You are on page 1of 14

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ε.

ΠΑΠΑΠΕΤΡΟΥ

ΠΙΣΤΗ ΚΑΙ ΓΝΩΣΗ

“ΕΠΙΣΗΜΟΙ ΛΟΓΟΙ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ”
ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ ΑΠΟ 1.9.1982 ΕΩΣ 18.5.1983
(ΠΡΥΤΑΝΕΙΑ ΣΠ. ΜΟΥΛΟΠΟΥΛΟΥ)
ΤΟΜΟΣ 27, Σ. 223 -241

ΑΘΗΝΑ

1987

ΠΙΣΤΗ ΚΑΙ ΓΝΩΣΗ *
[“%πίσηµοι Λόγοι Πανεπιστηµίου 4θην6ν,” περιόδου 9π:
1/9/1982 <ως 18/5/1983 (Πρυτανεία Σπ. Μουλοπούλου)
Τόµος 27, σ. 223 - 241]
B σηµερινC γιορτC τ6ν Τρι6ν Dεραρχ6ν Fχει 9ναγνωριστεG 9π: πολλH
χρIνια Jς γιορτC τ6ν Kλληνικ6ν καM χριστιανικ6ν γραµµNτων, Jς γιορτC τOς
KλληνοχριστιανικOς παιδεPας. B γιορτC αQτR, σοφIτατα καθιερωµένη, θUλει
νH VπενθυµPζει τCν 9ξPα τ6ν Yδανικ6ν τοZ γUνους µας.
Ο[ ΤρεGς DερNρχες προσπNθησαν στCν \ποχR τους, καM µNλιστα µ] τρIπο
VποδειγµατικI, νH συνδυNσουν σ] µιH ζωντανC KνIτητα το^ς θησαυρο^ς τOς
9ρχαPας KλληνικOς σκUψης καM τCν 9λRθεια τOς εQαγγελικOς 4ποκάλυψης.
ΜUσα στ:ν πυρOνα τοZ ζητRµατος, πο^ 9ποτελεG αQτC a διαλεκτικC σχUση
KλληνισµοZ καM χριστιανισµοZ, βρPσκεται τ: πρIβληµα, τ: cποGο θUλει νH
\πισηµNνει c τPτλος αQτOς τOς cµιλPας: “πPστη καM γνeση”.
ΣτCν \ποχC τ6ν Τρι6ν Dεραρχ6ν c Kλληνισµ:ς προσφUρει τC θfραθεν
“γνeση”, καM c χριστιανισµ:ς τCν 9λRθεια τοZ ΘεοZ, τCν cποPα c πιστ:ς
οYκειοποιεGται µ] τCν πPστη του.
ΧωρMς τC δυνατIτητα h τCν πρIθεση νH 9ναφερθεG κανεMς οiτε στMς
λεπτοµUρειες 9λλH οiτε κjν στMς βασικ]ς γραµµ]ς µιkς σfγχρονης
γνωσιολογίας, θH 9ναληφθεG \δ6 a προσπNθεια νH \πισηµανθοZν τH κfρια
γνωρPσµατα, πο^ θH µποροZσαν νH χαρακτηρPσουν σRµερα τC σχUση
9νNµεσα στCν πPστη καM τC γνeση.
l περιορισµUνος πNντως χρIνος, πο^ VπNρχει στC διNθεσR µας, \πιτρUπει
νH παρουσιασθεG hic et nunc <να µUρος µIνο 9π: τMς σκUψεις, πο^ εtχαν πNνω
στ: θUµα 9ρχικH καταγραφεG.
Α΄
ΘH µποροfσαµε νH 9ρχPσουµε τCν 9νNλυσR µας µ] τCν παρατRρηση, πvς a
γνeση εtναι a παρουσPα τοZ wντος Jς νοRµατος στ: χ6ρο τοZ Vποκειµένου,
πvς a γνeση εtναι τ: φαPνεσθαι τοZ wντος. Τ: νIηµα, τ: περιεχIµενο τOς
νIησης, εtναι a σχUση τOς νIησης πρ:ς τ: wν.
ΣτC συνUχεια τ6ν σκUψεeν µας θH xταν σκIπιµο νH στηριχθοZµε στC
διNκριση 9νNµεσα στ: εtναι καM στ: wν, µιH διNκριση, τCν cποPα Yδιαίτερα
\πισηµαίνει <νας νεIτερος στοχαστRς, c Martin Heidegger, µ] τ:ν •ρο
“€ντολογικC διαφορN”. Μ] αQτC τC διNκριση 9νNµεσα στ: εtναι καM στ: •ν
θUλει c φιλIσοφος νH κατανοRσει, 9νNµεσα στH ‚λλα, 9π: τC µιH µεριH τ:
θNνατο µιkς cρισµUνης µεταφυσικOς προσπNθειας, καM ταυτόχρονα νH
VποδεPξει •τι a µεταφυσικR, Jς προσπNθεια τοZ 9νθρώπου νH κατανοRσει
“τCν 9λRθεια τοZ wντος \ν •λ„”, δ]ν πUθανε, 9λλH ζεG.
4ντPστοιχη πρ:ς αQτC τC βασικC διNκριση 9νNµεσα στ: εtναι καM στ: wν, a
cποPα \πισηµαPνεται µ] τ:ν •ρο “€ντολογικC διαφορN”, θH µποροZσε νH εtναι
καM a ‚λλη βασικC διNκριση 9νNµεσα στ: λIγο καM τC γνeση. ΛIγος θH εtναι
τIτε a παρουσPα τοZ εtναι στC συνεPδηση, καM γνeση a παρουσPα τοZ wντος
σ’ αQτRν.
__________________________
* lµιλία a cποία \κφωνήθηκε τCν 30η ‰ανουαρίου 1983, στCν ΑŠθουσα Τελετ6ν
τοZ Πανεπιστηµίου 4θην6ν, στCν \πίσηµη τελετC γιH τCν KορτC τ6ν Τρι6ν
Dεραρχ6ν καM ΟYκουµενικ6ν διδασκάλων.

2

***
%κεGνο πο^ χαρακτηρPζει 9ποφασιστικH τC γνeση εtναι a µUθοδος. B
[στορPα τOς µεθIδου, µ] τCν cποPα πραγµατοποιεGται a γνeση, εtναι σ]
Fσχατη 9νNλυση a [στορPα τOς 9λRθειας, τCν cποPα περιUχει a γνeση, εtναι
δηλαδC a [στορPα τOς 9νθρeπινης αQτοσυνειδησPας.
ΘH µποροfσαµε Šσως, καM γενικIτερα καM 9ναφορικH πρ:ς τ: θUµα µας, νH
διακρPνουµε στCν [στορPα τοZ πνεfµατος 9ρκετH καθαρH τρεGς φNσεις: Τ:
µZθο, τC δογµατιστικC µεταφυσικC καM τ:ν κριτικ: λIγο.
l µZθος χαρακτηρPζει τCν παιδικC \ποχC τOς 9νθρωπIτητας, καM a
δογµατιστικC µεταφυσικC 9ντιστοιχεG κατH κNποιο τρIπο στCν
αQτοσυνειδησία τOς \φηβικOς aλικPας της. ΣτCν \νηλικPωσR της πNλι a
9νθρωπότητα σκUφτεται περισσIτερο κριτικN. Ο[ φNσεις αQτ]ς
χαρακτηρPζουν καM τCν αQτοσυνειδησPα τOς 9νθρωπIτητας γενικH καM τCν
9νNπτυξη τοZ πνεfµατος στC ζωC κNθε συγκεκριµUνου 9νθρeπου εYδικIτερα.
Στ: σηµεGο αQτ: θH xταν Šσως 9ναγκαGες δfο σfντοµες παρατηρRσεις:
α) Τ: σχOµα αQτI, •πως χρησιµοποιεGται \δ6, δ] συµπPπτει µ] τC γνωστC
θεωρPα τοZ ΑQγοfστου Comte γιH τH τρPα στάδια \ξUλιξης τOς 9νθρωπότητας,
οiτε σηµαPνει τCν 9ποδοχC •λων τ6ν σχετικ6ν 9ντιλRψεων τοZ σπουδαPου
αQτοZ κοινωνιολIγου.
β) l µZθος, a δογµατιστικC µεταφυσικC καM c κριτικ:ς λIγος νοοZνται \δ6
Jς φNσεις \ξUλιξης τOς 9νθρeπινης αQτοσυνειδησPας. ΑQτC a διάκριση εtναι
καταρχCν ‚σχετη µ] τ: χριστιανισµ: καM τCν [στορPα του. Μ] τC διNκριση
αQτC µιλkµε γιH τC φαινοµενολογPα τοZ πνεfµατος τοZ 9νθρώπου καM wχι γιH
τCν οQσPα τοZ χριστιανισµοZ. l χριστιανισµIς, πο^ τCν οQσPα του 9ποτελεG
a 4ποκNλυψη τοZ ΘεοZ, δ]ν VπIκειται καθIλου σ] µιH cρισµUνη φNση τOς
[στορPας τοZ πνεfµατος τοZ 9νθρώπου, καM µNλιστα •ταν a φNση αQτC εtναι
γιH τ: Šδιο τ: πνεZµα τοZ 9νθρeπου ξεπερασµUνη h Fστω σχετικR.
***
B σχετικH πι: βUβαιη γνeση εtναι a \πιστηµονικR. ΚαM αQτI, γιατM a
µUθοδIς της εtναι a πι: βUβαιη. ΣτCν \πιστRµη Fχουµε τCν \φαρµογC τοZ
διυποκειµενικοZ, “τοZ κοινοZ” κατH τ:ν BρNκλειτο “λIγου”, πο^ γιH τ:ν Šδιο
φιλIσοφο εtναι, •πως µkς παραδPδεται1, γιH τοZτο καM “θεGος”.
Γνeση εtναι a δηµιουργPα (καM a λειτουργPα) τ6ν εYκIνων τ6ν wντων µέσα
στ: VποκεPµενο. B 9λRθεια γPνεται µUσα στ: VποκεPµενο µ] τC δηµιουργία
αQτ6ν τ6ν εYκIνων, •ταν a σχUση 9νNµεσα στCν εYκIνα, τ: νόηµα, καM τ: •ν
εtναι a δUουσα. ∆Uουσα εtναι a σχUση αQτR, •ταν 9ποτελεG τC λειτουργPα τοZ
διυποκειµενικοZ λIγου. B λειτουργPα τοZ διυποκειµενικοZ λIγου 9ποτελεG
µUσα στ: VποκεPµενο τCν 9λRθειN του.
***
4π: τCν ‚λλη µεριH a πPστη εtναι µιH Fννοια 9ρχαPα καM Fχει 9νNλογα µ]
τMς χρRσεις της διαφορετικ: νIηµα. B χριστιανικC πNλι πPστη Fχει <να
νοηµατικ: περιεχόµενο κατεξοχCν δικI της, πο^ δ] συµπPπτει µ] τMς Fννοιες
πο^ παPρνει a λUξη πPστη σ] διNφορες ‚λλες χρRσεις της. Ποιό εtναι τ:
9ληθιν: νόηµα τOς χριστιανικOς πPστης, αQτ: εtναι κNθε φορH τ: ζητοfµενο
γιH τ: στοχασµ: \κεGνο, πο^ θέλει νH βρίσκεται στCν Vπηρεσία τOς
θεολογίας.
__________________________
1. Diels – Kranz, I, 148, 10 κ. Kξ.

3

4ναζητeντας τ: σωστ: νIηµα τοZ •ρου “χριστιανικC πPστη” µUσα 9π: τ:
πρGσµα τOς \ποχOς µας, παρατηροZµε πvς a Fννοια τOς πPστης Fχει
\πιβαρυνθεG µ] τH γνωρPσµατα πο^ εtχε a Fννοια αQτC στCν \ποχC τοZ µfθου
9ρχικH καM στCν \ποχC τOς δογµατιστικOς µεταφυσικOς στC συνέχεια. •νας
•ρος, πο^ \κφρNζει µιH Fννοια µ] τIσο Fντονα Vπαρξιακ: χαρακτRρα, δ]ν
9ποβNλλει εiκολα τH \ποχιακH \κεGνα στοιχεGα πο^ xταν κNποτε τ:
περιεχIµενI του.
B πPστη, •πως τCν 9ντιλαµβNνεται c µZθος, εtναι µιH βασικC λειτουργία
τοZ Šδιου τοZ µfθου. –που Yσχfει c µZθος, a Yσχύς του εtναι αQτονόητη. Στ:
χ6ρο κυριαρχPας τοZ µfθου, πPστη εtναι a αQτονIητη Yσχ^ς τοZ µfθου, a
αQτονIητη 9ποδοχR του \κ µUρους τ6ν φορUων του (καM λειτουργ6ν του).
l µZθος δ]ν 9ποτελεG µιH —πλC €ντικC σχUση τοZ VποκειµUνου πρ:ς τ: wν,
δ]ν βλUπει δηλαδC τ: •ν Jς wν, 9λλH πολ^ περισσIτερο 9ποτελεG τCν
πρωτIγονη µορφC µιkς €ντολογικOς KρµηνεPας τοZ κIσµου, προσπαθεG
δηλαδC µUσα 9π: τH wντα νH 9ναχθεG στCν οQσPα τ6ν wντων, στ: εtναι τ6ν
wντων. l µZθος 9ποτελεG τCν πρeτη προσπNθεια €ντολογPας, καM a πίστη, a
cποPα στC φNση αQτC τOς αQτοσυνειδησPας τοZ 9νθρeπου ταυτίζεται
περPπου µ] τCν γνeση, 9ποτελεG τCν πρeτη µUθοδο €ντολογικOς θεeρησης
τοZ wντος. ΠPστη εtναι, στCν περPπτωση τοZ µύθου, a KρµηνεPα τοZ wντος σ]
9ναφορH πρ:ς τ: µυθολογικ: βNθος του. Τ: γεγον:ς τOς πίστης
προσδιορPζεται σχεδ:ν 9πIλυτα 9π: τ: περιεχόµενο τοZ µfθου. %πειδC πNλι
τ: περιεχIµενο τοZ µfθου 9ποτελεGται 9π: κNτι σχετικI, τ: cποGο τ:
VποκεPµενο θUλει νH θεωρεG Jς τ: 4πIλυτο, εtναι φανερ: πvς αQτC a
αQθαPρετη, πρωτIγονη 9πολυτοποPηση τοZ σχετικοZ, a εYδωλολατρPα,
προσδιορPζει καM τ: περιεχIµενο τOς πPστης. Στ: χ6ρο λοιπ:ν τοZ µfθου a
πPστη εtναι εYδωλολατρPα. l µZθος εtναι c πρ6τος γνωστ:ς τρIπος
αQτοθέωσης τοZ 9νθρeπου, καM a µυθικC πPστη a µUθοδος τοZ µfθου γι'
αQτC τCν αQτοθUωση τοZ 9νθρeπου.
***
l µZθος στCν [στορPα του \ξελPσσεται. l διNλογος τοZ δοσµUνου µfθου καM
τοZ 9νατUλλοντος λIγου 9ναγκNζει σ] µιH πρeτη 9ποµfθευση. ΜιH πρeτη
9ποµfθευση, µιH 9ρχικC σfνθεση 9νNµεσα στ: µZθο καM τ: λIγο, 9ποτελεG a
λεγIµενη δογµατιστικC µεταφυσικR. ΣτC φNση αQτC τOς \ξέλιξης τOς
9νθρeπινης αQτοσυνειδησPας ο[ πι: χονδροειδεGς τουλάχιστον µορφ]ς τοZ
µfθου (—πλὀκ]ς διηγRσεις, 9ντιφNσεις κ.λπ.) \γκαταλεPπονται, \ν6
9ναπτfσσονται 9ντPστοιχες 9φηρηµUνες Fννοιες, µ] τMς cποGες τ: VποκεPµενο
θH 9γωνιστεG νH βελτιeσει τMς 9ρχικ]ς €ντολογικές του προσπNθειες, πο^ εtχε
\πιχειρRσει παλαιIτερα µ] τ: µZθο.
B πPστη, πο^ λειτουργεG στ: χ6ρο τOς δογµατιστικOς µεταφυσικOς,
διαθUτει \πM µUρους Fννοιες, διαθUτει \ννοιολογικH συγκροτRµατα, πο^
κNποτε €ρθeνονται \πιβλητικN, διαθUτει •,τι καλfτερο Fχει αQτC τCν \ποχC
a νIηση νH προσφUρει. ΠροπNντων ο[ Fννοιες αQτ]ς εtναι €ργανωµUνες σ’ <να
βαρυσRµαντο σfστηµα.
Ο[ διαθUσιµες Fννοιες τοZ συστRµατος, ο[ κορυφαGες, Vψeνονται καM αQτUς,
•πως κNποτε καM ο[ γνωσιολογικH πι: —πλ]ς µυθικ]ς παραστNσεις τοZ
9νθρeπου, στC θUση τοZ VπερβατικοZ ΘεοZ.
Ο[ Fννοιες •µως, •σο κορυφαGες καM jν εtναι, δ]ν παfουν νH εtναι Fννοιες,
νοήµατα τOς 9νθρeπινης νIησης. šς νοRµατα 9νRκουν ο[ Fννοιες αQτUς, •σο
σεβασµ: καM jν διεκδικοZν γιH τ:ν KαυτI τους, στCν —ρµοδιIτητα τοZ
διυποκειµενικοZ λIγου, c cποGος ζεG µ] τCν \ρeτηση καM µNλιστα τC ριζικR.
›τσι a ριζικC \ρeτηση γPνεται a µNχαιρα τοZ πνεfµατος, µ] τCν cποPα
9νατUµνονται σιγH-σιγH •λα τH διαθUσιµα νοRµατα, •σο σεβNσµια καM jν

4

xταν κNποτε αQτN. Τ: πνεZµα δ] σUβεται τH tabus, καM a ριζικC \ρeτηση, τ:
wργανο τοZ πνεfµατος, δ] διστNζει νH παραµερPζει κNθε εYκονογραφηµUνο
παραπUτασµα, τ: cποGο, κατασκεfασµα τ: Šδιο τOς VποκειµενικIτητας, θUλει
νH δηµιουργεG τCν \ντfπωση τοZ 9πUραντου βNθους.
B κριτικC \ρeτηση γPνεται, στC συστηµατικC \φαρµογR της, c µεγNλος
9ντPπαλος, c νικητCς τοZ δογµατισµοZ. l δογµατισµIς, •πως φαPνεται \κ
τ6ν VστUρων, εtναι <να µεταβατικ: στNδιο, Šσως µNλιστα καM 9ναπόφευκτο,
στCν πορεPα τοZ 9νθρeπου 9π: τ: µZθο πρ:ς τ: λIγο. 4λλH τ: πνεZµα τοZ
9νθρeπου τελικH οQ δUδεται µ] τH δεσµH τοZ δογµατισµοZ.
* [l δογµατισµIς, •σο καM jν καλfπτει τH συναισθηµατικH προβλRµατα τοZ
9νθρeπου, θUτει cπωσδRποτε τC νIηση σ] µιH διαδικασPα, πο^ a τελική της
κατNληξη εtναι a 9ναPρεση τοZ Šδιου τοZ δογµατισµοZ. Μ] τCν [στορικC
\ξUλιξη τOς 9νθρeπινης αQτοσυνειδησPας c δογµατισµ:ς αQτοαναιρεGται.
ΑQτ: γιH τ: θUµα µας σηµαPνει, πvς µιH πPστη, πο^ λειτουργεG στCν
VπηρεσPα τοZ δογµατισµοZ, δ]ν µπορεG νH 9ντUχει στ: χρόνο. lσοδRποτε
Fντονη καM jν εtναι a συναρπαγR, πο^ αQτC a πPστη προκαλεG στ:
VποκεPµενο, c βPος της εtναι βραχ^ς καM τ: µUλλον της τeρα πιH δOλον.
ΑQτOς τOς πPστης a πρIγνωση δ]ν εtναι καλR. Σ] µιH σfγκρουση 9νNµεσα
στ: δογµατισµ: καM τ:ν κριτικ: λIγο, τελικ:ς νικητCς θH βγεG c δεfτερος, c
κριτικ:ς λIγος. Ο[ τυχ:ν νPκες τοZ δογµατισµοZ, •σο µεγNλες καM jν
φαPνονται, εtναι βραχυπρIθεσµες, βραχfβιες. l δογµατισµ:ς µπορεG νH
Yσχfει \κεG •που δ]ν Fχει 9κόµα 9νατεPλει c κριτικ:ς λόγος. Μ] τCν 9νατολC
•µως τοZ κριτικοZ λIγου c δογµατισµ:ς cδηγεGται, •σα \πιτεfγµατα καM jν
Fχει νH παρουσιNσει, σ] παρακµR, καM τελικH στ: θNνατI του. l λIγος σπNει
τ: κUλυφος τοZ δογµατισµοZ, 9ποτελεG τCν [στορικH 9ναγκαPα διαλεκτικC
VπUρβασR του.
B δουλεPα προκαλεG στ: “φfσει” \λεfθερο πνεZµα τοZ 9νθρeπου τCν
9νNγκη γιH 9πελευθUρωση. ΤH σfνορα, •σο αQτονIητα καM jν Vψeνονται,
προκαλοZν τ:ν ‚νθρωπο νH τH ξεπερNσει. Τ: πνεZµα Fχει µUσα του τCν cρµC
γιH τC “διασκUλιση τ6ν cρPων”, Fχει τCν τNση νH διευρfνει στ:ν κόσµο τ:
ζωτικ: του χ6ρο. l ‚νθρωπος δ]ν εtναι γεννηµUνος γιH νH VπηρετεG δουλικH
τ: παρελθIν, 9λλH γιH νH δηµιουργεG τ: παρ:ν καM νH προχωρεG στ: µUλλον,
πρ:ς τH \κεG, •που σfµφωνα µ] τCν αQτοσυνειδησPα τOς %κκλησPας τ:ν
περιµUνει καM τ:ν Kλκfει c ΘεIς, c cποGος καM τ:ν cδηγεG στ:ν δρIµο του. l
Θε:ς δ]ν εtναι c µεγNλος 9πvν τ6ν [στορικ6ν 9γeνων τοZ 9νθρeπου, εtναι c
\µπνευστRς του, εŠτε c ‚νθρωπος τ: γνωρPζει εŠτε τ: 9γνοεG. l 9ληθιν:ς
πολιτισµ:ς τοZ 9νθρώπου εtναι \κ ΘεοZ, \κ ΘεοZ δ]ν εtναι a 9λλοτρPωση τοZ
9νθρeπου.
l κριτικ:ς λIγος Fχει δεPξει κιIλας καθαρH πvς a δογµατιστικC
µεταφυσικR, •σο \πιβλητικ: παρελθ:ν καM jν Fχει νH \πιδεPξει, δ]ν Fχει
µέλλον οiτε παρIν. B πPστη στH πλαPσια τOς δογµατιστικOς µεταφυσικOς
Fπαιξε τ: ρIλο της. %κεG •µως •που Yσχfει c κριτικ:ς λόγος, καλεGται νH
παPξει <να νUο ρIλο, 9φοZ φυσικH 9ποτελεG τCν αQθεντικC λειτουργPα τOς
•παρξης. Μ] τ: θNνατο τοZ δογµατισµοZ δ]ν πUθανε καM a πPστη. B πPστη δ]
βρPσκεται πιH στCν VπηρεσPα οiτε τοZ µfθου οiτε τOς δογµατιστικOς
µεταφυσικOς, 9λλH 9ποτελεG τC βασικC αQθεντικC λειτουργPα τοZ 9ληθινοZ
9νθρeπου.]
***
Στ: σηµεGο αQτ: εiλογη Šσως εtναι a 9πορPα: Ποιά εtναι a θUση τOς
πατερικOς θεολογPας στ: ζRτηµα τOς δογµατιστικOς µεταφυσικOς.
__________________________
* ΤH 9ποσπάσµατα, πο^ τυπώνονται \δ6 καM στC συνέχεια µέσα σ] 9γκύλες, δ]ν
9παγγέλθηκαν, γιH νH συντοµευθεG c χρόνος τOς cµιλίας.

5

Τ: θUµα φυσικH εtναι πολ^ µεγNλο καM θUλει µεγNλη συζRτηση. B γνeµη
µας εtναι •τι ο[ µεγNλοι ΠατUρες τOς %κκλησPας, µ] τC βαθειH παιδεPα πο^
εtχαν, εtδαν Fγκαιρα τH 9διUξοδα τOς δογµατιστικOς µεταφυσικOς καM µ] τ:
σοφ: λIγο τους 9γωνPστηκαν νH προφυλNξουν τCν €ρθοδοξPα 9π: τH
µειονεκτRµατα ξεπερασµUνων τρIπων σκUψης. l τρIπος, µ] τ:ν cποGο
µPλησαν γιH τ: ΘεI, δεPχνει τC φροντPδα τους νH µCν 9ντικατασταθεG c
λατρευIµενος Θε:ς 9π: τMς Fννοιες τοZ λατρεfοντος 9νθρeπου.
%νNντια σ] µιH δογµατιστικC \κδοχC τοZ χριστιανισµοZ ο[ µεγNλοι ΠατUρες
µkς προσφUρουν σπουδαPα διδNγµατα. ΘH περιοριστοZµε \δ6 σ] τρPα σηµεGα:
α) ΓιH τCν αQτοσυνειδησPα τOς %κκλησPας τH δIγµατα δ] σηµαPνουν
\πιστηµονικC γνeση Kν:ς 9ντικειµUνου. ∆]ν περιγρNφουν <να •ν τοZ κIσµου
τοfτου, cσοδRποτε κορυφαGο στCν 9ξιολογικC κλPµακα τ6ν wντων. ΤH
δIγµατα εtναι σfµβολα, πο^ 9νNγουν τ:ν πιστ: 9π: τ: συµβολPζον •ν στ:
συµβολιζIµενο žπερβατικI, εtναι εYκIνες, µ] •λη καM µορφC 9π: τ:ν κIσµο,
καM \πιτελοZν, πNντοτε µUσα στ: γεγον:ς τOς πPστης, τCν 9ναγωγC τοZ
9νθρeπου στ:ν 9νεικIνιστο ΘεI. l Θε:ς δ]ν φωτογραφPζεται, καM µNλιστα
Yσοδfναµα, µ] τMς Fννοιες τοZ 9νθρeπου. Εtναι ‚λλο πρkγµα a λειτουργPα
τOς ∆ογµατικOς στCν %κκλησPα καM ‚λλο c δογµατισµ:ς τOς νοοτροπPας.
β) Ο[ ΠατUρες µ] τC διδασκαλPα τους γιH τCν 9ποφατικC θεολογPα δεPχνουν
τ: δρIµο, πο^ cδηγεG πUρα 9π: τC δογµατιστικC µεταφυσικR. B πατερικC
ποφατικ θεολογPα 9ποτελεG τC συµβολC τ6ν ΠατUρων στCν VπUρβαση τOς
δογµατιστικOς µεταφυσικOς, καM αQτC a συµβολC Fχει προUλθει 9π: τH βNθη
τOς €ρθIδοξης ζωOς καM σκUψης. l Θε:ς εtναι πNνω 9π: τMς Fννοιες, 9κIµα
καM τMς κορυφαGες, πο^ διαθUτει c ‚νθρωπος γιH νH Τ:ν κατανοRσει καM νH
Τ:ν \κφρNσει. l Θε:ς δ]ν ταυτPζεται µ] τMς Fννοιες, πο^ διαθUτει καM c πι:
Vψηλ:ς θεολογικ:ς στοχασµIς. l ‚νθρωπος δ] διαθUτει τ: Θε: µ] τMς Fννοιες
πο^ c Šδιος, c ‚νθρωπος, διαθUτει. Τ: 4πIλυτο εtναι c ΘεIς, wχι ο[ Fννοιες,
πο^ χρησιµοποιεG c ‚νθρωπος γιH τCν 9ναφορH του σ’ ΑQτIν.
[%πισηµαίνουµε στ: σηµεGο αQτI, χωρMς νH προχωροZµε σ] 9νNλυση τοZ
θUµατος, •τι στ: ΒυζNντιο “δ]ν Fπιασε” a Fριδα γιH τMς γενικ]ς Fννοιες
9νNµεσα σ’ <να νοµιναλισµ: καM σ’ <να ρεαλισµI. ΓιH το^ς βυζαντινο^ς
θεολIγους, πο^ εtχαν καλλιεργηθεG µUσα στ: 9ποφατικ: κλGµα τOς
€ρθIδοξης θεολογPας, c Θε:ς δ]ν εtναι µιH γενικC Fννοια οiτε Fβλεπαν σ’
ΑQτ:ν µιH “πραγµατικIτητα” (realitas) “9νNλογη” πρ:ς τCν πραγµατικIτητα
τοZ κIσµου, στCν cποία 9ντιστοιχοZν ο[ Fννοιες τοZ 9νθρeπου.
4π: τCν ‚λλη µεριH µποροZµε νH ποZµε πvς ο[ Fννοιες, πο^
χρησιµοποιοZνται κNθε φορH στC θεολογPα, δ]ν ταυτPζονται βUβαια µ] τ:
ΘεI, εtναι •µως ο[ κορυφαGες πο^ διαθέτει c ‚νθρωπος, καM θH µείνουν Jς ο[
καλfτερες, σπου νH βρεθοZν νUες, 9κIµα καλfτερες. Ο[ Fννοιες, •λες ο[
Fννοιες τοZ 9νθρeπου, Fχουν [στορPα, \πιδUχονται δηλαδC [στορικC \ξUλιξη.]
γ) Ο[ Fννοιες αQτ]ς τOς θεολογPας δ]ν 9ποβλUπουν στ: νH \κφρNσουν
Yσοδfναµα, “\πιστηµονικN”, <να 9ντικεPµενο καθεαυτ: (τ: VπερβατικI, καM
µNλιστα στCν καθεαυτIτητN του, δ]ν µπορεG νH γPνει 9ντικεPµενο γιH τ:ν
‚νθρωπο), 9λλH ο[ Fννοιες αQτ]ς λειτουργοZν θετικN, δηλαδC 9ναγωγικN, στ:
γεγον:ς τOς πPστης τοZ 9νθρeπου. Ο[ θεολογικ]ς Fννοιες 9ποτελοZν
λειτουργPες τOς σχUσης τοZ 9νθρeπου πρ:ς τ:ν Vπερβατικ: ΘεI, καM 9π: τCν
‚ποψη αQτOς τOς σχUσης, δηλαδC τOς σωτηρPας τοZ 9νθρeπου, τOς πPστης,
εtναι 9ναγκαιIτατες. ΧωρMς αQτ]ς δ] λειτουργεG αQτC a σχUση. %ν6 δ]ν
περιγρNφουν Yσοδfναµα τ: VπερβατικI, δεPχνουν τ: δρIµο τOς σωτηρPας,
πο^ βρPσκεται στC διNθεση τοZ 9νθρeπου. B λειτουργPα τους δ]ν εtναι
γνωστικR, µ] τCν σηµερινC σηµασPα τOς γνeσης, 9λλH σωτηριολογική, µ] τC
διαχρονικC σηµασPα τOς σωτηρPας. B γνeση τοZ ΘεοZ δ]ν εtναι a
\πιστηµονικC γνeση Kν:ς 9ντικεPµενου, 9λλH a σωτηρPα τοZ VποκειµUνου, c
—γιασµIς του, a θUωσR του, a αQτοπραγµNτωσR του στCν [στορPα.

6

Β΄
ΣRµερα, µ] βNση τCν αQτοσυνειδησPα τοZ νεIτερου καM σfγχρονου
9νθρeπου, εŠµαστε VποχρεωµUνοι νH δοZµε \κ νUου τC σχUση 9νNµεσα στCν
πPστη καM τC γνeση. ¡ν δ]ν [κανοποιοZν cρισµUνες παλαιIτερες λfσεις,
αQτ: δ] σηµαPνει •τι τ: ζRτηµα εtναι ξεπερασµUνο, •τι a προβληµατικC
αQτOς τOς σχUσης δ] µkς \νδιαφUρει πιN.
Οiτε a γνeση, καM a πι: κριτικR, µπορεG σRµερα νH 9γνοRσει τC λειτουργPα
τOς πPστης στC ζωR, οiτε a πPστη µπορεG νH λειτουργRσει σRµερα χωρMς
γνeση. l ‚νθρωπος καM γνωρPζει καM πιστεfει, εŠτε τ: ξUρει καM τ: cµολογεG,
εŠτε wχι. lλIκληρο τ: 9ξιολογικό του σfστηµα (καM ποιός ζεG δPχως 9ξPες!)
εtναι θεµελιωµUνο στCν πPστη του, εŠτε εtναι αQτC 9ληθινR, εŠτε wχι.
B πPστη εtναι θεµελιακ: συστατικI, Vπαρξιακ:ς χαρακτRρας τοZ
9νθρeπου, δ]ν εtναι µιH δογµατιστικC βNση καM πρὁπIθεση πο^ Yσχfει
δOθεν a priori στ: γεγον:ς τOς γνeσης, •πως µερικ]ς φορ]ς de jure 9λλH
συχνIτερα καM de facto τονPζεται.
π στη δ ν ποκαθιστ τ γν ση. Τ ν
πραγµατ νει κα τ ν λοκληρ νει.
[¡ν σRµερα θUλουµε νH \παναλNβουµε τCν πρIταση τοZ 4νσUλµου
“πιστεfω γιH νH \ννοRσω” (credo ut intelligam)1, τIτε τ: νIηµN της δ]ν
µπορεG νH εtναι •τι 9ποδUχοµαι \κ τ6ν προτUρων, δογµατιστικN, χωρMς
κριτικ: Fλεγχο, cρισµUνες προτNσεις Fτσι στε, 9φοZ τMς δεχτ6 καM στηριχθ6
σ’ αQτUς, νH µπορUσω Fπειτα νH \πιτfχω κNποιες γνeσεις. ΣRµερα αQτ: πο^
€νοµNζεται γνeση δ]ν µπορεG νH στηρPζεται σ] πρὁποθUσεις tabus. –λες ο[
πρὁποθUσεις κNθε διαδικασPας πο^ cδηγεG σ] γνeση VπIκεινται σ] κριτικ:
Fλεγχο. ∆]ν VπNρχουν (πουθενN!) 9ξιeµατα πNνω 9π: τ:ν κριτικ: Fλεγχο.
ΤH 9ξιeµατα τ6ν µαθηµατικ6ν Fχουν δοµR, λειτουργPα καM Yσχ^
διαφορετικR, “‚λλης τNξεως”, 9π: τC δοµR, λειτουργPα καM Yσχ^ cρισµUνων
προτNσεων, πο^ παρουσιNζονται µUσα στ: γεγον:ς τOς πPστης, µ] τCν Fννοια
πο^ 9ποδPδουν στCν πPστη c µZθος καM a δογµατιστικC µεταφυσικR].
B γνeση πρὁποθUτει τCν πPστη µ] τCν Fννοια, •τι a πPστη εtναι a δfναµη
\κείνη πο^ συναρπNζει τ:ν ‚νθρωπο στCν αQθυπUρβασR του, πο^ τ:ν κινεG
στ: 9ληθιν: [στορικ: του Fργο, ‚ρα πο^ τ:ν \µπνUει καM στ: γεγον:ς \κεGνο,
κατH τ: cποGο c ‚νθρωπος κερδPζει στCν [στορPα του µ] τC σωστC µUθοδο τCν
9ληθινC γνeση. ΓιH τ:ν Šδιο λIγο µποροZµε καM νH VποστηρPξουµε πvς µιH
“πPστη”, πο^ συγκροfεται µ] τCν 9σφαλC καM βUβαιη γνeση, δ]ν εtναι µιH
VγιCς πPστη. ΜιH “πPστη”, πο^ πNσχει 9π: τCν ‚ποψη τοZ κριτικοZ λIγου,
εtναι µιH πNσχουσα πPστη. ΜοιNζει µ] τC δεισιδαιµονPα. ∆εισιδαιµονPα εtναι
τ: πρωτIγονο θρησκευτικ: βPωµα, πο^ γεννιUται µ] βNση µιH λαθεµUνη
σχUση τοZ 9νθρeπου µ] τCν πραγµατικIτητα. ›τσι π.χ. a δεισιδαιµονPα
εtναι µιH 9λλοτριωµUνη θρησκευτικC “πPστη”, πο^ πNσχει Jς πρ:ς τC γνeση
τ6ν wντων. Π στη µως δ ν ε#ναι $ ε%πιστ α στ ν πλ&νη, λλ( $ συναρπαγ
π* τ ν λ+θεια.
ΜιH “πPστη”, πο^ Fγκειται σ] µιH \λαττωµατικC (θεωρητικR, γνωσιολογικC
h πρακτικR) σχUση µ] τCν πραγµατικIτητα δ]ν µπορεG νH εtναι a
χριστιανικC πPστη. B χριστιανικC πPστη εtναι a δfναµη \κείνη µUσα στ:
VποκεPµενο, µ] τCν cποPα αQτ: προχωρεG στ ν π,ρβαση το. /ντος µ τ ν
πραγµ&τωση το. δ,οντος. B πPστη δ]ν εtναι µιH µ] cποιοδRποτε τρIπο
9ντPθεση στC γνeση, 9λλH εtναι a 9νNληψη καM VπUρβαση τOς διαθUσιµης
γνeσης µ] τC δUουσα πρNξη. ΚαM a πρNξη αQτC εtναι τ: 9ποτUλεσµα µιkς
συναρπαγOς, τOς δfναµης τOς πPστης, πο^ \πιτελεG τC µετάβαση 9π: τ:
δεδοµUνο στ: δηµιοfργηµα τοZ VποκειµUνου. B πPστη εtναι a δfναµη \κεPνη,
__________________________
1. MPL 158, 227 κ. Kξ.

7

πο^ —ρπNζει τH wρη 9π: τ: \πPπεδο µιkς “φυσικOς” 9ταξPας, σfµφωνα µ] τCν
9ξιολογικC κρPση τOς συνεPδησης, καM τH τοποθετεG, τH wρη, \κεG •που cρPζει
c κριτικ:ς λIγος, πNλι σfµφωνα µ] τCν 9ξιολογικC κρPση τOς συνεPδησης.
ΠPστη εtναι a δfναµη πο^ κNνει τ:ν ‚νθρωπο νH ξεπερνk τ: δεδοµUνο, τ:
γνωστI, τ: πραγµατικI, µ] τCν πραγµNτωση τοZ “οiπω wντος”, •ταν αQτ: τ:
“οiπω •ν” δ]ν εtναι ‚λλο 9π: τ: δUον.
B διαθUσιµη γνeση εtναι, γιH νH µιλRσουµε µ’ <να παρNδειγµα, τ:
\φαλτRριο τOς πPστης. ΠPστη εtναι c τρIπος, µ] τ:ν cποGο τ: VποκεPµενο
κοινωνεG µ] τ: Vπερβατικ: τOς [στορικOς πραγµατικIτητας. Γι’ αQτ: καM a
πPστη εtναι τIλµη!
Μ] τC σωστή της Fννοια a πPστη δ]ν εtναι λοιπ:ν δυνατ:ν νH 9ρνεGται τCν
κριτικR, τC ριζικC κριτικR, πο^ εtναι a σfγχρονη “εQσUβεια τοZ πνεfµατος”.
B 9ληθινC χριστιανικC πPστη πρὁποθUτει cλIκληρη καM 9περιIριστη τCν
κριτικR, καM a πρὁπIθεση αQτC 9ποτελεG τC βNση καM τCν 9φετηρPα γιH τ:
σfγχρονο Fργο τOς πPστης.
ΑQτC a κριτικ π στη εtναι a χριστιανικC πPστη, εtναι \κεPνη πο^ 9ποτελεG
τ: •λο τOς 9ληθινOς θεωρPας καM τOς 9ληθινOς πρNξης. Εtναι τ: γεγον:ς τOς
διαρκοZς 9νανUωσης τοZ 9νθρeπου, εtναι αQτ: πο^ ‚λλοι, Šσως πι:
µαχητικN, θH τ: ποZν “διαρκ 2παν&σταση”, καM ‚λλοι, µ] βαθfτερη
\σωτερικIτητα, θH τ: δοZν Jς συνεχ µετ&νοια.
B τUλεια πPστη δ]ν περιορPζεται φυσικH στH σαφ6ς περιορισµUνα πλαPσια
τOς κριτικOς, 9φοZ a οQσPα τOς πPστης εtναι νH προχωρεG πUρα 9π: τCν
κριτικC τοZ δεδοµUνου µ] τC δηµιουργPα τοZ νUου πο^ εtναι 9ξPα. Τ:ν
‚νθρωπο δ]ν τ:ν σeζει a κριτικC θεωρPα µIνη της, 9λλH a δUουσα πρNξη, a
9λRθεια τOς πρNξης του, πο^ φυσικH πρὁποθUτει καM περιUχει µUσα της καM
τCν 9λRθεια τOς θεωρPας του.
l YδεοτυπικH τουλNχιστον “σfγχρονος ‚νθρωπος”, τ: συνειδητ: µUλος τOς
%κκλησPας σRµερα, δ] δUχεται πρ6τα νH πιστUψει γιH νH γνωρPσει στC
συνUχεια. 4γωνPζεται νH γνωρPσει τCν πραγµατικIτητα µ] τC σωστC µUθοδο
χωρMς καµιH προκριτικR, δογµατιστικR, 9νεξUλεγκτη πρὁπIθεση, καM µUσα
σ’ αQτ:ν τ:ν 9γ6να ζεG a δfναµη \κεPνη, a cποPα πραγµατeνει τ: οiπω wν, τ:
δUον. ΠPστη δ]ν εtναι a λειτουργPα Kν:ς δογµατισµοZ στ: χ6ρο τOς σκUψης,
9λλH a 9ξιολογικC Fξαρση cλIκληρου τοZ 9νθρeπου.
***
Τ: θUµα τOς πPστης δ]ν εtναι <να θUµα, πο^ 9νRκει στC στενH νοοfµενη
περιοχC τOς θρησκευτικIτητας τοZ 9νθρeπου, c cποGος θρησκεfει •σο
θρησκεfει. B πPστη δ]ν εtναι µιH λειτουργPα καM µιH Fννοια µIνο
θρησκευτικR. Εtναι a κορυφαPα λειτουργPα τοZ 9νθρeπου Jς 9νθρeπου, εŠτε
αQτ:ς θρησκεfει γιH τH κριτRρια τOς φαινοµενολογPας τOς θρησκεPας, εŠτε
wχι. B πPστη εtναι τ: βασικI, καθολικI, Vπαρξιακ: γνeρισµα τοZ 9νθρeπου,
(Existenzial), ‚σχετα jν ‚λλοτε Fχει \ντονIτερο τ: θρησκευτικ: χρ6µα καM
‚λλοτε wχι. B ζωC τOς πPστης δ]ν ταυτPζεται µ] τC ζωC τOς θρησκευτικIτητας,
•σο VπUροχη καM jν εtναι a περιοχC τOς θρησκευτικIτητας στC ζωC τοZ
9νθρeπου. B πPστη ζεG, ‚σχετα µ] τMς µεταβολ]ς τOς θρησκευτικIτητας.
B 9ληθινC πPστη εtναι τ: 9ληθιν: περιεχIµενο τοZ •ρου θεολογPα. B πPστη
καM a θεολογPα εtναι •ροι συνeνυµοι: \κφρNζουν τCν πραγµNτωση τOς οQσPας
τοZ 9νθρeπου, τCν αQθεντικC του •παρξη.
›τσι µποροZµε νH ποZµε πvς a θεολογPα δ]ν εtναι µιH λειτουργPα τOς
στενH νοοfµενης θρησκευτικIτητας, πvς δ]ν εtναι µIνο a µUσα σ] •ρια
καλλιUργεια τ6ν νοητικ6ν στοιχεPων, πο^ VπNρχουν στ: θρησκευτικ: βPωµα,
9λλH εtναι a λειτουργPα τOς πPστης, τ: •λο δηλαδC γεγον:ς τOς πPστης, πο^

8

\πιτελεG τC διαρκC αQθυπUρβαση τοZ 9νθρeπου. Γι’ αQτ: καM a θεολογPα δ]ν
εtναι κNτι πο^ \νδιαφUρει µIνο τ: θρησκευIµενο ‚νθρωπο (τ:ν homo
religiosus), 9λλH cλIκληρο τ:ν ‚νθρωπο Jς ‚νθρωπο. B θεολογPα δ]ν πNσχει
9π: τMς \νδεχIµενες VποβαθµPσεις τOς θρησκευτικIτητας h τMς διNφορες
\ξαλλαγUς της. ΘρησκευτικIτητα VπNρχει καM µUσα στ: χριστιανισµ: καM Fξω
9π: τ: χριστιανισµI. žπNρχει θρησκευτικIτητα πο^ Kνeνει τ:ν ‚νθρωπο µ]
τ: Θε: καM θρησκευτικIτητα πο^ τ:ν χωρPζει 9π: ΑQτIν. žπNρχει
θρησκευτικIτητα πο^ λειτουργεG στCν VπηρεσPα τOς αQθεντικIτητας τοZ
9νθρeπου, καM VπNρχει θρησκευτικIτητα πο^ 9λλοτριeνει τ:ν ‚νθρωπο 9π:
τCν οQσPα του. Τ:ν ‚νθρωπο τ:ν Kνeνει µ] τ: Θε: cλIκληρη a 9λRθεια, a
9λRθεια σ] •λες τMς περιοχ]ς τOς ζωOς του, καM αQτ: \πιτυγχNνεται µ] τCν
αQτοπραγµNτωση τοZ 9νθρeπου, µ] τC δηµιουργPα του, µ] τCν 9λRθεια τοZ
Fργου του, µ] τ:ν πολιτισµ: πο^ περιUχεται στCν [στορPα. B παρουσPα τOς
θρησκευτικIτητας δ]ν µπορεG νH 9ποτελεG “‚λλοθι” γιH τCν 9πουσPα τOς
αQθεντικIτητας, γιH τCν 9πουσPα τOς 9λRθειας, στο^ς ‚λλους τοµεGς τOς
ζωOς τοZ 9νθρeπου.
B %κκλησPα δ] διδNσκει µIνο “θρησκευτικN”, διδNσκει •,τι σeζει τ:ν
‚νθρωπο, τCν 9λRθειN του. B θεολογPα δ]ν εtναι <να “µNθηµα
θρησκευτικ6ν” πο^ VπNρχει παρNλληλα µ] τH ‚λλα µαθRµατα, Fστω καM
στCν πρeτη θUση, 9λλH εtναι τ: 9ληθιν: νIηµα τOς ζωOς τοZ 9νθρeπου, a
9ληθινC µεταφυσικR του, µUσα στCν cποPα \ντNσσονται •λες ο[ \πιδIσεις
του, \φIσον εtναι φορεGς τOς 9λήθειας. B θεολογPα δ]ν \πιδPδεται σ] µιH
?ντικ KρµηνεPα µιkς cµNδας 9π: wντα, παρNλληλα h καM 9νεξNρτητα 9π: τMς
‚λλες €ντικ]ς KρµηνεGες ‚λλων wντων, h καM τ6ν Šδιων wντων. B θεολογPα
εtναι a 9ληθινC ?ντολογ α τοZ 9νθρeπου, a οQσPα τOς πολιτιστικOς του
δραστηριIτητας, \κείνη πο^ τ:ν κNνει νH ξεπερνk τ: δοσµUνο µ] τC
δηµιουργPα τοZ νUου, \κεPνη πο^ γεµPζει µ] 9λRθεια, µ] φ6ς, µ] νIηµα τC
ζωR του. B θεολογPα εtναι τ: µεγαλεGο τοZ 9νθρeπου καM δ]ν Fχει καµιH
σχUση µ] τC µικρIτητN του. ∆]ν εtναι µιH \πPδοση τοZ [στορικοπνευµατικH
9νεξUλικτου 9νθρeπου, 9λλH εtναι a καταξPωση τOς ζωOς σ’ •λα τH στNδια
τOς \ξUλιξRς του, εtναι τ: γεγον:ς τOς αQθεντικOς ζωOς τοZ 9νθρeπου.
ΑQτC a θεολογPα, a 9ληθινR, a cλοκληρωµUνη µεταφυσικR, a €ρθIδοξη
πPστη, ξUρει καM µπορεG νH θUτει τMς δυνNµεις τOς θρησκευτικIτητας στCν
VπηρεσPα τOς 9λRθειας τοZ 9νθρeπου, πο^ δ]ν εtναι ‚λλη 9π: τCν 9λRθεια
τοZ ΘεοZ, ξUρει καM µπορεG νH \νσωµατeνει τCν Fµφυτη h \πPκτητη, πNντως
\πικPνδυνη, \πιθετικIτητα στC λειτουργPα τOς µεταψυχολογικH νοοfµενης
cρµOς τOς ζωOς. ΠPστη εtναι a Fξαρση, a κορfφωση τOς ζωOς.
Γι’ αQτ: καM ο[ θεολIγοι τοZ ΒυζαντPου, •πως καM ‚λλοι, χρησιµοποPησαν
τIσο πληθωρικH τCν \ξωβιβλικR, τCν τIσο χαρακτηριστικH 9ρχαPα KλληνικC
λUξη “Fρως” γιH νH \κφρNσουν τ: γεγον:ς τOς πPστης. B €ρθοδοξPα εtναι c
Fρως τοZ 9ληθινοZ ΘεοZ µUσα στCν [στορPα, εtναι a 9ληθCς θρησκεPα a “vera
religio” τοZ 9νθρeπου. B 9ληθινC θρησκεPα εtναι a 9ληθινC πPστη. Εtναι
αQτC πο^ παρNγει τCν 9λRθεια στCν [στορPα, δ]ν εtναι τ: wπιο τ6ν λα6ν, καM
•σοι τC µεταχειρPζονται σHν wπιο τ6ν λα6ν γιH νH µCν ξυπνRσουν ο[ λαοP,
αQτοM θH πρUπει νH εtναι ο[ λαθρUµποροι τOς [στορPας…
***
ΠPστη εtναι a VπUρβαση τOς φfσης µ] τC δηµιουργPα τοZ 9ληθινοZ
πολιτισµοZ, πο^ εtναι c φορUας τOς \νUργειας τοZ ΘεοZ στ:ν κIσµο.
Πολιτισµ:ς εtναι a πραγµNτωση τ6ν δυνατοτRτων τOς φfσης γιH τ: 9γαθI,
καM αQτ: 9κριβ6ς εtναι τ: Fργο τOς συνεPδησης στ:ν κIσµο. B µετNβαση 9π:
τC φfση, τ: σfνολο δηλαδC τ6ν δοσµUνων wντων, στ:ν πολιτισµI, τCν
πραγµNτωση δηλαδC τοZ δUοντος, 9ποτελεG τC λειτουργPα τOς συνεPδησης,

9

καM σ’ αQτC τC µετ&βαση τ: πρωτεGο δ]ν 9νRκει στ: wν, πο^ a συνεPδηση
διαλεκτικH “α@ρει” (“aufheben”), 9λλH στ: δUον, πο^ 9ποτελεG τC διαλεκτικC
VπUρβαση τοZ wντος. Τ* πρωτεAο το. δ,οντος σ σχ,ση µ τ* Bν θεµελι νει
τ* πρωτεAο τCς π στης σ σχ,ση µ τ γν ση.
[Στ: θUµα µας προτNξαµε τCν πPστη στC γνeση, wχι γιατM a γνωσιολογικH
9φελCς µυθολογικC “πPστη” προηγRθηκε χρονολογικH τOς (\πιστηµονικOς)
γνeσης, 9λλH γιατP, \ν6 a γνeση εtναι a (σωστC) σχUση τOς νIησης τοZ
9νθρeπου πρ:ς τ: µUρος, a πPστη εtναι a σωστC σχUση τοZ •λου 9νθρeπου
πρ:ς τ: •λο. %ννοεGται βUβαια •τι στ: •λο δ]ν 9νNγεται c ‚νθρωπος παρH
µIνο µUσα 9π: τC σωστC σχUση του πρ:ς τ: προκεPµενο κNθε φορH µUρος.
ΠPστη εtναι a δfναµη \κεPνη, πο^ δηµιουργεG στCν [στορPα τ: νUο, •ταν τ:
νUο εtναι πι: 9ληθιν: 9π: τ: παλαιI, 9π: τ: δοσµUνο. ΠPστη εtναι a
συναρπαγC τοZ 9νθρeπου 9π: τ: Fσχατο νIηµα τOς [στορPας, µιH συναρπαγC
πο^ Fχει σHν βNση cλIκληρη τC διαθUσιµη γνeση τOς (φυσικOς καM
[στορικOς) πραγµατικIτητας.]
B πPστη εtναι a δfναµη \κεPνη, πο^ σπNει τMς 9πολιθωµUνες µορφ]ς στCν
[στορPα καM δηµιουργεG τC νUα ζωC στ:ν κIσµο. ΖωC εtναι a µετNβαση 9π: τ:
•ν στ: δUον, a πραγµNτωση τοZ δUοντος, καM θNνατος a ‚ρνηση τοZ δUοντος.
B %κκλησPα, a θεολογPα, δηλαδC a πPστη µUσα στCν [στορPα, λειτουργεG
στCν VπηρεσPα τοZ 9ληθινοZ ΘεοZ, 9ποτελεG δηλαδC τCν 9λRθεια τοZ
9νθρeπου σ] κNθε στιγµR. B %κκλησPα (h a θεολογPα) δ]ν κNνει Fργο
“ρετρ:” στCν [στορPα, οiτε πασχPζει γιH τCν 9ναπαλαPωση τOς ζωOς µας. Τ:
κRρυγµα τοZ \νανθρωπήσαντος ΛIγου τοZ ΘεοZ εtναι αYeνια νUο καM µkς
καλεG νH 9φRσουµε το^ς νεκρο^ς νH θάψουν το^ς Kαυτ6ν νεκροfς, γιH νH
προχωρRσουµε στ: πλRρωµα τOς ζωOς. B παρουσPα τοZ ΘεοZ στCν [στορPα
σηµαPνει ζωR, ζωC 9ληθινR, γιH τ:ν ‚νθρωπο. l 9ληθιν:ς Θε:ς ζεG, τH
φθαρτH εŠδωλN του στ:ν κIσµο πεθαPνουν. –,τι εtναι θνητ: πεθαPνει. –,τι
πεθαPνει σηµαPνει πvς xταν θνητI.
[žπOρξε γιH πNρα πολλο^ς αY6νες, καM ¬ς τeρα, µιH —πλὀκH θρησκευτικC
καP, στC συνUχεια καM κNπως παρNλληλα, µιH θἐστικC Fννοια τοZ ΘεοZ.
–που 9πουσιNζει h Fστω VποβαθµPζεται a θρησκευτικIτητα καM δ]ν Yσχfει
πιH c θἐσµIς, \κεG φυσικH δ]ν µπορεG νH Yσχfει 9ναγκαστικH µιH πρωτIγονα
θρησκευτικC h µιH θἐστικC Fννοια τοZ ΘεοZ. ΑQτ: •µως δ] σηµαPνει πvς
ξεπερNστηκε καM \κεGνο τ: βασικ: ζRτηµα τοZ 9νθρeπου, πο^ θUλει νH
\πισηµNνει 9ρχικH a µυθολογικH θρησκευτικC καM 9ργIτερα a θἐστικC
Fννοια τοZ ΘεοZ. B cποιαδRποτε, πNντως δικαιολογηµUνη, κριτικC δ]ν
9ποτελεG γιH τCν πPστη τPποτε ‚λλο 9π: µιN, περισσIτερο h λιγIτερο
δικαιολογηµUνη, 9παPτηση, νH γPνει a Šδια, a πPστη, πι: 9ληθινR, πι:
καθαρC, περισσIτερο 9παλλαγµUνη 9π: τH 9νθρeπινα, τH πολ^ 9νθρeπινα
λNθη, νH γPνει δηλαδC µιH πPστη, πο^ θH λειτουργεG πι: κοντH στ:ν 9ληθιν:
ΘεI.]
-σχετα µ] τCν τfχη, πο^ Fχουν στCν [στορPα τοZ πνεfµατος ο[ θνRσκουσες
Fννοιες τοZ cποιουδRποτε θἐστικοZ h 9θἐστικοZ συστRµατος, c Vπεροfσιος
Θε:ς δ] βρPσκεται “ζ6ν” µIνο στ: παρελθ:ν τοZ 9νθρeπου˙ “εtναι” στ: παρIν
του καM πολ^ περισσIτερο στ: µUλλον του. l λεγIµενος “θNνατος τοZ ΘεοZ”
δ]ν µπορεG ποτ] νH σηµαPνει κNτι παραπNνω 9π: τC φθορH cρισµUνων
(Vποκειµενικ6ν \ννοεGται) παραστNσεων καM \ννοι6ν τοZ 9νθρeπου.
***
¡ν a πPστη εtναι \κεPνη πο^ θUτει στC ζωC τMς 9ξPες, 9πιστPα εtναι a
9πουσPα 9ξι6ν 9π: τC ζωR. B συναρπαγC 9π: 9ξPες συνιστk τC λειτουργPα
τOς cρµOς τOς ζωOς τοZ 9νθρeπου. B 9πουσPα 9ξι6ν, 9ντPθετα, 9ναρριπPζει
τCν cρµC τοZ θανNτου. ΠρIκειται γιH τCν µορφC \κεPνη τOς \πιθετικIτητας,

10

πο^ δ] στρUφεται \νNντια στ: κακ: (•πως κNνει a VγιCς \παναστατικIτητα
πο^ χαρακτηρPζει τ: νεανικ: φρIνηµα), πο^ δ] στρUφεται \νNντια στ:
9ξιολογικH κατeτερο wν, γιH χNρη τοZ 9ξιολογικH 9νeτερου, γιH χNρη τοZ
δUοντος. Σ’ αQτC τCν περPπτωση, πο^ a cρµC τοZ θανNτου φουντeνει
9κριβ6ς 9π: τCν 9πουσPα τOς πPστης σ] 9ξPες, a \πιθετικIτητα στρUφεται
2ν&ντια στ* /ν, χωρ ς τ* ραµα το. δ,οντος. –ταν 9πουσιNζει a 9ξPα, τ:
δUον, τ: 9ληθιν: YδανικI, αQτ: πο^ χαρακτηρPζει τCν 9ληθινC πPστη, τIτε
στC ζωC τοZ 9νθρeπου 9ναπτfσσεται a cρµC τοZ θανNτου σ’ <να µηδενισµ:
µ] καθαρH ψυχολογικC VφR. ΑQτοZ τοZ εŠδους c µηδενισµ:ς Fγκειται στCν
‚ρνηση τοZ wντος µIνο καM µIνο γιH χNρη τOς Šδιας τOς ‚ρνησης τοZ wντος.
4ντPθετα, a [στορικH σωστC \πανNσταση, a [στορικH σωστC \ξUλιξη, εtναι a
‚ρνηση τοZ wντος γιH χNρη τοZ δUοντος.
¡ν κNτι κατατρfχει σRµερα, λιγIτερο h περισσIτερο, µιH µικρR, Fστω,
µερPδα τOς νεολαPας, αQτ: εtναι a 9πουσPα τOς πPστης, µιH 9πουσPα πο^ Šσως
€φεPλεται στCν 9πογοRτευση 9π: παρελθοZσες µορφ]ς πPστης (•πως εtναι
π.χ. a προηγηθεGσα 9πολυτοποPηση τ6ν 9στικ6ν Yδανικ6ν).
***
Σ] •λες τMς φNσεις τOς 9νθρeπινης αQτοσυνειδησPας τ: βασικ: πρIβληµα
εtναι a 9ντιµετeπιση τοZ µηδενIς. B διαφορH βρίσκεται στ:ν τρIπο
9ντιµετeπισRς του.
–που Yσχfει c µfθος, a Yσχ^ς τοZ µfθου εtναι c τρIπος, µ] τ:ν cποGο τ:
VποκεPµενο προσπαθεG νH 9ντισταθεG στCν VπερβNλλουσα δfναµη τοZ
µηδενIς. Τ:ν Šδιο ρIλο διαδραµατPζει στ: VποκεPµενο καM a δογµατιστικC
µεταφυσικC στH πλαPσια µιkς σχετικH περισσIτερο \ξελιγµUνης κατNστασης
τοZ πνεfµατος. ¯ξfτερο παρουσιNζεται τ: βασικ: ζRτηµα τOς συνεPδησης,
δηλαδC a 9ντιµετeπιση τοZ µηδενIς, στC φNση \κεPνη, πο^ τ: VποκεPµενο
Fχει 9ποβNλει τH µυθολογικH καM δογµατιστικά του \νδfµατα. Γυµν:ς c
‚νθρωπος \νeπιον τοZ µηδεν:ς 9ντιλαµβNνεται •τι a γνeση τοZ wντος, τCν
cποία µ] τόσο πάθος θηρεύει, δ]ν 9ποτελεG λύση στ: βασικό του ζήτηµα. B
γνώση προσφUρει \πιµUρους λfσεις, $ Λfση •µως, τ: βασικ: αŠτηµα τOς ζωOς
του, 9πουσιNζει. ∆]ν εtναι a γνeση πο^ προσφUρει τC λfση, εtναι a πPστη.
[–σο πι: 9ναπτυγµUνη εtναι a €ντικC σχUση µ] τ: wν, αQτC δηλαδC a
σχUση πο^ πραγµατοποιεGται µ] τCν 9ναπτυγµUνη γνeση τOς πραγµατικIτητας,
τIσο πι: ξεκNθαρα Fρχεται τ: VποκεPµενο 9ντιµUτωπο µ] τH •ριά του.
-ΠοZ θH στηρPξει τCν \λπPδα του;
-Μήπως στ: wν (µ] τCν 9νNπτυξη τOς €ντικOς σχUσης, θεωρPας καM πρNξης,
\πιστRµης καM τεχνικOς), •ταν τ: •ν γνωρPζεται, 9κριβ6ς µ] αQτC τCν
9νNπτυξη τOς €ντικOς σχUσης, καλfτερα Jς “•ν πρ:ς θNνατον”;]
B γνeση τοZ wντος Jς wντος εtναι τελικH a γνeση τοZ wντος Jς
θν+σκοντος, εtναι a αQτοσυνειδησPα τοZ ποκειµ,νου Jς θνRσκοντος. B
πPστη, a συναρπαγC τοZ VποκειµUνου 9π: τCν 9πIλυτα VπερβNλλουσα
δfναµη τοZ •λου, εtναι τ: µIνο 9ντPδοτο πο^ διαθUτει τ: VποκεPµενο γιH τ:
9ναπIφευκτο µηδενιστικ: βPωµα, στ: cποGο καταλRγει a γνeση. B γνeση
εtναι a γνeση τοZ wντος \νeπιον τοZ θανNτου – καM c ‚νθρωπος θUλει νH
ζRσει, θUλει νH προχωρRσει, •ση δfναµη καM jν Fχει a cρµC τοZ θανNτου
µUσα του καM γfρω του. ΘUλει νH προχωρRσει πρ:ς <να 9ξιολογικ: τUλος,
στε a ζωή του νH Fχει νIηµα. l ‚νθρωπος δ] ζεG χωρMς νIηµα, χωρMς <να
Fσχατο νIηµα, τ: cποGο νH νοηµατοδοτεG µιH ζωR, πο^ λειτουργεG \νeπιον
τοZ θανNτου καM καταλRγει σ’ αQτIν. l 9τοµισµ:ς τοZ VποκειµUνου cρPζει τ:
βιολογικό του θNνατο Jς κακI, καM τ: κακ: µIνο a πPστη µ] τC δηµιουργPα
τOς 9ξιολογικOς [εραρχPας της µπορεG νH τ: 9ντιµετωπPσει. B δfναµη τOς
πPστης a αYeνια εtναι \κεPνη πο^ ξεπερνk τC δfναµη τοZ κακοZ στ:ν κIσµο,

11

πο^ ξεπερνk δηλαδC τC δfναµη \κεPνη, τCν cποPα τ: VποκεPµενο βιeνει Jς
µηδUν. ΜIνο a πPστη µπορεG καM [δρfει κατH µετοχCν τοZ εtναι <ναν
9ξιολογικ: κIσµο, πο^ δ]ν καταρρUει 9π: τ: καταλυτικ: µηδενιστικ: βPωµα.
ΑQτC a πPστη δ]ν µπορεG νH εtναι a \πιστροφC σ] <να προ-κριτικ: στNδιο
ζωOς καM σκUψης, 9λλH εtναι a χρησιµοποPηση κNθε διαθUσιµης (καM
\ννοεGται µεθοδολογικH \γγυηµUνης) γνeσης γιH τCν VπUρβαση τOς
9νθρeπινης κατNστασης (τOς conditio humana), τCν cποPα τ: VποκεPµενο
βιeνει Jς τραγικR.
l ‚νθρωπος χρειNζεται <να στRριγµα γιH νH 9ντιµετωπPσει τ: µηδUν.
ΜπροστH στCν ‚βυσσο τοZ µηδενIς, πο^ χNσκει στH πIδια του, πρUπει
κNπου νH θεµελιeσει τCν \λπPδα του. ΘUλει καM πρUπει νH σταθεG wρθιος, νH
µC “σπNσει”, πNνω στC σχεδPα του, πNνω στ: “καρυδIτσουφλI” του, τC
στιγµC πο^ τερNστια κfµατα 9γριεµUνα τ:ν δUρνουν 9λfπητα µUσα στ:ν
9πUραντο ±κεαν: τοZ µηδεν:ς καM 9πειλοZν νH τ:ν ρουφRξουν στH
9πfθµενα βNθη του. ΣHν ναυαγ:ς 9ποζητNει τC στεριH γιH νH γλυτeσει 9π’
τ: κZµα πο^ τ:ν πνPγει.
ΚαM •ταν δ]ν µπορεG νH στηριχθεG στC δfναµη µιkς \ξαντικειµενικευµUνης
YδUας, αQτ: δ] σηµαPνει πvς δ] χρειNζεται πιH στRριγµα. B κατNρρευση τ6ν
εYδeλων τοZ 9νθρeπου 9ποκαλfπτει συγκλονιστικH τCν FνδειN του,
φανερeνει τ: κενI, πο^ καµιH σχετικC 9ξPα δ]ν µπορεG νH γεµPσει. ΑQτ: τ:
κενI, πο^ 9φRνουν τH γκρεµισµUνα εŠδωλα, δεPχνει τC βαθειH 9νNγκη τοZ
9νθρeπου γιH τ:ν 9ληθιν: ΘεI.
***
ΘH µποροfσαµε νH 9νακεφαλαιeσουµε τH προηγοfµενα σ] δfο θUσεις, πο^
φυσικH δ]ν \κφρNζουν δIγµατα, 9λλH 9ποτελοZν τ: πολ^ 9φορµ]ς γιH
συζRτηση:
α) %ν6 a γνeση εtναι τ: φαPνεσθαι τ6ν wντων, a πPστη εtναι a \πιτUλεση
τοZ δUοντος. (B γνeση εtναι a σχUση τOς συνεPδησης µ] τ: wν, µ] τ: µUρος,
µ] τ: δεδοµUνο. B πPστη εtναι a σχUση τOς συνεPδησης µ] τ: οiπω wν, µ] τ:
δUον, µ] τ: •λο, µ] τ: VπερβατικI, µ] τ: ΘεI).
β) Στ: στNδιο τοZ κριτικοZ λIγου c ‚νθρωπος 9ναφUρεται στ: Θε: µ] τCν
9λRθεια τοZ λIγου του, πο^ VπNρχει στCν 9ληθινC πPστη, τC δUουσα πρNξη.
ΚατH τC γνeµη µας a τελευταPα αQτC θUση, πο^ βρPσκεται σ] βαθειH
συµφωνPα µ] τCν [ερC παρNδοση τOς %κκλησPας µας, \πισηµαPνει τ: Fργο
τOς €ρθοδοξPας στ: παρ:ν καM στ: µUλλον της.
***
B 9ληθινC χριστιανικC πPστη, a €ρθοδοξPα, δ]ν εtναι κNτι τ: µερικ: στC
[στορPα, κNτι πο^ VπNρχει παρNλληλα µ] ‚λλους µερικο^ς καM σχετικο^ς
σχηµατισµο^ς τOς [στορικOς •λης. ∆]ν 9ποτελεG µιH \ποχC τOς [στορPας,
9λλH τCν 9λRθειN της. B €ρθοδοξPα εtναι a 9ληθινC οQσPα τοZ 9νθρeπου,
καM a οQσPα αQτC εtναι καθολικR. B €ρθοδοξPα h εtναι καθολικC h δ]ν εtναι
€ρθοδοξPα. Ο[ ΠατUρες τOς %κκλησPας \ργNστηκαν στCν πρωτοπορPα τοZ
πνεfµατος τOς \ποχOς τους. Γι’ αQτ: καM µπIρεσαν νH ξεκαθαρPσουν τ:
χριστιανισµ: 9π: τH ξUνα σeµατα τOς \ποχOς τους. ΠροσδιIρισαν τC σχUση
τOς %κκλησPας µ] τ:ν 9ρχαGο Kλληνικ: κIσµο, •πως εtχαν καθορPσει,
παλαιIτερα κυρPως, τC σχUση τοZ χριστιανισµοZ πρ:ς τ:ν Yουδἀσµ: καM τ:
γνωστικισµI, 9πέφυγαν 9π: τCν 9ρχC τOς πατερικOς θεολογPας ¬ς τH τUλη
τοZ ΒυζαντPου τH λNθη τοZ σχολαστικισµοZ καM µkς προσUφεραν, •λοι µαζP,
τ: 9κατNλυτο οYκοδIµηµα τOς €ρθIδοξης πPστης, στ: cποGο προσερχIµαστε
καM µεGς σRµερα ταπεινοM cδοιπIροι καM προσκυνητUς.

12

¡ν ο[ ΠατUρες τOς %κκλησPας δ]ν εtχαν τC βαθειH παιδεPα πο^ εtχαν, τ:
µεγαλει6δες Fργο τους θH xταν 9δfνατο. l Θε:ς χρησιµοποιεG τ: διαθUσιµο
λIγο τ6ν 9νθρeπων γιH νH µιλRσει στCν [στορPα. –σο περισσIτερος λIγος
VπNρχει στC ζωC τ6ν 9νθρeπων, τIσο καθαρIτερα “φαPνεται” a VπερβατικC
4ποκNλυψη τοZ ΘεοZ στ:ν κIσµο, a σωστικC Του \νUργεια γιH τCν
αQτοπραγµNτωση τοZ 9νθρeπου, τοZ 9ληθινοZ 9νθρeπου, \κεPνου πο^ εtναι
c φορUας τOς καθολικOς 9λRθειας στCν [στορPα.
B €ρθοδοξPα δ]ν Fχει µIνο παρελθIν. ›χει πολ^ περισσIτερο παρ:ν καM
µUλλον. ΑQτC a βεβαιIτητα 9ποτελεG τCν πPστη τ6ν €ρθοδIξων, τCν \λπPδα
τους, τCν cποPα VπηρετοZν µ] ταπεPνωση καM πνεZµα µαθητεPας. “∆ρNξασθε
παιδεPας”1 συµβουλεfει a σοφPα τοZ ΘεοZ wχι µIνο \κεPνους πο^ 9γνοοZν
τCν €ρθοδοξPα, 9λλH καM \κεPνους πο^ θUλουν νH εtναι ο[ φfλακUς της. B
€ρθοδοξPα 9ποτελεG τCν πρωτοπορPα τOς 9νθρωπIτητας στCν cδ: τOς
9λRθειας, δ]ν 9ποτελεG οiτε τCν €πισθοφυλακR, οiτε τCν 9ντPδραση. B
€ρθοδοξPα οiτε 9ντιδρk στCν πρIοδο, οiτε 9κολουθεG. Προπορεfεται. ΚαM
προπορεfεται wχι µIνο στC γνeση τοZ wντος, 9λλH καM κυρPως στCν
\πιτUλεση τοZ δUοντος, καM φυσικH wχι µIνο στCν περιοχC τOς
θρησκευτικIτητας, 9λλH σ’ •λο τ: πλNτος καM τ: βNθος τOς ζωOς τοZ
9νθρeπου. B €ρθοδοξPα 9ποτελεG τCν 9ληθινC πPστη τ6ν 9νθρeπων.
B πPστη, a 9ληθινC καM cλοκληρωµUνη, \κεPνη πο^ περιUχει Jς οQσPα της
τH λεγIµενα “καλH Fργα”, εtναι αQτC πο^ σeζει τ:ν ‚νθρωπο.
-λλος εtναι c τρIπος πο^ λειτουργεG a πPστη στCν παιδικC aλικPα τοZ
9νθρeπου, ‚λλος στCν \φηβική του aλικPα καM ‚λλος στCν \νηλικPωσR του.
l \νRλικος ‚νθρωπος χρειNζεται τCν πPστη Šσως περισσIτερο 9π: τ: παιδM
καM τ:ν Fφηβο, µIνο πο^ δ]ν τοZ εtναι πιH δυνατ: νH πιστεfει παιδικH h
\φηβικN. B %κκλησPα δ]ν κηρfσσει τCν παιδικC h \φηβικC πPστη τOς
9νθρωπIτητας, 9λλH τCν 9ληθινC πίστη, αQτCν πο^ σeζει τ:ν ‚νθρωπο σ]
κNθε \ποχC τOς \ξUλιξRς του.
***
B 9νθρωπIτητα Fχει σRµερα προβλRµατα. ΠολλH καM µεγNλα προβλRµατα.
Ο[ πυρηνικοM \ξοπλισµοM καM a 9πειλC τοZ πολUµου, a πεPνα καM a δυστυχPα,
a \κµετάλλευση καM a 9δικία, τ: τραγικ: βPωµα πο^ γεννk a 9πουσPα
νοRµατος στC ζωR, a 9λIγιστη καταστροφC τOς γOς καM a 9γωνPα γιH τ:
µέλλον, a 9γωνPα τοZ θανNτου καM a λαχτNρα τOς ζωOς, a αQξανIµενη
δfναµη τOς cρµOς τοZ θανNτου, 9ποτελοZν µερικH 9π: τH σκοτεινH νUφη,
πο^ βαραPνουν πNνω µας καM µkς καλfπτουν τ:ν cρPζοντα. B \πιστRµη καM a
τεχνικR, αQτ]ς ο[ δύο de facto θεIτητες τOς \ποχOς µας, µ] τ: πολλH
VποσχIµενο χαµIγελI τους, 9δυνατοZν νH µkς προσφUρουν τC Λfση. B
µεταφυσικC 9νNγκη τ6ν 9νθρeπων κNθε \ποχOς, καM πολ^ περισσIτερο τOς
δικOς µας, γιH <ναν 9κατNλυτο 9ξιολογικ: cρPζοντα, γιH τ:ν 9θNνατο ΘεI,
βρPσκεται πUρα 9π: τMς δυνNµεις τους. B \πιστRµη καM a τεχνικC εtναι
9σφαλ6ς, παρH τMς διNφορες καταχρRσεις τους, γενικH χρRσιµες λειτουργPες
τOς 9νθρeπινης •παρξης. ΠUρα •µως 9π: τC γνeση τ6ν wντων καM τCν ‚νεση
στC ζωC c ‚νθρωπος διψNει γιH νIηµα. ›χει 9νNγκη 9π: <να 9πIλυτο πο^
νH µCν πεθαPνει σHν σχετικI. ΚαM αQτ: τ: 9πIλυτο προσφUρει στ:ν ‚νθρωπο
a €ρθοδοξPα. B €ρθοδοξPα εtναι a παρουσPα τοZ 9ληθινοZ ΘεοZ στ:ν κIσµο
(καM τCν [στορPα), εtναι a κοινωνPα τοZ 4πολfτου, εtναι a αQθεντικC ζωC τοZ
9νθρeπου.
__________________________
1. ΨαλµοM 2, 12.

13

“Α•τη \στMν a νPκη a νικRσασα τ:ν κIσµον, a πPστις aµ6ν” (Α΄ ‰ωαν. ε΄, 4),
\κεPνη πο^ ξUρει τP θH πNρει 9π: τ:ν Kλληνισµ: καM 9π: το^ς διαφIρους
‚λλους -ισµοfς, καM τP θ’ 9φRσει, \κεPνη πο^ χρησιµοποιεG κNθε διαθUσιµη
γνeση γιH τC σωτηρPα τοZ 9νθρeπου 9π: τ: µηδUν. 4π: τ: µηδ]ν σeζει τ:ν
‚νθρωπο Θε*ς
περβατικEς, Fσχατος στEχος τCς α%θεντικEτητας το.
νθρ που, καM c δρIµος τοZ 9νθρeπου πρ:ς τ:ν 9ληθιν: Θε: εtναι a
9ληθινή του πPστη.
ΣεβαστοP µου 9κροατUς,
–σα 9ναπτfχθηκαν στH προηγοfµενα δ]ν ξUρω jν εtχαν KτοιµαστεG µ] τC
µεγαλfτερη δυνατC γνeση h µ] τCν καλfτερη δυνατC συνεPδηση, ξUρω
πNντως •τι προσφUρθηκαν χωρMς \γγfηση. ΑQτC τCν 9διαµφισβRτητη
\γγfηση γιH τCν 9λRθεια τ6ν λIγων, •πως καM τ6ν Fργων, προσφUρει µIνο a
καθολικC συνεPδηση τOς %κκλησPας, δηλαδC a καθολικC συνεPδηση τOς
[στορPας. ΚαM εtναι φυσικ: αQτC τCν καθολικC συνεPδηση τOς 9λRθειας νH
µCν µπορεG νH τC διαθUτει κNποιος, 9κIµα καM •ταν Fχει τCν τιµC νN Σkς
cµιλεG 9π: <να τIσο σεβNσµιο βOµα τCν aµUρα τOς γιορτOς τ6ν Kλληνικ6ν
καM χριστιανικ6ν γραµµNτων.

14