You are on page 1of 4

Семинар №6

Хичээлийн сэдэв: Механик хэлбэлзэл, долгио

Үндсэн томъёо тодорхойлолтууд
Гармоник хэлбэлзэл
Синус (эсвэл косинус)-ын хуулиар хувьсах хэлбэлзэлийг гармоник хэлбэлзэл гэнэ.
Тогтвортой тэнцвэрийн байрлалын орчим аливаа харилцан үйлчлэлийн хүч
-ийг бага хэлбэлзлэлийн үед шугаман байдлаар
F = f (x ) F = f ( x) ≈ − k ⋅ x
ойролцоолж болно. Энд . 6.1)
∂f
k=
∂x
Гармоник хэлбэлзлийн дифференциал тэгшитгэл:
буюу (6.2)
ma = − kx x&+ ω 02 x = 0
&
Тэгшитгэлийн шийд нь: (6.3)
x = A cos(ω 0 t + ϕ )
-Биеийн координат
x
-харимхай төст хүчний коэффициент,
k
-хэлбэлзлийн далайц (амплитуд),
A
-гармоник хэлбэлзлийн аргумент- фаз,
ω t + ϕ0
хувийн хэлбэлзлийн тойрох давтамж, -шугаман давтамж, -
ω0 − ω0 1 2π
ν= T= =
2π ν ω0
улирал буюу үе (6.4)
анхны фаз.
ϕ−
2.Замхрах хэлбэлзэл
Гадны эсэргүүцлийн
хүчний улмаас энергээ
алдан улирах хэлбэлзлийг
замхрах хэлбэлзэл гэнэ.
Замхрах хэлбэлзлийн
дифференциал
тэгшитгэл:
буюу (6.5)
ma = − kx − rυ x&+ 2 β x&+ ω x = 0
& 2
0

Тэгшитгэлийн шийд нь: (6.6)
−βt
x = A0e cos(ωt + ϕ )

Энд, -хувийн хэлбэлзлийн давтамж
ω0
-замхралын коэффициент,
β = r/2
үрэлтийн хүчний коэффициент,
r−
-замхрах хэлбэлзлийн тойрох давтамж.
ω = ω 02 − β 02
Замхралын логарифм декремент: .
δ = βT
(энд үе) (6.7)
T = 2π / ω
3.Албадмал хэлбэлзэл
Гадны хүчний үйлчлэл доор хийх хэлбэлзлийг албадмал хэлбэлзэл гэнэ.
Албадмал хэлбэлзлийн дифференциал тэгшитгэл:

ma = − kx − rυ + F F = F0 cos ω A t
(6.8)
ma = − kx − rυ + F0 cos ωA t
буюу (6.9)
F0
x&+ 2 β x&+ ω 02x =
& cosω A
m
Тэгшитгэлийн шийд нь: (6.10)
x = Acos(ω A t +ϕ )
албадмал хэлбэлзлийн далайц,

(6.11)
F0
A=
m (ω − ω A2 )2 + 4 β 2 ωA2
2
0
албадах хүч ба хэлбэлзлийн фазын ялгавар
ϕ− 2 βω A
tgϕ =
(ω 02 − ω A2 )
(4.12)
-гадны хүчний тойрох давтамж
ωA
4. Резонанс
Гадны үелэх хүчний давтамж нь биеийн хувийн хэлбэлзлийн давтамжтай
ойртох үед албадмал хэлбэлзлийн далайц (амплитуд) эрс өсөх үзэгдлийг
резонанс гэнэ
-резонансын давтамж (6.13)
ω ðåç = ω 02 − 2 β 2
үед буюу үрэлтгүй системд
β =0 ω ðåç = ω 0
-резонансын амплитуд (6.14)
F
Aðåç =
2mβ ω 02 − β 2
Нэг шулууны дагуу явагдах ижил давтамжтай хоёр хэлбэлзлийг нэмэхэд үүсэх
нийлбэр хэлбэлзлийн далайц ба фаз:
,
A = A12 + A22 + 2 A1 A2 cos(ϕ1 − ϕ2 )

β1 < β 2 < β3 A1 sin ϕ1 + A2 sin ϕ 2
ϕ = arctg
A1 cos ϕ1 + A2 cosϕ 2
Харилцан перпендикуляр, ижил давтамжтай хоёр
хэлбэлзлийг нэмэхэд үүсэх нийлбэр, хөдөлгөөний
траекторын тэгшитгэл
(6.15)
x2 y 2 xy
2
+ 2 −2 cos(ϕ 2 −ϕ1 ) = sin 2 (ϕ 2 −ϕ1 )
A1 A2 A1 A2
Нил орчны механик
Гукын хууль:
(4.16) (6.17)
F = − kx S
k =E
l
энд, -харимхайн хүч
F
- пропорционалийн коэффициент буюу харимхайн модуль
k
-шилжилт
x
-Юнгийн модуль
E
-хүч үйлчилж байгаа биеийн хөндлөн огтлолын талбай
S
- биеийн урт
l

Семинар, бие даалтын бодлогууд

6.1 Гармоник хэлбэлзлийн далайц 5см, үе 4с бол энэхүү хэлбэлзэгч цэгийн
хамгийн их хурд, хурдатгалыг ол. /8.85*10-2 м/с ба 12.3*10-2 м/с /
6.2 Гармоник хэлбэлзэл хийж байгаа 10 г масстай бие x=0.1cos4πt+4π
м хуулиар хэлбэлзэж байх үеийн буцаах хүч ба кинетик энергийн хамгийн
их утгыг тодорхойл./ 0.158 н ба 7.89 мЖ/
6.3 Пүршинд дүүжилсэн 0.3 кг масстай ачаа 2с дотор 5 удаа хэлбэлздэг
бол энэ пүршний хатыг ол/75 н/м/.
6.4 Дүүжингийн замхрах хэлбэлзлийн далайц 8 минутанд 3 дахин багассан
бол түүний замхралын коэффициентийг ол. /2.3*10-3 с-1/
6.5 25 н/м хаттай пүршинд дүүжилсэн ачаа, минутанд 25 хэлбэлзэл хийж
байсан бол ачааны массыг ол. /3.65 кг/
6.6 0.02 кг масстай материаллаг цэгийн хэлбэлзлийн далайц 5см, үе 10 с
гэвэл фаз нь 600 тэнцүү байх эгшинд түүний хурд, хурдатгал, буцаагч хүч,
кинетик энергийг тус тус ол. υ=π10 cosπ5+π3,a=π210sinπ5+π3
6.7 450 Гц давтамжтай 0.3мм далайцтай, 80 см урттай дууны хэлбэлзэл
харимхай орчинд тархжээ.Тэгвэл долгионы тархалтын хурд, орчны жижг
хэсгийн хамгийних хурдыг тодорхойл. /360 м/с , 0.848 м/с/
6.8 72 км/ц хурдтай хөдөлж байсан галт тэрэг зогсож буй ажиглагчийн
хажуугаар өнгөрөхдөө 300гц давтамжтай дохио гаргахад ажиглагч
түүнийг ямар давтамж тайгаар хүлээн авах вэ? Агаарт дуу тарах хурд
340 м/с. /35.4 Гц/
6.9 800 н/м хаттай пүршинд ачаа дүүжилж хэлбэлзэр хөдөлгөөнд
оруулахад ачааны хамгийн их кинетик энерги 2.5 Ж болсон бол энэ үед
хэлбэлзлийн далайц ямар байсан вэ?/ ј /
6.10 Цэгийн замхралын тэгшитгэл x=5e-0.25t sinπt/2 бол хугацааны T, 2T,
3T эгшин дэх түүний хурдыг ол. / 2.88 м/с/