literatury najwyższej próby. 9 M Amerykańscy wydawcy woleli trzymać się z dala od tej powieści. Nabokov zaczynał rozumieć. Choć przestrzegał studentów. by nie oczekiwali rzetelnych informacji od Jane Austen ani innych wybitnych autorów. Ani myśleli ryzykować druk książki. tląca się pod powierzchnią fabuły i kryjąca przeszłość do odkrycia w przyszłości. która zaraz zostanie skonfiskowana i oddana na przemiał. Nabokov wciąż i wciąż uparcie ukazywał w nowym świetle życie fikcyjnych postaci w kontekscie prawdziwych wydarzeń historycznych mających wpływ na rzeczywistość. Lecz właśnie historia – etyczny fundament Lolity – właściwie nie została dostrzeżona. Obecna była również w Lolicie – rzucała światło na jedne z najważniejszych spraw współczesnych autorowi i sięgała też dalej. odwołując się do zasad. w której żyli czytelnicy.U Z A S A berlińskich Żydów zmieni się na zawsze. Vladimir był w rozterce. (Z czasem powieść stała się pomnikiem również w osobistym wymiarze.

Życzył sobie. Po otrzymaniu egzemplarza książki w prezencie był tak przerażony. Jak się okazało. w której znalazły się takie tytuły jak Białe uda. Gwałt czy Aniołki z pejczami. a Girodias z podejrzaną empatią odnosi się do pedofilii Humberta48. 248 . lecz ostatecznie zrezygnował. którą Nabokov szybko przyjął. że jest związany z Uniwersytetem Cornella. wydawnictwa. że warunki wyglądają niekorzystnie.M U Z A S A szanse na publikację w Europie. W kwietniu francuski agent Nabokova spotkał się z Maurice’em Girodiasem z Olympia Press. Girodias zamierzał przyjmować do druku książki napisane po angielsku. które inne oficyny uznały za pornografię i odrzucały mimo wysokiego poziomu literackiego. które dopiero co opublikowało książki Samuela Becketta i Jeana Geneta. którzy w trosce o moralność swoich córek wycofują wpłacone czesne i doprowadzają do tego. miała rację. Vladimir był równie zaskoczony co J. Nie wiedział. gdzie wydawcy nie musieli się oglądać na cenzurę ani na precedensy amerykańskich sądów47. Kiedy w końcu wyszło na jaw. Girodias złożył ofertę. Nabokov sądził. Donleavy. „Succès de scandale – pisał do Girodiasa – sprawiłby mi przykrość”50. a zwłaszcza nie pisać. którego powieść potraktowano tak samo. w jakim towarzystwie znalazła się Lolita w Olympia Press. iż publikacja w Olympia Press przyniesie Lolicie renomę bez atmosfery skandalu. że ceniony profesor zostaje wydalony z uczelni za sianie zgorszenia49. Ten ostatni. że autor jest wykładowcą. że nawet nie doczytał do końca. żeby w egzemplarzach dla prasy nie eksponować informacji. Nawet i bez tej wiedzy był podenerwowany – w jego listach do wydawnictwa poprzedzających planowaną premierę Lolity wyczuwa się napięcie. by podkreślać walory artystyczne książki. Oczyma wyobraźni już widział tych rozjuszonych rodziców. dzięki któremu Vladimir otrzymał pracę na uczelni. dowiedział się o tematyce Lolity. głuchy na ostrzeżenia rodziny. Morris Bishop. kiedy negocjacje z Olympią były już zaawansowane (Nabokov nie wspominał o tym w obawie o posadę). Wciąż zastanawiał się nad publikacją pod pseudonimem. Lolita wydawała się idealnie pasować do tej charakterystyki. że Girodias wydaje serię. Zabiegał o to.P. profesor.

że to będzie ważna książka53. co więcej. Najpierw skrytykował wstęp do nowego przekładu dzieł Czechowa. Nabokov był mniej skory do gniewu. Romans starszego mężczyzny i młodszej kobiety pierwszy raz pojawił się u Nabokova w latach trzydziestych. czy na pewno ją opublikowano.S A bezsilny z powodu kruczków w kontrakcie. zapewnił czytelników. Kiedy jednak zaczął czytać maszynopis Lolity. na które szykował się pisarz. Ostatecznie. Wyglądało na to. w jakże Nabokovowskim stylu. co miało być sposobem na przetarcie szlaków dla książki w Stanach52. że wielkiego zamieszania. Kolejny raz ten wątek napotykamy w opowiadaniu Czarodziej. że powieść „nie ma zapędów moralizatorskich”54). zwłaszcza że w jego przekonaniu publikacja w Olympii stanowiła jedyną szansę dla Lolity. 10 M U Z A Edmund Wilson był przeciwny cenzurze. poprzysiągł Girodiasowi zemstę51. iż Lolita to „historia z dobitnym przesłaniem moralnym”. gdy Carl Junghans poznał w Berlinie Sonię. Zrezygnowano również (w obawie o zarzut obrazy moralności) z planu. Nabokov nie dał się przyjacielowi łatwo zbyć. Elena uznała ponoć. które dotąd czytałem” – pisał do Vladimira. 249 . że Edmund zauważy. „Moim zdaniem najgorsza z Twoich rzeczy. Vladimir często wykorzystywał i przerabiał elementy ze swoich starszych utworów. by zamieścić fragmenty w „Partisan Review”. (Jakiś czas później. a potem. poczuł wstręt. w tym samym liście. wyraził nadzieję. w czasach znajomości z Nabokovem nieraz pożyczał mu i dawał w prezencie książki wydane przez Olympia Press. po prostu nie będzie. napisany przez Wilsona w duchu walki klas. gdzie dorosły mężczyzna snuje fantazje o swojej pasierbicy. nie towarzyszył jej wielki rozgłos – przez pewien czas Nabokov zastanawiał się wręcz. gdy tej jesieni powieść ukazała się w Paryżu. Dał też tekst do przeczytania swojej poprzedniej i obecnej żonie. Kilka lat później pomysł powrócił w Darze.

Strata. również Humbert ukazuje niewyobrażalne potworności swojego stulecia. co działo się na niej w 1923 roku. Humbert miał wówczas zaledwie trzynaście lat. których rodzice zostali straceni lub zmarli w podróży. Ten w żaden sposób nierozwinięty i niewyjaśniony wątek to szczelina. wedle których to Lolita uwiodła Humberta. Wybuchły epidemie tyfusu i ospy wietrznej i zbierały żniwo przez blisko rok. dla którego Humbert miałby być godzien litości. . Po śmierci Anabela zawładnęła myślami Humberta na dwadzieścia cztery lata i dopiero gdy zyskała nowe wcielenie w postaci Lolity. który widzimy. Nabokov przy każdej sposobności potępiał Humberta i nazywał go „próżnym. że dziewczynka nieraz płakała w nocy. dramatycznie kontrastuje z tym.M U Z A S A Z biegiem lat różnica wieku bohaterów rosła i autor kładł większy nacisk na niewinność dziewczynki. Zadając kłam interpretacjom. Owo nawiązanie do zmarłych z wyspy Korfu było zaledwie początkiem historii. okrutnym draniem”. w odwecie za zabicie włoskiego generała. który planując swoje wykłady o tyranii. Powstały tam wtedy obozy dla tysięcy uchodźców z ogarniętej wojną Armenii. Na domiar złego pod koniec lata. Jeśli istnieje choć jeden powód. Obraz słonecznej wyspy. Organizacje pomocowe stworzyły sierocińce dla dzieci. jego pierwsza miłość. Podobnie jak Pnin. przez którą do powieści zagląda prawdziwa historia. która przypominała czytelnikom. słysząc nazwę „Korfu”. Jeszcze ostrzej w obronie Lolity stawała Wiera. a po ucieczce od Humberta szczęśliwie ułożyła sobie życie55. doprowadzając do największej katastrofy humanitarnej w tamtych czasach. która zmarła na tyfus na wyspie Korfu w 1923 roku. to tym powodem jest Anabela Leigh. co wznieciło obawy przed wybuchem kolejnej wojny światowej. z której zrodziło się zboczenie Humberta. którą Nabokov ukrył w Lolicie56. klątwa przestała działać. miała korzenie w zapomnianej przez świat tragedii. wspomina o tragedii Ormian i okrucieństwach Europejczyków w afrykańskich koloniach. Włosi ostrzelali wyspę.

chętnie relacjonowali tę literacką przepychankę. które chroniłoby Brytyjczyków. „z którymi pozwolilibyśmy się widywać naszym nieletnim córkom”2. sugerował. Książka wzbudziła wątpliwości nie tylko wśród pruderyjnego kołtuństwa. Nawet Katharine White. gdy celnicy skonfiskowali książkę. Nabokov. Na to Graham Greene zaproponował utworzenie Towarzystwa im. Wiadomo o dwóch przypadkach. a także została nieśmiało zrelacjonowana przez krytyków literackich z USA. by po namyśle ją jednak zwrócić właścicielowi. Odbyło się nawet pierwsze spotkanie towarzystwa. że być może wśród niezapomnianych bohaterów literackich mało jest takich. Felietonista „Sunday Express” John Gordon nazwał powieść „czystą. Nabokov dowiedział się o recenzji Greene’a kilka tygodni po jej publikacji w londyńskim „Sunday Times”. niepohamowaną pornografią”1. kiedy zdążyła już uruchomić reakcję łańcuchową po obu stronach Atlantyku. dramaty. Pojedyncze egzemplarze powieści zaczęły bez rozgłosu trafiać do Stanów. sytuując Humberta w jednym szeregu z Otellem i Raskolnikowem. obrazy. która publikowała w „New Yorkerze” twórczość Vladimira. rzeźby i ceramikę”.Rozdział XI 1 A Sława U schyłku roku 1955 Vladimir Nabokov dostał najwspanialszy M U Z A S prezent gwiazdkowy w całym życiu. dzięki czemu dyskusja przyciągnęła uwagę szerokiej publiczności. którzy nie mogąc jeszcze zrecenzować Lolity. polując na niebezpieczne „książki. miała z Lolitą dylemat. „New York 251 . Pisarz (i dorywczo recenzent) Graham Greene przeczytał Lolitę i określił ją mianem jednej z trzech najlepszych książek roku. Johna Gordona.

który zakazywał rozpowszechniania dwudziestu kilku książek wydanych przez Olympia Press. Dzieło przerosło twórcę i Nabokov mógł tylko ubolewać nad losem najlepszej swojej powieści – powieści. Jedna oficyna. Nabokovowi zależało na tym. żeby widziano w niej przede wszystkim dzieło literackie. że Lolita została zakazana przez cenzurę w Wielkiej Brytanii i Francji. zlecono tłumaczenia i pojawiły się komplikacje. Tak czy owak. Na jesieni 1957 roku w „Partisan Review” ukazała się pierwsza amerykańska recenzja Lolity – krytyk John Hollander poważył się napisać. że należało pozbyć się skojarzenia z jej pierwszym wydawcą. Jeden z kłopotów z Lolitą polegał na tym. W obliczu tak dużego zainteresowania książką amerykańscy wydawcy zaczęli rozważać jej publikację w USA. która rozpętała się niegdyś wokół Ulissesa i z czasem ucichła. co autor miał na myśli. Maurice Girodias chętnie publikował wartościowe książki. że z rozmysłem szerzy pornografię4. lecz nie przejmował się tym. Potrafił prowadzić grzeczne i kulturalne dysputy o literaturze. że ostatecznie Lolitę wyda „jakaś szemrana firma”. Większych kłopotów nastręczał fakt. 252 . Podpisano umowy. Nabokov w proroczym liście do Edmunda Wilsona już dawno pisał.M U Z A S A Times” wyśmiewał to nagłe gorliwe kontrolowanie dostępu do Lolity. koniecznie chciała wyeksponować passusy. Nabokov mimo woli padł ofiarą francuskiego dekretu. Oczywiście w dłuższej perspektywie to bohater. a nie wydawca narażał się na potępienie. jaką zdarzyło mi się czytać”3. która miała przesądzić o jego artystycznej spuściźnie5. kto jaką literaturę uważa za ponadczasową. Wiele wydawnictw w Europie nagle zapragnęło wydać Lolitę. a poza Europą w Argentynie i Australii. dlatego dopisał posłowie. w którym wyjaśnił. by za chwilę szczerze przyznać. w których jest mowa o seksie. na przykład. Jakiś czas wcześniej władze Londynu kazały wycofać Lolitę z miejskich bibliotek. Doubleday zleciło pewnemu literaturoznawcy opatrzenie książki wstępem. a pominąć inne obszerne fragmenty. że to „chyba najzabawniejsza rzecz. porównując całe zamieszanie do burzy.

Pierwszy raz trafił do zakładu zamkniętego na początku roku 1942. które spotkały Hermanna. i wyjawiają. którego uważa za swojego sobowtóra i na którego punkcie ma obsesję. krytycy nie poświęcili wystarczającej uwagi sensom dosłownym: wydarzeniom w świecie. Tych bohaterów rzeczywiście wiele łączy. Jeśli zestawić relację Humberta z rzeczywistą historią drugiej wojny. I jeden. Wiemy. do czego Nabokovowi potrzebna była postać Humberta.2 M U Z A S A Czytelników od samego początku nurtowało pytanie. ale dziwne echa wojny burzą spójność jego historii. Obaj zostają zdradzeni przez swoje partnerki (choć Lolitę. Życie jednego i drugiego zostało wywrócone do góry nogami przez wojnę. że za opowieścią. Humbert uciekł z Francji przed hitlerowską inwazją. będącą częściowo rezultatem urojeń. Hermann żyje w urojonym świecie. i drugi bohater bierze udział w rozbudowanej intymnej scenie mordu na człowieku. można dojść do wniosku. żeby się wytłumaczyć. czyli krótko po przystąpieniu USA do wojny. opisuje swoją walkę z obłędem i leczenie psychiatryczne podczas wojny. które Humbert próbuje jej przypisać). w którym żyje główny bohater. Po przybyciu do Ameryki Humbert z początku radzi sobie nie tak źle. Sam Nabokov porównał później Humberta do Hermanna z Rozpaczy i wskazał pewne różnice między nimi. małą skrzywdzoną dziewczynkę. W świecie powieści pobyt Humberta w szpitalu wypada zaledwie miesiąc 253 . Tym. że Hermann podczas pierwszej wojny światowej jako obywatel wrogiego państwa został internowany w Rosji. w której nie walczyli. Humbert też miewa urojenia. kryją się przeżycia analogiczne do tych. Obaj piszą po to. jest niejasna biografia Humberta. gdy wielu zagranicznych anarchistów takich jak on też trafiło do zakładów zamkniętych innego typu – zostali internowani6. co ich wyraźnie różni. co przywiodło ich do zabójstwa. trudno posądzać o działanie z premedytacją. Czy chodziło o starą Europę deprawującą młodą Amerykę? A może odwrotnie: to młoda Ameryka uwodzi starą Europę? Próbując doszukać się w fabule metafory. zanim poznał Lolitę.

Humbert wspomina. która regularnie spotykała anarchistów przybywających do Ameryki8. Przebywali w nich anarchiści. po tym jak Sonia wdała się w Berlinie w romans z Junghansem. obyty. że po wyjściu z zakładu wybrał się na wyprawę do północnej Kanady. Żydowscy cywile. Czemu Nabokov nie miałby czerpać z bogatej biografii Junghansa? Zrobił to już wcześniej. głównie z Austrii i Nie254 . Opowiada o ekspedycji w „arktyczne rejony”. Kolonia Q leżała na pustkowiach Ontario. komuniści. osoby sympatyzujące z Trzecią Rzeszą i tysiące niewinnych uchodźców. na który pojechała Lolita na początku powieści. Proponowanie podczas wojny choremu umysłowo cudzoziemcowi dopiero co zwolnionemu ze szpitala udziału w tajnej ekspedycji do Kanady brzmi mało wiarygodnie. nawet jeśli nie brać pod uwagę aluzji do niewiarygodnych historyjek Junghansa. lubi napomykać o swoich (czasem wątpliwych) powiązaniach z wywiadem. Humbert to z pewnością nie Junghans. Działała w latach 1940– –1946 i w tym czasie przewinęło się przez nią ponad sześć tysięcy siedemset więźniów9. napomyka o jakichś stacjach meteorologicznych. którymi Junghans raczył agentów FBI i które umieszczał w swoich artykułach propagandowych pisanych podczas wojny7. Lecz obcokrajowiec wysłany do Kanady na początku lat czterdziestych do „przyziemnych prac” razem z innymi obcokrajowcami – to rzecz całkiem prawdopodobna. na poły wyssanymi z palca opowieściami szpiegowskimi. Jedna z wysuniętych najdalej na północ placówek nazywała się Kolonia Q – tak samo jak letni obóz. aczkolwiek Junghans prawdopodobnie jest po części pierwowzorem Humberta: ujmujący.M U Z A S A czy dwa później niż w świecie rzeczywistym pobyt Carla Junghansa w ośrodku dla internowanych. pisząc powieść Camera obscura. budzą wątpliwości: czytamy o „dwudziestu miesiącach mroźnych robót” i o zmuszaniu do „całej masy przyziemnych prac” u boku innych nieszczęśników. Wzmianki Humberta o ekspedycji do Kanady. W roku 1943 w Kanadzie działały dwadzieścia dwa obozy koncentracyjne. co musi budzić skojarzenia z na poły prawdziwymi. niemieccy jeńcy.

żeby pobyt Humberta w Kanadzie był odbiciem okresu internowania Hermanna w Rozpaczy. przed którymi uciekli. Z kolei „New Yorker” zamieścił materiał o jednym z najsławniejszych osadzonych w Kolonii Q – Ernście Hanfstaenglu. który dostał od prezydenta Roosevelta polecenie. gdy wdał się w spór z Goebbelsem. dzielili baraki z nazistowskimi oficerami. kiedy to rosyjski Rząd Tymczasowy głowił się. że uciekł z Niemiec w obawie o własne życie. i ostatecznie podjął tak katastrofalną dla Rosji decyzję. jako się rzekło. Autor artykułu donosił z ironicznym zdumieniem. że Hanfstaengl ma mnóstwo czasu na lekturę.M U Z A S A miec. „New York Times” drukował całe tuziny historii zarówno o cywilach. Zapewne słyszał też o gorącej dyskusji w Wielkiej Brytanii na temat aresztowań cudzoziemców (mógł o tym przeczytać w gazetach tuż po przybyciu do Stanów). Ten były powiernik Hitlera podobnie jak Junghans twierdził. zdani na łaskę tych samych ludzi. O tym. Niektórzy uchodźcy trafili do Ameryki po ucieczce z niemieckich obozów koncentracyjnych i oto znów znaleźli się w obozie. że do Kanady zsyłano politycznych radykałów. Pisano na przykład o pewnym więźniu. a został aresztowany przez Brytyjczyków10. jak i o niemieckich żołnierzach przetrzymywanych podczas wojny w kanadyjskich obozach. 3 Kiedy po recenzji Grahama Greene’a w USA zrobiło się głośno o Lolicie. dużo amerykańskich wydawnictw. żeby ratować życie. by pomagać Żydom w ucieczce z Europy. rozmiar 12D”11. czy żądać zwolnienia Trockiego. musiał wiedzieć przynajmniej od roku 1917. a nie do Nowego Jorku. wyraziło 255 . ale ich żydowscy współpasażerowie zostaliby po zejściu na ląd wysłani do obozów koncentracyjnych. Gdyby w maju 1940 roku Nabokovowie wsiedli na statek do Anglii lub Kanady. że Nabokov chciał. zapewne zachowaliby wolność. Całkiem możliwe. a w jednym z listów pisanych z obozu prosi o „nową parę czarnych półbutów oksford.

Vladimira i Wierę odwiedził również Edmund Wilson. czy książka nie zostanie objęta zakazem. zniesiono cenzorski zakaz rozpowszechniania książki. dowiadując się. Wcześniej. W końcu do akcji wkroczyło wydawnictwo G. Minton miał Lolitę. a Nabokov po cichu liczył. Znajomość zakończyła się bijatyką i tłuczeniem butelek w paryskim klubie nocnym w towarzystwie Girodiasa. Vladimir i Wiera tymczasem żyli w samym środku stresującej. Vladimir też napisał do siostry. początkowo nawet nieplanowanej kampanii reklamowej. Dmitri po dwóch latach nauki śpiewu w bostońskim konserwatorium został powołany do wojska. w styczniu tego roku. która nabierała rozpędu. lecz w lipcu nałożono kolejny. Przeszkodę stanowiły obostrzenia w kontrakcie autora z Olympia Press: wydawcy tracili zapał. W sierpniu 1958 roku Lolita w świecie rzeczywistym odbyła tę samą podróż co powieściowy Humbert Humbert wiele lat wcześniej: z Francji do Ameryki. choć wciąż nie było pewności. Był to ostatni względnie normalny rok pobytu Nabokovów w Ameryce. Podczas przepustek regularnie jeździł do rodziców do Ithaki. skonfiskowana i oddana na przemiał. Sonia listownie relacjonowała Wierze w liście swoją wizytę u Jeleny w Szwajcarii. donosząc z bólem o śmierci Jewgienii Hofeld i pytając. w jaki sposób można pomóc krewnym mieszkającym w Pradze14. jakiego procentu życzy sobie Girodias za odstąpienie praw do książki. który teraz już jadł posiłki i pił whisky z nogą wyciągniętą i opartą na podwyższeniu ze względu na podagrę. ponieważ jego zdaniem Girodias złamał jej postanowienia12. że rozgłos uczyni ją kuloodporną.P. od której dowiedział się o Lolicie. Nabokov próbował odzyskać nad nimi kontrolę. Putnam’s Sons.M U Z A S A zainteresowanie możliwością publikacji. Nabokov zyskał nieśmiertelność13. Dwukrotnie starał się unieważnić umowę. Na przyjęciu w Copacabanie jego redaktor naczelny Walter Minton poznał tancerkę rewiową. 256 . co nie wróżyło dobrze publikacji w dość konserwatywnych Stanach Zjednoczonych15. W każdym razie Lolita znalazła się pod ostrzałem. lecz jakimś cudem udało się podpisać wszystkie niezbędne dokumenty: Girodias dostał swój procent.

nic więcej”18. nudna” i „odrażająca”. Pewnej turystce wracającej ze Stanów angielski celnik skonfiskował egzemplarz książki. Po obu stronach Atlantyku zapanowało szaleństwo. W piątek rano drukowano już trzeci nakład. że to świetnie napisana książka (…) lecz kiedy się przeczyta całość. że to czysta pornografia. Lolita jako przedmiot szerszej dyskusji. w którym zapisywali wszystko. widać. 257 . co dekadę wcześniej doprowadziło do zakazu dystrybucji The Memoirs of Hecate County Wilsona. którzy kiedyś zganili premiera za to. które nie udostępniały Lolity czytelnikom. Również w Cincinnati nie postawiono jej na półkach bibliotecznych – w proteście przeciw tej decyzji członkini stosownej komisji odeszła z pracy. Urzędnicy poinformowali. W przeczuciu. Lolita trafiła do księgarń w poniedziałek i jeszcze przed końcem dnia dodatkowe zamówienia szły w tysiące egzemplarzy. że w niedzielę grał w krykieta17. że takie historie – choć nadal stanowiły obrazę moralności publicznej – mogą oprócz pornografii zawierać jakieś wartościowsze treści. Zdążyli dotrzeć do Ithaki przed amerykańską premierą Lolity w sierpniu. ma pełne prawo się odwołać”. nudna. obejmującej także homoseksualizm i picie alkoholu w niedzielę. Alice Dixon Bond na łamach „Boston Herald” konstatowała: „Można oczywiście podkreślać. co wydawało się godne zapamiętania16. że odtąd nic już nie będzie takie jak wcześniej. trafiła pod obrady brytyjskiej Izby Gmin. Biblioteka publiczna w Newark w stanie New Jersey poszła za przykładem placówek w Europie. zaczęli wspólnie prowadzić dziennik. Tego lata Nabokovowie udali się swoim buickiem rocznik ’57 na wyprawę na zachód wzdłuż północnej granicy kraju. Na przykład recenzent „New York Timesa” Orville Prescott napisał o niej: „nudna. wywołując wzburzenie wśród personelu19. parę dni spędzili po stronie kanadyjskiej i wrócili do Stanów przez Góry Czarne. W Ameryce książka też miała wrogów. że „jeśli ta pani nie zgadza się z naszą decyzją. Spotkała się tam z potępieniem ze strony grupy parlamentarzystów.M U Z A S A USA wydawały się znużone maccartyzmem i podejrzliwym traktowaniem sztuki. Amerykanie chyba byli już skłonni przyjąć.

umieszczając w polu widzenia Holokaust i obozy śmierci. czego inni nie dostrzegali: troskę pisarza o siły polityczne i refleksję nad „osobistą stratą. W Lolicie mnóstwo jest obrazów. których nie sposób zapomnieć. Choć wojna się skończyła. że mało która książka doczekała się tylu pochwał w dniu premiery. które są nieuchronną konsekwencją takiej kolizji. że z istoty ludzkiej zmiażdżonej przez historię potrafi wydobyć i zarejestrować „prostą. że Lolita to najszybciej sprzedająca się powieść od czasu Przeminęło z wiatrem. jakiej narodowości są zagazowane kobiety. We śnie Humbert widzi straszliwe sceny wiwisekcji. utraconą nadzieją”. wyniki sprzedaży okazały się oszałamiające. pojedynczą nutę udręki” 20. choć narrator nie 258 . wygnaniem. którego wiele lat wcześniej wiozła samochodem przez pół Ameryki. czy skutkiem. W nocnych koszmarach ukazują mu się „brunatne peruki tragicznych. to znów obraz. uchodźca wojenny.A S A Trzeba przyznać. W tym całym zamieszaniu niemal nikt nie zwrócił uwagi na krótką recenzję Sylvii Berkman w dodatku literackim „New York Timesa”. Z 4 M U Humbert opowiada. jak po ucieczce z Europy znalazł pracę w Nowym Jorku: wymyślał reklamy perfum. a ten z perukami zabitych kobiet należy do najbardziej charakterystycznych: w książce opowiadającej na pozór całkiem o czym innym autor potrząsa czytelnikiem. Ortodoksyjne Żydówki golą głowy i noszą peruki. jak dwudziestu żołnierzy stoi w kolejce do gwałcenia dziewczyny. Agent Nabokova w Hollywood ogłosił. Dlatego wiemy. jej upiory nadal go prześladują. Niezależnie od tego. spojrzała całkiem świeżym okiem na człowieka. Humbert. Entuzjastyczne notki pisali tacy uznani literaci jak Dorothy Parker. świeżo zagazowanych staruch”21. i zobaczyła coś. znając – również wydany w 1958 roku – zbiór opowiadań Nabokova Feralna trzynastka. czy liczne recenzje krytyków były przyczyną. Berkman. Lionel Trilling czy William Styron. nie istnieje w oderwaniu od historii dwudziestego wieku. pisała Berkman. Wyjątkowość Nabokova polega na tym.

które często. zasnął w pokoju Humberta. że taki akcent narażał człowieka na stygmatyzację jako Żyda. taką jak ta Niemka. Obcy człowiek. w którym później zgwałci Lolitę. że również Murzyni i Żydzi nie są mile widziani (zresztą pełna wersja: „Psom. że nie może mu dać pokoju. że chciałaby znaleźć „naprawdę dobrze wyszkoloną służącą. żeby władająca kilkoma językami Wiera zgłosiła chęć pracy jako służąca23). Równie wymowna jest scena. kiedy Humbert pierwszy raz wchodzi do hotelu Zaklęci Łowcy. w której ani razu nie pojawiają się słowa Żyd. brali prywatne lekcje eleganckiej wymowy. o której mówili Talbotowie”. często bez sukcesu). który pomylił pokój w hotelu.M U Z A S A mówi tego wprost. Gdy matka Lolity mówi. kolorowym i Żydom wstęp wzbroniony” była w użyciu nawet jeszcze w latach 259 . Aleksandra Tołstoj też poradziła. adresowaną do „Profesora Hamburga”24. Zakaz wchodzenia z psami stanowił powszechnie zrozumiały skrót oznaczający. Żydówka czy żydowski. mimo aspiracji do brytyjskości mówi z akcentem z Brooklynu – Nabokov nie musiał wyjaśniać. Eva Rosen. Humbert jest ogromnie wyczulony na los wojennych uchodźców. których było na to stać. również mówi „czystą brooklyńszczyzną”22. tego samego. a po przebudzeniu nie pamięta. kim jest. (Jak pamiętamy. Nie byłoby w tym nic godnego uwagi. Lolita to jedyna w ciągu trzydziestu dwóch lat powieść Nabokova. Gdy następnym razem Humbert próbuje dokonać rezerwacji listownie. Recepcjonista przygląda się Humbertowi. Co więcej. pracowały w Ameryce jako pomoce domowe. a także na beztroski amerykański antysemityzm. żeby otrzymać pozwolenie na pobyt. szybko dostaje odpowiedź odmowną. jedna z koleżanek Lolity. gdy Nabokovowie starali się o wizy. (Zresztą z tego powodu w połowie dwudziestego wieku Żydzi z Brooklynu. „mała uchodźczyni z Francji”. bo to był jedyny sposób. gdyby nie fakt. to ma na myśli jedną z europejskich Żydówek. że Humbert i inne postacie wykazują zadziwiającą inwencję w nieużywaniu tych słów. niezależnie od umiejętności i wykształcenia. W nagłówku na papierze firmowym hotelu Zaklęci Łowcy narrator spostrzega napisy „PSOM WSTĘP WZBRONIONY” i „BLISKO DO KOŚCIOŁÓW”. „boryka się z jakimiś mrocznymi wątpliwościami” i mówi.

natomiast agenci biur podróży twierdzili. Po wejściu w życie praw zakazujących dyskryminacji napisy tego typu stały się jeszcze powszechniejsze. czy zwierzę było ochrzczone. że „jak dotąd nie musimy przynajmniej znosić…” – żona. W tym okresie. „nieufna” ekspedientka nie wpuszcza Humberta do sklepu. właściciele dopisali jeszcze informację o kościołach. że Humbert ma w rodowodzie „pewną obcą domieszkę”. że podczas ostatniego pobytu w hotelu widział tam psa. że owszem. podczas rozpaczliwych poszukiwań Lolity. W pewnej chwili Humbert mówi. kolegi z klasy Lolity. gospodarz wyprasza Humberta. że nie jest chrześcijaninem. Lista zawoalowanych wzmianek o Żydach w Lolicie jest długa. żeby Żydzi nie mieli wątpliwości26. że w miasteczku jest tylu włoskich handlarzy. Humbert jako żywo pamięta. Ich przekaz był tak oczywisty. Gdy w końcu udaje mu się wytropić tajemniczego kochanka Lolity. że żal mu Irvinga Flashmana. nie powinna pytać o pokój w takich obiektach”27. wiedząc. W nowojorskich gazetach przez cztery miesiące toczyła się dyskusja: katolicy nie widzieli w tych słowach nic. W innym miejscu znajomy Humberta narzeka. Clare’a Quilty’ego. planując entomologiczne podróże z Wierą – takie właśnie sformułowania pojawiły się w ponad tysiącu ogłoszeń w samym tylko „New York Timesie”. co mogłoby obrażać Żydów. Jednak podczas pracy nad rosyjskim przekładem Lolity Nabokov 260 . Niektóre z takich wzmianek okazały się zbyt mało czytelne i Nabokov później je objaśnił. co chciał powiedzieć. ponieważ to „gojowski dom”28. i dodaje. zanim ten nawet zdążył powiedzieć choć słowo. gdy Nabokov pisał Lolitę – i przeglądał spisy hoteli. W dodanych potem przypisach do powieści czytamy: „Biedny Irving. Matka Lolity podejrzewa. Na wypadek gdyby zakaz wprowadzania psów był zbyt subtelnym komunikatem. „każdy rozumie kod zastosowany w tych zdaniach (…) i jeśli osoba wybierająca się na wakacje jest pochodzenia żydowskiego. że Liga Przeciw Zniesławieniom wniosła w tej sprawie skargę do władz stanu Nowy Jork. W mieście Coalmont. i grozi samobójstwem. gdyby kiedykolwiek się okazało. nie pozwala mu dokończyć zdania. zastanawia się więc.M U Z A S A sześćdziesiątych i później)25. jedyny Żyd wśród tych wszystkich gojów”.

a nie w samym New York City. a uprzedzenia. Bohater zaczyna wypowiadać rosyjskie słowo „żydków”29. i usłyszała. i dorzucił komentarz. że wielu czytelnikom nawet nie przyszło do głowy – może Humbert Humbert sam jest Żydem? M U Z A Podczas ostatniej podróży przed publikacją Lolity Vladimir i Wiera zmienili ustaloną marszrutę i po drodze z Montany do gór Bighorn w Wyoming zaczęli szukać noclegu. Żaden rozgłos ani zaszczyty nie były wystarczającą ochroną przed kołtuństwem. że „jakby mogli. skąd przyjechali. „które. jak „New York Post” nazwał żonę Nabokova rosyjską arystokratką. Lolita nie przyniosła autorowi pochwał za zwrócenie uwagi na amerykański antysemityzm. jest żydowskie”32. Właściciel jednego z pensjonatów pokazał im pokoje i mimochodem spytał. nawet nie zażądawszy zwrotu pieniędzy31. że niektóre postacie są zakłopotane z powodu europejskich korzeni głównego bohatera. na co ona wysłała do redakcji sprostowanie. Po czym Nabokovowie natychmiast odjechali. kogo oszczędzono mieszkańcom miasteczka. których świadkiem i ofiarą jest Humbert. gwoli ścisłości. Stacy Schiff w swojej biografii Wiery przytacza historię o tym. miały się dobrze jeszcze długo po tym.S 5 A był mniej powściągliwy i nie zostawił wątpliwości. Wiera wbrew wszystkiemu nie ukrywała własnej tożsamości. „Ja jestem Żydówką – odpowiedziała Wiera – i nie mam zamiaru nic panu zrobić”. jak Nabokov przemycił je do swojej sławnej niesławnej powieści. że ci ze stolicy stanu to czasem mogą człowieka ożydzić. tylko czekają na okazję”. tak nieoczekiwane. toby człowieka zasztyletowali. że jest „bardzo dumna” ze swojego pochodzenia. Dopiero kilkanaście lat po publikacji Lolity komentatorzy zwrócili uwagę. Lecz było też inne wytłumaczenie. W sumie w całej powieści Humberta traktuje podejrzliwie sześć różnych osób30. I zresztą w ogóle nie zdobyła żadnych 261 . że mieszkają w stanie Nowy Jork. Odprężył się na wieść. co jest nie tak z Żydami. Wiera spytała.

a wszyscy się zastanawiali. Orville’owi Prescottowi z „New York Timesa” najwyraźniej nie wystarczyło raz zmiażdżyć Lolity. Jej sukces. tej jesieni krytycy zachwycili się sążnistą powieścią innego rosyjskiego pisarza – ukazało się pierwsze angielskojęzyczne wydanie Doktora Żywago Borysa Pasternaka. Miltona Berlego i Arthura Godfreya. które zapewniły książce i autorowi obecność w mediach przez drugą połowę roku 1958 i niemal cały 1959. i z drugiego. jak będzie pełnoletnia”. Ale brak nagród rekompensowały Nabokovowi wyniki sprzedaży. zdecydował się wrócić do Związ262 . Świetne wyniki sprzedaży nie przekonały wszystkich krytyków.M U Z A S A formalnych dowodów uznania (w przeciwieństwie do Pnina. i posłużył się znanym cytatem. że książka jest „ohydna”. Groucho Marx oznajmił. tłumaczył w kolejnej recenzji. który został finalistą National Book Award). Wbrew temu. że kupił już sobie Lolitę. Nabokov nie był już w tej chwili zwykłym sławnym pisarzem – stał się gwiazdą. później przerzucił się na prozę. opowieści o bohaterskim lekarzu. krytyk z tej samej gazety. dowodzi jedynie. Zakupienie przez Jamesa Harrisa i Stanleya Kubricka praw do ekranizacji za sto pięćdziesiąt tysięcy dolarów wywołało niemal równie wielkie zainteresowanie co sama powieść. czego chyba oczekiwałby Nabokov. a tytułowa bohaterka stała się obiektem parodii w programach telewizyjnych Steve’a Allena. Przed nadejściem zimy sprzedał za sto tysięcy dolarów prawa do wydania broszurowego. Spędziwszy sześć miesięcy w Berlinie na początku lat dwudziestych. który podczas rewolucji i dwóch wojen światowych próbuje odnaleźć miłość i sens w społeczeństwie odartym i z jednego. nie poprzestał na jednej negatywnej opinii. Pasternak zaczynał jako zdolny poeta (którego Nabokov cenił). że Nabokov przy całym swoim talencie jest zepsuty do szpiku kości: „lśni i śmierdzi niczym zgniła makrela w blasku księżyca”35. ale ma zamiar przeczytać ją „dopiero za sześć lat. czy w ogóle da się sfilmować Lolitę33. Powieść trafiła na listę dziesięciu największych bestsellerów roku 195934. Również Donald Adams. że „nowa odmiana pogoni za seksualną sensacją stanowi najpewniejszą drogę do literackiej sławy i bogactwa”. by pokazać. Jego ataki miały bardziej osobisty charakter: pisał.

tylko jego kochanka Olga Iwinska. Nabokov nie był entuzjastą książki Pasternaka. gdy ukończył powieść Doktor Żywago. gdzie dzieło przetłumaczono i wydano. Doktor Żywago zyskał światowy rozgłos. żeby „przemycić” książkę z ZSRR? Ludzie. powszechnie uważana za pierwowzór głównej bohaterki powieści41. Doktor Żywago to epicka opowieść krytykująca państwo radzieckie i mdłe tchórzostwo. Wersja angielska wyszła akurat w takim czasie. Jego zdaniem Doktor Żywago był napisany tak niezgrabnie i melodramatycznie. są „prokomunistycznymi matołami”39. W długich rozmowach telefonicznych z Wilsonem wyliczał wszystkie niedociągnięcia powieści. „W porównaniu z Pasternakiem – powiedział w wywiadzie – John Steinbeck to geniusz”38. zarazem jednak sukces Doktora Żywago spędzał mu sen z powiek. Jednak w roku 1957. bo przyniosłoby to więcej szkody niż pożytku40. że mogła konkurować z Lolitą na listach bestsellerów37. jakby autorem nie był Pasternak. Władze radzieckie byłyby zdumione takim postawieniem sprawy – same uważały. Stalina już nie było. Usilnie próbowały doprowadzić do zakazu rozpowszechniania powieści w Rosji i na świecie. Wiera z kolei była przekonana. że cała historia z książką Pasternaka to komunistyczna intryga. że Doktor Żywago to wielka zdrada. Autorowi udało się przemycić maszynopis do Włoch. Przede wszystkim – jak to możliwe.M U Z A S A ku Radzieckiego. niebawem zaczęły się ukazywać wydania w kolejnych językach. „Brak akceptacji Socjalistycznej Rewolucji” przez Pasternaka wzbudzał zakłopotanie. mimo że na Zachodzie zostali jego rodzice36. lecz w obliczu takiego rozgłosu uznano. Przedstawił książkę Związkowi Pisarzy Radzieckich. który uznał ją za nie dość sowiecką. 263 . że pisarza nie można aresztować. Vladimir widział w niej nostalgię za stereotypami rewolucji. Styl Pasternaka był mocno niesowiecki. którzy się na to nabrali. którą przejrzeli tylko ona i mąż. które odbiera pełnię życia. Autor Lolity nareszcie pławił się w zasłużonym uznaniu. mimo to pisarz zdołał jakimś sposobem pozostać w dobrych stosunkach ze Stalinem. Nabokov mimo wszystko wierzył w słuszność swojej oceny.

sprawdziły się. ale wiele osób poznało się na jego książce. Już tak wiele osiągnął: napisał Lolitę i Pnina. Nabokov tymczasem poprosił o urlop. Co dalej? Rozwścieczone hordy ojców domagających się głowy profesora Nabokova. Wkrótce stało się jasne. wykładowcy. Niektórzy go potępiali.M U Z A S A W rzeczywistości Iwinska wcale nie przyłożyła ręki do powstania dzieła. Był już tak sławny. Gdy Pasternak pracował nad Doktorem Żywago. Ostatecznie Żywago prześcignął Lolitę na listach bestsellerów. której nawet nie zdołał doczytać do końca. Jego wcześniejsze obawy. Nabokov jednak nadal miał co świętować. jaką od dziesiątków lat odznaczała się jego wyobraźnia. że Vladimir pewnie już nie wróci na uczelnię. Jeden z jego uniwersyteckich kolegów spekulował. cały czas pracując jako wykładowca na Uniwersytecie Cornella. jednak Wiera zapewniała. który prowadził kurs powszechnie znany jako „Literatura dla świntuchów”. Po publikacji książki została skazana na kolejne cztery lata42. Gdyby tylko chciał. że amerykańskie gazety skomentowały nawet jego odejście z uniwersytetu w październiku 1959 roku. Morris Bishop nigdy nie został zmuszony do bohaterskiego wystąpienia w obronie książki. ona odsiadywała w łagrze trzyletni wyrok za wywieranie złego wpływu na pisarza. gdzie wychwalał precyzję Tołstoja i krytykował Dostojewskiego za sentymentalne historie o szaleńcach. ukończył też największe przedsięwzięcie w dotychczasowej karierze. 264 . Szykowała się ekranizacja. aczkolwiek władze radzieckie – podobnie jak Nabokov – też ją o to podejrzewały. Zapłaciła za te podejrzenia wysoką cenę. że publikacja Lolity położy kres pracy akademickiej. jakoś nie nadciągały. Przyszłość stała przed nim otworem. Nabokov chciał się oddać pisaniu. choć nie z tego powodu. a wszystko to zrobił. Mając dość pieniędzy. Zaczął rozważać możliwe scenariusze na przyszłość. mógł zamieszkać w dowolnym miejscu na świecie – wreszcie naprawdę zyskał swobodę. że na zawsze porzuci salę wykładową. którego się spodziewał. że to tylko na jakiś czas43. autora Lolity. czyli angielski przekład Eugeniusza Oniegina.

książek. chociaż nawet nie doczytał książki do końca. w kilkudziesięciu językach na całym świecie. by zatrudnić niemiecką służącą. Wszelkie subtelności mrocznej biografii bohatera zginęły we mgle odrazy: „Z obrzydliwego tematu można czasem zrobić świetną literaturę – pisał Edmund – ale Tobie. W tle majaczyły poczynione przez Humberta obserwacje upokarzających przejawów powojennego antysemityzmu w Ameryce: pragnienie Charlotty. dyskryminacja w hotelach. oszczerstwa. Vladimir próbował przekonać krytyka. mam wrażenie. Co więcej. że Lolita to utwór głęboko moralny. co mu umknęło. że zabronił swojemu wydawcy kiedykolwiek w przyszłości prosić Wilsona o przychylne wypowiedzi na temat jego. uciekała i umierała miliony razy. Dystans między Wilsonem i Nabokovem rósł w równej mierze za sprawą Żywago. Nabokova. Vladimir był tak wściekły. Edmund Wilson w recenzji dla „New Yorkera” uznał. W miarę jak kolejni czytelnicy kupowali Lolitę. Nabokovowski Humbert brnął naprzód. to doznał zawodu. i na wypadek gdyby do czytelników gazety nie dotarło to za pierwszym razem. Edmund odrzucał ten argument. i to mimo usilnych próśb pisarza (nigdy wcześniej i nigdy później duma nie pozwoliła Nabokovowi błagać Wilsona o cokolwiek). że Wilson ponownie zaszczyci opowieść o Humbercie uważnym spojrzeniem krytyka i dostrzeże coś. dając literackie świadectwo swojej udręce i ekstazie. nie wyszło”46. co za sprawą Lolity. Jeśli Vladimir istotnie spodziewał się. recenzja ugina się pod „symboliczno-socjologicznym warsztatem krytycznym i popisami lipnej erudycji”45. tylko całkiem dobre tłumaczenie złej książki. Lolita znosiła jego awanse. że to „wielka książka”. Nabokov wykpił recenzję w zaciekłej replice: Wilson wszystko pokręcił – to nie jest złe tłumaczenie dobrej książki.6 M U Z A S A Vladimir z Wierą byli dość osamotnieni w swoim krytycznym stosunku do Doktora Żywago. strach mieszkańców małych miasteczek przed 265 . na koniec dodał jeszcze: „jedno z wielkich wydarzeń w literackiej i moralnej historii człowieka”44.

M U Z A S A zalewem Żydów. napotyka trudności podczas rejestracji w hotelu. że już coś wiemy na temat bohatera. w końcu wynajmuje mu pokój. w której nie wymagają wybaczenia. Widział to już w trzech innych krajach i zdawał sobie sprawę. do czego prowadzi. z którego powstała później Lolita. W opowiadaniu Czarodziej. Pedofil w Czarodzieju jest jubilerem z Europy Środkowej i „wędrowcem” we Francji. gdy wydaje nam się. drogimi kamieniami i jedwabiem. by wysłać go na wieczność do piekła49. napisanym podczas wojny we Francji nierozwiniętym szkicu. Każda z tych handlowych specjalności ma długą tradycję. a ich przedstawiciele od wieków byli zmuszani do osiedlania się we wskazanym miejscu. w którym doszło do Zagłady. podsuwając 266 . Nabokov z upodobaniem burzy tę wiedzę. że zbrodnie Humberta wystarczą. to jest Żydem wiecznym tułaczem na miarę epoki po Holokauście. Żydowskość bohatera na pozór stoi w sprzeczności z ogromnym współczuciem autora dla cierpień tego narodu: trzeba być potworem. Ma „płaskie czubki palców austriackiego krawca”. jest karykaturalna48. już w nic nie można wierzyć. Na początku powieści Humbert zdradza. Jeśli Humbert faktycznie ma żydowskie korzenie. widać już jej elementy. że niektóre grzechy są zbyt niezwykłe. choć żywi wobec niego niesłuszne podejrzenia. które autor w przyszłości dopracuje. by taki zestaw był przypadkowy. Opisując podróż Lolity i jej porywacza przez kraj. aczkolwiek pomysł narodził się już wcześniej. Nabokov wykreśla mapę wykluczenia i kołtuństwa stanowiącą tło historii. Nabokov napisał kiedyś. Mało prawdopodobne. Austrii i Anglii. by można je było wybaczyć. by w kilka lat po Holokauście stworzyć bohatera. który jest Żydem i pedofilem. że stanowi mieszankę ras: gałęzie jego drzewa genealogicznego sięgają do Francji. Szwajcarii. Niemiec. to Humbert nadał rodzinnej tradycji migracji nowy wymiar – przeniósł ją do Nowego Świata. Humbert uważa. a recepcjonista. W świecie. Kolejny raz. izolowani i ograniczani przepisami47. Vladimir mierzył się z czymś niepokojącym. Jeśli podejrzenia recepcjonisty w hotelu Zaklęci Łowcy są słuszne. lecz egzystencja. a jego przodkowie ze strony ojca handlowali: winem.

Humbert w Lolicie oznajmia. Bohater dramatu Nabokova jest do cna niemoralny: rewolucjonista. a potem – o nas samych. których w ciągu wieków używano jak narzędzi politycznych. tak że wychodzi na jaw dopiero w drodze powrotnej. że cierpienie i upokorzenie prowadzą do moralnego uwznioślenia – Nabokov twierdził. rozpustnik i zdrajca liczący na odpuszczenie niewybaczalnego grzechu. Żyd wieczny tułacz stał się kimś w rodzaju asystenta magika: przybrał postać dobrodusznego. jaką posiadają fikcyjne postaci. uczynnego Silbermanna w Prawdziwym życiu Sebastiana Knighta i. że równie dobrze mogą prowadzić do nieodwracalnych szkód52. rodziców w opowiadaniu Sygnały i symbole. ukazując całkiem inną opowieść. w końcu posłusznie podążył za własną miażdżącą krytyką Dostojewskiego: autor Zbrodni i kary wierzył. Vladimir wykorzystał motyw Ahaswerusa wraz z całym narosłym przez lata bagażem53. Pani Bovary musi umrzeć. Opanował sztukę zaszywania historii w swoich fabułach. Tylko że – wtrąca się Nabokov – Humbert jest w błędzie: oto niewłaściwie ocenił innego bohatera w powieści. Tworząc postać uchodźcy z Europy. za który został skazany na pokutę i wygnanie. propagandę nazistowską. który uczył się konstruować coraz bardziej skomplikowanych bohaterów. stanowiących antidotum na jad nazistowskiej propagandy. skoro już zażyła arszenik50. Nabokov. zagarnął Protokoły mędrców Syjonu.M U Z A S A nowe nieoczekiwane informacje. Żyda wiecznego tułacza. Co więcej. wielokrotnie powracał do idei Żyda wiecznego tułacza51. i całkowicie ją przeformułował. Później pisarz całkowicie odciął się od tego młodzieńczego tekstu: podał w wątpliwość stereotypy. Zagubiona i odnaleziona historia wywraca fabułę na nice. że w prawdziwym życiu spodziewamy się takiej stabilności. Posłużył się mitami. Lecz po przeszło dziesięciu latach opisywania szlachetnych Żydów. Dzięki temu Humbert najpierw opowiada nam o Lolicie. w pewnym stopniu. Król Lear nigdy więcej nie wzniesie wraz z córkami radosnego toastu. Nabokov obdarzył swoje postaci zdolnością zaskakiwania czytelnika w podobny sposób. dał mu się zaskoczyć. W młodości Nabokov wziął na warsztat oklepany motyw Ahaswerusa. na których opiera się legenda. 267 .

Co więcej.M U Z A S A która wzmacniała stereotypy. W rzeczywistości ma on do powiedzenia coś więcej: obnażając ich grzeszność. Nie dlatego. że sam będzie osądzony. W komentarzu do Lolity Nabokov określa fikcyjne miasto Gray Star. A jednak. lubieżność. przy tym wszystkim. w którym Żyd wieczny tułacz bierze na siebie rolę komentatora życia społecznego. którzy będą sądzić narratora. Czytelnik gotów jest potępić Humberta. w którym bohaterka zmarła. nie pogardził nawet sympatycznym broadwayowskim melodramatem. że Nowy Świat ma na punkcie tropienia Żydów równie wielką obsesję (choć nie tak tragiczną 268 . Humbert Humbert zwraca się wprost do ławy przysięgłych. podczas gdy ludzie wokół niego (więc także. Podobnie jak Żyd wieczny tułacz w końcowej scenie brytyjskiego filmu z lat dwudziestych przemawiał do inkwizytorów. że ów grzesznik też oskarża. jednakże można przetłumaczyć ją na niemiecki – język. mianem stolicy książki – dziwny to wybór. lecz ślepy na jego opowieść. Wszystko to skupione w postaci Humberta ukazuje czytelnikowi niemal każdy stereotyp na temat Żydów: udział w rewolucji. lecz dlatego. tylko długotrwałe molestowanie seksualne dziecka. zważywszy że ani Humbert. bohater Lolity pozostaje człowiekiem – wbrew temu. wreszcie najpotworniejszy z grzechów – u Nabokova to wcale nie znieważenie Chrystusa. neguje ich prawo do ferowania wyroków. jak próbował przedstawić Żydów nazistowski judziciel Julius Streicher. Cała książka jest – na pozór – oświadczeniem kierowanym do tych. nie ma żadnego szczególnego znaczenia. Pokazał też. który Humbert zna. wielu czytelników Nabokova z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych) pozostają na nią ślepi. że Humbert jest niewinny czy bezgrzeszny (z pewnością nie jest). niewątpliwie. Nabokov nie tylko odwrócił w paradoksalny sposób legendę o wiecznym tułaczu. Nazwa Gray Star (Szara Gwiazda). Humbert Humbert wyraźnie widzi wszechobecną antysemicką hipokryzję Amerykanów. łatwy zysk. kosmopolityczny intelektualizm. przez własną obojętność naraża się na to. Grauer Star to zaćma. by wyznać swój grzech. autor wystawy „Der ewige Jude”. ani czytelnik nigdy tam nie byli54. zasłaniająca część pola widzenia. plamka na gałce ocznej.

że narrator przez wszystkie kolejne lata widzi Pnina niewyraźnie57. również ich skutkiem56. W Pninie okrutnemu narratorowi. że właściwa forma jej nazwiska to Joaneta Darc). które go spotykają. lokale i miasteczka przed semicką zarazą. oraz wielu innych bohaterów w kolejnych utworach Nabokova. które dzieje się tuż obok: dziewczynkę składaną w ofierze55. Holokaust. Nabokov chciał nazwać nimfetkę Juanitą Dark. Gdy w roku 1952 ukazało się pierwsze pełne rosyjskie wydanie Daru. dochodzimy do wniosku. Cierpienie go nie uszlachetniło. że za grzechy Humberta winę ponosi tylko on sam i że są to grzechy niewybaczalne. w pewnej mierze. która nawet po usunięciu sprawia. czyni ich ślepymi na prawdziwe nieszczęście. Ale nie ma też wątpliwości. tylko przyprawiło o utratę zmysłów. bohatera Rozpaczy. z jaką Amerykanie starają się ustrzec swoje hotele. wpadła do oka drobina pyłu węglowego – drobina. którą przywiodła do zguby pobożność otoczenia skrywająca ślepotę moralną. Nie ma wątpliwości. Śmierć Anabeli Leigh. Mogą być. nawiązując do Joanny d’Arc (Nabokov uważał. gdy pierwszy raz spotyka się z Timofiejem. Nabokov też padał ofiarą nie dość wnikliwych osądów. kołtuństwo powojennej Ameryki – jeśli pamiętamy o tym wszystkim. że urojenia i zbrodnie Humberta nie są jedynie przyczyną prześladowań. niewinnej dziewczyny.Z A S A w skutkach) co Stary Świat. Obsesyjna czujność. pewien rosyjski poeta zamieścił w gazecie czytywanej przez emigrantów ogłoszenie. ucieczka z Europy. U 7 M W Lolicie jest Szara Gwiazda. tak samo jak wydarzenia historyczne doprowadziły do szaleństwa Hermanna. że jest ofiarą historii. w którym potępił pisarzy-zdrajców ojczystego języka58. historii o literackim środowisku emigrantów i o geniuszu. który się wśród nich objawia – społeczność emigracyjna nie zwróciła na książkę prawie żadnej uwagi. Przystępując do pisania Lolity. Za to gdy sześć lat później w Ameryce wyszła Lolita. 269 .

W końcu nadszedł ten dzień. kto Ci takich głupot naopowiadał” – odpisał Vladimir i dał wyraz zdziwieniu. jakoby Nabokov potępił Doktora Żywago za antysemityzm. jak bardzo Nabokov nienawidzi Stalina i jak głęboką miłość żywi do Rosji59. Nie dostrzegało tego również wielu jego rodaków. dystans i nawet światowy sukces. Natychmiast wysłał do Sztokholmu telegram: „GŁĘBOKO WDZIĘCZNY. W Darze pisarz wykpił i skrytykował emigrację rosyjską. Isabel Stephens.M U Z A S A Czasem musiało się Nabokovowi zdawać. czy to prawda. Znajoma z Wellesley. PORUSZONY. W amerykańskim światku akademickim widziano w nim reakcjonistę. że tak pobożny człowiek jak Struwe nie brzydzi się „tanim. którego uhonorowano tym wyróżnieniem (po Iwanie Buninie – jedynym prócz Pasternaka pisarzu. książkę. że jest na przegranej pozycji. Społeczność emigrantów żyła w przeświadczeniu. kościółkowo-cukierkowym smrodkiem” unoszącym się z powieści Pasternaka60. I wreszcie w Lolicie najwyraźniej stracił swój „kompas moralny” i całkowicie odciął się od ojczyzny. a już zwłaszcza list. może by mu wybaczyli jego arogancję. W Conclusive Evidence wydawał się ignorować emigrantów i dawać pierwszeństwo nostalgii za carską Rosją. który obrażał prawosławną religijność. jakiej po nim oczekiwano. w której unieśmiertelniłby ich Rosję. DUMNY. 270 . że środowisko na uczelni po prostu nie umiało pojąć. Gleb Struwe – którego ojciec służył w wojsku razem z ojcem Nabokova i którego Vladimir znał od czasu studiów w Cambridge – przysłał list z pytaniem. Nawet jego krytyczne uwagi o Doktorze Żywago można było wykorzystać przeciwko niemu. Kilka zaledwie tygodni po publikacji Lolity Pasternak otrzymał za Doktora Żywago literacką Nagrodę Nobla. „Zastanawiam się. i jeden list nie mógł tego zmienić. w którym Nabokov widział literackiego rywala). Był drugim Rosjaninem w historii. „New Yorker” wzdragał się przed publikacją jego otwarcie antyradzieckich fragmentów utworów. że Nabokov wyrzekł się rosyjskości na rzecz spraw żydowskich i międzynarodowej sławy. Gdyby ich rodak napisał książkę. zauważyła z żalem. choć przecież zarazem ją uwiecznił. gdy Nabokov został upokorzony.

SPESZONY”. żeby nie podpaść cenzurze. Przebywał na wygnaniu już przeszło czterdzieści lat i wielu emigrantów pogodziło się z myślą. M U Z A S A I mógł mieć Nabokova. Sowieccy przywódcy. Przed powrotem do Nowego Jorku Nabokovowie odwiedzili Dmitriego nad jeziorem Tahoe nieopodal Los Angeles. . który przestał istnieć. choć Pasternak nie mógł w niej uczestniczyć. że zapomniał lub nie chce pamiętać o Rosji i że już nie opowie historii o kraju. Jesienią zaś Nabokov zarezerwował kajutę na luksusowym transatlantyku i uzgodnił z bratem i siostrą szczegóły planowanego spotkania w Europie. Po tym jak Lolita stała się sensacją na światową skalę. eserowcy. Przyjęli za pewnik. skrzywdzona rodzina i zmarli rodacy – o tym wszystkim Nabokov nie zapomniał. żeby łapać motyle i negocjować ze Stanleyem Kubrickiem. lecz nie mógł mieć Pasternaka. Świat mógł mieć Żywago. łagry za kołem podbiegunowym. do Kalifornii. Vladimir rozważał różne rozwiązania. że pisarz całkowicie się odwrócił od ojczyzny. Vladimir i Wiera udali się na zachód. Rosjanie dawno stracili nadzieję. ale przeszłość czekała cierpliwie.ZASKOCZONY. co bardzo utrudniało stworzenie adaptacji Lolity sensownej pod względem artystycznym. Trzeba się było nieźle nagimnastykować. Ceremonia i tak się odbyła. lecz pięć dni później pod naciskiem sowieckich władz odrzucił nagrodę i odmówił udziału w ceremonii wręczenia61.

Vladimir i Wiera przebyli tę samą drogę. Trzeba zapobiec szerzeniu w Europie sowieckiej propagandy1. Ze sławą przyszły nowe obowiązki. „Libération”. podbity przez Nabokova na odległość. tylko w drugą stronę. Zatarg Nabokova z Maurice’em Girodiasem dotyczący praw do powieści miał się ciągnąć jeszcze przez kilka lat. do którego miał zastrzeżenia. Na świecie – od Japonii przez Szwecję po Izrael – powstawały kolejne przekłady Lolity. Nabokov wciąż nie mógł się uporać z adaptacją Lolity na scenariusz filmowy. teraz niecierpliwie wyglądał jego przybycia.Rozdział XII 1 A Blady ogień Rejs trwał siedem dni. który z pewnością wyjdzie spod pióra wspomnianego autora. który już dawno ukończył Harvard. „L’Express”. Pisały o nim „Nouvelle Revue Française”. 272 . Mimo to wiosną pojawił się nagle francuski przekład. Nastąpił wysyp artykułów o Nabokovie. Stary Świat. W Anglii szykowano edycję utworów zebranych pisarza. Dmitri. żeby zaprotestować przeciwko powierzeniu napisania historii Rosji radzieckiej autorowi. przetłumaczył na angielski Zaproszenie na egzekucję. Czy wydawnictwo nie wie. którego pierwszy nakład wiele lat temu się wyczerpał. „Arts”. „L’Aurore” i „L’Observateur littéraire” – to przegląd zaledwie dwóch tygodni. że ten człowiek to komunista? Może przynajmniej zechcą zlecić jakiemuś „prawdziwemu uczonemu” opatrzenie komentarzami tego „historycznego mitu”. M U Z A S którą uciekli w czasie wojny. Drugie życie zyskał Sebastian Knight. aczkolwiek wiele krajów w dalszym ciągu nie zezwoliło na jej rozpowszechnianie. Tymczasem Nabokov napisał list do jednego z brytyjskich wydawców.

Niezgoda między Nabokovem a rosyjskimi emigrantami w Europie nie wyparowała pod jego nieobecność4. Czytelnicy europejscy tymczasem mieli ochotę ujrzeć pana Nabokova we własnej osobie. Paryżanie ciągle czuli niedosyt spotkań z pisarzem i jego najzupełniej pełnoletnią żoną. niemniej jednak jest „w gruncie rzeczy sadystyczna”. Jeśli rzeczywiście celowo zachował się niegrzecznie. podano szampana. Przywitał się z nią oficjalnie. to przyczyną mógł być równie dobrze niedawny. W roku 1939 Wiera oskarżyła Szachowską o antysemickie wypowiedzi. jak bardzo wygnanie musiało go okaleczyć. a Nabokov łatwo takich zniewag nie zapominał. opublikowany pod pseudonimem. moralność. skoro „zapomniał o przyjaciołach z najmroczniejszych dni”5. pisząc. a w latach trzydziestych. gdy najpierw nie mógł znaleźć okularów. a potem okazało się. Nabokov. Podczas paryskiego przyjęcia Vladimir spotkał się twarzą w twarz z Zinaidą Szachowską. że zapomniał pióra (w mgnieniu oka kilka osób dobyło piór wiecznych z kieszonek i podsunęło je autorowi). Wiera promieniała. kilka razy mu pomogła. zdobył serca gości. jak z kimś obcym. napawając się uznaniem dla męża. która od samego początku wierzyła w jego talent. gdy był rozpaczliwie biedny. Ubolewała nad tym. hipokryzja i mity widziane oczami absolutnego cynika”2. inny krytyk stawiał tezę. Dwudziestego trzeciego października w Paryżu Wiera i Vladimir wzięli udział w uroczystości na cześć Nabokova urządzonej przez wydawnictwo Gallimard. 273 . że powieść to „po prostu Ameryka.M U Z A S A Jedna krytyczka twierdziła. jej uprzedzenia. futrem z norek i perłami. Czy tak dziwne zachowanie wynikało z tego. że Lolity nie da się określić mianem powieści erotycznej. że Nabokov był oszołomiony wielkim tłumem? A może celowo zrobił jej afront? Parę osób skłaniało się ku tej drugiej możliwości. W Ameryce Sonia Słonim wyobrażała sobie ich triumfalny powrót do Europy jako wspaniały bal3. Wiera zadawała szyku jedwabiami. artykuł Szachowskiej. że jego historie to same „koszmary i oszustwa”. w którym mieszała z błotem twórczość Vladimira. które – choć spóźnione – było bardzo przyjemne. w szarym flanelowym garniturze. Przyszło dwa tysiące osób.

w Pradze. choć mogło w tym być źdźbło prawdy. ta zaś pisała o śmierci i cierpieniach. czy bliższą. że nie pisze bezpośrednio do niej. która pracowała jako bibliotekarka w ONZ. Trudno powiedzieć. Całkiem możliwe. Kiriłł był teraz agentem biura podróży. starali się umożliwić wyjazd z Pragi Rostisławowi. siostrzeńcowi Vladimira (nie zdążyli: niecały rok po przyjęciu zorganizowanym przez Gallimarda Rostisław już nie żył). była daleką powinowatą Vladimira. a potem uciekł do Anglii7. Nabokov miał z nią sporadyczny kontakt. Może mówili też o Oldze. że pisali w tej sprawie również do ojca Rostisława. Wiera zaprzeczyła. Wiadomo natomiast. oraz o tym. Leną. że utracony brat. któremu dano na imię Władimir. lecz regularnie wysyłał jej pieniądze. że Oldze urodził się wnuk. że podobno Wiera koresponduje z rosyjskim nazistą w Anglii6. Obie siostry Wiery przestały się odzywać do siebie jeszcze przed wojną. Wiera nigdy nie zaakceptowała przejścia Leny na wiarę chrześcijańską. i Wiera zawsze mieli trudne relacje z rodziną. która została za żelazną kurtyną. utrzymywała serdeczną korespondencję z Vladimirem i Wierą. Jelena. jako siostra Natalii Nabokowej. niedawno umarł drugi mąż Jeleny. Wiera sporadycznie korespondowała ze starszą. ale kontakty polegały wyłącznie na wściekłych wybuchach lub lodowatych oskarżeniach. jak „proste i łatwe” życie wybrała Wiera. Kilka lat wcześniej zmarła Jewgienia Hofeld. Borysa Pietkiewicza. również po swojej śmierci w Neuengamme nie raz zawędrował do utworów Vladimira. siostra Vladimira. Wiedział. Nie widzieli się z Vladimirem przeszło dwadzieścia lat. choć czasem beształa brata. Raz wspomniała też. czy rozmowa zahaczyła o Siergieja.M U Z A S A Szachowska. który rzeczywiście kolaborował z nazistami. ale i on. czy to dalszą. O czym rozmawiali? Tematów nie brakowało. Rodzeństwo poczuło się w obowiązku wytknąć Vladimirowi kilka nieścisłości w autobiografii8. jak i Jelena. które widziała w Berlinie. 274 . Spotkanie Vladimira z rodzeństwem – Jeleną i Kiriłłem – w Genewie przebiegło w zdecydowanie luźniejszej atmosferze. Zarówno Nabokovowie. który był jakoś obecny w Prawdziwym życiu Sebastiana Knighta jeszcze za życia. czyli dawnej żony Nikołaja Nabokowa.

okazjonalnie nawet na pierwszym miejscu: „Mój brat i ja – czytamy na przykład – urodziliśmy się w Sankt Petersburgu. do autobiografii pisarza. kotka) w lewej ręce. Siergiej trafił. co doprowadzi do śmierci Lloyda. Siergiej po prostu przestaje się pojawiać w książce. dwóch zrośniętych braci żyjących nad Morzem Czarnym. orzekła Wiera9. jak z Siergiejem uciekali guwernantkom. bez metaforycznej otoczki. w której każdy z braci próbuje. jak cały i zdrowy ucieka. „New Yorker” nie przyjął do druku i doczekała się publikacji dopiero osiem lat później. Nabokov sam przeżył najpierw rozstanie z bratem. W Conclusive Evidence pojawia się kilkadziesiąt razy jako „mój brat” w rozdziałach opisujących dzieciństwo i wczesną młodość. rzeczywiście powstały. znika zupełnie jak pewne osoby na retuszowanych fotografiach w Związku Radzieckim. Tylko że w tych snach drugi z braci nie daje rady się uwolnić: Lloyd zatacza się opodal. że chce napisać opowieść o bliźniętach syjamskich. Scenes from the Life of a Double Monster (Sceny z życia podwójnego potwora).M U Z A S A Kiedyś. Nabokov nie opowiedział historii do końca. Ostatecznie części druga i trzecia nie powstały. z którym tak mało go łączy. trzymając jakiś przedmiot (kraba. że w dwóch pozostałych częściach tryptyku bracia odnajdą miłość i w końcu się rozdzielą. na ile to możliwe. zachować odrębną tożsamość – a nawet unikać tego drugiego – mimo przymusowej bliskości. Pierwszej części. na początku lat pięćdziesiątych. więc może nie chciał lub nie potrafił wrócić do tego tematu. Pierwotnie miała to być trzyaktowa tragedia. Nabokov podczas jakiejś kolacji oznajmił w towarzystwie. Floyd marzy o tym. W koszmarnych snach widzi samego siebie już po rozdzieleniu. a później jego śmierć. stolicy carskiej Rosji”. Mimo to fragmenty historii Floyda i Lloyda. w jakiś sposób wciąż spętany przez bliźniaka. Vladimir opisuje. „Mój brat” 275 . „Nie zrobisz tego”. kiedy dzięki Lolicie nawet odrzuty z twórczości Nabokova zmieniały się w złoto11. Podobnie jak w przypadku Podwójnego potwora. zatruwali życie prywatnym nauczycielom. a po rewolucji razem wyjechali z Piotrogrodu. Nabokov planował. żeby go odcięto od brata. tam gdzie powinien być jego brat10. Utwór nigdy nie został ukończony.

lecz nie napisać nic więcej. którego umieścił w Nie276 . W filmie znalazły się zaledwie strzępy pierwotnego scenariusza. to ostatnia Nabokovowska fabuła napisana po rosyjsku. Śmierć zredukowano do krótkiej wzmianki na początku książki: „mój brat. z bohaterem szaleńcem. przerabiał scenariusz. Ukoronowaniem powrotu do Ameryki w roku 1960 nie była wcale wyprawa do Hollywood. którego zalążki powstały już w pierwszych miesiącach drugiej wojny światowej. Po roku 1919 Siergieja po prostu nie ma. a Kubrick cały czas przypominał o konieczności skrótów. a w lutym 1960 roku wrócił do Stanów. W Kalifornii Vladimir przez pół roku przepisywał. który teraz również nie żyje” – tylko tyle. tylko pewien październikowy dzień w Nowym Jorku. że jest królem. A potem – nic.S A przyjeżdża do Cambridge i zaczyna studia w Christ College. „Mój brat” wybiera się pod koniec studiów do Berlina razem z Vladimirem odwiedzić rodziców. by poinformować o rozdzieleniu. który wyobraża sobie. Uzgodnił warunki. ile potrzeba. Czasu wspólnie spędzonego w Cambridge. Po drodze na zachodnie wybrzeże Nabokovowie zatrzymali się w Utah na połów motyli. w pokoju hotelowym z widokiem na Central Park. który został poszatkowany niemal natychmiast po ukończeniu12. paryskich lat Siergieja i wydarzeń w Neuengamme próżno szukać na kartach tej książki. W autobiografii Nabokovowi udało się dokonać tego. Od wielu lat zmagał się z surowym projektem. na jakich napisze scenariusz Lolity. czego nie zdołał zrobić w fikcji literackiej: opowiedział historię dwóch braci w taki sposób. kiedy to Nabokova olśnił pomysł na nową powieść. żeby nie pokazać straty jednego z nich. 2 M U Z A Po spotkaniu z rodzeństwem Nabokov ruszył na podbój Mediolanu. następnie Londynu (gdzie zjadł kolację z Grahamem Greene’em). Zarzucony w 1940 roku utwór Solus rex. Zaczerpnął z niej już postać wdowca w żałobie. i zamierzał wybrać się w marcu do Hollywood.

niepewny. gdzie spędził Wielkanoc z siostrą Jeleną. czy uda mu się ją dokończyć i czy zawarte w umowie uzgodnienia na temat fabuły nie przeszkodzą w jej ewolucji. a tymczasem z drugiego końca świata podąża za nim morderca. Brudnopis Bladego ognia powstawał na kartach katalogowych. liczącym tysiąc trzysta stron komentarzem do Eugeniusza Oniegina. i wrócił do Nicei. gdzie Vladimir znów zagłębił się w pracę nad nową powieścią. zwrócił zaliczkę i oświadczył: „Nie wiem. po czym pojechał do Genewy. W nagłym przebłysku wyobraził sobie powieść. gdzie Nabokov mógłby w spokoju 277 . Potem przenieśli się do miasteczka Stresa. Doubleday przyjęło propozycję. W roku 1957 zaproponował Jasonowi Epsteinowi z wydawnictwa Doubleday powieść o królu z północnych krain. W czerwcu pojechali do Szwajcarii. w której całe życie bohatera zostaje w jakiś sposób wtłoczone w komentarz do poematu. bliżej granicy ze Szwajcarią. Władca pozbawiony tronu w wyniku zamachu stanu (spiskowcy otrzymali wydatną pomoc z Nowej Ziemi) i zmuszony do ucieczki za Atlantyk oddaje się poszukiwaniom duchowym. czy kiedykolwiek to napiszę”14.M U Z A S A prawym godle. Postanowił swojej planowanej kiedyś książce o zdetronizowanym królu nadać tę świeżo wymyśloną formę. kilka dni później wyjechał do Francji. a siódmego sierpnia podążali do Montreux15. Zerwanie kontraktu doprowadziło do przełomu. Przez ostatnie dwa lata Nabokov w gorączce graniczącej z obsesją pracował nad szczegółowym. w lipcu połowa książki była gotowa. który miał posłużyć za punkt wyjścia dla powieści. Późną wiosną Wiera i Vladimir ruszyli do północnych Włoch na premierę debiutu operowego Dmitriego w La Bohème. a teraz zamierzał posłużyć się motywem królestwa na dalekiej Północy. który ucieka do USA. Całkowicie pochłonięty nowym pomysłem. Dostali pokój w miejscu dość oddalonym od Jeziora Genewskiego i zaczęli się rozglądać za lokum. jednak po trzech miesiącach przygotowań Nabokov odłożył pracę nad książką. na których Nabokov przekreślał słowa. Uporał się z tym w dziesięć tygodni. przerabiał zdania i wyrzucał całe akapity. Dwa lata później. stawiając prezydenta Kennedy’ego w politycznie niezręcznej sytuacji13. zatrzymał się w Nicei i zaczął pisać liczący 999 wersów poemat.

Na początku września podpisali umowę na wynajem apartamentu i Vladimir znów przystąpił do pracy nad swoją dotychczas najbardziej nowatorską powieścią. skłonnościach homoseksualnych i pedofilskich Kinbote’a. gdy wykładał na Uniwersytecie Cornella). które – jak sobie wyobraża – okaże się arcydziełem. właśnie nagrodzony Oscarem za rolę w Spartakusie. osoby niezbyt wiarygodnej i zdradzającej upodobanie do młodych chłopców. lecz Kinbote wierzy. i to mimo że agenci przeczesali cały zemblański zamek królewski. Przy wspólnej kolacji aktor Peter Ustinov. od którego Nabokov pozpoczął pracę nad książką i który w całości znalazł się w powieści. W Zembli wybuchła rewolucja. w którym mieszkał Vladimir. 278 . o morderstwie. Trzecią najważniejszą rolę w powieści Nabokov powierzył tajemniczej krainie zwanej Zemblą. narratora. scenek obyczajowych zapożyczonych z literatury. iż w rzeczywistości jest wygnanym władcą Zembli. ów liczący 999 wersów rymowany poemat. że lokalizacja nad jeziorem im odpowiada. który uciekł z więzienia i zbiegł do Ameryki. a napisanego przez Charlesa Kinbote’a. Z drobnych wzmianek czytelnik dowiaduje się trochę o genealogii rodu królewskiego. a nawet filmów braci Marx16. który wykrada umierającemu Shade’owi jego opus magnum. by zatrzymali się tam gdzie on. poradził im. Wybrali się na oględziny i uznali. Co prawda bohaterowie zamieszkują całkiem zwyczajne miasteczko uniwersyteckie (przypominające to. którą niebawem ukończył. która zakończyła szczęśliwy okres monarchii.3 A pisać. Nie obchodzi go nic z wyjątkiem dzieła Shade’a. i Charlesa Kinbote’a. amerykańskiego poetę. Zasadniczą treść fabuły poznajemy z coraz bardziej kuriozalnego tekstu komentującego wiersze. który zostaje zamordowany. M U Z A S Blady ogień ma dwóch głównych bohaterów: Johna Shade’a. których zdaniem Kinbote’a nikt nigdy nie odnajdzie. królem. czyli opowieścią o utraconej Zembli i jej ukrytych klejnotach korony. historii. w hotelu Montreux Palace nad jeziorem.

Mimo tej całej melodramatycznej autokreacji rojenia Kinbote’a o królestwie są przepojone smutkiem. żyje w świecie własnych fantazji. który byłby rad. W czasie. bo dzięki temu miałby szansę pomóc choremu przyjacielowi. Wszyscy naokoło zdają sobie sprawę. którym przeprawia się przez góry. że opowieść o Zembli zostanie zachowana dla przyszłych pokoleń17. pechowe relacje ze studentami uczelni. leworęczność. Pisze o pokusie odebrania sobie życia. choć udaje mu się przeżyć wystarczająco długo. że Kinbote zachowuje się niedorzecznie. Marzy o samobójstwie. Wszystko. aż wreszcie trafia do Paryża. Po uczelni krążą dziwne opowieści na temat Kinbote’a. wsiada do samochodu sportowego. że Shade jest ostatnią osobą. która zachowała resztki współczucia dla Kinbote’a – nawet żona Shade’a unika albo przegania ekscentrycznego sąsiada. sądzi. skłonność do chłopców (od której. czytelnicy widzą. Podobnie jednak jak Pnin. Kinbote to typ człowieka. wydaje się nienormalne lub co najmniej dziwaczne: upodobanie do tenisa stołowego. Słyszy głosy. i tylko on sam żyje w nieświadomości. a niektórzy wprost nazywają go wariatem. Popada w paranoję: przeczytawszy dziwną notatkę. Kinbote. na którym uczy Shade. interpretuje po swojemu utwór Shade’a. Obłąkańczy komentarz do poematu zmarłego przyjaciela jest odbiciem zmagań Nabokova podczas interpretacji Eugeniusza 279 . gdyby Shade dostał zawału. Wydaje się.M U Z A S A a także o jego mistrzowskiej grze w tenisa stołowego. jaki jest żałosny. w której mowa jest o jego nieświeżym oddechu. Trzynaście stron zajmuje dramatyczny opis ucieczki Kinbote’a z Zembli: król wydostaje się z zamku przez tunel i pomieszczenia na zapleczu teatru. by mieć pewność. że ktoś wie o jego halucynacjach. które uwolniłoby go od potwornego brzemienia. na której wykłada. były król nawiązuje kilka nieudanych romansów z młodymi współlokatorami. wszędzie widzi spiski. który obejmuje fabuła. wykładowca na tym samym uniwersytecie. podobnie jak Humbert. po czym płynie łodzią. co o nim wiemy. jest kimś więcej niż tylko komiczną postacią. chciałby się uwolnić). całkowicie wypaczając jego sens: poemat o miłości do żony i samobójstwie córki staje się kroniką historii Zembli.

który dokonał zapierającej dech ucieczki – Nabokov wiedział o tym od wielu lat – z królestwa zarazem prawdziwego i wyobrażonego20. że „na Oceanie Arktycznym na północ od Archangielska rzeczywiście leży archipelag o nazwie Nova Zembla [holenderska nazwa Nowej Ziemi. Gdyby spróbować zrekonstruować Zemblę na podstawie szczegółów podanych przez Kinbote’a. taka też była. czy też to tylko wytwór szalonej tęsknoty bohatera? W jednej z pierwszych recenzji książki. nikt nie powinien wiedzieć – nawet Kinbote nie całkiem to wie – czy Zembla istnieje”18. Czym więc jest Zembla? Wielu czytelników próbowało rozszyfrować to miejsce. 4 Z trzech wypraw do Nowej Ziemi. Kilkaset lat przedtem. a Wiera w imieniu męża wysłała do wydawcy siedmiopunktową instrukcję dotyczącą tego.M U Z A S A Oniegina. Interpretacja taka była uzasadniona – McCarthy zauważyła. krytyczka Mary McCarthy zwróciła uwagę na fakt. Rozpacz Kinbote’a po ucieczce z poturbowanego przez rewolucję kraju przywodzi na myśl żal Nabokova za utraconą Rosją. Człowiek. tytuł ten przyjął człowiek z krwi i kości. jak trzeba przedstawiać fantastyczną krainę opisaną w książce. że narrator Bladego ognia nie był pierwszym królem Zembli. Na wieść o planowanej kampanii reklamowej Bladego ognia ogromnie się zaniepokoił. Uzasadniali to tak: „Nikt nie wie. Czy w świecie powieści naprawdę znajduje się taka kraina. Nabokovom szczególnie zależało na tym. nim w wyobraźni Nabokova zrodził się Charles Kinbote. używana czasem w języku angielskim]”. nastręczyłoby to sporych trudności. w „New Republic”. Przez najbliższe pięćdziesiąt lat czytelnikom interpretującym książkę umykał fakt. intencja Nabokova. żeby nie używano określenia „nieistniejąca”. zdaje się. które pod koniec szesnastego wieku odbyli nieustraszeni holenderscy żeglarze. pierwsza zakoń280 . że już ponad dwa stulecia wcześniej Alexander Pope posłużył się słowem „Zembla” na określenie wysp będących metaforą obcej i dalekiej Północy19.

Barents okrążył Nową Ziemię od północy. Wśród ogłuszającego huku lód wypychał statek coraz wyżej nad powierzchnię. nie mogliby później wrócić. druga nieszczęśliwie. któremu przyświecał cel wytyczenia Przejścia Północno-Zachodniego. Podczas żeglugi niedźwiedzie wdrapywały się na bloki lodu. a gdyby do budowy użyli desek ze statku. Pierwszej wyprawie udało się dotrzeć na nieznane tereny i przybić do jednej z najdalej wysuniętych na północ wysp archipelagu. podczas kolejnej próby. Płynąc wzdłuż skalistego wybrzeża. że statek zostanie strzaskany jak łupina orzecha. czyli drogi morskiej do Chin okrążającej Europę od północy. Po miesiącu rozważań. Drogę zagrodziło mu zamarznięte Morze Lodowate. że jeśli chcą przetrwać sześć miesięcy mrozu. Członkowie załogi wiedzieli. a trzecia – pół na pół. muszą zbudować chatę. Po pięciu dniach przedzierania się przez kry Barents utknął. zdawała się przerażająco znajoma: jak okiem sięgnąć lód i głodne niedźwiedzie polarne. W maju 1596 roku Barents wyruszył z Amsterdamu po raz trzeci. w którym kierunku się udać. Głównym nawigatorem wszystkich trzech był Willem Barents. Żeby je przewieźć w pobliże statku. a wokół wypiętrzały się potężne góry lodowe. usiłując wejść na pokład.M U Z A S A czyła się szczęśliwie. W poszukiwaniu drewna wyrzuconego na brzeg natknęli się na dar od losu: całe drzewa przyniesione przez morze ze stałego lądu. a później flotylla została uwięziona przez zamarznięte morze u południowego skraju Nowej Ziemi21. Rok później. albo pływały wokół statków w poszukiwaniu pożywienia. Na wyspach nie rosły drzewa. Złudzenie optyczne było dla nich czymś nowym i nieznanym. że muszą przezimować w Nowej Ziemi. jednego z marynarzy zaatakował i pożarł niedźwiedź polarny. w której się znaleźli. Po dwóch tygodniach w ciągłej obawie. Tego roku morze zamarzło wcześniej niż zwykle. Barents zrozumiał. 281 . musieli zbudować sanie. Lód przygniótł do statku łódź ciągniętą na holu i zniszczył urządzenie sterowe. dwa statki biorące udział w ekspedycji się rozdzieliły. lecz sytuacja. Żeglarze dojrzeli na niebie trzy słońca i potrójną tęczę22.

trzeba było zakładać kilka warstw pończoch. jeśli zaś chodzi o piwo. a na to luźne łapcie uszyte z owczych skór. Przyszło Boże Narodzenie. Marynarze napili się wina. Na dodatek piwo w wielkiej beczce zamarzło i ją rozsadziło. i wyobrażali sobie święto na królew282 . Za grób musiała mu posłużyć rozpadlina w skale. Na zewnątrz dało się wyjrzeć jedynie przez komin. że niedźwiedzie polarne natychmiast ich wywęszą. W dwa tygodnie powstała konstrukcja budynku. za dnia i w nocy widzieli wędrujący po niebie polarny księżyc. że są znów w domu. nigdzie się nie wyprawiali. gdy się rozpogadzało. którego jeszcze im trochę zostało. a zegar zamarzł. że jest 5 stycznia. lecz gdy widoczność była słaba. Buty zamarzły na kamień i stały się bezużyteczne. które szły ich tropem po drodze ze statku na wyspę. Nagle uświadomili sobie. W chacie zainstalowano zegar i lampę. lecz udało się wykopać spod śniegu resztki niewykorzystanego drewna. nic wielkiego się nie stało: zamarznięty trunek udało się łatwo odzyskać. Podczas zamieci nikt nie wychylał nosa na zewnątrz. wiedząc. Udawali. dwunasty dzień od Bożego Narodzenia. zaczęto palić różne zbędne rzeczy. Gdy nastała trwająca dwa miesiące noc polarna. Okrętowy cieśla zmarł. Gdy znów skończyło się drewno.M U Z A S A Przy ładnej pogodzie praca posuwała się naprzód. Przez kolejny tydzień marynarze go wykańczali. Jeśli chodzi o niedźwiedzie. pory dnia określano za pomocą dwunastogodzinnej klepsydry przyniesionej ze statku. Na ścianach od wewnętrznej strony utworzyła się gruba na cal warstwa lodu. cały czas mając się na baczności przed niedźwiedziami polarnymi. którą napełniano stopionym niedźwiedzim sadłem. Gdy pogoda się poprawiła. kiedy to w Holandii zgodnie z tradycją świat staje na głowie i zwykły porządek rzeczy zostaje odwrócony. odstraszano je hałasem i strzałami z broni palnej. zanim jeszcze rozpoczęto budowę chaty. zrobili naleśniki i zostali poczęstowani kapitańskimi herbatnikami. bo śnieg przysypał ją po sam dach. która uwięziła załogę wewnątrz chaty. a wraz z nim gorsza pogoda. marynarze wyprzątnęli brud z chaty i zgromadzili możliwie największy zapas drewna. W połowie grudnia skończył się opał.

zwierząt i roślin. I oto 5 stycznia 1597 roku nieznany nam z imienia kanonier ze statku Willema Barentsa wyciągnął zwycięski los i na kilka godzin. Cztery międzykontynentalne pociski balistyczne. w pewnym stopniu. Zanim Vladimir z Wierą przenieśli się do hotelu. aby wybrać „taką linię postępowania. które zostały do północy. Od 1951 do 1958 roku zaangażowani w wyścig zbrojeń Sowieci i Amerykanie oraz. wzbudzając obawy o długofalowe następstwa zdrowotne u ludzi. natomiast jeden z jej nowych mieszkańców – bynajmniej. stał się pierwszym królem „Novej Zembli”. Niepokojącą kwestię radzieckich prób z bronią atomową zgłoszono podczas sesji ONZ – stanowiska poszczególnych państw podzieliły się zgodnie ze strefami wpływów: sprzymierzeńcy USA je potępili. Brytyjczycy regularnie testowali swoje kolejne bomby. które właśnie dotarły z Nowej Ziemi. Jesienią 1961 roku Chruszczow zdecydował. w Nowej Ziemi przeprowadzono już dziesięć eksplozji. M U Z A S Gdy 1 października 1961 roku Nabokovowie wprowadzali się do apartamentu na trzecim piętrze w starym skrzydle hotelu Montreux Palace. władcą na niby w krainie lodu i śmierci. Zgodnie z tradycją ciągnęli losy. Nabokov wyznawał zasadę. Radioaktywne chmury po wybuchach płynęły z wiatrem na zachód i południe. blok wschodni poparł. a państwa niezaangażowane w zimną wojnę nie zajęły stanowiska25. która będzie najbardziej dokuczliwa 283 . a potem.5 A skim dworze. Szwajcaria była oficjalnie neutralna. z przerażeniem przyjmowano apokaliptyczne wieści. którymi dysponował Związek Radziecki. Związek Radziecki publicznie ogłosił program prób nuklearnych. to było zdecydowanie za mało24. mającym upokorzyć Amerykę i przyćmić jej arsenał. w ciągu następnych dwóch miesięcy – kilkanaście kolejnych23. panującym nad nadzieją i rozpaczą królem niczego. że od tej pory próby jądrowe będą manewrem propagandowym.

nie będzie dla nas zaskoczeniem. Równie niewzruszony pozostał nawet w obliczu paniki wywołanej przez wybuchy bomb atomowych. w gazetach pojawiły się informacje. podczas których powstawał Blady ogień. że Rosjanie zmienili lokalizację testów. Na jego cześć jedna z odkrytych rzek otrzymała nazwę Rzeki Nabokova. miejscem prowadzenia radzieckich prób nuklearnych była Nowa Ziemia. W Montreux pisarz zorientował się. W październiku wzdłuż granicy stref okupacyjnych w Niemczech ustawiły się z jednej strony radzieckie czołgi. Przeczytawszy o tym w liście od kuzyna. w dalszym ciągu przeprowadzając swoje testy: we wrześniu i październiku co kilka dni. zgłębiając dzieje rodu. niedaleko od miejsca. ani trochę nie ociepliła uczuć Nabokova do radzieckich władz. Kuzyn Nabokova. który brał udział w ekspedycji badawczej na Północ. polegająca między innymi na obalaniu mitów stalinizmu. budząc niepokój na całym świecie27. Trzeba jednak pamiętać. z drugiej amerykańskie i stały naprzeciw siebie przez szesnaście godzin. natknął się na informację o pradziadku. W sierpniu zaczęto wznosić mur berliński. że tymczasem na ten mały archipelag na Północy zwróciły się oczy całego świata. Vladimir odpisał uradowany. Przez cały okres. Chruszczowowska odwilż. gdzie osiedlił się Sołżenicyn.M U Z A S A dla czerwonych i dla Russellów”26. gdy Nabokov pracował nad brudnopisem nowej powieści. kiedy Nabokov już od dłuższego czasu zbierał „źdźbła i okruchy” do Bladego ognia. Jeśli prześledzimy wiadomości prasowe z trzech miesięcy. jeszcze zanim powstał tam poligon jądrowy – świadczy o tym list z ofertą wysłany w 1957 roku do wydawnictwa Doubleday. Dwa lata później zyskał jeszcze jeden. że fakt istnienia takiej rzeki w Nowej Ziemi ma „mistyczne znaczenie”29. Pierwsze radzieckie wybuchy nuklearne przeprowadzono w Kazachstanie. Próby termojądrowe były tylko jednym ze źródeł napięć w tamtym roku. że Nabokov 284 . eksplodowały kolejne bomby. które odtąd miały się odbywać na północ od rosyjskiego stałego lądu28. czasem nawet codziennie. Natomiast w roku 1958. Oliwy do ognia dolewali Sowieci. że o tym archipelagu w kontekście nowej powieści autor myślał. rodzinno-osobisty powód do rozważań nad znaczeniem historycznym wysp Nowej Ziemi.

Była tak wielka. badano mleko. który miał ją zrzucić: wycięto część kadłuba i ładunek umocowano pod spodem. w której błagała ZSRR o zaniechanie prób z tą straszliwą bronią31. Nabokov (lub Kinbote. Gazety na całym świecie drukowały mapy z Nową Ziemią i zaznaczonym zasięgiem opadów promieniotwórczych. że trzeba było przebudować samolot. jak gdyby Związek Radziecki nie testował wówczas własnego arsenału. w którym ZSRR przeprowadzał swoje testy nuklearne w Nowej Ziemi. Nabokov był nieustannie bombardowany doniesieniami z Nowej Ziemi: czytając codziennie „New York Herald Tribune”. W poemacie znalazło się wyliczanie najważniejszych wydarzeń tego roku. a może Shade – nie wiadomo) wyśmiewa nabożny podziw dla twórców broni jądrowej – przecież „byle osioł” umiałby „skonstruować taką zabawkę”. czy dzieci mogą je bezpiecznie pić – a Chruszczow na dwudziestym drugim plenum partii komunistycznej w Moskwie ogłosił plan zdetonowania bomby wodorowej o mocy pięćdziesięciu megaton. pacyfisty.M U Z A S A poumieszczał tu i ówdzie znaki i symbole nawiązujące do broni nuklearnej. W Szwajcarii. który nastąpił w powietrzu. tak że ponad połowa wystawała na zewnątrz. żeby sprawdzić. W tym kontekście pada stwierdzenie „Mars się żarzył” – to czytelna aluzja do rzymskiego boga wojny30. Mimo to 30 października 1961 roku Car Bomba. Autor drwi sobie w powieści z Alberta Schweizera. miał okazję kilkanaście razy widzieć na pierwszych stronach materiały na ten temat. Sprawą zainteresowała się Organizacja Narodów Zjednoczonych i po długich dyskusjach wydała rezolucję. robi kąśliwy komentarz o lewicujących profesorach. którzy uważają. Jego energia 285 . którego nie znosił. że opady radioaktywne to „skutek wyłącznie amerykańskich bomb”. zmiótł z powierzchni ziemi budynki w promieniu stu dwudziestu kilometrów i powybijał szyby w domach nawet w odległości ośmiuset kilometrów. Po wyrzuceniu bomby otworzył się przyczepiony do niej spadochron. eksplodowała nad Nową Ziemią. że podobno jego produkcja wywołała niedobory w sowieckim przemyśle pończoszniczym32. tak gigantyczny. najpotężniejsza bomba w historii świata. Gdy poeta Shade pisze o „pogawędce antyjądrowej” w telewizji. podczas poprawiania brudnopisu powieści. Wybuch.

a tak umknęły uwadze krytyków na całe dziesięciolecia34. On też. Na wiosnę 1962 roku ukazała się książka Blady ogień. by zapobiec urodzeniu chorych dzieci. Przez tydzień trwały wzmożone zabiegi dyplomatyczne i rosła presja polityczna na ZSRR. mając nadzieję. Zawarte w książce aluzje do odbywających się tam prób jądrowych byłyby całkiem czytelne jesienią roku 1961. Wybryk historii sprawił. Pięć dni po tym. O eksplozji pisały na pierwszych stronach gazety całego świata. A czytelnikom głowiącym się nad Bladym ogniem nigdy nie przyszło na myśl. że po zrzuceniu Car Bomby Sowieci zaczęli testować broń na innym poligonie. Oczywisty związek powieściowej Zembli z „Novą Zemblą” w realnym świecie przestał istnieć. który oprócz tego. słuchał przemówień wygłaszanych w październiku podczas dwudziestego drugiego plenum partii i nie mógł uwierzyć własnym uszom. Największym zaskoczeniem dla Sołżenicyna nie były jednak przechwałki Chruszczowa na temat największej bomby w historii. jak miliony ludzi w ZSRR i na całym świecie. już wcześniej zyskał ponurą sławę z całkiem innej przyczyny.6 M U Z A S A była dziesięciokrotnie większa niż łączna energia całej broni użytej podczas drugiej wojny światowej. Aleksander Sołżenicyn jechał pociągiem do Moskwy. położonym na południu kraju. Ciężarne kobiety w najodleglejszych miejscach na kuli ziemskiej piły płyn Lugola. A potem opętańcze bombardowanie Nowej Ziemi po prostu się skończyło. by przyjrzeć się dwudziestowiecznej historii tego archipelagu. że był sowieckim poligonem atomowym. jak Car Bomba rozpaliła niebo nad Nową Ziemią. 286 . że uda mu się kogoś przekonać do publikacji jego opowiadania. i w ciągu miesięcy poprzedzających publikację Bladego ognia nad Nową Ziemią nie zrzucono ani jednej bomby. Miesiąc później Nabokov wysłał do wydawcy maszynopis magicznej powieści o północnej krainie zwanej Zemblą. Niewielkie skażenie promieniotwórcze dotarło nawet do apartamentu Nabokova w Montreux nad Jeziorem Genewskim33.

Twardowski oznajmił. Niedaleko stacji kolejowej w Riazaniu spostrzegł miejsce. Inny podobno powiedział Sołżenicynowi. cały czas myślał o tym. nosił mało chwytliwy tytuł Szcz 854. że na świecie są trzy bomby atomowe: „Jedną ma Kennedy. którzy je już znali. w którym wyładowywano więźniów. że wciąż czeka na utwory „w pełni prawdziwe i wiernie opisujące życie”35. Dodał. tworząc sztukę o modyfikowaniu osobowości. że ludzie. lecz tym razem skutecznie go wyleczono. którzy go słuchają. czy warto ryzykować kolejny wyrok. wygłaszając wykład o fizyce w miejscowym zakładzie karnym. wróciła doń żona. oficjalnego organu Związku Pisarzy Radzieckich. a trzecią ty”39. od numeru obozowego głównego bohatera. krytyczną recenzję wspomnień Erenburga. Sołżenicyn po zwolnieniu z łagru szykował się na tę chwilę prawie dziesięć lat. Utwór. że radziecka literatura dość już opiewała zwycięstwa ludu – czas wreszcie opisać jego cierpienia. zaraz będą musieli wrócić do cel37. Marzył o publikacji swoich utworów i miał jedno opowiadanie na temat łagru. Wysłał do tygodnika „Litieraturnaja gazieta”. Trzy razy przerabiał powieść Krąg pierwszy. miał mnóstwo czasu na zastanowienie. które uważał za warte zaprezentowania. Na wolności napisał kilka opowiadań i miniatur. lecz Sołżenicyn miał w pamięci tych.M U Z A S A tylko słowa wypowiedziane przez Aleksandra Twardowskiego. Spróbował swoich sił jako dramatopisarz. niewielkim mieście o kilka godzin jazdy pociągiem od Moskwy. wprawdzie znów zachorował na nowotwór. 287 . która została natychmiast odrzucona38. I największy cud – na fali Chruszczowowskiej odwilży został oficjalnie zrehabilitowany36. którym się nie poszczęściło. który tak poruszył przyjaciół Sołżenicyna. że to najlepsza rzecz. jaką napisał. Ci. uważali. tak żeby nie mieli styczności z innymi pasażerami. opartą na własnych przeżyciach z szaraszki. Całkiem znośnie ułożył sobie życie: mieszkał już teraz w Riazaniu. Także wielu innych zesłańców i więźniów odzyskało wolność i otrzymało szansę powrotu do społeczeństwa. pewien znajomy rozpłakał się podczas lektury. drugą Chruszczow. Jakiś czas wcześniej. redaktora naczelnego miesięcznika „Nowyj mir”.

Jeszcze nie wiedział. Sądził. Sołżenicyn mógł tworzyć względnie swobodnie. gdy sąsiedzi posnęli. to całkiem prawdopodobne. Żona kolegi. Miał prawie czterdzieści trzy lata. Gdyby wysłał do publikacji jakikolwiek ze swoich utworów – nie recenzję cudzej książki. Pierwszy utwór literacki Sołżenicyna został wypuszczony w świat. co widział i co myślał – zostałby oficjalnie uznany za pisarza z dorobkiem i władza mogłaby w przyszłości uniemożliwić mu pisanie.M U Z A S A Iwana Denisowicza Szuchowa. gwałtu czy egzekucji – lecz surowy opis okrutnej rzeczywistości. tylko szczery opis tego. który odważniej niż inne pisał o wielu sprawach. że nadszedł już czas. jest przerażający w swojej powściągliwości. Jako nieznany pisarz. Z pewnością Sołżenicyn zadawał sobie pytanie: czy Twardowski mówił szczerze? Czy radzieccy przywódcy są gotowi usłyszeć prawdę o cierpieniu radzieckiego ludu? Po naradach z przyjaciółmi pisarz uznał. które trzeba stosować przez cały dzień. oczywiście z dużym naciskiem na „względnie”: czystopis każdego utworu trzeba było ukryć. że narazi na szwank ten duży projekt. ustępują wobec wyższych wartości Iwana Denisowicza. co najgorsze – tortur. byłego współwięźnia. opartej na jego własnych doświadczeniach i zebranych opowieściach innych więźniów. od pobudki do ostatniego posiłku w stołówce. że jeśli teraz będzie zabiegał o publikację małej książki o jednym więźniu. ale i zachować człowieczeństwo. a wszystkie brudnopisy skrzętnie zbierać i. że temat obozów nurtował już niektórych spośród najzdolniejszych radzieckich pisarzy. Skomplikowane strategie. kartka po kartce palić we wspólnej kuchni40. którego zrehabilitowano. dostarczyła tekst o Iwanie Denisowiczu Twardowskiemu do redakcji „Nowego miru”. miesięcznika. któremu udaje się nie tylko przeżyć. i był właściwie suchym zapisem jednego dnia z życia więźnia w łagrze. 288 . tylko póki co nie miał szans na przebicie się do oficjalnego obiegu41. W 1958 roku Sołżenicyn wpadł na pomysł stworzenia obszernej relacji na temat sowieckiego systemu łagrów. Iwan Denisowicz nie doświadczył w łagrze tego. w której więzień stara się po prostu dożyć kolejnego dnia.

Gdy się ukazała. Może to poeta wymyślił byłego króla? Albo były król – poetę? Do spekulacji i literackich wiwisekcji zachęcał czytelników sam autor. Zawiła historia opowiedziana przez Nabokova zdołała się nawet zaczepić gdzieś na dole list bestsellerów. który bałamutnie oświadczył w wywiadzie dla „New York Herald Tribune”. Nie wszyscy podzielali ów zachwyt. tylko człowiekiem chorym psychicznie. Pewien krytyk oznajmił. jego wielbiciele i inni pisarze usiłowali znaleźć i rozszyfrować ukryte kody. Chciał. żeby czytelnicy sami wykonali ciężką pracę poszukiwania ukrytego sensu Bladego ognia. Być może chcąc dać interpretatorom dodatkową pożywkę. Nabokov przytacza autentyczne fragmenty z numerów 289 . mimo swojej niejasnej struktury i niepokojących tajemnic. Pięć miesięcy później książka opuściła drukarnię. czego można się dowiedzieć. w rzeczywistości nie był królem Zembli. ale zgodził się podsunąć pewne wskazówki. że to „najbardziej niestrawna powieść. i że popełnił samobójstwo – w wieku czterdziestu czterech lat. natomiast Mary McCarthy na łamach „The New Republic” ogłosiła. śledząc chronologię – a zrobił to. Nabokov zakotwiczył swoją fantastyczną opowieść w realnym świecie. W tym samym wywiadzie ujawnił. Charles Kinbote. że narrator. że jest ona „jednym z najwspanialszych dzieł naszego stulecia”. które – wciąż mam nadzieję – ktoś powydłubuje”43. zajmuje półtorej strony44. Czy poemat opatrzony komentarzem może być powieścią? Kto jest narratorem? Co to jest Zembla? Jakie znaczenie mają klejnoty korony? Badacze Nabokova. że książka jest „pełna rodzynek. Nie chodzi tylko o aluzje do broni nuklearnej i wzmianki o zimnej wojnie: istotną rolę w fabule odgrywa „New York Times” – przegląd artykułów z dziennika. Wydawnictwo Putnam’s czekało w gotowości na maszynopis Bladego ognia. jaką w tym roku próbowałem przeczytać”42. Edmund Wilson pominął ją milczeniem. w tym również na temat Zembli. zanim umieścił w indeksie do książki ostatnie hasło: Zembla.7 M U Z A S A Po sukcesie Lolity Nabokov nie miał już żadnych trudności z publikacją swoich dzieł.

mogłoby być znacznie gorzej. Bohater książki wiadomości o swojej wyobrażonej Zembli czerpał z gazety. do leżącej za kołem podbiegunowym Workuty. Reportaż z Workuty. tak by odzwierciedlały obsesję bohatera na punkcie utraconej ojczyzny. drukowany w odcinkach w trzech kolejnych numerach „New York Timesa”. w tym samym roku ukazał się jako książka I Was Slave in Russia (Byłem niewolnikiem w Rosji). Po ataku Niemiec na ZSRR Armia Czerwona rozpaczliwie potrzebowała posiłków. lecz podobnie jak w przypadku wielu innych tematów. postanowiono więc sformować polskie wojsko z Polaków przebywających na terenie Związku Radzieckiego. Zekowie wydobywający węgiel w sowieckim łagrze w Arktyce mieli świadomość. Na początku roku 1942 „Times” pisał o przeszkodach w realizacji postanowień układu Sikorski–Majski. Kinbote wyobraża sobie zemblańskie dzieci śpiewające piosenki w ramach międzynarodowej wymiany młodzieży. Jedna kwestia dotyczyła tysięcy zaginionych polskich oficerów (których ciała odnaleziono później w masowych grobach w Katyniu. Ale o zapomnianej przeszłości wysp pisano w tej gazecie już znacznie wcześniej. Najbardziej bali się miejsca. został wysłany do Buchenwaldu (Sowieci przejęli obóz i teraz trzymali w nim swoich więźniów).M U Z A S A z lipca 1959 roku. zostały poprzekręcane i wypaczone. jak Nabokov zaczął robić notatki do Bladego ognia. wzmianka o archipelagu pojawia się w reportażu Amerykanina Johna Noble’a. a nawet wspomina o Zembli w artykule o tym. dwa lata przedtem. W roku 1955. że chociaż jest bardzo źle. Mied290 . Wraz z tysiącami innych więźniów pracował w kopalni. „z której nie ma powrotu”47. które Kinbote porusza. Gdy na tereny Rzeszy wkroczyła Armia Czerwona. Podczas drugiej wojny światowej Noble z rodziną mieszkał w Niemczech. czyli Nowej Ziemi. a następnie deportowany na północny wschód. że Chruszczow odwołał wizytę w Skandynawii45. natomiast z prawdziwego „Timesa” można się wiele dowiedzieć o tej prawdziwej „Zembli”. która stała się bestsellerem w USA. do którego – jak pisał Noble – zsyłano najgorszych przestępców: Nowej Ziemi. później wziął udział w buncie46. krainy.

zdołała zbiec z łagrów usytuowanych na stałym lądzie. dokąd nawet carowie nigdy nie zsyłali kryminalistów”50. którzy zaznali więzienia jeszcze za cara. Najpierw przeczytała je redaktorka działu prozy i była zachwycona. podano informację. na dwie duże wyspy na Oceanie Arktycznym. W obawie. 291 . Druga zaś – doniesień o Polakach deportowanych w strasznych warunkach do łagrów na „surowej i opuszczonej wyspie archipelagu Nowa Ziemia”48. jak i w całej Europie i Ameryce jako najstraszliwsza placówka radzieckiego systemu łagrów. 8 Opowiadanie Sołżenicyna o obozowym życiu nie od razu trafiło na biurko Aleksandra Twardowskiego. Wzmianki o niej znaleźć można również w przedwojennych numerach gazety: w roku 1934 „New York Times” pisał o planach zbudowania tam „arktycznego kurortu”. założonej przez ojca Nabokova gazecie „Rul”. Wielu inteligentów trafiło do obozów w okolicach Archangielska. że utwór może utknąć gdzieś w trybach biurokracji albo wpaść w niepowołane ręce. że skazani socjaliści-rewolucjoniści zostaną pierwszymi więźniami przetransportowanymi do Nowej Ziemi. Artykuł na ten temat ukazał się również w londyńskim „Timesie”. Jednak część weteranów opozycji. Tuż po zakończeniu procesu eserowców oskarżeni zniknęli. w 1931 – przytaczał relacje osób. ominęła standardową procedurę i zaniosła go prosto do naczelnego.M U Z A S A noje. pozostałych „wysłano do Nowej Ziemi. Piatichatkach i Bykowni). a w numerze z 28 sierpnia 1922 roku. oprócz reportażu Waltera Duranty’ego. redaktora naczelnego „Nowego miru”. Zatem przez całe dorosłe życie Nabokova Nowa Ziemia była znana zarówno w Rosji. odbiły się echem w Europie i Ameryce. które spostrzegły jakieś tajemnicze samoloty49. gdzie Vladimir publikował swoje pierwsze młodzieńcze utwory. a dwa dni później ukazały się w największym wówczas rosyjskojęzycznym dzienniku w Niemczech. Informacje o więźniach zesłanych na pewną śmierć obiegły świat. Że by zapobiec kolejnym ucieczkom.

porównywali Sołżenicyna do Tołstoja i zapewniali. bo opowiadanie i tak nigdy nie zostanie dopuszczone do druku. które zostały potępione na najwyższym szczeblu – to jednak tak sugestywny obraz cierpień zadawanych przez państwo sowieckie nadal mógł się wydawać zbyt ostry.M U Z A S A Twardowski po powrocie do domu zabrał się do lektury. żeby mieć w ręku solidne argumenty przemawiające za publikacją. Inni chętnie dawali referencje. choć wiedział. Nie spał całą noc. A kierunek wytyczony przez Chruszczowa na październikowym plenum nie zyskał pełnego poparcia towarzyszy. więcej. Wprawdzie akcja opowiadania rozgrywała się kilkanaście lat wcześniej – w czasach. Twardowski wychwalał zalety tekstu i odczytywał zebranym całe fragmenty. że „byłoby niewybaczalnym błędem nie zaprezentować go czytelnikom”. Był wniebowzięty. że Twardowski traci czas. któremu nadano tytuł Jeden dzień Iwana Denisowicza. niż zarabiał jako nauczyciel przez cały rok52. że teraz ma już tylko jeden cel: doprowadzić do publikacji opowiadania o Iwanie Denisowiczu51. z których opinią się liczył. kto jest autorem tej perełki. że samo zaakceptowanie tekstu przez miesięcznik nie wystarczy – zgodę na publikację muszą jeszcze wyrazić władze. Niektórzy byli zdania. Wkrótce Jeden dzień Iwana Denisowicza krążył 292 . Niecierpliwie doczekał świtu i od samego rana zaczął wydzwaniać. by podkreślić swój status człowieka spoza establishmentu. Tymczasem udostępniał go nieoficjalną drogą różnym osobom. Zaraz po przyjściu do redakcji polecił przepisać tekst w kilku egzemplarzach. które z kolei wędrowały dalej. że niektórzy zrobili sobie odpisy. Zaklinał się. przeczytał opowiadanie dwa razy. To jest tak dobre jak Dostojewski – stwierdził – a może i lepsze. Sołżenicyna wezwano do Moskwy na spotkanie z radą redakcyjną miesięcznika. Przyszedł w nędznym ubraniu. czasem zaledwie na parę godzin. i autor otrzymał tysiąc rubli zaliczki. „Nowyj mir” podpisał z Sołżenicynem umowę na publikację opowiadania. był taki. próbując ustalić. i prosił uznanych pisarzy o ocenę. które następnie zaniósł do domu znajomego. kazał polać wódki i obwieścił: „Narodził się nowy geniusz”. Skutek przekazania tekstu w ręce kilku pisarzy. Twardowski zwlekał cztery miesiące z posłaniem maszynopisu wyżej53.

żeby wszyscy go przeczytali. Ostatecznie zgodził się na drobne przeróbki i nowa wersja maszynopisu wraz z listem polecającym od Twardowskiego trafiła do sekretariatu Chruszczowa. Urzędnik. Nawet ja jestem trochę stalinistą. że czekał na publikację dziesięć lat. W końcu. 293 . Podczas dyskusji za zamkniętymi drzwiami Chruszczow ponoć powtarzał: „W każdym z was siedzi stalinista. Cały nakład.M U Z A S A w pięciuset nieoficjalnych kopiach. Już po paru dniach sowietolodzy na całym świecie dyskutowali o opowiadaniu. że są ostrzeżeniem. oświadczając. a Chruszczow podczas sesji plenarnej KC zalecał. Dodrukowano tysiące egzemplarzy. że ukaże się na łamach „Nowego miru”. dziewięćdziesiąt pięć tysięcy egzemplarzy. Jeden z egzemplarzy trafił w ręce osobistego sekretarza Nikity Chruszczowa. Komitet Centralny wolał nie podejmować pochopnych decyzji i najpierw zażyczył sobie kopii dla wszystkich członków. a i tak po kilku dniach w Moskwie nie można już było dostać ani jednego. że trzeba go pokazać szefowi. które formalnie jeszcze nie istniało54. gdy opowiadanie zyskało aprobatę moskiewskich literatów. Radziecki minister informacji poczuł się w obowiązku przypomnieć początkującym rosyjskim pisarzom – którzy nagle masowo nabrali ochoty na pisanie o stalinowskich łagrach – by nie zapominali o innych wartych uwagi tematach57. może poczekać i drugie dziesięć55. Chruszczowa i całego Komitetu Centralnego. W Moskwie rozumiano. Przewodniczący przeczytał Jeden dzień Iwana Denisowicza i spytał. został wyprzedany. Najpierw jednak poproszono Sołżenicyna o wprowadzenie kilku zmian. Odmówił. zachwycony tekstem. W zachodnich gazetach takie komentarze brzmiały jak żart. dlaczego nie został już dawno opublikowany. W kilka tygodni później na Zachodzie ukazały się pierwsze angielskie przekłady i wzbudziły duże zainteresowanie. „Prawda” i „Izwiestia” chwaliły tekst. postanowiono. wieszcząc odwilż w radzieckiej literaturze i zastanawiając się nad politycznymi implikacjami tego wydarzenia. Musimy wyplenić z siebie to zło”56. uznał. Ludzie z niecierpliwością czekali na najbliższy numer pisma. Cała Moskwa mówiła o opowiadaniu.

kogo ma na myśli profesor. Kinbote nie był królem. Z drobnych wzmianek w narracji Kinbote’a dowiadujemy się o jego fantomowych palcach u nóg i o „zamarzłym błocie i grozie w sercu”. Dręczą go myśli samobójcze i jest chorobliwie zafascynowany duchową radością. ale również z prawdziwej Novej Zembli. że istotnie jest Rosjaninem i nazywa się Botkin60. Tak jak w przypadku pierw294 . która określiła jego późniejsze losy. za kogo się podaje. porównuje do „opowieści o torturach” napisanej „na posiniaczonym. która po części wyjaśnia przyczynę rozpaczy Kinbote’a. jaką mogłaby przynieść śmierć58. postać przecież budząca grozę. który słyszał od kogoś. zarazem właśnie podkreślił ten związek59. a w powieści zawarto wskazówki. że Kinbote mógł mieć za sobą tragiczną przeszłość. które kiedyś obiegły świat? Nikt nie pomyślał o tym. Rojenia szaleńca zawierają ziarno prawdy. Charles Kinbote z Bladego ognia.9 M U Z A S A Iwan Denisowicz podbił serca czytelników swoją szczerą. ale rzeczywiście uciekł z Zembli. którą wymyślił. Pod koniec powieści dostajemy wskazówkę. Demaskuje go pewien profesor historii. W jednym z wywiadów Nabokov ujawnił. że pomylono go z kimś. Kinbote dopisuje w nawiasie: „(sarkastyczny akcent na »Nowej«)” – tym samym zaprzeczając jakiemukolwiek związkowi między sobą a tym kimś. porwał ich swoimi szalonymi wymysłami. Przy wszystkich różnicach ci dwaj bohaterowie mają coś wspólnego. napiętnowanym niebie”. że jest on Rosjaninem i naprawdę nazywa się Botkin. Co z tego. skoro przez pięćdziesiąt lat od publikacji Bladego ognia nikt nie przypomniał sobie o wieściach na temat Nowej Ziemi. Nikt nie zdawał sobie sprawy. Kinbote wszystkiego się wypiera i twierdzi. że Kinbote może jest nie tylko uchodźcą z Zembli. między piękną Zemblą a jakimś innym miejscem. Opowieść o Zembli. Na wypadek gdyby wzmianka o Nowej Ziemi uszła uwagi czytelników. że profesor historii miał rację. Na przykład „z jakimś uchodźcą z Nowej Zembli”. którą jego zdaniem mógłby napisać Shade. Kinbote nie jest tym. zwykłą przyzwoitością.

by nie musiał przeżywać koszmaru po zamordowaniu syna. choć niektórzy ignorowali ją. bohater zaś błaga o wybawienie od upodobania do „młodych faunów”62. Autor Bladego ognia litościwie daje bohaterowi wymyśloną krainę Zemblę. otrzymuje od narratora książki dar szaleństwa. Tu także odnajdujemy trop historyczny. w której choć jeden z głównych bohaterów nie byłby złamany przez więzienie lub prześladowany wspomnieniami o tych. złamany życiem narrator woła z najdalszego przerażającego zakątka GUŁagu61. jego władanie miało początek wśród lodu i cierpienia i wzięło się z próby wyobrażenia sobie. Timofiej Pnin próbuje zapomnieć o śmierci swojej Miry Biełoczkin w niemieckim obozie. co zginęli w obozach. by czytelnicy poczuli się tak samo szaleni jak Kinbote. staje się starcem. która pozwala mu odciąć się od przeszłości związanej z Novą Zemblą. którego zboczenie ma źródło w śmierci jego ukochanej z dzieciństwa w obozie dla uchodźców na wyspie Korfu. Hermann w Rozpaczy. Humbert. Krug. który „nie może zarzucić sobie żadnej zdrożnej myśli”. który oszalał w obozie. Owładnięty paranoją. bo tylko wypierając ją ze świadomości. żyje prześladowany wizjami kobiet zagazowanych w niemieckich obozach i nie umie powstrzymać najgorszych odruchów. może pozostać przy zdrowych zmysłach. W dojrzałej twórczości Nabokova trudno o powieść. że klejnoty to tylko żart mający sprawić. 10 M No a co z klejnotami korony? Jeśli Zembla to jakoś przekształcona Nowa Ziemia. O prowadzonych przez Sowietów poszukiwaniach carskich klejnotów korony swego czasu 295 . W Darze Nikołaj Czernyszewski. zaczyna widzieć swoje nieistniejące podobieństwo do własnej ofiary. że można zatriumfować nad śmiercią. „na wpół złamany katorgą”. wynik podjętej przez Kinbote’a próby przezwyciężenia własnej historii – to gdzie w Nowej Ziemi mogą być klejnoty korony? Kinbote jest całkowicie pewien jednego: że agenci przeszukujący Zemblę nigdy ich nie znajdą. Zagadka nurtowała czytelników. uwięziony bohater Nieprawego godła. uważając.U Z A S A szego króla Nowej Ziemi.

bezkresną. że klejnoty znajdują się w Zembli. ludzie. Prawdziwe zemblańskie – rosyjskie – klejnoty korony spoczywały zapomniane w ruinach baraków. Artykuł przestrzegał. będziemy wodzeni w kółko. „starannie zabezpieczając klejnoty korony i inne bezcenne skarby”. tajemniczej Północy. W tym samym tygodniu. która miała za zadanie odnaleźć carskie skarby na Wyspach Sołowieckich63. „odciętą od świata Nową Ziemię”65. że jeśli Rosja nie przestanie tego robić. Autorzy komentarza wyrażali obawę. bo według autora prawdziwym skarbem są twórcy i spadkobiercy idei demokratycznej Rosji. „w ruinach. Bolszewicy w swojej ignorancji „wrzucają do Oceanu Arktycznego i wyrzucają poza granicę Związku Radzieckiego skarby kultury o wiele cenniejsze niż cała ta zgromadzona biżuteria”. co to za skarby mogą być ukryte w ruinach. nie tylko na odległej. podobnie jak tego. wspomniał o indeksie i zapewnił dziennikarza. Agenci poszukujący klejnotów korony w Bladym ogniu nigdy ich nie znajdą. cały jej geniusz znajdzie się na wygnaniu. ale i w innych niezliczonych miejscach w Związku Ra296 . Nabokov. Kwestii prawdziwych baraków w prawdziwej Zembli nie wyjaśniono. Jedna z nich zaczyna się od hasła Klejnoty korony: jeśli podążymy za odsyłaczem do innego hasła. że to może doprowadzić do tragedii. a kraj zamieni się w jedną. którzy w desperacji uciekali się nawet do tortur i morderstw. w którym na świecie po raz pierwszy usłyszano o Rosjanach wywożonych na bezludne tereny na Północy. powołali specjalną komisję wykopaliskową. niektórych starych baraków”64. podano również wiadomość. że bolszewicy przeczesują cały kraj w poszukiwaniu carskich kosztowności.M U Z A S A rozpisywano się w zachodniej prasie. A jaki skarb ukryty w Nowej Ziemi miał na myśli Nabokov? Czytelnicy Bladego ognia z czasem się zorientowali. że zamieszczony na końcu indeks kryje rozmaite gry. proszę pana. w grobie. Całkiem sensowną odpowiedź natomiast znajdziemy w komentarzu redakcyjnym w „New York Timesie” z 1922 roku. Bolszewicy. za granicą. spytany w wywiadzie o klejnoty. którzy przepadli w „katowniach o ścianach zbryzganych krwią” i wskutek „bestialskiego terroru usankcjonowanego przez Lenina”66.

że to przekracza ludzkie pojęcie? Budując z niepoznawalnych wydarzeń fantastyczną. Nabokov. którzy zginęli. niewiarygodną baśń (jaką według Nabokova jest w istocie każda wielka powieść). jednak – w przeciwieństwie do Sołżenicyna – zakopał przeszłość tak głęboko w szaleństwie. W jaki sposób opowiedzieć o miejscach tak strasznych. co widział. składa hołd radzieckim zesłańcom i więźniom. lecz jest zbyt obłąkany. straceni więźniowie. Charles Kinbote. Fałszywy zbieg. urojony król arktycznych pustkowi. unicestwiona piękna kultura. żeby opowiedzieć swą historię. który pragnie dać świadectwo temu. doświadczył życia w nich. Sołżenicyn widział łagry.M U Z A S A dzieckim: zmarli zesłańcy. na przykład taką jak baśń o Zembli. że nikt nie usłyszał elegii. w którą wplótł prawdziwą historię. podobnie jak Sołżenicyn. . stworzył arcydzieło upamiętniające cierpienia swojej ojczyzny. Nabokov wiedzę o obozach czerpał tylko z relacji.

Im M U Z A S dłużej mieszkał w Montreux. natomiast Vladimir w kwestii najwyższego wymiaru kary podzielał opinię swojego ojca i zawsze był jej wierny2. W obliczu gry o tak wysoką stawkę Wiera stała się orędowniczką kary śmierci i dożywotnich wyroków. ponieważ w swoich sądach była ona jeszcze bardziej radykalna. które go martwiły. w miarę jak usztywniały się jego poglądy polityczne: zdecydowane „tak” dla wojny w Wietnamie. Po zamachu na Kennedy’ego oglądał w telewizji sceny zabójstwa oraz ujętego Lee Harveya Oswalda. w którym miejscu politycznego spektrum sytuował się ze swymi zaciekle antykomunistycznymi poglądami – w odrażającym dlań towarzystwie ultrakonserwatywnych bigotów. a zarazem nie mieć nic wspólnego z lokalną odmianą międzynarodowego gatunku. „nie” dla studenckiej rewolty. który zaczął się w latach sześćdziesiątych w Ameryce. którego nie cierpiał: „francuskich policjantów. rozjuszyły oboje Nabokovów.Rozdział XIII 1 A Pamięci. poczciwego starego rosyjskiego bądź polskiego pogromszczyka modlącego się pod figurą. Wiadomości o fermencie. przemów Bliskie sobie kraje Nabokov najgoręcej kochał na odległość. niespełna dwudziestopięcioletni mężczyzna w starym pod298 . łykowatego amerykańskiego amatora linczu” i wreszcie ich nowego sowieckiego odpowiednika1. Życie obok Wiery raczej nie łagodziło jego stanowiska. Dzięki oddaleniu mógł kochać USA. niesłychanego produktu Niemiec. Od dawna rozumiał. tym łatwiej przychodziło mu popierać Stany Zjednoczone. Zamachowiec. Krąg przyjaciół Nabokova stopniowo się zawężał. drobny. ponieważ nie musiał stykać się na co dzień ze sprawami.

że policjanci pobili niewinnego człowieka4. Gdy w 1960 roku Kalifornijski Komitet przeciwko Karze Śmierci zwrócił się doń o pomoc. dostrzegał wulgarność Ameryki. został wyprowadzony do dziennikarzy około północy. bezdyskusyjnie popiera inicjatywę. W jego opinii utwory. Przy wszystkich swoich stanowczych poglądach Nabokov w dalszym ciągu odmawiał zaangażowania się w działania polityczne. Plątał się w odpowiedziach i prosił o adwokata. i nie umiał się powstrzymać przed wpleceniem do swojej prozy tych wszystkich klubów czytelnika. ale nie napisze w tej sprawie artykułu. ale sam nie miał zamiaru nic robić. że Vladimir jest bardziej władczy niż ten. Na pytanie. że toczy się wyścig. co kochał. zwłaszcza z bliska. Jeśli chodzi o systemy polityczne. którego zachowali we wspomnieniach. Wiosną 1964 roku wrócił na miesiąc do Ameryki. Trzydziestosiedmioletni działacz na rzecz praw obywatelskich 299 . obawiając się. żeby zabrać materiały przechowywane na Uniwersytecie Cornella. że już opublikował „całą książkę na ten temat”5. Podczas pobytu w Stanach Nabokovowie wybrali się do Ithaki. Uważał nagonkę na Stany Zjednoczone za odrażającą. a Wiera wygląda bardziej po królewsku niż kiedykolwiek6. wiedział. że owszem. przełożony i opatrzony komentarzem przez Vladimira. że ojciec w tym momencie współczuł Oswaldowi. rzeczywiście były deklaracjami politycznymi w każdym sensie tego słowa. Poemat. czekał na publikację jeszcze dłużej niż Lolita i w końcu ukazał się dzięki wsparciu prywatnej fundacji. które pisał. żeby ten koń się potknął. Dmitri wspominał. Dodał. żeby promować Eugeniusza Oniegina. co mu się stało w oko. Przez ten czas kraj się zmienił. Dwa lata wcześniej Nabokov zawitał na krótko do Nowego Jorku na premierę Lolity Kubricka.M U Z A S A koszulku. Starzy znajomi odnieśli wrażenie. chcąc nie chcąc. Oddziały federalne stłumiły zamieszki. odparł: „Uderzył mnie policjant”3. to widział. które wybuchły po przymusowym zniesieniu segregacji rasowej na Uniwersytecie Stanu Missisipi. Nabokov. Miał ranę na czole i opuchnięte oko. Nabokov odparł. któremu koniowi sam kibicuje. gumy do żucia i uprzedzeń – ale przecież tak właśnie postępował ze wszystkim.

Jesienią 1965 roku Johnson miał operację wyrostka robaczkowego i nawet pokazał fotoreporterom bliznę (coś takiego byłoby absolutnie nie do pomyślenia dla Wiery. narodowość. Rasizm skierowany przeciwko Afroamerykanom napawał przerażeniem Nabokova. że uczelnie powinny reagować surowiej i że naiwni Amerykanie nie posłuchali ostrzeżeń przed komunistami przenikającymi do amerykańskiego systemu szkolnictwa. Vladimir wysłał prezydentowi telegram z życzeniami powrotu do zdrowia i wyrazami uznania dla „znakomitej pracy. W swojej osobliwej miksturze poglądów liberalnych i konserwatywnych Nabokov niespodziewanie znalazł bratnią duszę: prezydenta Lyndona Johnsona. który przyjechał na wymianę do USA. Podobnego zdania był przyjaciel Nabokovów William Buckley.M U Z A S A Medgar Evers zginął z rąk członka organizacji rasistowskiej. Obie te inicjatywy cieszyły Nabokova. Dwa tygodnie po wyjeździe Nabokova z Uniwersytetu Cornella tamtejszy prodziekan rozpoczął prowadzone zespołowo seminarium na temat murzyńskiej rewolty i jej znaczenia dla Ameryki7. O demonstrantach mówił. którego zaangażowanie w konflikt wietnamski i poparcie dla ruchu praw obywatelskich mieszały się w iście nabokovowski koktajl. którą Pan wykonuje”9. który już w 1942 roku podczas odczytu w Spelman College przywołał mieszane pochodzenie Puszkina jako argument przeciwko segregacji8. prawo zakazujące dyskryminacji ze względu na rasę. by zniszczyć go od wewnątrz. Również ataki powietrzne na Wietnam Północny rozpoczęte w tym samym miesiącu (i kontynuowane później przez trzy lata) spotkały się z aprobatą w Montreux. i Departament Stanu musiał wystosować oficjalne przeprosiny do rządu w Ghanie. a w marcu 1965 roku – Voting Rights Act. Wierę szczególnie denerwowały doniesienia o studenckich rozruchach. że to eg300 . która przeszła podobną operację rok wcześniej). czyli ustawę dającą prawo głosu wszystkim pełnoletnim obywatelom. w nadchodzących wyborach niemal pewny kandydat na burmistrza Nowego Jorku. płeć i wyznanie. podczas gdy na ulicach miast USA od Berkeley po Nowy Jork wywołały falę protestów. We wrześniu w Alabamie dotkliwie pobito afrykańskiego studenta. Uważała. W roku 1964 Johnson poparł Civil Rights Act.

w której podkreślano. W 1958 roku stanął przed sądem. A Protest (Zimna wojna a podatek dochodowy. Trzeba dodać. Wilsona. który zajął jego dochody z praw autorskich i niewielki fundusz powierniczy odziedziczony po matce11. które stroją babskie fochy.M U Z A S A zaltowane nieroby. również należącym do partii demokratycznej. Natomiast nie podzielał opinii Nabokova o jego następcy. W roku 1963 Kennedy osobiście przyznał Wilsonowi Prezydencki Order Wolności. Prezydent Kennedy mimo to nie zmienił swojej decyzji w sprawie medalu: „To nie jest nagroda za przyzwoitą postawę. a nie nazistami”10. odmówił tak niegrzecznie. którą darzył go Kennedy. że Wilson pisze filipikę na temat podatku dochodowego i funduszy na obronę kraju. Lyndonie Johnsonie. kieszeni. w której wyjaśnił przyczynę swojego strajku podatkowego: najpierw przyjrzał się fiskusowi i jego machinacjom i dopiero wtedy. postanowił. Protest). że 301 . jak się okazało. Na przykład Edmund Wilson. Mimo takiej postawy administracja prezydenta przytuliła pisarza do serca. Urząd podatkowy wysłał w tej sprawie do Białego Domu szesnastostronicową notę protestacyjną. że obecność w Wietnamie to dla Stanów Zjednoczonych hańba. szkalując politykę fiskalną i budżetową amerykańskiego rządu. od początku lat czterdziestych do połowy pięćdziesiątych na znak protestu nie płacił podatku dochodowego. W ten sposób zagłodzi urząd podatkowy i amerykański imperializm finansowany z jego. Wilson nie miał nic przeciwko sympatii. Dopiero za namową swojej żony Eleny postanowił się rozliczyć z urzędem podatkowym. ale zabrakło mu pieniędzy. i że tacy ludzie „nie pomogliby małej Anne Frank. Zaproszony przez prezydenta na letni festiwal sztuk. tylko za dorobek literacki”12. że Nabokovowie przyjaźnili się również z ludźmi niepodzielającymi ich poglądów i mniej skłonnymi do popierania amerykańskiej polityki zagranicznej. poważnie zaniepokojony przypominającą labirynt strukturą tej instytucji. Podczas drugiej wojny światowej był przeciwny zaangażowaniu się USA w walkę z Hitlerem. że w najbliższych latach ograniczy swoje zarobki do minimum. Wilson w zemście napisał o tym książkę The Cold War and the Income Tax. gdyby jej prześladowcy byli komunistami. podobnie teraz uważał.

za którym ciągnęły się kłopoty finansowe. Po dłuższych wahaniach i rozterkach na dwa miesiące przed wizytą Edmunda w Szwajcarii postanowił mu wysłać odbitki szczotkowe Eugeniusza Oniegina. pierwszego zjedli kolację w hotelu Montreux Palace. M U Z A S Podczas pierwszych miesięcy urzędowania prezydenta Johnsona państwo Wilsonowie odwiedzili Nabokovów. Lecz na te trzy dni w Montreux. Rozzłoszczony Johnson nazwał swoich ideologicznych oponentów „sukinsynami” i „niemal zdrajcami”.2 A wprawił w osłupienie urzędników i rozwścieczył Johnsona. był zdegustowany przepychem hotelu14. Pokoje Nabokovów były co prawda skromne. znów połączyła ich serdeczna przyjaźń. odniosła wrażenie. w jaki sposób Nabokov potraktował Doktora Żywago. która wywodziła się z arystokracji. Lolita i Doktor Żywago nigdy nie istnieli17. jak gdyby Lenin. Wilson w tym czasie czynił Nabokovowi wyrzuty. lecz Wilson. chociaż to. Może to właśnie z nostalgii za dawną serdeczną przyjaźnią Vladimir pozbył się rezerwy. że nie chce mieć z nimi więcej do czynienia13. żyjący w Montreux w coraz większej izolacji. Panowie dawali pokazy błyskotliwej konwersacji i dyskutowali o brzytwach. z jaką od pewnego czasu traktował osądy literackie Wilsona. Panowie nie widzieli się siedem lat. rozbrzmiewających echem wnętrzach hotelu Montreux Palace. co prawda nie tak często jak przedtem: Nabokov. W ciągu tych siedmiu lat stale korespondowali. co z pewnością wywołało niepokój u obu16. a następnego zaprosili Nabokovów do siebie na uroczysty lunch. że ten „poczuł się rozżalony” krytyką Lolity. Spędzili w Montreux trzy dni. Festiwal ów zresztą przerodził się w publiczne łajanie prezydenta przez cenionych myślicieli i artystów. Zarzekał się. też wystawiło przyjaźń na próbę. w pustych poza sezonem. Elena. czasami uderzając w żałosne tony („Już całkiem o mnie zapomniałeś”)15. 302 . że Vladimir żyje „jak książę w czasach ancien régime”. często pisał do Wilsona pierwszy.

który darzył Shade’a sympatią. o A. na co Nabokov odparł. Nie wiadomo. Przecież Nabokov wplótł w opowieść o Zembli sformułowania i argumenty dobrze znane Wilsonowi. Eliota na zawsze zostają w głowie. „Spokojna głowa” – „Pogłoska: wojna!” (przyp. którą Nabokov przeczytał i skrytykował.M U Z A S A Spośród ostatnich powieści Nabokova Wilson nie lubił Lolity. czy podczas wizyty w Montreux był już po lekturze Bladego ognia. Housmanie i o literackich inspiracjach w Bladym ogniu widać z kolei w książce Wilsona The Triple Thinkers (Potrójni myśliciele). Wyraźne ślady poważnych dyskusji o goleniu.S. że jego głowy to nie dotyczy. Nabokov. który tylko Wilson umiałby rozpoznać. jest całkiem przyzwoitym.). 303 . W obłąkanym Kinbocie studenci widzą osobnika „bez przerwy cytującego Housmana”. W Bladym ogniu znalazły się pary „lustrzanych słów” (na przykład spider – redips*) wzięte z poematu Wilsona The Pickerel Pond (Szczupakowy staw). na wskroś amerykańskim poetą. cenił zaś Pnina.E. byłaby to wielka porażka autora. * W przekładzie Stanisława Barańczaka zamiast takich par słów znalazły się anagramy: „Tłusty pająk” – „Utytłaj. a Edmund krytykował jako „sterylnego”18. sam miał okazję parę razy wygłaszać odczyty na temat poezji Frosta (jeden z nich odbył się w sytuacji nie do pozazdroszczenia: jako wprowadzenie do występu samego autora). Wilson natomiast nie znosił Frosta i przez cały okres swej kariery krytyka uzbierał iście nabokovowską litanię obelg na jego temat: od „trzeciorzędnego” poprzez „obrzydliwego starego kanciarza” po „jednego z najbardziej niepowstrzymanych samochwalców w historii literatury amerykańskiej”19. którego twórczość pozostaje w cieniu Roberta Frosta. wymyślony przez Nabokova na potrzeby Bladego ognia. zresztą w Bladym ogniu znajdujemy odbicie tej oceny: dziewczynka biedzi się nad trudnymi słowami z poezji Eliota (jak grimpen czy sempiternal). czyli autora. Jeśli nie przeczytał. John Shade. w którym pojawia się także wzmianka o Nowej Ziemi20. nawiązując swoisty dialog. bo ani razu o nim nie wspomniał. którego Vladimir cenił. że wiersze T. skąp”. tłum. Przy innej okazji Wilson rzucił myśl.

jak gdyby starał się go zachęcić do zwrócenia uwagi na pewne fakty historyczne i do zmiany poglądów. 304 . katownię. Kinbote. stanowił pierwszy sygnał. Wiersz. Zamiast zająć się Bladym ogniem. W pierwszym zdaniu recenzji zamieszczonej w lipcu 1965 roku przez „The New York Review of Books” oznajmia. Nie dał się skusić na żadne kąski. i zapewnia. Wilson zwrócił ostrze swojej krytyki przeciwko Eugeniuszowi Onieginowi.3 M U Z A S A Nabokov po przeczytaniu poematu wysłał przyjacielowi kilka własnych przykładów takiej zabawy. Eliot – toilest. Dalej następuje sześć tysięcy słów układających się w łańcuch ciężkich zarzutów. który i wówczas. łatwo ujrzeć pod opisem lodówki w domu na przedmieściach bardziej mroczne przesłanie. „dygocące białe serce”. Ale Wilson się nie dał. Przecież już w wierszu The Refrigerator Awakes. co zamierza powiedzieć. między innymi red wop – powder. który przeżył bohater – nieodłącznie związanego z łagrami stworzonymi u zarania państwa sowieckiego. T. które później wykorzystał w Bladym ogniu21. jeszcze za Lenina. że przedsięwzięcie Nabokova jest „pewnym rozczarowaniem”. Nabokov „zadręcza zarówno czytelnika. za wszelką cenę próbuje opowiedzieć fantastyczną baśń o cudownej Zembli. Natomiast oprócz tych wzmianek na temat koszmaru. czego Wilson za nic nie chciał przyznać – Nabokov ukrył w powieści odniesienia do dawnych dyskusji z przyjacielem. by jego przyjaźń z Vladimirem przeszkodziła mu w tym. że nie pozwoli.S. strzał ostrzegawczy dla Wilsona. pośmiewisko zobojętniałych mieszkańców miasteczka. rozpaczliwa próba powiedzenia czegoś ważnego. które Nabokov podsuwał mu od przeszło dwudziestu lat. wzmiankę o Nowej Ziemi – i wreszcie nieznośne brzemię tych wszystkich wspomnień22. i później uparcie przeoczał lub rozumiał opacznie kluczowe elementy utworów Nabokova: martwe ciała zamarznięte w lodzie. napisanym po wizycie Vladimira u Edmunda w 1941 roku. zza której wyziera „Nova Zembla”.

to tłumaczowi też wolno. rozprawia się z kilkoma „koszmarnymi omyłkami” popełnionymi przez krytyka26. Przyznał. niż zamierzałem”27. Nabokov przystąpił do obrony swojego Oniegina na warunkach narzuconych przez Wilsona: skoro krytyk przywołał prywatne sprawy. Czterotomowe wydanie poematu ukazało się już rok wcześniej i zebrało sporo całkiem rozbieżnych recenzji. Wilson odparł atak. zaledwie rok wcześniej. Gros argumentów podnoszonych przez obie strony dotyczyło nudnych detali. I dodał. Podniósł stawkę. scalić swoje dwie tożsamości – rosyjską i anglosaską. że oryginał w jego wykonaniu brzmiał „znacznie gorzej. a z perspektywy czasu widzi. Ujawnił. które czytelnicy śledzący dyskusję i tak najpewniej ignorowali. Całe przedsięwzięcie świadczy o „braku zdrowego rozsądku”. Jednych mierziła rozwlekłość i dosłowność przekładu. skupieni na pojedynku dwóch legend literatury. że jeszcze w roku 1957 był na skraju histerii. niestety bez powodzenia. innych zachwycał monumentalny aparat krytyczny. i zacytował fragmenty listów od niego24. Było mnóstwo powodów do uczciwej krytyki. Wilson – co niepojęte – wbrew ostrzeżeniom znajomych próbował podać w wątpliwość kompetencję Nabokova w kwestii języka rosyjskiego25. że Nabokov słabo zna łacinę. Nabokov 305 . że Nabokov próbuje. równie zjadliwie podsumował inny angielski przekład Eugeniusza Oniegina („trzeba coś zrobić (…) by obronić biednego bezbronnego poetę”23). Nabokov. że przez całe lata usiłował poprawiać błędy. Sam jednak. który nienawidził Freuda. wyciągając kwestie prywatne: przypomniał. że może rzeczywiście popełnił parę błędów. które Wilson popełniał w latach swojego „długiego i beznadziejnego zauroczenia językiem rosyjskim”. gdy Wilson wykazał się całkowitą niemożnością czytania Eugeniusza Oniegina na głos. Wilson zupełnie wprost posłużył się teraz tym jadem jako usprawiedliwieniem użycia metody Nabokova przeciw Nabokovowi. Wilson nie musiał się uciekać do przytaczania prywatnej korespondencji.M U Z A S A jak i siebie”. z podobną pogardą odnosił się do Wilsonowskiego psychologizowania. co skłania Wilsona do refleksji.

początkowo przekonany. że Wilson (który przecież otrzymał Nabokovowskiego Eugeniusza Oniegina w roku 1963. Vladimir był przekonany. że w swoich poglądach Vladimir nie jest „ani białym Rosjaninem. jaką Nabokov nawiązał w swoim dorosłym życiu. Wilson. Tak oto literacki pojedynek doprowadził do pojedynku w rzeczywistości. że są rzeczy. przed oficjalnym wydaniem) zaczął planować swój atak nawet jeszcze przed wizytą w Montreux. ale ofiarą padła największa przyjaźń. że Wilson nie zrozumiał sensu poematu – przyczyna pojedynku wynika w istocie z faktu (co podkreśla Puszkin). Wilson jednak zabrał się do lektury znacznie później. silniejsze od przyjaźni28. między innymi amour propre. czego Nabokov nie wiedział i podejrzewał. ani komunistą”. Blady ogień jest nie tylko pomnikiem wzniesionym ofiarom terroru. Vladimir wykorzystał tematy wielu ich dyskusji i je utrwalił. zaczął wtłaczać przyjaciela w pewien stereotyp30. jakby doznał nagłej ślepoty. w ciągu których Nabokovowi zdarzyło się na przykład stwierdzić. co legło u podstaw rosnącej przepaści pomiędzy nim a Nabokovem. w którym co prawda nikt nie zginął. Gdyby Nabokov pisał mniej enigmatycznie albo gdyby w publicznych wypowiedziach mniej stanowczo twierdził. ale także kroniką dwudziestoletniej wymiany poglądów z przyjacielem oraz elegią dla przyjaźni. to może byłby skłonny na nowo przemyśleć wszystko.M U Z A S A odpowiedział obszernie. to znów wybuchała przez ponad dwa lata. że jego twórczość nie ma związku z prawdziwym światem. że „Puszkin w latach trzydziestych dziewiętnastego wieku mówił po angielsku mniej więcej tak jak pan Wilson dziś po 306 . już wtedy szykując się do publicznego zgładzenia ich przyjaźni29. że przyjaciel podczas spotkania w Szwajcarii prowadził z nim podwójną grę. która miała wkrótce wygasnąć. 4 Wojna onieginowska to przycichała. albo gdyby Wilson przeczytał Blady ogień choć w połowie tak wnikliwie jak Eugeniusza Oniegina.

że przekład Puszkina to „parodia”. jakby starając się napisać na nowo historię rozkładu ich przyjaźni. co mu się udawało nawet lepiej niż Nabokovowi. W roku 1963 znalezienie się w towarzystwie najważniejszych nazwisk współczesnej literatury mogło nie zrobić na Sołżenicynie aż tak wielkiego wrażenia. Nabokov natomiast sporządził straszliwie długą replikę. by Lowell przestał „okaleczać bezbronnych nieżyjących poetów”33. co miała. w której punkt po punkcie rozprawiał się z tekstem Wilsona. co się dzieje na świecie.M. Magazyn. Jak na kogoś. Mimo to Sołżenicyn unikał medialnego rozgłosu. opinie o książkach publikowała tam również Mary McCarthy. którzy mieliby zakusy na Oniegina. W zasadzie nie miał ochoty 307 . „Encounter” wydrukował nawet Zagrodę Matriony Sołżenicyna. Po prostu starał się unikać dziennikarzy i udzielił zaledwie kilku wywiadów34. Forstera do Sylvii Plath i Jorge Luisa Borgesa. kto tak długo żył odseparowany od wydarzeń literackich swoich czasów. Edmund Wilson na łamach pisma rozwinął swoją recenzję Doktora Żywago. która przeżyła obóz i poświęciła wszystko. w którym dowodził. Kolejna replika Nabokova ukazała się w maju. Sołżenicyn przejawiał zaskakujący brak zainteresowania tym. założony przez poetę Stephena Spendera i dziennikarza Irvinga Kristola. Na korzyść krytyka świadczy fakt. od E. Dla zachodnich intelektualistów zainteresowanych tym. przygotował tekst (podpisany pseudonimem). regularnie zamieszczał utwory cenionych pisarzy. co go ominęło. W samym ZSRR sprzedano prawie milion egzemplarzy Jednego dnia Iwana Denisowicza. a kąśliwe odpowiedzi Nabokova napisał sam Wilson. Nie umiał się powstrzymać przed wyprzedzającym atakiem na wszystkich tłumaczy.M U Z A S A rosyjsku”31. że – jak się zdaje – nigdy nie wysłał tekstu do publikacji32. w odpowiedzi na zarzut Roberta Lowella. Vladimir zareagował wezwaniem. że cały spór został zaaranżowany: początkowe pomyłki w interpretacjach Puszkina były celowe. kontynuację opowiadania o Iwanie Denisowiczu – opowieść o wieśniaczce. zamieszczoną przez „Encountera” w lutym 1966 roku. Wilson z kolei. dla swojej niewdzięcznej wioski. „Encounter” stanowił w latach sześćdziesiątych forum gorących dyskusji.

jeden dzień w tygodniu wolny od pracy. Sołżenicyn. Sołżenicyn zaczął się spotykać z urzędnikami i ekspertami. że zdołał przejąć od Tołstoja całą jego emocjonalną siłę i tchnąć ją w całkiem inną epicką opowieść. osiągnął mimo izolacji. że Sołżenicyn chce. Obaj pisarze cenili Tołstoja i Czechowa. do których ta siła przemawiała – więźniów obozów i ludzi zniszczonych przez system. czy nie. żeby omówić pozyskane informacje i poprosić o łagodniejsze traktowanie osadzonych: o większe przydziały jedzenia. 308 . Redaktor naczelny „Nowego miru” podpisał z autorem umowę na publikację budzącego kontrowersje tekstu. Wielu odpisywał. czy go drukować. stąd wiedział. Po publikacji Iwana Denisowicza zaczął otrzymywać stosy listów od czytelników. Jego prośby spotkały się z cichą życzliwością ze strony osób myślących podobnie. a w jego opowieściach brak jest elementu odkupienia. Docierały do niego również grypsy z łagrów. tak samo zresztą jak Nabokov. Mało tego – z listów wynikało. został skarcony za to.M U Z A S A nadrabiać żadnych zaległości w lekturach35. lecz potem komitet redakcyjny nadal dyskutował nad tym. Podczas omawiania nowego tekstu jeden z redaktorów „Nowego miru” zauważył. i na hipokryzji. że skupia się głównie na tym. którą dogłębnie poznał. co mroczne. a Lenin powtórzył w dwudziestym: co robić?39. że Chruszczow wprowadził bardziej drakońskie zasady racjonowania żywności37. tym bardziej więc zadziwia. Nie proponuje odpowiedzi na pytanie. które najpierw zadał Czernyszewski w dziewiętnastym wieku. ale zarazem wywołały oskarżenia. co osiągnął. że pisarz nie tylko bez przerwy eksponuje negatywne aspekty państwa radzieckiego. Nabokov przeciwnie. Europy i Ameryki i jego sukces polegał na wspięciu się na szczyt światowej literatury. od dzieciństwa chłonął wielusetletnią kulturę Rosji. możliwość odwiedzin krewnych. Tylko że Sołżenicyn miał o wiele skromniejsze fundamenty. Przecież wszystko. prosząc o bardziej szczegółowe opowieści i zadając dodatkowe pytania36. że wbrew obietnicom Chruszczowa system wciąż działa. Krytykowali go nawet sprzymierzeńcy. żeby rozpieszczać przestępców i nie rozumie wychowawczej funkcji systemu penitencjarnego38. ale wręcz kwestionuje wartość samej rewolucji.

zrzuca się z wysokich schodów prowadzących do dawnej kaplicy na Górze Siekierskiej42. gdzie pewien chłopiec. który wychwalał budowę Kanału Białomorskiego. który spędził ponad dwa lata na Sołowkach. że na Sołowkach nawet karcery wyglądają „pierwszorzędnie”. Dzięki własnym doświadczeniom i relacjom ponad dwustu osób. aczkolwiek po upadku Chruszczowa Sołżenicyn zaczął się bać o przyszłe publikacje. ale wszystko to miało więcej wspólnego z przetasowaniami we władzach ZSRR niż z literaturą. Pisarz posłużył się obrazem archipelagu i połączył go z nazwą GUŁag. opisał wiele nieznanych dotąd wydarzeń. że człowiek odpowiedzialny za tamtejsze egzekucje lubił nazywać sam siebie „dowódcą sił Archipelagu Sołowieckiego”. Redakcja „Nowego miru” zwlekała z publikacją w obliczu ponownego ochłodzenia po Chruszczowowskiej odwilży. by poświęcić się nowemu przedsięwzięciu: chciał napisać historię łagrów na podstawie świadectw osób. że zażyczył sobie spotkania z nim u siebie na daczy. o umierających więźniach. Zimą Chruszczow całkiem zniknął z życia publicznego. Gorki mimo to wyraził publicznie aprobatę dla obozu. które opowiedziały mu swoje historie. Odważny 309 . Dwa miesiące później został odsunięty od władzy. których. żeby szybciej umarli. a Sołżenicyn wycofał się na wieś. Sołżenicyn zaczął wydawać swoje teksty w samizdacie i przekazywać osobom jadącym za granicę egzemplarze niepublikowanych utworów. Iwan Denisowicz już się ukazał i nic nie mogło tego zmienić. że jest wciągany w skomplikowaną rozgrywkę potężniejszych od siebie – jedni go atakowali. wybrał się także na Wyspy Sołowieckie. ryzykując życie. Jednak już w sierpniu 1964 roku żałował. Tytuł zaczerpnął od Dmitrija Lichaczewa.M U Z A S A Poprzednio Jeden dzień Iwana Denisowicza stał się bronią w walce o przyszłość Rosji. Poczuł. co w języku rosyjskim dało dodatkowy efekt w postaci rymu: Archipelag GUŁag41. opowiedział pisarzowi o torturach za pomocą komarów i polegających na siedzeniu całymi godzinami na tyczkach. które tam były. że poparł wydanie tekstu40. podkreślając. żeby przemycili je na Zachód. Lichaczew opowiedział Sołżenicynowi. Chruszczow z początku był tak podekscytowany utworem Sołżenicyna. Ustalił na przykład. że Maksym Gorki. inni bronili.

jak wzorem Sołowek powstają kolejne obozy. stało się jasne. Sołżenicyn zaszył się w wiosce Sołocza. o pierwszych łagrach. gdzie stosowano te same metody i panował ten sam obłęd: A Obozy działały przez wiele lat także w Nowej Ziemi i były to obozy straszliwe – ludzie trafiali tam „bez prawa do korespondencji”. któ310 . że nie ma co liczyć na dobre wieści. i opisywał. kiedy tylko Gorki opuścił wyspy. o Leninowskim terrorze. Niemal po roku niepewności. pisał o tym samym co on. We wrześniu Sołżenicyn bardzo prosił o zwrot czterech egzemplarzy swojej niewydanej powieści spoczywających w szafie pancernej w siedzibie redakcji. Choć dzieliły go od Nabokova tysiące kilometrów. Ani jeden więzień nie wrócił. o trzy godziny jazdy pociągiem od Moskwy. 5 M U Z Mimo braku informacji z niektórych najbardziej oddalonych miejsc Sołżenicyn – którego nazywano pesymistą. czy proces destalinizacji będzie kontynuowany. o odległych. Po długich zabiegach dopiął swego i wszystkie egzemplarze natychmiast przekazał przyjaciołom. że wbrew wszystkiemu ma nadzieję kiedyś usłyszeć historię o tych. gdzie zesłańcy nie mieli jedzenia ani dachu nad głową. Spodziewana liberalizacja nie nastąpiła.S A chłopiec – wynika z książki Sołżenicyna – został zastrzelony. Redaktorzy „Nowego miru” zostali wezwani na przesłuchanie45. których zesłano do Nowej Ziemi44. a który sam siebie zdecydowanie uważał za optymistę – napisał. Do dziś nie wiemy. jak żyli i jak umarli43. co ci udręczeni ludzie tam wydobywali czy budowali. O czym jeszcze pisał Sołżenicyn? O koszmarze aresztowań. bezludnych miejscach zsyłki i o pierwszych transportach do takich miejsc.

którzy w Kongresie i związanych z nim instytucjach znaleźli szansę na swobodne mówienie o najistotniejszych problemach i nadziejach naszych czasów”47. Johna Kennetha Galbraitha.M U Z A S A rzy w bezpiecznym miejscu przechowywali jego utwory. są głęboko niesprawiedliwe wobec intelektualistów na całym świecie. którzy uważają. W kwietniu 1966 roku „New York Times” oskarżył redaktorów antykomunistycznego. że wszystkie te organizacje otrzymywały pieniądze od amerykańskiego wywiadu za pośrednictwem fikcyjnych fundacji. wysłał list do „New York Timesa”: pisał. że wszystkie pieniądze powinny być asygnowane przez Kongres Stanów Zjednoczonych. 311 . a wsparcie dla antykomunistycznej lewicy jest bodaj najważniejszą potrzebą na europejskiej scenie politycznej. lecz zarazem dość otwartego pisma „Encounter ” oraz sponsorujący je Kongres Wolności Kultury o to. Ci. że są finansowane przez CIA46. W maju były agent CIA Tom Braden ogłosił list otwarty. że sugestie. Co więcej. Podczas gdy pisarz zastanawiał się. Kongresmeni – tłumaczył Braden – nie chcą nawet słyszeć słowa „socjalizm”. są naiwni. Sugestia. CIA umieściła swoich agentów na stanowiskach kierowniczych w redakcji „Encounter” i Kongresie Wolności Kultury. Zachodem wstrząsnęła całkiem innego rodzaju afera literacka. Nazajutrz wydano oświadczenie. wywołała burzę w europejskiej i amerykańskiej prasie. że najbardziej liberalni zachodni myśliciele mogli – świadomie bądź nie – stać się pionkami w zimnej wojnie. że redakcja czasopisma „Encounter ” zawsze miała zapewnioną niezależność. Oskarżeniom o finansowanie przez CIA nikt wprost nie zaprzeczył. więc sytuacja wciąż nie była jasna. Tydzień później Nikołaj Nabokow. sekretarz generalny Kongresu Wolności Kultury. Roberta Oppenheimera i Arthura Schlesingera. czy KGB go aresztuje. w którym stwierdzał. Dlaczego? Ponieważ ignorowanie ekspansji kulturalnej komunistów i oddanie Sowietom monopolu na lewicowość byłyby głupotą. Na niewiele się to zdało: tydzień później KGB ich przesłuchało i całe archiwum Sołżenicyna zostało skonfiskowane. jakoby „Kongres Wolności Kultury był narzędziem CIA. Wkrótce potem redaktor naczelny otrzymał list z poparciem od George’a Kennana.

a potem nagle wycofał się ze wspólnego projektu51. Podobno zaczął też nazywać Jakobsona bolszewickim agentem. że „wszyscy są tacy sami”50. że zdziwił się nie mniej niż inni. oświadczył. jak się okazało. Kongres Wolności Kultury. przed rewolucją należał do 312 . Z takim poglądem chętnie zgodziłby się prezydent Johnson. Vladimir Nabokov. Jakiś czas wcześniej Jakobson pojechał do ZSRR na konferencję i gdy Nabokov się o tym dowiedział. który. zawstydzeni całym zamieszaniem. Jednym z ech skandalu była wypowiedź byłego pracownika wywiadu na łamach „National Review”. został faktycznie rozwiązany. W maju 1967 roku Nikołaj Nabokow ogłosił oficjalne stanowisko organizacji w sprawie jej dyrektora wykonawczego. by przeznaczać fundusze na propagowanie wszelkich intelektualnych i kulturalnych alternatyw dla komunizmu – a „Encounter” był taką alternatywą48. że nie będzie tolerować takich „wycieczek do państw totalitarnych”. Przez ostatnie dwadzieścia lat współpracowali przy różnych okazjach. W latach pięćdziesiątych współpracował z harvardzkim językoznawcą Romanem Jakobsonem. Jego zdaniem pierwszym i największym błędem było przekonanie. dowiedziawszy się o źródłach finansowania Kongresu Wolności Kultury. zrzekli się stanowisk. który miał już dosyć intelektualistów i obojętne. od ponad dziesięciu lat kolaborował z amerykańskim wywiadem49. który przestał być finansowany przez CIA. choć językoznawca. twierdził. a później założony ponownie. jeszcze zanim afera wyszła na jaw.M U Z A S A Zdaniem Bradena CIA miało własny żywotny interes w tym. Michaela Josselsona. Redaktorzy pisma. Nikołaj Nabokow znał się z Josselsonem (emigrantem. sam z biegiem czasu nabrał skłonności do generalizowania. że wsparcie niekomunistycznej lewicy przyniesie jakiekolwiek korzyści – przecież bycie antykomunistą niekoniecznie oznacza popieranie amerykańskich interesów. lecz Nikołaj zapewnił. Rosjanin z pochodzenia. który opuścił Rosję po rewolucji w 1917 roku) od lat dwudziestych. a zwłaszcza kolejnymi dowodami. że oskarżenia były prawdziwe. czy chodziło o liberalną inteligencję czy o komunistów. choć od wielu lat dawał Edmundowi Wilsonowi eserowców za przykład niebolszewików dążących do obalenia cara.

którzy próbują nawiązać z nim kontakt. Vladimir co prawda twardo trzymał się decyzji. Vladimir był wielce rad z misji powierzonej jego książkom. mogą rzeczywiście kierować się autentycznymi antysowieckimi intencjami. Chętnie przystał na wykorzystanie swoich utworów jako broni w zimnej wojnie. Nabokov znał całe mnóstwo ludzi o podobnych jak on antykomunistycznych przekonaniach.M U Z A S A partii kadetów. że „każda książka autorstwa V.N. który ubiegał się o posadę na Harvardzie52. który gościł na radzieckiej uczelni. Tak czy owak. mógł być podobnej natury co furia Lyndona Johnsona i zapewne nie miał nic wspólnego z oburzeniem moralnym: Jakobson storpedował kandydaturę Nabokova. Gdy z pisarzem skontaktowało się Radio Swoboda. Pisarz oszczędził im złudzeń: bez względu na okoliczności nie nawiąże kontaktu z żadnymi osobami w Związku Radzieckim z obawy o ich bezpieczeństwo54. jaki mają cel i czy faktycznie chodzi im o wolność w takim sensie. jako że prowadziła praktycznie całą korespondencję męża – dodała. że rozgłośnia (w której wcześniej przez jakiś czas pracował jego brat Kiriłł) powstała w ramach zaplanowanej przez George’a Kennana wojny kulturalnej z komunistami i była finansowana przez CIA53. Wiera – bo to ona była autorką listu. czy Nabokov wiedział. że pierwszą emisariuszką nie została Lolita. w fałszywych okładkach dla lepszej konspiracji. żałował tylko. Gdy w ZSRR trwały niepokoje polityczne. że nigdy nie pojedzie do ZSRR. entuzjastycznie poparł pomysł dystrybucji swoich powieści w Związku Radzieckim. by trafiły tam jego książki. którzy chętnie zamiast niego weszliby w kontakt z młodymi dysydentami. które rzucił Nabokov. to jednak nie jest pewne. Pojęcie wolności Nabokov traktował jak papierek lakmusowy do badania postawy pokolenia urodzonego wiele lat po rewolucji. grupa studentów z Leningradu wysłała Nabokovowi wiadomość za pośrednictwem pewnego uczonego. A poza tym – jak wyjaśnia w liście przekazanym przez tego samego posłańca – wprawdzie studenci. Nie jest jasne. Prawdziwy powód oskarżenia. jak się ją rozumie na Zachodzie. 313 . jest ciosem zadanym tyranii”55. lecz do osobistego zaangażowania nie dał się skłonić nawet na prośbę radzieckich dysydentów. lecz nie miał nic przeciwko temu.

poprawił błędy zauważone przez siebie i innych. Pamiętał też. biorąc za punkt wyjścia przekład. W kolejnych latach członków grupy aresztowano. 314 . Nazwisko Nabokova w przeciwieństwie do Sołżenicyna nie znajdowało się na ustach wszystkich obywateli ZSRR. zmarłego nagle na zawał serca w 1964 roku. Mimo to – tak jak się obawiał – studenci. by uczcić pamięć najmłodszego brata. do której autor włączył fotografie i dodatkowe informacje genealogiczne. że nikomu nie wyrządzi krzywdy i nie zostanie wykpiony przez historię.). 6 M U Z Po napisaniu Bladego ognia Nabokov wrócił do autobiografii. On jednak najwyraźniej pragnął. Wspomina nawet o Nowej Ziemi („aż tam go poniosło!” – pisze o swoim pradziadku). wsadzano do więzień i wcielano do wojska. by zamiast niego działały jego książki – w ten sposób nikt z powodu jego działań nie zostanie aresztowany ani zabity. Niektórych zesłano na Ural i na Kołymę. Przyjmując bierną postawę. Jednego z nich skazano za posiadanie książek Vladimira Nabokova56. Vladimir dopisał dwa akapity. tłum. pisze o jego miłości do rosyjskiej poezji i przy* W polskim przekładzie: Kosztowności (przyp. Wspomina Kiriłła w ciepłych słowach. Vladimir miał pewność.A S A gdyby Nabokov nie chciał się angażować w zimną wojnę albo podejrzewał. że ma do czynienia z prowokacją KGB. postanowił na nowo opisać pierwsze czterdzieści lat swojego życia. dodał przedmowę i skorowidz (nie zabrakło w nim nawet hasła Klejnoty* powiązanego z innymi hasłami). którzy chcieli nawiązać z nim kontakt. by ocalić kraj. W ten sposób powstała książka Pamięci. która pojawia się w indeksie w dwóch wariantach: jako Nova Zembla i Nowaja Ziemla57. zostali rozpracowani (z innego powodu) przez KGB. że wielkie zdolności polityczne i potencjał intelektualny jego ojca nie wystarczyły. Jakby wciąż owładnięty obsesją odsyłaczy widoczną w Bladym ogniu. przemów. Conclusive Evidence przetłumaczył na rosyjski już kilka lat wcześniej i teraz.

że przez większość czasu żyli w oddaleniu od siebie. lecz mieli trochę wspólnych znajomych i ukończyli studia z takim samym tytułem. Vladimir podkradał się od tyłu i dźgał go w żebra. Siergieja. W Cambridge studiowali w dwóch różnych college’ach. Siergiej w Paryżu. Co jeszcze ma nam do powiedzenia Nabokov. Dalej mowa jest o tym. że Siergiej pozostawał w jego cieniu. Co więcej. Nabokov pozostawił w zasadzie bez modyfikacji. pojawili się tam również „znany malarz” i „tancerz baletowy”. Trzydzieści jeden wzmianek o nim. za co został aresztowany i wysłany do obozu koncentracyjnego. Obaj dorabiali. a teraz się pojawił. grał w tenisa i przez całe życie się jąkał. Jako człowiek „szczery i odważny” skrytykował ustrój nazistowski w obecności kolegów z pracy. który z kolei pokazał je rodzicom chłopców. czego nie ujawnił w Conclusive Evidence? Że Siergiej był leworęczny. gdzie spędza z rodziną ostatnie miesiące przed wyjazdem z Rosji. jak starszy brat odkrył homoseksualizm – choć samo słowo nie pada – Siergieja. Rodzice mniej hołubili drugiego syna. gdzie szesnaście lat wcześniej Siergieja nie było. W czasie wojny Siergiej był tłumaczem w Berlinie. Zaniósł owe zapiski nauczycielowi. W książce znalazły się dwie nowe strony tekstu poświęcone Siergiejowi. Dużo bardziej wymowne są te fragmenty. 315 . Najistotniejsze zmiany jednak dotyczą drugiego brata. Na przykład po wspólnej ucieczce braci pociągiem z Petersburga w 1917 roku widzimy Siergieja na Krymie. które pojawiają się w Conclusive Evidence. gdzie zmarł w styczniu 1945 roku. żeby i Siergiej miał w Jałcie towarzystwo59.M U Z A S A znaje. Vladimir w Berlinie. gdy ćwiczył na fortepianie. We fragmencie zaczynającym się od słów: „Z różnych powodów niezmiernie trudno mi mówić o drugim bracie”60 Vladimir podaje różne przykłady na to. a zbliżyli się dopiero pod koniec życia Kiriłła58. jak gdyby Vladimir chciał. czytając jego dziennik. Nabokov wyruszył do Ameryki bez pożegnania. Dwa i pół roku przed ucieczką Vladimira z Europy spotkali się we Francji i żyli „w pełnej zgodzie”. ucząc angielskiego i rosyjskiego.

homoseksualnego.M U Z A S A W światach kreowanych przez Vladimira Nabokova życie bohaterów ma często groteskowy finał. Biograf Brian Boyd oprócz tych oczywistych paraleli odnotował. przemów odkrywa przed nami jeszcze jedną komorę dziwnego. że wszystko. Tak jak urojona przez Kinbote’a Zembla jest wariacją na temat prawdziwej Nowej Ziemi. by zmarłych unieśmiertelnić: umieścił ich w swoich utworach. Lolita umiera podczas porodu. co utracone. którego pisarz Fiodor kocha nad życie. zaginął podczas wyprawy do Azji Środkowej. Główny bohater i jego matka starają się jakoś żyć dalej. leworęcznego. Vladimir tak samo śnił o swoim zmarłym ojcu. Nabokov znał sposób. Hazel Shade i Kinbote z Bladego ognia popełniają samobójstwo. Może nie ma się czemu dziwić. który pomylił go z kimś innym. lecz wciąż. Pamięci. Identycznie jak W. Nocami Fiodor śni. 7 W roku 1945 Vladimir poprosił swojego kuzyna Nikołaja. ile goryczy związanej ze śmiercią bliskich doświadczył pisarz. który wypowiada się przeciwko tyranii i umiera w wieku czterdziestu czterech lat63. Nabokow – również ofiara omyłkowego zabójstwa – ginie od kuli. drżącego serca powieści Blady ogień. a tym samym w centralnym punkcie książki zostaje umieszczony „najbardziej groteskowo tragiczny moment w życiu Vladimira Nabokova”62. że John Shade umiera w rocznicę urodzin ojca Nabokova. W Darze ojciec. Subtelny i otwarty John Shade w Bladym ogniu uczynił wyznanie wiary. która przebiła serce.D. a po paru chwilach został zastrzelony przez szaleńca. powróciło i znów może poczuć obezwładniającą radość. grającego w tenisa rosyjskiego uchodźcy. nawet po dziesięciu latach. wspólnie wspominają zaginionego. żeby spróbował uzyskać jakieś informacje o ostatnich miesiącach życia 316 . gdy ojciec go przytula61. Matka Lolity ginie rozjechana przez samochód. Mariette z Nieprawego godła umiera w wyniku zbiorowego gwałtu dokonanego przez żołnierzy. żeby zachować go w pamięci. zważywszy na to. tak samo Charles Kinbote stanowi zniekształcony portret Siergieja Nabokowa.

okazało się dlań tragiczne w skutkach. Szczekały psy. zniszczony krajobraz. Po wyładowaniu nowo przybyłych z pociągu zawsze odbywała się taka sama ceremonia powitalna. gdyż doprowadziło do uwięzienia w obozie koncentracyjnym w Neuengamme wiosną 1944 roku64. lecz sporo spraw pozostało niewyjaśnionych. Celem tej inwestycji było zwiększenie wydajności. Rozebrani. poprowadzono linię kolejową. tam radziecka czapka przyozdobiona czerwoną gwiazdą – a na koniec każdy dostawał onuce zwane żartobliwie „rosyjskimi pończochami”. Pninowi – tak samo jak Nabokovowi – udało się ustalić pewne fakty. esesmani batami poganiali maruderów. nie przejmując się. a gdy ludzie skakali z wagonów wprost na żwir lub na ziemię (nie było peronu). czy więźniowie ich rozumieją65. 317 . otrzymywali odzienie stanowiące mieszaninę tego. Dopiero jednak drugie aresztowanie. Potem zbierali się pośrodku obozu na swoim pierwszym apelu i ewidencjonowano tych. Nowo przybyłych stłaczano w piwnicach jednego z dużych budynków i wkrótce potem zabierano im wszystkie rzeczy osobiste. mogąc po drodze obejrzeć ogrodzenie z drutu kolczastego. Wiadomo niewiele. ogoleni i odwszeni. obrazu dopełniały łapcie na drewnianych zelówkach. i bezkresne pola. Tym. którzy wychodzili do pracy poza obóz. Siergiej Władimirowicz Nabokow (w dokumentacji obozowej figuruje jako Sergej Nabokoff) był już wcześniej aresztowany za homoseksualizm.M U Z A S A Siergieja. wydawano pasiaki. a nie podniesienie komfortu skazanych. oficerowie wyszczekiwali rozkazy po niemiecku. pod zarzutem głoszenia wywrotowych haseł. Ustawieni w piątki więźniowie maszerowali z południowego końca obozu na plac apelowy. by dowiedzieć się czegoś o śmierci Miry Biełoczkin. kryte strzechą dachy odległych domostw. niczym na ilustracji z braci Grimm. co zarekwirowano więźniom najróżniejszych narodowości: tu węgierska bluza od munduru. dzięki której więźniów można było dowozić do samego obozu. aczkolwiek w ten sposób nie musieli iść piechotą ośmiu kilometrów ze stacji Bergedorf na przedmieściach Hamburga. Zanim Siergiej tam trafił. którzy zmarli lub zostali zabici po drodze. które mieli z sobą. Dekadę później powieściowy bohater Timofiej Pnin jedzie do Waszyngtonu.

przy kopaniu rowów przeciwczołgowych i przy odgruzowywaniu po alianckich nalotach68. pomógł Siergiejowi w obozie. które noszono na sznurku na szyi67. do jakiej pracy się trafiło. który we Francji przysparzał Vladimirowi kłopotów. W innych niemieckich obozach przeprowadzano eksperymenty pseudomedyczne na homoseksualistach. że aresztowano go z powodów politycznych. Siergiej miał numer 28631. Najbardziej katorżniczym zajęciem w pierwszych latach było wydobywanie gliny na cegły. Od tego. Ponad czterysta osób tej narodowości zagazowano cyklonem B. Numery obozowe wybijano na cynkowych plakietkach. wśród nich także pochodzenia żydowskiego. a nie za homoseksualizm. A w tle tego wszystkiego czaiło się krematorium. a także poza obozem. często zależało życie. Ludzie ginęli tam na wiele innych sposobów. którym zakażano więźniów za pomocą wszy. również tam stracono grupę więźniów. których wcześniej zmusili do uciekania. rzucając się na druty pod napięciem.M U Z A S A W odróżnieniu od Auschwitz czy Treblinki. Neuengamme nie był obozem śmierci. Później większość więźniów pracowała w fabryce zbrojeniowej. Kolejne transporty Żydów dotarły do Neuengamme dopiero w 1944 roku. których głównym celem było możliwie najefektywniejsze zabijanie ludzi. Kiedy jednak w 1942 hitlerowcy ogłosili plan eksterminacji. oszczędził mu dodatkowego upokorzenia w postaci różowego trójkąta przyszytego do ubrania. uniknął najcięższych prac i najsurowszego traktowania. zanim jeszcze Siergiej przyjechał do obozu69. natomiast w Neuengamme makabryczne pomysły lekarzy dotyczyły głównie doświadczalnego leczenia tyfusu. które zarezerwowano dla Rosjan. Niektóre osoby popełniały samobójstwo. w charakterze niewolniczej siły roboczej: w fabrykach. Ponieważ w ewidencji nie była wpisana jego narodowość (w związku z tym nie nosił też odpowiedniego oznaczenia na ubraniu). Pod koniec wojny zarażono gruźlicą dwadzieścioro żydowskich dzieci – wszystkie zostały zabite krótko przed wyzwoleniem obozu66. Status bezpaństwowca. Fakt. Na przykład strażnicy urządzali zabawę polegającą na strzelaniu do więźniów. Ważnym punktem topografii obozu była szubienica. 318 .

którzy się nie ogolili. I podobnie jak internowani podczas pierwszej wojny światowej. 319 . więc więźniowie musieli całymi godzinami stać na baczność. a mimo to nie mogło być im odebrane. dzielili się marzeniami i wspomnieniami73. że Siergiej. kontaktowały się z kuzynami Nabokowów mieszkającymi w Paryżu. zekowie na Sołowkach i wszyscy inni osadzeni w obozach w ciągu ich trwającej już pół wieku historii – zbierali się. Zaradny Siergiej. wymieniali się przepisami. o tym. a niektórych w ogóle go pozbawiono. o bliskich. które przetrwały obóz. Na początku funkcjonowania obozu. prawdopodobnie nie miał nawet możliwości umycia zębów70. by powiedzieć. Dzień kończył się apelem. Każdy musiał nosić ze sobą własną menażkę i łyżkę. by rozmawiać o świecie. ilekroć dostawał paczkę. który miał w zarządzaniu ludźmi większe doświadczenie i postanowił zminimalizować mękę więźniów. Więźniowie mieli dwadzieścia minut na mycie i golenie. ale mogli swobodnie rozmawiać. Wieczorem. W roku 1944 dowództwo obozu objął były przedsiębiorca. Nie wolno im było wychodzić z baraków. chorych i umierających – często przeciągał się nawet do trzech godzin. Dzień roboczy trwał czternaście godzin z przerwą na posiłek. groziła kara. Niektórzy dostawali ograniczone racje pożywienia. Po śniadaniu złożonym ze słabej kawy. co minęło. słuchali historii o domach rodzinnych. prali swoje rzeczy i czyścili przedmioty osobiste. Rozmawiali o ulubionych potrawach.M U Z A S A Dzień w Neuengamme zaczynał się o piątej. a tym. Po wojnie osoby. jeśli przed pójściem spać więźniom zostawało trochę czasu. jeszcze zanim Siergiej tam trafił. lichego chleba i marmolady więźniowie ustawiali się na placu apelowym. który – z powodu maruderów. jak tylko się dało71. skracając wieczorne procedury tak bardzo. Z powodu tłoku często brakło wody. którym policzenie dziesięciu tysięcy osadzonych sprawiało kłopot. który kiedyś zdołał się cały umyć w szklance wody. wieczorny apel prowadzili esesmani. który istnieje za drutami. gdzie przydzielano ich do różnych zadań. zawsze dzielił się ubraniami i jedzeniem ze współwięźniami72. Niewiele więcej wiadomo. W tym dziwnym rachunku drobnych udogodnień znalazło się również zezwolenie na otrzymywanie paczek.

co ich spotkało. mordercy. Średnia oczekiwana długość życia w momencie przybycia wynosiła niecałe trzy miesiące74. bo i tak okazało się. trzy miesiące przed wyzwoleniem Buchenwaldu i Dachau przez Amerykanów. a nie do ciężkiej harówki. 320 . staczają się oni w szaleństwo. Większość biurokratycznych nici łączących światy po obu stronach ogrodzenia spłonęła w krematorium77. Dlatego w miarę możliwości ukrywali dokumenty przeznaczone do spalenia. który widzi najwięcej („Błogosławmy odmieńców!” – powiedział raz Nabokov swoim studentom). Dzięki swoim licznym umiejętnościom być może został oddelegowany do jakichś prac w administracji. Armia amerykańska posuwała się naprzód tak szybko. człowieka uważanego przez otoczenie za odmieńca – jest tym bohaterem. bo dziesięć miesięcy.M U Z A S A Z ponad stu tysięcy więźniów. 8 W twórczości Nabokova postać szaleńca. Siergiej zmarł 10 stycznia 1945 roku75. Przeżył wyjątkowo długo. przeżyła połowa. wiedzieli. dzięki czemu załoga miała wystarczająco dużo czasu na niszczenie dowodów. Siergiej Nabokow zapewne trafił do obozu w lepszej kondycji fizycznej niż większość współwięźniów. Zachowały się dzienniki laboratoryjne z wynikami badań płynów ustrojowych więźniów – jedyne pełne źródło. którzy trafili do Neuengamme. Więźniowie. czy było to przekleństwem. czy łaską. a i tak nie potrafią pozbyć się przeszłości. którzy przeżyli i mieli zamiar po wyzwoleniu opowiedzieć o tym. w której zapisano informację o śmierci Siergieja Nabokowa. Neuengamme wyzwolono na końcu: pierwsi brytyjscy zwiadowcy dotarli tam dopiero 2 maja. że to zbyt krótko. Próbując uciec historii. Trudno jednak rozstrzygnąć. że dowódcy tych obozów nie zdążyli zniszczyć obciążającej ich dokumentacji76. z którego wiemy o tysiącach osób. że będą im potrzebne dowody. życiowego rozbitka. które zginęły w Neuengamme – a także książka zmarłych.

w której bohater będący skomplikowaną. fabularyzowaną wariacją jego brata. egotyczny. przemów fragment poświęcony Siergiejowi kończy się następująco: „Należał do tych istot. Dzięki detalom na temat Siergieja wprowadzonym do nowej autobiografii wydanej kilka lat po Bladym ogniu Nabokov umożliwił odnalezienie dodatkowych sensów w najbardziej nowatorskiej ze swoich powieści. które dawały mu pocieszenie w najstraszniejszych chwilach. nie zgłębiwszy całej opowieści. że tylko w bajeczkach dla dzieci ucieka się z więzienia79. zrozumienia. W Pamięci. Kinbote nie jest lustrzanym odbiciem Siergieja. tylko szalone rojenia i poezję. jak gdyby można było (cztery miesiące za późno. często uchodzi za czarny charakter książki. że „wspaniałe powieści są wspaniałymi baśniami”. którzy chcą oceniać. a po części pomnikiem na cześć zmarłych bliskich Vladimira Nabokova. Wskrzeszony brat trafił do Ameryki i przyniósł jej nie litanię własnych cierpień. . Kat w Zaproszeniu na egzekucję oznajmia. jakiej Nabokov mimo starań nie zdołał okazać bratu. które na próżno domagają się czegoś spóźnionego – współczucia. zdołał uciec z kontynentu usianego obozami. Blady ogień jest więc po części elegią dla ofiar GUŁagu. dwadzieścia lat za późno) jeszcze raz zajrzeć do jego dziennika i odkryć jego najskrytsze myśli. Nabokov zaś stworzył baśń. a także błaga o tolerancję. czegokolwiek – czego samo pragnienie nigdy im nie zastąpi ani nie przyniesie”78.M U Z A S A Narrator Bladego ognia jest melodramatyczny. Podczas wykładów przekonywał studentów. Jego obecność upomina tych.

a szczególną wagę przykładał do snów. w których wędrował po przeszłości pozbawionej dyscypliny charakteryzującej jego wcześniejszą twórczość. Po wydaniu Pamięci. Względne odosobnienie w „przenośnym Pałacu Zimowym” w Montreux pozwalało żyć z dala od przyziemnych spraw i kontaktów z ludźmi – to one wcześniej dawały pisarzowi fascynującą teraźniejszość. Bynajmniej nie przestał przypominać czytelnikom o zapomnianej historii i o współczesnej hipokryzji. pojawiały się dwie gilotyny stojące w sypialni: jedna dla niego. W rezultacie przeszłość i teraźniejszość walczyły o miejsce w jego pisarstwie. przemów noce Nabokova wypełniły się również wspomnieniami. Kronika rodzinna. wyobrażał sobie. który wracał przez wiele lat. że niespodzianie przychodzi Edmund Wilson i wszystko jest jak dawniej. druga dla Wiery. Pomiędzy snami powstawała Ada albo Żar. Śnił o Siergieju. Nabokov tak jak jego matka wierzył w znaki i omeny. co z reguły prowadziło do braku spójności. albo książki poświęcone kwestii śmierci i tego. W ostatnich latach życia pisał albo powieści. Od zawsze miewał koszmary – w jednym.Rozdział XIV 1 A Czekając na Sołżenicyna Po przygotowaniu „autobiografii raz jeszcze” Nabokov coraz bar- M U Z A S dziej oddalał się od rzeczywistości i zagłębiał w stworzonych przez siebie światach. które pomagały przekraczać przepaści nie do pokonania na jawie. w której mógł ukrywać przeszłość1. powieść zrodzona z wieloletnich rozmyślań Nabokova na temat czasu i przestrzeni. lecz robił to z coraz mniejszą energią. blady i posępny2. raz ukazał się Vladimirowi ojciec: siedział na brzegu morza. co po niej. Rozpoczynając parafrazą pierwszego zdania Anny 322 .

że Van i Ada ukryli coś w swych pełnych tajemnic wspomnieniach. blisko ze sobą spokrewnieni. Świat. Wierny swej skłonności do opisywania szokujących sytuacji seksualnych. Tym razem tematem książki jest prawdziwe kazirodztwo. zwanym Terrą. a czytelnik ma wrażenie. chodząc na rękach – nie jest niczym więcej niż wytworem wyobraźni dwójki głównych bohaterów. Nabokov stworzył odwrócony portret życia rodzinnego. Van. Ada.M U Z A S A Kareniny. Być może ten dziwny świat zwany Demonią – w którym Van czasami porusza się do góry nogami. lecz wiara w niego uchodzi za chorobę umysłową. w którym żyją bohaterowie. jako psychiatra i psycholog. Nad Wschodem rządzi imperium Tatarii. natomiast Rosjanie. a wreszcie „odsiadywanie pierwszego wyroku” w szkole z internatem. który trwa z przerwami aż do śmierci. każda szczęśliwa rodzina jest szczęśliwa na swój sposób”. Tak jak we wszystkich innych jego dojrzałych powieściach w tle wyczuwa się złowieszczą historię. Demonia. Akcja tej najobszerniejszej powieści Nabokova kluczy przez labirynt żartów i gier słownych. a ich biografie są naszpikowane fragmentami zagubionej i wymyślonej na nowo literatury i historii. w której zebrał opowieści swoich pacjentów. Terror przez wielkie „T” czy groteskowy gwałt Vana na małym chłopcu. „Wszystkie nieszczęśliwe rodziny są do siebie podobne. Wydał pod pseudonimem książkę Listy z Terry. wiele lat wcześniej zostali przesiedleni do Ameryki Północnej. trochę z dwudziestego wieku. Van i Ada. bada pacjentów mających takie urojenia. Krążą wśród nich legendy o innym świecie. lecz przeczytała ją zaledwie garstka osób. Akcja Ady dzieje się w alternatywnej rzeczywistości. ze swoją luźno poprowadzoną narracją o bolesnym rozstaniu i ponownym radosnym zjednoczeniu. pobocznych wątków i nawiązań literackich od Czechowa po Księgę Rodzaju. jest chyba najbardziej skomplikowanym utworem pisarza. Nabokov poszedł dalej niż w Lolicie. przypomina Ziemię trochę z dziewiętnastego. W niejasnych i niepowiązanych ze sobą wzmiankach przewijają się opite krwią komary w jakimś sekretnym miejscu. co bardziej zakłóca dziwaczną scenerię3. wśród nich przodkowie Ady i Vana. nawiązują romans. 323 . gdzie ukazał ocierający się o incest związek ojczyma z pasierbicą.

Pod sam koniec książki oboje narratorzy wspominają to szaleństwo na punkcie historii z Terry. wierzysz w istnienie Terry?” i dodaje. w prasie często i obszernie pisano o tym. Nabokov kolejny raz kazał. stają się pacjentami psychiatrów. czy może pozwolił. że były w tle od samego początku. że chyba nie powinni aż z takim entuzjazmem opisywać miejsca. że gdy Nabokov pracował nad powieścią. którzy znają prawdę. choć najbardziej charakterystycznych elementów tej rzeczywistości – Holokaustu i radzieckich łagrów – nie dało się w książce uniknąć. Terra wracała do zdrowia. i opisują stosy listów. Pomysły tych osób wierzących w istnienie Terry przenikają do opisu wydarzeń tworzonego przez Vana. aż w końcu zaczyna się wydawać. która przyniosła Vanowi krótkotrwałą sławę. Wiele lat później słynny reżyser. ekranizuje książkę Vana Listy z Terry i powstaje niezmiernie popularny film. które być może istnieje tylko w marzeniach. czy po prostu nie śni snu w innym śnie. kiedy starają się ziścić swe sny o chwale. Rosyjscy chłopi i poeci nie zostali przed wiekami przetransportowani (…). Ada wspomina w nawiasie. że on chce dowieść istnienia innego świata4. Świat. którą przez kilkaset stron tak starannie konstruował wraz z Adą. nieuchronnie ciąży ku obozom – możliwe.M U Z A S A Gdy na początku książki zagłębiają się w szczegóły dotyczące rodziny. Warto zapewne odnotować. jakich nieuchronnie stwarzają Niemcy. korzystając ze starych filmów dokumentalnych. przetrwawszy łamanie kołem i wbijanie na pal zbirów i zbójów. jak 324 . a historia. Jeszcze w innym miejscu Ada pyta go z przejęciem: „Wierzysz. a ci. Van i Ada szukają w sobie nawzajem oparcia i składają minione wieki w zniekształcony świat. Nieco dalej Van się zastanawia. które Van otrzymał od tysięcy wielbicieli przekonanych. zostaje obnażona: „Nasz świat w gruncie rzeczy był światem połowy XX wieku. że władze ukrywają przed ludźmi prawdę. w którym ludzie na pozór chorzy psychicznie są najbardziej świadomi rzeczywistości. że wie. swoim bohaterom powołać do życia urojony świat. który główni bohaterowie wysnuwają ze swojej wyobraźni. tylko umierali i umierają właśnie w tym momencie w obozach niewolniczej pracy Tatarii”5. że to mówi on sam. który chroni ich przed rzeczywistością.

którzy wystosowali oficjalne oświadczenie w sprawie zamknięcia w szpitalu psychiatrycznym ich kolegi. że całkowite zniknięcie Chruszczowa z pola widzenia po odsunięciu go od władzy może oznaczać. właśnie zamierzała odwiedzić tę prawdziwą. wyrok był ostro krytykowany na Zachodzie i w końcu Tarsis dostał pozwolenie na wyjazd z kraju6. W ostatnim roku pracy Nabokova nad Adą gazety donosiły o grupie radzieckich matematyków. tylko wychwalano ją lub potępiano za elementy fantastyczne. gdy ZSRR wrócił do praktyki procesów pokazowych. Przedstawiciele hollywoodzkich wytwórni. ciągnęli do Montreux. że stało się tematem żartów. który przecież zerwał współpracę z Romanem Jakobsonem właśnie z powodu jego wyjazdu do Związku Radzieckiego. Poczynając od roku 1969. W 1964 roku autor komentarza redakcyjnego w jednej z gazet wyraził przypuszczenie. Zaproszono go pod koniec 1970 roku i cieszył się. Nawiązań do współczesnych wydarzeń nie zauważono. że będzie miał okazję zobaczyć tamtejsze motyle. Do ZSRR się nie wybierał. chyba nie zazdrościł siostrze tych podróży. iż on też został poddany przymusowej hospitalizacji. Podczas gdy bohaterowie powieści wymyślali alternatywną Rosję. Nie była to praktyka nowa: niepokornych już od wielu lat zamykano w psychuszkach. Pisarz Walerij Tarsis został skazany na pobyt w szpitalu dla chorych umysłowo za publikację swoich utworów za granicą. siostra autora. by przejrzeć maszynopis Ady i składać oferty na zakupienie praw do ekranizacji8. za to zaczął planować wyprawę do Izraela. jeździła do ZSRR niemal rokrocznie9. Był zainteresowany tym również z powodu swoich sympatii politycznych. Jelena. Nabokov. za szyfrowanie rzeczywistości. lecz w latach sześćdziesiątych. mając w pamięci sukces Lolity. Po publikacji powieści nie widziano w niej komentarza na temat współczesnego Związku Radzieckiego. którzy 325 .M U Z A S A sowieckie władze stosowały przymusowe leczenie psychiatryczne wobec opozycjonistów. Radzieckie „leczenie” było tak powszechne. Vladimir i Wiera. o nadużywaniu instytucji psychiatrycznych zrobiło się głośno na świecie. po tym jak zaprotestował przeciwko procesom opozycyjnych intelektualistów7. jak tylu innych za czasów jego panowania.

odwołali nawet planowane wakacje we Francji w 1967 roku na znak protestu przeciwko stanowisku tego państwa wobec wojny sześciodniowej10. ale z powodu chorego oka Wiery podróż nie doszła do skutku. Od niektórych spraw nie dało się uciec – zimna wojna wciskała się wszędzie. przyznał się. Samuił Rosow po emigracji do Izraela założył organizację domagającą się większych praw dla niereligijnych obywateli. namawiając starych przyjaciół do przyjazdu. Przy czym jako przeciwnik rygorów religijnych wspierał finansowo również działalność dawnego kolegi z gimnazjum Tieniszewa. Sołżenicyna też nie było. Jednemu z gości. W rozmowach ze znajomymi na temat zagrożeń dla świata. że wśród lewicujących znajomych po prostu stara się nie mówić o Wietnamie. że „nie będzie dyskusji o Wietnamie i na żadne inne tematy polityczne”12. Po atakach na Izrael Nabokov określił jego sąsiadów mianem bolszewickich pachołków i wysłał pieniądze do izraelskiej ambasady w Bernie. Vladimir chciał się wybrać na ceremonię wręczenia. Parę zaledwie tygodni po premierze Ady na wiosnę 1969 roku Amerykańska Akademia Sztuki i Literatury (od niedawna pod kierownictwem George’a Kennana) przyznała nagrody Nabokovowi i Sołżenicynowi. jakie niesie komunizm. 326 . że Związek Pisarzy Radzieckich zastanawia się. dołączając notatkę takiej właśnie treści. Vladimir wysyłał ponadto pieniądze instytucjom. „Najważniejsza – mówił – jest wola wyrażenia samego siebie z wdziękiem. Kennan wygłosił mowę na temat wartości sztuki w trudnych czasach. bo tkwił w Moskwie i właśnie się dowiedział. obiecywała. od których kiedyś sam otrzymał pomoc: Rosyjskiemu Funduszowi Literackiemu i Związkowi Rosyjskich Żydów11. Wiera. subtelnością i mocą”13. czy nie wykluczyć go z grona członków. lecz przy całej swojej stanowczości czasem wolał zmilczeć. których miał na myśli. którzy lepiej niż oni wyrażaliby samych siebie.M U Z A S A popierali Izrael jako kraj demokratyczny i antysowiecki. był ceniony wyłącznie za wdzięk. którzy odwiedzili go w Szwajcarii. I choć jeden z pisarzy. to trudno wyobrazić sobie autorów. a drugi głównie za moc. Vladimir był raczej monotematyczny.

opatrzone ponad dwustoma stronami odniesień literackich. ujmującego światowca. które łączyły ją z wcześniejszymi i późniejszymi utworami Nabokova. wówczas już całkowicie skryty za maską. Kiedy więc Nabokov zaczął się rozglądać za kimś. Oprócz takich spraw jak historia baśni czy odwołania do Edgara Allana Poe Appel zwrócił uwagę na „motyw antysemityzmu” przewijający się w fabule. dawny student Nabokova z Uniwersytetu Cornella. że Appel opatrzył glosami jego dzieło – w rozmowie z jednym ze swoich tłumaczy mówił o Appelu „mój pedant” i dodał z satysfakcją. W nagrodę za skrupulatną pracę Appel otrzymał od Nabokova skarby: przyjaźń i wywiad. w 1970 roku przygotował wydanie krytyczne Lolity. które umknęły większości czytelników. To właśnie Appelowi Nabokov wyjaśnił. tłumaczeń obcojęzycznych zwrotów i wskazówek na temat powtarzających się motywów. w którym autor zdradził miejsce ukrycia klejnotów korony z Bladego ognia. są w błędzie15. lecz przypuszczał. 327 . przywołał fragmenty napisanego w 1923 roku dramatu Nabokova o Żydzie wiecznym tułaczu. Alfred Appel. czemu Humbert współczuje jednemu koledze z klasy Lolity – otóż chłopiec jest Żydem. którą sobie wymyślił – nobliwego. Appel wydawał się najlepszym kandydatem. Dociekając głównego sensu powieści. że „każdy pisarz powinien mieć kogoś takiego”16. Appel dostrzegł w powieści sporo rzeczy. i miał to szczęście. co da się stwierdzić dzięki wnikliwej lekturze14. którego historia nie mogła złamać ani pomniejszyć – żył wystarczająco długo. którzy biorą Humberta za Żyda. Appel wskazał również zasygnalizowane lub rozwinięte w Lolicie pomysły. że bohaterowie książki. by obserwować tę pierwszą falę egzegetów. Nabokov zdawał się kontent. Sam pisarz. kto napisze jego autoryzowaną biografię.2 M U Z A S A Po sukcesie Lolity pojawiła się liczna grupa badaczy twórczości Nabokova. że sam autor zaangażował się w przedsięwzięcie i dopowiedział to i owo. którzy zgłębiali i analizowali słowa mistrza oraz głowili się nad jego enigmatycznymi zdaniami.

Badacz wypracował sobie opinię eksperta. Nabokowa17. W 1964 roku podczas powrotu z Moskwy wdał się w sprzeczkę ze strażą graniczną na granicy sowiecko-polskiej. Field. po czym został wypuszczony za kaucją. W kolejnych latach wydał kilka książek na temat przemyconych na Zachód utworów radzieckich pisarzy. Rzekomy problem z ważnością wizy skończył się awanturą i aresztem. Otrzymał wyrok ośmiu miesięcy więzienia w zawieszeniu. którą zdobył podczas studiów w ZSRR: zbiór szkiców o prawie karnym autorstwa W. a agencje prasowe Associated Press i United Press International wypuściły po kilka depesz na temat uwięzienia Fielda19. Field spędził dziesięć dni w więzieniu.M U Z A S A tyle że nie znał rosyjskiego. W związku z tym Vladimir przyjął ofertę Andrew Fielda. Po kolejnych dwóch tygodniach wydano mu pozwolenie na wyjazd z Polski. wydawał się odpowiedni również z innych względów. czy może napisać biografię Nabokova. W roku 1968 Field spytał. Taki wyjątkowy podarunek zyskał Fieldowi przychylność Vladimira. podczas której ogłosił. W wywiezionych za granicę i opublikowanych stenogramach rozpraw można przeczy328 . amerykański Departament Stanu zwołał konferencję prasową. że młody Amerykanin został uwięziony przez polskie władze. absolwenta Uniwersytetu Columbia i uczestnika harvardzkiego programu wymiany studentów z Uniwersytetem Moskiewskim. Podczas ostatniego pobytu Nabokova w Stanach Field nawiązał z nim kontakt i dał mu w prezencie książkę. W 1966 roku w Związku Radzieckim stanęło przed sądem dwóch pisarzy dysydentów20. że dał się już pisarzowi poznać od najlepszej strony. który uważnie przeczytał pierwszą wersję książki Fielda na temat swojej twórczości i zaproponował badaczowi opracowanie jej bibliografii. Wyniknął z tego międzynarodowy skandal. Dwa tygodnie po uwolnieniu stanął przed sądem.D. W swoim dorobku miał prace na temat przedrewolucyjnej literatury rosyjskiej i twórczości autorów radzieckich. oskarżony o napaść na funkcjonariusza. Odpowiedź była twierdząca18. Ponadto w odróżnieniu od większości młodych Amerykanów zajmujących się literaturą znał realia życia we współczesnym ZSRR. Gazety dzień po dniu relacjonowały przebieg sprawy. oprócz tego.

która wezwała policję. ale zdarzało mu się zachowywać tajemniczo. że linia jest na podsłuchu22. Fielda poproszono o omówienie owych stenogramów na łamach „New York Timesa”. bo Vladimir wzbudził podejrzenia swoim wyglądem. zobaczę je i napiszę straszliwe oskarżenie”. Nie zająknął się natomiast o obsłudze paryskiego sklepu w 1919 roku. co napisał w Pamięci. Nabokov podczas spotkań bywał dowcipny i rozmowny. że bynajmniej nie napisał jeszcze wszystkiego na ten temat. by Nabokov kiedykolwiek o czymkolwiek wypowiadał się tak emocjonalnie21. które miały rzucić światło na wątki pominięte w Pamięci. przemów – dowiadujemy się. Field zanotował.M U Z A S A tać. Jeśli chodzi o Holokaust. eksponował ten wątek. Rozmawiał z krewnymi i znajomymi pisarza. by na własne oczy zobaczyć miejsca zagłady: „Pojadę do tych niemieckich obozów. jeszcze zanim podjął się roli nadwornego biografa. Vladimir nie powiedział wiele więcej ponad to. Jeśli chodzi o Siergieja. że Nabokov ma wciąż sporo do powiedzenia: mimo coraz bardziej dających się we znaki dolegliwości związanych z wiekiem oświadczył Fieldowi. Field zaczął przyjeżdżać do Nabokova do Szwajcarii. powołując się na opinie Fielda. że znalazł wreszcie bratnią duszę. skrupulatnego i wytrwałego badacza. Nabokov miał więc wszelkie podstawy. 329 . że nie słyszał. Nabokov często był na bakier z historią i gdy pisał opowieść o swoim własnym życiu. zwrócił uwagę. który rozumiał radzieckie realia i oczywiście dobrze znał niepokój związany z dokumentami tożsamości i wizami. który właśnie ostrzeliwało bolszewickie wojsko. by sądzić. było jasne. że jego noga już nigdy tam nie postanie). ani o wszach i biszkoptach dla psów podczas przeprawy przez Morze Czarne (o tym opowiedziała Fieldowi Jelena). jak ze staroświecką elegancją wraz z ojcem zasiedli do partyjki szachów na pokładzie statku. jak jeden z oskarżonych broni swojej twórczości. że Siergiej był bardzo pedantyczny i że przyjaźnił się z Jeanem Cocteau. przemów. Wspominając ucieczkę z Rosji. W przyszłości – dodał – planuje nawet wyjazd do Niemiec (wcześniej zarzekał się. zadawał pytania. który raz zadzwonił do niego i ostrzegł.

ani nawet przeciwko określeniu „afektowany” – lecz uparcie odrzucał szufladkowanie go jako ofiary. Mając taki wzór. lecz „skrzywił się. zauważa Field. że coraz gorzej się rozumieją. napisał artykuł prawoznawczy na temat izolacji więźniów. umieszczając go w swojej powieści jako Sodomowicza. że zastosuje się do zakazu. że przed laty zmieszał z błotem twórczość pewnego poety. Nabokov przyznał. a w dodatku Field był trochę na bakier z datami26. raptem pojął zagrożenie i po chwili milczenia znaczącym tonem ostrzegł Fielda. Podczas pierwszych rozmów z Fieldem (prowadzonych z przerwami przez kilka lat) Nabokov żałował. wysiedleńca i człowieka upokorzonego. że relacje zaczęły się ochładzać. siedząc w więziennej izolatce. której poddał obiegową opinię na temat rewolucjonisty Czernyszewskiego w Darze. Wstydził się nawet tego. Nigdy nie eksponował swoich ran. słysząc tak oczywiste stereotypy na temat uchodźców”23. Co innego. że tej biografii „nie wolno pisać w taki sposób”25. Miał ambicję zajrzeć za legendę. Nabokow „mógł być nieślubnym synem cara Aleksandra II”. sumienie chyba przestało Nabokova dręczyć.M U Z A S A Nabokov nie miał nic przeciwko sporadycznemu przedstawianiu swojej osoby w niekorzystnym świetle. Omawiając z Fieldem dekonstrukcję.D. 330 . którą Nabokov pielęgnował dla potomności. Fieldowi zdarzały się ryzykowne pomysły – postawił na przykład tezę. gdyby sam miał paść ofiarą krytyki w podobnym stylu – na to Nabokov się nie godził. Lecz z czasem. Gdy Field spytał go o szczegóły ucieczki z Rosji. który później zginął w Holokauście. skoro w 1973 roku znów bez skrupułów znieważał Adamowicza24. Skutek był taki. Jego ojciec. która odnosi zwycięstwo wbrew zdradzieckiej historii. Field odparł zarzut: przecież Nabokov sam polecił mu zwrócić się do tych ludzi. które znał od Jeleny. ukazać żywego człowieka i nie brać każdego jego słowa za dobrą monetę. że wierzy w bzdury usłyszane od innych osób. Nabokov miał poczucie. Vladimir zbudował swój publiczny wizerunek osoby. jak ochoczo niegdyś zemścił się na krytyku Gieorgiju Adamowiczu. Field nawet nie próbował udawać. że W. że zapewne są prawdziwe. Nabokov strofował Fielda.

Powieść odsyła do wielu wątków i motywów obecnych w twórczości Nabokova. a także dowodząc. Maszynopis wrócił do Fielda cały pokreślony. Biograf. które umykały czytelnikom. Obłąkany narrator Wadim Wadimowicz. Te drugoplanowe postacie jednak nie do końca bezstronnie opisują narratora – Nabokov podsuwa im informacje ze swojej własnej biografii. za kogo biorą go pozostali bohaterowie. pojawił się motyw dwóch sprzecznych ze sobą biografii jednej osoby. 331 . że zdradził swój geniusz i kraj. znamienitym deputowanym do pierwszej Dumy. Dwadzieścia lat po napisaniu Lolity Nabokov cały czas próbował skierować uwagę czytelników na kluczowe detale. usuniętymi cytatami i prośbami o przeróbki.M U Z A S A Gdy Nabokov przeczytał gotową biografię. Patrz na te arlekiny!. Fragmenty życia Wadimowicza wracają do niego w dziwnej formie – niektórzy ludzie wiedzą całkiem sporo o kimś. rosyjski pisarz emigracyjny. lecz on sam nie rozpoznaje siebie w tej osobie. postanowił napisać inną historię. że różne podpowiedzi. z poprawkami. Na przykład właściciel księgarni przypomina sobie. pisząc obsceniczną historyjkę o dziewczynce zgwałconej przez „jakiegoś austriackiego Żyda” (to określenie pada wśród innych. jak narrator chodził do opery z bratem i ojcem. że nie jest tym. Jego ojciec – wyjaśnia – zmarł pół roku przed jego narodzinami27. Nabokov zaprzeczył też części stwierdzeń. a my wiemy. pod pewnymi względami bardzo przypomina autora. niebędących tak czytelnymi aluzjami)28. które na jego temat wygłaszali inni. którego sam wybrał. wciąż zaprzątają jego uwagę. W pewnym momencie narrator słyszy zarzut. które prześladują Nabokova – narrator żyje w przeświadczeniu. niż Vladimir sobie wymarzył. ojciec. które zostawił w swoich tekstach nawet wiele lat wcześniej. wskazując najrozmaitsze tropy. za kogo go uważają. W jego następnej powieści. był bardzo niezadowolony. Wadim Wadimowicz wie. który mówił z angielskim akcentem. że oni – z uderzającą konsekwencją – mają na myśli naszego Nabokova. opera czy Duma nie mają nic wspólnego z jego biografią. że brat. Lecz Wadim Wadimowicz wskutek choroby umysłowej jest wolny od tych bolesnych wspomnień.

pisał o nich tak enigmatycznie? W jednym ze swoich uniwersyteckich wykładów mówił. co przeoczyli w jego wcześniejszych utworach. małżonkowie. wyrazić nieco jaśniej? Dlaczego. wciąż szaleńczo zakochani. zginął później. to czemu nie mógł od razu tego. jak został „wyleczony”. które na wiele lat zostało rozdzielone. gdy mąż trafił do obozu pracy i na leczenie psychiatryczne z powodu „mistycznej manii”29. rozdrobnić. prawdziwa literatura nie może być połykana jak jakaś mikstura. uzdrawiająca serce czy mózg – ten żołądek duszy. i wtedy. Literaturę należy pokruszyć. Mało kto zwrócił uwagę. co najbardziej absorbuje Nabokova w jego własnym życiu i historii dwudziestego wieku. 332 . za pomocą tych wszystkich odniesień udziela czytelnikom wskazówek. Skoro Nabokov. który tak ciepło wspominał ojca naszego Nabokova. Narrator w swoim szaleństwie wciąż się obija o to. co ważne. Dopiero po tym. małżeństwo mieszkające w Związku Radzieckim. „w skrwawionej bieliźnie. próbując uciec. jak należy podchodzić do genialnego dzieła: M Literatura. będziemy ją z rozkoszą obracać na języku. napisanego przeszło czterdzieści lat wcześniej. do którego wnieśliśmy cząstkę naszej własnej krwi31. że ta drobna dygresja w późnej i mało istotnej powieści Nabokova podsuwa możliwe rozwiązanie zagadki. rozetrzeć – a wtedy poczujemy jej cudowny aromat w zagłębieniu dłoni.U Z A S A Na tej samej stronie powieści spotykamy dwoje innych bohaterów. ze »szpitala eksperymentalnego« w hitlerowskim obozie koncentracyjnym”30. mogą znów być razem. chcąc dać świadectwo potwornościom swojego stulecia. a rozdrobnione cząstki połączą się z powrotem w całość w naszym umyśle i objawią zintegrowane piękno. Łagodny żydowski księgarz. Pod koniec książki narratorowi udaje się przedostać do Związku Radzieckiego – takie samo wyzwanie podjął główny bohater Splendoru. tylko wtedy docenimy naprawdę jej jedyny w swym rodzaju posmak. którą stanowi świat opisany w powieści Ada.

że pewne związki nigdy nie zostaną dostrzeżone. jak śniło mu się spotkanie z przyjacielem. które tworzył na użytek powieści i prawdziwego życia: czasem wręcz nie miał pewności. Dotyczy to na przykład wypowiedzi o Edmundzie Wilsonie. tworzył on literaturę zmuszającą czytelników do badania nie tylko historii. czy w tym. charakteryzowanym jako bardzo stary przyjaciel. każdy w swoim dzienniku. Taką frazą posłużył się kilkukrotnie. za każdym razem z tą samą teatralną intonacją i z porozumiewawczym spojrzeniem w oczy rozmówcy. nie jest sztuką.S A W świecie Nabokova sztuka. którą dawała 333 . Field zauważył. kolejne dolegliwości. Odrzucił historię o swoim życiu. radość. Bez względu jednak na tę całą fasadę. Pod koniec życia. Przyznał. co chciał wyrazić. którą napisał Field. która nie rzuca wyzwania. Kilka lat po tym. ale i własnych założeń w swoim własnym miejscu i czasie. Nabokovowi brakowało dawnej przyjaźni z Wilsonem. co mówi. która nie wysysa krwi. za którą to się chował. Lecz tylko dotarcie do samego serca jego książek i rozszyfrowanie sekretów pozwoli w pełni zrozumieć najbardziej podstawowe aspekty tego. że przeczytawszy na nowo całą ich korespondencję. żeby ją samemu opowiedzieć tak. lecz zabrakło mu już czasu. Postanowił jednak spotkać się z nimi w połowie drogi: nie odsłonił wszystkich zmyłek i tajemnic. zwrócił uwagę na „ciepło płynące z Twoich licznych dowodów życzliwości. Nabokov wyjaśnił widzom kilka swoich trików. być może w obawie. jest szczery. gdy obaj byli już bardzo starymi ludźmi i notowali. Nabokov napisał do Wilsona. „pod wieloma względami najbliższy”32. A 3 M U Z Niekończąca się pętla podsuwanych przez autora odbić i masek wydaje się najwłaściwszym wyborem jak na ostatnie jego dzieło. Patrz na te arlekiny! to jego ostatnia ukończona powieść. bo dowiedział się o jego chorobie. to znów zza niej wychylał. Biorąc za punkt wyjścia klasyczną tragedię. jak chciał. że Nabokov też się czasami gubił w rozmaitych wersjach samego siebie.

wyrzuciłby go za drzwi. i wyraził przypuszczenie. Nabokov – pisał Wilson – odniósł triumf mimo „niedoli. a z drugiej przez to. Wilson odpowiedział niezwłocznie. I wyraził nadzieję. czyli zapowiadana przez Wilsona książka o wizycie w Ithace. a on jednocześnie skazuje ich na męki i utożsamia się z nimi”35. Mimo serdecznego tonu listu Nabokova i uprzejmej odpowiedzi Wilsona. ten drugi napisał później do znajomej. Jeszcze ostrzej wypowiadał się na temat stosunku pisarza do własnych postaci: „bohaterowie są na jego łasce i niełasce. że Vladimir czuł się upokorzony z jednej strony przez brak akceptacji prawdziwej rosyjskiej arystokracji. Vladimir wyjaśnił też. tudzież wymieniali się literaturą erotyczną i pornograficzną. Upstate (Na północy stanu). Autor zawarł w niej sporo barwnych szczegółów ze spotkania i własnych przemyśleń. które „sponiewierałyby albo nawet złamały wiele osób”. Uprzedził o zamiarze wydania książki.M U Z A S A przyjaźń z Tobą. że nie chowa urazy i przestał go winić za „niezrozumiałe niezrozumienie Puszkinowsko-Nabokovowskiego Oniegina”33. Cierpienia. Nabokov był wściekły. że w planowanym tomie swoich artykułów na temat literatury rosyjskiej poprawi własne błędy dotyczące Oniegina i wskaże jeszcze trochę błędów zrobionych przez Nabokova. emocje towarzyszące sztuce i odkryciom intelektualnym”. Poinformował. ani nie czytał jego autobiografii (nieprawda). Pisał. że to nie pogorszy jeszcze bardziej ich relacji. Wspominał. że Wiera nie poświęcała uwagi nikomu poza mężem. że miał wylew i z trudnością posługuje się prawą ręką. co krytyk sobie myśli. strasznych przeżyć i przeszkód”. że jego ojciec został zamordowany. których miał zdaniem Wilsona doznawać. że gdyby podczas wizyty Wilsona wiedział. z którą podzielił się swoimi odczuciami: Nabokov „zawsze się cieszy na myśl. przemów to szczegółowy opis długiej i szczęśliwej emigracji rozpoczętej niemal tuż po urodzeniu 334 . ukazała się w roku 1971. w której opisze swoją wizytą u Nabokovów w Ithace. że jego znajomi chorują”34. Napisał do redaktora naczelnego „The New York Times Book Review”. jak razem pili. Przecież Wilson ani nie jest Nabokovem (istotnie). Zapewnił przyjaciela. że Pamięci. to „w większości wytwory jego [Wilsona] wybujałych rojeń”.

że choć współczucie skłoniłoby go może do zlekceważenia opinii niedomagającego „byłego przyjaciela”. Nie przestał nękać Nabokova nawet zza grobu. „obróciły się w proch albo zginęły od strzału w serce”. Jesienią 1972 roku ukazała się książka A Window on Russia (Okno na Rosję). Zarówno Vladimir. skąd nie było możliwości ucieczki”. lecz obelgi Wilsona to kwestia „osobistej godności”36. Wyraziła dezaprobatę. Nadmienił. a tymczasem stan zdrowia Wilsona gwałtownie się pogorszył. że – jak dowiadujemy się z książek – „przedmioty oraz istoty”. Na wiosnę 1972 roku Nabokov znów napisał do redaktora „The New York Times Book Review” w sprawie tego sporu. Katharine White. jak i Edmund mieli swoich partyzantów. że Nabokov pozwala bohaterowi uciec z obozu i uniknąć śmierci39. gdzie Nabokov odwiedził go w 1955 roku. W innej pośmiertnie opublikowanej książce. napisała do Wilsona list z pytaniem. natomiast Ady nie był w stanie przeczytać do końca. planował też całkiem nowe rzeczy38. Siedząc ubrany w piżamę w kącie pokoju. W ostatnich dniach życia zdołał jeszcze wymknąć się na Ojca chrzestnego. redaktorka z „New York Timesa”. twarzą do okna z widokiem na świat przesłonięty firanką. z faktem. Nieprawe godło jest według niego utworem sadomasochistycznym. 335 . poprawionym wydaniu To the Finland Station. i skonstatowała. w której Wilson rozprawił się z twórczością Vladimira en bloc. W masce tlenowej i z telefonem w zasięgu ręki nadal starał się pracować: szykował do druku kolejną partię dzienników i wznowienia kilku książek. Jego potargane włosy wyglądały jak korona z piór. co się stało z dawnym Nabokovem. że pisarz aż tak się uniósł honorem. aczkolwiek w interesujący sposób zestawia „jeden z łagrów u Sołżenicyna. że przykro patrzeć. nie wykazując się jednak specjalną wnikliwością. które autor najbardziej kochał. Zmarł w połowie czerwca. Wilson ostatecznie ustąpił w kwestii. jak „rozrośnięte ego i światowy sukces tak drastycznie zmieniają osobowość człowieka”37.M U Z A S A – osobliwie to brzmi. zważywszy. Po kolejnym wylewie wrócił do rodzinnego domu. pracował przy długim stole pełnym papierów i lekarstw. Wspólni znajomi obu panów znów podzielili się na dwa obozy.

co ma do powiedzenia. a Wilson postawił sobie za cel stworzenie modelu pozwalającego opisać ten obszar. gdy pojawiły się plany wydania korespondencji obu panów. 4 M Tak surowy osąd zdumiewa. a poza tym Szwedzi nagrodzili Sołżenicyna literacką Nagrodą Nobla. Mimo tylu różnic czasem się zgadzali. Jednak dwa lata później. jakie spotkało go w życiu – ciosu 336 . W ostatnim liście zaadresowanym do hotelu Montreux Palace nad Jeziorem Genewskim Wilson napisał. Nie przejmował się mało wnikliwą analizą swoich utworów – zajął przecież znacznie wyższą niż Wilson pozycję w literackim panteonie. którego obaj czcili jako człowieka. że Lenin był postacią znacznie bardziej skomplikowaną. Tyle że w owym czasie opinii Wilsona nie traktowano już w amerykańskich kręgach literackich jak wyroczni. Nabokov nie miał zamiaru stawać do walki z duchem Wilsona. lecz wydawał im się nieciekawy z literackiego punktu widzenia. a nie inaczej. zważywszy że Sołżenicyn za wszelką cenę starał się skrzyżować literaturę z historią. napisał do Eleny Wilson: „Nie muszę Ci chyba mówić. Pomiędzy konfiskatą archiwum pisarza przez KGB a decyzją szwedzkiej Akademii Królewskiej upłynęło pięć długich lat.U Z A S A która była pierwszą kością niezgody między nim a Nabokovem. Sołżenicyn spędził ten czas głównie w stanie szoku i depresji z powodu „największego nieszczęścia”. że ta krytyka była w pewnym stopniu zasadna”40. jaką udręką było ponownie czytanie listów z tego pierwszego olśniewającego okresu naszej korespondencji”41. Nawet w dwóch ostatnich listach doszli do wspólnego stanowiska w kwestii słynnego pisarza. to własna opowieść o chorobie i więzieniu”42. że niedostatki jego prozy nie są zaskoczeniem: „w końcu wszystko. „Oskarżono mnie. dlaczego w pierwszym wydaniu książki pisał o Leninie tak. lecz następnie przez kilka stron dowodził. Chodziło o Aleksandra Sołżenicyna. że nakreśliłem zbyt przychylny portret Lenina – pisał w nowym wstępie – i sądzę. Wytłumaczył się.

że dzięki temu trudniej go będzie uciszyć. których skazano za wypowiedzi ich fikcyjnych bohaterów. powierzając mu swoje relacje. że właśnie podnosi stawkę w grze: „Jestem oczywiście przekonany. Rozumował tak: gdy będzie gotów wypuścić w świat wszystkie historie. to jest szansa. Nawet podczas procesu dwóch opozycyjnych pisarzy. nie był z tych. że te opowieści nigdy nie ujrzą światła dziennego. że nie potrafi już stosować sztuki przetrwania. gdy tyle osób zaryzykowało.M U Z A S A gorszego niż wszystko. że spełnię swoją pisarską powinność w każdych okolicznościach – z głębi grobu może nawet skuteczniej niż za życia”47. że wszystko będzie inaczej – ale jeżeli dałby się złapać teraz. w którym potępiał przemoc i domagał się zniesienia cenzury. pisał. Tymczasem nieopublikowane materiały prowokowały do dyskusji i połajanek – Sołżenicyn stał się narzędziem w rękach Zachodu 337 . Ponad setka literatów przysłała Sołżenicynowi zapewnienia o poparciu. Rugał się w myślach za to. co przeżył w łagrach43. które zgromadził. Przy czym nie wiązał się z żadną organizacją. których ostatni szept. że Rosjaninem powodują duma i nieśmiałość)46. budząc większe emocje niż którakolwiek z toczących się sesji. co się angażują. to w 1967 roku przed zjazdem Związku Pisarzy Radzieckich wystosował własny list otwarty. i gdy istnieje niebezpieczeństwo. która mogłaby mu przeszkodzić w jego misji historycznej i literackiej. to byłoby ponad jego siły: jego rodacy pewnie już nigdy nie dostaliby możliwości zmierzenia się z „milionami. ponieważ jako szykanowany radziecki pisarz nie mógłby rozmawiać z Sartre’em swobodnie i na równych prawach (Simone de Beauvoir sądziła natomiast. Sołżenicyn nie podpisał apelu o ich uwolnienie45. Podobnie jak Nabokov. Pisały o tym gazety na całym świecie. Odrzucił też prośbę Jeana-Paula Sartre’a o spotkanie w ZSRR. ostatni jęk urwał się na klepisku jakiejś chaty w jakimś obozie”. Uderzając w swoje charakterystyczne podniosłe tony. dzięki której uniknął tylu niebezpieczeństw. W końcu postanowił jak najwięcej udzielać się publicznie. Sołżenicyn zaczął myśleć o samobójstwie44. mając nadzieję. Choć odmawiał podpisywania listów w cudzych sprawach. List krążył wśród uczestników zjazdu.

że ten wzlot miał cenę: Sołżenicyn utracił swoją ujmującą pokorę. które kurier. w niektórych źródłach pojawiały się plotki. Jego żona Natalia w obłędnym tempie przepisała go. którą wysłał w zastępstwie. Redaktorzy „Nowego miru” wciąż łamali sobie głowę. przemycił za granicę. uznał. lecz w końcu dowiedzieli się. Sława zmieniła Sołżenicyna. lecz w sposób tak enigmatyczny. On zostanie sam. że książka dotarła na miejsce50. narażając się na niewielkie. ale w połowie drogi zawrócił i udał się prosto do domu48. że nie ukaże się żaden jego nowy utwór. (Nabokov z kolei mógł o tym pisać do woli i korzystał z tej swobody. acz realne ryzyko wpadki. Zaczął sobie wyobrażać. Mogą sobie omawiać tę sprawę bez niego. ale także na nią wpływać. o jakiej mało kto spoza aparatu partyjnego mógł marzyć. szedł już na stację. Taki stan rzeczy nie mógł trwać wiecznie. stał się obcy i wyniosły49. a władze nie chciały. Publiczne wypowiedzi Sołżenicyna gwarantowały. Sołżenicyn chciał pisać tylko na jeden temat. Sołżenicyn odetchnął z ulgą – Oddział chorych na raka. Pewnego razu zaproszono go na jakieś kolejne spotkanie. że być może pisarz cierpi na chorobę umysłową. Bez względu na to. Dni oczekiwania na wiadomość. gdzie wypowiadał się z podniesioną głową i oskarżał KGB (wyraźnie. 338 . Był wzywany na zebrania sekretariatów i komitetów. by wsiąść w pociąg do Moskwy. że jest zdolny nie tylko opisywać historię. po czym sporządzili mikrofilmy. jakoby podczas wojny kolaborował z Niemcami.M U Z A S A i nadzieją radzieckich literatów. choć nie wprost) o knucie przeciwko niemu. które miało mu otworzyć drogę do publikacji pierwszych rozdziałów nowej powieści. Mogą o wszystko wypytać jego żonę. Część krewnych i znajomych odnosiła wrażenie. Krąg pierwszy i Archipelag GUŁag były bezpieczne poza granicami ZSRR. Ukończył Archipelag GUŁag. czy wszystko poszło zgodnie z planem. Jeden z redaktorów „Prawdy” zasugerował złowieszczo. były torturą. Zdobył taką pozycję. odseparuje się od świata i będzie pisać. co zrobić z tą twórczością. Miał czterdzieści dziewięć lat. że mało kto rozumiał). żeby ktokolwiek go tykał. A brak nowych publikacji oznaczał dlań jeszcze większy prestiż.

na razie nie robił nic. Pewnego popołudnia w listopadzie 1969 roku lokalny oddział Związku Pisarzy Radzieckich wezwał Sołżenicyna na zebranie. Nagroda dała mu nadzieję. W następnym roku Sołżenicynowi przyznano Nagrodę Nobla. który był jego najważniejszą bronią. Oprócz problemów z władzą borykał się z kłopotami małżeńskimi. choć możliwe. nawet jeśli miał zginąć. że nie próbowali. Usunięcie ze związku oznaczało koniec oficjalnej kariery literackiej w ojczyźnie51. podczas którego przegłosowano wykluczenie go za „aspołeczną postawę”. Za granicą krążyły pogłoski. w których bywał i surowy. że pojedzie na ceremonię wręczenia. i wspaniałomyślny (później wielu jego przyjaciół doznało wstrząsu podczas lektury). czy opublikować Archipelag GUŁag. To. a żona wcale nie zamierzała rozstać się z mężczyzną. Trudno orzec. co konkretnie się nie udało w Rosji w pierwszych latach po rewolucji. co zrobić z Archipelagiem GUŁag. że jego kochanka jest w ciąży. że nie będzie miał powrotu do ZSRR. Gdy miał pięćdziesiąt dwa lata. który nagle objawił się w drugiej połowie wieku dwudziestego”52. okazało się. jego dzieła przetrwają. co naprawdę chcieli osiągnąć członkowie związku. Na Zachodzie jego gwiazda świeciła pełnią blasku i nawet pojawili się jacyś biografowie. Przede wszystkim książka 339 . Sołżenicyna okrzyknięto nadzwyczajnym talentem. skoro już wówczas Oddział chorych na raka i Krąg pierwszy ukazały się na Zachodzie i zrobiło się o nich bardzo głośno. później zaś zmienił plany w obawie.M U Z A S A jaki los szykowała pisarzowi historia. miało wiele przyczyn. Sołżenicyn jednak publicznie ostrzegł. w którym wracał do początku dwudziestego wieku i chciał wyjaśnić. książkę. Nie wiedząc. dla którego tak wiele ryzykowała i którego wciąż kochała53. co piszą. Tak się nie stało. która ponoć nosi tytuł „Archipelag GUŁagu”. „wielkim dziewiętnastowiecznym prozaikiem. wymyślili sami. Nie mogli go już uciszyć. Pracował nad pamiętnikami. że ci ludzie z nim nie rozmawiali i nie mają wystarczającej wiedzy o jego życiu. że teraz był już niemal nietykalny. Co nie znaczy. że pisarz ma do zaprezentowania coś jeszcze. że jego sytuacja całkowicie się zmieni. Rozpoczął też cykl powieściowy. Wahanie. Z początku ogłosił.

którzy powierzyli mu swoje historie. I wreszcie – wiedział. zanim zostanie aresztowany. Wreszcie wyjawiła. którego szukali. Przeprosił. pełnym napięcia pobycie w więzieniu. Śledzono go. jadąc samochodem Sołżenicyna. że nie odpowiedział na jego list. wolnym życiu. jego telefon i mieszkanie były na podsłuchu. KGB się nie spieszyło. Ostatecznie ktoś inny podjął właściwie za niego decyzję. tłumacząc. wpadł w sam środek obławy urządzonej przez KGB i został brutalnie pobity54. Pewnego popołudnia znajomy. być może popełniła samobójstwo55. która przepisywała utwory Sołżenicyna. KGB aresztowało Jelizawietę Woronianską. Sześć tygodni po ukazaniu się książki autora aresztowało KGB. tymczasem skończyło się na krótkim. „Dla bolszewickich władz jestem 340 . że czeka go dramatyczna konfrontacja z kierownictwem partii. Woronianską zawieziono do Leningradu i poddano przesłuchaniom trwającym dzień i noc przez tydzień. Poza tym chciał skończyć swój cykl powieści o rewolucji. Sowieci postanowili pozbyć się intruza i deportowali Sołżenicyna do Niemiec. maszynistkę. lecz w końcu agenci zabrali maszynopis z kryjówki.M U Z A S A mogła zaszkodzić wielu ludziom. Nabokov napisał list. w którym witał dysydenta w nowym. Wyobrażał sobie. gdzie został ukryty maszynopis książki Sołżenicyna. że po opublikowaniu Archipelagu GUŁag wszystko się zmieni. Kagiebiści musieli znać (choćby z licznych artykułów publikowanych na Zachodzie) tytuł i temat maszynopisu. 5 Tego samego dnia. A wtedy wreszcie Sołżenicyn dał francuskiemu wydawcy sygnał do publikacji Archipelagu GUŁag. obserwowano. Zastosowano wobec niej areszt domowy i nie mogła ostrzec pisarza. Dwa tygodnie później zmarła w niejasnych okolicznościach. że trzymał się zasady nieodpisywania nikomu w ZSRR z obawy o bezpieczeństwo korespondentów. gdy Sołżenicyn opuścił ojczyznę. Potem nękanie przybrało jeszcze groźniejsze formy.

Nabokov gorąco zaprasza go do siebie. czym wprawił w osłupienie swoich wielbicieli. który wykradł i opublikował rządowe dokumenty. że Zachód jest „w stadium rozpadu” z racji kryzysu moralnego zapoczątkowanego przez renesans i pogłębionego przez oświecenie. gdy już wyjechał ze Związku Radzieckiego (…) i jego męczeństwo zostało sprytnie zakwestionowane. który mu wznieśliśmy”. Zachód nie ma rozwiązań dla problemów Rosji. Dziennikarz miał. Safire widział w utworach Sołżenicyna raczej literaturę niż walkę ideową. pojawią się rysy na piedestale. że Sołżenicyn zapewne nie zna jego twórczości. który jest dla nich symbolem. Twierdził. że to chyba los skierował ich obu do tego samego kraju. z czego nie wszyscy w Rosji zdają sobie sprawę”. Wyjaśnił.M U Z A S A przecież kimś w rodzaju pokrytego łuskami diabła. by mogli się spotkać. Wielka Brytania nie daje sobie rady z Irlandią. przyjrzał się też jego zacięciu religijnemu. że „teraz. Sołżenicyn zaczął lansować coś w rodzaju religii opartej na rosyjskim nacjonalizmie. Dodał. Pisarza-dysydenta traktowano w Europie jak bohatera. wcale nie podziela ich demokratycznych poglądów”58. że nie wystosuje na ten temat żadnego oświadczenia politycznego – nigdy nie zrobił nic podobnego – lecz prywatnie chciałby serdecznie powitać najnowszego rosyjskiego wygnańca57. że człowiek. że „od ohydnych czasów Lenina niestrudzenie wyszydzam filisterstwo zsowietyzowanej Rosji i potępiam to samo bezwzględne okrucieństwo. choć niektórzy mieli wątpliwości. jak się rychło okazało. William Safire przypuszczał. czy to potrwa długo. że nie umie się obronić nawet przed wścibskim reporterem Danielem Ellsbergiem. o którym Pan pisze”56. Doradcy prezydenta 341 . Jeśli Sołżenicyn będzie kiedyś w Szwajcarii. „Politycy – pisał – którzy chwalą go za przeciwstawienie się przemocy. że młodzi Amerykanie odmawiający udziału w wojnie wietnamskiej kiedyś będą musieli bronić amerykańskiego terytorium. Władza amerykańska jest tak słaba. Sołżenicyn wkrótce zamieszkał w Zurychu i odpisał Nabokovowi. słuszność. lecz zapewnił. być może ku swojemu rozczarowaniu odkryją. Niedługo później Sołżenicyn zaczął wieszczyć.

a potem zesłano go do Permu. Mógł też stwierdzić. że Sołżenicyn spisał dzieje rosyjskiej kultury emigracyjnej. Przemiany zaś. który przez kilka lat był przetrzymywany w zakładzie psychiatrycznym. Tego lata Nabokov przeczytał pierwszy tom. czy noblista rzeczywiście nie jest chory umysłowo59. (Bukowski niedawno. oskarżających system i szczegółowo opisujących swe cierpienie. Nabokov interweniował w sprawie Władimira Bukowskiego. Spotkał w tej książce ludzi. już w latach dziewięćdziesiątych. wśród których znalazły się między innymi niepodważalne dowody na to. że autor tej książki kolaboruje z KGB. o której ludzie w Związku Radzieckim wiedzieli tyle co nic. dysydenta. I że odnotował pojawienie się „nadzwyczajnego pisarza Sirina-Nabokova” oraz że Iwan Bunin tworzył jeszcze przez wiele lat po tym. których pamięć sam wcześniej uczcił swoją twórczością. Vladimir wreszcie poczuł. prawdopodobnie przestał żywić podejrzenia. został zaocznie skazany za wywiezienie na Zachód tajnych dokumentów. przekonały Nabokova. były dotkliwsze. lecz i tak straty. że publiczne zabranie głosu może przynieść więcej pożytku niż szkody tym. Rujnował sobie reputację. że w ZSRR wykorzystuje się psychiatrię do represji politycznych). Vladimir wysłał do brytyjskiego „Observera” list otwarty: „wszystkie osoby i organiza342 . Nabokov.M U Z A S A zaczęli się zastanawiać. o terrorze na Sołowkach. które władzom radzieckim zadał Archipelag GUŁag. jak wyemigrował60. które dostarczyły Sołżenicynowi informacji. Trzy miesiące po tym. W innym miejscu jedna z osób. zanim jeszcze zapoznał się z Archipelagiem GUŁag. że czas skończyć z trwającą pół wieku biernością w kwestiach związanych z Rosją sowiecką. czemu genialni spadkobiercy rosyjskiej kultury marnują swoją „niesłychanie cenną wolność” i zapominają o rodakach. których chciał bronić. które się dokonały wraz przybyciem Sołżenicyna na Zachód. wymienia Nabokova wśród innych pisarzy emigracyjnych i pyta z goryczą: „Co się z nimi stało?” – nie rozumie. jak Sołżenicyn przyleciał do Niemiec. o więzieniu na Łubiance. który między innymi opowiadał o procesie eserowców.

chciał stworzyć coś bardziej uniwersalnego – pytanie tylko. a sam pozostaje obojętny. ale gdy Sołżenicyn zaproponował konkretny termin. że Vladimir w wywiadach kpił z jego twórczości i nazywał go miernym pisarzem. Sołżenicyn doszedł do wniosku. na ile Sołżenicyn przykładał wagę do niewielkich przecież gestów wobec dysydentów niemal sześćdziesiąt lat po rewolucji. że Wiera na egzemplarzu przeznaczonym dla tłumacza dopisała specjalne wyjaśnienie62. Sołżenicyna. które mają lepszą niż ja możliwość kontaktu z Rosją. jakie jego zdaniem uprawiał Sołżenicyn. że chętnie przyjmuje pomoc. podobnie jak Nabokova. czy są oczekiwani. muszą zrobić. wiedział. Nie wiadomo też. Jak na wygadanego proroka Sołżenicyn był zaskakująco nieśmiały w trakcie wizyt. Niemal trzydzieści lat wcześniej w Nieprawym godle Nabokov wspomniał o obozach w „nękanej plagą upiorów Prowincji Permu”. a Sołżenicyn był zaabsorbowany własną misją. Nabokov w liście do Sołżenicyna wyraził uznanie.M U Z A S A cje. na przykład dostał 343 . czy 6 października 1974 roku Sołżenicyn. Aluzja była tak nieczytelna. czy wiedział o inicjatywie Nabokova na rzecz uwolnienia Bukowskiego: dziesiątki wpływowych osób zaangażowały się w tę sprawę. Zastanawiając się nad tym. jadąc z wizytą do Nabokova w Montreux. nie dostał odpowiedzi i nie zdołał też dodzwonić się do nich. czy tylko zaciemnił sprawy. czemu Nabokov w swojej twórczości tak powściągliwie odnosi się do historii Rosji. Wjeżdżając na drogę prowadzącą do hotelu Montreux Palace. wiele lat wcześniej. Aleksander Sołżenicyn i jego druga żona (również Natalia) nie byli pewni. dokąd trafił Bukowski. oskarżano. że ten nigdy nie zaprzestał gromić Sowietów – trudno natomiast powiedzieć. Kiedyś. że to za sprawą „życiowych okoliczności” Nabokov nie jest w stanie służyć ojczyźnie poprzez pisanie o jej destrukcji64. o których pisał63. czy w ten sposób upamiętnił. czyli tam. Nabokovowie co prawda ich zaprosili. że pisarz prawdopodobnie robi to nieświadomie. co w ich mocy. później zaś wyraził przypuszczenie. Nabokov nie miał zamiaru o umierających i umarłych przypominać „przaśnym dziennikarstwem”. Nie jest jasne. by pomóc temu odważnemu i wartościowemu człowiekowi”61.

Coś jednak kazało Sołżenicynowi się zatrzymać. Na pewno chciał się spotkać ze starszym pisarzem. ostatecznie nie zatrzymał się pod hotelem. że grożono mu aresztowaniem z powodu jakichś wypowiedzi Sołżenicyna.M U Z A S A wiadomość od dawnego kolegi ze szkoły. po czym napisał karteczkę. ale ból towarzyszący bezpośredniej konfrontacji z przeszłością był czymś. Nie udał się wraz z Natalią do prywatnej jadalni w hotelowej restauracji. rozpoczy344 . ale nikt nie otwierał. gdzie czekał siedemdziesięciopięcioletni Nabokov. choć był pisarzem na wskroś nowoczesnym. Sam obrał inną drogę. który powstrzymał kolegę przed otwarciem drzwi. Sołżenicyn z kolei. zaczęli korespondować i mimo wszystko postanowili się spotkać. choć żałował. że ów geniusz nie służy ojczyźnie. którą okazał dawnemu szkolnemu koledze. w końcu jednak się pogodzili. Cenił geniusz Nabokova. Sołżenicyn przyszedł do mieszkania kolegi. Sołżenicyn zamknął klapkę skrzynki i odszedł65. który stał za drzwiami nieruchomo. by po niecałych dwustu metrach skręcić w rue du Lac. W tym momencie dostrzegł przez szparę kapcie kolegi. Sołżenicynowie dotarli do hotelu. w pewnym sensie stał się anachronizmem. zawrócił na Grand Rue i ruszył na północ. w której zarezerwowali osobną salę. że Nabokov. może być chory lub niedysponowany? Bez względu na to. które zdarzało się pisarzom wygłosić na swój temat. Sołżenicyn zrobił co innego. Nabokov. którą wsunął do skrzynki na listy umocowanej do drzwi. Nie wiedzieli. nie chcąc lub nie mogąc otworzyć. że takie spotkanie nie będzie łatwe. Sołżenicyn najchętniej zamieszkałby gdzieś w głuszy. że przez niego omal nie poszedł do więzienia. Dwie minuty później był już poza Montreux. człowiek już niemłody. Kolega miał do Aleksandra pretensję. były nieistotne w obliczu wzajemnego podziwu. że Vladimir z Wierą czekają w jadalni. zadzwonił. a może z tym samym lękiem przed przeszłością. Nie wysiadł z samochodu. Wszystkie krytyczne uwagi. co myślał. Czy czuł się nieswojo w luksusowym otoczeniu? Czy obawiał się. Odczekał godzinę na klatce schodowej. co potrafił zrozumieć. Z tą samą delikatnością. zarazem obawiał się.

a jego księgozbiór (między innymi Lolitę) spalono. 345 . na człowieka. wzywając do natychmiastowego uwolnienia pisarza Władimira Maramzina67. Nabokov oznajmił. 6 M U Z Nabokov na dobre zaangażował się w obronę ludzi nękanych przez państwo sowieckie. Nabokov ostrzegł. po czym wstali i wyszli. tak samo jak żołnierz w pierwszej powieści Nabokova mógł zerwać z przeszłością. że Wiera nigdy się nie śmieje (to kłamstwo). zastrzegł sobie – jak zawsze – prawo do autoryzacji i poprawek. Maramzin został aresztowany. Pod koniec roku.A S A nając nowe życie. zostawić dawną ukochaną czekającą na dworcu i ruszyć ku przyszłości na własnych warunkach. Zanim zgodził się na wywiad. którzy założyli wydawnictwo specjalizujące się w literaturze rosyjskojęzycznej. którego losy skłoniły Nabokova do zaangażowanie się w kampanię Amnesty International i napisania listu otwartego w obronie jednego „cennego” życia66. W obawie. Nabokovowie czekali przy stoliku przez godzinę. mógł pozostawić rodaka samemu sobie. Reszta wywiadu to kombinacja szczerych wypowiedzi i gry prowadzonej z dziennikarzem i czytelnikami. lecz którego odwagi nie kwestionowali. na człowieka. Dwaj pisarze nigdy się nie spotkali. bardziej niż ktokolwiek inny. Człowiek. Vladimir i Wiera siedzieli i czekali na człowieka. na prośbę amerykańskich znajomych. że nagłośni sprawę w swoim najbliższym wywiadzie zamieszczonym w magazynie „People” – co rzeczywiście uczynił68. zdolny rozszyfrować skomplikowane gry Nabokova zrobił błąd. że każda książka Nabokova była protestem przeciwko totalitaryzmowi. wysłał telegram do Leningradu. że jego interwencja nie doczeka się odzewu. który – jak Sołżenicyn sam stwierdził – kazał im się spotkać. że nie znosi aktywistów studenckich i hipisów (co było zapewne prawdą) i z ubolewaniem wyznał. który być może umiałby zrozumieć. którego nie cenili jako pisarza. przeciwstawiając się losowi.

nieśmiertelność jako artysta. W tym labiryncie wyreżyserowanych odpowiedzi i poprawianych wersji nie sposób dojść. Ale jesienią tego samego roku. aż czytelnicy ją znajdą70. z których każda miała być ciosem wymierzonym tyranii. w owych czasach taki był świat wokół mnie”. który ukrył historię w swoich utworach i czeka. po czym wyjaśnił: „Byłem okrutny. że przybrał na wadze. pieniądze. oraz obraźliwe wzmianki o Pasternaku i innych autorach. I wygrał71. uważano za wyrafinowane zabawy w gabinecie luster. a jego książki. że Tołstoj zaraził się chorobą weneryczną od szwajcarskiej pokojówki. Co wygrał? Bezsprzecznie – sławę. W innym wywiadzie. w którym nie udało mu się poznać Sołżenicyna. tylko za pomocą cichej pracy przez dziesięciolecia. Pisarz usunął komentarze o tym. odpowiedział pytaniem: „Czy rzeźnik jest okrutny?”. Dlatego nie wiadomo kto – dziennikarz czy Nabokov – jest odpowiedzialny za treść pewnego fragmentu z cytowanego wcześniej wywiadu dla „People”. którym się przeciwstawiał. Spędzał długie godziny nad 346 . gdzie dostrzec można tylko własne odbicia72. czy jako pisarz jest perwersyjny i okrutny. powiedział: „Nie dam się nakłonić do krytykowania współczesnych pisarzy” – jak gdyby nie pamiętał. zdołał stworzyć coś wielkiego (…). czy kuglarz. języka. przez całe życie. jak przypuszczam. który przeprowadzał z nim wywiad. spytany. że całkiem niedawno ich krytykował69. tak że jego głos stał się wreszcie (…) prawie tak głośny jak kłamstwa. które sam sobie zbudował. dlatego że.M U Z A S A Często wprowadzał poprawki nawet po ukazaniu się tekstu. Nie dożył upadku zsowietyzowanej Rosji. luźne uwagi o tym. Lecz z drugiej strony świat wtrącił go do więzienia. Pisarz został tam scharakteryzowany jako człowiek. W liście do dziennikarza. Interesujące jest porównanie wywiadów prasowych zebranych pod koniec życia Nabokova w tomie Strong Opinions (Dobitne opinie) z ich pierwotnymi wersjami. który angażuje się „we współczesną historię nie przez pochopny udział w akcjach politycznych lub występowanie w telewizji. spotkał się z innymi rosyjskimi wygnańcami. czy przekorny i skory do żartów gospodarz. kto się w danej chwili wypowiada: czy publiczny wizerunek znanego i cenionego pisarza. Oderwany od ojczyzny.

Rok wcześniej przewrócił się podczas wycieczki i odtąd zaczął stopniowo podupadać na zdrowiu. którego pisarzowi zostało już niewiele. stale przyświecała mu myśl o wieczności. a przyznawał autonomiczną siłę łagodności. a jeśli chodzi o tych wszystkich. ale nie ukończył go na papierze. Pewnej nocy obudził się. że pewnego dnia przyjdzie ktoś. kiedy to stosunki stały się całkiem wrogie. którą osiągnął swym pisarstwem. jak gdyby wciąż żył w przedrewolucyjnej Rosji – co zresztą było niemal prawdą. pekińskiego Nabokova”73. Dyskusje z Andrew Fieldem na temat biografii trwały aż do roku 1976. Nieśmiertelność.M U Z A S A przekładem Ady na francuski. Gościł przedstawiciela McGraw-Hill. Nabokov w ostatnich tygodniach życia zagroził pozwem krytykowi Johnowi Leonardowi. Nabokov nanosił sporo koniecznych zmian: wyjaśniał szczegóły. i zawołał żonę. że śmierć się zbliża. Tym razem była to jedynie próba generalna. Field walczył jak lew: w nieskończoność wysyłany i odsyłany maszynopis z poprawkami stał się literackim odpowiednikiem Dickensowskiej Samotni. Zaprawiony w bojach z Fieldem. szturchał głupotę. lecz go nie usłyszała. usuwał bezpośrednie odniesienia do ludzi żyjących za żelazną kurtyną – zarazem jednak (podobnie było z wywiadami) wycinał co smakowitsze fragmenty. utworem. że w końcu przejrzą na oczy: „Sądzę. którzy widzieli w nim wyłącznie zręcznego sztukmistrza albo ganili go za dręczenie swoich własnych bohaterów. swojego wydawcy w Stanach. jakby znów przeżywał 347 . kto ponownie mnie oceni i powie. ośmieszał wulgarność i okrucieństwo. Planował kolejne powieści i zaczął pracę nad Oryginałem Laury. tylko surowym moralistą. lecz wiedział. scharakteryzował go jako „kłamcę na niespotykaną skalę. który pisząc o pewnym legendarnym fałszerzu. że umiera. Kiedy pisał. który kopał grzech. przekonany. Próbował w miarę swoich możliwości walczyć z rzeczywistymi bądź wyimaginowanymi zniewagami. nie wydłużyła ani o jeden dzień jego życia. Miał wrażenie. talentowi i dumie”74. nierzadko z pomocą prawników. że nie byłem żadnym frywolnym ognistym ptakiem. poprawiał omyłki. który miał już gotowy w głowie. Szkoda było na takie sprawy marnować czas. wierzył.

pijawek zwieszających się z nosa i wślizgujących się do ust75. by to było możliwe – marzył o powrocie do Rosji. Kilka razy ocalał dzięki mistrzowskim ucieczkom.. jak gdyby mógł na tym ucierpieć jego własny sukces. z poczuciem. To być może najwięcej. zator w oskrzelach. miał też nadzieję. Nabokov zmarł najbanalniejszą ze śmierci: utrzymująca się gorączka. że pojedzie do Ameryki. na ile może liczyć współczesny pisarz (z wyjątkiem tego. gdy chorował na anginę i zapalenie płuc. Był świadkiem wielu ważnych współczesnych wydarzeń. który kiedyś swojemu zdumionemu biografowi streścił ostatni odcinek komiksu Rex Morgan. pozostawiając fabuły na zawsze niedokończone. ale ją odłożył. by żyć dalej): przed zachodem słońca. teraz sam z wolna gasł. który zawarł w swojej twórczości przeszło stuletnią historię prawdziwych i fikcyjnych obozów i więzień – ten człowiek umarł całkiem nienabokovowską śmiercią. nie było ratunku76. człowiek. Odbywało się to bez żadnych groteskowych okoliczności w rodzaju tych. że jego dzieła przetrwają. 348 . który uwielbiał galaretki owocowe w słoiczkach. I – choć nie wierzył.M U Z A S A tę zimę z dzieciństwa. który skazywał swoich bohaterów na śmierć. wiedząc. Pisarz. które utrwalił w swojej twórczości. że nie zdoła ukończyć ostatniej opowieści. który trapił się sukcesem Pasternaka. który ponoć chciał wyzwać na pojedynek morderców swojego ojca i naigrawał się z ludzi. tylko że teraz zamiast rojeń w malignie dręczyły go halucynacje od proszków nasennych. z żoną i synem czuwającymi przy łóżku. by później dowiedzieć się. płyn w płucach. M. które – wiedział o tym – nie były dziełem przypadku. chorobliwie wydętego brzucha. Jeszcze w maju planował podróż do Izraela. w spokoju. Nękały go gorączka i infekcja dróg moczowych. Vladimir Vladimirowicz Nabokov. które – jak z upodobaniem wspominał – towarzyszyły ostatnim chwilom Gogola: na przemian gorących i zimnych kąpieli. 7 Życie Nabokova od początku otoczone było polityką i intrygami.D. że zginęli w niewyobrażalnych cierpieniach.

żądał elementarnej delikatności i wyczucia. przekładał na angielski napisane po rosyjsku utwory Vladimira. że był śpiewakiem operowym i kierowcą wyścigowym. Doczekała się nawet własnej biografii. których czasem brakowało osobom piszącym o Nabokovie. niżby może życzył sobie Nabokov. Te dokumenty. że tak wiele osób z jego otoczenia zdołało przeżyć. 349 .A S A lecz darem. nadzorując tłumaczenia i współpracując z nowym biografem nad opowieścią o życiu Nabokova. Oprócz tego. Otwarcie archiwów pozwoliło również połączyć informacje w aktach więźniów z niektórymi relacjami ustnymi i w ten sposób zacząć uzupełniać mapę. która miała unieważnić książkę Fielda77. Dmitriemu Nabokovowi wczesna młodość upłynęła na dwóch rzeczach. Wiera. choć pisarz z pewnością ucieszyłby się z dokumentów potwierdzających okrucieństwo Lenina już u samego zarania bolszewickiej władzy. Historia. Z 8 M U Po rozpadzie imperium otworzyły się drzwi do historii. jak się okazuje. Zmarła w roku 1991 i zdążyła jeszcze być świadkiem początku upadku Związku Radzieckiego. Później stał się strażnikiem dorobku ojca: zaciekle bronił jego dzieł i reputacji. Z perspektywy czasu wydaje się niebywałe. Nie jest jednak całkiem nieprzenikniona. której zarys powstał dzięki Archipelagowi GUŁag i opublikowanym wspomnieniom. Obraz lat 1917– –1918 okazał się bardziej skomplikowany. która za życia męża starała się pozostawać w jego cieniu. są wiarygodne: część zarzutów była sfabrykowana. których jego ojciec skrzętnie unikał: na jeżdżeniu samochodem i muzyce. część zeznań – wymuszona. jest skomplikowana. zwłaszcza zaś jego żona i syn. co umożliwiło pełniejsze spojrzenie na dwudziestowieczną historię Rosji. rzecz jasna. Pilnie dotąd strzeżone archiwa stały się dostępne. Mimo wycieńczającego rytmu dnia dożyła osiemdziesięciu dziewięciu lat. przeżyła Vladimira o czternaście lat. dbając o jego spuściznę literacką.

nie udało się znaleźć żadnych pochodzących z czasu wojny dokumentów na temat obozów ani kopalni na wyspach Nowej Ziemi. W artykule opublikowanym przez Memoriał wskazuje się na fakt. Fragmenty jego wspomnień przetłumaczono na angielski i wydano pod tytułem I Dwelt with Death (Żyłem ze śmiercią). czy nie. którzy szczegółowo opisywali rodzaje wykonywanych prac: od wydobywania pirytu miedziowego metodą odkrywkową do wytapiania metalu z rud w zakładzie metalurgicznym na Wyspie Północnej. że informacje na temat Nowej Ziemi nastręczają wątpliwości. postawił wydawcy warunek. by sporządzić kompletną mapę GUŁagu. a zatem te relacje należy traktować sceptycznie79. czy Zembla istnieje. chcąc zachować zagadkowość Bladego ognia. dokąd rokrocznie trafiało tysiąc osób i skąd nikt nie wrócił. by z pierwszej ręki otrzymać historię o tamtejszym łagrze. które krążyły w ZSRR i na świecie. z kolei atlas Routledge’a z roku 1972 uwzględnia tylko jeden obóz. Okazało się. miejscem za kołem podbiegunowym. W roku 1943 polski oficer Andrzej Stocki opisał swój pobyt w Nowej Ziemi. A co z „Novą Zemblą”. że nikt nie ma prawa się dowiedzieć. W dokumentach archiwalnych znajdziemy informację. Wbrew olbrzymiej liczbie przekazów ustnych. który we wspomnieniach więźniów GUŁagu przewija się jako miejsce. Po kilku latach od otwarcia sowieckich archiwów stowarzyszenie Memoriał zaczęło zbierać informacje o łagrach. która od350 . na czubku Wyspy Północnej. Na mapie opracowanej w 1951 roku przez American Federation of Labor Gulag zaznaczono dwa łagry znajdujące się na Wyspie Południowej. że w 1925 roku do Nowej Ziemi wyruszyła ekspedycja geologiczna. dokąd zesłano eserowców w 1922 roku? Sołżenicyn marzył. Oprócz artykułów w londyńskim „Timesie” i „New York Timesie” wzmianki o kopalniach w Nowej Ziemi znaleźć można w dziesiątkach publikacji prasowych. W tajnych raportach CIA z lat pięćdziesiątych znajdują się fotografie z Nowej Ziemi i powojenne zeznania byłych jeńców.M U Z A S A Nabokov. że informacje o pracach wydobywczych uzyskane od jeńców w latach czterdziestych nie pasują do danych geologicznych na temat Nowej Ziemi. Robert Conquest w książce Wielki Terror z 1990 roku wspomina o „w ogóle nieopisanych obozach śmierci” w Nowej Ziemi78.

żeby więźniowie idący przez zamarzniętą zatokę nie zgubili się przy złej widoczności. Być może to właśnie ten epizod z historii GUŁagu stał się źródłem legend o straszliwej Nowej Ziemi. leżącą właściwie pomiędzy archipelagiem a kontynentem. Nie chodziło jednak o dwie główne wyspy Nowej Ziemi. W czwartym roku funkcjonowania kopalnię zalała woda. Zesłańcy zorganizowali małą orkiestrę dętą. Zekowie zostali skierowani do prac przy bogatszych złożach lub przy budowie linii kolejowych do nowych łagrów za kołem podbiegunowym. Jak pamiętamy. Dzięki połączeniu relacji więźniów z wiadomościami w prasie kolejny kawałek układanki wskakuje na swoje miejsce. Klimat był bezlitosny. kiedy musieli oni zbudować obóz. mimo że obóz nie był zlokalizowany poza archipelagiem. Warunki były ciężkie. Informacja o tym pojawiła się na początku jesieni. wszystkich eserowców przeniesiono do Nowej Ziemi. Na wyspę przywieziono promem prawie półtora tysiąca więźniów. na przełomie lat 1930 i 1931. tylko o wyspę Wajgacz. ale został szybko stłumiony. rdzennymi mieszkańcami Nowej Ziemi81. opowieść o roku 1922 brzmiała tak: ponieważ zbyt dużo więźniów uciekało z obozów w okolicach Archangielska. lecz przecież w tym okresie 351 . Dla obrony przed niedźwiedziami polarnymi zekom czasem wydawano broń palną80. lecz za to więźniów traktowano często lepiej niż gdzie indziej. ucieczka nie wchodziła w grę.M U Z A S A kryła złoża rud w miejscach położonych na północ od stałego lądu. Wieczorami dozwolone były występy i szachy. zwłaszcza pierwszej zimy. która odegrała Międzynarodówkę z okazji spotkania z Samojedami. Historie o eserowcach zesłanych na Nową Ziemię w roku 1922 też zapewne są błędne. Raz wybuchł niewielki bunt. W roku 1936 eksperyment na wyspie Wajgacz dobiegł końca. Pięć lat później pod eskortą funkcjonariuszy OGPU przybyli tam pierwsi zesłańcy skierowani do prac wydobywczych. Zgubienie drogi oznaczało pewną śmierć. Kopalnie znajdowały się na drugim brzegu zatoki. W zimie obóz z kopalnią łączyła lina rozpięta między słupkami. Praca na wyspie Wajgacz była ciężka. dlatego każdy przepracowany dzień liczył się jako dwa dni zasądzonego wyroku.

gdy zaczęły krążyć historie o ludziach wysyłanych za koło podbiegunowe do budowy nowych kopalń. kiedy to wysłano ekspedycję złożoną z więźniów. zachowała swój status krainy na poły rzeczywistej. Dokąd więc trafili? Odpowiedzi dostarcza wycinek historii dokładnie już opisany w książkach. Nikt rozsądny nie wybierałby się statkiem na północ od stałego lądu. do miejsca. więc więźniowie zapewne musieliby czekać do wiosny. Niewiele o nim wiedziano. że plotki. że Workuta leży w Nowej Ziemi84.M U Z A S A z powodu panującego tam klimatu transport byłby utrudniony82. tylko o Sołowki. że dziesiątki tysięcy więźniów buduje nowe kopalnie w miejscu o nazwie Workuta. wysłano do Nowej Ziemi – były właśnie plotkami. gdy morze stało się żeglowne. Informacja była prawdziwa. W czerwcu 1923 roku. które wkrótce stało się synonimem koszmaru. na poły wyimaginowanej. do Nowej Ziemi. którzy poprzedniej jesieni zniknęli. dokąd rokrocznie trafiało około tysiąca złodziei. W archiwach próżno też szukać dokumentów dotyczących więźniów wysłanych do Nowej Ziemi w roku następnym. jak „Tribune de Genève” czy „New York Times”. na Wyspy Sołowieckie dotarł pierwszy duży transport eserowców83. londyńskim „Timesie” i rosyjskojęzycznym dzienniku „Rul” nie potwierdzają żadne znalezione dotychczas źródła. która jeszcze przed rewolucją stała się celem ekspedycji i tematem legend. lecz nie są znane żadne źródła mówiące o działających w Nowej Ziemi kopalniach ani o transportach więźniów do takich 352 . Aczkolwiek nie do końca: zesłańców przewieziono na wyspę położoną daleko na północy. Najprawdopodobniej jednak chodziło nie o Nową Ziemię. Możliwe oczywiście. znów doszło do nieporozumień. Wiadomości zamieszczanych w „New York Timesie”. Z perspektywy czasu wydaje się prawdopodobne. donosiła. lecz miasto Workuta nie istniało aż do 1931 roku. Lecz przecież są jeszcze opowieści zeków naprawdę przebywających w Workucie. żeby je zbudowali. ale przez pomyłkę podano. W latach trzydziestych i czterdziestych. Nazwa „Workuta” funkcjonowała. Tak oto Nowa Ziemia. Prasa zachodnia. że faktycznie wywożono tam ludzi. którzy najbardziej ze wszystkiego obawiali się zesłania dalej na północ. jakoby więźniów.

że to miejsce inspirowało Nabokova przez całe dziesięciolecia: poczynając od wzmianki o Nowej Ziemi w wierszu z 1941 roku przez informację o Rzece Nabokova w Pamięci. lecz wiedział też – lepiej niż ktokolwiek – że straszliwe rzeczy opisane w tych baśniach są prawdziwe. Tak czy owak. władze Związku Radzieckiego oficjalnie zrehabilitowały jej męża. Tak się złożyło. którego relację na temat Sołowek wykorzystał Sołżenicyn w Archipelagu GUŁag.A kopalń. że wszystkie wielkie dzieła literackie są zarazem baśniami. Skazani złodzieje mogli być więc wysyłani do placówek karnych innego typu albo po prostu zabijani85. Lichaczew pośredniczył również w negocjacjach dotyczących zwrotu Dmitriemu Nabokovowi domu przy ulicy Morskiej88. a jego dzieła można było tam legalnie wydawać87. które nie budzą wątpliwości – słyszane przez Nabokova w dzieciństwie opowieści o śmierci głodowej i o kanibalizmie w wioskach rybackich Nowej Ziemi. zapewne były więzień tamtejszego obozu. którego głównym bohaterem jest uchodźca. że na pierwszym piętrze znajdzie się muzeum 353 . gdzie może być jeszcze gorzej86. Ostatecznie zdecydowano. 9 M U Z A S Nawet te fakty z historii archipelagu. że nawet jeśli jest źle – a w Workucie panowały naprawdę przerażające warunki – na północy znajduje się miejsce. Nowa Ziemia weszła do gułagowego słownika i przypominała zekom. Zanim Wiera zmarła. historii przekazywanych wśród więźniów i poza łagrami przybywało. apokaliptyczne wieści o Car Bombie z późniejszych lat – brzmią jak mit. Ważną rolę w sprowadzeniu „Nabokovowskiego” Eugeniusza Oniegina do Rosji odegrał Dmitri Lichaczew. przemów aż po Blady ogień. Nabokov mówił studentom. Nic dziwnego. że w historii łagrów Nowa Ziemia stała się fałszywym sobowtórem aż dwóch najbardziej złowrogich miejsc na mapie GUŁagu: Sołowek i Workuty.

gdy Rosja stanęła w obliczu zagrożenia91. który wiele osób wprawił w zakłopotanie. więc siłą rzeczy nie mógł poświęcić im tyle czasu i uwagi. Wypowiedzi są krótkie i wyważone. zerwał z przeszłością i utracił swe rosyjskie korzenie89. którzy widzieli w Sołżenicynie orędownika wolności. Wyzwał wroga do walki i zwyciężył. ile Nabokov obcojęzycznym wersjom swoich utworów. Lecz zaangażowanie miało swoją cenę. wypowiadając się za przywróceniem kary śmierci. W 1994 roku wrócił do Rosji w glorii. trwale nadszarpnęły jego reputację na międzynarodowej arenie. Przekłady jego dzieł powstawały w wymuszonym przez sytuację pośpiechu. 354 . zachodnich rządów i historii świata. W gablotach zgromadzono sfatygowane wydania samizdatowe. a w sali kinowej projektor wyświetla filmy dokumentalne. że jego pisarstwo zmieniło bieg dziejów. wiedząc. Pisarz ewoluował w kierunku rosyjskiego nacjonalizmu. Wkrótce po niedoszłym spotkaniu z Nabokovem w 1974 roku Sołżenicyn zaszył się w górach w Vermoncie. byli rozgoryczeni. by dotrzeć do zachodniego czytelnika. aktywny przeciwnik najwyższego wymiaru kary. Elementem ekspozycji jest kopia stuletniego planu architektonicznego kamienicy. Można tam obejrzeć pierwsze edycje jego utworów. którego nienawidził. że nawet ojciec Vladimira Nabokova. skąd potępiał jałowość duchową Zachodu i pisał o przeszłości. której nie znał aż tak dobrze. podkreślają wyjątkowość twórczości Nabokova która przecież powstała niewiele później niż dzieła jego dziewiętnastowiecznych poprzedników. W roku 2001. byłego kagiebistę odwołującego się do nostalgii za pewnymi aspektami sowieckiej historii. gdy poparł Władimira Putina. w którym Sołżenicyn wypowiada się o Nabokovie. Ostre opinie Sołżenicyna na temat USA. między innymi jeden. Przetrwał dłużej od systemu. Choć przyznano mu literacką Nagrodę Nobla. wydawało się. że Nabokov. że wymiar polityczny jego twórczości góruje nad walorami literackimi90. Sołżenicyn tym razem nie dodaje.M U Z A S A życia i twórczości Nabokova. zmienił zdanie w 1917 roku. należącą do niego rosyjską grę podobną do Scrabble’a czy siatkę na motyle. Mieszkańcy Zachodu. argumentował.

Na najwyższym piętrze mieszka człowiek. Rok później fragmenty Archipelagu GUŁag stały się lekturą obowiązkową w rosyjskich szkołach średnich. w którym mieści się dom starców. wyznaczające granice obozu. Naprzeciwko wciąż czynnego więzienia Kriesty. twórcy Czeka. w którym siedział ojciec Nabokova. Jeśli obejdziemy rzeźbę i spojrzymy na nią tak. Miejsce poświęcone pamięci Feliksa Dzierżyńskiego. a pomiędzy nimi kamienna księga i korona z drutu kolczastego. znajduje się rzeźba Michaiła Szemiakina upamiętniająca ofiary represji politycznych. Zdarzają się akty wandalizmu. przekształcono w muzeum historii tajnych organizacji policyjnych w carskiej Rosji i Związku Radzieckim. Z pomocą tłumacza da się zlokalizować pewien budynek. W Niemczech również powstało wiele miejsc poświęconych pamięci ludzi zmarłych w obozach. zobaczymy. 355 .M U Z A S A Sołżenicyn zmarł w sierpniu 2008 roku. który był więźniem GUŁagu i przebywał w obozie za kołem podbiegunowym. z której wywodziły się wszystkie kolejne wcielenia sowieckiej policji politycznej. jak widać ją z okien Kriestów. Dwa sfinksy naprzeciw siebie. a jedna z moskiewskich ulic. Gdy idzie się od strony odtworzonych torów kolejowych do centralnej części obozu. choć obecnie żaden pociąg z Hamburga nie zatrzymuje się przy pozostałościach obozu w Neuengamme (gdzie do 2003 roku mieściło się więzienie). Pozostawiono wieże strażnicze. najbardziej zaskakuje chyba rozległość tej przestrzeni – człowiek czuje się zupełnie mały. ale ogrodzenie z drutu kolczastego usunięto. że sfinksy od drugiej strony mają nagie czaszki i wystające żebra. ale obsługa twierdzi. Przed Domem Skazańców Politycznych umieszczono na postumencie kawał skały z Wysp Sołowieckich. W dzisiejszym Sankt Petersburgu pojawiło się kilka nowych muzeów i pomników. do tej pory nosząca nazwę Wielkiej Komunistycznej. można znaleźć kierowcę gotowego pojechać do wsi Šumperk we wschodnich Czechach. Przyjechawszy z Niemiec do Pragi czeskiej. została nazwana imieniem najzagorzalszego rosyjskiego antykomunisty92. Dawny obóz można zwiedzać przez całą dobę. że rzadko93.

mężczyzna opowiada rozmaite historie. Z dokumentacji wynika. – Ja ich prawie że nienawidziłem. Przedstawia swoją żonę. przeglądając archiwa wojskowe94. po czym został wypuszczony.D. Podczas rozmowy telefonicznej mówi. była niezdolna do wykonywania nawet najlżejszych prac. wymyśla własne historyjki. być może za sprawą pełnego wygód dzieciństwa. po co rozmawiać z takim starcem. odpowiada na każde pytanie. My tak. W końcu daje się przekonać. jak w czasie wojny została wywieziona do Niemiec na roboty. Na lotnisku w Genewie można wsiąść do pociągu i objeżdżając Jezioro Genewskie. wściekły na zachodnich intelektualistów. a gdy czegoś nie pamięta lub nie wie. można się też dodatkowo upewnić. dotrzeć do Montreux. co wie na temat łagrów. jak to powiedzieć. która. Gdy rozmowa zahacza o jadowity list Nabokova do Romana Jakobsona. My wiedzieliśmy. prawnuk W. Po powrocie do Pragi można się udać na Stare Miasto na Uniwersytet Karola. Hotel Montreux Palace jest dosłownie o parę przecznic pod górkę od stacji kolejowej. jak pracował w kopalni w Nowej Ziemi. która niedługo skończy dziewięćdziesiąt lat. który umarł z rozpaczy w komunistycznej Czechosłowacji w wieku dwudziestu dziewięciu lat. również o tym.M U Z A S A W archiwach NKWD spoczywa teczka. czyli o tej porze roku. których spotkał podobny los. mówi też o służbie w wojsku. kiedy Nabokov miał się 356 . chyba nawet lubi odwiedziny. jak tu jest”95. mimo że minęło kilkadziesiąt lat. mimo że bardzo ceni go jako naukowca. gdzie więźniom czasem wydzielano dodatkowe racje ryby. i opowiada. w której jest ta informacja. Staje się rozmowny. siostry Vladimira. Spytany o GUŁag. Nic nie rozumieli. żeby do niego nie przyjeżdżać. by wraz z wieloma innymi. Petkevič chętnie poświęca nam swój czas – opowiada o ukochanej babci. gdzie wykłada Vladimir Petkevič. częstuje domowymi przetworami. trafić na front drugiej wojny światowej. zachęca gości. dzieli się wszystkim. wciąż. by jeszcze zostali i posłuchali. Petkevič nie broni językoznawcy. bo tu mieszkaliśmy. Zapewne przyjął to z ulgą. Nabokowa i wnuk Olgi. „Zgadzam się w pełni z Nabokovem – mówi. że mężczyzna spędził w Workucie prawie dwa lata. W październiku. o ojcu.

Gdy Wilson podzielił się z Nabokovem opinią. ani ten stary i równie zadufany w sobie jak Nabokov. nikt nie sądzi. Począwszy od Daru. Przepisy dotyczące zabytków są surowe. to nikt się nie spodziewa ujrzeć pisarza przechadzającego się korytarzem. zakotwiczonego w obozach carskiej Rosji. że Sołżenicyn nie umie pisać o niczym innym niż niewola. Nad westybulem znajduje się otwarty Salon de Musique. pielęgnował dziedzictwo ojca: tępił antysemityzm i piętnował przemoc. w którym Nabokov oczekiwał Sołżenicyna. skazywał ich na cierpienie i tragiczny koniec. dumni. o czym będą rozmawiać – dwaj niezależni Rosjanie o buntowniczych poglądach. jest zwykle na cały rok zarezerwowany przez turystów z Rosji. Sołżenicyn pisał o cierpieniu więźniów – Nabokov wyobrażał sobie różne sposoby. jak bardzo Nabokov zaabsorbowany jest tym samym tematem. nie zastanawia się. Obu pisarzom udało się pokazać. których się chwytali. poprzez wzmianki o obozach internowania podczas pierwszej wojny światowej w Rozpaczy aż po obozy śmierci w Pninie i Lolicie. zawsze mając w pamięci „katownie i zbryzgane krwią ściany” sowieckiego GUŁagu. która ciążyła nad teraźniejszością. apartament. Wystawiał swoich bohaterów na pośmiewisko. Niestety. krzesła i masywny żyrandol. Teraźniejszość przypomina o przeszłości. Mimo pokusy. jakie piętno na ludzkim duchu odciska polityczna opresja.M U Z A S A spotkać z Sołżenicynem. Poza sezonem salon świeci pustkami – są tu jedynie stoliki. której nauczyła go matka. by wyobrażać sobie literackie duchy. Choć można zarezerwować apartament Nabokova. podejrzliwi i przeciwni rewolucji. nie brakuje wolnych pokoi. Posługując się sztuką. lecz uwiecznił ich sny i ich ukrytą przeszłość. nawet sobie nie zdawał sprawy. w którym mieszkali Nabokovowie. Nabokov już tu nie siedzi. żaden mistyczny powiew nie porusza ciężkimi zasłonami. nie czeka na Sołżenicyna. że przyjedzie Sołżenicyn – ani ten młody i udający pokornego. by uciec. Nabokov przypominał w swoich dziełach o dehumanizacji w obozach koncentracyjnych i dokumentował ich niszczycielski wpływ na człowieka. więc od 1974 roku niewiele się tu zmieniło. Korzenie niemal wszystkich historii opowiedzianych przez Nabokova tkwią w „niezmierzonych 357 .

którą mieści w sobie świat” i „która zostaje zmiażdżona albo zmarnowana. Wszystko. Trzeba tylko zadać sobie trud. odbicie świata przepełnionego okrucieństwem. czułość dla tych. uważał jednak. żeby ją stamtąd wydobyć. których przedtem wyśmiewał. którą pragnął powierzyć naszej pamięci. każda historia. albo przekształca się w szaleństwo”96. żal za tym. złamane i zapomniane. co Nabokov chciał powiedzieć. Pokazując czytelnikom nowy sposób interakcji z literaturą. Odnajdziemy w nich ofiary obozów. szalone historie więźniów. rozmawiając z nimi ponad głowami postaci literackich. Dopiero całościowe spojrzenie na twórczość Nabokova pozwala dostrzec jego strategię. że pojedynczego czytelnika da się uczulić na krzywdy wyrządzone przez prawdziwe wydarzenia – na ludzkie życie. On też wiele razy cudem zdołał się uratować i wszystkim swoim najsłynniejszym bohaterom także dał szansę ucieczki – w szaleństwo. mające za cel wielkie zmiany społeczne.M U Z A S A pokładach czułości. . Sam też przechował własne skarby i własny smutek. Nabokov wyszydzał powieści zaangażowane. co utracone. konstruując światy z odłamków przeszłości. czeka ukryta w jego utworach.

z którego wyszedł ze złamanym kręgosłupem szyjnym i rozległymi poparzeniami trzeciego stopnia. czasem twierdził. zagrał także we włoskim filmie gangsterskim i wcielił się w postać ojca podczas publicznego czytania listów Nabokova i Wilsona. Oprócz tego. że pracował potajemnie dla rządu USA. natomiast nie wydaje się. Dmitri stanął w obronie tej metody. Pracowała w Nowym Jorku jako tłumaczka dla ONZ. miał też swoje własne nie byle jakie doświadczenia i tajemnice. który po śmierci matki przejął rolę kustosza dzie- M U Z A S dzictwa ojca. twierdząc. którego jednak zaniechał. Sonia. Gdy przypomniano mu. że był agentem CIA. które mu powierzono na „odległym brzegu”. chyba już nigdy nie zeszła się z Junghansem. później przeprowadziła się do Genewy. że śpiewał w operze i startował w wyścigach samochodowych. czasem robił niejasne aluzje do „szlachetnego zadania”.1 A Epilog Dmitri Nabokov. żeby podzielał jego wątpliwości w kwestiach politycznych. i Wiera nie miały łatwych charakterów. Zmarł w Vevey w Szwajcarii niedaleko Montreux w lutym 2012 roku. Dmitri przez całe życie z dużym poświęceniem dbał o spuściznę i dobre imię Nabokova. obie zgodnie ubolewały nad 359 . aby być przy ojcu w ostatnich miesiącach jego życia. że Vladimir Nabokov wymienił kiedyś tortury wśród najgorszych rzeczy. że byłoby to dopuszczalne narzędzie w walce z terrorystami planującymi zamach na World Trade Center1. Wiele lat później wyjawił dziennikarzom i znajomym. W 1980 roku miał wypadek samochodowy. do jakich zdolny jest człowiek. Choć i Sonia. Młodsza siostra Wiery.

siostra Vladimira. jak daleko Duranty odszedł od standardów dziennikarstwa.H. Audenem nad adaptacją operową Straconych zachodów miłości Szekspira. które otrzymał w 1932 roku. jak bardzo fałszował swoje spostrzeżenia na korzyść Sowietów. gdy tylko wkroczyła do Pragi. Wiele lat później przyjechał do Berlina. popadł w niełaskę. wychwalając GUŁag i zaprzeczając największej w dziejach ludzkości klęsce głodu. która tak bardzo zirytowała Wierę swoim przyjęciem chrześcijaństwa.M U Z A S A najstarszą siostrą. gdy wyszło na jaw. Olga. nakręcił też kilka filmów dokumentalnych2. Nikołaj Nabokow. . Walter Duranty. czy odebrać mu wyróżnienie. ten sam. Carl Junghans został w Hollywood i pracował u Kurta Weilla jako ogrodnik. gdzie za dorobek twórczy przyznano mu największe niemieckie wyróżnienie filmowe: Deutscher Filmpreis. gdzie pracował w zakładzie włókienniczym jako nafciarz3. Leną. Nikołaj zajął się komponowaniem baletu Don Quixote i współpracą z W. Ostatnia osoba z rodu Nabokowów. Pod koniec wojny wystąpił jako świadek w głośnym procesie mieszkańca Kalifornii podejrzewanego o szpiegostwo na rzecz Niemiec. Zmarł w 1984 roku. zdążyła jeszcze przez kilka miesięcy pożyć w dwudziestym pierwszym wieku. Dwa składy komitetu przyznającego Nagrody Pulitzera przez wiele miesięcy zastanawiały się. że zwrócono uwagę. Ostatecznie skończyło się na tym. Jelena Sikorski. mając dziewięćdziesiąt cztery lata4. którego Armia Czerwona poszukiwała. najmłodsza siostra Vladimira. Inny zdolny oportunista. która pamiętała przedrewolucyjną Rosję. zmarła w Pradze w maju 1978 roku. Jej były mąż Borys. Do końca życia otrzymywała co miesiąc wsparcie z funduszu zostawionego przez brata. którego biografia przypominała pod pewnymi względami alternatywną wersję życia Vladimira. Zmarła w Genewie. przez ponad dwadzieścia lat po jego śmierci dbała o jego literackie dziedzictwo. którego reportaże z ZSRR w dużej mierze ukształtowały myślenie Amerykanów o tym kraju (co Nabokov później na próżno próbował naprawić). Gdy ujawniono źródła finansowania Kongresu Wolności Kultury. umarł w roku 1963 w Halifaksie w Anglii. zmarł w rok po kuzynie.

Czas spę- M U Z A S dzony na pisaniu tej książki upłynął mi w towarzystwie żywych ludzi. Jedną z najprzyjemniejszych rzeczy. który potem powstał. zanim skierowano go do publikacji. przestróg i dodając zachęty. których nauczyłam się cenić za inteligencję i wnikliwość. Zgłoszono go później do redakcji czasopisma. którą mogę teraz zrobić. że ich praca wymaga samotności. służyli mi radą w zasadzie od początku zbierania materiałów do książki. uprzejmie zgodziła się na mój udział w panelu Modern Language Association w roku 2009 i podzieliła się uwagami na temat artykułu. jest złożenie im podziękowań. był cudownie otwarty w kwestii nowego podejścia do dzieł Nabokova. gdzie Zoran Kuzmanovich i anonimowi korektorzy poprawili tekst. Gavriel Shapiro. który zajmuje się literaturą czasów zimnej wojny. która od lat zajmuje się relacją między Vladimirem a Siergiejem Nabokowami. z którym miałam okazję porozmawiać podczas wspomnianego panelu. Leland de la Durantaye zgodził się. w połowie 361 .Podziękowania A Pisarze często mówią. dyrektorce Muzeum Nabokova w Sankt Petersburgu – za jej przemyślenia o Nabokovie i dyskusje o historii Rosji. Susan Elizabeth Sweeney. Badacze twórczości Nabokova byli niezwykle hojni. Maxim Shrayer niemal równie długo dzielił się ze mną życzliwie swoją wiedzą o sprawach żydowskich w życiu i pisarstwie Nabokova. specjalista od Bladego ognia. udzielając mi wskazówek. Zapoznał się później z wynikami moich badań i udzielił mi kilku cennych wskazówek. Szczególną wdzięczność winna jestem Tatianie Ponomariewej. i Matthew Roth. Steven Belletto. bym uczestniczyła w jego seminarium na temat Nabokova na początku roku 2008. a także ujawnił niezwykle istotny szczegół z przygotowywanej przez siebie książki na temat relacji Vladimira Nabokova z ojcem.

Brian Boyd cierpliwie odpowiadał. cierpliwość i możliwość wykorzystania kilku rodzinnych fotografii. Stalinie i prowadzeniu zapisków w łagrach. Adam Hochschild wspomógł mnie wiedzą na temat Krymu w czasach rosyjskiej wojny domowej. na czym polega zamysł tej książki. na czym polegały skomplikowane restrykcje paszportowe skierowane przeciwko Żydom we Francji i w Niemczech podczas drugiej wojny światowej. siostry Vladimira Nabokova. które wykorzystałam w tej książce. Skontaktował mnie z Leoną Toker. Guillaume de Syon wyjaśnił mi. Michael Maar w lot pojął. który spędziłam na Harvardzie jako członkini Nieman Foundation for Journalism. jak ją ulepszyć. wnuk Olgi. przede wszystkim zaś Azat Oganesian. Jego późniejsze uwagi na temat roboczej wersji części tej książki były bezcenne. Kluczową rolę w zbieraniu materiału do tej książki odegrali tłumacze. spędził ze mną wiele godzin na rekonstruowaniu typowego dnia z obozowego życia Siergieja Nabokowa. Reimer Möller. Anne Applebaum udostępniła mi swoją rozległą wiedzę o historii GUŁagu i zaproponowała kilka cennych źródeł. której wiedza w obu tych dziedzinach oraz wnikliwe uwagi na temat szkicu mojego artykułu o Bladym ogniu popchnęły mnie do pogłębionych studiów nad zagadnieniem.M U Z A S A rocznego okresu. najpierw rozmawiał ze mną w Pradze. Michael Scammell chętnie komentował moją pracę i odpowiadał na pytania dotyczące jego spotkań z Nabokovem. Gdy artykuł naukowy przeobraził się w książkę dla szerszej publiczności. mój asystent. opiekun archiwum w muzeum obozu w Neuengamme. Lev Grossman był uprzejmy udostępnić mi materiały archiwalne dotyczące życia Siergieja Nabokowa. Stacy Schiff uczuliła mnie na zagrożenia związane z odtajnionymi materiałami oraz chętnie dawała się wciągnąć w rozmowy o rodzinie Wiery Nabokov. gdy w pierwszych miesiącach zbierania materiałów zarzucałam go bezładnym mnóstwem pytań o Nabokova i GUŁag. Sołżenicynem i politykami z czasów radzieckich. Jeśli chodzi o badaczy GUŁagu i Holokaustu. i podsunął kilka mądrych rad. który 362 . Steven Barnes dał się namówić na lunch połączony z rozmową o Leninie. a później pomagał mi na odległość – jestem mu wdzięczna za poświęcony mi czas. Vladimir Petkevič.

stowarzyszenia Memoriał w Rosji. Demetrius Marshall w wydziale genealogii amerykańskiego Biura ds. poszczególnych oddziałów bibliotek hrabstw Arlington i Fairfax w Wirginii oraz biblioteki miejskiej w Montreux nad Jeziorem Genewskim. U. Ted Whang napisał dla mnie listy po czesku. Charles Rhéaume z Zarządu Historii i Dziedzictwa w dowództwie Kanadyjskich Sił Zbrojnych. Anne Garner i Rebecca Filner w Berg Collection Nowojorskiej Biblioteki Publicznej. Christine Keck i Valia Lestou przetłumaczyły dużo artykułów i korespondencji z niemieckiego. co okazało się wyjątkowo przydatne. Nie poradziłabym sobie bez tłumaczy i przewodników podczas wyjazdów. Obywatelstwa i Imigracji. Hudak w zbiorach specjalnych Hornbake Library na Uniwersytecie Stanu Maryland. Pomogła mi przy pisaniu tej książki cała rzesza bibliotekarzy i archiwistów: Peter Armenti i Travis Westly w Bibliotece Kongresu. biblioteki Ernsta Mayra przy Muzeum Zoologii Porównawczej na Harvardzie. National Archives. Widener Library na Harvardzie. gdzie wyszukiwał dodatkowe informacje. Isaac Gewirtz. M. Anna Badkhen (z rosyjskiego). Kiel w berlińskim Bundesarchiv-Filmarchiv. Fenwick Library na George Mason University. cała wyprawa poszłaby na marne. 363 . Ann L. zwłaszcza bez Fiodora Timofiejewa w Sankt Petersburgu i Heleny Šípkovej-Safari w Czechach.S. Adam Hradilek z Instytutu Badań nad Totalitaryzmami pomógł mi nawiązać kontakt z byłym więźniem GUŁagu i przetłumaczył różne dostępne w języku czeskim źródła na temat radzieckiego systemu obozów.M U Z A S A przejrzał i przetłumaczył dla mnie całe mnóstwo artykułów z gazety „Rul”. i gdyby nie jej bystrość i entuzjazm. Memory of Nations. która zgodziła się pojechać samochodem daleko za miasto. Instytutu Hoovera. rosyjskojęzycznego dziennika wydawanego w Berlinie. Cztery osoby w samą porę wspomogły mnie pomocą i radą w tłumaczeniu różnych drobiazgów: Maria Balińska (tłumaczenia z polskiego). pracownicy muzeum obozu w Neuengamme. Callahan w archiwach Wellesley College. David Hertzel i Chris König (z niemieckiego) – za co jestem im wdzięczna. Jane A. Muzeum Nabokova w Sankt Petersburgu. przeprowadzał też na własną rękę kwerendy w bibliotekach. biblioteki Vassar College.

i wreszcie u Michaela Scammella. prezes fundacji w roku 2011. Briana Boyda i Andrew Fielda. Christopher Goffard. Alicia Anstead i Vasil Derd’uk. dzięki czemu zaoszczędziłam mnóstwo czasu. Mark Johnson. Od samego początku wspierał mnie Bob Giles. Bardzo cenne informacje znalazłam w kolekcjach cyfrowych rosyjskiego stowarzyszenia Memoriał. Paul Lombardo. Marcela Valdes. która przecierała mi szlaki w roli niezależnego badacza. kiedy sporządzałam własną chronologię życia Nabokova zestawioną z wydarzeniami historycznymi. Zachętą. Jestem niezmiernie wdzięczna. John Ptak i Beth Filiano. u Maxima Shrayera. Mary Newsom. W elektronicznych bazach danych przeprowadziłam tysiące kwerend. bardzo pomocne okazały się zwłaszcza mapy obozów koncentracyjnych. który napisał biografię Aleksandra Sołżenicyna i przetłumaczył na angielski dwie rosyjskojęzyczne powieści Nabokova. Książka dużo zawdzięcza osobom. krytyką i pomocą wspierali mnie Peter Davis. Dzięki fundacji uczestniczyłam w zajęciach. przyczyniła się do tego. zwłaszcza u Stacy Schiff. że dane mi jest żyć w czasach. Adrienne Mayor. który od wielu lat zgłębia znaczenie żydowskich motywów w twórczości Nabokova. z których w 2008 roku zrodził się pomysł napisania tej książki. Justin Kaplan. Muszę też wspomnieć o spisie rezydencji i tablic genealogicznych rodziny Nabokova zamieszczonym przeze Dietera Zimmera w internecie. biografów Wiery i Vladimira Nabokovów. bez których napisanie tej książki zajęłoby dziesiątki lat. Mike Adler podzielił się ze mną wynikami własnych poszukiwań. Thorne Anderson. gdy materiały można wyszukiwać drogą elektroniczną. które czytały jej robocze wersje i dzieliły się ze mną szczerymi uwagami. Oprócz wymienionych wyżej są to: Brian Snyder. Anne Bernays. Jestem niewymownie wdzięczna obecnym i byłym pracownikom Nieman Foundation for Journalism na Harvardzie. że książka ta ujrzała światło dzien364 .M U Z A S A Chciałabym również wspomnieć o uprzejmym wsparciu ze strony pracowników hotelu Montreux Palace. którym też dziękuję. centralnej bazie danych ofiar Szoah instytutu Yad Vashem oraz w cyfrowym archiwum „New York Timesa”. Rose Moss. Mam ogromny dług u innych autorów.

Matt Olson. Karen Aldana. M Mimo tytanicznej pracy wielu instytucji i osób na całym świecie wciąż pozostaje wiele do zrobienia. Dlatego autorka dwadzieścia procent honorarium za tę książkę przekazuje organizacjom pożytku publicznego: pieniądze zostaną rozdzielone po równo między instytucje związane z Nabokovem i grupy zajmujące się upamiętnianiem historii Holokaustu i GUŁagu. kibicowali mi i zajmowali się moimi dziećmi. Maria Fernandez dokonywała czarodziejskich sztuk z projektem graficznym. Kristina Cartwright i Patricia Ricapa. i dla Dana. nabokovsecrethistory. Jessica Case i Maia Larson z Pegasus Books zawstydzali mnie swoją wiarą w to przedsięwzięcie. Rob Pitzer. którzy poświęcili wiele rzeczy – wymiernych i niewymiernych – bym mogła jeździć po świecie. zgłosiła wiele wnikliwych uwag. którzy włożyli w powstawanie książki więcej niż ktokolwiek inny: dla moich dzieci.U Z A S A ne: przedstawiła mnie agentce Katherine Boyle z agencji literackiej Veritas. Sharon i Frank Mauzey. że tę historię trzeba opowiedzieć. karmili mnie. Davida i Kate. za to że użyczali mi swoich pokoi gościnnych. Katie była niestrudzoną orędowniczką tego projektu. przeprowadziła go przez wzburzone wody i służyła mi bezwarunkowym wsparciem. by zachować wiedzę o przeszłości i ukazać jej znaczenie w czasach obecnych. Dziękuję im za nocne dyskusje. zbierać materiał i pisać. Więcej informacji o możliwości ich dotowania można znaleźć na stronie www. Jessica. . gdyby nie rodzina i przyjaciele: Peter i Kathy Vergano. Danielle Tezcan. Beth Macy. Na koniec wyrazy wdzięczności dla tych. Nie powstałaby. Największym darem jest niezłomne przekonanie. Gaiutra Bahadur. mojego męża. które wyszły książce na dobre i nadały jej ostateczny kształt. Tom Schumacher. Gwynn Dujardin. redaktor prowadząca. Książka odcisnęła głęboki ślad na moim życiu prywatnym. Cecile Pratt. Claiborne Hancock. Lisa Noone. Kelly King. w którym Dan wytrwał przez ostatnich pięć lat. a Phil Gaskill zredagował surowy tekst. Bob i Patricia Pitzer.com.

S. red.Skróty A Dzieła Vladimira Nabokova. przeł. Leszek Engelking.S. Warszawa 2000 WLR Wykłady o literaturze rosyjskiej. Warszawa 2009 ANL The Annotated Lolita BO Blady ogień. Leszek Engelking. przeł. Michał Kłobukowski. przeł. Leszek Engelking. przeł. Zbigniew Batko. Thomas Karshan USSR The Man from the U. Warszawa 2011 CE Conclusive Evidence DAR Dar. Zbigniew Batko. Warszawa 2010 LOLITA Lolita. Anna Kołyszko. przeł. przeł. & Other Plays WL Wykłady o literaturze. Warszawa 2013 EO Eugene Onegin (1990) GOGOL Nikołaj Gogol. przeł. Warszawa 2013 NG Nieprawe godło. przeł. Warszawa 2006 PNIN Pnin. Warszawa 2002 ZNE Zaproszenie na egzekucję. Warszawa 2011 KŻ Kęs życia i inne opowiadania. Kronika rodzinna. Eugenia Siemaszkiewicz. który nigdy nie dotarł do Rosji i inne opowiadania.R. Warszawa 2011 LKN List. Leszek Engelking i Michał Kłobukowski. przeł. Michał Kłobukowski i Leszek Engelking. Michał Kłobukowski. przeł. przeł. przemów. przeł. przeł. Michał Kłobukowski. Warszawa 2003 M U Z A S ADA 366 . na które powołuję się w przypisach Ada albo Żar. Warszawa 2004 PNTA Patrz na te arlekiny! PP Pamięci. Stanisław Barańczak. Warszawa 2004 SO Strong Opinions SP Selected Poems. Anna Kołyszko.

1922) USHMM United States Holocaust Memorial Museum USCIS U. red. Citizenship and Immigration Services VNM Muzeum Vladimira Nabokova w Sankt Petersburgu Wellesley Archiwa Wellesley College VNSL Vladimir Nabokov. Brian Boyd (1990) Henry W. Dmitri Nabokov.Skróty innych źródeł Vladimir Nabokov. Brian Boyd (1991) Vladimir Nabokov.S. Andrew Field (1967) Vladimir Nabokov. The Trial of the Socialists-Revolutionists. Berlin FBI Federalne Biuro Śledcze USA LC Biblioteka Kongresu USA NYRB „The New York Review of Books” NWL Dear Bunny. His Life in Art. His Life in Part. 1940–1971. Vladimir Nabokov). Matthew Bruccoli (1991) M U Z A S A AFLA AFLP BBAY BBRY Berg 367 . Andrew Field (1978) Vladimir Nabokov. red. The Russian Years. Dear Volodya. and Albert A. The Nabokov-Wilson Letters. Delegation of the Party of the Socialists-Revolutionists (Berlin. Simon Karlinsky (2001) NYT „The New York Times” Schiff Véra (Mrs. Selected Letters 1940–1977. The American Years. Berg Collection of English and American Literature (The New York Public Library) BFA Bundesarchiv-Filmarchiv. Stacy Schiff (2000) USNA United States National Archive TWATD The Twelve Who Are To Die.

s. 368 . Ada Loves Van. „jedyna przekonująca historia miłosna w tym stuleciu” – „Vanity Fair”. 97. s. 6 Cytat z Updike’a: Van Loves Ada. 3 Narrator opowiadania Zwiedzanie muzeum zostaje przeniesiony z muzeum we Francji do rosyjskiego państwa policyjnego. A Personal View of Nabokov. „Triquarterly”. październik 2006. 2 Dom Inwalidów znajduje się niedaleko cerkwi Czesmeńskiej w południowej części Sankt Petersburga. 3 Por. s. Karlinsky. 2 BBAY. Pierwotny tekst i postcriptum dodane później przez Oates – zob. s. 4 Także Humbert Humbert zauważa. „The Cambridge Quarterly”. redaktor naczelny „Sunday Express”. 2 sierpnia. 5 Joyce Carol Oates. Na ten sam temat pisze też Leland de la Durantaye. s. 6 stycznia. Critical Essays on Vladimir Nabokov (1984). Warszawa: Muza. Nabokov and Chekhov: the lesser Russian tradition. „The New Yorker” 1969. 36–37. How Popular Culture Corrupted Nabokov’s Little Girl All Over Again (2008). The Pattern of Cruelty and the Cruelty of Pattern in Vladimir Nabokov”. s. 7–16.Przypisy S A Wstęp 1 Vladimir Nabokov. M U Z A Rozdział I · Czekając na Sołżenicyna 1 Charakterystyki Lolity: „zabawna” – William Styron. charakterystyka podana przez Amisa: Martin Amis on Lolita. zima 1970. esej opublikowany przez Random House w stulecie urodzin Nabokova. Chasing Lolita. 76–83. „czterdzieści lat” – zob. 70. 407–408. Splendor. jaką zdarzyło mi się czytać” – John Gordon. Phyllis Roth. „Saturday Review” 1973. 2006. 301–326. analizę filmów z tego okresu w: Graham Vickers. przełożyła Anna Kołyszko. s. „najplugawsza książka. że Lolita płacze.

7 11 12 U 13 14 A 10 Z 9 S A 8 Wykłady o literaturze rosyjskiej. Balzaca i Zoli Nabokov daje wyraz w PP (160). NYT 1970. s. 145. Eliot: NWL. 4. s. Jeśli chodzi o pisarki. że ekspatriacja była zaledwie początkiem walki z Trockim (którego nazwisko M 15 16 17 18 369 . Bernard Gwertzman. Solzhenitsyn (1984). 8 listopada. s. Faulkner: NWL. Przytoczony przez Aleksandra Twardowskiego cytat z Chruszczowa pochodzi z przedmowy do angielskiego wydania Jednego dnia Iwana Denisowicza: One Day in the Life of Ivan Denisovich (2008). być odważnym” (SO. na przykład Mary McCarthy. 2. European Notebook. 28 listopada. Moscow Unrelenting in Blackout on Solzhenitsyn. Anthony Lewis. Zob. maccartyzm a stalinizm: SO. do której Nabokov czuł odrazę. być dumnym. 267. 16. s. s. s. 145. s. 263. 25 sierpnia. Warszawa 2002. CBS Evening News. „Żeby być uprzejmym. NYT 1974. 857. NYT 1972. s. Pasternak: SO. s. w prywatnych rozmowach Nabokovowi czasem zdarzyło się powiedzieć kilka cieplejszych słów na temat pisarstwa kobiet. Theodore Shabad. „Znakomita praca”: VNSL. s. Zbigniew Batko. Michael Scammell. 11 grudnia. 14 lutego. Ówcześni czytelnicy zdawali sobie sprawę. Słowa dezaprobaty pod adresem Malraux i Jamesa padają w NWL (19). powieści. 152). Dostojewski: LRL. Alexander Solzhenitsyn. czynił wyjątek dla Mansfield Park Jane Austen. Expulsion by Soviet Highly Unusual Step. Niechęci do Stendhala. Wypowiedź na temat Pasternaka dotyczy Doktora Żywago. 3. NYT 1968. NYT 1970. 239. 14 lutego 1974. przeł. Najwyższe ludzkie cnoty: „Co jest najlepsze?”. 57. Solzhenitsyn Hailed Despite Absence at Presentation of 1970 Nobel Awards. s. vii. Solzhenitsyn Arrested. Marc Slonim. 50. s. Solzhenitsyn Shuns Nobel Trip. s. s. Peter Grose. s. NYT 1970. Excerpts from Nobel Lecture by Solzhenitsyn. 1. s. 12 grudnia. aczkolwiek uważał wczesne wiersze Pasternaka za godne uwagi. 378. wtorek. „rozbity nos”: BBRY. 316.

14 lutego. Michael Scott i in. 193. s. s. s. „The Economist” 2008. 89–94. Rozpętała się burza: francuska partia komunistyczna zaatakowała Sołżenicyna. lecz nie miał dostępu do wielu osobistych relacji. cyt. co przyspieszyło jej zagładę (która nadciągała z innych przyczyn). s. French Intellectuals Against the Left (2004). The Columbia History of Twentieth-Century French Thought (2007). Scammell. NYT 1974. s. 952. 1. 7 sierpnia. że podczas dwóch najkrwawszych lat zabijano strzałem w głowę około tysiąca osób dziennie. Olof Palme: Three Nations to Welcome Author. które zyskało popularność na Zachodzie już w 1948 roku. Powszechna znajomość słowa gułag: były więzień Michael Romanenko w swoim studium na temat rosyjskiego systemu penitencjarnego. zob. 14 lutego. Wypowiedź dla „Wellesley College News”.U Z A S 20 21 A 19 stało się symbolem radzieckiej paranoi dotyczącej rzekomego sabotażu wymierzonego w ZSRR). M 22 23 370 . w którym przymusowa praca na rzecz totalitarnego państwa spełnia funkcję wychowawczą. którymi dysponował Sołżenicyn. używał skrótowca GUŁag. na ten temat: Lawrence Kritzman i in. s. Liczba straconych: po otwarciu archiwów można było oszacować skalę egzekucji podczas Wielkiej Czystki. Britain and Germany Offer To Welcome Author.. 356) ocenia. 85. Henry Kissinger: U. Jednak dopiero po publikacji Archipelagu GUŁag na Zachodzie słowo gułag weszło do powszechnego użycia i zyskało obecne znaczenie systemu kolonii karnych. Cytat z George’a Kennana: Speaking Truth To Power. a w tym samym okresie w łagrach umierał kolejny tysiąc dziennie.S. dz.. Robert Service w swojej biografii Stalina (s. choć dokładne liczby nie są znane. 122. NYT 1974.. „Do rozmiarów niespotykanych nigdy i nigdzie”: Robert Conquest w opracowaniu The Great Terror (1968) starał się szczegółowo udokumentować czystki stalinowskie. zacytowana w BBAY. kres jego życiu na emigracji w Meksyku położył zamach upozorowany na samobójstwo. z kolei NYT w listopadzie 1969 napisał o książce Sołżenicyna (nazywając ją „Archipelag GUŁagu”) i wyjaśnił znaczenie tytułu..

343 i przypis na s. s. s. 1962. Not a Deflowered Nymphet.. 648. 31 października. dz. Warszawa 1990. Jerzy Pomianowski... zwłaszcza o najstarszym. 156. gdzie znaleźć można poprawki Boyda do tej historii przytoczonej w BBRY. s. The American Conquest of the Philippines 1898–1903. Nabokowa. t. s. s. powtarzam. 26 Aleksander Sołżenicyn. przeł. programu emitowanego przez BBC. Nabokowa. „NYT Magazine” 1971. PP. to uwielbiał on mówić o swoich dzieciach. s. 25. jego żona zaś i jej rodzice jeszcze go w tym uczuciu przewyższali […]” – AFLP. The Old Magician at Home. dz. 24. 30 VNSL. Nowe Wydawnictwo Polskie. Understanding Vladimir Nabokov. 19. s. cyt. Stuart Creighton Miller. „NYT Book Review” 1980. 32. 29 „chichoty” i „męska proza”: Alan Levy. 528. 2 Jeden z najbliższych przyjaciół W. 11 maja. 25 Scammell. 4 „przez pomyłkę omal nie otrzymało imienia Wiktor”: PP. Archiprezbitrem był ojciec Konstantin Wietwienickij: PP. którego. BR1. zapamiętał to tak: „Jeśli chodzi o W. 31 Hilton Kramer. s. s.Z A S A 24 Scammell. cyt.D. Zob. s. 20. 28 Wywiad dla „New York Timesa”: Shenker. 19. s. s. nr 1). 3. I.D. 371 . A Talk with Solzhenitsyn. 10. s. 648. s. Archipelag GUŁag. wprost ubóstwiał. „Przaśnie dziennikarski”: BBAY. 906. Josif Hessen. 32 Zob. dz. cyt. s. 27 BBAY. Zob. 496. list Wiery: VNSL. Benevolent Assimilation. s. t. 34 Wywiad dla „Bookstand”. s. A Red Autumn Leaf Is a Red Autumn Leaf. 428. s. Wiera na temat Sołżenicyna: Schiff. 381. 92. też New Light on Nabokov’s Russian Years („Cycnos”. 33 Scammell. 3 „Rzeźnik” to generał Valeriano Weyler. M U Rozdział II · Dzieciństwo 1 BBRY. BR2.

41–42. 30. „Cycnos” 1995. the Odd Couple. 100–108. s. która później. przeciwstawiał się pochopnemu przyjęciu ustaw majowych. stała się znana pod przybranym nazwiskiem Ayn Rand. które im przydzielono (AFLP. s. 12. „Salon” 2001. 46–47. s. [w:] New Essays on Dostoyevsky (2010). Barton Johnson. „widziała kolory”: swoją i matki zdolność do synestezji Nabokov szczegółowo opisał w PP. Nabokov. Podczas lat spędzonych w Petersburgu Olga zaprzyjaźniła się serdecznie z Alissą Rosenbaum. 108. s. 51–52. s. PP. s. 87. s.5 6 M U 12 13 14 A 10 11 Z 9 S A 7 8 Silas Monas. Reszta opisu relacji Vladimira i Siergieja w dzieciństwie pochodzi głównie z PP. and Russian-American Literature or. s. The Idiot as a Petersburg tale. nr 2. Innym znanym więźniem twierdzy był starszy brat Lenina Aleksandr Uljanow. AFLP. PP. s. Zob. 2 (1909). „nigdy nie zostali przyjaciółmi” – to słowa Jeleny Sikorski. PP. Across the Threshold. 58. Więcej na temat Rand i Nabokova – zob. D. Cytat z gazety „Bessarabiec” za: James Harvey Robinson. PP. s. Jews. t. Ayn Rand. John Klier. „otrzymali zgodę” – dziewczynki natomiast musiały się zadowolić książkami. 27. Russians. które zawierały antysemickie zapisy. AFLP. BBRY. Memoirs of a Russian Cosmopolitan (1975). Charles Beard. 17 maja) pisze. 216. W obliczu fali rosnącej nietolerancji i pogarszającej się sytuacji prawnej pomiędzy rokiem 1881 (gdy zamordowano cara Alek- 15 16 17 18 372 . s. s. 68. Readings in Modern European History. t. że „zawsze panowała niechęć”. 94). 371–372. „nerwowa i oschła”: Nicolas Nabokov. 92. że należy przedsięwziąć działania przeciwko rosnącej sile ekonomicznej Żydów. który przygotował bombę wykorzystaną w próbie zamachu na cara Aleksandra III. na emigracji. s. BBRY. choć zgadzał się. z kolei Lev Grossman (The Gay Nabokov. and the Pogroms of 1881–82 (2011). s. Bagazh. Dziadek Nabokova.

34. 140. Dane z opublikowanego w roku 1928 artykułu Obolenskiego-Ossinskiego na ten temat można znaleźć w: Demography. s. NYT 1903. A Concise History of The Russian Revolution (1996). 47. dopuścił się rozlicznych literackich grzechów. A Political Experiment. „Jednogłośna decyzja”: BBRY. NYT 1905. zdaniem Nabokova. s. „fałszywka”: Protokoły mędrców Syjonu stanowiły rzekome sprawozdania z odbywających się raz na sto lat spotkań rabinów. „rozsiadł się…”: John Morrison. s. s. „walka z japońską flotą”: Russian Tells Story of Sunday’s Massacre. którzy naradzali się. s. autora Żyda wiecznego tułacza (Sue zresztą. 1. The State Duma. 25 stycznia. M 23 24 25 373 . W tym samym czasie został aresztowany i uwięziony również pisarz rewolucyjny Maksym Gorki. s. 3. 12. 25 stycznia. „Rzucali się z mostów”: Russian Tells Story of Sunday’s Massacre”. s. 146. Benefits for Kishineff Sufferers in Doyers Street Theater. s. The Russian Bastille (1908). Nabokova nie było w tym czasie w Petersburgu (BBRY. teksty polityczne przeciwko Napoleonowi III czy fragmenty utworów francuskiego pisarza Eugeniusza Sue. 166. NYT 1905. jak przejąć władzę nad światem. 1.Z U 22 A S 21 A 19 20 sandra II) a 1914 z Rosji wyemigrowało ponad milion Żydów. tylko że oryginalne teksty często miały niewiele wspólnego z Żydami: były to między innymi paszkwile na masonerię. Russia Under the Last Tsar. PP. s. Była to kompilacja fragmentów europejskich tekstów literackich i podań.). „żołnierze strzelali do dzieci”: PP. (1999). s. Zob. z których jednym był mimowolny wpływ na Dostojewskiego). 23 stycznia. Chinese for Jews. 1. s. „petycja kadetów”: Richard Pipes. s. 12 maja. s. 57. 426. „Pozbawiono go stanowiska”: BBRY. „Tego samego wydawcę”: Paweł Kruszewan został później kiszyniowskim posłem do drugiej Dumy. Analysis and Synthesis. „ciemne siły”: PP. NYT 1905. Simon Oscar Pollock. 170. 54). „wybijali szyby i rabowali”: Civil War Threatened. [w:] Anna Geifman (red. s.

lecz na szczeblu lokalnym sami często dopuszczali się aktów przemocy. Thou Shalt Kill (1995). który w tym samym czasie w domu w Simbirsku na południu Rosji przygotowywał się razem z siostrą Olgą do egzaminów gimnazjalnych. Wiadomość o śmierci brata dotarła w pierwszych dniach trwających miesiąc sprawdzianów. 63. Potwierdzeniem gruntownego wykształcenia i inteligencji zarówno Włodzimierza. kiedy W. w której podkreślał pojętność abiturienta i zawczasu bronił jego dojrzałości moralnej. Zob. 75–77. kiedy zetknął się z nazwiskiem Uljanow. s. Nabokow pierwszy raz usłyszał pseudonim „Lenin”. choć 374 . Mimo późniejszej zasłużonej złej sławy trudno nie współczuć szesnastoletniemu Włodzimierzowi Uljanowowi. Gdy na Newskim Prospekcie aresztowano dwóch niedoszłych zamachowców dybiących na życie cara. jak i Olgi są najwyższe noty ze wszystkich przedmiotów. Anarchia. zbudowanie bomby i wszystko inne – prawdopodobnie kryjąc w ten sposób towarzyszy. Anna Geifman. ślad doprowadził do Aleksandra. 27 Lider kadetów to Michaił Gertsensztejn – zob. s. stała się dla cara pretekstem do ograniczenia swobód obywatelskich i wprowadzenia stanu wojennego. Dyrektor gimnazjum Vladimira. 162. Starszy brat Włodzimierza. s. kradzieży i wymuszeń. by studiować na Uniwersytecie Petersburskim. s. Przyłączył się do odłamu terrorystycznego grupy rewolucjonistów. „dał się przekonać”: BBRY. 67.M U Z A S A 26 Melissa Stockdale. Odmówił okazania skruchy i 8 maja 1887 roku został powieszony. 28 „Napady z bronią w ręku i włamania”: eserowcy oficjalnie odcięli się od swoich radykalnych członków. Pojawienie się Lenina na arenie politycznej: o ile nie da się wskazać dokładnego momentu. o tyle można z dużym prawdopodobieństwem ustalić. z żalem pisał mu rekomendację na uniwersytet. Paul Miliukov and the Quest for a Liberal Russia (1996). Fiodor Kierenski. The Revolution of 1905 and Russia’s Jews (2008). Aleksandr. Stefani Hoffman i Ezra Mendelsohn. przybył do stolicy w roku 1883. która zapanowała w wielu częściach Rosji.D. Przyznał się i wziął na siebie winę za spisek.

sianie wrogości między warstwami i konkretnymi grupami społecznymi. 161–163. PP. 59–62. Włodzimierz Lenin. Anna Geifman (red. [w:] Nabokov and His Fiction. 106. s. s. BBRY. Jewish Questions in Nabokov’s Art and Life. 169–170. cyt.33 34 35 36 37 A U 38 39 40 41 S 31 32 A 30 Z 29 zarazem przyznawał. Motyl przesłany w prezencie: BBRY. PP. cyt. The Kirov Murder and Soviet History (2010).. s. Ujawnienie homoseksualizmu Siergieja: PP. s. PP. s. s. 76. s. NYT 1913. Boyd. który przewiduje kary za „podburzanie do rebelii. s. dz. s. s. s. cyt. 98. 118. Samuel. PP. pamflet datowany w styczniu 1907 roku. co – jak zauważa Maxim D. Maxim D. s. s. 26. Matthew Edward Lennoe. 60. 143–144. BBRY. Geifman. 230. s. Gdy słyszesz opinię głupca. Zob. 170. 167. 66. s.. Shrayer – było częstym wśród rosyjskich Żydów sposobem na uniknięcie restrykcji i ograniczeń nałożonych w latach 80.). M 42 43 44 45 46 47 48 375 . 77. XIX wieku. romanse Siergieja u Tieniszewa: BBRY. New Light on Nabokov’s Russian Years. BBRY. „Wystarczająco dużo chrześcijan”: Samuel. New Perspectives (1999). s. C4. Blood Accusation. 123. Robert Service. podżeganie do obalenia istniejącej władzy”. s. 232. 27. Rzadki okaz motyla: PP. AFLP. PP. dz. s. Skazano ich na podstawie artykułu 129. Shrayer. s. BBRY. s. s. że Vladimir jest mocno aspołeczny. „nie będą mieli w czyjej obronie stawać”. 2 listopada. dz. Russia Under the Last Tsar (1999). 213. Maurice Samuel. PP. Rodzina Zieleńskich przyjęła protestantyzm. 65. Russians Anxious over Beiliss Jury. The Strange History of the Beiliss Case (1996). 76. s.. Zob. PP. Lenin. A Biography (2002).

z którymi ich więziono. został poddany przesłuchaniu i okazało się. przysługiwało im zazwyczaj mniej praw niż pojmanym żołnierzom. Serena (red. s. Rosyjskie telefonistki najpierw mówiły: „Uniewinniony!”. że o Talmudzie wie niewiele. 2 PP. 3 „W. cyt. 108. „kręgami popierającymi oskarżenie Bejlisa”: pewien francuski dziennikarz zebrał w książce opisy żydowskich mordów rytualnych z ostatnich ośmiu wieków.A S A 49 „Jeden z historyków procesu” – czyli Maurice Samuel. „nie potrafi przezwyciężyć”: PP. Reports of the delegates of the Embassy of the United States of America in St. t. s. 41. a potem pytały. nr 1.D. s. 5 „Plan […] się nie powiódł”: co więcej. „Cierpiąc głód”: Tiepolo. Po procesie nie wybuchły rozruchy. s. Nabokow dostał powołanie”: BBRY. s. „Journal of Contemporary History” 2006. internowani cywile często przebywali w obozach razem z jeńcami wojennymi. został za to wydalony ze służby. 208. 50 Duchowny. Funkcjonariusz policji prowadzący śledztwo w sprawie morderstwa odmówił zeznawania w sfingowanym procesie. 111. 26 (Samuel cytuje z książki Decay of Tsarism Alexandra Tagera). dz.. s. z jakim numerem połączyć... 249–254. „mogłaby popełniać”: Samuel. Tiepolo. The Internment of Civilians by Belligerent States during the First World War. który pisał o żydowskich rytuałach nakazywanych przez Talmud. dz. Bejlis otrzymał setki telegramów z gratulacjami. 239. cyt. 41. dz. A ponieważ sami nie mieli statusu jeńców wojennych. dopiero gdy ludzie się rozeszli.). s. a następnie publicznie wskazał prawdziwych zabójców. cyt. Petersburg on the situation of the German prisoners of war and civil person in 376 . Samuel. W następnym roku wyemigrował do Palestyny. styczeń. 51 Samuel. jednak Bejlisa dla bezpieczeństwa z powrotem zamknięto w celi i wypuszczono. 4 Matthew Stibbe. M U Z Rozdział III · Wojna 1 BBRY.

Lenin (dz. s. 214. 16 marca. 2–3. 214. Trockiego i Lenina. zebrane w DEP. 10). wcale nie miał zamiaru przekazywać władzy M 9 10 11 12 13 14 377 . s. Service. 121. Przypadków choroby doszukano się też w dawniejszej historii. Por. NYT 1917. 68) i Trotsky. Mikołaj II. A Biography (s. Liczba internowanych cywilów zwróciła w końcu uwagę polityków i zyskała nazwę „syndromu drutu kolczastego”. Military Medicine. s. też rozdział 15 autobiografii Trockiego Moje życie (1930). „pierwszy raz w życiu zobaczył trupa”: PP. 67–69). 1. 30 listopada. przytaczane przez Dostojewskiego opowieści o zesłańcach na Syberii czy dzienniki polarników. choć wraz z eskalacją narodowej retoryki zwiększyła się liczba internowań wysoko postawionych cywilów (Stibbe. 253. Na zesłanie skazano między innymi Stalina. s. s. Nagłośnienie długotrwałego przetrzymywania cywilów i jeńców wojennych sprawiło. Zob. 118. s. Stalin. zdając sobie sprawę. Jednakże Czerwony Krzyż nie sprostał zadaniu z uwagi na masową skalę transportów. „niezbyt zadowolony”: BBRY. że zapewne będzie musiał uciekać za granicę. „Medical Record” 1918. PP. Robert Service. s. aczkolwiek Trocki i Stalin uciekli. 944. 78. A Biography (s. Zob. która weszła do słownika dyplomatów w czasie wojny (zob. Czar Abdicates. „nigdy nie zostanie pisarzem”: PP. Wielka Brytania i Niemcy podjęły działania zmierzające do przeniesienia internowanych na terytorium neutralne.7 U 8 Z 6 A S A Russia (1916). cyt. Na początku syndrom definiowano jako histeryczną psychozę. s. 223. 63. „wywieszono czerwoną flagę”: Revolution in Russia. Dziedzicznej szlachcie często udawało się uniknąć takiego losu. s. s. Stibbe). po której następuje depresja. „Hessen wyraził swoje zdegustowanie”: BBRY. które trzeba by wykonać. s. „Nie pozostawiono suchej nitki”: PP.). s. że również te osoby zaczęto traktować jak ofiary wojny. s. 180. PP. jak uwięzienie Napoleona na Wyspie Świętej Heleny. „Stał się takim bogaczem”: PP. nr 4 (2006).

cyt. Niewykluczone zresztą.D. Nabokov i piervaja z duma. Simon Sebag Montefiore. przyp. Nabokov and His Father. 149. Jakub Urbański. s. Parsons. cyt. GUŁag. Relacja Trockiego o pobycie w obozie koncentracyjnym znajduje się w rozdziale 23 jego autobiografii Moje życie. s.. 164. a wręcz lepszy argument na rzecz proponowanego przez Applebaum pochodzenia słowa koncłagier.. s. Medlin. 123. 119. Lenin (dz. s.). s. to młody Nabokov mógłby wziąć przykład z Lenina (por. 256. AFLP. „poparł wprowadzenie kary śmierci”: Gavriel Shapiro pisze o tym w swojej książce The Tender Friendship and the Charm of Perfect Accord. s. Russkaia mysl´ 1922. BBRY. że „prawdopodobnie rosyjski termin koncłagier pojawił się jako forma tłumaczenia angielskiego określenia concentration camp. 218. s.. dz. Ta dziewczyna to polska Żydówka Ewa Lubrzyńska.D.18 U Z 21 22 A S 19 20 A 15 16 17 nad idącym w rozsypkę krajem swojemu małoletniemu i choremu na hemofilię synowi. 173–177. 26). 120–121. s. Young Stalin (2008). 133. Jego osobiste doświadczenie pobytu w brytyjskim obozie stanowi dodatkowy. Argumentowali to następująco: listopadowy rozłam w Partii Socjalistów-Rewolucjonistów czynił wynik wyborów nieważnym. 137. s. V. s. Medlin. „usunąć carskiego orła z guzików”: Medlin. przeł. s. cyt. cyt. „uzbrojeni ludzie”: PP. PP. Anne Applebaum pisze. 309. Service. dz. Steven Parsons. V. 6–7. II). Jeśli idzie o uzyskane oceny. dz. Warszawa 2005. że wprowadził go obznajomiony z historią wojen burskich Trocki (Anne Applebaum. s. Informację przytacza za: Ariadna Tyrkowa. My Mission to Russia (1923). s. s. Parsons. 272–283. s. 28 do rozdz. która teraz sprzy- M 23 24 25 26 27 28 378 . Virgin Medlin. 134. Parsons. 133. że ta frakcja eserowców. „terkot karabinów maszynowych”: BBRY. Twierdzili. BBRY. Nabokov and the Russian Provisional Government (2006). George Buchanan.

148). s. 262. przyzwalał. s. Po wielu latach działalności charytatywnej na rzecz robotników stała się pierwszą osobą postawioną przed bolszewickim trybunałem. by się jej sprzeciwili (Zionism versus Bolshevism. NYT 1918. W dążeniu do niepodległości Ukrainy oddziały Petlury walczyły i z bolszewikami. Co godne ubolewania. Zamieszkali w domu księżnej Sofii Paninej (BBRY. 4 czerwca. Protokoły mędrców Syjonu.) „wymordowali dziesiątki tysięcy Żydów”: to. 2. 8 lutego. i wezwał Żydów. mówił o „groźnej konfederacji międzynarodowych Żydów”. Churchill and the Jews (2008). s. Także Churchill dał się wciągnąć w tę narrację. co tam przeczytali. „Bij Żyda – ratuj Rosję!”: Lala Fishman. s. 35 379 . 136). ale sprawili. s. Steve Weingartner. Farcical Trial of Countess Panin. A Memoir of the Holocaust (1998). Gilbert. która często uniemożliwiała rzeczową dyskusję: w roku 1920. 157. 28. s.32 33 A M U Z 34 S 31 A 29 30 mierzyła się z bolszewikami. że książka znalazła się w plecakach amerykańskich szeregowców. które podsyciły uprzedzenia w Rosji. 32. i z Białą Gwardią. s. 5. „setek pogromów”: Richard Pipes. NYT 1917. Brian Boyd jako pierwszy zwrócił uwagę na wspomnienia księcia Obolenskiego i na wiersz Jałtańskie molo. sprawiła. BBRY. 26 grudnia. która zagraża światu już od przeszło stu lat. jaki udział w tych mordach miał Petlura – czy zachęcał. że bolszewicy zyskali większość. napisany przez Nabokova tego lata (BBRY. powołując się na jawnie antysemickiego historyka. 5. s. „Illustrated Sunday Herald” 1920. a może odradzał – do dziś stanowi przedmiot gorących sporów. W niemieckich. Księżna w tym czasie przebywała w piotrogrodzkim więzieniu. a nawet amerykańskich gazetach można znaleźć informacje o ciałach masowo wyrzucanych przez morze jeszcze przez wiele miesięcy. Lala’s Story. a oni nie tylko uwierzyli w to. Bolsheviki Drowned Victims in Masses. A Concise History of The Russian Revolution (1996). s. trafiły w angielskich przekładach do europejskich i amerykańskich urzędników.

Parsons. cyt. że oskarżenia o antysemityzm zupełnie go nie dotyczą. Babel jako korespondent wojenny towarzyszący oddziałowi kawalerii podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku widział wiele aktów przemocy na tych terenach. z pochodzenia Żyda. z wyglądu Żydzi”: Medlin. We wszystkich grupach biorących udział w konflikcie byli ludzie. zob. A Prayer for the Government. że to opinia siedzącego obok niego członka Rady Starszych. 151. Nabokow pospiesznie dodaje.. s. cyt. Wysiłki te jednak spotkał ten sam los co ideały W. Zwłaszcza ta druga uwaga brzmi osobliwie w oficjalnej relacji politycznej – W.D. cyt. cyt. s. s. lecz niewiele mogły osiągnąć w obliczu gwałtownego antysemityzmu. 37 Virgil Medlin i Stephen Parsons. Więcej informacji na temat złożonej sytuacji w regionie w tych czasach. Rewolucjonista to Mojsiej Uricki.. dz.D. Pisarz odpowiedział następująco: jego ojciec uważał. Ukrainians and Jews in Revolutionary Times. 177. którzy nawoływali do zaprzestania ataków na Żydów i innych cywilów (wśród zwolenników Białej Gwardii takim głosem rozsądku był W. W niektórych regionach mieszkańcy różnych narodowości.D.. s. 43.M U Z A S A „ponad stu pogromów”: więcej informacji na temat potworności.. można znaleźć w zbiorze opowiadań Armia konna Izaaka Babla. Parsons. dz. oraz „twierdził – i dobitnie to podkreślał – że może mówić o Żydach i gojach równie 380 . Nabokowa. Żydowskie siły samoobrony odnosiły niejakie sukcesy w walce z grasującymi bandami. wyznający różne religie próbowali się organizować i tworzyć lokalne demokracje. cyt. „można by ją nazwać sanhedrynem”: Medlin. które działy się na tych terenach. dz. dz. Parsons. 264. 1917–1920 (1999). dz. 128. Wolne państwo ukraińskie miało nawet Ministerstwo do spraw Żydów. „od pięćdziesięciu do stu tysięcy Żydów”: Pipes. Nabokow).D. 36 „młodzi mężczyźni. s. Nabokowa. mieli dylemat z „oczywistymi przejawami antysemityzmu” i spytali o to wprost Vladimira Nabokova. tłumacze wspomnień W. „służalcze”: Medlin. „zuchwałej żydowskiej twarzy” i „odrażającej postaci”: Medlin. Henry Abramson.. Parsons.

10). Część jeńców wojennych i obywateli wrogich państw wypuszczono na mocy traktatu brzeskiego. Nabokov musiał być bardzo przekonujący – Boyd odnotowuje.. 35. które należało włączyć do tych zbiorów. żywności ani bezpiecznego sposobu. Germany and the Revolution in Russia.A S U 40 41 42 A 39 Z 38 otwarcie co jego żydowscy przyjaciele” (Medlin. Parsons. dz. Ibid. cyt. CE. 82. dz. „zapomnianym przez Boga”: AFLP.B. w regionie nękanym wojną domową. by się stamtąd wydostać. 39. s. Applebaum. s. „zajadłą nienawiścią do Anglików”: Zbyněk A. nie krępując się żadnym prawem” (NG. s. 149–150. jednak wiele osób więzionych na południu kraju. s. że wkrótce potem żołnierze zaczęli mu towarzyszyć w łapaniu motyli (BBRY. Co więcej. Nabokov później sam zwrócił uwagę na to rozróżnienie: „Choć branie zakładników to metoda stara jak najdawniejsze wojny. dz. który zakończył udział Rosji w wojnie. Zeman.. „sporządził memorandum”: Applebaum. Trocki upamiętnił swoje uwięzienie w Nowej Szkocji w jednym z pierwszych tekstów. 131. s. „do obozu koncentracyjnego”: Applebaum. Documents from the Archives of the German Foreign Ministry (1958).. dz. s. cyt. 131. ilekroć tyrańskie państwo wojuje z własnymi poddanymi i może wziąć w zakład każdego obywatela. 39. rzeczywiście. Dziewiętnastoletni Vladimir zapamiętał. pamflet Trockiego zajął wyższą pozycję niż Manifest komunistyczny na liście najważniejszych pozycji. s. datowanego na 17 maja 1917 roku. s. cyt. Medlin. „korzystał z bibliotek”: BBRY. cyt. s. s. ponieważ lokalny rząd był zależny od Armii M 43 44 45 46 47 381 . które znalazły się w zbiorach obwoźnych bibliotek Armii Czerwonej. cyt. 9). s. że ojciec nazywał swoje stanowisko „ministrem sprawiedliwości minimalnej”. „zamiatać podłogi […]”: cytat z pamfletu Trockiego Więzień Anglików. pojawia się w niej świeższy rys. nie miało pieniędzy. 176.. s. AFLP. dz. 39. 142). Parsons..

W. Zob. Wszy nie były po prostu drobną niedogodnością – przenoszone przez nie choroby. 160). s. [w:] Arkady Joseph Sack (red. s. s. 134. 382 . s. ponieważ musiał ścigać przestępstwa popełniane przez armię. Podczas podróży do innej. 135. „w jednej szklance wody”: AFLP. 137. 158. Struggling Russia.D. Vladimir Nabokov and the Poetics of Liberalism (2011). s. 164. 48 PP. AFLP. a ponadto nie darzono go zaufaniem. t. 180. 3 Ibid.D. gdy znani bolszewicy zabili oficerów. s. jednak członkowie komisji rekrutacyjnej pomyśleli. AFLP. 165.. 123. s. BBRY. 155. 2. gdyż uważano. 159. s. Evan Mawdsley. 7 lutego 1920. 135. że on i Rosow uzyskali prawie identyczne oceny. że to wykaz ocen samego Nabokova. 287.. s. 2 BBRY. s. 163. gdzie można by kontynuować obrady. w marcu i kwietniu 1922.). Dana Dragunoiu pisze o jednym przypadku. spokojniejszej okolicy.S A Ochotniczej i sprawiedliwość nie miała dostatecznej ochrony. 49 BBRY. s. niż zginęło podczas walk. V. 158. 4 Nabokov. Nabokowie w gazecie „Rul”. The Russian Civil War (2007). 170. Zdołał zreformować system sądownictwa. żołnierze eskortujący podsądnych zastrzelili ich. lecz została ona zakazana przez lokalny rząd. PP. s. s. s. 737. s. Nabokow był w niewygodnej sytuacji. M U Z A Rozdział IV · Wygnanie 1 „w zawszonych kajutach”: AFLP. sprzedaż biżuterii: BBRY. „postanowił zmienić kierunek studiów”: BBRY. Dziękuję Matthew Rothowi za wskazanie mi tego tekstu. 5 Gazeta „New Russia”: wspomnienia o W. że rząd składa się z elementów żydowsko-tatarskich. ale wiele więcej zdziałać nie mógł (BBRY. zabiły podczas rosyjskiej wojny domowej więcej ludzi. A Distressing Problem. Oficerowie domagali się kary śmierci.D. między innymi tyfus. 6 „wykaz ocen Samuiła Rosowa”: Nabokov najwyraźniej próbował dać do zrozumienia. s.

G. Robert de Calry. s. s. s. „H. czasopiśmie o olbrzymim nakładzie. 179. W tym samym roku Ford wydał książkę The International Jew. z których została dokonana kompilacja. s. lecz nie wychowywał się w Rosji. „wychwalał bolszewizm”: Wells przyznał. 175. s. lecz niestety są konieczne – co (wziąwszy pod uwagę jego ogólne poparcie dla bolszewików) raczej nie zachwyciło ani W. Protokoły mędrców Syjonu: Książka trafiła na Zachód wraz z niektórymi rosyjskimi emigrantami i natychmiast zyskała tam dużą poczytność. Książka została przetłumaczona na kilkanaście języków i po niedługim czasie trafiła do Rosji (zob. 179. s. wydawać i rozpowszechniać na pięciu kontynentach. Wells […] u państwa Nabokovów”: SO. 168. 102. s.D. H. 139–140. 139. „Triquarterly”. 5 grudnia. ani jego syna. php?ModuleId=10007244). zima 1970. M U Z A S A 7 8 383 . kiedy to amerykański wynalazca Henry Ford włączył je do serii artykułów publikowanych w „The Dearborn Independent”. The World’s Foremost Problem. 212. stronę internetową USHMM: http://www. s. 104. 181. s. s. s. 11 „zabawną. na którą złożyły się pierwsze odcinki jego serii. „Wdawał się w bójki”: BBRY.ushmm. 9 „Grożono mu grzywnami”: BBRY. Protokoły szybko zaczęto tłumaczyć. AFLP. BBRY. s. Nabokowa. Wells Lost in the Russian Shadow. 10 „różnili się zasadniczo w poglądach”: PP. „Zabić żydków!”: BBRY. 235. Mimo to Protokoły zataczały coraz szersze kręgi na świecie. miał matkę Rosjankę.org/wlc/en/article. W roku 1921 Protokoły zostały ostatecznie zdemaskowane jako fałszywka na łamach londyńskiego „Timesa” – wyszczególniono oryginalne teksty (oskarżające między innymi Napoleona i masonów).Wspomnienia Lucie Leon. NYT 1920. a zarazem pożałowania godną”: BBRY. AFLP. 167. że pewne bolszewickie metody są problematyczne. „pobrudził ściany jedzeniem”: BBRY. Szczyt popularności przypadł mniej więcej rok po przybyciu Nabokova do Anglii. Autor sugerował istnienie bezpośredniego związku między bolszewizmem a żydowskim spiskiem mającym na celu przejęcie władzy nad światem.G. Ów książę.

s. A Political Biography (1999). 189. 241. Tova Yedlin. s. 14 BBRY. The Jews (1922). że eserowcy 384 . 177. 50. s. Z lewej strony byli podkopywani przez NEP. Pod koniec roku 1921 eserowcy z pewnością nie mieli żadnego interesu w sojuszu z kadetami. How Russia Is Not Ruled. s. 19 Frank Foley: Address Given at the Unveiling of a Plaque Commemorating Foley’s Service. 48. s. 171. Reflections on Russian Political Development (2005). Strategia interwencjonistyczna wyznawana przez Nabokowa miała nikłe szanse powodzenia. Milukow przez kilka miesięcy prowadził zabiegi zmierzające do aliansu z eserowcami. s. 20 Milukow uważał. bolszewicy rozwiązali komitet pomocowy działający w Rosji i aresztowali kilku jego członków. s. s. że „nikogo nie reprezentuje”. 15 BBRY. 20. 167. Nabokow zaś miał opory przed rozgrywaniem kwestii klasowych czy przyłączaniem się do międzynarodowego frontu rewolucyjnego. 17 PP. W. LKN. jednakże podejście Milukowa również oparte było na myśleniu życzeniowym. 11 lutego 2011. s. s. 135–136. The German Revolution. 67. odpowiednio: 182. 13 „W tęsknych listach”: BBRY. British Foreign and Commonwealth Office. 129. w ramach którego rolnicy odzyskali kontrolę nad dużą częścią zbiorów i wskutek tego poparcie warstwy chłopskiej dla eserowców malało. 16 „administracja prezydenta Herberta Hoovera”: gdy tylko Hoover włączył się do pomocy. t. The diplomacy of Edvard Beneš in the 1930s (1996). 17–18.M U Z A S A 12 Cytaty pochodzą z: Hilaire Belloc. nazywając Milukowa „żałosnym elementem partii kadetów” i twierdząc. Nie chodzi o to. 162. 18 Ralph Haswell Lutz. „w niezrozumiałym dla nikogo […]”: BBRY. The Rockets’ Red Glare (2010). 180. Czechoslovakia between Stalin and Hitler. PP. że decydującą rolę mogą odegrać eserowcy. s. 1 (1922). s. lecz w końcu rosyjskie kierownictwo Partii Socjalistów-Rewolucjonistów otwarcie odrzuciło zaloty. Maxim Gorky. s.D. „zagranicznym centrum dowodzenia wywiadu”: Igor Lukes. Willi Lehmann: Asif Siddiqi. „pięciu milionów ludzi”: Allen Lynch.

s. 30 marca. Nabokov. NYT 1922. s. NYT 1922. Trains heading south from the city were monitored for any collaborators who might have been planning to flee. NYT 1922. 30 marca. BBRY. 31 marca. however. Tymczasem bolszewicy cofnęli amnestię. 29 marca. s. Nabokovie: „Rul” 1922. 3. NYT 1922. nie chcieli dostarczyć przeciwnikom dodatkowego argumentu. The police. 3. Tekst Milukowa o W. s. „Anti-Milukov Plot Under Munich Inquiry”. Czarist Officers Shot at Milukov. 30 marca. later confessed to a part in the conspiracy but claimed he had not shot anyone. The Death of V. s. s. Czarist Officers Shot at Milukov. 2. Taboritski. uczeni i inteligencja. „Nad stołem zawisł czerwony sztandar ”: istnieje film 30 M 31 32 33 34 385 . którą kilka lat wcześniej objęli eserowców. s.D. 3. and claimed to have written repeatedly to demand the return of letters belonging to the Tsarina which Milyukov had in his possession. 3.. LC. 30 marca. s. cz. Ibid. s. „Nabokov opisuje to miejsce”: EO. Ibid. 3. „Rul” 1922. 180–181. duchowni. „Rul” 1922. Czarist Officers Shot at Milukov. którzy oskarżali ich o sympatie monarchistyczne i reakcyjne. 198. s. 30 March. Ibid. Commentary. Anti-Milukov Plot Under Munich Inquiry. LC. who at first claimed not to be involved in the plot. NYT 1922. s. 121– –122. 192. s. W liście do Mołotowa napisanym 19 marca 1922 Lenin polecił rozpoczęcie antyklerykalnej kampanii wymierzonej w czarne sotnie. s. Shabelski-Bork also held Milyukov responsible for the hardships suffered by the Russian émigré community. 31 marca. 189. Fala aresztowań na początku 1922 roku objęła takie grupy jak przywódcy eserowców. LC.A S U Z 29 A 21 22 23 24 25 26 27 28 próbowali się w ten sposób targować – po prostu mieli dość kłopotów z bolszewikami. D. BBRY.. made clear that they could not guarantee the monarchists’ safety and demanded the cancellation of the conference.

Nabokov lubił poezję Błoka. Thirty-four Persons on Trial. lecz poematu Dwunastu nie znosił. 23. jak i pikiety domagające się kary śmierci dla oskarżonych. s.35 M U 40 41 42 A 38 39 Z 37 S A 36 dokumentujący zarówno sam proces. LC.. którzy zostali świadkami oskarżenia. Soviet Chiefs Stage Anti-Treason Show. którzy dopuścili się mniejszych przewin. Uważał. pisze. Odmówiono im wiz wyjazdowych i pozwolenie na wyjazd z kraju otrzymali dopiero. TWATD. 40. Oskarżeni byli podzieleni na trzy grupy: pierwsza to ci. który wykorzystał rewolucję robotniczo-chłopską. David Shub.. wywiad zamieszczony przez „The Paris Review” 1967. 22 czerwca. 22. „osądzeni i zesłani do łagrów”: „Rul” 1922. s. TWATD. 25 sierpnia. „powolną śmiercią w męczarniach”: „Rul” 1922. który popadł w konflikt z Leninem i Trockim. które nie przyznały się do winy. „Russian Review” 1964. na trzecią złożyło się dwanaście osób. nr 4 (październik). Vladimir Nabokov. Walter Duranty. NYT 1922. niemiecki marksista. druga – ci. że na końcu Błok wetknął do wiersza „różowego tekturowego Jezusa” (Herbert Gold. 15 sierpnia. 86. cyt. unii organizacji socjalistycznych i robotniczych. by wspiąć się na Kreml”. The Trial of the SRs. TWATD. lato–jesień). 366. w rzeczywistości obrońcy zostali tylko uwięzieni. 10 czerwca. s. No. The Art of Fiction. do której wcześniej przez blisko dziesięć lat należeli Lenin i Trocki. dz. s. s. s. NYT 1922. s. s. 162. 43 386 . Yedlin. Nie ma różnicy między tyranem mieszkającym w pałacu a despotą. która przez przypadek utrzymała się przy władzy. t. LC. Najważniejszą postacią w tym gronie był Belg Emile Vandervelde. były przewodniczący Drugiej Międzynarodówki. W TWATD Karl Kautsky. 5. gdy urządzili strajk głodowy. że Vanderveldego zamordowano. 3. 84. s. że: „Nie ma istotnej różnicy między panowaniem »legalnego« cara a rządami kliki. W gazetach pojawiły się wiadomości. Grupa ta stanowiła trzon Partii Socjalistów-Rewolucjonistów.

6 „jadała raz dziennie”: Nathalie De Bogory. NYT 1921. Przebieg wydarzeń i język. „umierania z niewymuszonym wdziękiem”: Hives of Russian Refugees. s. 13 Nabokov wychował się na historiach o odkrywcach i awanturnikach. cyt. s. s. [w:] Nabokov and His Fiction. Shrayer (Jewish Questions in Nabokov’s Art and Life. cyt. NYT 1921. 9 AFLP. 147. 2 SP. 8 „w prowizorycznych mieszkaniach”: Constantinople’s Russians. W kilku punktach jednakże Nabokov nagiął fabułę do swoich potrzeb. dz. 3 maja. 24 kwietnia. w którym ojciec Nabokova był ministrem sprawiedliwości. „gdyby przeciętny Rosjanin”: Hives of Russian Refugees. 75) pisze. s. którym posłużył się autor. NYT 1922. The New Russian Exile and the Old. Princesses Work as Riga Typists.. 10 W przekładzie Nabokova bohaterka ma na imię Ania. 7 Dying Refugees Crawl into Brest-Litovsk. NYT 1921.M U Z A S A Rozdział V · Co dalej? 1 BBRY. 11 czerwca. 105. dz. 91.. s. 4 „zdobycia przezeń stałej pracy”: BBRY. 84. s. byłego premiera krymskiego lokalnego rządu. są zaskakująco zbliżone do tego. 12 „wyczekiwana”: BBRY. s. 177. Zob. 1999. s. Pozmieniał imiona 387 . New Perspectives. s. 8 stycznia. że ojciec Wiery mógł rozwiązać problem tak jak wiele innych osób w podobnej sytuacji: przyjmując chrześcijaństwo. „gorączka poszukiwania”: w pierwszych latach po rewolucji z Rosji napływały historie o ludziach torturowanych i zabijanych przez poszukiwaczy ukrytych skarbów. też AFLP. Streams of Jewels Out of Russia. NYT 1922. Zob. s. 3. 196. a książka nosi tytuł Ania w stranie czudies. s. co znajdziemy w oryginalnym dzienniku wyprawy Scotta. np. s. 9 sierpnia. 5 Nathalie De Bogory. s. 194. s. 11 Nabokov pracował w sadach należących do Solomona Kryma. 3 BBRY. s. 8. lecz nie zrobił tego. 194. 207. NYT 1922. „stracił możliwość praktykowania”: Maxim D. 84. BRM4. 23 kwietnia. 7.

16 A M U 17 18 19 20 21 22 Z 15 A S 14 członków ekspedycji. Nabokov znał niektóre prace Charcota i wyśmiał je mimochodem w swojej książce o Gogolu. 23 24 25 26 27 28 388 . s. W dzienniku Scotta rzeczywiście znajdziemy wzmiankę o zorzy. Ibid. „Triquarterly”. Shun Russian Mail in Fear of Typhus. s. s. Hasan-Rokemand Dundes. 55. s. 174. a w następnym roku trafiła na deski nowojorskiego teatru Knickerbocker. s. Schiff. Sowieci tak wielbili Marata. AFLP. Scott w utworze Nabokova widzi zorzę północną (USSR. 28 – ze sztuki Agasfier zachował się tylko prolog. 177. Lucie Leon. 163. 190–194. Ibid. BBRY. Artykuł na ten temat ukazał się również w amerykańskim „Popular Science” (luty 1894. 18 marca. s.. [w:] Nouvelle Iconographie de la Salpêtrière. 43. AFLP. s. „tak szybko. W ten sposób akcja utworu przypomina o innych ludziach. 44). s. 8. s. s. s. lecz chodzi o zorzę południową. s. miesiąc później wystawiono ją w Londynie. „udramatyzowanej symfonii”: USSR. s. „spisek”: Schiff. Ibid. jak to możliwe”: AFLP. „miał zamiar wrócić”: Schiff. 220. NYT 1922. zima 1970. Henry Meige. 10. 30. 239. PP. The Wandering Jew in the Clinic: a Study in Neurotic Pathology. które zyskało nowe życie w porewolucyjnej Rosji. 87. 280). a co dziwniejsze. s. 214. Sztuka miała premierę w Manchesterze w sierpniu 1920 roku. W latach 90. „uważała się za socjalistkę”: AFLP. że jego imieniem nazywali liczne statki. s. BBRY. Zob. Jean-Paul Marat: Marat jest autorem określenia „wróg ludu”. którzy w tym czasie umierali z głodu na dalekiej Północy: o rosyjskich zesłańcach za kołem podbiegunowym.. 233. XIX wieku w paryskim szpitalu Jean-Martina Charcota wędrówkę Żydów zdiagnozowano jako „właściwe tej rasie patologiczne zaburzenie”. t. choć bohaterowie zamarzają w drodze na biegun południowy.. s. 234. s. 2. s.

t. How the Cold War Was Fought on the Chessboard (2008). po rewolucji został antybolszewickim prowokatorem i przekradał się przez granicę. Mistrz szachowy. Zob. Shrayer pisze. a wkrótce potem zmarł w więzieniu. Boris Pasternak. White King and Red Queen. „Nowyj mir ” 1957. s. s. 33 „chwycił za broń”: BBRY. to niemiecki książę Curt von Bardeleben. 35. s. schwytany i osądzony. s. Daniel Johnson. s. artykuł opublikowany na NABOKV-L. w kształcie wola i wybałuszony”. że uczynił Martina szczególnie nieutalentowaną osobą. Zob. marzec). który przed rewolucją tworzył razem z Abramem Gocem i Ilją Fondaminskim terrorystyczny odłam partii eserowców. 1928–1960. 35 Nabokov przyznał później. 343 (Boyd przytacza cytat za: Lew Ljubimow. W 1924 roku został zwabiony. The Mystery of Literary Structures (1989). Nabokov’s Inspiration for The Defense. 37 Piękny zespół klasztorny odgrywał na przestrzeni wieków różne role w historii Rosji. 271. BBRY. nr 4. s. 146. 36 Nabokov sam znał przykłady podobnych wyczynów (oryginalny tytuł powieści. później 389 . A Literary Biography (1989). Przez pierwsze trzysta lat sołowieccy mnisi żyli tam we względnej niezależności od Moskwy. „jego dziedzictwo literackie ich ocali”: Nina Berberova. 355. 30 BBRY. w przeciwieństwie do prozy. Maxim D. Boris Leonidovich Pasternak. „Russian Studies in Literature”. s. że fabuła Splendoru przypomina historię Borysa Sawinkowa. 308. Leona Toker. s. 29–41. by spotykać się ze spiskowcami na terenie ZSRR. Dlaczego – zob. liście dyskusyjnej poświęconej Nabokovowi. 68. 31 „Naprawdę zdolny”: aczkolwiek w następnym zdaniu Nabokov scharakteryzował wiersz Pasternaka jako „wybrzuszony. Shrayer. 28 maja 2011. 223. 315. Podwig. znaczy właśnie „wyczyn”). The Italics Are Mine (1999). 34 BBRY. Nabokov. 32 Sandy Klein. o którym mowa. Mimo to cenił jego poezję. s. Christopher Barnes. The Perfect Glory of Nabokov’s Exploit.M U Z A S A 29 PP.

s. Jakub Urbański. 376. cyt. 17 lutego. 24 stycznia. NYT 1931. 49. że jej autorem jest Nabokov. Russian Arrests Drop. s.). „bici przez strażników”: British Tory Fights Reds’ Forced Labor. s. przeł. 15. GUŁag. s. XX4.38 U 42 A 41 Z 40 S A 39 przez dwa stulecia byli staranniej kontrolowani przez władzę w Sankt Petersburgu. 16. Ibid. Hoover Press (2003). stopy czy palce”: House Committee To Press Embargo on Soviet Products. 5 kwietnia. Więcej na temat historii wysp (i na temat pierwszego więźnia zesłanego z powodów religijnych) – zob. s. „Dwa lata uczyła się w berlińskiej szkole aktorskiej”: Sonia Słonim uczęszczała do słynnej szkoły aktorskiej Grüning i Höflich 43 M 44 45 46 47 390 . Opisuje ona warunki na Sołowkach. 160. The Economics of Forced Labor. 1. „o samobójstwach i egzekucjach”: Emma Goldman Denounces Rule of Soviets. Soviet Will Start Prisoners’ Air Service To Take Exiles to Lonely Solovetsky Island. temat ten podejmuje również rosyjska powieść Romans z kokainą. NYT 1924. s. BBRY. NYT 1926. s. s. s. z których wynika. Paul Gregory. NYT 1925. Solovki (2004). Wkrótce potem pojawiły się relacje. 45. 353. s. s. Warszawa 2005. Bohater opowiadania Nabokova Traf chciał jest kokainistą. „ogłosił bojkot”: Leona Toker. 8 lutego. lecz o komarach wspomina w odniesieniu do innych obozów. Soviet Sends Exiles to Jail by Airplane. Return from the Archipelago (2000). s. NWL. 202. Anne Applebaum. XX24. 1 lutego. „alegorią leninowsko-bolszewickiego okrucieństwa”: CE. napisana pod pseudonimem przez rosyjskiego emigranta. 21 marca. Roy Robson. NYT 1931. Valerii Lazarev.. NYT 1926. że ten rodzaj tortur stosowano również na Wyspach Sołowieckich. s. lecz później ta hipoteza została obalona. to artykuł Emmy Goldman (Emma Goldman Denounces… dz. s. AFLP. 56. Najwcześniejsza informacja o takich torturach. „budzące największy strach”: Steuart Emery. E1. „ucinali sobie ręce. jaką znalazłam w zachodniej prasie. Początkowo sądzono. 222.

42–43. której narrator.51 A U 52 53 54 S 50 A 49 Z 48 (por. NWL. 396. Zob. 55. za. „wyszedł z inicjatywą”: BBRY. Nabokov wspomniał o Houbigant w swojej sztuce The Man from the U. Sonia Słonim zatrudniła się w firmie produkującej perfumy Houbigant. „wewnętrzny świat człowieka”: Nabokov wcześniej eksperymentował z narracją pierwszoosobową w noweli Oko. 55 M 56 57 58 391 . 222. dz. „raz na przykład trafił na plan”: AFLP. Schiff. zob. umiera na początku fabuły. (USSR. że sztuka w ZSRR rozkwita. 247–249. W późniejszych latach Nabokov z upodobaniem przekręcał nazwisko Eisensteina jako Eisenstadt. BBRY. Zdaniem pisarza eksperymenty Eisensteina z montażem wytworzyły na świecie fałszywe wrażenie. zagubiony rosyjski emigrant. The Gay Nabokov. „Film musi odzwierciedlać”: Clara Zetkin. Wspólny przyjaciel Junghansa i Soni Słonim zeznał później.S.S. t. Sowieci zaprosili go do współpracy z Langstonem Hughesem przy produkcji filmu o rasizmie w Ameryce. po separacji rodziców Wiery wprowadziła się do domu jej ojca. USNA). 17 maja. t. „przystojnego i pociągającego”: Grossman. Arnold Rampersad. cyt. W listach Nabokova do Wilsona pojawiają się liczne wzmianki o tym reżyserze. 99. 1 (2002). 395. cyt.R. „kuzynki Wiery”: Anna Fejgin. 396. BBRY. prośbę o przyjęcie do pracy w Armii Amerykańskiej w teczce Soni Słonim w archiwach FBI). s. s. s. kuzynka Wiery ze strony matki. s. 159. Schiff. Film und revolutionäre Arbeiterbewegung 1918–1932 (1975). 70). „Salon” 2001. s. s. „odpowiedziało na apel”: Zetkin tymczasem udowodniła swoje talenty na innym polu działalności politycznej – weszła w skład zespołu prokuratorskiego uczestniczącego w procesie eserowców. s. 2. s. s. Lev Grossman. s. Za to potrafił płynnie recytować poezję w czterech językach. że Sonia jako dziewczyna Junghansa pierwszy raz wystąpiła w Berlinie w roku 1930 (dokumenty dotyczące internowania Junghansa. The Life of Langston Hughes.

Innokientij. Alexander Dolinin. 1995. s. Po dokonaniu morderstwa bohater wrzuca plecak i rewolwer w fale Renu (s. 61 Tiepolo. 182). 63 Podczas pracy nad angielskim przekładem Rozpaczy Nabokov postanowił. t. Nabokov uwiecznił w powieści nie tylko wczesne obozy koncentracyjne. 30. 33). Dowiadujemy się. Norman Page. Zob.psu. Vladimir Nabokov (1982). 62 Morderstwa te zostały przywołane w Rozpaczy – często na przykład pojawiają się wzmianki o „martwej wodzie”. nr 2. Rozpacz. został rozstrzelany przez pluton egzekucyjny krótko po wyjeździe Her392 .htm. 12. Informacje na temat egzekucji w Astrachaniu – zob. ale cały duży fragment rosyjskiej historii. s. która z kolei miała być uzasadnieniem jego wiary w komunizm – w ten sposób morderstwo dokonane przez bohatera zostało wyraźniej powiązane z polityką. W szczytowym okresie stalinowskiej kolektywizacji. „fascynacji sobowtórami”: odniesienia do Dostojewskiego wyeksponowano w angielskim przekładzie. że „chłop rosyjski to wymarły gatunek” (s.M U Z A S A 59 „niemieckich filmów”: podobieństwa między twórczością Nabokova a Gabinetem doktora Caligari dostrzegano od dawna – zob.edu/nabokov/doli1. 153). 109. 181). 21. s. Building Socialism in Socialist Russia (1984). Thomas Remington.libraries. żona Hermanna stwierdza. The Caning of Modernist Profaners. pierwodruk w „Cycnos”. W opowieści wewnątrz opowieści dowód rzeczowy zostaje uwiązany do kamienia i zatopiony (s. że Hermann wyzna „wiarę w nadchodzące ujednolicenie nas wszystkich”. s. 43–54. Petersburg on the Situation of the German Prisoners of War and Civil Person in Russia. 3. Hermann w scenie zabójstwa spaceruje brzegiem jeziora w „ciężkich jak kamienie buciorach” (s. dodając w reminiscencjach Hermanna z czasu internowania obraz Morza Kaspijskiego. że kuzyn żony. s. rozszerzona wersja artykułu dostępna na http://www. w czasie gdy wykonywano masowe egzekucje i rozwijano sieć GUŁagu. Parody in Despair. 60 Po publikacji angielskiego przekładu Rozpaczy Nabokov zwrócił uwagę czytelników na Astrachań. Reports of the Delegates of the Embassy of the United States of America in St.

s. NYT 1933. 7 Michael Scammell. Lazarev. 1. 59). 393 . 2 Orlando Figes. s. The Economics of Forced Labor. że to „dziesięć dni. s. s. Inny jej kuzyn. Zob. Ardalion. 114–115. wysłał do Moskwy przedstawicieli. cyt. Soviet Hopes High as Industry Gains. NYT 1933. 3. 8 „powieść Czekolada”: narratorem Rozpaczy. 3 „Kanału Sueskiego i Panamskiego”: Walter Duranty. S. jak bezlitosna”: Walter Duranty. jest producent czekolady. 190–191. 6 „podejmowany z honorami”: BBRY. W listopadzie 1933 roku Walter Duranty przyjechał do USA z radzieckim ministrem spraw zagranicznych Maksimem Litwinowem i nawiązano formalne stosunki między oboma państwami. 208. 375. s. s.manna i żony z kraju (s. Na temat wizyty Litwinowa mówił później. cyt. dz. The New York Times’ Man in Moscow (1990). „równie litościwa. 117. że Rozpacz ma „mniej »białogwardyjskiego« posmaku niż jego poprzednie powieści”. s. The Whisperers. 5 sierpnia.484 in Record Amnesty. 3 lipca. którzy mieli omawiać kwestię nawiązania stosunków dyplomatycznych. które ustabilizowały świat”. Solzhenitsyn (1984). 194. 81–82. ma wielką bliznę. 4 Przed pierwszą kampanią prezydencką Franklina Delano Roosevelta kandydat zwrócił się do Duranty’ego o konsultację w sprawie Rosji.. Soviet Releases 12. 50). M U Z A S A Rozdział VI · Droga w dół 1 Zob. Hoover Press (2003). tekst Michaela Morukova w: Gregory. 160. 64 Nabokov w przedmowie do angielskiego przekładu stwierdził. dz.. pierwszej powieści Nabokova od czasu spotkania z Tarasowem-Rodionowem. „pozostałość po wojnie domowej” (s.J. Walter Duranty. człowiek pozbawiony moralności. „pisarz zaniepokoił się”: BBRY. s. Podczas bankietu na cześć Litwinowa w nowojorskim hotelu Waldorf Astoria Duranty otrzymał owację na stojąco. „uwolnienia swojego brata”: Figes. s. Taylor. Gdy został prezydentem. s. 5 Taylor. Private Life in Stalin’s Russia (2008). Stalin’s Apologist.

9

U

Z

A

S

A

10

Harry Kessler, Charles Kessler, Berlin in Lights. The Diaries of Count Harry Kessler, 1918–1937 (2001), s. 428.
„którzy zagrażają bezpieczeństwu”: Ein Konzentrationslager für
politische Gefangene in der Nähe von Dachau, „Münchner Neueste
Nachrichten” (publikacja w ramach projektu poświęconego historii Holokaustu) 1933, 21 marca: „Komendant monachijskiej
policji, Himmler, wydał następujące oświadczenie dla prasy:
W środę w Dachau zostanie otwarty pierwszy obóz koncentracyjny, który pomieści pięć tysięcy więźniów. »Wszyscy komuniści, członkowie Reichsbanner i działacze partii socjaldemokratycznej, którzy zagrażają bezpieczeństwu państwa, zostaną
zamknięci w tym miejscu, jako że nie ma możliwości na dłuższą
metę przetrzymywać tych osób w więzieniach, nie ryzykując
ich przepełnienia, a z drugiej strony ludzi tych nie można puścić wolno – podjęto takie próby i okazało się, że natychmiast
po wypuszczeniu uparcie zaczynają oni agitować i organizować się«”.
„straszakiem na dzieci”: Party Foes Held by Nazis Decline, NYT
1934, 15 kwietnia, s. E2. Morris Janowitz zauważa również, że
w tradycyjnej dziecięcej modlitwie prośba o to, by być dobrym,
została (dość osobliwie) zastąpiona przez: „Dobry Boże, spraw,
bym ogłuchł, żebym nie trafił do Dachau”. German Reactions to
Nazi Atrocities, „The American Journal of Sociology” 1946, t. 52,
nr 2 (wrzesień), s. 141–146.
„Syberiami niemieckiej rewolucji”: Party Foes Held by Nazis Decline, NYT 1934, 15 kwietnia, s. E2; „areszt zapobiegawczy”:
Anti-Nazi Feeling Grows in Bavaria”, NYT 1938, 11 listopada, s. 8.
German Fugitives Tell of Atrocities at Hands of Nazis, NYT 1933, 20
marca, s. 1.
Michael Maar, Speak, Nabokov (2010), s. 24–25.
Schiff, s. 67; Tim, Annette, The Politics of Fertility in Twentieth-Century Berlin (2010), s. 88.
AFLP, s. 199.
„mógł przyjść na bankiet”: Robert Harold Johnston, New Mecca,
New Babylon. Paris and the Russian Exiles 1920–45 (1988), s. 110;
„żydek i pół-żydek”: Schiff, s. 68; BBRY, s. 403.

11

M

12

13
14

15
16

394

M

U

Z

A

S

A

17 „Kto z kim przestaje”: BBRY, s. 400; „zupełnie zżydział”: Maxim
D. Shrayer, Jewish Questions in Nabokov’s Art and Life, Nabokov
and His Fiction. New Perspectives, s. 90, przyp. 7.
18 BBRY, s. 400; „mogło się okazać niebezpieczne”: podczas podróży powrotnej do Francji Bunin został poddany kontroli osobistej, zmuszono go do wypicia oleju rycynowego i zatrzymano,
dopóki środek nie zaczął działać – w ten sposób sprawdzono,
czy pisarz nie przemyca kosztowności. AFLP, s. 195.
19 Nazi Violence [artykuł redakcyjny], NYT 1933, 12 marca, s. E4.
20 Lenin pożyczył od Czernyszewskiego tytuł Co robić?, jako klucz
do traktatu politycznego. Eserowcy nazwali swoje czasopismo
„Sowriemiennyje zapiski” (Notatki współczesne) w hołdzie dla
czasopisma „Sowriemiennik” (Współcześnik), które wydawał
Czernyszewski.
21 DAR, s. 339.
22 „niezdarnym cnotliwcem” DAR, s. 281; „na wpół złamanym katorgą”, DAR, s. 280; „na nabijanym gwoździami łóżku”: Nikołaj
Czernyszewski, Co robić?, s. 288; „nocami to śpiewa”: DAR, s. 355.
23 BBRY, s. 405.
24 Ibid., s. 403.
25 Ibid., s. 407.
26 Schiff, s. 69; BBRY, s. 407.
27 „pracowała jako tłumaczka”: AFLP, s. 199; „ukrytego arsenału”:
Nazis Hunt Arms in Einstein Home, NYT 1933, 21 marca, s. 10;
„przykład idiotyzmów”: „Jak stwierdza Herr Frank, w epoce
liberalnej stawał się szanowany i sławny ten profesor, którego
teorie były najmniej zrozumiałe. Tylko z tego powodu – dodaje
– mógł się narodzić taki kult, jaki otaczał osobę pana Einsteina”.
Reich Professors Warned by Nazis, NYT 1934, 6 października, s. 4.
28 ZNE, s. 104.
29 „stenografować przemówienia”: AFLP, s. 199–200; „wyrazili
zdziwienie”: Schiff, s. 67.
30 PP, s. 256; BBAY, s. 423.
31 AFLP, s. 195.
32 Michael Maar zwraca uwagę na mocny, choć oszczędny w słowach opis, który znajdujemy w dzienniku Victora Klemperera.
395

M

U

Z

A

S

A

Opisując życie w nazistowskich Niemczech w 1942 roku, wymienia on trzydzieści jeden zakazów, między innymi kupowanie cygar, posiadanie licencji wędkarskich, maszyn do pisania,
korzystanie z bibliotek. Klemperer dodaje, że to nic w porównaniu z „nachodzeniem domów, z przemocą, więzieniem, obozami koncentracyjnymi i okrutną śmiercią”, jednak złośliwa
natura tych restrykcji sprawiała, że wydawały się dotkliwsze,
czasem wręcz równie dokuczliwe jak prawdziwa przemoc.
Zob. Michael Maar, Tagebücher warum schreibt man sie, warum
liest man sie?, „Schriftenreihe der Vontobel Stiftung”, 2012.
33 Carolyn Marvin, Avery Brundage and American participation in the
1936 Olympic Games, „The Journal of American Studies” 1982,
t. 16, s. 82–83. Brundage gościł później Leni Riefenstahl, gdy
przyjechała do Stanów i promowała swój film o olimpiadzie.
34 Wcześniejsza przymiarka Junghansa do współpracy z Langstonem Hughesem i radziecką wytwórnią filmową Mieżrabpom
zakończyła się międzynarodowym fiaskiem. Wykształceni
i obyci Afroamerykanie, którzy przyjechali z Hughesem z Ameryki, by zagrać w filmie o kapitalistycznym rasizmie, zupełnie
nie spełniali sowieckich oczekiwań dotyczących tego, jak powinien wyglądać uciśniony amerykański robotnik. Byli zbyt młodzi, zbyt inteligentni i mieli zbyt jasną skórę. Co gorsza, większość z nich w ogóle nie umiała śpiewać murzyńskich spirituals,
a Junghans dowiedział się o tym dopiero podczas zdjęć próbnych. Junghans próbował przerabiać scenariusz, który dostał,
ale nawet po poprawkach pomysł, żeby na ratunek czarnym
hutnikom z Alabamy przybywał proletariat (lub, w innych wersjach scenariusza – Armia Czerwona), wydał się Hughesowi
„całkiem nieprawdopodobną fantazją”. Wszystkie osoby pracujące nad filmem miały, zdaniem Hughesa, dobre chęci, nikt jednak nie miał pojęcia, jak wygląda rasizm w Ameryce. Zob. Rampersad, The Life of Langston Hughes oraz Meredith Roman,
Forging Freedom. Speaking Soviet Anti-Racism, „Critique” 2011,
t. 39, nr 3 (sierpień).
Po igrzyskach olimpijskich Junghans współpracował przy produkcji profaszystowskich filmów o hiszpańskiej wojnie domo396

40
41
42
43

A

M

U

44

S

39

A

38

Z

35
36
37

wej i filmu Die grosse Zeit, będącego hołdem dla „wielkiej epoki”
pod rządami Hitlera.
Reich Reclaiming Huge Moor Region”, NYT 1936, 25 grudnia, s. 1.
Ibid.
Więcej na temat obozów pracy w Afryce Południowo-Zachodniej – a także ogólna historia obozów koncentracyjnych w XX
wieku – Kotek i in., Le Siècle des Camps. Détention, concentration,
extermination – cent ans de mal radical (2000).
Mając na względzie los ubogich, grupa amerykańskich literatów, m.in. pisarz John Dos Passos i nowojorski krytyk Edmund
Wilson, podpisała w 1932 roku list otwarty, w którym wyraziła
poparcie dla Amerykańskiej Partii Komunistycznej. Taylor, dz.
cyt., s. 156–157.
Wilson w swoim dzienniku The Thirties wspomina kilkukrotnie
Duranty’ego, jego mieszkanie i jego wypowiedzi.
Catherine Reef, E.E. Cummings. A Poet’s Life (Houghton Mifflin
Harcourt, 2006), s. 79.
Lewis Dabney, Edmund Wilson. A Life in Literature (2005), s. 209.
„przypomina więzienie”: Dabney, dz. cyt., s. 211; „na moralnym
szczycie świata”: Taylor, dz. cyt., s. 217.
„do nocy długich noży”: Isaac Don Levine, Soviet “Purge” Condemned [list do redaktora naczelnego], NYT 1934, 12 grudnia,
s. 22; „z czasem osłabnie”: Dabney, dz. cyt., s. 201–202.
„nie można zrobić omletu”: Taylor, dz. cyt., s. 185; „Judasz
Trocki”: por. tekst Lenina Rumieniec wstydu Judasza Trockiego;
określenie to zostało później wykorzystane w krótkim kursie
historii WKP(b); „nie ma już kogo ścigać”: autorem wypowiedzi był wiceprzewodniczący Gospłanu (Państwowego Komitetu Planowania) Walerian Obolenski „Osinski”. Cyt. za: 66
Are Executed by Soviet, Accused of Terrorist Plots, NYT, 1934,
6 grudnia, s. 1.
„w Oslo”: Conquest, The Great Terror. A Reassessment, s. 152;
„dwudziestu minut”: Conquest, dz. cyt., s. 421.
„Zniknęła tak pożądana pensja”: Schiff, s. 74; „szczęśliwe zrządzenie losu”: BBRY, s. 429; Schiff, s. 75.
Schiff, s. 77.

45

46
47

397

M

U

Z

A

S

A

Rozdział VII · Piekło
1 Schiff, s. 78.
2 „popularna w towarzystwie”: Schiff, s. 87; „widział się z nią”:
Schiff, s. 86; „zostali kochankami”: BBRY, s. 433.
3 BBRY, s. 434.
4 Informacja na temat łuszczycy ze strony PubMedHealth w U.S.
National Library of Medicine: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/
pubmedhealth/PMH0001470.
5 BBRY, s. 434.
6 „koszty tej podróży”: BBRY, s. 435; „zniechęcały doń”: Schiff,
s. 83.
7 AFLP, s. 228; Schiff, s. 83.
8 „fałszowanie czeków”: Ex-Prince Declares He Can Beat Roulette,
NYT 1926, 23 lipca, s. 13; „chciała się rozwieść”: Schiff, s. 100;
„Mieszkała w hotelu”: Schiff, s. 83, 100.
9 Schiff, s. 85, 90. O warunku postawionym Nabokovowi opowiedziała Wiera pierwszemu biografowi pisarza; o dalszych kontaktach z kochanką wiemy z listów Nabokova z tego okresu.
10 Życie Nikołaja potoczyło się inaczej w sytuacji podobnej do tej,
w której znalazł się Vladimir w 1937. Żona zostawiła Nikołaja,
dowiedziawszy się o jego zdradzie, a on ożenił się z kochanką,
swoją byłą studentką. Małżeństwo przetrwało mniej więcej siedem lat i zakończyło się pozwem rozwodowym z powodu porzucenia, wniesionym przez żonę. W sumie Nikołaj Nabokow
miał pięć żon. Zob. teczka Nikołaja Nabokowa (Nicolas Nabokov) w archiwach FBI.
11 Schiff, s. 85.
12 W tym samym miesiącu Nabokov napisał do Samuiła Rosowa,
kolegi z klasy w gimnazjum. Samuił pierwszy zdobył adres Nabokova i nawiązał kontakt – wysłał list, w którym wspominał
szkolną przyjaźń i to, jak miłym kolegą był Vladimir. Sympatyczna odpowiedź Nabokova liczy trzy strony; pisarz wspomina klasowego łobuza, nauczyciela, którego chłopcom udało się doprowadzić do płaczu, leguminę, którą jedli aluminiowymi łyżkami,
i przejażdżkę po Newskim Prospekcie, podczas której Wołodia
pierwszy raz uświadomił sobie, że seks jest na sprzedaż. Nabo398

19

A

U

20

S

18

A

17

Z

13
14
15
16

kov twierdził, że na świecie istnieją dwa rodzaje ludzi: ci, którzy
pamiętają, i ci, którzy nie pamiętają. AFLP, s. 125–126.
Wadim Rudniew.
BBRY, s. 441–443.
Ibid., s. 443.
„samo Biuro Prasowe”: Harold Denny, Soviet „Cleansing” Sweeps
through All Strata of Life, NYT 1937, 13 września, s. 1; „w szeregach kucharzy i pielęgniarek”: Denny, dz. cyt., s. 1; „kiełbasą ze
strychniną”: Thirty-one Are Executed, NYT 1937, 5 października,
s. 10.
Michael Scammell, Koestler. The Literary and Political Odyssey of
a Twentieth Century Skeptic (2009), s. 158–159.
Coughlin In Error, Kerensky Asserts, NYT 1938, 29 listopada, s. 20.
Kierenski zwrócił uwagę na fakt, że w pierwszym Rządzie Tymczasowym nie było ani jednego Żyda. Audycje Coughlina miały miliony słuchaczy, ponadto w tym okresie ksiądz drukował
w odcinkach Protokoły mędrców Syjonu w swojej własnej gazecie
„Social Justice” (USHMM: http://www.ushmm.org/wlc/ en/article.php?ModuleId=10007244).
Pewien dziennikarz porównał panujący chaos do powieści G.K.
Chestertona Człowiek, który był czwartkiem, w której policjanci są
anarchistami, a anarchiści – policją. Purge of Red Army Hinted in
Removal of Four Generals, NYT 1937, 10 czerwca, s. 1.
Scammell, dz. cyt., s. 94–95. Na ironię zakrawa, że podczas
ostatniego roku studiów na uniwersytecie w Rostowie Sołżenicyn reformował studenckie gazetki, by stały się bardziej zaangażowane, i otrzymał prestiżowe stypendium stalinowskie.
„Lepszy Hitler niż Blum”: Mark Haas, The Ideological Origins of
Great Power Politics (2007), s. 130; „subtelnym talmudystą”: Tony
Judt, The Burden of Responsibility (2007), s. 76; „francuskim Kierenskim”: Leon Trotsky, Whither France? The Decisive Stage,
5 czerwca 1936.
„Blum ustąpił”: Blum, którego do zajęcia się polityką popchnęła sprawa Dreyfusa, zdołał dość długo utrzymać poprawne stosunki z Moskwą, mimo napływających z ZSRR wiadomości
o czystkach, lecz poczuł się urażony, gdy radziecki minister

M

21

22

399

U

Z

A

S

A

finansów padł w Paryżu ofiarą zamachu na kilka dni przed planowanym wystąpieniem, w którym chciał ogłosić fakty na temat terroru. W obliczu kłopotów budżetowych i nacisków ze
skrajnego skrzydła swojej partii Blum czuł, że oczekuje się od
niego przeprowadzenia socjalistycznej rewolucji, lecz zdecydował się złożyć urząd zgodnie z zasadami i warunkami, na jakich
mu go powierzono. Zob. Foreign News. Stalin, Navachine and
Blum, „Time” 1937, 8 lutego.
„André Gide”: zmiana poglądów Gide’a nie wpłynęła na opinię
Nabokova o jego pisarstwie; w późniejszych latach wymienił
Gide’a wśród trzech pisarzy, których najbardziej nie znosił
(„Wellesley College News”, przytoczone w BBAY, s. 122).
„szeregi komunizujących pisarzy”: pisarze ci utworzyli Amerykański Komitet na rzecz Obrony Lwa Trockiego. Odwołując się
do dawnego idealizmu rewolucyjnego, komitet starał się dowieść, że Trocki nie jest winien knowań, które zarzucali mu Sowieci. Członkowie komitetu nawet pojechali do Meksyku, żeby
spotkać się z Trockim. Komitetowi udało się przekonująco wykazać, że główne dowody przeciwko oskarżonym liderom bolszewików zostały sfabrykowane. Hotel, w którym rzekomo odbyło się główne spotkanie spiskowców, został zburzony długo
przed tym spotkaniem. Samolot, którym Trocki ponoć udał się
potajemnie do Norwegii, miał wylądować na lotnisku, które od
kilku miesięcy było nieczynne. Raport komitetu liczy kilkaset
stron i obszernie rozprawia się z całym materiałem dowodowym wykorzystywanym podczas procesów pokazowych.
PP, s. 244.
BBRY, s. 480.
Nazis to Answer „Eternal Road”, NYT 1937, 14 lutego, s. 35.
„wydała książkę”: Der Ewige Jude, München: Zentralverlag der
NSDAP, Franz Eher Nachfolger GmbH, 1937; „Wystawę potępiono”: Boycott of Jews Reviving in Reich, NYT 1937, 29 grudnia, s. 6.
Maxim D. Shrayer Jewish Questions, Nabokov and His Fiction. New
Perspectives, s. 86.
Do Sachsenhausen wkrótce trafił Martin Niemöller, pastor, który publicznie bronił Żydów i potępiał rządy nazistów.

M

23
24
25
26

27

28

400

29
30
31
32

35

U

36
37

Z

A

34

S

A

33

Hitler Is Pleased to Get Rid of Foes, NYT 1938, 27 marca, s. 25.
Anne O’Hare McCormick, Europe, NYT 1938, 4 lipca, s. 12.
Verne Newton, FDR and the Holocaust (1996), s. 131–134.
„imigrantom skłonnym do asymilacji”: Reich Again Urged To Assist Emigres, NYT 1938, 30 lipca, s. 5; „grupa austriackich Żydów”: Cold Pogrom in Vienna, NYT 1938, 9 lipca, s. 12.
Jesienią po konferencji Szwajcaria i Trzecia Rzesza zawarły porozumienie, na mocy którego wszyscy Żydzi na terytorium
Niemiec musieli mieć wstemplowaną literę „J” w paszportach.
Żadna osoba z takim paszportem nie mogła być wpuszczona
na terytorium Szwajcarii, podczas gdy Niemcy uznani za „Aryjczyków” mogli swobodnie przekraczać granicę bez wizy (zob.
hasło J Stamp w Antisemitism. A Historical Encyclopedia of Prejudice and Persecution, s. 363).
„strzelił do urzędnika”: tydzień wcześniej ojciec Grynszpana,
polski Żyd, dostał nakaz zgłoszenia się na posterunek policji
w Hanowerze. Został zatrzymany, a nazajutrz wraz z tysiącami
innych osób deportowany do Polski. Zob. Nicholson Baker, Human Smoke (2008), s. 94; „zostaną ukarani Żydzi”: Reich Embassy
Aide in Paris Shot To Avenge Expulsions by the Nazis, NYT 1938, 8
listopada, s. 1.
USHMM: http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005201.
Schiff, s. 100.
USHMM: http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005539.
„skrępowanie nigdy nie zniknęło”: wypowiedź Jeleny Nabokow
w: Lev Grossman, The Gay Nabokov, „Salon” 2001, 17 maja; „małżeństwo z nią niszczy Vladimira”: Schiff przytacza list Siergieja
do byłej narzeczonej Vladimira – Siergiej pisze, że gdyby wyszła
za Vladimira, „na pewno nie zmieniłby się tak na gorsze” (s. 99);
„byliby w nie lada tarapatach”: Schiff, s. 99.
W 1922 roku ukazała się powieść Jacques’a de la Cretelle Silbermann, stanowiąca studium francuskiego antysemityzmu. Mimo
kontrowersyjnego ujęcia tematu książka zebrała nagrody i była
chwalona za wartości humanistyczne, a w 1950 roku „Le Figaro”

M

38

39

401

A

M

U

45

Z

41
42
43
44

S

A

40

uznał ją za jedną z najlepszych powieści pierwszej połowy stulecia. Bohater, pognębiony antysemityzmem Francuzów i procesem wytoczonym jego ojcu, emigruje do Ameryki, gdzie zatrudnia się w przedsiębiorstwie wuja.
„sześćdziesiąt procent”: Verne Newton, FDR and the Holocaust, (1996), s. 57; „przed głosowaniami”: projekt ustawy Wagnera–Rogersa dotyczącej pomocy uchodźcom został przedstawiony w lutym 1939 roku. Jej głównym orędownikiem
w Senacie był senator Robert F. Wagner ze stanu Nowy Jork.
Wydaje się, że „niepowodzenie przyjęcia większej liczby
uchodźców” wynikało po części z antysemityzmu w Departamencie Stanu (http://www.ushmm.org/ outreach/en/article.
php?ModuleId=10007698).
BBRY, s. 506.
Shrayer, dz. cyt., s. 76.
Grossman, dz. cyt.
W niemieckim kodeksie karnym o homoseksualizmie mówił
paragraf 175. W.D. Nabokow już kilkanaście lat wcześniej
wspierał Hirschfelda w walce o wykreślenie tego fragmentu
(Dana Dragunoiu, Vladimir Nabokov and the Poetics of Liberalism,
2011, s. 177).
Przetrwało niewiele relacji homoseksualnych więźniów, gdyż
prześladowano ich na podstawie paragrafu 175 (któremu naziści nadali ostrzejszą formę) również po wojnie. Jednym z ocalałych, którzy mogli opowiedzieć swoją historię, był Karl Gorath, aresztowany w 1939 roku, wysłany do Neuengamme,
a później do Auschwitz: http://www.ushmm.org/wlc/en/idcard.
php?ModuleId=10006529.
„tym większe niebezpieczeństwo”: USHMM, http://www.
ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005261.
Jahre der Entscheidung oraz Die grosse Zeit.
„trzech brytyjskich filmów”: The Rothschilds, Jew Süss i The Wandering Jew. Saul Friedlander, The Years of Extermination. Nazi Germany and the Jews 1939–1944, s. 20–23. Były to filmy fabularne,
a w dwóch z nich główne role zagrał Conrad Veidt, niemiecki
aktor o antynazistowskich poglądach.

46
47

402

A

M

U

51

Z

48
49
50

S

A

Veidt uciekł z Niemiec razem z żoną Żydówką na początku lat
30. i niebawem zaczął atakować w swoich filmach antysemityzm. Warto dodać, że autorem wystawy „The Eternal Road”,
która stała się impulsem dla Niemców do zorganizowania
w 1937 roku wystawy o Żydzie wiecznym tułaczu, był Max Reinhardt, inny niemiecki gwiazdor, który uciekł z kraju i publicznie krytykował niemiecką politykę. Naziści byli wyraźnie przeczuleni na punkcie słynnych gwiazd filmowych robiących im
złą prasę.
W jednej z ostatnich scen filmu The Wandering Jew Veidt wygłasza przejmujący monolog, w którym potępia swoich inkwizytorów. Wyznając swój grzech przeciwko Chrystusowi, zarazem
stwierdza, że nienawiść i niewiedza sędziów mimo wszystko
czyni ich niezdolnymi do osądzenia go.
Friedlander, dz. cyt., 21–22.
Ci filmowcy to Erich Stoll, Hans Winterfeld i Heinz Kluth.
Pisał też do prawicowo-nacjonalistycznej gazety „Aux Écoutes” i wykonywał drobne prace dla francuskiego przemysłu
filmowego. Zdaje się, że za pośrednictwem francuskiego rządu przysłużył się Amerykanom, informując FBI, że do Nowego Jorku ma zamiar udać się nazistowski agent, przyjaciel
Hermanna Göringa (dokumenty dotyczące internowania
Junghansa, USNA).
„podpisany przez Bunina”: VNSL, s. 30; Thomas Gaiton-Marullo, Ivan Bunin. the twilight of émigré Russia (2002), s. 69 i 203;
„cyrkowym klaunem”: pogłębione spojrzenie na Bunina i Nabokova zob. Maxim D. Shrayer, Vladimir Nabokov and Ivan Bunin: A Reconstruction, s. 339–411; „chętnie pomógł”: Bunin
zdążył sobie już wtedy zapracować na opinię człowieka
współczującego Żydom. Paryscy antysemici z kręgu gazety
„Renaissance” nazwali go „żydowskim tatuśkiem”. Gaiton-Marullo, dz. cyt., s. 210.
„umiejętności jako służącej”: Schiff, s. 103; „jedynym sposobem”: rzeczywiście, taka sytuacja istniała w obu krajach, aczkolwiek materiał historyczny na ten temat dotyczy przede
wszystkim Anglii (zob. np. Louise London, Whitehall and the

52

403

A

59
60
61
62
63

A

57
58

S

53
54
55
56

Jews – autorka pisze tam, że „popyt na kobiety podejmujące
taką pracę wydawał się niezaspokojony”).
BBRY, s. 486–489.
Schiff, s. 104.
PP, 192.
Nazwisko Szyszkow – tak brzmiało nazwisko panieńskie prababci Nabokova; „wielkiego poety”: KŻ, s. 676.
BBRY, s. 511.
Więcej na temat opowiadania Wasilij Szyszkow – zob. Maxim D.,
Shrayer, rozdział poświęcony temu opowiadaniu w The World
of Nabokov’s Stories (1999).
KŻ, s. 404.
Nina Bierbierowa, Podkreślenia moje (1999), s. 258.
BBRY, s. 515.
Ibid., s. 521–522.
„Francję najechano”: Hanna Diamond, Fleeing Hitler. France
1940 (2007), s. 8.

M

U

Z

Rozdział VIII · Ameryka
1 „ostrzelała wieloryba”: BBAY, s. 11; „w Zatoce Nowojorskiej”:
French Liner Champlain Here, NYT 1940, 27 maja, s. 25; dziennik
pokładowy rejsów S.S. Champlain z 1940 roku.
2 „notki w rosyjskojęzycznej gazecie”: BBAY, s. 13; „rodzinne
miasta”: dokumenty USCIS i dziennik pokładowy Champlain. Numer teczki Nabokova w bazie USCIS: C-6556567;
numer teczki Wiery: C-6556566; teczka dotycząca wizy Wiery:
3027265.
3 Choć USA nie przystąpiły jeszcze do wojny, już zaczęto zamykać do więzienia członków Robotniczej Partii Socjalistycznej, trockistowskiego ugrupowania, które publicznie wypowiadało się przeciw wojnie oraz organizowało wystąpienia
przeciwko demokracji. Nicholson Baker, Human Smoke (2008),
s. 351.
4 AFLP, s. 231; BBAY, s. 12.
5 Trafili tam dwa lata przed powstaniem filmu Casablanca, opowiadającego – warto zauważyć – historię pary, w której można
404

18

A

U

19
20

S

11
12
13
14
15
16
17

A

8
9
10

Z

6
7

by się nieco na siłę doszukiwać paraleli z historią Soni i Carla.
W jednej ze scen Casablanki pojawia się Ilka Grüning, dyrektorka berlińskiej szkoły aktorskiej, w której uczyła się Sonia.
James B. Reston, Arrests in Britain, NYT 1940, 12 maja, s. 1.
Leysmith, W.F., Britons in Dispute over Enemy Aliens, NYT 1940,
7 kwietnia, s. 33.
Alien Arrests Net Women in Britain, NYT 1940, 28 maja, s. 7.
Eric Koch, Deemed Suspect. A Wartime Blunder (1980), s. 17.
„przedziwną zbieraninę”: Auger, s. 23; „dalsze losy”: Auger,
s. 52–53. Wielu więźniów trafiło do Kanady, lecz niektórych przetransportowano do Australii i w inne odległe miejsca.
BBAY, s. 12.
Schiff, s. 108.
SO, s. 290.
AFLP, s. 234.
Ibid., s. 235; BBAY, s. 22.
Schiff, s. 110.
„pięćdziesiąt sześć kilogramów”: teczka Vladimira Nabokova
w bazie USCIS-C; „zaczął zamawiać”: NWL, s. 12.
„bardzo prestiżowe zajęcie”: pierwsze recenzje dotyczyły biografii twórcy Ballets russes Siergieja Diagilewa i pisarza Johna
Masefielda, BBAY, s. 18; „kuriera rowerowego”: AFLP, s. 234;
„mówił po rosyjsku fatalnie”: AFLP, s. 247; BBAY, s. 44.
BBAY, s. 18.
„wykonując salto”: Jeffrey Meyers, Edmund Wilson. A Biography
(2003), s. 73; „podupadać na zdrowiu”: Lewis Dabney, Edmund
Wilson. A Life in Literature, s. 4 i 141.
Dabney, dz. cyt., s. 174.
Podczas gdy NAACP (Krajowe Stowarzyszenie na rzecz Postępu Kolorowych) wahało się, czy wesprzeć chłopców ze Scottsboro, partia komunistyczna zajęła się tą sprawą wyjątkowo
skwapliwie i udzieliła pomocy prawnej oskarżonym. Więcej na
temat reportaży Wilsona zob. Edmund Wilson. Letters to John Dos
Passos, NYRB, oraz Dabney, dz. cyt., s. 177.
Na temat podobnych prosowieckich sympatii w Anglii zob.
Martin Amis, Koba the Dread – autor opisuje trwające piętnaście

M

21
22

23

405

29

A

U

Z

30

S

27
28

A

24
25
26

lat zauroczenie swojego ojca, pisarza Kingsleya Amisa, partią
komunistyczną.
Edmund Wilson, To the Finland Station, s. 386.
BBAY, s. 20.
Biograf Wilsona Jeffrey Meyers (dz. cyt., s. 223) uważa, że byłoby uczciwiej dopisać na końcu książki posłowie.
Wilson, dz. cyt., s. 379.
„artykuły naukowe o łuskoskrzydłych”: BBAY, s. 24; „jego opowiadanie”: Boyd uznał to opowiadanie za „pierwszy atak” Nabokova na Trzecią Rzeszę. Z czasem, w przekładzie, tekst stał
się jeszcze bardziej antynazistowski w wymowie. Zmiany
w tekście piosenki opisuje Maxim D. Shrayer w The World of
Nabokov’s Stories, s. 136.; „chętnie zamieści”: BBAY, s. 26.
„jako sekretarka”: Schiff, s. 111; „potępiającej politykę rządu
Vichy”: Nicholas John Cull, Selling War. The British Propaganda
Campaign against American „Neutrality” in World War II (1996),
s. 131; „przekonującej o konieczności”: Dorothy Shipley White,
Seeds of Discord. De Gaulle, Free France and the Allies (1964), s. 119–
–122; „praca, którą mogła pokochać”: Schiff, s. 111.
Teczka Soni Słonim w archiwum FBI (nr 121-HQ-10141): „Telegram nadany 27.01.1941 z Fort de France do sekretarza stanu: »Sugeruję, że Sofia Słonim, Rosjanka, która około 29.01
przybędzie do Nowego Jorku francuską jednostką Guadeloupe, powinna być obserwowana z uwagi na nieoficjalne doniesienie, że może być niemieckim szpiegiem«”. Zob. też teczkę na temat Soni Słonim w amerykańskim Departamencie
Armii.
Teczka Carla Junghansa w bazie USCIS, nr A-7595300; rejestr
pasażerów S.S. Carvalho Araujho.
Rejestr pasażerów S.S. Carvalho Araujho.
Teczka dotycząca internowania Carla Junghansa, USNA.
Ibid.
Ibid.
„niezwykle przyjemną lekcją”: BBAY, s. 28; „W domkach”:
Schiff, s. 116.
VNSL, 25 sierpnia 1940, s. 33.

M

31
32
33
34
35
36
37

406

M

U

Z

A

S

A

38 Adam Rutkowski, Le Campe de Royallieu à Compiègne, 1941–44,
„Le Monde Juif ”, nr 101 (81), s. 124.
39 CE, s. 205–206.
40 Renée Poznanski, Jews in France during World War II (2001),
s. 202–203.
41 Poznanski, dz. cyt., s. 208.
42 BBAY, s. 29.
43 NWL, s. 53.
44 „łapał motyle”: BBAY, s. 33; „tragifarsa”: NWL, s. 53.
45 Richard Abraham, Alexander Kerensky (1990), s. 371.
46 Abraham, dz. cyt., s. 371. Kierenski stał się żywą skamieliną
dawnego świata; wedle słów Niny Bierbierowej sam umarł
w roku 1917, lecz jakimś sposobem stworzył sobie broń – dziób,
szpony, kły – i istniał dalej. Zob. Podkreślenia moje, s. 301.
47 Michael Scammell, Solzhenitsyn (1984), s. 109.
48 Ibid., s. 112–113.
49 Bateria Sołżenicyna została rozlokowana na stanowiskach nasłuchowych połączonych linią telefoniczną. Sieć telefoniczną
trzeba było monitorować przez całą dobę na każdym posterunku. Sołżenicyn wypożyczył z biblioteki trochę książek i umówił
się z operatorami, że będą czytali na głos przez telefon opowiadania i wiersze, by artylerzyści na stanowiskach nie posnęli.
Wśród lektur znalazł się Tołstoj, co oczywiste, i współczesna
poezja radziecka. Scammell, dz. cyt., s. 124–125.
50 Meyers, dz. cyt., s. 36–37 i 244.
51 „będzie dalej drukowało”: NWL, s. 42; „z mniejszą rewerencją”:
Nabokov ogromnie cenił Tołstoja, lecz w liście do Wilsona
stwierdził, że przykro patrzeć, jak pisarz stara się za wszelką
cenę połączyć Bołkońskiego z Nataszą. NWL, s. 54.
52 NWL, s. 54.
53 Ibid., s. 56 i 34.
54 Ibid., s. 56.
55 BBAY, s. 47.
56 „wiele miesięcy w szpitalu”: Meyers, dz. cyt., s. 39; „ratować swoich pobratymców”: Meyers, dz. cyt., s. 247. Biograf Jeffrey Meyers
twierdzi, że Wilson był odporny na antysemityzm w niemal
407

A

S

U

63
64
65
66
67
68

A

58
59
60
61
62

Z

57

każdej innej kwestii. Krytyk uważał, że za przystąpieniem USA
do wojny stali amerykańscy Żydzi, lecz cały wysiłek i tak poszedł
na marne, bo zanim Ameryka zdążyła cokolwiek zdziałać, masowe eksterminacje już trwały. Pogląd ten Meyers nazwał „bez
wątpienia największą brednią, jaką [Wilson] w życiu napisał”.
„wpojony mu w dzieciństwie”: Dabney, dz. cyt., s. 176; „cudzoziemcy i Żydzi”: Gordon, America First: The Anti-War Movement,
Charles Lindbergh, and the Second World War, 1940–1941, referat
na wspólnym zebraniu Amerykańskiego Towarzystwa Historycznego i The New York Military Affairs Symposium (26 września 2003).
NWL, s. 53.
Ibid., s. 57.
BBAY, s. 37–38, 47.
List do Romana Grynberga, grudzień 1944, cyt. za BBAY, s. 48.
„wolałby napisać książkę po rosyjsku”: AFLP, s. 250; „wysłał do”:
BBAY, s. 39.
Vladimir Nabokov, Softest of Tongues, SP, s. 158.
NWL, s. 38.
Ibid., s. 40.
Ibid., s. 41.
Ibid., s. 3.
Vladimir Nabokov, The Refrigerator Awakes, „The New Yorker”
1942, 6 czerwca, s. 20.
NWL, s. 59.
Textual Excerpts from the War Speech of Reichsfuehrer in the Reichstag, NYT 1941, 12 grudnia, s. 4.
Niewielki odsetek tych osób rzeczywiście podejrzewano
o szpiegostwo, jednak zdecydowaną większość stanowili zupełnie niewinni ludzie, którzy nie mieli najmniejszego zamiaru
pomagać wrogom USA.
Two Austrian Skiers at Sun Valley Are Seized, NYT 1942, 8 stycznia,
s. 19; Short-Wave Sets of Aliens Curbed, NYT 1941, 21 grudnia, s. 4.
Brief Overview of the World War II Enemy Alien Control Program,
strona internetowa USNA: http://www.archives.gov/research/
immigration/enemyaliensoverview.html.

69
70

M

71

72
73

408

M

U

Z

A

S

A

74 „Japończyków jako zwierzęta”: Dabney, dz. cyt., s. 304; „Zarejestrował się”: BBAY, s. 43; „przystąpił do pisania”: BBAY, s. 40.
75 Teczka Nikołaja Nabokova w archiwum FBI (nr 77–2199).
76 Po roku 1941 intymne, subtelne filmy, jakie chciał robić Ophüls,
zupełnie nie pasowały do obowiązującego zapału wojennego.
Musiało minąć wiele lat, zanim dostał możliwość pokierowania
wytwórnią w Ameryce. Zob. Lutz Bacher, Max Ophüls in the
Hollywood Studios (1996), s. 29.
77 Wcześniej Junghans nawiązał kontakt z Williamem Dieterlem,
reżyserem, zdobywcą Oscara. Dieterle posyłał Junghansowi
pieniądze do Nowego Jorku. Inny filmowiec, z którym współpracował Junghans, to Jan Lustig, scenarzysta, który wtedy
właśnie skończył pracę nad pomysłem filmu dla wschodzącej
gwiazdy Rity Hayworth. Teczka dotycząca internowania Junghansa, USNA.
78 „zatwardziałym nazistą”: to słowa Hansa Kafki, który opisał
całe środowisko filmowców i uchodźców na łamach nowojorskiej gazety „Aufbau”. Kopie artykułów z 19 grudnia 1941 i 9
stycznia 1942, jak również zeznanie Kafki znajdują się w teczce
Junghansa (USCIS-A, nr 7595300).
„Liga Przeciw Zniesławieniom”: list z 12 maja 1941. Teczka Carla Junghansa w bazie USCIS.
„ma już swoją teczkę w FBI”: Junghans przyznał się, że na początku lat 30. pojechał do ZSRR, by nakręcić film na zlecenie
sowieckiego rządu. Znajomi przesłuchiwani przez FBI twierdzili, że Junghans jest osobą zupełnie niegodną zaufania i lubił
chełpić się pracą dla francuskiej tajnej policji, rzekomymi
związkami z Hitlerem i współpracą z rządem USA. W teczce
Junghansa znajduje się informacja, że wyjechał z Nowego Jorku dopiero kilka tygodni po Soni Słonim, ponieważ właściciel
wynajmowanego mieszkania zabrał mu bilet na autobus i nie
chciał go oddać, póki Junghans nie zapłaci zaległego czynszu.
Jeden ze znajomych zeznał, że Junghans notorycznie blefuje.
Podczas przesłuchania Junghans zaprzeczył, jakoby był komunistą lub nazistą, kładł nacisk na swoją pracę dla France Forever,
współdziałanie z francuską policją w Paryżu i z wywiadem;
409

U

81
82
83

A

80

Z

79

S

A

twierdził, że jeszcze w Europie nawiązał kontakt z Amerykanami, a po przybyciu do Stanów od razu zgłosił się do FBI. W zeznaniach podawał kłamliwe informacje na temat swych powiązań z komunistami i nazistami.
Wydaje się również, że jego opowieści o współpracy z wywiadem
francuskim były mocno przesadzone. Rzeczywiście robił trochę
materiałów propagandowych dla rządu, lecz przynajmniej dwoje jego znajomych stwierdziło, że jeśli chodzi o działalność wywiadowczą, to mógł być co najwyżej szeregowym informatorem,
który pomógł władzom przygotować obławę na osoby, które
potem internowano w obozach. Teczka dotycząca internowania Junghansa w archiwum USNA.
Twierdził, że owi agenci są szkoleni, by mówili z akcentami
z Odessy i Warszawy, a następnie umieszczani w niemieckich
obozach koncentracyjnych, by nabrać wiarygodności przed
wysłaniem ze szpiegowskimi misjami na zachód z literą „J”
wstemplowaną do paszportu.
„dwieście tysięcy biletów”: Renée Poznanski, Jews in France
during World War II, s. 211; „komunizmu jako żydowskiego wytworu”: Poznanski, dz. cyt., s. 211–212.
Poznanski, dz. cyt., s. 209 i 212.
Rejestr pasażerów statku.
Dokumentacja podróży. Frumkin został wpisany jako osoba
kontaktowa w USA – czyli osoba, która za nich poręczy.
Richard Plant, The Pink Triangle. the Nazi war against homosexuals
(1988), s. 149.
NWL, s. 174; Lev Grossman, The Gay Nabokov, „Salon” 2001,
17 maja; Wywiad przeprowadzony w listopadzie 2011 roku
z Reimerem Möllerem, archiwistą muzeum obozu w Neuengamme.
Nazis Blame Jews for Big Bombings [depesza United Press], NYT
1942, 13 czerwca, s. 7.
„o zdrowie i higienę”: Poznanski, dz. cyt., s. 255–256; „współczucie okazywane Żydom”: „Anti-Jewish Move Is Harming
Laval”, NYT 1942, 6 września, s. 14.
Poznanski, dz. cyt., s. 265.

84

M

85

86
87

88

410

M

U

Z

A

S

A

89 Strona internetowa USHMM: http://www.ushmm.org/wlc/en/
article.php?ModuleId=10005215.
90 French Jews Sent to a Nazi Oblivion, NYT 1943, 1 kwietnia, s. 2.
91 Centralna baza danych instytutu Yad Vashem dotycząca ofiar
Zagłady; Beate i Serge Klarsfeld, Le Memorial de la deportation des
juifs de France, Paris 1978.
92 Richard Rashke, Escape from Sobibor (1995), s. 79–80; Bertrand
Patenaude, A Wealth of Ideas. revelations from the Hoover Institution Archive (2006), s. 156.
93 „działała we francuskiej resistance”: Schakovskoy Family Papers,
Amherst College Center for Russian Culture; „współpracowała
w Berlinie z jezuitami”: Schiff, s. 265; „opiekując się malutkim
synkiem”: Schiff, s. 100. Lena rozstała się z mężem jeszcze przed
wybuchem wojny.
94 Ivan Bunin, The Liberation of Tolstoy. A tale of two writers (2001),
s. 21 i odpowiedni przypis na s. 160.
95 Wywiad z Vladimirem Petkevičem, wnukiem Olgi Nabokow,
Praga, listopad 2011.
96 Wywiad z Vladimirem Petkevičem, dz. cyt.; zob. też wcześniejszy wywiad z Petkevičem przeprowadzony przez Iwana Tołstoja: 110th anniversary of Vladimir Nabokov’s Birth, „Myths and Reputations”, Radio Swoboda, kwiecień 2009.
97 BBAY, s. 48; Steven Belletto, No Accident, Comrade. Chance and
Design in Cold War American Narratives (2011), s. 4.
98 BBAY, s. 69.
99 Ibid., s. 68.
100 „zaczęła pracować dla France Forever” i „nie została przyjęta”:
teczka Soni Słonim w archiwum FBI.
101 Wywiad z Vladimirem Petkevičem, Praga, listopad 2011; zob.
też: Tołstoj, dz. cyt.
102 Daniel Brigham, Inquiries Confirm Nazi Death Camps, NYT 1944,
3 lipca, s. 3.
103 Arthur Koestler, The Nightmare That Is a Reality, NYT 1944,
9 stycznia, s. SM5.
104 Jan Karski, Tajne państwo, Warszawa 1999, s. 245.
105 VNSL, s. 47–48.
411

że później nawet Mary McCarthy zaczęła utrzymywać przyjacielskie relacje z Wilsonem. 9 VNSL. to Aleksiej Apuchtin. s. 7 Ibid. cyt.A 106 AFLP. s. 88. 18. 2 VNSL. 60–64. 174. s. Międzynarodowa konferencja poświęcona Nabokovowi.bc. s. 108 Gene Currivan. s. poeta. s. s. który twierdzi. „niszcząc całe japońskie miasta”: Lewis Dabney. 173. 8 NWL. Shrayer. A Life in Literature. s. 173. Saving Jewish-Russian Émigrés. 16 kwietnia 1944. Rosyjscy emigranci w Nowym Jorku (wielu z nich było już wtedy amerykańskimi obywatelami) protestowali 412 . s. M U Z A S Rozdział IX · Po wojnie 1 BBAY. 109 AFLP. s. Gladwin Hill. s.. marzec 2010: http://fmwww. Dabney (dz. 63. 12. 565. An Anthology of Jewish-Russian Literature (2007). 14 stycznia. Nazi Death Factory Shocks Germans on a Forced Tour. s. s. 5 „Życie ludzkie”: NWL.edu/ SL-V/ShrayerSavingJRE. s. 462–463. 30 maja. 235. Edmund Wilson. When the Policemen Want to Go Home. BBAY. 6 NWL.. s. s. s.pdf. 1. Flow of Displaced Tangled in Europe. 567. KŻ. 296) pisze. że sowieci wysłali „intelektualistów i cywilów na rozległe obszary Wschodu”. że gdy Armia Czerwona wkroczyła do Niemiec. 29. s. Wywiązuje się dyskusja.. 175. Kioto. 107 KŻ. 1945 Nabokov umieścił odpychającą postać Rosjanina. Abroad. podczas której pada argument. 63. 3 Ibid. 175. 304. „obdzierają do naga”: Anne O’Hare McCormick. 110 Maxim D. 78. 10 „straszliwą cenę”: w opowiadaniu Obrazek rodzajowy. 4 NWL. Shrayer. Japonia. Maxim D. którego ma na myśli Nabokov. NYT 1946. s. nikomu nie działa się krzywda. s. NYT 1945.

dz. dz. Catalogue raisonné as memoir (2004). NWL. 126. M 25 26 413 . 4. Ibid. ANL. jak Nabokow stwierdził. s. czy świadczy to o nieskuteczności programu. Nie wiadomo. 6 marca. s.S.A S U 19 20 21 22 23 24 A 14 15 16 17 18 Z 11 12 13 przeciwko porozumieniom jałtańskim. 107. s. Podczas pobytu Natalii na froncie Sołżenicyn nauczył ją obsługiwać pistolet (Scammell.. s. Soviet Deserters Said To Be Hiding to Avoid Forced Return To Russia. s. s. 134. 136. VNSL. VNSL. s. 173. s. 1 sierpnia. Informacja z teczki Soni Słonim w archiwum FBI. Ibid. Scammell. Michael Scammell. but Nicholas had: Nicholas Nabokov’s references are listed in his FBI file. Schiff. Zob. Dominick Argento. 12. czy raczej bardziej o nieudolności Nikołaja Nabokowa. 55). 9. 142. s. „niż wrócić do kraju”: Delbert Clark. 132. s. NWL. s. że jego największym sukcesem na tym stanowisku było zdemaskowanie czołówki programu „The FBI Peace and War” jako komunistycznej piosenki. 144. Informacja z teczki Soni Słonim w archiwum wywiadu wojskowego USA. NYT 1945. Schiff. s. Russian Exiles in U. Zob. na mocy których obywatele radzieccy musieli wrócić do ZSRR. 2–3. s. s. Nabokov najprawdopodobniej nigdy o nic takiego swojej żony nie prosił.. s. NYT 1946. s. Solzhenitsyn (1984). 137. NYT 1947. w każdym razie jeden z jego studentów wspominał później. s. BBAY. s. Ibid. 436.. 171... s. s. 130) – Wiera opanowała tę umiejętność bez pomocy męża wiele lat wcześniej (Schiff. 72–73. 140. 26 marca. Ibid. 97–98. Churchill’s Address Calling for United Effort for World Peace. Censure the Soviet. s. cyt.. BBAY. cyt. Mr. 66–67.

Zdanie The child is bold pochodzi z testu. 57). że codziennie przewracał Ropucha i siadał mu na twarzy (s. s. starając się o obywatelstwo amerykańskie. 30 Schiff. s. „nie całkiem kryształowa postać”: Krug był gotów wykorzystać seksualnie „młodziutką dziewczynkę”. trzy razy młodszą od niego (s.. Test na amerykańskość polegał w tym wypadku na znajomości amerykańskiego znaczenia przymiotnika bold – przyp. The Cultural Cold War. 7 lipca. 32 „musimy zbudować”: Stonor Saunders. s. 162). s. 38 Narrator napomyka o „nękanej plagą upiorów Prowincji Permu”. Comic Strip Dictator. 261 – przekład tego zdania nie oddaje sensu oryginału. 131. s. 93. s. w tym także streszczenie przesłuchania George’a Kennana. „nikt godzien miana”: Atomic Physicist Scraps Defense of Reds at Cultural Talk as Result of Korea Attack. dz. 9. 261. 40 Richard Watts. 36 Choć został tu wpleciony amerykański akcent. 29 Frances Stonor Saunders. 43. s. [W polskim wydaniu – NG. NYT 1950. tłum. która zyskała złą sławę jako lokalizacja łagrów (NG. 35 NG. 175). że sam też by się ugiął).] 37 NG. 34 „maszerować wraz z masami”: (NG. w obliczu wyboru między trzymaniem się zasad a ocaleniem dziecka. s. cyt.M U Z A S A 27 Wszystkie podane tu informacje na temat Nikołaja Nabokowa pochodzą z jego teczki w archiwum FBI (nr 77–2199). 332. 31 Schakovskoy Family Papers. 414 . który musiał w 1945 roku rozwiązać Nabokov. 28 czerwca. s. 33 Stonor Saunders. 39 A jednak. s. Należałoby je przetłumaczyć po prostu jako „Dziecko jest nieposłuszne”. „przez pięć lat”: Krug wspomina. 68). przeróbki Hamleta: NG. Krug gotów jest się ugiąć (Nabokov przyznał kiedyś. 93. s. Amherst College Center for Russian Culture. „The New Republic” 1947.. dz. 28 Informacja z teczki Nikołaja Nabokowa w archiwum FBI. The CIA and the World of Arts and Letters (2000). 9. cyt.

340–341. 20 marca 1953 roku. 202. Sarah Lawrence Under Fire. 8 lipca. 187. „nie zwolnił krytyka”: Margo Nash. 85. NYT 2005. gdy senator ogłosił sezon polowań na ludzi kultury. za BBAY. VNSL. luty 1945. sfrustrowany swoją sytuacją. 46 Pod koniec wojny Nabokov. że chętnie zostałby scenarzystą. Zob. s.edu/ exhibits/mccarthyism/14. nie był najwidoczniej świadom. ART REVIEW. Pniniad (1997). s. 80. podczas gdy Koestler był internowany w londyńskim więzieniu Pentonville Prison. U. grzmiąc. to – jak sam przyznał – jego pracodawca. 192. 52 Wiera nazywała McCarthy’ego „mało znaczącą postacią” (Schiff. s. Red Cornell. że książka została już wcześniej usunięta ze spisu. s. 42 Napisał o tym w liście do pułkownika Josepha Greene’a z 14 stycznia 1948 roku. Koestler. 48 Choć nie można zapominać. 50 Zob. 31. s. 51 „nieobyczajna”: Dabney. Cyt.slc. 77. WE7. 47 BBAY. pozwalał mu się co jakiś czas wymknąć i łapać motyle. s. cyt. Laura Belmonte. s. Sarah Lawrence. Schiff.M U Z A S A 41 Ciemność w południe ukazała się w Londynie. AFLP. 21 sierpnia. Telling Its Story. nakładem brytyjskiego wydawnictwa. 25–26. zresztą przyjaciel jego ojca. „Cornell Alumni Magazine” 2010. s. 193). Isaak Kramnic. 49 Glenn Altschuler. Michael Scammell. że narazi to amerykańskiego podatnika na koszt 31 milionów dolarów. że latem 1923 roku Nabokov sumiennie pracował przy zbiorze owoców. Galya Diment. napisał do agenta w Hollywood. s. 196. BBAY. s. s. Propaganda and the Cold War (2008). 45 NWL. The Attacks on Academic Freedom During the McCarthy Era.S. Selling the American Way. The College That Roared. Kongresmen. s. 43 List Nabokova do Edmunda Wilsona. Edmund Wilson.php. przy 415 . s. 44 Słonim zeznawał przed komisją Jennera już wcześniej. prezentacja zamieszczona w internecie: http://archives. s. dz. 14. 123.. którzy odcinali się od Stalina. nawet tych. The Literary and Political Odyssey of a Twentieth Century Skeptic (2009). Później.

311. Edmund Wilson. M 56 57 58 59 60 61 416 . A Biography.. s. NWL. BBRY. s. The Unquiet Ghost. Zob. 222–223. 260). Wywodzi się z rodziny posiadaczy ziemskich o liberalnych poglądach. s. Pierwsze lata znajomości Wilsona i Nabokova: „Ze swoim światopoglądem nie jest ani białym Rosjaninem.54 A S U Z 55 A 53 okazji dostało się również amerykańskiemu oddziałowi Kongresu Wolności Kulturalnej. s. „z agentem FBI”: AFLP. Elinor Lipper. że padł ofiarą oszustwa. Schiff. 210. poprzez kuzyna (który przewodził Kongresowi Wolności Kulturalnej). serię teczek w archiwum FBI „Communist Infiltration into Education – Yale University” z kwietnia 1953 lub inne podobne serie opatrzone nazwami wyższych uczelni. s. dz. 235. Gdy wiceprezydent Wallace zrozumiał. Organizacja dała się wciągnąć w nieprzyjemną dyskusję na temat misji Kongresu Stanów Zjednoczonych. NWL. s. cyt. Jeśli chodzi o wolność kultury – argumentowali antystalinowscy lewicowcy – to McCarthy zagraża Ameryce bardziej niż komunizm. s. najlepszego przyjaciela w Ameryce (który był celem ataków McCarthy’ego) i byłą żonę tego przyjaciela (która go broniła). prawicowi kongresmeni zaś starali się zablokować wszelką krytykę krucjat McCarthy’ego. Schiff. s. np. 208. 179. 215. s. Ibid. s. Eleven Years in Soviet Prison Camps (1951). 2003. Soviet Gold (opublikowana w 1949). Vladimir Petrov.. s. BBAY. 191–192. którzy pod względem intelektualnym znajdowali się na szczycie swojej warstwy społecznej (Jeffrey Meyers. 198. Robert Newman. Russians Remember Stalin (2003). ani komunistą. przeprosił Petrova. 269. „nie rozumieli”: Hochschild. 188. s. Adam Hochschild. Owen Lattimore and the „Loss” of China (1992). Więcej na temat podróży Wallace’a i Lattimore’a zob. NWL. Nabokova cała sprawa dotyczyła pośrednio.

przypis 11.M U Z A S A Rozdział X · Lolita 1 Alfred Appel. 287. 245. Appel. A Life in Literature. 11 NWL. 2 LL. 7 Lewis Dabney. który „w nieopisany sposób dręczył przedstawicieli rasy. s. „takie same słoiczki”: BBAY. Czas i zmierzch. też. 12 „ostro skrytykował”: Maxim D. do której należę” – do końca go prześladuje (KŻ. s. 417 . New Perspectives. Edmund Wilson. SO. s. tylko studenci z poprzedniego semestru. 4 LL. BBAY. W innym opowiadaniu. 111). [w:] Nabokov and His Fiction. 10 „wraz ze wszystkimi”: KŻ. 6 „Przyhamuj”: NWL. Zob. 183. 172. s. s. His Work. „pozostają na wieki”: LL. s. s. CE. 8 NWL.). s. s. Shreyer. zdaje się. s. His World (1980). Rosjanin”: KŻ. 577. 5. który w dzieciństwie ucieka z Francji przed hitlerowcami i dożywa do XXI wieku. „powierzchowne”: NWL. s. s. 220. „żydowskość [Leopolda Blooma]”: BBAY. s. 3 „między autorem a światem” – to stwierdzenie zostało później przekształcone na: „…między autorem a czytelnikiem”. s. 115. [w:] Peter Quennell (red. 170. której świadkiem nie był on sam. Vladimir Nabokov. s. 9 „Narrator […] Że gdy raz w Aleppo…. 385. niezrównaną sztuką” (BBAY. 259–260. ale przeszłość – wspomnienie o Hitlerze. że sztuka może „kształtować i oświecać czytelnika”. 237. s. 515. luty 2012. 90. 238. s. „magiczne. W swoim liście Nabokov użył rosyjskiego słowa oznaczającego ideologizowanie. 115. His Life. gdy „jej jedynym celem pozostaje bycie dobrą. 2. 547). s. Jewish Questions. opisuje improwizację. w rozmowie z autorką. 268. Odnosi sukces. BBAY. „pierwszy literacki opis”: Maxim D. 271. 18. Remembering Nabokov. s. niezapomniane obrazy”: Nabokov tłumaczył studentom. ale tylko „w sobie właściwy sposób”. pojawia się żydowski uczony. 5 NWL. Shrayer. s.

t. Co ciekawe. 14 „chrześcijańskiej propagandzie”: EO. 18 PP. Nabokov czyni z tych błędów główne punkty swojej zjadliwej recenzji. Jean-Paul Sartre and the Jewish Question (2007). przemów błąd już się nie pojawia. s. s. W recenzji Mdłości zauważa z niejaką pogardą. 228. sądząc. 173. Commentary. wspomniał o tej piosence w kontekście antysemityzmu. by mu odpłacić. 19 CE. 44. którego tak nie znosił u recenzentów własnych utworów – negatywne cechy bohatera przypisał autorowi. 104. tylko Kanadyjczykiem. NWL. s. s. s. 418 . s. Sartre kilkanaście lat wcześniej w recenzji Rozpaczy nazwał Nabokova drugorzędnym Dostojewskim – tym razem Nabokov skorzystał z okazji. żydowska emigrantka z Rosji. W Pamięci. 1. „nie ma potrzeby”: EO. Zob. że Nabokov popełnił ten błąd. „bliny”: EO. że Sartre mógł być świadom tych faktów: w tym samym roku. do jakiego okrucieństwa sami jesteśmy zdolni. Irony and Solidarity. [w:] Russian Literature XLIII (1998). [w:] Nabokov Studies. Commentary. Commentary. 287. 392. 354–357. s. Całkiem możliwe. 43. 8. Jonathan Judaken. 195–206. s. 177. s.. to w istocie – odnotowuje Nabokov – Sophie Tucker. s.M U Z A S A 13 SO. i w ten sposób pozwala nam się na nowo określić”. że Żernosiekow został stracony. 1994. Shrayer. że Nabokov w przeciwieństwie do takich pisarzy jak Dickens „uświadamia nam szczegółowo. s. że autor tej akurat piosenki (chodzi o Some of These Days) nie był Żydem. 22 Maxim D. 10. Leona Toker uściśliła wywód Rorty’ego i dodała trochę własnych argumentów w Liberal Ironists and the „Gaudily Painted Savage”. 17 PP. s. Index. choć wydaje się. 354. która według głównego bohatera śpiewa piosenkę. A Reconstruction. s. xvi) sugeruje. 20 Ibid. Vladimir Nabokov and Ivan Bunin. 15 PP. 21 NWL. s. w którym Mdłości ukazały się po francusku. 16 Richard Rorty (Contingency. „Murzynka”. 40. Nabokov był w błędzie.

s. 220.. 73. 33.. t. ponieważ w przeciwnym razie musiałaby podać w ankiecie. dz. cyt. 9 września.. były pułkownik i carski doradca. dz. „obserwacji kończyn”: BBAY.. 15–17. 136. „The Times Literary Supplement” 2005. narrator drugiej jest pisarzem kolekcjonującym motyle. t. 420.. s. 27 Scammell. a wtedy zapewne straciłaby pracę w laboratorium. Natalia rozwiodła się z Sołżenicynem. 24 Scammell. 211. s. 257. s.. cyt. s.”. What Happened to Sally Horner?. 377. 31 „Ukraińca”: NWL. 25 Sołżenicyn. s. 142. 1. s. 28 Ibid. 34 BBAY. s. 229–230. Wiera Nabokov w liście do Katharine White. dz. t. w czasie gdy pisarz pracował nad powieścią). 1. 35 Scammell. 32 „zapewne utożsamią”: VNSL. s. „w dwóch poprzednich anglojęzycznych powieściach”: narrator jednej z nich nazywa się „V. Solzhenitsyn (1984). s. 29 Jeśli chodzi o rosyjskie motywy. „Wiera go powstrzymała”: Schiff. 194. 253. Wytłumaczyła Sołżenicynowi powody decyzji. s. Archipelag GUŁag. to w Lolicie pojawia się zaledwie jeden: to biały Rosjanin nazwiskiem Maksimowicz – taksówkarz. 3. 325. 128. cyt. który głośno spuszcza wodę w toalecie i przyprawia Humbertowi rogi. Alexander Dolinin. dz. s.. 27–28. 305. s. „Pewien wykładowca”: BBAY. 30 VNSL. dz. 419 . że jest żoną więźnia skazanego za działalność kontrrewolucyjną. cyt. a potem ucieka z jego polską żoną. 144–148. 140. „wprost nawiązuje”: w Lolicie Nabokov wspomina o porwaniu Sally Horner (historia ta przewijała się w gazetach. s. Aleksander Sołżenicyn. 166. cyt. 36 Sołżenicyn.M U Z A S A 23 Michael Scammell. Zob. 156. s. 26 Ibid. s. s. s. 33 „ostre wyczerpanie nerwowe”: NWL. które miało status tajnej placówki. ale i tak bardzo ciężko to przeżył. „nie ma w literaturze precedensu”: VNSL. s.

s. który chciał przedstawić dziewczynkę jako ofiarę brutalności. 143–144 i 153. Ta interpretacja i ten sens są sprzeczne z zamiarami Nabokova. 38 PNIN. 39 Ibid. 171. s. s. jakie potoczne znaczenie zyskało słowo lolita – niegrzeczne. Przybycie Nabokova na uczelnię co prawda nie poskutkowało zwolnieniem Szeftela. przesądziła o tym. rosyjski Żyd. dokładny przegląd paraleli między Szeftelem i Pninem. obaj też zostali upokorzeni przez rodaka.. s. Matka Szeftela zginęła w niemieckim obozie. Zob. 178. jednak na pewno usunęło go w cień. 47 „pod własnym nazwiskiem”: BBAY. nieletnie źródło rozkoszy. który Nabokov nakreślił z myślą o okładce książki. którego sam jest autorem (BBAY. BBAY. według której Lolita była chętna i uwodzicielska. 43 VNSL. s. Szeftel. s. 44 Gwałtu dokonywanego trzy razy dziennie. W postaci Pnina łatwo dostrzec echa żalu i poczucia zagubienia Szeftela. obaj byli obiektem kpin współpracowników. s. 46 LL. 420 . 267. nienależący do najjaśniejszych gwiazd na uczelnianym firmamencie. 41 VNSL. 40 BBAY. s. s. który podaje Galya Diment w książce Pniniad. 288. 2. 175. 284. 135. s. s. przejawiał zaskakujące podobieństwo do portretu Pnina. który na początku wsparł Nabokova w układaniu planu pierwszego kursu na Uniwersytecie Cornella i współpracował z pisarzem przy projekcie związanym ze Słowem o wyprawie Igora.M U Z A S A 37 Bezpośrednią inspiracją dla postaci Pnina był zapewne profesor Marc Szeftel z Uniwersytetu Cornella. s. 264. jak podkreślił Nabokov w rosyjskim przekładzie. 48 BBAY. który przyćmił ich swoim blaskiem. 42 BBAY. s. 321. 490). „publikację w Europie”: NWL. 270. 45 ANL. Interpretacja. z jaką pisarz odnajdował się w świecie akademickim i ogólnie w Ameryce. a sam profesor nigdy nie dorównał Nabokovowi w swobodzie.

„The Guardian” 2004. 295. s. „wycofać Lolitę z miejskich bibliotek”: BBAY. s. 50 VNSL. za Norman Page. 17. s. którzy zamieszkali w hotelach i obozach w Marsylii i w innych miejscowościach wzdłuż wybrzeża. 17 kwietnia. The spice of life. 52 BBAY. 314. w 1923 roku. NYT 1960. 6 Nabokov w posłowiu. „nie ma zapędów moralizatorskich”: ANL. bo ją przeżył. 4 Henry Popking. 83. NWL. s. 25 czerwca. James Campbell. M Rozdział XI · Sława 1 BBAY. które ogłosiło bankructwo. 300. 51 Okazja do zemsty w końcu się nadarzyła. 2 VNSL. 175. ucieleśniwszy ją w innej”. i całkowicie odsunął Girodiasa. 55 „próżnym. 293. 18 lipca. W tym samym roku do Francji dotarły drogą morską tysiące uchodźców z Armenii. niedaleko od miejsca. które dopisał przed publikacją powieści w Ameryce. „korzenie w zapomnianej przez świat tragedii”: Nabokov znał tę historię. Vladimir Nabokov (1982). s. cyt. Lato. s. 215. BR4. Zob. s. Po dwudziestu latach od rozpoczęcia batalii o prawa do sprzedaży książki w Anglii Donleavy kupił wydawnictwo Olympia Press. 3 John Hollander. LOLITA. 421 . s. że Humbert jest anarchistą. wprost wyjaśnia.U Z A S A 49 Ibid. Vladimir Nabokov do Girodiasa. The Famous and Infamous Wares of Monsieur Girodias. 4 kwietnia 1957. kiedy zmarła Anabela. okrutnym draniem”: SO. s. s. spędził. s. 94. opublikowana w „Partisan Review” (1957) recenzja Lolity. 1955. 53 „książki wydane przez Olympia Press”: Historia O i Notre-Dame-des-Fleurs Jeana Geneta. gdzie Humbert poznał Anabelę. 56 „klątwa przestała działać”: to własne słowa Humberta: „aż po dwudziestu czterech latach wyrwałem się spod jej uroku. 5 „jakaś szemrana firma”: NWL. s. s. zbierając jabłka na południu Francji. 331. 320. 54 „historia z dobitnym przesłaniem moralnym”: NWL. 322.

że wolałby już. 42. NYT 1941. Spanie w namiotach było jednak drobnostką w porównaniu z daremnością prób wytłumaczenia przez tych ludzi. 4). Można było znaleźć luźne wzmianki na ten temat w gazetach. Eric Koch. Raz na przykład uciekła grupa dwudziestu ośmiu osób. 10 British move assailed: „Congress Is Told Jewish Relief Worker Is Interned”. że jest anarchistą. A Wartime Blunder (1980). Internowanym cywilom po przybyciu do Kolonii Q podobno rekwirowano wszystkie rzeczy osobiste. Czasem decydowali się na to cywile. 22 kwietnia. s. 92. 1 listopada. które podał agentom FBI. z której tylko jeden człowiek zdołał dotrzeć do neutralnych wówczas Stanów Zjednoczonych – pozostali zostali zastrzeleni. s. Deemed Suspect. German Flier Escapes in Canada. „całej masy przyziemnych prac”: LOLITA. M U Z A S A 7 422 . NYT 1943. że w barakach nie starczy miejsca. że niektórzy z nich nie są wojskowymi. i zwrócił na to uwagę w następnej powieści – kiedy Pnin został uwięziony. Zob. (Zob. W gazetach dużo się pisało o próbach ucieczek. Komendant jednego z obozów na takie argumenty odpowiedział. 2 Nazi Airmen Slain in Canadian Break.Rzeczywiście. Canadian National Defence Headquarters. s. 8. 3 marca. 12. s. które rozbito. np. 33: „anarchistów”: Nabokov dobrze wiedział. 3. s. Kilka artykułów na temat niecodziennego położenia Hanfstaengla zamieścił także NYT. czasem nawet toczono o nie walki. kiedy okazało się. gdy omyłkowo uznano. „The New Yorker” 1941. s. NYT 1941. podczas wojny odbywały się ekspedycje do stacji meteorologicznych w Arktyce. s. kilka spektakularnych prób podjęli też niemieccy oficerowie. choć ani razu nie pada nazwa Kolonii Q. 9 stycznia. 28 Nazi Fliers Tunnel to Liberty in Canada. a nie uchodźcami. s. jaki los spotykał anarchistów w USA podczas wojny. gdyby byli nazistami z prawdziwego zdarzenia. NYT 1945. 20 kwietnia. 1. 8 „dwudziestu miesiącach mroźnych robót”: LOLITA. musieli spać na mokrej ziemi w prowizorycznych namiotach. 11 Putzi’s Progress. aczkolwiek Junghans raczej zmyślił szczegóły i nazwy. 9 DHH 90/237 w Directorate of History and Heritage.

343. 547). s. 301. 36. 40. NYT 1959. 13 Tancerka nazywała się Rosemary Ridgewell (Schiff. 362. 16 BBAY. NYT 1959. nudna. W tekście Czas i zmierzch narrator wspomina o narodzie. 15 Girodias wiedział. 8 października. s. Smothered Voices. Nie jest jasne. 226. NYT 1958. 12 stycznia. który „w nieopisany sposób dręczył przedstawicieli rasy. s. s. Nabokov napisał w tym okresie również dwa opowiadania. NYT 1958. 20 Sylvia Berkman. W Sygnałach i symbolach mowa jest o ciotce Róży. 12. „grał w krykieta”: Drew Middleton. Czarodziej powstał w roku 1939. 21 września. 19 września. 17. dlatego pozwał w listopadzie 1958 rząd francuski. s. którą 423 . domagając się odszkodowania wysokości ponad 32 milionów franków. 333. a Przezroczyste przedmioty – w 1972. 23. do której należę” (KŻ. 19 „poszła za przykładem”: „Lolita” Shunned in Newark. s. Nie miał zamiaru wypuścić nimfetki z rąk. czy to potencjalnych. 357. 22 „w ciągu trzydziestu dwóch lat”: Jeśli przyjąć najbardziej rygorystyczne podejście i wziąć pod uwagę również Czarodzieja.M U Z A S A 12 BBAY. „widać. 17 „ma pełne prawo się odwołać”: British Seize Lolita. 14 VNSL. s. czy realnych. że traci szansę zarobienia dużych pieniędzy. Blue-Law Reform Sought in Britain. że to czysta pornografia”: cyt. 237). In and Out of Books. s. s. których bohaterowie wydają się Żydami. s. nudna” i „odrażająca”: Orville Prescott. choć nie jest to wprost powiedziane. „wzburzenie wśród personelu”: Library Bans „Lolita”. BR5. 18 „nudna. czy dostała prowizję. 18 sierpnia. s. BR8. 19. NYT 1958. Nabokov przypomniał sobie swojego kuzyna Jurija. 31 sierpnia. 5 maja. przypis na s. którego trumnę niósł na Krymie prawie czterdzieści lat wcześniej. który jest właściwie nowelą. za Lewis Nichols. Nabokov’s Dozen. Books of the Times. NYT 1958. 21 LOLITA. Gdy Dmitri po raz pierwszy wszedł do domu w mundurze. NYT 1958. s. zanim nie przyniesie mu ona pożądanych dochodów.

116). s. w artykule na temat dialektu żydowskiego z roku 1932. oraz inne imiona bohaterów – Izaak. Thomas z Uniwersytetu Cornella. 17 marca. Rebeka – dostarczają wskazówek. LOLITA. „powszechnie zrozumiały skrót”: Diana Elizabeth Kendal. Pierwszym czytelnikiem. Jewish Dialect and New York Dialect. który publicznie zwrócił uwagę na ukryte znaczenie sformułowania „BLISKO DO KOŚCIOŁÓW”. s. czerwiec. 28. W czasach. „jeśli osoba wybierająca się na wakacje”: Discrimination by Hotels Seen. że język jego studentów Żydów „stoi na wyraźnie niższym poziomie. 321. ilu spośród tych studentów brało lekcje wymowy. s. „czystą brooklyńszczyzną”: LOLITA. NYT 1953. s. Stone zwraca uwagę na „ciężką brooklyńszczyznę amerykańskiej załogi złożonej z Żydów podczas rejsu statkiem. a to rodzi pytanie. chcąc w ten sposób polepszyć ich perspektywy (s. zauważył. s. s. posyłali córki na lekcje poprawnej wymowy. Dalej pisze. akcent z Brooklynu był oczywistym wyznacznikiem statusu społecznego i częstym powodem dyskryminacji. to właśnie ta postać. 342. „skargę do władz stanu”: State Ban Asked against Ad „Bias”. „jako pomoce domowe”: Schiff. NYT 1952. C. s. 340 „dobrze wyszkoloną służącą”: LOLITA. które stały się „popularne wśród lepiej sytuowanych żydowskich rodzin w Nowym Jorku”. W książce Underground to Palestine (1946) I. „brali prywatne lekcje”: Susan Brownmiller w Femininity (1985) pisze o żydowskich imigrantach na Brooklynie. 153. 59. 52. 106. Elite Clubs and the Process of Exclusion (2008). 7. nr 5. gdy powstawała Lolita. 21 grudnia. był Alfred Appel. który nielegalnie przewoził żydowskich uchodźców z Europy do Palestyny” (s. „na papierze firmowym”: LOLITA. Members Only.U Z A S A zabili Niemcy. a także fakt. 103.K. 342. 108). dzięki którym można zidentyfikować narodowość rodziny. s. że wywodzi się z Mińska.F. 23 M 24 25 26 27 424 . s. t. czy da się wyróżnić dialekt charakterystyczny dla Żydów z Nowego Jorku”. „American Speech” 1932. którzy jeśli tylko mogli sobie na to pozwolić.

s. Speaking of Books. Postępowa dyrektorka szkoły w powieści także pytała Humberta o religię. To przejęzyczenie stanie się istotne później. 29 listopada. 23 października 1959. Jest to godna podziwu sztuka poświęcona sprawom błahym. Jean Farlow. „żydków”: Maxim D. „gojowski dom”: LOLITA. Clare Quilty. s. 253). s. BR3) pisał wręcz. Uważam jednak książkę za odrażającą i przy jej lekturze przypomniałem sobie określenie Johna Randolpha dotyczące Edwarda Livingstona: »Jest to człowiek o cudownych możliwościach. „Weiner Slawistischer Almanach” 1999. Books of the Times. 29 „jedyny Żyd”: ANL. Lśni i śmierdzi niczym zgniła makrela w blasku księżyca«”. s. s 363 (przypis 3 dotyczący s 53). 389. 373. 376. 233. 34 „sprzedał za sto tysięcy dolarów”: Schiff. dyrektorka szkoły i Charlotta Haze. obok powieści Exodus Leona Urisa. że Humbert jest Niemcem lub Australijczykiem (s. Za sprawą dodatkowego żartu autora Quilty sądzi. „dopiero za sześć lat”: BBAY. 33 „Czy w ogóle da się sfilmować Lolitę?”: tak brzmiał slogan na plakatach filmowych i w zwiastunie. 32 Schiff. 96. że nie jest to pornografia. Schiff. s. 26 października. lecz całkowicie pozbawiony moralności. s. 389) – prawdopodobnie ma na myśli Austriaka. s.M U Z A S A 28 „pewną obcą domieszkę”: LOLITA. nr 43. s. s. 237. 26. s. z wyjątkiem może tylko – powiedzmy – trądu moralnego. 35 „nowa odmiana pogoni za seksualną sensacją”: Orville Prescott. ale nie doczekała się odpowiedzi (s. że była jednym z dwóch największych bestsellerów. Donald Adams. 30 „sześć różnych osób”: dwaj recepcjoniści (w różnych latach) w Zaklętych Jeźdźcach. s. 27. NYT 1959. s. „na listę dziesięciu największych bestsellerów”: Orville Prescott (A Critic’s Holiday Toast. w powieści Patrz na te arlekiny! (por. 31 BBAY. „parodii w programach telewizyjnych”: BBAY. Pan Nabokov słusznie utrzymuje. 112. Shrayer. Evreiskie voprosy v zhizni i tvorchestve Nabokova. NYT 1958. drugi akapit rozdziału 14 niniejszej książki). BR2: „A jednak [Nabokov] nie pisze w Lolicie o niczym istotnym. „zgniła makrela”: J. 425 . 363.

38 Schiff. wycofał się do bezpiecznej dziedziny tłumaczeń. Pasternak jakimś sposobem zdołał prześlizgnąć się obok nakazów i ograniczeń. 233. s. s. jakie zgubiły wielu pisarzy podczas czystek. s. 2. 49 W przedmowie do angielskiego wydania Rozpaczy Nabokov wyjaśnił. 10. Doctor Life and His Guardian Angel. 83. s.. 244. Gdy zaś jego twórczość zaczęła się spotykać z coraz większą dezaprobatą. Barnes. drogimi kamieniami i jedwabiem”: LOLITA. 42 Olga Ivinskaya. s. cyt. nie wyobrażał sobie bycia prawdziwym artystą w Związku Radzieckim. 15 listopada. 1. s.. były to zawody. że Stalin specjalnie chroni Pasternaka przed procesem i obozem. 47 „winem. 243. 45 BBAY. 386. 238. które europejscy Żydzi mieli prawo wykonywać i które z czasem stały się typowo żydowskie. a władze tolerowały jego styl i niezależność. nekrolog w NYT 1995. 44 Edmund Wilson. 40 Maxim D. 37 Gdy ktoś zaproponował.M U Z A S A 36 Nabokovowi nie podobał się pomysł takiej emigracji w drugą stronę. przypis na s. przypis 2 na s. Raz po raz słyszało się. t. s. t. Pasternak Muse for „Zhivago”. wrócić z piekła na 426 . „The New Yorker” 1958. Choć tęsknił za krajem. s. 48 Humbert w pewnym momencie porzuca „bezbarwny ateizm protestanta” (jego matka była wnuczką dwóch angielskich pastorów) i skłania się ku rzymskiemu katolicyzmowi (LOLITA. s. Barnes. 243. Pasternak się nie zgodził. 320. 41 Schiff. dz. Boris Pasternak. An Anthology of Jewish-Russian Literature. w wigilię Bożego Narodzenia. 43 Schiff. 370). Poszedł na kompromis i obniżył loty jako poeta: podczas wojny tworzył patriotyczne poematy. 39 Ibid. 46 NWL. 593. 13 września. s. 216. 432. 304–313. że raz w roku Humbert będzie mógł przespacerować się zieloną alejką w raju – podobnie jak Judasz po śmierci mógł raz do roku. żeby Doktora Żywago na angielski przetłumaczył Nabokov. Shrayer.

Zob. np.M U Z A S A ziemię i wędrować po terenach podbiegunowych. że może to być Czech. namalowanym przed rewolucją. Żydowsko-rosyjski uchodźca Marc Chagall również starał się w swojej sztuce nadać temu motywowi nowy sens. Istnieją oczywiście klasyczne powieściowe uzasadnienia dla wprowadzenia wędrownych bohaterów. Żyd. Darem i szkicem Pouchkine ou le vrai et le vraisembable – wszystkie one. W powieści Król. Nabokov przez cały swój okres twórczy zgłębiał znaczenie postaci Żyda wiecznego tułacza. Dama. Bawarczyk lub Irlandczyk. R. podobnie jak młodsi artyści. The Wandering Jew. Oprócz oczywistej postaci Silbermanna w Prawdziwym życiu Sebastiana Knighta motyw ten zostaje wprost przywołany w Zaproszeniu na egzekucję (stereotypowa postać w książce. 50 LOLITA. 170 oraz Richard Cohen. Taka wędrująca i udręczona postać musi przywodzić na myśl zniekształcony i mrugający porozumiewawczo autoportret samego autora. którą czyta bohater). 347. którzy będą robili rzeczy zakazane lub stanowiące tabu. Zob. SO. s. From Medieval Legend to Modern Metaphor. w mniejszym lub mniejszym stopniu. choć wypowiedział się z uznaniem o jego Le Juif en vert. s. Nabokov nie cenił późnej twórczości Chagalla. [w:] The Art of Being Jewish in Modern Times (2008). Kitaj. 51 Olga Skonieczna zbadała występowanie motywu Żyda wiecznego tułacza w rosyjskich i francuskich utworach Nabokova – w ten sposób pokazała związki pomiędzy sztuką Agasfier. Walet wynalazca zmechanizowanych manekinów to nowo przybyły do Niemiec „nieokreślonej narodowości cudzoziemiec o kosmopolitycznym nazwisku”. ponieważ raz oddał swoją szatę trędowatemu. zawierają reinterpretacje opowieści o Żydzie wiecznym tułaczu. a narrator uważa. Nie był zresztą jedynym twórcą. portrecie zmęczonego (może zdrożonego wieczną wędrówką?) Żyda.B. a jednocześnie poświęcał uwagę kulturze i cierpieniom Żydów. wiersz Matthew Arnolda Saint Brandan. który postanowił odwrócić tradycyjną rolę tego bohatera. 427 .

3. z której się wywodził (list Isabel Stephens do Barbary Breasted. Według Nabokova Dostojewski nie chciał przyznać. Wellesley). W 1942 roku można było przeczytać o szwajcarskich Żydach internowanych we Francji i o tym. iż „fizyczne cierpienie i upokorzenie wpływają na człowieka umoralniająco” (s. Humberta. ANL. Pasternak. trudno sobie wyobrazić. przywołuje Królową Śniegu Hansa Christiana Andersena. s. i upierał się. 25 lutego 1971. że „Humbert identyfikuje się z prześladowanymi”. Podczas wojny rząd szwajcarski publicznie zrzekł się odpowiedzialności za ochronę swoich żydowskich obywateli przebywających we Francji. a później zginęła w Drancy lub w Gurs. 53 Jeśli Humbert na pochodzenie żydowskie. który był w części Żydem. s. W swojej najbardziej znanej powieści kazał jednemu bohaterowi. uważał się za Rosjanina i identyfikował się z prawosławiem. a nie tylko „liberalną arystokrację”. s. mógł spotkać taki sam los jak Raisę Błoch – którą Nabokov tak okrutnie wyszydził i która została zatrzymana na granicy. 58 AFLP. s. Żydowi. 363. 56 Nabokov powiedział Alfredowi Appelowi. to nieprzypadkowo jest Żydem ze Szwajcarii. 19). by nie mierziły go niektóre fragmenty Doktora Żywago. s. a przeciwnie. 312. Faculty files. 159). 316. s. Nabokov. pisząc o tej drobinie pyłu. Michael Maar (Speak. kochał Rosjan. 59 Nabokov. że wyrok odbywany na Syberii go zniszczył. 54 ANL. krytykować mentalność żydowskiej elity intelektualnej jako pójście na łatwiznę i skłonność do bezmyślnego utożsamiania rewolucji z Żydami dążącymi do władzy 428 .M U Z A S A 52 W Wykładach o literaturze rosyjskiej Nabokov twierdzi. stał się „lepszym człowiekiem”. 174. 57 Pnin. że nic nie stracił. by szwajcarscy obywatele żydowskiego pochodzenia byli traktowani lepiej niż inni Żydzi. uważa Stephens. gdyby został we Francji. 55 „Juanita Dark”: ANL. 60 Biorąc pod uwagę wyczulenie Nabokova na prześladowania Żydów. 250. że Dostojewski błędnie uważa. że Szwajcarzy nie chcieli wnosić żadnych żądań. 2010. s.

„l’Express” 1959. zob. krytyk literacki. „L’Aurore” 1959. ten sam. Autorem opisów był Bernard Pivot. John Bayley. Shrayer (red. Pasternak wielokrotnie pisze o prześladowaniach Żydów. 254. który później przeprowadził legendarny wywiad z Nabokovem. 302. Louis Aragon był członkiem Komitetu Centralnego Francuskiej Partii Komunistycznej i – pomijając sporadyczne odstępstwa – przez wiele lat pozostawał wierny linii partii. także w zestawieniu z Sołżenicynem i Dostojewskim. cyt. 4 Nie poprawiły się też relacje z Maurice’em Girodiasem. 2. że chociaż ten naród w ciągu wieków spotykały liczne cierpienia. 2. A Literary Biography. że kontrakt z Olympia Press został zerwany. Anthology of Jewish-Russian Literature. Nabokov już dwa lata wcześniej twierdził. s. 12 maja. drugi – z tekstu Jeana Mistlera. Everyman’s Library w twardej oprawie) i Maxim D.. wówczas od niedawna związany z „Figaro”. by Nabokov gładko przełknął taki fragment. Couturier. s. s. 346. t. s. 1928–1960. Girodias zjawił się na przyjęciu i później 429 . Pasternak sam stał się ofiarą antysemityzmu – część zarzutów w nagonce po publikacji Doktora Żywago miała otwarcie antysemicki charakter. NABOKV-L. Pierwszy cytat pochodzi z tekstu Madeleine Chapsal. „wspaniały bal”: Schiff. Więcej na temat tego aspektu twórczości Pasternaka. Boris Pasternak. to jednak Żydzi nie chcieli uznać cudu pojawienia się wśród nich Zbawiciela. nie nawracali się – sami wybrali swoje męczeństwo. Co ciekawe.).A S A nad światem. cyt. t. M U Z Rozdział XII · Blady ogień 1 VNSL. z którego wynika. 8 maja. „odmówił udziału”: Barnes. dz. 2 Le triomphe de Lolita. dz. 294. fragment z Nabokov ou la tentation française Maurice’a Couturier ’a (2011). Nabokov miał rację. wstęp do: Doctor Zhivago (wyd. styczeń 2011. lecz wkłada w usta bohatera długi monolog. Nie asymilowali się. Mało prawdopodobne. s. 342. 3 „w uroczystości na cześć Nabokova”: BBAY. Ten konkretny fragment. zob. 61 „telegram”: Barnes.

zmarł w roku 1960 w wieku 29 lat z powodu nieszczęśliwego zbiegu różnych okoliczności oraz głębokiej depresji. że siostrzeńca uda się sprowadzić na Zachód (BBAY. Ibid. Ibid. „już nie żył”: Rostisław. 265. 396.A S U 8 9 10 A 6 7 Z 5 utrzymywał.. w których nie zdołał przekształcić osobistej tragedii w „transcendentną prozę” (s. mając nadzieję. 165. listopad 2011. obaj byli na tym samym przyjęciu. 212. s. 126). Kinbote błaga: „Słodki Jezu. 415. „łatwo takich zniewag nie zapominał”: BBAY. 185. „kraba. że po pierwsze. Biorąc pod uwagę działania Girodiasa. Schiff i samego Girodiasa). „koszmary i oszustwa” i „zapomniał o przyjaciołach z najmroczniejszych dni”: BBAY. s. „połowa książki była gotowa”: BBAY. nie rozstali się w przyjaźni (zob. Co dziwne. VNSL. któremu Vladimir napisał poręczenie. s. s. s. 603. 198). że rezultatem był jeden z nielicznych jego tekstów. zob. Zdaniem Sweeney Nabokov zmagał się z czymś tak trudnym. kotka”: KŻ. zrób coś” (BO. relacje Boyda. że Nabokov mu się nawet nie ukłonił. M 11 12 13 14 15 16 17 430 . można stwierdzić z całą pewnością. 394. „kolaborował z nazistami”: Vladimir Petkevič w rozmowie z autorką. s. s. s. 171. Kennedy nie został jeszcze wybrany na prezydenta. BBAY. 421. 93). ani tym bardziej nie porozmawiał z nim. „chciałby się uwolnić”: patrząc na dziecko puszczające model samolotu. Chodzi o film Kacza zupa. 396. s. BBAY. esej Susan Elizabeth Sweeney The Small Furious Devil. s. s. Więcej na temat Vladimira i Siergieja w Scenach z życia podwójnego potwora zob. SO. s.. s. a po drugie. skłonność Nabokova do lekceważenia ludzi i do niezauważania gości na oficjalnych spotkaniach. 297. s. [w:] A Small Alpine Form (1993). Schiff. VNSL. kiedy Nabokov pisał ten list.

parhelia) pojawia się już na pierwszej stronie Bladego ognia. na Orkadach w Szkocji. na Grenlandii.ldeo. 463–464. and 1596). 21 M 22 23 431 . s. Bóg wie gdzie”.. wywiad z Vladimirem Nabokovem. „New York Herald Tribune” 1962. 255. BBAY. „The New Republic” 1962. Na pytanie: „Gdzie jest Północ?” padają kolejne odpowiedzi: „w Tweed w hrabstwie York. s. A Review of Nuclear Testing by the Soviet Union at Novaya Zemlya 1955–1990. s. A Bolt from the Blue. „już ponad dwa stulecia wcześniej”: w poemacie An Essay on Man Alexander Pope posłużył się lokalizacją Nowej Ziemi na dalekiej Północy jako analogią do przywary. B2. który zimę 1596/1597 spędził uwięziony na północnym krańcu Nowej Ziemi. s. „wiedział o tym od wielu lat”: w wierszu The Refrigerator Awakes. 1–42. 4 czerwca. Informacje o podróży Barentsa pochodzą z Gerrit de Veer. Nabokov’s Plums. mowa jest o tym także w dzienniku Nabokova – zob. Zob przyp. którzy się z nią oswajają – ponieważ coraz dalej przesuwają granicę. columbia. 1595. a także do Nowej Ziemi („z literą B na czapce”). BBAY. „Science and Global Security” 2005. przypis 6. strona internetowa Lamont-Doherty Earth Observatory na Columbia University: http://www.edu/~richards/340STS. Nabokov kilka razy nawiązuje do prawdziwych i zmyślonych polarników. s.html. 17 czerwca. w Zembli.U Z 20 A S A 18 19 „które uwolniłoby go”: BO. „leży archipelag”: Mary McCarthy. która zawsze wydaje się względna ludziom. 216. nr 13. napisanym w 1941 roku. 86 w rozdziale 14. „odebrania sobie życia”: BO. The Three Voyages of William Barents to the Arctic Regions (1594. Litera B to Willem Barents. „trzy słońca”: Co ciekawe wzmianka o halo przysłonecznym (w oryg. Vladimir i Wiera chętnie czytali książki podróżnicze publikowane przez to stowarzyszenie. Vitaly Khalturin i in. Historia o ekspedycji ukazała się nakładem Hakluyt Society. s. 21. Parameters of 340 UNTs Carried Out at the Semipalatinsk Test Site. 709. „przeżyć wystarczająco długo”: Maurice Dolbier.

dz. Zob. 28 października. że kilka z nich to jego własny wkład). s... omówienie przemowy Chruszczowa podczas dwudziestego drugiego plenum. „The Space Review” 2006.. s. „rezolucję. The Truth About John F. kto wypowiada te kwestie. 25 Stany Zjednoczone miały w przyszłości skupić na sobie uwagę. 53. s. 254. 33 „ośmiuset kilometrów”: Khalturin i in. 31 „o mocy pięćdziesięciu megaton”: Seymour Topping. Trudno orzec. cyt. NYT 1961. w tym zachorowań na raka i wad wrodzonych. „The Paris Review” 1967. „byle osioł”: BO. s. cyt. 32 Gerard DeGroot. 45.. „skażenie promieniotwórcze dotarło”: Khalturin i in. NYT 1961. w której błagała ZSRR”: Kathleen Telsch. 29 Z listu napisanego w marcu 1959. s. 26 Chodzi o Bertranda Russella. 87– –11. 266. (Zob. Niektóre to z pewnością fałszywki (Kinbote zresztą przyznaje. Appeals To Soviet on Test. s. lato–jesień. A Life (2005). s. projekt Fallout. Kennedy and the Missile Gap. dz. s. 30 „skutek wyłącznie amerykańskich bomb”: BO.. and Russians Pull Back Tanks from Berlin Line. 1. 254. 306.. s. NYT 1958. którego Nabokov nie lubił za lewicowe poglądy. NYT 1961. wywiad przeprowadzony przez Herberta Golda The Art of Fiction. cyt. s. 3 stycznia. Vladimir Nabokov.S. Bomb’s Fall-Out Moving To Urals. a Kinbote pozostaje głównym podejrzanym. 17. autorstwo innych jest wątpliwe. 262. znanego filozofa. U. 31 października. 18 października. 18. 1. s. logika i pacyfistę. 28 „źdźbła i okruchy”: SO. „pogawędce antyjądrowej”: BO. s. 1. The Bomb. 40. 19. 27 Sidney Gruson. co po raz pierwszy zostało odnotowane w BBAY. „Mars się żarzył”: BO. 31. U. 432 . „by zapobiec urodzeniu chorych dzieci”: Walter Sullivan. NYT 1961. Newsday 2009). s. 9 marca. Z poematu zostały usunięte pewne fragmenty – warianty – które Kinbote przytacza w swoim komentarzu. s. 14. Of Myths and Missiles. s. „łączna energia całej broni”: DeGroot. przytoczonego w BBRY. gdy po testach na atolach Bikini i Rongelap wzrosła liczba chorób. s. 41. 29 października. Policies Outlined. „zmienili lokalizację testów”: Arctic Called Soviet Test Site.M U Z A S A 24 Duane Day.N. dz. No.

433 . dz. 39. s. cyt.. cyt. The Zemblan Who Came in from the Cold. 43 Maurice Dolbier. 35 Scammell. NYT 1959. s. 20 lipca. dz. 46 Noble zdołał przekazać do Niemiec informację o swoim losie dzięki kartce pocztowej przemyconej przez fryzjera.. cyt. 755–780.M U Z A S A 34 Steven Belletto jako pierwszy wskazał dużą liczbę nawiązań do zimnej wojny w Bladym ogniu i zwrócił uwagę na to. Blask Sołżenicyna najpewniej był tak jasny. 40 „nieznany pisarz” – mało prawdopodobne.. 401). oraz o językach BIC – był to zrozumiały wówczas skrót oznaczający języki bloku wschodniego (Behind the Iron Curtain – za żelazną kurtyną). na Nowej Ziemi znajdował się poligon nuklearny. 390. cyt. 45 „międzynarodowej wymiany młodzieży”: chodzi o artykuł 30 Children Join Picnic of Nations. „Chruszczow odwołał wizytę”: Khrushchev Calls Off Plan for Visit to Scandinavia. cyt. t. s. recenzja Bladego ognia w „Partisan Review” 1962. 12. dz. 44 W książce znalazło się wiele odniesień do zimnej wojny. którzy przyjechali do Zembli. które mieli Francuzi i Brytyjczycy. s. t. „Pewien krytyk”: Dwight Macdonald. „temat obozów nurtował już”: Scammell. 21 lipca. 407. s. 41 „obszernej relacji”: Scammell. 39 Ibid. 73. 437–442. nr 3. gdy powstawała książka. że w tym czasie. 379. 37 Scammell.. s. lecz nie dożył ani rehabilitacji. B2. „ELH”. s. 36 Zrehabilitowany został także Iwan Bunin. 400. 410–411. Nabokov’s Plums. 377. 42 Mary McCarthy: A Bolt from the Blue. Jest na przykład wzmianka o radzieckich generałach. s. „kartka po kartce”: Scammell.. dz. Zob. 1. s. s. że bladły przy nim bomby. s. 378. „New York Herald Tribune” 1962. s. by swoim jednym gniewnym artykułem na temat systemu pocztowego w ZSRR zwrócił na siebie czyjąkolwiek uwagę. 17 czerwca. został uwolniony po oficjalnej prośbie prezydenta Eisenhowera. 38 Ibid. s. dz.... 385. dz. ani powrotu swoich książek do ZSRR – zmarł w 1953 roku (Scammell. NYT 1959. cyt. nr 3 (lato).

Scammel przytacza opinię Samuela Marszaka. s. Ibid. s. 5. Alexander Solzhenitsyn. „ciała odnaleziono później w masowych grobach”: Polscy oficerowie zniknęli z obozów jenieckich. 28 sierpnia. cyt.. s. „tajemnicze samoloty”: Plane Shown Clearly in Arctic Photograph. Scammell. s. NYT 1931. NYT 1963. 12. s. s. cyt.. 6. 425. Nazi Spring Drive in Russia Expected. Ibid. 416.M U 50 51 52 53 54 Z 49 A S 48 A 47 Zob.. 411–414. Harrison Salisbury. 22 kwietnia. Varied Groups Found in Vorkuta. s. 55 56 57 434 . s.. 325–326 i Scholmer dz. s. cyt. Exiled Russians To Leave This Week. „z której nie ma powrotu”: John Noble. s. NYT 1955.. Chruszczow – a wraz z nim także Sołżenicyn – wówczas już popadał w niełaskę (Scammell.. dz. s. s. 38. dz. 10 stycznia. 17 listopada. 22 sierpnia. Books of the Times. 468–470). Changes Perception Surviving Is a Triumph.. dz. 1954) i Edward Buca (Vorkuta.. cyt. „surowej i opuszczonej wyspie archipelagu Nowa Ziemia”: Robert Post. dz. NYT 1942. „byłoby niewybaczalnym błędem”: Scammell. wspomnienie Adama Bernsteina John H. 428. Odkrycie dokonane przez armię niemiecką naruszyło krótkotrwały sojusz polsko-radziecki. Buca. Denounced Soviet Captivity. 1976). Rok później wiele ciał odnaleziono w lesie katyńskim. poety i znanego autora książek dla dzieci. NYT 1922. Arctic Slave Camp of the Soviet. The Oak and the Calf (1980). XX12. s. „The Washington Post” 2007. s. 422. NYT 1934. cyt. s. cyt. „mogłoby być znacznie gorzej”: pisali o tym w swoich wspomnieniach na przykład Joseph Scholmer (Vorkuta. 10.. s. 7. Scammell. cyt. „w pięciuset nieoficjalnych kopiach”: Scammell. Prawie identyczne opisy Nowej Ziemi. 82. 435. 418. „arktycznego kurortu”: An Arctic Resort for the Russians. Rosjanie oficjalnie uznali odpowiedzialność radzieckich władz za mord dopiero w 1990 roku. 5 kwietnia. 22 stycznia. dz. dz. Noble Survived. zob.

i najwyraźniej nie 435 . „(sarkastyczny akcent na »Nowej«)”: BO. s. s. 59 „naprawdę nazywa się Botkin”: Nabokov poumieszczał w Bladym ogniu różne zabawy. dz. 286. gdzie rodzina zamieszka już na stałe. s. to przynajmniej jako osobę okrutnie obojętną” i rozpozna „swoje odbicie. 166). 215–216). bo opowieść stanie się bogatsza. Chłopczyk ufa. pisząc o pokusie odebrania sobie życia. s. 255. Interpretacja. W samym tekście również natrafimy na Botkina – to profesor wykładający na innym wydziale. uczony rosyjskiego pochodzenia. gdzie mieszkają obecnie (BO.M U Z A S A 58 „o zamarzłym błocie i grozie w sercu”: BO. Jeśli przestaniemy w nim dostrzegać stereotypową postać. że w tamtym miejscu. s. jeśli nie jako hipokrytę. „nie umie powstrzymać najgorszych odruchów”: Humbert pisze. cyt. że jego rodzina „zamierza wyemigrować do odległej kolonii. homoseksualistę. V. na które nie zwrócił uwagi w poprzednich powieściach Nabokova. kilka z nich znajduje się w indeksie – na przykład hasła. s. jeśli chodzi o nimfetki. to możemy z nową wrażliwością spojrzeć nie tylko na śmierć córki Shade’a (której Rorty poświęca dużo uwagi). 61 Richard Rorty wysuwa hipotezę. „monstrualnego pasożyta” (BO. 60 Dolbier. 62 „nie może zarzucić sobie żadnej zdrożnej myśli”: DAR. „nagle ujrzy siebie. 163). będzie lepiej niż tu. Botkin to oczywiście wynik przestawienia sylab w nazwisku Kinbote. s. swojego brata w Humbercie i Kinbocie” (Contingency. szaleńca. „opowieści o torturach”: BO. gdzie jego ojcu przydzielono dożywotnią posadę”. Irony and Solidarity. że gdy czytelnik zda sobie sprawę ze wszystkich cierpień. Jeśli rozpoznamy w sobie obojętność Kinbote’a. że przed trzydziestką i krótko po trzydziestce jego umysł walczył z ciałem. w indeksie pojawia się niejaki „Botkin. pedofila – nasza wnikliwość zostanie nagrodzona. Kinbote. którą ja proponuję. ale i na samego Kinbote’a. 264. wspomina historię chłopca. 280.”. któremu powiedziano. dodaje nowy poziom do hipotezy Rorty’ego. o których w książce w ogóle lub prawie w ogóle nie ma mowy.

92. Kobaltana. 290) Nabokov wyjaśnił. o której w tekście Bladego ognia nie ma mowy. które wykorzystał Kinbote w opowieści o swojej ucieczce – więzienia w twierdzy. że ruiny znajdują się niedaleko Kobaltany. dziś zimna. 229. Dalej Nabokov uściśla. trudno dostępna dziura bez znaczenia. 238. 65 66 Rozdział XIII · Pamięci. proszę pana. 1 września. „Potajnik” – do „Tajnika”. s. s. podupadła. znalazła się w indeksie: „niegdyś modne uzdrowisko górskie nieopodal ruin jakichś starych koszar. „indeks kryje rozmaite gry”: hasło „Klejnoty Korony” odsyła do hasła „Kryjówka”. wciąż słynął z wielu elementów. lecz „chuligaństwu” należy raz na zawsze 436 . w których zamierzano urządzić kurorty. Słowo potajnik jest po prostu starorosyjskim słowem oznaczającym tyle co tajnik. „młodych faunów”: w SO (s. s. 308). s. s. Kobaltana i Nowa Ziemia mają kilka wspólnych cech: to odległe i opuszczone miejsca. s. „Kryjówka” odsyła do „Potajnika”. 236. Może to być wskazówką dla czytelników. Monastyr. 124. Solovki (2004). PP. Nową Ziemią. 9. przemów 1 PP. Roy Robson. The Magic of Artistic Discovery (1999). że Wiera „była całym sercem zwolenniczką praw obywatelskich. 21). Nabokov’s Pale Fire. nawet przekształcony w łagier. w obu znajdowały się jednostki wojskowe i baraki. wciąż jednak pamiętana w rodzinach wojskowych” (BO. Po ucieczce Lolity Humbert szuka wsparcia u katolickiego księdza. niektórych starych baraków”: SO. Russian Academic Freedom. 2 Schiff zauważa. „w ruinach.M U Z A S 64 A 63 zawsze zwyciężał (LOLITA. NYT 1922. Zob. sugerującą związek między fantastyczną Zemblą a jej prawdziwym odpowiednikiem. że właśnie do tego upodobania odnosi się błaganie o pomoc wypowiedziane przez Kinbote’a. s. ukrytych tuneli czy teatru. Brian Boyd. s. 264. W haśle „Tajnik” znajduje się wyjaśnienie „ros.. tajne miejsce” i odsyłacz do hasła „Klejnoty Korony”.

50. s. W odróżnieniu od Vladimira była za karą śmierci. 14 437 . „NYT Magazine” 1971. Buckley Assails Vietnam Protest. Not a Deflowered Nymphet. ale dodał. że ojciec. Robert Lowell Rebuffs Johnson As Protest Over Foreign Policy. 3 czerwca. NYT 1963. U. s. 31 października. Jeffrey Meyers. Zapewnił prezydenta o swoim poparciu dla jego polityki dotyczącej praw obywatelskich. Understanding Vladimir Nabokov. NYT 1964. którego również zaproszono na festiwal. 11 września. Zapewne Zaproszenie na egzekucję. The Tragedy of Lyndon Johnson (1974). s.S. s. cyt. 336. s. oglądając wiadomości. że jest „zawiedziony i nieufny” z powodu ówczesnej polityki zagranicznej USA (zob. VNSL. zamieścił odmowę przyjęcia zaproszenia na pierwszej stronie „New York Timesa”. 486.. A Red Autumn Leaf Is a Red Autumn Leaf. 378. 1. Alan Levy. powiedział: „A co. „oficjalne przeprosiny do rządu w Ghanie”: Hedrick Smith. dz. 529. Apologizes to Ghana. „niemal zdrajcami”: Eric Goldman. „komunistami przenikającymi do amerykańskiego systemu szkolnictwa”: Schiff. 278–279. 336). zob. A Biography (2003). „murzyńskiej rewolty”: News Notes. 1). cyt. AFLP. dz. Dabney. s. E7.8 9 10 11 A M U 12 13 S 5 6 7 A 4 Z 3 położyć kres” (s. 35. „rozwścieczył Johnsona”: poeta Robert Lowell. 22). „obecność w Wietnamie to dla Stanów Zjednoczonych hańba”: Dabney. nagranie z 22/23 listopada 1963. 453– –454. Edmund Wilson. jeśli wymaglowali biednego chłopaka bez potrzeby?” (BBRY. 22 października. BBRY. Dmitri Nabokov wspominał. s. s. Edmund Wilson. s. CBS News. 417. s. Classroom and Campus. BBAY. NYT 1965. 404. s. Oswald Midnight Press Conference. s. 33.. NYT 1965. s. „nie pomogliby małej Anne Frank”: obelgi Buckleya przytacza Edward Burks. 19 kwietnia. A Life in Literature (2005). Lewis Dabney. s. s.

s. s. F1. z listu niemieckiego wydawcy Lediga Rowohlta do Wiery Nabokov. 20 Edmund Wilson. Tego typu punktów wspólnych jest w Bladym ogniu więcej – choćby Proust. Edmund Wilson: American Critic. s. „Już całkiem o mnie zapomniałeś”: NWL.M U Z A S A 15 „poczuł się rozżalony”: Dabney. Zob. BBAY. Wilson wspomniał o tym wspólnemu przyjacielowi Romanowi Grynbergowi. Kinbote w Bladym ogniu twierdzi. że z początku nie wierzył. cyt. s. która w obliczu cierpień 438 . 366. dz. s. 149. lecz później zrozumiał. 330. 18 „jego głowy to nie dotyczy”: NWL. Matthew Roth doszukał się związku pomiędzy wierszem a korespondencją Wilsona z Nabokovem. 401. BBAY. s. 233–245. 4 września. że Nabokov wynajmował dom Frosta podczas pobytu w Cambridge w 1952 roku. „trzeciorzędnego”: Meyers. do którego Wilson zachęcił amerykańskich czytelników swoją przełomową pracą o modernizmie. s. 16 BBAY. s. 222. dz.. „Times Literary Supplement” 2005. s. 21 BO. cyt. 42. 480. za Colm Tóibín. „darzył Shade’a sympatią”: SO. „biedzi się nad trudnymi słowami”: BO. Rorty. 41. że był w błędzie. dz. s. Z kolei Boyd zwraca uwagę. 496. „bez przerwy cytującego Housmana”: BO. s. s. Night Thoughts (1961). Axel’s Castle. też Socher. s. 464. 17 Schiff. NYT 2005. Tytułowe serce odnosi się do rosyjskiej babci. 43. „obrzydliwego starego kanciarza” i „jednego z najbardziej niepowstrzymanych samochwalców”: określenia pochodzą z listu Wilsona do Lionela Trillinga. 119. s. 1 lipca. pokazał też ślady tego tekstu w języku Bladego ognia. 360.. Wilsona i Housmana zob.. 22. s. 19 „w cieniu Roberta Frosta”: BO. Więcej na temat Nabokova. 188. 22 Białe serce jest sentymentalną opowieścią o okrucieństwach pierwszej wojny światowej i rewolucji w Rosji. by arcydzieło Prousta miało jakiekolwiek zakorzenienie w czasie i przestrzeni czy związki z prawdziwymi ludźmi. przypis 10. cyt. Shades of Frost. s. W książce Wilsona The Triple Thinkers znalazł się esej o Housmanie. cyt. A Hidden Source for Nabokov’s Pale Fire.

czasopisma. Tę wcześniejszą opinię Wilson sformułował w listopadzie 1940 roku w liście do Christiana Gaussa. listy do redakcji. s. którego lubił np. Vladimir Nabokov.S. Letters. 458. s. rubryka z listami do redakcji. to stanowi ono dowód. cyt. On Translating Pushkin Pounding the Clavichord. 26 sierpnia. Choć trudno się spodziewać. 15 lipca. NYRB 1965. Letters. maj. 91. NYRB 1964. by Nabokov zachwycił się warsztatem literackim opowiadania Remizowa. 424.25 26 27 A S M U 28 29 30 A 24 Z 23 ofiarowuje ludziom swoją pobożność i siłę. s.. „Encounter” 1966. artykuł zamieszczony w internecie 13 czerwca 2008. „Cycnos”. Również odpowiedź Wilsona znalazła się w NYRB 1965. VNSL. t. James Joyce. Vladimir Nabokov. Eliocie. SO. 259–260. 31 32 33 34 35 36 439 . s. dz. Dabney. 30 kwietnia. Autorem jest Aleksiej Remizow. cyt. s.. NYRB 1965. The Strange Case of Nabokov and Wilson. że eklogi »przereklamowanego Wergiliusza« są »czerstwymi imitacjami sielanek Teokryta«. s. W innym miejscu pada fraza: „o czym ów autor raz pisał w liście do mnie”. a Nabokov nie znosił. Angielski przekład opowiadania ukazał się w 1921 roku na łamach „The Dial”. pokazuje. 406. 511. Wilson pisze tak: „jego opinia. swojego opiekuna naukowego w Princeton. 10 nr 1. 264. s. The Strange Case of Pushkin and Nabokov. że symbolika „białego serca” była rozpowszechniona. maj. s. 496. „Encounter” 1966. 477. w którym Edmund Wilson zamieścił swój pamiętny esej o T.. Meyers. BBAY. Gennady Barabtarlo. Ibid.. dz. Vladimir Nabokov. Vladimir Nabokov. Nabokov in the Wilson Archive. co można przetłumaczyć jako „szlachetna biel”). s. w numerze z 26 sierpnia. Ibid. podobnie zresztą jak wspomniana dalej w wierszu o lodówce szarotka (edelweiss. że z pewnością nie miał styczności z utworami tych poetów w oryginale”.

Scammell. 16 maja. które zostało przetłumaczone na angielski i jest kanoniczną wersją książki. A 37 38 39 40 48 M 49 440 . s. Electronic Prying Grows. Jerzy Pomianowski.44 45 46 U Z 47 A 43 S 41 42 Ibid. Można go znaleźć w niektórych edycjach rosyjskojęzycznych i w wydaniach dzieł zebranych Sołżenicyna. Khrushchev. s. 343. Thomas Braden. dwa tygodnie przed rozwiązaniem Kongresu Wolności Kulturalnej. listy do redakcji. „spotkania z nim u siebie na daczy”: William Taubman. s. Michael Scammell. The Man and His Era (2004). listy do redakcji. s. że poparł”: Solzhenitsyn. s. t. s. Influence. 46. 1999. „The Saturday Evening Post” 1967. listy do redakcji. s. które otrzymywał. NYRB 2011. aż do kwietnia 1967 roku. The Cultural Cold War. „Nikołaj Nabokow […] wysłał list”: Group Denies C.A. 524. Aleksander Sołżenicyn. 10 maja. Ibid. „kolaborował z amerykańskim wywiadem”: Josselson sam opisał swoją historię i instrukcje. I’m Glad the CIA Is „Immoral”. 20 maja. 35. Archipelag GUŁag. 42). cyt. w szkicu wspomnień (Frances Stonor Saunders. „żałował. The Oak and the Calf. NYT 1966. s. II. „redakcja czasopisma «Encounter» zawsze miała”: Freedom of Encounter Magazine.. s. 38. że w odtajnionych fragmentach bardzo grubej teczki Nikołaja Nabokowa z archiwum FBI brak jakichkolwiek dokumentów od roku 1948. zaadaptowany na podstawie przytoczenia w książce Vladimira Abarinowa The Murderers of Katyn (1993). t. Solzhenitsyn. kiedy to jakoby przestał pracować dla rządu. 9 maja. dz. 10–14. s. s. NYT 1966. CIA Is Spying from 100 Miles Up. przeł. 27 kwietnia. Cytat z rosyjskiego wydania Archipelagu GUŁag (Sowieckij pisatiel 1989. NYT 1966. 83–84. II. „redaktor naczelny otrzymał list”: Record of Congress for Cultural Freedom. The Oak and the Calf. Poznań 2008.I. The CIA and the World of Arts and Letters. Speaking Out. 28 kwietnia. Rzecz osobliwa. Circles of Hell. 86. s. s. s. 1.. Ten fragment został usunięty z wydania paryskiego. 44. 68). 486. 527. NYT 1966.

231. s. „Modern Philology” 1994. Galya Diment. dz. A Review Article. 336. Istnieje odmiana róży „Nova Zembla” – wytrzymały szczep. 58 PP. cyt. wyhodowany ponad sto lat temu. „należał do partii kadetów”: Priscilla Meyer. List od Wiery do Laurena Leightona.gov/news-information/featured-story-archive/ 2007-featured-storyarchive/a-look-back.html. jak wymieniali korespondencję z Wierą Nabokov. 59 Ibid. s. 51 Pracowali nad edycją zabytku literatury rosyjskiej.. (Lauren Leighton. s. 60 Ibid. 53 A Look Back…. Oprócz Nabokova i Jakobsona w zespole był Marc Szeftel. że pod koniec przedmowy czytamy: „przez okienko na ten indeks pnie się róża” (PP. dodatkowe informacje na temat tego. 55 VNSL. s. 61 DAR. 438–439.. 40. dość powszechny w ogrodach. dz.. 222. 431.. którzy lubią wchodzić do króliczych nor interpretacji utworów Nabokova. s. „aż tam go poniosło!”: PP. s. s. Słowa o wyprawie Igora. Pniniad (1997). „Jakobson storpedował kandydaturę Nabokova”: Diment. nr 91.ucsb. s. 402. artykuł na stronie internetowej CIA: https:// www.M U Z A S A 50 „wypowiedź byłego pracownika wywiadu”: Stonor Saunders. s. 431–432. cyt.950y).54cd537.. 54 VNSL. dz. „wszyscy są tacy sami”: Stonor Saunders. 401. Pisarzem tym był Michaił Mejłach. 441 .cia. s. dz. 40. Nabokov’s Critics. warto nadmienić. s. s. aresztowano go w roku 1983 za posiadanie egzemplarza Pamięci. 52 „wycieczek do państw totalitarnych”: VNSL.. 216. s.3.edu/ lsv-cgi-bin/ wa?A2=nabokv-l. 231. cyt. 46. 13). 57 „przedmowę i skorowidz”: z myślą o tych czytelnikach. przemów. 56 Slawista Lauren Leighton przesłał na NABOKV-L. „bolszewickim agentem”: Diment. wpis z 14 lipca 1995: https://listserv. internetową listę dyskusyjną poświęconą Nabokovowi. s. 167. Więcej na temat współpracy tej trójki zob. co spotkało młodych leningradzkich pisarzy po tym. cyt.

żeby nikt nie dowiedział się o eksperymencie. s. Zob. 65 Le céremonial est toujours le même….de/index. 342). 69 Podczas pobytu Siergieja w obozie największą grupę etniczną stanowili tam Rosjanie. został osądzony i trafił na resztę życia do więzienia. [w:] Neuengamme. 456. s. s. co może odnosić się też do losu Siergieja. strona internetowa Neuengamme: http://www. 185. Speak. choć było też wiele osób innego pochodzenia. kz-gedenkstaette-neuengamme. Norwegowie.ushmm. Francuzi. 442 . „zarażono gruźlicą”: dwadzieściorgu żydowskim dzieciom wybranym przez doktora Heissmeyera wpompowano do płuc prątki gruźlicy przez gumową rurkę wsadzaną przez nos. http://www. org/wlc/en/article. Gdy wojska alianckie zbliżały się do obozu. który go przeprowadzał. s. po dwudziestu latach. 142. Nabokov (2010). 66 „dotyczyły głównie doświadczalnego leczenia tyfusu”: informacja ze strony internetowej USHMM. 214. Inne licznie reprezentowane narodowości to kolejno Polacy. 70 Reimer Möller w rozmowie z autorką. s. 64 Archiwa obozu Neuengamme. Humbert przede wszystkim przypomina o historii powszechnej.php?id=990. 71 Ibid. 63 Paralele Bladego ognia ze szczegółami biografii Siergieja pozwalają dostrzec tragiczną nutę w kilkukrotnym pojawieniu się w Lolicie słowa „Hamburg” (jako przekręcone nazwisko Humberta – zob.php?ModuleId=10005539. listopad 2011. znieczulono zastrzykami z morfiny i powieszono. Na temat Siergieja w Bladym ogniu zob. dzieci wyprowadzono poza teren. po wojnie podjął praktykę w Niemczech Wschodnich (gdzie dramatycznie brakowało specjalistów). Neuengamme Concentration Camp.M U Z A S A 62 BBAY. Camp de Concentration Nazi. listopad 2011. 40–41. 197–198. Zwłoki zostały zutylizowane. 67 Neuengamme. Death. lecz być może przy okazji służy Nabokovowi do bardziej prywatnego zadania. gdy popadł w konflikt z lokalnym aparatczykiem. Michael Maar. Lekarz. 68 Reimer Möller w rozmowie z autorką. Camp de Concentration Nazi (2010).

s. „The Nation” 2001. Reimer Möller w rozmowie z autorką. że właściwa data to 10 stycznia. 347. New Light on Nabokov’s Russian Years („Cycnos”. Polegała ona na tym. „ukazał się Vladimirowi ojciec”: dziennik Vladimira Nabokova. 17 maja. s. s. Ibid. The Jewish Cossack. A 72 73 74 75 M U Z A Rozdział XIV · Czekając na Sołżenicyna 1 „w przenośnym Pałacu Zimowym”: określenie odnoszące się do Nabokova. 2 „Od zawsze miewał koszmary”: PP. Berg Collection. „są wspaniałymi baśniami”: LL. 108–109. Solovki (2004). ale Reimer Möller. s. s. 499. s. „dwie gilotyny”: Schiff. 104. listopad 2011. „ucieka się z więzienia”: ZNE. s. Berg Collection. 443 . „wierzysz w istnienie Terry?”: ADA. 10. 5 ADA. zaczerpnięte z tekstu Johna Leonarda o Izaaku Bablu. między innymi na Sołowkach. Reimer Möller w rozmowie z autorką. że więźniów zostawiano nagich i związanych na pastwę tych insektów. s. Roy Robson. s. Ibid. 2. 1973. 15. „wszystko jest jak dawniej”: BBAY. 355. 696. 136) – komar w „okrytym tajemnicą siedlisku” przywodzi na myśl jedną z najsłynniejszych tortur stosowanych w łagrach. 1967. s. 106. 318. s. który zawiaduje archiwum obozu. 233. „Salon” 2001. nr 1). 3 „opite krwią komary”: motyw komarów pojawia się w powieści w różnych miejscach (ta akurat wzmianka na s. 4 „być może istnieje tylko w marzeniach”: ADA. 238. 26. t. listopad. The Gay Nabokov. listopad 2011. o której amerykańskie i europejskie gazety pisały już w roku 1925.S 76 77 78 79 Lev Grossman. s. s. Informacje z książki zmarłych i z dokumentów szpitalnych podają różne daty śmierci Siergieja – 9 lub 10 stycznia. „Śnił o Siergieju”: dziennik Vladimira Nabokova. PP. ustalił. Brian Boyd. „odsiadywanie pierwszego wyroku”: ADA. „groteskowy gwałt”: ADA.

W roku 1971 ich historie choroby zostały przemycone na Zachód. jesień. s. „New Scientist” 1977. że gdy tłumaczył Lolitę na rosyjski. BBAY. 569. lecz dopiero po paru latach w tej sprawie zabrało głos Światowe Towarzystwo Psychiatrii. Art and Literary People Urged to Look Inward. Daniel był sądzony w pokazowym procesie. 216. s. s. s. s. Jesienina-Wołpina ponownie zamknięto w zakładzie. których przymusowo leczono w szpitalach psychiatrycznych. 28 października. s. 8 września. 582. 526. Phantom in Jerusalem. 13 marca. 6. NYT 1964. kiedy matematyk Aleksandr Jesienin-Wołpin trafił do szpitala psychiatrycznego. Soviet Said to Jail Writer Suspected of Criticism Abroad. s. „na znak protestu przeciwko stanowisku tego państwa wobec wojny sześciodniowej”: BBAY. „o grupie radzieckich matematyków”: nie był to zresztą pierwszy raz. „stara się nie mówić o Wietnamie”: AFLP. 44. s. Wraz z dodaniem po- A U 8 9 10 Z 7 S A 6 M 11 12 13 14 444 . NYT 1968. „namawiając starych przyjaciół do przyjazdu”: Schiff. „The Nabokovian” 1996. Yuri Leving. dzięki czemu żydowskie pochodzenie chłopca było ewidentne. 30–44.„do praktyki procesów pokazowych”: w latach sześćdziesiątych było głośno o Juliju Danielu i Aleksandrze Jesieninie-Wołpinie. 19 października. Gavriel Shapiro w książce Lolita Class List pisze. które potępiło sowieckie praktyki. Foreign Affairs. Informacje na temat jego hospitalizacji. „będzie miał okazję zobaczyć tamtejsze motyle”: rozważania na temat niedoszłej podróży do Izraela. zob. BBAY.L. NYT 1969. 1. Nabokov poprosił o zamianę nazwiska Irving Flashman na Moisei Fleishman. Schiff. 330. 22 maja. „on też został poddany przymusowej hospitalizacji”: C. Lacey Fosburg. „skazany na pobyt w szpitalu dla chorych umysłowo”: Theodore Shabad. Soviets Finally Condemned for Psychiatric Malpractice. s. s. s. Action on Dissident Protested in Soviet. NYT 1965. 571. 52. s. Sulzberger. zob. 343.

20. „międzynarodowy skandal”: U. lecz ostatecznie wyjechał bez pieniędzy. po tym jak w kwietniu został uniewinniony. 16. bo miał nadzieję odzyskać trzy tysiące dolarów kaucji wpłaconej przez jego rodziców. Julij Daniel i Andriej Siniawski. 3 marca. W książce Vladimir Nabokov. Podobnie jak później Appel. Ibid. ANL. s. liii. Właściwie czekał nawet dłużej. Kwota pomniejszona o koszty sądowe została zwrócona rodzinie Fielda. BBAY. s. s. Ibid. 20 21 22 23 24 445 . Understanding Vladimir Nabokov. 201. Student after Prison Sentencing. s. nr 3. 16 lutego. NYT 1966. s. Nabokov twierdził. 3.. s. s. „Cahiers du Monde Russe” 1996. że Adamowicz „Miał w życiu tylko dwie prawdziwe pasje: rosyjską poezję i francuskich marynarzy” (KŻ. Field pokazuje bezpośredni związek pomiędzy sztuką Agasfier wykorzystującą motyw Żyda wiecznego tułacza a późniejszym wcieleniem tego motywu w Lolicie (s. AFLP. A Red Autumn Leaf Is a Red Autumn Leaf.M U Z 17 18 19 A 16 S A 15 czątku słowa „żydek” w innym miejscu powieści stanowi to dowód. 1 lutego. s. „NYT Magazine” 1971. 135. 483. 677).S. które można znaleźć w jego dziełach z lat dwudziestych. 419. że Nabokov kilkukrotnie korzystał z szansy wyeksponowania tematu antysemityzmu.S. t. NYT 1964. His Life in Art Andrew Field zauważył też. NYT 1964. 79). Student Held by Poland On Issue of Border Transit. gdy książka miała trafić do nowej publiczności. że książki z dojrzałego okresu Nabokova wyrosły z nasion. s. „kolejnych dwóch tygodniach”: Poland Allowing Field To Go. 317–335. s. s. „stanął przed sądem”: Poles Free U. 31 października. AFLP. lipiec–wrzesień. s. Not a Deflowered Nymphet”. 5. XXXVII. 208. 8. Prime Exhibits. których utwory były popularne na Zachodzie. 30. „dziesięć dni w więzieniu”: Andrew Field. 18 września.. s. s.. NYT 1964. Ibid. Alan Levy.

cyt. 25. 39 Wilson uznał. 233. s.. Upstate. 26 „mógł być nieślubnym synem cara Aleksandra II”: AFLP. s.. 558. s. 34 „nie pogorszy jeszcze bardziej ich relacji”: NWL. s. za Jeffrey Meyers. Solzhenitsyn. Edmund Wilson. 35 Edmund Wilson. że jego znajomi chorują”: list napisany kilka dni później do Helen Muchnic. 13. że Cyncynat w Zaproszeniu na egzekucję nie zostaje stracony. dz. „byłego przyjaciela”: SO. 373. 373. A Biography (2003). 30. s. 32 AFLP. s. 510. 46 Ibid. s.M U Z A S A 25 AFLP. s. 80. „zawsze się cieszy na myśl. s. s. 619–620. 162. list do Edmunda Wilsona od Katharine White. s. s. Records and Recollections of Northern New York (1971). Edmund Wilson. s. s. The Oak and the Calf. 24. s. 33 NWL. 104. s. Uważał. A Window on Russia (1972). 445. s. Edmund Wilson. 147. s. s. s. 36 „nie czytał jego autobiografii (nieprawda)”: Wilson. 27 PNTA. że „szukają sławy za granicą”. dz. „przedmioty oraz istoty”: PP. 219.. tylko „po prostu wstaje i się oddala”. 104. „NYT Sunday Magazine” 1967. xxiii. cyt. 42 Ibid. 47 Stanley Kunitz. 43 Alexander Solzhenitsyn. s.. s. 557. 38 Dabney. cyt. 28 Ibid. 372. s. 512. 20 sierpnia. 30 PNTA. 37 Lewis Dabney. dz. 22 grudnia 1971.. 103. A Life in Literature. s. 45 Zakrawa na ironię.. „trochę na bakier z datami”: BBAY. 31 WOLR. s. 41 NWL. 29 Ibid. To The Finland Station (2003). że Sołżenicyn wypowiadał się krytycznie o wysyłaniu przez nich swoich utworów na Zachód. cyt. 446 . 2. 44 Ibid. 80. 175. 218–219. s. The Other Country Inside Russia.. 40 Edmund Wilson.

. z perspektywy ofiar? Felman przekonuje. s. Harrison Salisbury. dz.56 57 58 59 A M U 60 61 62 63 S 55 A 53 54 Scammell. Sołżenicyn wielokrotnie kazał jej spalić.. „Amerykanie odmawiający udziału w wojnie wietnamskiej”: Alexander Solzhenitsyn. 740. Ibid. staje się źródłem naszej aktywnej i humanistycznej postawy. Scammell. s. 529. że pozostałe egzemplarze mogą zostać skonfiskowane. cyt. dz. że przede wszystkim oznaczałoby to dawanie świadectwa z wewnątrz 447 . cyt. że mimo wszystko wysiłek. 22 czerwca. 193. „czy noblista rzeczywiście jest chory umysłowo”: Scammell. s. Rok po wydaleniu Sołżenicyna wyemigrował do USA. 675. 531.. 606. s. Aleksander Sołżenicyn. Dwa tygodnie później redakcja „The New York Times Magazine” poprosiła Nabokova o napisanie listu otwartego do Sołżenicyna. którego kryjówkę Woronianska wskazała kagiebistom. Ibid. dz. który przywodzi na myśl dysocjację Kinbote’a: Z 48 49 50 51 52 Co to znaczy być świadkiem Holokaustu? – pyta Felman. 574. 528. s. NYT 1975. NYT 1974. The World as a Prison. Sparafrazowała argumenty Shoshany Felman w sposób. 726. Być świadkiem z wewnątrz.. Najtragiczniejsze jest to – pisze Michael Scammell – że egzemplarz. s. 629. dz. 917. lecz – jak można się było spodziewać – odmówił. 18 lutego. VNSL. 316. VNSL. s... cyt. s. The Big Losers in the Third World War.. BR1. s. Scammell. 25. 816. Solzhenitsyn without Tears. s. NYT 1968. VNSL. 15 września. s. Ibid. 558–559. s. Kelly Oliver badała kwestię niemożności dawania świadectwa widzianych na własne oczy potworności. William Safire. BBRY. Tym znajomym był Aleksandr Gorłow. s. s. Archipelag GUŁag. cyt. by to uczynić.. t. Woronianska nie spełniła polecenia w obawie. 1. Stwierdziła. Ibid. 263. s. s.

której był częścią. Fainberg. które oddzielało człowieka od prawdy o historii. Wywiad w „People” ukazał się 17 marca. s. 359.A pragnienia.. NYT 1975. 906. dz. że telegram odniósłby skutek. s. Carl i Ellendea Profferowie. który został zwolniony. William Burridge’s How Amnesty Is Fulfilling Pope’s Holy Year Appeal. 593–594.. dysydent. Scammell. lecz został nagłośniony poniewczasie. jakim zdarzeniom chcemy dać świadectwo. Beyond Recognition. oznaczałoby to dawanie świadectwa z wewnątrz inności. cyt. 90). zarówno pierwszych wydań. bycie „świadkiem z wewnątrz żywego tragizmu mowy skazanej na to. s. s. cyt. U 65 66 Z 64 A S Oczywiście. W swoim liście Nabokov powołał się na apel Viktora Fainberga. „na prośbę amerykańskich znajomych”: Owi znajomi. jak i wznowień. by nie być wewnątrz. Scammell. Soviet Writer Gets Suspended Sentence. 22 lutego. 2001. M 67 68 69 448 . a psychoanaliza fikcyjnego bohatera może być bezcelową zabawą. A jednak można spojrzeć na pisarstwo Nabokova jako na przykład podobnego rozumienia roli sztuki jako sposobu na ukazanie i zrozumienie czegoś. że wszyscy będą w niej słyszeć tylko hałas” (Witnessing. Dzięki nim ukazało się w USA mnóstwo rosyjskiej i radzieckiej literatury. Możliwe. s. pracował później w Amnesty International i pomógł w uwolnieniu Bukovsky’ego. Zob. Co więcej. nazwali swoje wydawnictwo Ardis – tak samo nazywa się rodzinna posiadłość w Adzie Nabokova. s. 2. że ofiary czują się. jakby należały do jakiegoś tajemnego świata. co jest poza naszą zdolnością pojmowania i wyrażenia wprost – niezależnie od tego. Sołżenicyn. s. Oznaczałoby to dawanie świadectwa ze środka całkowitego oszustwa. Archipelag GUŁag. GUŁag to nie Holokaust. 7 marca. która sprawia. dz. 1. 243. 540. kiedy Maramzin był już na wolności. Oznaczałoby to także dawanie świadectwa z samego serca tajemnicy. „wysłał telegram”: VNSL. VNSL. t. „Catholic Herald” 1975.

a nawet napisała. s. spotkała się z dużo mniej przychylną reakcją krytyki. 4 lutego oraz Armand Armagnac. 77 Briand Boyd też nie miał łatwego zadania.ru/ Articles/2007Larkov2. Patrz na te arlekiny!. 330. przekonywała. 344. A History of Novaya Zemlya (2011). 663. s. które Nabokov prezentował światu – oraz ich przełożenie na jego dzieła. „opisał swój pobyt w Nowej Ziemi”: angielskojęzyczna wersja wspomnień Stockiego ukazała się w antologii Plain Talk pod redakcją Isaaca Don Levine’a (1976).htm. Fourth Edition (2007). 78 Na przykład: Gold in Arctic. Wierze zdarzało się zaprzeczać rzeczom. Larkov. The Great Terror. s. materiał o Nabokovie w „People” 1975. Romanenko. Następna książka. 72 Ada. która ukazała się jeszcze na fali popularności najbardziej cenionych utworów Nabokova. 111–112 (pierwsze wydanie: 1972). 8. 74 SO. póki Boyd nie napomknął. 564. Nabokov and the Risks of Fiction (1997) Michael Wood dokładnie przeanalizował maski. natknął się na tę mapę i zwrócił moją uwagę na wspomnienia Andrzeja Stockiego po polsku i angielsku. Schiff. że istnieją listy wymieniane między kochankami. została potraktowana miłosiernie. w odcinkach. New Cities in the Arctic. ze strony internetowej stowarzyszenia Memoriał: http://www. 193. które sama mu powiedziała. Gdy Boyd próbował z nią porozmawiać o romansie Nabokova z Iriną Guadanini. F. 17 marca.M U Z A S A 70 W książce The Magician’s Doubts. „w ogóle nieopisanych obozach śmierci”: Robert Conquest.memorial. „Popular Science” 1937. od maja do sierpnia 1947. s. Martin. s. „Daily Herald” [Tyrone w stanie Pensylwania] 1933. maj. 449 . „atlas Routledge’a”: Gilbert. 76 BBAY. A Reassessment (2007). autor Dreaded Island. s. a wcześniej w czasopiśmie pod tym samym tytułem. The Routledge Atlas of Russian History. 73 VNSL. s.krsk. s. The Northernmost Island of The Gulag Archipelago. „Na mapie opracowanej w 1951 roku”: Mike Adler. 75 GOGOL. 71 James Salter. 25–26 (tekst i mapa). 79 S. że taka historia w ogóle się wydarzyła.

I Was a Slave In Russia (1960) i Joseph Scholmer. z którego nie będzie powrotu”. 186. Anne Applebaum.. 82. Ogromna sieć kopalń i skomplikowane urządzenia – na przykład wiertła pneumatyczne. s. 186. Relacji dodaje wiarygodności fakt. mimo wyższych temperatur i cieńszej pokrywy lodowej. które opisuje Stocki – wymagałyby skomplikowanego planowania i dużych operacji logistycznych. 3. 14 lutego. a po tym musiałaby pozostać obszerna dokumentacja.M U Z A S A 80 Tomasz Kizny. s. Możliwe. który twierdził. dz. że pracował jako górnik w Nowej Ziemi. 1947. cyt. s. Jest jeszcze relacja polskiego więźnia GUŁagu Andrzeja Stockiego. GUŁag. że obóz zostanie zlikwidowany i wyślą nas do Nowej Ziemi na Morzu Polarnym – do miejsca. 325–6.. Life and Death inside the Soviet Concentration Camps (2004). cyt. że powstała tuż po zwolnieniu Stockiego z obozu. The Whisperers. Co więcej. s. s. „rokrocznie trafiało”: zob. 85 „są jeszcze opowieści zeków”: „[…] pojawiły się przerażające pogłoski. 81 „wybuchł niewielki bunt”: Figes. dlatego informacje w niej zawarte wydają się bardziej prawdopodobne niż te zebrane kilkadziesiąt lat później. 82 Nawet dziś. których by do tego wykorzystywano jako siłę roboczą (mimo że zachowały się dane o personelu wojskowym. Jakub Urbański. oparte na pogłoskach. Vorkuta. opis Stockiego jest niebywale szczegółowy. Edward Buca. Brak natomiast informacji o więźniach. s. dz. 212. większość planowych rejsów na Sołowki kończy się we wrześniu. a wszystkie dotyczące ich dokumenty zniszczono. inżynierach i górnikach. Bardziej prawdo450 . Warszawa 2005. zanim zdążyli je odnaleźć historycy GUŁagu. Gulag. 84 Russians Said to Get Coal from New Arctic Mines. 83 Applebaum. też. Noble. „nie są znane żadne źródła”: Szyby górnicze powstały w Nowej Ziemi później. by konstruować urządzenia konieczne do testów i drążyć szyby do podziemnych wybuchów). Zob. Vorkuta (1976). 21. przeł. „małą orkiestrę dętą”: Kizny. gdy tworzono tam poligon nuklearny. s. że kopalnie w Nowej Ziemi istniały. którzy trafili na wyspy.

s. w Zembli. / na Grenlandii. „NYT Book Review” 1980. / Spytaj: Gdzie jest Północ? W Tweed w hrabstwie York. / na Orkadach w Szkocji. którego fragment Kinbote cytuje w Bladym ogniu i którego inny fragment zawiera wzmiankę o Zembli: Przywara jest potworem o przerażającym obliczu. Michael Scammell. Hilton Kramer. że Stocki się mylił lub został wprowadzony w błąd i nie był w Nowej Ziemi.edu/lsv-cgi-bin/wa?A2=ind9910&L=nabokv-l&F=&S=&P=1464. Zapomniał dodać. BR1. 662. s. / Jaka jest największa przywara? – nie sposób rzec. którzy żyją poza jej zasięgiem / Nigdy nie wpadają w gniew lub nigdy się do tego nie przyznają / Przed czym szczęśliwsze natury kulą się ze strachu. luty 2012). że włączył je do swojej relacji. / Nawet do tych ten zaborca rości sobie prawo. które nie oddają bogactwa oryginału (Scammell w rozmowie z autorką. trzeba zobaczyć. NABOKV-L. To połączenie ekstremów strachu i geografii pobrzmiewa w poemacie Alexandra Pope’a An Essay on Man.ucsb. że te nadzwyczajne środki okazały się nieskuteczne i że W. twierdzi. / Nawet do tych.D. biograf Sołżenicyna. potem się litujemy. / Bo żeby nienawidzić. że bliźni cierpi na nią w większym stopniu. traktując te opowieści jak własne wspomnienie. Nabokow niebawem wrócił do swojego pierwotnego poglądu. M 89 90 91 451 . / Nikt nie jest jej pozbawiony / Lecz uważa. A Talk with Solzhenitsyn. lista dyskusyjna poświęcona Nabokovowi. / Lecz jeśli widzimy ją zbyt często i znamy jej twarzy zbyt dobrze / Najpierw ją znosimy. potem przyjmujemy. Bóg wie gdzie. Podobno rozmowy na ten temat urwały się. BBAY. gdy mer przegrał w kolejnych wyborach. wpis archiwalny z 2 października 1999: https:// listserv. że krytyczne uwagi dotyczące warsztatu pisarskiego Rosjanina wynikają po części z niedostatków przekładów. albo może – tak jak wielu innych więźniów – tyle słyszał o tym miejscu i tak głęboko zapadło mu ono w świadomość.U 87 88 Z A S A 86 podobne jest. 11 maja.

M U Z A Epilog 1 Stringer-Hye. 3 Świadectwo zgonu Borysa Petkeviča. Laura Is Not Even the Original’s Name. 29 sierpnia 1963. listopad 2011. 578). County Borough w Halifaksie. 93 Reimer Möller w rozmowie z autorką. 9 października. . szefa Grupy ds. Świadectw Ustnych w Instytucie Badań nad Totalitaryzmami w Pradze. München” 1972. s. Signs of Dispute on Moscow’s Solzhenitsyn Street. „Süddeutsche Zeitung. Zob. 4 Prowadzona przez Dieter Zimmera strona internetowa poświęcona rodzinie Nabokovów: http://dezimmer.G. wywiad z Dmitrim Nabokovem. 177. „The Guardian” 2008. Luke Harding. General Registry Office.htm. Pflaum. 12 grudnia.S A 92 Nie wszyscy byli zadowoleni z tej zmiany. s. 94 Dokumenty NKWD i Armii Czerwonej uzyskane dzięki wsparciu Adama Hradilka. Suellen.net/NabokovFamilyWeb/nfw01/nfw01_042. Anglia. Film Director Carl Junghans at 75. 2 H. „The Goalkeeper” (2010). matki chłopca. 96 Fraza z opowiadania Sygnały i symbole objaśniająca światopogląd żydowskiej emigrantki z Rosji. listopad 2011. 95 Vladimir Petkevič w rozmowie z autorką. który postradał zmysły (KŻ.

270. 283. 264 Bloom Leopold 232 Blum Léon 150. 167. 180. 238 Amis Martin 19 Andersen Hans Christian 99 Angell Norman 173 Anna Karenina 229. 173. The” 177. 201–202. 164. 170. 202. 342 Bykownia 291 Byron George Gordon 100 M U Z A S A Adamowicz Gieorgij 151. 204. 131–132. 309. 330 Adams Donald 262 Ahaswerus (zob. 290. 126. 316. 161. 360 „Arts” 272 „Atlantic. 323 Appel Alfred 327 Armia Czerwona 68. 164. 238. 199. 42 Alicja w Krainie Czarów 98 Allen Steve 262 Ałdanow Mark 140. 204 Bieły Andriej 107 Bierbierowa Nina 109 Bishop Morris 248. 161. 42 Aleksander III 27. 236. 166–167. 307 Borys Godunow 86 „Boston Herald” 257 Boyd Brian 224. też Żyd wieczny tułacz) 99. 238. 364 Brecht Bertolt 125 Breżniew Leonid 16 Brundage Avery 133 Bucharin Nikołaj 137 Buckley William 300 Bukowski Władimir 342 Bunin Iwan 11. 308. 292–293. 318 Austen Jane 229. 199. 148. 167. 72–73. 190 Auden Wystan Hugh 360 Auschwitz 171. 325 Churchill Winston 72. 195 Chodasiewicz Władysław 140. 210 453 . 136. 140. 173.Indeks A Berkman Sylvia 258 Berle Milton 262 Berlstein Max 144. 75. 109. 267 Aleksander II 27. 285–287. 93 Bohlen George 214 Bokij Gleb 137 Bond Alice Dixon 257 Borges Jorge Luis 23. 247 B Bachrach Aleksandr 200 Ballets russes 80. 173. 208. 362. 28. 200. 204–205. 89. 116 Balzac Honoré de 20 Barents Willem 192. 290. 185. 236 Chruszczow Nikita 22. 280–283 Beach Sylvia 84 Beauvoir Simone de 337 Beckett Samuel 247 Bejlis Mendel 54 Belloc Hilaire 81 C Chaplin Charlie 163. 158 Błok Aleksander 71.

174. 185. 116. 301. 330 M U Z D Daudet Alphonse 38 Der ewige Jude (film) 162–163. 181. 244. 295. 277. 239. 84–85. 192–209. 276. 228. 302–307.E. 264. 323 Czekolada (Aleksandr Tarasow-Rodionow) Czeliczew Paweł 211. 129. 154. 285. 28. 121–122. 170. 197 454 . 71. 116. 249. 233. 155. 68. 252. 303–304 Ellsberg Daniel 341 „Encounter” 307. 69. 267. 308. 198–199. 347 Doktor Żywago (Borys Pasternak) 262–265. 291. 90–94. 292 Doubleday 245. 364 Fitzgerald Francis Scott 176. 349. 299. 329 „Collier’s” 221 Conquest Robert 350 Conrad Joseph 38 „Cornell Daily Sun” 223 Coughlin ojciec (ksiądz) 149 Covici Pascal 240. 109–111. 312. 173. 245 Cronkite Walter 27 Cummings Edward Estlin 135. 199. 37. 346–349. 184–189. 334. 128. 211 Duranty Walter 11. 89. 140–146. 211. 290.DuBois W. 167. 163 Eisenstein Siergiej 115. 219. 204 Dreyfus Alfred 36 druga wojna światowa 9. 150 Czechow Anton 28. 131. 133 Eliot Thomas Stearns 20. 351. 151. 229 Foley Frank 84 Fondaminski Ilja 109. 362 F Faulkner William 20 Fejgin Anna 139. 305 Frost Robert 303 Frumkin Yakow 169. 353 Evers Medgar 300 A Ciemność w południe (Arthur Koestler) 202 Civil Rights Act (ustawa z 1964 r. 119. 356. 98. 264. 342. 360.B. 145. 132. 279. 118. 147. 300 Co robić? (Nikołaj Czernyszewski) 127 Cocteau Jean 116. 166. 146. 187 Flaubert Gustave 21. 122. 161–174. 253. 137. 116. 270–271. 226 Forster Edward Morgan 307 Franciszek Ferdynand (arcyksiążę) 57 Frank Anne 301 Frankfurter Felix 199 Freud Sigmund 20. którzy umrą 93 S A E Einstein Albert 94. 308. 196 Field Andrew 328–333. 173. 268 Diagilew Siergiej 80. 136. 352 „Esquire” 19 Eugeniusz Oniegin (Aleksander Puszkin) 90. 215 Dickens Charles 38. 229. 54. 291. 204. 215. 226. 150 Dostojewski Fiodor 20. 271. 302. 215 Czernyszewski Nikołaj 127.) 21. 93 Dwunastu. 311–312 Epstein Jason 245. 277 eserowcy 47–48. 135–136. 307 Don Quixote (Nikołaj Nabokow) 360 Donleavy James Patrick 248 Dos Passos John 136. 284 Drancy (obóz koncentracyjny) 184. 127. 277. 361 Dwunastu (Aleksander Błok) 71. 244. 92. 178. 28. 149.

133. 192. 134. 181–183. 312. 362. 300–302. 249. 107. 152. 200. 113. 174. 356. 224 Kamieniew Lew 137 Kanada 58. 144. 355. 190. 185. 364 Josselson Michael 312 Joyce James 84. 181. 252. 183. 150 Gippius Władimir 60 Gippius Zinaida 60. 368 Gorki Maksym 83. 173. 133. 365 U Z A J Jakobson Roman 312–313. 122–123. 197. 330. 266. 150. 132. 227. 173. 137. The (Hilaire Belloc) 81 Johnson Lyndon 21. 246. 162–164. 269. 363 Kanał Białomorski 121–123. 313. 272 Goc Abram 92. 92. 207. 258. 218. 128. 362. 200. 194. 365 Hoover Herbert 83 Hoover John Edgar 181 I I Dwelt with Death (Andrzej Stocki) 350 I Was Slave in Russia (John Noble) 290 Iwinska Olga 264 Izwiestia 293 S G Gabinet doktora Caligari 114 Galbraith John Kenneth 311 Gandhi Mohandas (Mahatma) 84 Gellhorn Peter 174 Genet Jean 247 George Lloyd 72 Gide André 20. 203 Hessen Josif 45. 352. 137 Godfrey Arthur 262 Goebbels Joseph 125. 309–310 Gorlin Michaił 204 Greene Graham 23. 218. 178. 329. 135. 229 Kałasznikow Michaił 80–82. 202. 120. 138. 254–257. 142. 353. 213. 256. 210. 350. 256. 228. 197 Himmler Heinrich 124 Hirschfeld Magnus 125 Hitler Adolf 84. 351. 170 Girodias Maurice 247–248.A 162. 325. 225 Hessen Gieorgij 125. 202. 321. 154. 324. 276 Grynszpan Herschel 155 Guadanini Irina 140. 231. 201. 137. 295. 65. 162. 362 Hofeld Jewgienia 79. 218. 129. 360. 143 GUŁag 10. 309. 251. 360 M H Hamlet 218 Hanfstaengl Ernst 255 Harris James 262 Hearst Patty 25 Hemingway Ernest 20. 60. 206. 159. 348 Gordon John 251. K Kafka Franz 130. 225. 29. 128. 232 Junghans Carl 115–117. 125–126. 274 Hollander John 252 Holokaust 10. 363. 254–255. 194–195. 255 Goethe Johann Wolfgang von 99 Gogol Nikołaj 201. 73. 309 Karpowicz Michaił 175 Karski Jan 199. 356 James Henry 20 Jews. 187. 124–126. 183. 255. 359. 357. 148. 301 Hochschild Adam 223. 202 Katyń 290 455 . 227. 103. 255.

301 Kierenski Aleksandr 66–68. 26. 74. 220–221 Lehmann Willi 84 Lenin Włodzimierz 29. 64. 295–297. 304. 207. 149. 54. 350–353. 360 Korea Północna 216 Korea Południowa 216 Kristol Irving 307 Krylenko Nikołaj 137 Kubrick Stanley 17. Kanada) 254–255. 247 Maramzin Władimir 345 Marat Jean-Paul 101 Marinel Maria 165. 287. 93. 69. 226. 262. 327 Koestler Arthur 202. 362 Leonard John 347 „Libération” 272 Lichaczew Dmitrij 309. dyplomata i historyk) 26. 28. 218. 313. 137. 311. 236. 89. 302. 298. 186. 353 LIFE 19 „Litieraturnaja gazieta” 287 Lolita (film Stanleya Kubricka) 18. 218. 151. 230. 271. 190 Marx (bracia) 114. 289. 307 McCormick Anne O’Hare 154 Mdłości (Jean-Paul Sartre) 232 456 . 264. 271. 289. 127. 170. 239. 336. 336. 149. 91. 219 Kolonia Q (Ontario. 22. 287. 335. 135. 71. 311. 230. 125 Mansfield Park (Jane Austen) 229. 264. 115. 47–49. 196 Marks Karol 85. 288. 148. 94. 324. 313. 290–293. 314 Kongres Wolności Kultury 216. zob. 137 Mann Heinrich 125 Mann Thomas 20. 276 Lowell Robert 307 Ł łagry 16–17. 278 Marx Groucho 262 Massalska Lena. 215. 125. 297. 190. 297. 223. 362 U Z A S Keaton Buster 114 Keats John 230 Kennan George (1845–1924. 349. 55. 349. 59. 242. 340. 77. zob. 122. 214. 304. 168. 112. 226. 276 Kuropatkin Aleksiej 41 M L „L’Aurore” 272 „L’Express” 272 „L’Observateur littéraire” 272 La Bohème (opera) 277 Lattimore Owen 223 Laughlin James 245 Laval Pierre 198 Lawrence David Herbert 20. 345. 142. 422 Kołyma 27. 262. 120–121. 280. M MacLeish Archibald 214 Majski Iwan 290 Malraux André 20 „Manchester Guardian” 55 Mandelsztam Osip 52. 308. 223. 111–113. korespondent wojenny i podróżnik) 55 Kennan George Frost (1904–2005. 216 McCarthy Joseph 21. 271. 222–223 McCarthy Mary 19. też Zembla 278. 310. 185. 186 Kipling Rudyard 38 Kirow Siergiej 136 Kissinger Henry 25 klejnoty korony. 341. 136. 183. 72. 179. 173. 178. 356. 312. 308–310. 150. 80. też Słonim Lena 155. 35–36. 326 Kennedy John Fitzgerald 277. 146. 66. 335.A 79.

79. Kronika rodzinna 19. 31. 116. 323. 63. 108. 335. 27. 322. 48. 249. 321. 314. 166. 46. 345. 343–344. 121. 270. 228. 353. 333 Pnin 243–246. 212. 230. 359 Nabokov Vladimir Dzieła Ada albo Żar. 363 Montreux Palace (hotel) 15. 135. 256. 104. 303–306. 168. 108. 277. 329. 158. 357 Poemat uniwersytecki 107 Prawdziwe życie Sebastiana Knighta 156–159. też Lolita 240 Leśne licho 83 Lolita 10. 269. 15–20. 142. 331. 321. 183–184. 1945) 203 Dwoje 71 Feralna trzynastka 258 Kartoflany Elf 114 Król. 322. zob. 46. 250. 362 Camera obscura 115. 317. 257 Miauton Cécile 46. 130. 325. 286. 262. 141–144. 299. 32–33. 314. 170. 224. 56. 65. 357 Maszeńka 8. 298. 111. 85. 295. 155. 109. 249. 157. zamek 153. 353. 343. jezioro. 201. 277. 145–147. 157. 135 Oryginał Laury 347 Pamięci. 21. 153. 357 Double Talk (zob. 106. 336. 313. 253. 325. 302. 105. 241. 299. 266 Dar 127–130. The 191. 335. 152 My (Eugeniusz Zamiatin) 219 M U N Nabokov Dmitri 129. 247. 210. 19. 240–276. 192. 127. 58. 284. 137 Monroe Marilyn 18 Montgomery Robert 216 Montreux nad Jeziorem Genewskim 15–16. 277–297. 332. 201. 302–303. 21. 89 Minton Walter 256 Mirski Dmitrij Pietrowicz 136. 269. 19. 342 Obłok. 152 Biegun 99 Blady ogień 10. 51. 356. 255. 271–272. 275. 138–139. 300. 357 Scenes from the Life of a Double Monster 275 Z A S A Memoirs of Hecate County. 349. 188. 364 Mussolini Benito 150. 151–152. 176. 224–225. 40. 180 Obrona Łużyna 107. 240. walet 106 Królestwo nad morzem. 278.Conclusive Evidence 233. 316. 316. 254 457 . 111 Nieprawe godło 216–219. 34. 234 Michał. 315 Czarodziej 166. 180. 274 Refrigerator Awakes. 35–36. 168. 87. 118. wielki książę 63 Miednoje 291 Mikołaj I 244 Mikołaj II 12. 356. 323. 32–33. 322. The (Edmund Wilson) 222. przemów 9. 30. też Obrazek rodzajowy. 330. 118. 208. 30. 316. 359. 326. 353 Patrz na te arlekiny! 331. 306. dama. 302. 304 Rozpacz 10. 295. 334. 102 Miller Arthur 23 Milukow Paweł 64. 289. 303. 325. 332. 189. 283. 346 Agasfier 99–101. 303. 295. 314. 235–236. 245–246. 114. 316. 269. 279. 165. 165. 267. 264. 327. 295. 348. 88. 277. 224–225. 270. 361. 327.

175. 311. 103. 122. 201. 176. 262. 36. 128. The” 232. 270. 39–43. 160. 364 „New Yorker. 92. 116. 160–161. 332 Strong Opinions 345 Sygnały i symbole 231. 68–69. 206. 354 Nanuk z Północy (film) 84 „National Review” 312 Neuengamme (obóz koncentracyjny) 156. 249. 314. 197. 155. 197. 103.A 58. 251. 311–312. 458 . 96. 219. 256. 197. 87. 145. 329. 173. 304. 274. 362 Nagroda Nobla 16. 180 ślub 104 śmierć 349 Nabokow Dmitrij Nikołajewicz 41 Nabokow Kiriłł 38. 12. 206. 174. 117. 246. 205–206. 329. 143. 355. 141. 78–80. 325 praca 129. 60–70. 173. 313 poglądy 115. 360 Nabokowa Natalia 145. 329. 316. 78. 203. 177. 126. 294–296. 241–244. 330. 296. 30. 231. The” 10. 109–111. 78. 339. 174–176. 97. 251. 157. 95. 215. 330. 290–291. 195. 35. 289 „New Russia” 79 „New York Herald Tribune” 285. 275 Noble John 290 noc kryształowa 155. 76. 270. 241–242. 126. 170. 201. 79. 48–49. 79. 274. 177. 360 Nabokow Siergiej 38. 211. 158. 169. 335. 317–320. 315 Nabokow Nikołaj 11. 228. 211. 51. 159. 75. 270. 289–291. 70. 121. 217–218. 218 Wielkanoc 95 Zaproszenie na egzekucję 129–130. 144. 85–90. 184 Nosferatu (film) 114 „Nouvelle Revue Française” 272 Nowa Ziemia 94. 316. 313. 42–55. 206. 350–352. 274–276. 274. 30. The” 19. 147. 98. 222–223. 355–356 Krwawa łaźnia w Kiszyniowie 43 Nabokowa Jelena Iwanowna (matka) 35–36. 76. 156. 135. 360. 255. 267 Szczęście 104 Tutaj mówi się po rosyjsku 98 Ultima Thule 190 Wasilij Szyszkow 166–167. 76. 58. 362–363 „New Republic. 70. 96. 315–322. 196 norymberskie ustawy rasowe 21. 211. 177. 187. 298. 325. 257–258. 82. 72. 194. 46. 276 Splendor 8. 336. 321 Nabokov Wiera dzieciństwo 101–102 jej rola w życiu Nabokova 189. 95. 55. 300. 213–216. 274 Nabokowa Olga Władimirowna 38. 116. 138. 303. 157. 280–286. 277. 272. 280. 71. 125. 206. 255. 25. 88. 20. 280. 173. 128. 103. 70. 150. 205–206. 104. 154. 234. 39. 160 Nabokowa Jelena Władimirowna (siostra) 38. 349–356 M U Z A S Śmiech w ciemności 210 Solus rex 168. 138. 235. 261. 310. 49–53. 277. 18. 291. 265. 274–276. 61. 76. 161. 235. 131. 131. 289 „New York Post” 261 „New York Times Book Review. 128. The” 18. 200–202. 23–24. 328. 132. 131. 361–362 Nabokow Władimir Dmitrijewicz 7. 316. 192. 356. 334–335 „New York Times. 260. 96.

99. 308. 81. 44. 230. 357 Pietkiewicz Borys 200. 236. 306–307. 293. 345. The (Edmund Wilson) 303 pierwsza wojna światowa 57–77. 206. 254. 267 Panin Zofia. 357. 77. 210. 291. 362 Petlura Symon 72 Piatakow Gieorgij 91. 56. 134. 255. 202. 184. 155–156. 228. 317. 348 People 345–346 R Rachmaninow Siergiej 165. 181. 315. 90. 199. księżna 175 „Paris soir” 196 Parker Dorothy 258 Partia Socjalistów-Rewolucjonistów. 137 Piatichatki 291 Pickerel Pond. 72–73. 262 próby nuklearne podczas zimnej wojny 283–286 Protokoły mędrców Syjonu 44. 326 459 . 119–120. 73–74. 255 Rosow Samuił 73. 262–264. 219 Oswald Lee Harvey 298. 79. 138. 63. 58. 119. 132–134. 274 Pietkiewicz Rostisław 128. 79. 83. 162–163 Olympia Press 247–252. zob. 201. 274 Piotr Wielki 37 Plath Sylvia 307 Poe Edgar Allan 327 pogromy 42–43. 188. 256 Ophüls Max 194 Oppenheimer Robert 311 Ordyncew (prywatny nauczyciel) 38 Orwell George 130. 59. 193. 102. eserowcy 47. 197.S Z A O Oates Joyce Carol 18. 65. 174. 288. 181. 338 Prescott Orville 257. 19 obozy koncentracyjne 11. 36. 270–271. The” 56 Perutz Max 174 Petersburg (Andriej Bieły) 107 Petkevič Vladimir 356. 91. 292. 253. 300. 75. 309. 175 Raskolnikow 251 Rathenau Walther 84 Riefenstahl Leni 133 Rok 1984 (George Orwell) 219 Roosevelt Franklin Delano 154. 108. 188. 60. 291 „Partisan Review” 249. 203. 334 Putin Władimir 354 A „Nowoje słowo” 160 „Nowyj mir” 287. 124. 89. 337 M U P Palme Olof 25 Pancernik Potiomkin 115 Pani Bovary (Gustave Flaubert) 229. 252 Pasternak Borys 20. 258 „Punch” 38 Puszkin Aleksander 28. 332. 144. 92–93. 60. 111. 206. 293. 67. 184. 235 Pope Alexander 280 Pound Ezra 20 „Prawda” 23. 319. 267 Przemiana (Franz Kafka) 229 Przeminęło z wiatrem (Margaret Mitchell) 17. 153. 299 Otello 251 Owen Wilfred 57 „Oxford and Cambridge Review. 310. 107. 364 „Observer” 342 Ojciec chrzestny (film) 335 olimpiady w 1936 roku 132–133.

28. 149. 270. 237–239. 208–209. 364 Siewiert Swietłana 96. 126. 95. 194–195. 343–344 „Sowriemiennyje zapiski” 109. 249. 199. 218. 362. 263. 353–357. 137. Nabokowa Jelena Władimirowna 360 Sikorski Władysław 290 Sirin Władimir 86. 24. 173. 98. 102. 86. 132. 337 Scammell Michael 362 Schiff Stacy 261. 136–137. 101. 307–311. 292–293. 123. zob. 338 Sołżenicyna Natalia (II żona Aleksandra) 16. 309. 143–144. 161. 93. 326. 133. 101–102 Sołowki 111–113. 63.M U Z A S S Safire William 341 Samotnia (Charles Dickens) 347 Sartre Jean-Paul 20. 151. 185. 131. 349. 101–102 Słonim Lena 101–102. 138 Sikorski Jelena. 216. 121. 201. 254. 180–182. 338–342. 55. 118. 364 Schlesinger Arthur 311 Schweizer Albert 284 Scott Robert 99 Shackleton Ernest 192 Shelley Percy Bysshe 99 Shrayer Maxim 361. 114–116. The” 177 „Sunday Express” 251. 166 Spark Muriel 23 Spartakus (film) 278 Spender Stephen 307 Stalin Józef 28–29. 273. 314. 148–151. 94. 359 Słonim Wiera. 89. 342 Sitwell Edith 116 Słonim Jewsiej 99. 15–18. 287 Szekspir William 28. 296. 186–187. 168. 178. 22–34. 208–209. 291. 273 Szachowskoj Iwan 143 szaraszki 27. 322. 319. 76. 342. 362. 354 Jeden dzień Iwana Denisowicza 22–23. 220. 155. 239. 214. 146–147. też Nabokov Wiera 8. 47. 123. 26–27. 368 „Sunday Times” 251 Szabielski-Bork Piotr 88 Szachowska Zinaida 200. 362 Stein Gertrude 116 Steinbeck John 263 Stendhal 20 Stephens Isabel 270 Stocki Andrzej 350 Stracone zachody miłości 360 Strajk (film) 115 Strauss Roger 245 Streicher Julius 268 Struwe Gleb 270 Styron William 258 „Sun. 23. 360 Szemiakin Michaił 355 A Rothmund Heinrich 154 „Rul” 82. 363 460 . 256. 284–297. 352. 242. 353. 163. 353. 213–214. 140. 242–243. 307–309 Krąg pierwszy 287. 185–186. zob. 225. 226. 232. 355 Sołżenicyn Aleksander 11. 189. 226–227. 112. 172. 30. 126. 144 Słonim Mark 220–221 Słonim Sonia 101–102. 338–339 Oddział chorych na raka 338 Sierpień czternastego 30 Szcz 854 287 Sztuka dla człowieka (przemówienie noblowskie) 24 Zagroda Matriony 307 Sołżenicyna Natalia (I żona Aleksandra) 209. 351. 364 Archipelag GUŁag 16–17. 335–349. 310.

62. 160 Takie jest życie (film) 163 Tarasow-Rodionow Aleksandr 123. 254 Turgieniew Iwan 229 Twardowski Aleksandr 286–288. 104. 189. 186–187. 251.Szkłowski Wiktor 122 Szołochow Michaił 22 Szulgina Lusia 8. 216. 236. 155. 72–73. 197 Thurston Ernest Temple 100 „Time” 19 „Times of London” 55 To the Finland Station (Edmund Wilson) 178. 33. 82. 240. 220. 252. 193. 150. 211–214. 289. The (Edmund Wilson) 303 Triumf woli (film) 133 Trocki Lew 25. 341 Wordsworth William 99 M U Z A S T Taboricki Siergiej 88. 162. 65–66. 264. 259 Tołstoj Aleksiej 107. 312. 79. The (Adam Hochschild) 223 461 . 154–155. 247. 249. 256–257. 138. 137 Tarsis Walerij 325 Thieme Hermann 117. 292. 208. 170. 190. 54. 176–179. 197. 58. 75. 326. 252 Union Pacific (balet) 176 Unquiet Ghost. 301–302. 102. 357. 187 wojna w Wietnamie 21. 70–71. 185. 57. 178. 232. 196 wielka czystka 136–137. 308. 80. 122 Tołstoj Lew 28. 76 Vonnegut Kurt 23 W Wandering Jew. 147–149 Wielki Terror (Robert Conquest) 350 Wilson Edmund 11. 255 Trzecia Rzesza 129. 150. 291–293 U Ulisses (James Joyce) 84. 201–207. 222. 301–307. 61. 185–194. 333–336. 149. 23 Upstate (Edmund Wilson) 334 Ustinov Peter 278 A V „Vanity Fair” 176. 229. 336 Window on Russia. 106 Updike John 19. 322. 135–136. 229–232. 359 Wilson Elena 247. The (sztuka Ernesta Temple’a Thurstona) 100 Watts Richard 219 Wayne John 18 Weill Kurt 360 Wells George 80. 44. 136–137. 60–61. 159–163. 226. 138. 81 Wells Herbert George 38. 249. 300–301. 107. 201. 224–226. 177 vom Rath Ernst 155 von Traubenberg Jurij Rausch 50–51. 133. 244. 93 White Katharine 241–242. A (Edmund Wilson) 335 Wojna i pokój (Lew Tołstoj) 31. 70. 265. 228. 335 Wieczna droga 152 Wieczny Żyd 152. 165. 263. 335 Tołstoj Aleksandra 165. 345 Travels in Two Democracies (Edmund Wilson) 149 „Tribune de Genève” 352 Trilling Lionel 258 Triple Thinkers. 298. The (film) 162 Wandering Jew. 92–93. 193. 148. 29. 232.

162. 283. 286. 316. 311. 287.M U Z A S Z Zamiatin Eugeniusz 219 Zembla 278–280. 313–314. 263. 326. 289. 158. 303–304. 352–355 „World-Telegraph” 221 Woronianska Jelizawieta 24. 337. 340 . 349 Zetkin Clara 114–115 Zieleński Filip 51 zimna wojna 214. 266–268. 233. 361 Związek Pisarzy Radzieckich 22. 326. 301. 289–290. 314. 290. 339 Żyd wieczny tułacz 99–101. 283. 294–297. 152. 135. 327 A Workuta 27.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 Rozdział V Co dalej? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przypisy . . . . . . 206 Rozdział X Lolita . . . . . . . . . . . . . przemów . . . . . . 57 Rozdział IV Wygnanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 M Rozdział XIV Czekając na Sołżenicyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 172 Z Rozdział VIII Ameryka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322 Epilog . . . . . . . . . 359 361 366 367 368 453 . . . . . . . . . Skróty innych źródeł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 Rozdział III Wojna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IX Po wojnie . . . . . . . . . . . 272 Rozdział XIII Pamięci. . . . . . . . . Podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .A Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 Rozdział VII Piekło . 7 Rozdział 1 Czekając na Sołżenicyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 U Rozdział XI Sława . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 S Rozdział 2 Dzieciństwo . . . . . . . 251 Rozdział XII Blady ogień . . . . . . . . . . Skróty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 A Rozdział VI Droga w dół . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

com.muza.. Bydgoszcz Druk i oprawa: . 22 6211775 e-mail: info@muza. ...... 00-590 Warszawa tel.pl Warszawa 2014 Wydanie I Skład i łamanie: Magraf s. Marszałkowska 8.c......com....Z A S A info o papierze M U Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA ul.pl Dział zamówień: 22 6286360 Księgarnia internetowa: www...

used by permission of The Wylie Agency. 1900. został wybrany do pierwszej Dumy. przy ulicy Bolszej Morskiej 47 w Sankt Petersburgu. . Dom. Władimir i Jelena. w którym urodził się Vladimir Nabokov. LCC. used by permission of The Wylie Agency. LCC. Photo courtesy of Andrea Pitzer. Photo © the Estate of Vladimir Nabokov. w roku. Photo © the Estate of Vladimir Nabokov. M U Z A Vladimir Nabokov z ojcem w 1906.D.A S Rodzice Vladimira Nabokova. gdy W. w Wyrze.

1907. sąsiednia strona: na górze po prawej: Vladimir. . kilka miesięcy przed opuszczeniem Rosji. Olga. Braci dzieliła różnica niespełna roku. Nabokow w mundurze. 1917. 1918. LCC. Photo © the Estate of Vladimir Nabokov. Photo courtesy of Vladimir Petkevič. LCC. Kiriłł. LCC.A S A Z U M na górze: Siergiej i Vladimir Nabokowowie w Wyrze.D. Photo © the Estate of Vladimir Nabokov. po lewej: W. Siergiej i Jelena Nabokowowie w Jałcie. Photo © the Estate of Vladimir Nabokov. used by permission of The Wylie Agency. Photo © the Estate of Vladimir Nabokov. na dole po prawej: Kuzyn Nabokova Jurij Rausch von Traubenberg. 1906. used by permission of The Wylie Agency. used by permission of The Wylie Agency. LCC. used by permission of The Wylie Agency. na dole po lewej: Vladimir Nabokov z matką Jeleną i wujem Ruką. dwa lata przed śmiercią.

M A Z U A S .

1896. na dole: Józef Stalin.M U Z A S A na górze: Włodzimierz Lenin. pośrodku: Lew Trocki. 1908. fotografia policyjna. 1895. ok. ok. fotografia policyjna. fotografia policyjna. .

czerwiec 1929. 1924–1925. . Photo courtesy of Tomasz Kizny Gulag collection. Wyspa Wielka Sołowiecka.A S A M U Z Pisarz Maksym Gorki (drugi od prawej) i jego współpracownicy na pokładzie statku „Gleb Bokij” w drodze na Sołowki. Photo courtesy of Tomasz Kizny Gulag collection. Grupa więźniów łagru buduje tor kolei wąskotorowej do cegielni. ok.

. Wiera i Dmitri Nabokovowie. used by permission of The Wylie Agency. LCC. Berlin 1935.A S A Z U M na górze: Vladimir. File/AP Photo. po prawej: Sołżenicyn jako kapitan artylerii podczas drugiej wojny światowej. Photo © the Estate of Vladimir Nabokov. dwa lata po dojściu Hitlera do władzy.

długoletnia służąca i towarzyszka matki Nabokova. Jelena. Z prawej Jewgienia Hofeld. mąż Olgi Nabokowej. tuż przed drugą wojną światową. Photo courtesy of Vladimir Petkevič. Photo courtesy of Vladimir Petkevič. na dole po prawej: Borys Petkevič. Praga 1931. Photo courtesy of Vladimir Petkevič.M U Z A S A po lewej: Matka Nabokova. . na dole po lewej: Siostra Nabokova Olga z synem Rostisławem w Pradze. którego antysemicką działalność podobno wspierali naziści.

Nikołaj Nabokow (pośrodku po prawej). Carl Junghans (na dole po prawej). Sonia Słonim (na dole po lewej). 1934–1941. Vladimir Nabokov (na górze po prawej). .A S A M U Z Fotografie z urzędu imigracyjnego USA i z wiz: Wiera Nabokov (na górze po lewej).

Photo courtesy of Tomasz Kizny Gulag collection. najdalej na południe wysuniętą część archipelagu Nowa Ziemia. Dzisiejsze pozostałości ekspedycji na wyspę Wajgacz. Photo courtesy of Tomasz Kizny Gulag collection. pracownicy najemni i rdzenni mieszkańcy (Samojedzi) podczas ekspedycji na wyspę Wajgacz w latach trzydziestych.A S M U Z A Więźniowie. .

S. na dole: Więźniowie za płotem. .S. Photo courtesy of U. obóz koncentracyjny Neuengamme. 1942. Photo courtesy of Wellesley College Archives. Holocaust Memorial Museum. obóz koncentracyjny Neuengamme. Photo courtesy of U. Holocaust Memorial Museum.A S A Z U M na górze: Esesmani podczas apelu. sąsiednia strona: Vladimir i Wiera Nabokovowie w siedzibie korporacji studentek Wellesley College.

M A Z U A S .

na dole po prawej: Nabokov w Wellesley College. Wellfleet. Vassar College Libraries. .M U Z A S A na górze: Mary McCarthy i Edmund Wilson. 1942. Massachusetts 1942. File/AP Photo. 1946. Photo courtesy of Sylvia Salmi/Special Collections. Photo by Sarah Collie Smith/courtesy of Wellesley College Archives. na dole po lewej: Aleksander Sołżenicyn.

1959. 1959. na dole: Dmitri i Vladimir Nabokovowie. Photo courtesy of Keystone-France via Getty Images. . Photo courtesy of Keystone-France via Getty Images.A S A Z U M na górze: Vladimir i Wiera Nabokovowie w Paryżu.

A S M U Z A na górze: Kiriłł i Vladimir Nabokowowie z siostrą Jeleną. Szwajcaria 1959. used by permission of The Wylie Agency. LCC. LCC. used by permission of The Wylie Agency. . na dole: Vladimir Nabokov z żoną Jeleną i jej siostrą Sonią. Praga 1954. Photo © the Estate of Vladimir Nabokov. Photo courtesy of Vladimir Petkevič. Photo © the Estate of Vladimir Nabokov. po lewej: Siostrzeniec Vladimira Rostisław z żoną Mileną Svobodovą.

Szwajcaria.A S A Z U M na górze: Salon de Musique. 1973. na dole: Edmund Wilson w redakcji „New Yorkera”. pośrodku: Aleksander Sołżenicyn. Photo by Henri Cartier-Bresson/via Magnum Photos. rok przed deportacją z ZSRR. Photo courtesy of AP Photo. . hotel Palace w Montreux. Photo courtesy of Montreux Palace Hotel.

A S A Z U M Nabokov w hotelu Palace w Montreux. Photo courtesy of Walter Mori/Mondadori Portfolio via Getty Images. 1973. .