You are on page 1of 422

ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ

«ΦΩΤΙΑ ΚΑΙ ΤΣΕΚΟΥΡΙ!»
ΕΛΛΑΣ 1946-1949
ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΗΓΗΘΕΝΤΑ
ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ
Δ” ΕΚΔΟΣΗ

ΔΥΟ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το βιβλίο αυτό, παραγγελία του Γαλλικού Εκδοτικού Οίκου Breteuil, θα είχε
περιλάβει και άλλο υλικό, ενδιαφέρον για τους Έλληνες, αν δεν είχε γραφή σε
ξένη γλώσσα, για ξένο αναγνωστικό κοινό. Θυσιάστηκε προπάντων η
λεπτομερέστερη ανάλυση των εσωτερικών πολιτικών γεγονότων που
φαίνονται δαιδαλώδη στον ξένον αναγνώστη και δεν προκαλούν το
ενδιαφέρον του, ενώ είναι προσιτά και ενδιαφέρουν τον Έλληνα αναγνώστη.
Παρά ταύτα, εκρίθη ότι στην ελληνική του έκδοση, εκτός από μερικές
υποσημειώσεις, το κείμενο που διαβάστηκε στο εξωτερικό έπρεπε να
παραμείνη αναλλοίωτο.
Το βιβλίο «ΦΩΤΙΑ ΚΑΙ ΤΣΕΚΟΥΡΙ» είναι μια συνοπτική πολιτική, διπλωματική
και στρατιωτική ιστορία της μεγάλης, ένδοξης, αλλά και τρομακτικής δεκαετίας
που έζησε η Ελλάς μετά το 1939. Αρκετές σελίδες είναι αφιερωμένες στις
ρίζες που είχαν τα γεγονότα της δεκαετίας στο παρελθόν, όσο και στις
προεκτάσεις που είχαν στο μέλλον. Εδώ κι εκεί, μία η δύο σελίδες
αναφέρονται σε επεισόδια άγνωστα και περιορισμένης σημασίας, που είναι
όμως χαρακτηριστικά των φοβερών εκείνων χρόνων.
Παρά τη συνοπτική του μορφή, κατεβλήθη προσπάθεια το βιβλίο να έχη
κάποια πληρότητα. Πραγματική πληρότητα θα είχε μόνο πολύτομο έργο, που
μάλιστα θα είχε γραφή έπειτα από την έρευνα των αρχείων των τότε εχθρικών
Κυβερνήσεων. Η έρευνα αυτή επεχειρήθη για τη συγγραφή του ανά χείρας
βιβλίου, αλλά δεν κατέστη δυνατή.
Κατεβλήθη επίσης προσπάθεια ώστε η πολύπλευρη, συνοπτική αυτή ιστορία
να γραφή με αντικειμενικότητα. Τούτο ήταν απαραίτητο -ιδίως για τους νέουςγιατί και από τις δύο πλευρές του λόφου η αλήθεια κακοποιήθηκε συχνά και
πολύ. Αν το «ΦΩΤΙΑ ΚΑΙ ΤΣΕΚΟΥΡΙ» επέτυχε να είναι αντικειμενικό, θα το
κρίνη ο καλόπιστος αναγνώστης.

Η μετάφραση από το γαλλικό πρωτότυπο στην καθαρεύουσα έγινε από τον
δικηγόρο Μιλτιάδη Σινιόσογλου-Τοσίτσα.
Η απλούστευση του κειμένου στην καθομιλουμένη έγινε από τον Εμμανουήλ
Χ. Κάσδαγλη.

Copyright 1974 Ευαγγέλου Αβέρωφ-Τοσίτσα

Επιθυμώ να ευχαριστήσω το Ελληνικόν Αρχηγείον Στρατού (Διεύθυνσις
Ιστορίας Στρατού) για τα επίσημα, ιδιαιτέρως χρήσιμα και συχνά ανέκδοτα
στοιχεία που έθεσε στη διάθεσή μου.
Ευχαριστώ επίσης τον πρώην αντιπρόσωπο της Ελλάδος στην «Ουνέσκο» κ.
Γεώργιο Αβέρωφ, για τη συμμετοχή τον στη διόρθωση των γαλλικών δοκιμίων
της εργασίας αυτής.
Τέλος, επιθυμώ να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου προς τον τέως βουλευτή
Θεσπρωτίας κ. Στράτη Αθανασάκο, για τις μακρές, δύσκολες και γόνιμες
έρευνες που διεξήγαγε για να με βοηθήση στη συγγραφή αυτού του βιβλίου.
ΕΓΑΓΓΕΛΟΣ ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑΣ
Πρώην Υπουργός των Εξωτερικών (1956-1963)
(Σημείωμα από τη γαλλική έκδοση)

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ – ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α': ΜΕΡΙΚΑ
ΒΑΣΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ
Η πεμπτουσία
Η πάλη ήταν τοπική, το παιχνίδι ήταν παγκόσμιο. Η Ελληνική Χερσόνησος
υπήρξε πάντοτε ένα από τα μεγάλα σταυροδρόμια της Ευρώπης, και, ως εκ
τούτου, ολοκλήρου του κόσμου.
Χθες σταυροδρόμι θρησκειών, σήμερα ιδεολογιών, υπήρξε και είναι πάντοτε
ένα σταυροδρόμι φυλών, ηπείρων και μεγάλων ναυτικών οδών.
Γι” αυτόν ακριβώς το λόγο, η Ιστορία, δια μέσου των αιώνων, χάραξε τη
Χερσόνησο με τη σφραγίδα της, γι” αυτόν ακριβώς το λόγο όλες οι σημαντικές
κρίσεις της ανθρωπότητος ξέσπασαν επάνω της.
Παρ” όλο τον σχετικώς μικρό γεωγραφικό χώρο της Ελληνικής Χερσονήσου, η
μοίρα της κατ” επανάληψιν επηρέασε, κάποτε μάλιστα με τρόπο
αποτελεσματικό, την πορεία της ανθρωπότητος.
Αυτό δεν αποτελεί υπερβολή.
Πέρασαν ήδη περισσότεροι από είκοσι αιώνες, αφότου η έκβαση των
Μηδικών πολέμων εμπόδισε τον Μεγάλο Βασιλέα να επικρατήση στην ήπειρό
μας και επέτρεψε την άνθιση των δημοκρατικών ιδεών που έσπειρε ο Σόλων
στην Αθήνα. Η σήμερα ώριμη και τότε μόλις σχηματιζόμενη Ευρώπη,
ευεργετείται ακόμη από τις ιδέες αυτές.
Πέρασαν ήδη δέκα αιώνες αφότου, στην ευρύτερη περιοχή της Χερσονήσου,
το Βυζάντιο υπεχρέωσε τον Ισλαμισμό να υποχωρήση μπροστά στον
Χριστιανισμό.
Πέρασε ήδη μισός αιώνας από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν η Ελλάς,
στο πλευρό των Συμμάχων, επέτρεψε την επιβίωση του γενναίου Σερβικού
έθνους, την ελεύθερη ναυσιπλοία προς τις Ινδίες δια μέσου της Μεσογείου και
τη δημιουργία ενός δευτέρου μετώπου, απειλητικού για τις ισχυρές στρατιές
του Κάιζερ και των συμμάχων του.
Τέλος, υπάρχει και μια πιο πρόσφατη και βαθιά κρίση, της οποίας οι
συνέπειες βαρύνουν ακόμη και σήμερα.
Μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, η Σοβιετική Ένωση, η
μεγάλη αυτή δύναμη και συγχρόνως σημαιοφόρος μιας ισχυρής
επαναστατικής ιδεολογίας, είχε προχωρήσει μέσα στην ευρωπαϊκή γη με
γιγαντιαία βήματα. Κατερειπωμένη αλλά ορμητική και διατηρώντας μεγάλες
εφεδρείες, είχε προωθήσει τα σύνορά της, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, πολύ
πέρα από τα προπολεμικά σύνορα, πέρα από τον Δνείπερο και τον Δούναβη,
ίσαμε τις ακτές της Αδριατικής.

Ο Στάλιν, μέσα σε λίγα χρόνια, πραγματοποιούσε τα όνειρα τα οποία οι
Τσάροι του μαύρου αετού έκαμαν για αιώνες, και τα οποία οι διάδοχοί τους
του ερυθρού αστέρος είχαν ξανακάμει για μερικές δεκαετίες.
Παρ” όλα αυτά, ο Στάλιν, ο μεγάλος αυτός νικητής των Διασκέψεων της
Μόσχας και της Γιάλτας, δεν είχε νικήσει σε όλα τα πεδία: αναγκάσθηκε να
παραιτηθή από τις διεκδικήσεις του στη Μεσόγειο, και να αφήση εκτός της
ζώνης της επιρροής του την Ελληνική Χερσόνησο, την οποία όμως είχε
προσπαθήσει να καθυποτάξη κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου
Πολέμου.
Έτσι, αν λόγω της ουδετερότητος της Τουρκίας, δεν είχε κατορθώσει να γίνη
κύριος των θυρών της Μαύρης Θάλασσας, δηλαδή του Βοσπόρου, είχε χάσει
επίσης τη δυνατότητα να τις ελέγχη: τα νησιά του Αιγαίου, από τα οποία
μπορεί να διενεργηθή αποκλεισμός των Δαρδανελλίων, διέφυγαν από την
κυριαρχία του ή και την επιρροή του. Συνέπεια τούτου ήταν ότι δεν διέθετε σε
ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο ούτε ένα έρεισμα.
Σήμερα, από άποψη ερεισμάτων -με παραλλαγές βέβαια στη μορφή τους- το
πρόβλημα της Μόσχας είναι περισσότερο πρόβλημα επιλογής ερεισμάτων.
Το 1945, όμως, η εικόνα ήταν τελείως διαφορετική, ήταν απολύτως αρνητική:
σε μια τέτοια «σκακιέρα», η Χερσόνησος και τα νησιά της ήταν πράγματι
πολύτιμα. Κάτω από σοβιετικό έλεγχο, τα νησιά του Αιγαίου θα επέτρεπαν
ένα παιχνίδι, που οι συνέπειές του θα ήταν πολύπλευρες και πολύ σοβαρές:
θα απομόνωνε την Τουρκία, θα εξυπηρετούσε αλλά και συγχρόνως «θα
έδενε» τους νέους συμμάχους της Βαλκανικής και, ιδίως, θα επέτρεπε από
τότε την ευχερή κάθοδο προς τη Μεσόγειο και την Αφρική. Αν το Παρίσι άξιζε
μια λειτουργία για τον Ερρίκο τον Δ”,[i] όλα αυτά άξιζαν για τον Στάλιν ένα
αδελφοκτόνο αγώνα. Και μάλιστα όταν ο αγώνας γινόταν εις βάρος άλλων…
Η πάλη θα ήταν τοπική, το παιχνίδι θα ήταν παγκόσμιο.

Απαρχές και περιβάλλον
Για να αντιληφθή κανείς πως ξέσπασε και πως τόσο επίμονα υπεστηρίχθη
ένας ανταρτοπόλεμος, που κράτησε σαράντα μήνες και προξένησε στην
Ελλάδα περισσότερες καταστροφές και θύματα από ό,τι ο Πόλεμος και η
Κατοχή, θα πρέπει να έχη μια ιδέα των όσων προηγήθησαν.
Σε κάθε ανθρώπινη κοινωνία υπάρχουν πάντοτε άνθρωποι έτοιμοι να κάμουν
πόλεμο, απλώς και μόνο για να τον κάμουν (έλξη της περιπέτειας), ή και για
να ικανοποιήσουν συμφέροντα (έλξη της εξουσίας ή των υλικών
ωφελημάτων). Οι άνθρωποι αυτοί πιθανόν να είναι χρήσιμοι για τη διεξαγωγή
ενός αγώνος: με κατάλληλο χειρισμό μπορούν να αρχίσουν την πιο
ακαταλόγιστη περιπέτεια, μπορούν να θυσιάσουν και αυτήν ακόμη τη ζωή

τους. Εκείνο που αδυνατούν να κάμουν είναι να διαρκέσουν. Η μακριά
περιπέτεια καταπονεί, το συνεχώς διαφεύγον κέρδος ωθεί στην απόγνωση. Ο
καταναγκασμός που πιθανόν θα επακολουθήση, και συνήθως επακολουθεί,
δεν αρκεί.
Για να αρχίση μια περιπέτεια ευρείας εκτάσεως, και ιδίως για να διαρκέση,
απαιτούνται οι κατάλληλες ψυχολογικές συνθήκες. Πρέπει ακόμη τα γεγονότα
που προηγούνται να είναι ευνοϊκά, και ιδίως πρέπει να υπάρχη μια
αποφασισμένη και φανατισμένη «δύναμις κρούσεως».
Στην παρούσα περίπτωση, η «δύναμις κρούσεως» ήταν το Κομμουνιστικό
Κόμμα Ελλάδος.
Στις σελίδες που ακολουθούν θα διαγράψουμε σε γενικές γραμμές την ιστορία
του, από τη γέννησή του ως την εποχή που έγινε ενεργώς και φανερά
επαναστατικό. Η δράση του με τη μορφή αυτή θα αποτελέση αργότερα το
κύριο θέμα του βιβλίου τούτου.
Πριν όμως μιλήσουμε για τη γέννηση και τις πολιτικές ή επαναστατικές
δραστηριότητες του Κ.Κ.Ε., πρέπει να σκιαγραφήσουμε την κοινωνία μέσα
στην οποία γεννήθηκε και αναπτύχθηκε.
Εκείνοι που γνωρίζουν μόνο τη σημερινή Ελλάδα δεν μπορούν να
φαντασθούν πως ήταν η χώρα την εποχή κατά την οποία άρχισε να
σχηματίζεται το Κ.Κ.Ε., δηλαδή αμέσως μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Θα μπορούσε να λεχθή ότι και αυτός ακόμη ο χώρος της Ελλάδος ήταν
διαφορετικός, γιατί, μολονότι το έδαφός της ήταν το ίδιο, η αξιοποίησή του
ήταν τόσο ριζικά διαφορετική, ώστε για τους κατοίκους της ήταν ένας εντελώς
διαφορετικός χώρος.
Τα απόκρημνα και ψηλά βουνά της, δηλαδή τα δύο τρίτα της Χώρας, δεν
είχαν παρά υποτυπώδες οδικό δίκτυο, κατάλληλο μόνο για ημιονικές
επικοινωνίες. Οι πεδιάδες μαστίζονταν από την ελονοσία, οι αρδεύσεις ήταν
πάρα πολύ περιορισμένες, τα μέσα καλλιέργειας ήταν κατά το πλείστον
απηρχαιωμένα και οι σοδειές βρίσκονταν στο έλεος της ξηρασίας και των
πλημμυρών. Οι πεδινοί δρόμοι ήταν ελάχιστοι και σε οικτρά κατάσταση. Οι
σιδηροδρομικές γραμμές -μονής πάντοτε κατευθύνσεως- είχαν το διεθνές
πλάτος μόνον στη γραμμή Αθηνών-Θεσσαλονίκης-Δυτικής Ευρώπης. Οι
θαλάσσιες επικοινωνίες μεταξύ του Πειραιώς και των λίγων αξιολόγων
λιμένων ήταν ανεκτές και τακτικές. Όλες όμως οι άλλες ήταν πάντοτε ελλιπείς
και αραιές.
Δεν υπήρχαν ούτε μεγάλες πόλεις ούτε μεγάλες επιχειρήσεις.
Ο πληθυσμός των μόνων αξιόλογων πόλεων, δηλαδή των Αθηνών και της
Θεσσαλονίκης, δεν υπερέβαινε, για τις δύο μαζί, τις πεντακόσιες χιλιάδες.

Εξάλλου, οι ελληνικές βιομηχανίες που κατά τα δυτικά κριτήρια θα
εθεωρούντο μεσαίου μεγέθους μπορούσαν να μετρηθούν στα δάκτυλα.
Εξίσου μεγάλη ήταν η απόσταση μεταξύ της Ελλάδος και των ανεπτυγμένων
Δυτικών χωρών στον κοινωνικό τομέα και στον τομέα της κοινωνικής
ασφαλίσεως.
Η ληστεία στις σημαντικές οδούς δεν ήταν μεν συνήθης αλλά δεν ήταν και
εντελώς άγνωστη.
Το σύνολο των αναλφάβητων υπερέβαινε πιθανότατα το 40% του
πληθυσμού.
Η εργατική τάξη ήταν πρακτικώς ανύπαρκτη. Σχεδόν το σύνολο των εργατών
δεν ήταν κατά κυριολεξία εργάτες: ήταν μικροαστοί, οι οποίοι εργάζονταν στις
ελάχιστες, περιορισμένες και οικογενειακές επιχειρήσεις.
Μεταξύ των ετών 1918 και 1920, ο Ελευθέριος Βενιζέλος πραγματοποίησε
χάριν των αγροτών μια ευρύτατη αγροτική μεταρρύθμιση, που
συμπληρώθηκε αργότερα από δύο άλλες, από τις οποίες η μία έγινε το 1923.
Πρακτικώς, ολόκληρη η καλλιεργήσιμη γη της Χώρας διενεμήθη στους
καλλιεργητάς της. Πρέπει να προστεθή, για να ολοκληρωθή η εικόνα, ότι,
ελλείψει επαρκούς γης, ο μεγαλύτερος αριθμός των αγροτικών
εκμεταλλεύσεων διέθετε ένα ως πέντε εκτάρια (10-50 στρέμματα), ένας
αξιόλογος αριθμός πέντε ως είκοσι εκτάρια, και ότι ο αριθμός των
εκμεταλλεύσεων που υπερέβαινε αυτή την έκταση ήταν σχετικώς ασήμαντος.
Η αστική τάξη ήταν πολύ σημαντική. Περιελάμβανε μόνο μικροαστούς, οι
οποίοι ήταν βαθύτατα εμποτισμένοι -όπως και όσοι ανήκαν στις άλλες τάξειςαπό τις ιδέες της Θρησκείας και της Πατρίδος, της Οικογενείας και της
Ιδιοκτησίας.
Ουσιαστικώς, το σύνολο του πληθυσμού απετελείτο από τις κοινωνικές αυτές
τάξεις. Η λιτότης της ζωής τους ήταν γενική και μεγάλη. Στους ορεσίβιους η
λιτότης έφθανε στα ακρότατα δυνατά όρια.
Οι μεγαλοαστοί ήταν ολιγάριθμοι. Οι μεγάλοι γαιοκτήμονες -όπως ελέχθη
παραπάνω- είχαν περιορισθή σε μικρούς σχετικώς κλήρους. Έτσι, στην
Ελλάδα δεν υπήρχαν πια παρά λίγες εκατοντάδες ευπόρων οικογενειών. Στην
ουσία, έκτος από ανθρώπους που εμετρώντο στα δάκτυλα, πραγματικά
πλούσιοι ήταν μόνο όσοι πλούτισαν στο εξωτερικό, και αυτοί είχαν ένα
ιδιαίτερο γόητρο, δεδομένου ότι η παράδοση των μεγάλων εθνικών ευεργετών
ήταν πάντα ζωντανή και συνεχιζόταν. Οι εθνικοί ευεργέται είχαν ιδρύσει πολύ
σημαντικά ιδρύματα, και αυτά εντυπωσίαζαν εξαιρετικά, επειδή η Χώρα ήταν
πολύ πτωχή.

Αυτή η διάρθρωση της Χώρας, η οποία ως ένα σημείο θύμιζε τη Δύση των
αρχών του 19ου αιώνος, άλλαξε μεταξύ των ετών 1920 και 1940.
Η Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 και η άφιξη ενός εκατομμυρίου
πεντακοσίων χιλιάδων προσφύγων, διπλασίασε τον πληθυσμό των τριών
σημαντικών πόλεων της Χώρας, δημιούργησε μια πραγματική εργατικήπρολεταριακή τάξη, και τελικά δημιούργησε μια σχετικώς σημαντική
βιομηχανία.
Αιφνιδίως, οι συνθήκες άλλαξαν. Η ανισότης των τάξεων άρχισε να γίνεται
αισθητή.
Εξάλλου, δύο ειρηνικές δεκαετίες, και κυβερνήσεις που τις ενέπνεε
μεταρρυθμιστικό και δημιουργικό πνεύμα -ιδίως του Βενιζέλου, μεταξύ 1928
και 1932- βελτίωσαν τις συνθήκες στους τομείς της παραγωγής, των
συγκοινωνιών, της βιομηχανίας, της κοινωνικής ασφαλίσεως, και γενικότερα
της κοινωνικής προόδου.
Παρ” όλα αυτά, η Ελλάς, στις παραμονές του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου,
δεν απείχε πολύ από το σημείο όπου βρισκόταν την επαύριο του Πρώτου
Παγκοσμίου Πολέμου. Ήταν δε απολύτως διαφορετική από την Ελλάδα της
δεκαετίας 1960-1969.
Για να πει κανείς τα πάντα με λίγες λέξεις και τρεις αριθμούς, το κατά κεφαλήν
ετήσιο εθνικό εισόδημα είναι σήμερα μεγαλύτερο από 1.000 δολλάρια, ενώ το
1940 ήταν χαμηλότερο από 150 δολλάρια και το 1920 χαμηλότερο από 100
δολλάρια.

Κ.Ε. ο Πρόεδρος της Κομιντέρν. Πράγματι. Το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος (Κ. οι οποίοι. που είχε διεθνές κύρος. στον τίτλο του Κόμματος προσετέθη. με άλλη μορφή και με το όνομα «Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα». ότι το Κ.αξίζει να μνημονευθή.Κ. Η πλήρης επικράτηση της Ρωσικής Επαναστάσεως και η ορμή της Τρίτης Διεθνούς ενίσχυσαν τη θέση εκείνων που επεδίωκαν τολμηρότερη πορεία. απεφασίσθη η συμμετοχή του στην Κομιντέρν. Αυτό σήμαινε συγχρόνως γέννηση και θεαματική εμφάνιση σε διεθνές επίπεδο. ο Ζηνόβιεφ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β': ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΟΥ Κ. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου. το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα ακολούθησε ριζοσπαστικότερο προσανατολισμό. Μέσα όμως σε διάστημα δύο ετών. ανήγγειλε στη Μόσχα. ύστερα από έντονες συζητήσεις. επεβλήθησαν στους άλλους συντρόφους των.Ε. με φανερή μάλιστα ικανοποίηση. που επρόκειτο να συγκληθή στη Μόσχα. σε παρένθεση. Επρόκειτο για ένα ασήμαντο κόμμα.Κ. Η λαμπρή αυτή απαρχή του απεσταλμένου των Αθηνών. Κατά τους πρώτους μήνες του 1920. Γέννηση και πρώτα βήματα του Κ.Ε. είχε γίνει ομόφωνα δεκτό ως μέλος της Κομιντέρν. και ένας νέος και δυναμικός φοιτητής εξελέγη εκπρόσωπος του μικρού Κόμματος στο μεγάλο Διεθνές Συνέδριο της «Κομμουνιστικής Διεθνούς». η ονομασία «Κομμουνιστικό». Το όνομα του φοιτητού αυτού -Δημοσθένης Λυγδόπουλος. εμπνεόμενους κυρίως από τον Σοσιαλισμό της Δευτέρας Διεθνούς. .) γεννήθηκε στον Πειραιά το 1918. που περιοριζόταν στους ιδρυτάς του και σε λίγους ακόμη οπαδούς.Ε.Κ. γιατί θα έλεγε κανείς ότι η μοίρα τον έταξε σαν δραματικό οιωνό των μεγάλων περιπετειών του Κ. στην αρχή πέτυχε απολύτως στην αποστολή του.Κ. είχε ύστερα από λίγες εβδομάδες τραγικό τέλος.Ε.

θα μπορούσε κανείς να κτίση πολλές υποθέσεις αγνώστων πολιτικών «Χ».Ε. ονόματι Αλεξάκης. τους δολοφόνησαν και τους έριξαν στη θάλασσα. το χρυσάφι άνοιξε τάφους. Οι προσπάθειες οργανώσεως και αναπτύξεως του Κόμματος. και πέντε χιλιάδες χρυσά δολλάρια για τις πρώτες δαπάνες οργανώσεως του μικρού Κόμματος. Είδαμε πιο πάνω ότι η Ελλάς δεν ήταν το κατάλληλο έδαφος για να καλλιεργηθούν οι άγουροι τότε σπόροι του μαρξισμού-λενινισμού. τα πρώτα του βήματα δεν το οδήγησαν πολύ μακριά. Γιατί κατά τα άλλα δεν επιτρέπεται να είναι κανείς πολύ αυστηρός όταν κρίνη τους πρώτους αρχηγούς του Κ. Πάνω στην ανθρώπινη αυτή τραγωδία της νύκτας της 20ής Οκτωβρίου 1920. όπως και οι μακρές φιλονικίες ως προς την υπακοή ή όχι στην Κομιντέρν -δηλαδή η επιθυμία της πλειοψηφίας που την αμφισβητούσε ζωηρά η μειοψηφία- . Τους δόθηκαν εμπιστευτικές οδηγίες.Κ. Αμφίβολη παρηγοριά απέμεινε η σύλληψη του ουκρανικού πληρώματος από τις σοβιετικές αρχές και η εν συνεχεία εκτέλεση των μελών του… Οι ιδέες οδηγούσαν στη ζωή και τη δράση. που ανήκουν στη λεγομένη «μικρή ιστορία». δρώντας μαζί και επί τόπου. οι δύο νεαροί Έλληνες απόστολοι ναύλωσαν ένα μικρό πλοιάριο για να διασχίσουν τη Μαύρη Θάλασσα· κατά τη διάρκεια του ταξιδιού όμως. Αλλά η ύλη φθείρεται και χάνεται. και συχνά προκαλεί και την απώλεια και των πιο ισχυρών ιδεών: στην Οδησσό. άφθονο προπαγανδιστικό υλικό. Προικισμένοι με πίστη. αφιερώθηκαν στην εκπλήρωση ενός καθήκοντος κατ” εξοχήν δύσκολου. που στέφθηκε στη Μόσχα. είχε αναλάβει ένα έργο πάρα πολύ δύσκολο. γιατί ασφαλώς ο εκλεκτός των Αθηνών. Αυτό λέγεται μόνο και μόνο για να υπομνησθή η σημασία της μοίρας στην πορεία των ανθρώπων. και ο εκλεκτός της Μόσχας. Γι” αυτόν ακριβώς το λόγο. την πρωταρχική δύναμη κάθε μεγάλης προσπάθειας. ή και για να πληροφορηθούν οι αναγνώστες ορισμένα χαρακτηριστικά γεγονότα σχετικά με το θέμα. ο οποίος χαρακτηρίσθηκε ως αντιπρόσωπος της Κομιντέρν στην Αθήνα.Συνοδός του Δημοσθένη Λυγδοπούλου ορίσθηκε από το Κέντρο ένας νεαρός Έλληνας που είχε γεννηθή στη Ρωσία. που θα γινόταν συντονιστής στην Αθήνα. θα προίκιζαν από την αρχή το Κόμμα με μια ισχυρή ηγεσία. Το μικρό Κόμμα που είχε αποφασίσει την εισαγωγή τους στην Ελλάδα.

το Κόμμα τη χαρακτήρισε σαν μια από τις κύριες αιτίες της στρατιωτικής πανωλεθρίας του 1922. Παρ” όλα αυτά.Ε. ενισχυμένα από εκατοντάδες οπαδών που είχαν επιστρέψει από το μέτωπο. Κατά τη διάρκεια του πολέμου αυτού (1920-1922). Αυτό φάνηκε αμέσως μετά την Καταστροφή. Στην πραγματικότητα όμως. επεδόθησαν σε έντονη εκστρατεία προσηλυτισμού των προσφύγων. οι αρμόδιες αρχές. και πλείστοι όσοι παράγοντες (θέση των Μεγάλων Δυνάμεων. δεν ήταν ιδιαιτέρως αυστηρά και δεν μείωσαν τις δυνατότητες γενικοτέρας δράσεως του μικρού Κόμματος.η Χώρα βρισκόταν σε πόλεμο. Προπαγάνδα εύκολη από πλευράς επιχειρηματολογίας. ήδη από το φθινόπωρο του 1921. έλαβαν ορισμένα μέτρα εναντίον των ανωτάτων κλιμακίων του Κόμματος και όσων προπαγανδιστών ήταν δυνατόν να αποκαλυφθούν. Αν όμως τα μέτρα αυτά ήταν κάπως αποτελεσματικά στο μέτωπο.Κ.συνιστούν την ιστορία των πρώτων πέντε χρόνων της ζωής του Κ. μεγάλη σε βάθος αναδίπλωση του εχθρού κτλ. έκαμε μέσα στο Στρατό -όπου είχε προσηλυτίσει λίγες εκατοντάδες οπαδών-μια μεγάλη εκστρατεία ηττοπάθειας. αυτή η προπαγάνδα έπαιξε εντελώς δευτερεύοντα ρόλο μεταξύ των σημαντικών βαθύτερων αιτίων που προεκάλεσαν την Καταστροφή. Άλλωστε.) δεν επέτρεπαν να διαφανούν ευνοϊκές προοπτικές. γιατί από το 1912 -έκτος από μικρά χρονικά διαστήματα. Η εκστρατεία αυτή γινόταν μέσα σ” ένα περιβάλλον που προσφερόταν για την ανάπτυξή της.από πλευράς οργανώσεως. Απλώς πλήρωναν πολύ ακριβά έναν πόλεμο της ελληνικής πλουτοκρατίας. πόλεμο που έγινε για να . Εκ των υστέρων. Τα επιχειρήματα ήταν πειστικά: οι πρόσφυγες δεν ήταν τα θύματα ενός απελευθερωτικού πολέμου που είχε πάει άσχημα. η συντελούμενη προσπάθεια ήταν τεραστία. δύσκολη όμως -αλλά με άριστη διεξαγωγή. Αυτά όμως δεν μπορούν να έχουν θέση στη γενική επισκόπηση που θα κάμουμε εδώ. το Κ. μια σελίδα της ιστορίας αυτής παρουσιάζει ειδικό ενδιαφέρον: η δράση του Κόμματος κατά τη διάρκεια και μετά τον Ελληνοτουρκικό πόλεμο της Μικράς Ασίας.Κ.Ε. Όλα τα στελέχη. όπου είχαν καλά εκπαιδευθή στην παράνομη δράση.

πάνω από 1. Πράγματι. γιατί δρούσε εν μέσω ενός γενικού χάους και μιας τεραστίας αθλιότητος.000.000. είναι εξίσου αληθινό ότι αυτοί οι αδελφοί ήταν πτωχοί. κουρασμένοι και απογοητευμένοι. ο πετρότοπος. κατ” αναλογίαν.300. που πρώτη βοήθησε τον νικητή των Δαρδανελλίων να δημιουργήση τακτικό στρατό… Αλλά η επίμονη προπαγάνδα δεν σταματούσε μπροστά σε τέτοια μικροπράγματα… Εξάλλου. Εργαζόταν λοιπόν το Κόμμα με τρόπο συνεπή. πολλά θέματά της ήταν πρόσφορα για εκμετάλλευση.000 προσφύγων. και ότι υπεδέχοντο ανθρώπους ξυπόλυτους και ξεριζωμένους από τις εστίες των. επίμονο και πολλές φορές δηλητηριώδη.000 πρόσφυγες. Από το άλλο μέρος.[i] Και από τις δύο όχθες περίμεναν φαντασμαγορικά αποτελέσματα: ξαφνικά. αν ήταν αλήθεια ότι οι άνθρωποι αυτοί κατέφευγαν σε χώρα κατοικημένη από αδελφούς. είχε γίνει γι” αυτούς εύφορη γη. αρκεί να σκεφθή -χωρίς να ληφθή καν υπ” όψιν η διαφορά που υπήρχε σε φυσικούς πόρους. με την συνεχή προσθήκη πρόχειρων συνοικισμών.000. η Αθήνα. που με τη σειρά της είχε εξοπλίσει την Τουρκία του Κεμάλ Ατατούρκ… Λησμονούσαν βεβαίως την Τουρκοσοβιετική συνθήκη του 1921. γυμνοί και πεινασμένοι. κατέφευγαν σε μια χώρα όπου ζούσαν 5. δηλαδή ανθρώπους με το θάνατο στην ψυχή και την αγωνία και την αβεβαιότητα στο πνεύμα. ενωνόταν με τον Πειραιά και μέσα σε λίγους μήνες αποτελούσαν μια πόλη που ξεπερνούσε σαφώς το ένα εκατομμύριο κατοίκων.000 αδελφοί τους. το φθινόπωρο του 1922 και μέσα σ” ένα μόνο μήνα. ο ακατάλληλος για τους εισαγόμενους σπόρους. αυτό αντιστοιχούσε για τη Γαλλία με άφιξη 13. Για να αντιληφθή κανείς τι σήμαινε αυτό.ότι. Μοναδικό ίσως φαινόμενο στην ιστορία της διακινήσεως των πληθυσμών.υπηρετήση τον βρετανικό ιμπεριαλισμό στον οποίο αντιτασσόταν η γαλλική κεφαλαιοκρατία. Επιχειρήματα ήταν εύκολο να βρεθούν και όλα φαίνονταν ισχυρά. και για τις Ηνωμένες Πολιτείες 50.000. . έξυπνο. Ξαφνικά.

Τέλος. Ήταν μια βαρύτατη εθνική. Ο δεύτερος άνδρας που στήριξε τις «ιδέες» ήταν ένας αξιωματικός. να δικαιώνεται και να νικά. κοινωνική και οικονομική κρίση. Σ” αυτόν απέδιδαν τις προθέσεις. ο Νικόλαος Πλαστήρας. στους άλλους τις καταστροφές. Το υλικό στοιχείο ωθούσε προς την επανάσταση. γιατί περιόριζε ξαφνικά τον γεωγραφικό χώρο μέσα στον οποίο ο Ελληνισμός ζούσε από την αρχαιότητα. των αντιπάλων του. Αλλά η καταστροφή είχε γίνει υπό την ηγεσία άλλων. αντί. . όπως θα περίμενε κανείς.Κ. ο οποίος. και πάντως πολύ ενδιαφέρουσα για τον ερευνητή της Ιστορίας και τον πολιτικό παρατηρητή. Γιατί στην περίπτωση αυτή ο ιστορικός υλισμός διαψεύδεται και ηττάται. που για δέκα χρόνια νικούσε -από το 1912 ως το 1922επέστρεφε εξουθενωμένος και ταπεινωμένος μετά από μια άνευ προηγουμένου πανωλεθρία. Η ήττα προκαλούσε τη μεγαλύτερη κρίση της Χώρας από την εποχή της ανεξαρτησίας της. η οποία δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική καταστροφή. Περίπτωση ίσως μοναδική. Η επικίνδυνη επιχείρηση είχε τελικά οδηγήσει στην καταστροφή. προκαλούσε μια από τις σοβαρότερες κρίσεις στην τρισχιλιετή ζωή του Ελληνισμού. σε μέρες πολύ κρίσιμες. Όπως συμβαίνει συνήθως. και ιδίως τους πρόσφυγες. με σκοπό την ενσωμάτωση των Ελλήνων της Ανατολής στη Μητέρα Πατρίδα. Αξίζει να μνημονευθή το κυριότερο αίτιο αυτού του φαινομένου: τις ιδέες τις υπεστήριζαν δύο άνδρες τους οποίους οι πρόσφυγες αγαπούσαν. Είχε κάμει τους Έλληνες. να ελπίσουν και να ονειρευθούν. Νικητής ανεδείχθη το δεύτερο.ότι στην πράξη το μικρό Κόμμα δεν είχε πραγματοποιήσει κέρδη. το άυλο -οι ιδέεςαπεδείχθη ισχυρότερο από την ύλη. Ο πρώτος ήταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Όλα αυτά όμως δεν απέδωσαν σχεδόν τίποτε για το Κ. ο Στρατός.Ε. Πράγματι. στα επόμενα χρόνια απεδείχθη -όπως θα φανή παρακάτω. ο οποίος θα επανεμφανισθή ύστερα από είκοσι πέντε χρόνια. είχε επιχειρήσει τη Μικρασιατική εκστρατεία. Το συναισθηματικό στοιχείο συγκρατούσε στην παράδοση. Εκείνον τον αγαπούσαν για τις ελπίδες και τα ωραία όνειρα που τους είχε προσφέρει.

Όταν επέστρεψε στην Αθήνα. Στην Ιστορία το είδαμε πολλές φορές. είχε αποκτήσει μέσα σε μια δεκαετία τη φήμη του ατρόμητου πολεμιστού. Το 1922 είχε καλύψει με το Σύνταγμά του και με προσωπικό κίνδυνο ένα συγκρότημα του Στρατού που υποχωρούσε ραγδαία.000 ψήφων το Κ. οι άνθρωποι αυτοί μπορούν να οδηγήσουν τη μάζα εκεί περίπου όπου οι ίδιοι επιθυμούν.δεν πέτυχε αξιόλογα αποτελέσματα. είχε γίνει για τους πρόσφυγες το σύμβολο της καρτερίας και της προσωπικής θυσίας. ώθησε την Κομιντέρν σε βαθύτερες παρεμβάσεις. υπήρξαν αποθαρρυντικά. Έσπειρε τη διχόνοια μεταξύ των ηγετών.Γόνος πτωχής οικογενείας. πρέπει τα συναισθήματα αυτά να είναι συμπυκνωμένα και απλοποιημένα. Για το καλό ή για το κακό. και ήταν συγχρόνως θεαματική αποκάλυψη.000. συνδικάτα. και ολόκληρη σχεδόν παρέμεινε μέχρι του θανάτου των αφοσιωμένη σ” αυτούς.Κ. επί 800.τι πιστεύεται συνήθως.Κ. .Ε. Η μάζα είναι περισσότερο συναισθηματική από ό. ο Βενιζέλος και ο Πλαστήρας -άσχετα αν δικαίως ή αδίκως. Αυτό προεκάλεσε φοβερή απογοήτευση. επικεφαλής μιας στρατιωτικής Κυβερνήσεως. τα πρώτα βήματα του Κ. Πάντως. αγρότες. και κυρίως πρέπει να εκφράζωνται από τη δραστηριότητα ορισμένων ανθρώπων· όταν τούτο συμβαίνη. ανέτρεψε την Κυβέρνηση. έλαβε περίπου 20. Η συντριπτική πλειοψηφία των προσφύγων τους ήταν πιστή. Θερμοί εθνικισταί και οι δύο. σε κανένα από τους τομείς όπου κατεβλήθη ιδιαίτερη προσπάθεια -πρόσφυγες.ήταν αυτού του είδους άνθρωποι για τους πρόσφυγες. έκαμε τα αδύνατα δυνατά για να ανακούφιση εκείνους που πεινούσαν και κρύωναν. μόνο με το γεγονός αυτό έφραξαν περισσότερο από κάθε άλλον το δρόμο που είχε ανοιχθή στο Κ. εξετέλεσε χωρίς λογικές δικαιολογίες έξι ηγετικά της στελέχη. Η δύσκολη παιδική ηλικία Παρ” όλες τις μεγάλες προσπάθειες των λίγων πιστών.Ε. είναι περισσότερο συναισθηματική παρά λογική. Γνωστός για την πενία του.Κ. αγνός. τίμιος και τώρα φυματικός. και προεκάλεσε νέα προσπάθεια για την οργάνωση της βάσεως. Στις πρώτες γενικές εκλογές στις οποίες το Κόμμα έλαβε μέρος -1923-.Ε. Στην περίπτωση μας. Τα πρώτα χρόνια. και. Μόνο που για να οδηγηθή από τα συναισθήματά της. Στρατός.

και στις εκλογές της 19ης Αυγούστου 1928 πέτυχε μια συντριπτική νίκη.Εκείνο.000 περίπου ψήφους. Το Κ. Ο σχετικά στείρος κοινοβουλευτισμός και τα στρατιωτικά μικροπραξικοπήματα που προηγήθησαν και διεδέχθησαν τη δικτατορία του Στρατηγού Παγκάλου (Ιούνιος 1925-Αύγουστος 1926) απεγοήτευσαν ένα μέρος των εκλογέων..Κ. Και το πράγμα δεν τελείωσε εκεί εξαιτίας της παρανόμου δράσεως του μικρού Κόμματος και ενός σοβαροτάτου θέματος. Τα αποτελέσματα ήταν ιδιαιτέρως σκληρά και γίνονταν ακόμη πιο δυσάρεστα από το γεγονός ότι οι συνεχείς οικογενειακές διενέξεις διασπούσαν τους ηγέτες του Κόμματος για μια δεκαετία περίπου. Η σημασία του όμως συνίστατο στο ότι η προβλεπομένη αξιόποινη πράξη περιγραφόταν αόριστα. που οι πρόσφυγες τον αποκαλούσαν «Πατέρα της Πατρίδος». αλλά διαρκούσαν ακόμη και όταν τα πρόσωπα άλλαζαν ή συμβιβάζονταν.000. ο οποίος επέτρεπε τη δίωξη πλείστων όσων μελών του Κόμματος. Έτσι. όμως. επί περισσοτέρων του ενός εκατομμυρίου ψήφων. στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1926. τη Σοβιετική Ένωση. και έτσι μπορούσε να τιμωρηθή οποιαδήποτε μορφή δραστηριότητος κατά της καθεστηκυίας τάξεως. Ο νόμος αυτός δεν ήταν ιδιαιτέρως αυστηρός ως προς τις προβλεπόμενες ποινές και είχε αρκετές ομοιότητες με τις νομοθεσίες που είχαν υιοθετήσει άλλες χώρες μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.ήταν διαφωνία επάνω σε βασικό θέμα: Απόλυτη πειθαρχία στις εντολές της Κομιντέρν. που ήγειρε το ίδιο -θα αναφερθή παρακάτω. Ή σχετική ανεξαρτησία και εφαρμογή του μαρξισμού με . Ο αριθμός δεν ήταν μεγάλος. αλλά επέτρεπε μια πρώτη παρουσία. και χάρη στο σύστημα της απλής αναλογικής. Επρόκειτο όμως για παρουσία εφήμερη. Οι διενέξεις έπαιρναν συχνά προσωπικό χαρακτήρα. συνεκέντρωσε μόλις 14. Το 1928 ο Ελευθέριος Βενιζέλος. που φαίνεται ότι απέδωσε μερικά ισχνά αποτελέσματα ήταν οι πολιτικές συνθήκες της Χώρας.Ε. το Κόμμα έλαβε 42. γιατί η φύση της διαφωνίας -εκπληκτικής επικαιρότητος ακόμη και σήμερα.ο Βενιζέλος ψήφισε τάχιστα ένα νόμο. κατέλαβε στη Βουλή δέκα έδρες επί 286. επανήλθε στην ηγεσία των Φιλελευθέρων. Αυστηρή υποταγή στην πατρίδα του Σοσιαλισμού και προστάτιδα του διεθνούς προλεταριάτου. Κανένας από τους υποψηφίους του δεν εξελέγη.

οι «κονφορμίστες» -οι απολύτως πειθαρχημένοι στη Μόσχα. Έτσι. της δεκαετίας δηλαδή 1960-1970. Πολλές φορές παρενέβη άμεσα και απότομα. από το 1924 περίπου. Ήταν δηλαδή καλύτερα προετοιμασμένοι .τακτική προσηρμοσμένη στις τοπικές συνθήκες. επειδή παλαιότερα στην Ανατολή όσοι είχαν πάει προσκυνητές στα Ιεροσόλυμα ονομάζονταν «χατζήδες». Η πάλη μεταξύ των δύο αυτών τάσεων υπήρξε άγρια και πέρασε από πολλές και ενδιαφέρουσες φάσεις που υπεχρέωσαν την Κομιντέρν να παρέμβη. οι «κουτβιστές» και οι «χατζήδες» άρχισαν να παίρνουν μέρος στον αγώνα. αν σκεφθή κανείς ότι ο Πουλιόπουλος διεγράφη από τα στελέχη του Κόμματος ως «εχθρός του προλεταριάτου».επικρατούσαν μονίμως. το καλοκαίρι του 1927. και είχαν επαφές με το «Κέντρο». «Κουτβιστές» ονομάζονταν όσοι είχαν σπουδάσει στο Κομμουνιστικό Πανεπιστήμιο των Ανατολικών Λαών της Μόσχας. του Γκαρωντύ. που τα αρχικά του στα ρωσικά είναι KUTV. Πράγματι. θα σκεφθή ότι η υπόθεση του μεγάλου μαρξιστού της Γαλλίας. άλλοτε με νίκες και άλλοτε με συμβιβασμούς. Εξάλλου. Οφείλεται επίσης -κατά μεγάλο μέρος. ότι ορισμένες θεωρίες του Στάλιν για τον σοσιαλισμό ήταν «αντιμαρξιστικές και αντιλενινιστικές»… Πέρασαν από τότε τριάντα χρόνια. ώστε ένας από τους αρχηγούς -ο Πουλιόπουλοςέφθασε μέχρι του σημείου να διακηρύξη δημοσίως. το όνομα αυτό δόθηκε και σε όσους είχαν πάει στη Μόσχα με την ευκαιρία διαφόρων συνεδρίων ή για άλλους λόγους Οι κουτβιστές και οι χατζήδες είχαν καλύτερη εκπαίδευση κι ένα ειδικό γόητρο. και θα νόμιζε κανείς ότι ακούει τους συγχρόνους οξείς διαξιφισμούς. Από το άλλο μέρος. Αυτό είναι τόσο αληθινό. που ήταν πιο γνωστές στα στελέχη που ζούσαν και δρούσαν επί τόπου. δεν είναι και τόσο νέα… Αλλά η επικράτηση των «κονφορμιστών» δεν οφείλεται μόνο στην επέμβαση της Κομιντέρν.στην αποφασιστική ανανέωση και την ενίσχυση των στελεχών του. Αλλά οι παρεμβάσεις αυτές και το σοβαρό θέμα που ήδη ανεφέρθη προκαλούσαν μια πεισματική και θαρραλέα αντιπολίτευση.

του μεγάλου οράματος και της εξίσου μεγάλης πλάνης. Εξάλλου. Ήταν φυσικό ο νέος άπατρις να θελήση να γίνη ένας απόστολος. όπου ανέπτυξε έντονη δραστηριότητα. θα πρέπει να συγκρατηθή το όνομα ενός. Αντιθέτως. όπως και ορισμένων στελεχών του Κόμματος. δεν έκαμε αισθητές προόδους και ότι εξαιτίας αυτού οι διενέξεις μεταξύ των ηγετών απεθάρρυναν την πάντοτε μικρή αλλά και πάντοτε αφοσιωμένη βάση. και έδειξε θάρρος και πολλές ικανότητες. στην ηλικία που φουσκώνουν οι ζύμες της ψυχής και του πνεύματος. Σπούδασε την εποχή που ζούσε ακόμη ο ιδρυτής της νέας εποχής. όταν οδηγήθηκε στο δικαστήριο μαζί με μια ομάδα στελεχών. είκοσι πέντε χρόνια αργότερα.Ε. έπαιξε έναν από τους πιο σημαντικούς και ίσως τους πιο ολέθριους ρόλους. με ζωηρό και μαχητικό πνεύμα. Μετά από ένα χρόνο φυλακής. γιατί πολύ σύντομα απέκτησε σοβαρή επιρροή και. μιλώντας απταίστως τα ρωσικά. Πρόκειται για τον Ζαχαριάδη. δεν έκρυβαν ότι το Κ. Απησχολήθη ειδικώς με την οργάνωση του παρανόμου μηχανισμού. Φαίνεται επίσης ότι έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διεύθυνση του Κόμματος. διεκρίθη αμέσως στη Μόσχα μεταξύ των άλλων υποψηφίων αποστόλων. στον ανταρτοπόλεμο. υπεστήριξε φανατικότερα από κάθε άλλον τις κομμουνιστικές θέσεις. Απ” όλους αυτούς τους αφοσιωμένους νεοφερμένους.Κ. Οι αναφορές των απεσταλμένων της Κομιντέρν. . Ο Νίκος Ζαχαριάδης γεννήθηκε στη Μικρά Ασία το 1902 και ήταν ένας από τους πρώτους σπουδαστάς της KUTV. ο Λένιν. Οι απεσταλμένοι της Κομιντέρν απεκάλυπταν αυτές τις αλήθειες και συχνά το έκαναν με πολύ ωμές λέξεις.για να διεξαγάγουν την πάλη εναντίον των ισχυρών προσωπικοτήτων που αντετίθεντο στην απόλυτη πειθαρχία. Το 1927. ανεκηρύχθη ο εκλεκτός. που ήταν συγχρόνως και ικανοί δημεγέρτες. Σπούδασε εκεί πολύ νέος. Το 1924. προικισμένος με ισχυρή και ελκυστική προσωπικότητα. άλλα χωρίς να έχη κανένα ειδικό τίτλο και χωρίς να εμφανίζεται σαν ένας από τους κυριότερους οργανωτάς. τον έστειλαν στην Αθήνα.

η λεγομένη «πάλη χωρίς αρχές» θα είχε γενικευθή σε όλο τον κόσμο και θα ήταν στην πραγματικότητα η πάλη γύρω από την «αρχή». και δύο χρόνια αργότερα «Γενικός Γραμματέας». Γεγονός πάντως είναι ότι. Γεμάτος αφοσίωση και επιδεξιότητα και με αδυσώπητη σκληρότητα απέναντι σε όσους συντρόφους του δίσταζαν. Ό. τη δεύτερη εξαιτίας των σοβαρών συνεπειών της. Το Κόμμα εκλήθη να «μπολσεβικοποιηθή». που έχουν ήδη αναφερθή. ήλθε στην Αθήνα. η περίοδος 19201930. προσπάθησε να επιβάλη τις θέσεις της Κομιντέρν. και έγινε ο μοναδικός και πανίσχυρος Αρχηγός του Κ. Δεν εφαντάζοντο βέβαια τότε ότι. Τα παρασκήνια αυτής της παρεμβάσεως δεν είναι γνωστά. Μνημονεύθηκε παραπάνω η «περίοδος της πάλης χωρίς αρχές». και όσα είναι γνωστά δεν είναι απαραίτητο να εκτεθούν εδώ. ο Ανατόλ Λουνατσάρσκι. μετά από διάφορα διαβήματα. μισόν αιώνα αργότερα. Έτσι ονομαζόταν στην Κομιντέρν και στους κόλπους του Κ.Τελικά.. και τέλος να αγωνισθή «για το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης των λαών και του χωρισμού τους». Έγινε άκαμπτη. με μια νέα και ενωμένη ηγεσία. γιατί αφορούσε την αυτοδιάθεση και τον «χωρισμό των λαών». και ύστερα από εκατό μικρούς ή μεγάλους πολέμους ή επαναστάσεις. γιατί θεωρούσαν ότι τότε τα στελέχη εμάχοντο εμπνευσμένα από τον «οπορτουνισμό». δηλαδή την αρχή της απόλυτης πειθαρχίας και μονολιθικότητος του κομμουνιστικού κόσμου. Η δεύτερη δράση που πρέπει να συγκρατηθή από το αποφασιστικό θέσπισμα της Κομιντέρν του 1931 είναι περισσότερο σημαντική. η Μόσχα απεφάσισε να βάλη τάξη στην ελληνική κομμουνιστική κίνηση.Κ. Μεταξύ αυτών πρέπει να συγκρατήσουμε δύο: την πρώτη για λόγους ιστορικοπολιτικού στοχασμού.τι φανερά είχε προηγηθή για μια .Ε. να διώξη όσα στελέχη δίσταζαν. πρώην Επίτροπος Εκπαιδεύσεως(Υπουργός Παιδείας) της Σοβιετικής Ενώσεως. να σταματήση την ολεθρία «πάλη χωρίς αρχές». ένας πολύ σημαντικός παράγων του Κρεμλίνου.Ε. τον Σεπτέμβριο του 1931. να γίνη ομοιογενές. όπου έμεινε πέντε μέρες.Κ. ο μικρός Στάλιν του μικρού ελληνικού κινήματος. η γραμμή άλλαξε. ύστερα από ένα πενταετή Παγκόσμιο Πόλεμο που συνετάραξε τον κόσμο. Από τότε. ο έμπιστος του ίδιου του μεγάλου Στάλιν και ο αντιπρόσωπός του στην Ελλάδα. ι Ο Νίκος Ζαχαριάδης ονομάσθηκε «ενιαία ηγεσία».

δεν άφηνε καμιά αμφιβολία για τη σημασία των λέξεων: καλούσαν το Κ. του Στρατού και πολλών αποίκων. μιλούσαν διαφορετικές γλώσσες ή παραφθορές των. και δυτικά την οροσειρά της Πίνδου και των αλβανικών βουνών) και ότι περιλαμβάνει κυρίως την κυματοειδή πεδιάδα που αρχίζει στον Όλυμπο και φθάνει ίσαμε πέρα από τα Σκόπια.Κ. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι υπόλοιπες βαλκανικές γλώσσες και οι τοπικές διάλεκτοι είχαν εξαφανισθή. μάλιστα σε ορισμένες περιοχές κυριαρχούσαν αναμφισβήτητα. ανάλογα με τις γλωσσικές συνθήκες που είχαν επικρατήσει στις διάφορες εισβολές. Υπήρχαν και αυτές. γιατί ήταν η γλώσσα της Διοικήσεως. πόλεις ή και συνοικίες. Η ελληνική γλώσσα κυριαρχούσε. Κατά πολύ γενικό τρόπο. πολλές βαλκανικές χώρες απέκτησαν την ανεξαρτησία τους. Για μια ανεξάρτητη Μακεδονία. τις αντιλήψεις των ιστορικών. αυτό το εμπόδιο υπήρξε πάρα πολύ σημαντικό για τα πρώτα βήματα και τη μελλοντική πορεία του Κ. δημοσίως και εναντίον της λαϊκής θελήσεως. κατάλοιπο της σημαντικής ισραηλιτικής μεταναστεύσεως από την Ισπανία το 1492. η Μακεδονία εξακολουθούσε να παραμένη υπό την Οθωμανική . Χωριά απομονωμένα ή ομάδες χωριών. Ακολουθούσε η τουρκική. Αύτη η μεγάλη και ευφορωτάτη περιοχή.Ε. θα πρέπει να του αφιερωθή μια ειδική παράγραφος.. Μια απ” αυτές ήταν η Μακεδονία. Με τον τρόπο αυτόν επέβαλλαν στο Κόμμα να αγνοήση το κύριο εμπόδιο. πρόσφορη επί αιώνες για εισβολές από τον βορρά και την ανατολή. γιατί ήταν η γλώσσα των αυτοχθόνων. που ήδη έως τότε είχε συναντήσει στον δύσκολο δρόμο του.Κ.δεκαετία. ή τις ανάγκες των αντιφρονούντων δημοσιολόγων. μπορεί να λεχθή ότι προς νότον και προς δυσμάς ο χώρος αυτός συνορεύει με ψηλά βουνά (τον Όλυμπο. αναλόγως με τη θέληση των κατακτητών. έγινε γι” αυτό το λόγο ένα ασυνήθιστο εθνολογικό μείγμα. τον 19ο αιώνα. Επειδή. Όταν. να πολεμήση για την ανεξαρτησία δύο εθνικών εδαφικών περιοχών.Ε. Μιλούσαν ακόμη και ισπανικά. Δεν είναι απαραίτητο να ασχοληθή κανείς με τον γεωγραφικό χώρο που πρέπει να λέγεται «Μακεδονία». όμως. γιατί συχνά εποίκιλλε. του εμπορίου και της Εκκλησίας.

Αυτοκρατορία. με σκοπό την προστασία των συμπατριωτών τους. δηλητηρίαζε τις σχέσεις μεταξύ των αμέσως ενδιαφερομένων χωρών. Αλλά ο κακός σπόρος των υπερφιάλων φιλοδοξιών είχε ήδη φυτρώσει Η προπαγάνδα για μια Μεγάλη Βουλγαρία ήταν εντονωτάτη. η ατμόσφαιρα δηλητηριάσθηκε. ολόκληρη τη Μακεδονία με τη Θεσσαλονίκη. η οποία περιελάμβανε. Η Ελλάς και η Σερβία γίνονταν κυρίαρχες των μεγαλυτέρων και ευφορωτέρων περιοχών της. Ακολούθησε φοβερή αιματοχυσία. το περίεργο αυτό εθνολογικό κράμα να προκαλέση πολύ σοβαρές κρίσεις. και τελικά φανατισμένες ομάδες κομιτατζήδων προσπάθησαν «με φωτιά και τσεκούρι» να βουλγαροποιήσουν όλη την εκτεταμένη αυτή περιφέρεια. μεταξύ άλλων. τριχοτομήθηκε. το «μακεδονικό ζήτημα» φλόγιζε τα πάθη. Σε ολόκληρη τη χερσόνησο. δεν άργησαν να δημιουργηθούν και αντίθετες ένοπλες ομάδες. Ο λόγος ήταν πολύ απλός: κάθε εθνικογλωσσική ομάς επεδίωκε να ενωθή με τη Μητέρα-Πατρίδα. και αυτό με ζημία των λοιπών διεκδικήσεων και βλέψεων. η οποία υπό την Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε αναγκαστικά μια διοικητική ενότητα. Και αν η . Το 1878 η Ρωσία. δημιούργησε με τη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου τη «Μεγάλη Βουλγαρία». Η Μακεδονία. έχοντας συντρίψει την Τουρκία. άλλα για χρόνια ο ανορθόδοξος και ανηλεής πόλεμος δεν έλεγε να τελειώση. Υπήρξαν βέβαια και στιγμές ηρεμίας. Η ήδη εντόνως περίπλοκη κατάσταση έγινε πράγματι επικίνδυνη όταν μια από αυτές τις διεκδικήσεις ικανοποιήθηκε με τελείως δυσανάλογο τρόπο. και στις αρχές του αιώνος απασχολούσε πολύ σοβαρά τις Μεγάλες Δυνάμεις. Οι πόλεμοι αυτοί (1912-1913) άλλαξαν τελείως την όψη και εν πολλοίς τη βάση του όλου ζητήματος. Ο αγώνας διετήρησε την έντασή του σχεδόν ως τους Βαλκανικούς πολέμους. Ήταν φυσικό. Αυτό ήταν βέβαια ένα εφήμερο κατασκεύασμα. Από τις δύο πλευρές των συνόρων οι μεν ονειρεύονταν τους δε. τους «αδελφούς». αφού λίγους μήνες αργότερα η Συνθήκη του Βερολίνου επανέφερε τη Μακεδονία εντός των ορίων της Τουρκίας. και ιδίως τα περίχωρα της Θεσσαλονίκης. Όπως ήταν όμως φυσικό.

περιλαμβανόμενοι στα υπόλοιπα επτά εκατοστά.εθνολογική κατάσταση δεν άλλαζε πολύ (πλήθος Ελλήνων εγκατέλειψαν τότε τη Βουλγαρία). που ήταν ένας νέος . παραδόσεως και περιβάλλοντος. η Διοίκηση άλλαζε απολύτως. πιο ελληνική παρά ποτέ· αυτή τη χώρα. αλλά ήταν δίγλωσσοι. Βουλγαρίας και Γιουγκοσλαβίας. Εξάλλου. του σημαιοφόρου του Ελληνισμού ίσαμε τις Ινδίες· αυτή τη χώρα την τόσο αιματοβαμμένη και επιτέλους ελευθερωμένη· αυτή τη χώρα που τώρα ήταν το κυριότερο καταφύγιο των προσφύγων.Ε. Μια εντελώς νέα κατάσταση άρχισε να δημιουργήται στη Μακεδονία. από απόψεως πληθυσμού. Οι στατιστικές που έγιναν εκείνη την εποχή από την Κοινωνία των Εθνών βεβαιώνουν ότι η μητρική γλώσσα για τα 93% του πληθυσμού της Μακεδονίας ήταν η ελληνική.των μειονοτήτων. ο Κολάρωφ. Αυτό σήμαινε ότι κατηργείτο το εθνολογικό κράμα της Μακεδονίας. και στις σχέσεις μεταξύ Ελλάδος. που έγινε στη Μόσχα.Ε. Αύτη λοιπόν τη χώρα. την καθιερωμένη ως ελληνική στη λαϊκή φαντασία από την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Αλλά η πραγματική ριζική αλλαγή επήλθε μετά το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. το Κ. βοήθησε ώστε να εποικισθή το ελληνικό τμήμα από ομοιογενή πληθυσμό. Ο Αρχηγός της Βουλγαρικής Αντιπροσωπείας στο Συνέδριο της Τρίτης Διεθνούς. ο πρώτος σιτοβολών της Ελλάδος. είχαν κατά πλειοψηφία συνείδηση ελληνική. Η εγκατάσταση στη Μακεδονία πολλών εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη. έπαιρνε την εντολή να τη διεκδικήση από την Ελλάδα. Το όλο ζήτημα γεννήθηκε για πρώτη φορά τον Μάιο του 1921 και κατά ανεπίσημο μάλλον τρόπο. μίλησε γι” αυτό στον Αρχηγό της Ελληνικής Αντιπροσωπείας. Αυτό είχε για πολύ καιρό βαθειά επιρροή και στην πορεία του Κ.Κ. για να γίνη ένα ανεξάρτητο κράτος που θα ήταν δορυφόρος της Βουλγαρίας.Κ. μιλούσαν διάφορες τοπικές διαλέκτους σλαβικής προελεύσεως. πρέπει να σημειωθή ότι πάρα πολλοί κάτοικοι. και. Οι περισσότεροι από αυτούς. για λόγους θρησκευτικούς.. όταν διεθνείς συνθήκες επέβαλαν κάτι πρωτοφανές στην Ιστορία: την υποχρεωτική ανταλλαγή -εκτός ολίγων εξαιρέσεων.

Αυτό συνέβαινε γιατί πολλοί ηγέτες του δεν είχαν καταλάβει ότι η πολιτική του Κ. επέστρεψε στην Αθήνα. μέσα στους κόλπους της Βαλκανικής Κομμουνιστικής Ομοσπονδίας. Βουλγαρίας. φαινόταν να παραπαίη. Βουλγαρίας ήταν κατά βάθος η πολιτική της Κομιντέρν. Ο Γεωργιάδης απήντησε με αοριστολογίες. που ήταν μάλλον αναιμικό. μολονότι ήταν αντίθετη προς τα συμφέροντα και τις πεποιθήσεις των Κ.δικηγόρος. αλλά μόλις επέστρεψε στην Ελλάδα αντετάχθη ζωηρά σ” αυτή την ιδέα και μετεπήδησε στο στρατόπεδο των «μη κονφορμιστών». Πετσόπουλος.Ε. επικαλούμενη το γεγονός ότι η πρόταση αυτή δημιουργούσε επικίνδυνα προβλήματα και υιοθετούσε τη «σωβινιστική» πολιτική της βουλγαρικής αστικής τάξεως. για να το εγκαταλείψη και αυτό όταν. αν ήταν δυνατό να δημιουργηθή η ανεξάρτητη Μακεδονία. Η Ελληνική Αντιπροσωπεία αντετάχθη και πάλι. το Κ. Μόλις όμως ο Αρχηγός της Ελληνικής Αντιπροσωπείας.Κ.Κ. θα κέρδιζε τις ψήφους των μειονοτήτων και όλων εκείνων που προτιμούσαν μια ανεξάρτητη Μακεδονία. Η επιχειρηματολογία του Κολάρωφ ήταν η ακόλουθη: αν υποστηριζόταν η δημιουργία μιας ανεξάρτητης Μακεδονίας. Τέλος. ο κομμουνισμός θα ενέγραφε από τότε μια πρώτη υποθήκη γι” αυτό το νέο κράτος. ο οποίος ως τότε είχε υποστηρίξει με ζήλο την απόλυτη πειθαρχία στην Κομιντέρν. έπειτα από μικρό χρονικό διάστημα. τον έδιωξαν από το Κόμμα… Η βουλγαρική θέση. θα γινόταν ξαφνικά σημαντικό και θα κέρδιζε τις ψήφους των Μακεδόνων της Βουλγαρίας. . Ελλάδος και Σερβίας.Κ.Κ. κατηγορήθηκε ο ίδιος από το Κόμμα για μείγμα «σωβινισμού» και «διασπαστικού κομμουνισμού». Από το άλλο μέρος. Ο γράφων αυτές τις γραμμές είχε την ευκαιρία να τον γνωρίση αργότερα και έτσι γνωρίζει τις λεπτομέρειες από πρώτη πηγή. αραιά στελεχωμένο σ” αυτή την κατ” εξοχήν αγροτική περιοχή.Ε. το Κ.Κ. ο Γεωργιάδης. ανεφέρθη και πάλι και υπεστηρίχθη επισήμως τον επόμενο χρόνο στη Σόφια. που είχαν καταφύγει εκεί πρόσφυγες.. και τελικά διεγράφη από τον κατάλογο των στελεχών… Το Κ.

θα βοηθούσε πολύ την εξάπλωση του Κομμουνισμού στη Βαλκανική Χερσόνησο. στη Μόσχα. που ανεφέρθη.Ε. Οι αντιπρόσωποι της Γιουγκοσλαβίας αντετάχθησαν και αρνήθηκαν να αποδεχθούν την απόφαση. αντετάχθη με πολύ θάρρος σε όσους υπεστήριξαν την ανεξαρτησία της Μακεδονίας. στα τέλη του 1923. μόνο ένας. Αυτό σήμαινε ότι όλα τα Κομμουνιστικά Κόμματα ήταν υποχρεωμένα να ακολουθήσουν τη γραμμή που είχε χαραχθή. το Κόμμα ακολουθούσε την τακτική των υπεκφυγών και διεβίβαζε στη Μόσχα συγκεχυμένες απόψεις. Αντιθέτως.Κ. Η συζήτηση πήρε σκληρή μορφή. Το κύριο επιχείρημά του ήταν ότι στη Μακεδονία είχαν μόλις εγκατασταθή επτακόσιες χιλιάδες πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία. Δεν τολμούσε να λάβη σαφή θέση. η Εκτελεστική Επιτροπή της Κομιντέρν και η Εκτελεστική Επιτροπή της Βαλκανικής Κομμουνιστικής Ομοσπονδίας ψήφισαν απόφαση κατά την οποία το ζήτημα της ανεξαρτησίας της Μακεδονίας ήταν «ζήτημα αρχής». για να λάβουν μέρος στο Πέμπτο Παγκόσμιο Συνέδριο της Κομιντέρν. Τόσο οι Έλληνες όσο και οι Γιουγκοσλάβοι κατηγορήθησαν δριμύτατα από έναν από τους πρώτους Σοβιετικούς αντιπροσώπους. ο Αρχηγός της Ελληνικής Αντιπροσωπείας -απρόβλεπτη αλλαγή πορείας.Η αβεβαιότης δεν μπορούσε να διαρκέση: αν το όλο ζήτημα είχε αίσιο τέλος. Γι” αυτό. να αποστείλη αντιπροσώπους στη Μόσχα. χωρίς φαίνεται να έχη εξουσιοδοτηθή γι” αυτό από το Κόμμα του. ο Αρχηγός της Ελληνικής Αντιπροσωπείας. γιατί και σ” αυτήν ακόμη την τριανδρία που βρισκόταν τότε (1924) επικεφαλής του Κόμματος. ο Μάξιμος. που δεν ήταν άλλος από τον πιστό «κονφορμιστή» Μάξιμο. και άφηναν σαφώς να γίνη αντιληπτό ότι θα συζητούσαν το «ζήτημα». Εξηφανίσθη μάλιστα αποκαλύπτοντας την ισχύ των πεποιθήσεών του επί του θέματος της ανεξαρτησίας της Μακεδονίας με τρόπο που ήταν μεν χρήσιμος γι” αυτόν άλλα όχι και ιδιαιτέρως κομψός και πρωτότυπος: πήρε μαζί του ολόκληρο το ταμείο του μικρού Κόμματος. αλλά ο Μάξιμος αντέκρουσε την επιχειρηματολογία του.την απεδέχθη. ότι αυτό κανείς δεν μπορούσε να το αρνηθή. Του ήταν άλλωστε αδύνατο να το κάμη. ότι το γεγονός αυτό είχε αλλάξει την εθνολογική . Το τελευταίο αυτό προκύπτει ιδίως από το ότι μόλις επέστρεψε στην Αθήνα η θέση του έγινε τόσο λεπτή ώστε έσπευσε να εξαφανισθή κάπου στην Αμερική. Ζητήθηκε τότε από το Κ. ήταν υπέρ της πλήρους πειθαρχίας στις αποφάσεις της Διεθνούς. Στο Συνέδριο. Στο μεταξύ.

άγνωστο κάτω από ποιες πιέσεις ή απειλές. και ότι εμπόδιζε «τους Έλληνες εργάτες και αγρότες να αποδεχθούν την πολιτική της αυτονομίας της Μακεδονίας». αγνοώντας τη γνώμη των πιο σημαντικών μελών του. ήταν πραγματική παραφροσύνη. Το Κ. ήταν αλλόκοτο και παράλογο. που δεν κατόρθωνε καν να ριζώση στον τόπο. Έκαμε μια μόνο παραχώρηση. γιατί η απόφαση του Πέμπτου Παγκοσμίου Συνεδρίου επέβαλε «μια ενότητα εργασίας για το ζήτημα της Μακεδονίας και της Θράκης». Από πλευράς πίστεως στην «Πατρίδα του Σοσιαλισμού». η φρασεολογία τους ήταν απολύτως σαφής. Αμέσως όμως μετά από αυτή τη θεμελίωση της αρνήσεως. Από πλευράς προόδου του μαρξιστικού κινήματος στην Ελλάδα και τη Γιουγκοσλαβία. Οι επίσημες αποφάσεις υπήρχαν. παρέμεινε πιστό στις κατευθύνσεις που είχαν χαραχθή στη Μόσχα. Απλώς το αγνόησε. φαινόταν τώρα βεβαρημένος με μια εθνική προδοσία..Κ. Αυτό όμως κανέναν δεν μπορούσε να παραπλανήση. αδυνατούμε να αποφύγουμε έναν ιμπεριαλιστικό πόλεμο. απεδέχθη όσα είχαν υποστηρίξει οι Σοβιετικοί και οι Βούλγαροι… Απεδέχθη μάλιστα πολύ περισσότερα. με επικεφαλής τον Αρχηγό της. απεφάσιζε σχεδόν ομόφωνα ότι: «Όσο διαρκούν η διαίρεση και η καταπίεση της Μακεδονίας και της Θράκης. το Κ.σύνθεση της περιοχής. Περί τα τέλη του ίδιου χρόνου και κατά τη διάρκεια ενός εκτάκτου Συνεδρίου. Γι” αυτό και αγωνιζόμαστε για την ενοποίηση και την ανεξαρτησία των τριών τμημάτων της Μακεδονίας και της Θράκης». και αυτήν προσωρινά· αντιλαμβανόμενο ότι είχε πιθανότητες να εκλέξη λίγους βουλευτάς στις εκλογές του 1926. Παρ” όλα αυτά. δεσμευόταν σαφώς και οριστικώς: η απόφαση ήταν υποχρεωτική και καμιά διαφωνία δεν επιτρεπόταν. . Ο μαρξισμός-λενινισμός.Κ. δεν περιέλαβε το ζήτημα στο προεκλογικό του πρόγραμμα. αυτό ήταν τέλειο.Κ. Από πλευράς αρχών.Ε. το Κ.Ε.Ε. και δεν είχαν ποτέ ανακληθή ή έστω αλλοιωθή. η Ελληνική Αντιπροσωπεία.

το Κ. μετά τη συντριβή του στις εκλογές του 1928. των εθνικών μειονοτήτων. Εν ονόματι των πιο βασικών αρχών του μπολσεβικισμού. οι ποινές που τους επεβλήθησαν ήταν μάλλον ελαφρές. και τα πιο ελάχιστα. έλαβε σχετικώς μια απόφαση που άρχιζε με τη δήλωση ότι υιοθετείται από το Κόμμα: «Η υποστήριξη και ενίσχυση των εθνικοεπαναστατικών οργανώσεων των εθνικών μειονοτήτων και η στερέωση των δικών του οργανωτικών θέσεων μέσα σ” αυτές. Οι ασκούντες την εξουσία έλαβαν κάθε φύσεως μέτρα. δίπλα στην καθημερινή του πάλη για όλα τα ζητήματα. μην έχοντας άλλωστε πλέον τίποτε να χάση και υπό την ηγεσία του Ζαχαριάδη. Η αντίδραση υπήρξε έντονη σε όλες τις τάξεις του πληθυσμού. το Κόμμα.Ε. δεν επηρέασαν την επίμονη πολιτική του Κ. το Πέμπτο Συνέδριο του Κ. για το Μακεδονικό. που αναφέρονται εδώ πολύ περιληπτικά. Η απόφαση ενεκρίθη ομοφώνως από την Κεντρική Επιτροπή και με αυτήν το Κόμμα διεκήρυξε τα ακόλουθα: «Η Ελλάδα είναι μια χώρα «ιμπεριαλιστική» που κατέκτησε δια της βίας ολόκληρες περιοχές κατοικημένες από άλλες εθνότητες. διακηρύσσει για τη Μακεδονία και τη Θράκη την αρχή της αυτοδιάθεσης μέχρι και του δικαιώματος της αποχώρησης από το Ελληνικό Κράτος και υποστηρίζει ενεργά τις επαναστατικές προσπάθειες των πληθυσμών των περιοχών αυτών για την εθνική τους απελευθέρωση». το Κόμμα έλαβε επί του «ζητήματος» την πιο σκληρή απόφαση. μεταξύ των οποίων και την άσκηση ποινικής διώξεως για εσχάτη προδοσία. . Πουλιόπουλος και άλλοι) παρεπέμφθησαν στα δικαστήρια και κατεδικάσθη σαν. Πράγματι. έλαβε ακόμη τολμηρότερες θέσεις.Κ. οικονομική και κοινωνική καταπίεση της αστικοτσιφλικάδικης Ελλάδας και η αναγνώριση στις μειονότητες αυτές του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης μέχρι και του κρατικού αποχωρισμού». Οι πιο γνωστοί κομμουνισταί (Ζαχαριάδης.Κ.που γινόταν περισσότερο απεχθής από το γεγονός ότι σκοπός της ήταν να αποσπάση από τη Χώρα δύο από τις πλουσιότερες περιοχές της.Κ. Μάξιμος. πρέπει να σημειωθή.Ε. που παλεύουν ενάντια στην εθνική. Αντιθέτως. αν και. Το 1934 το Κόμμα επανήλθε στο ίδιο θέμα κατά τρόπο ακόμη επισημότερο.Ε. Όλα αυτά. Τον Δεκέμβριο του 1931.

γιατί θα βρισκόταν στη μέση μικρών χωρών με εδραιωμένες εθνικιστικές πεποιθήσεις.Κ.. Η ελπίδα ότι. Βουλγαρίας. το παιχνίδι άξιζε τον κόπο και τις θυσίες που θα υφίστατο ενδεχομένως το Κ. Χρήσιμο λοιπόν είναι να επιβεβαιωθή η αυθεντικό της τους και να λεχθή ότι βρίσκονται στα επίσημα δημοσιεύματα του Κ.Ε. Ίσως τεθή η ερώτηση: γιατί η Κομιντέρν καθόριζε αυτές τις κατευθύνσεις τις τόσο ολέθριες για το Κ.Τα καίρια σημεία αυτών των κειμένων αναδημοσιεύονται εδώ για τρεις κυρίως λόγους: Πρώτον.Ε.Κ. Μια σχετικώς πλήρης απάντηση θα εκάλυπτε πολύ χώρο. . γιατί αργότερα. Με αυτές τις προϋποθέσεις. Τέλος. με μια διαφορετική ερμηνεία της προσπάθειας. Τρίτον. Η ελπίδα να παρασυρθούν από την κομμουνιστική ιδεολογία ορισμένες μειονότητες της Βορείου Ελλάδος και της Νοτίου Σερ βίας. Η διατήρηση ανοικτού ενός ζητήματος που αναμόχλευε τις εχθρότητες μεταξύ τριών μικρών χωρών και μπορούσε να δημιουργήση έναν τοπικό «ιμπεριαλιστικό» πόλεμο. η ελπίδα ότι το νέο κράτος. γιατί αποδεικνύουν την ολοκληρωτική υποταγή του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ελλάδος στις κατευθύνσεις που προήρχοντο από το εξωτερικό. Δεύτερον. σε ορισμένες ειδικές περιστάσεις. θα το υιοθετούσε ο διεθνής κομμουνισμός. Κατά τη γνώμη μας..Κ. γιατί εξηγούν εν πολλοίς τη βαθειά και διαρκή λαϊκή αντίδραση εναντίον του Κ. και θα ήταν πολύ χρήσιμο. οι εθνικιστικές βουλγαρικές οργανώσεις θα βοηθούσαν τη δημιουργία του νέου κράτους. Ας αρκεσθούμε λοιπόν να επισημάνουμε τα βασικά αίτια που επηρέαζαν τους κατευθύνοντες το κομμουνιστικό κίνημα μέσα στα διεθνή πλαίσιά του.Κ.Ε. ήταν τα εξής: Η παρεχομένη βοήθεια στο Κ. για τις οποίες πίστευαν καλόπιστα ότι ζωηρά επιθυμούσαν την ίδρυση μιας ανεξάρτητης Μακεδονίας. πάντοτε χρήσιμο στο κίνημα. μετά τη δημιουργία του. από όπου και αναδημοσιεύονται επί λέξει.Κ.Ε. έγινε προσπάθεια να αμφισβητηθή η ύπαρξή τους.

Επιπλέον. Και γι” αυτό. Τα χρόνια περνούσαν. και πως δεν ενοχλείται πολύ από κρίσεις συνειδήσεως. και κανένα από τα αναμενόμενα αποτελέσματα δεν είχε επιτευχθή. 1935-1940 Κάτω από την άγρυπνη ηγεσία του Ζαχαριάδη. η εκπληκτική αυτή μεταστροφή δείχνει πόσο ο κομμουνιστικός κόσμος προσαρμόζει την πολιτική του στις περιστάσεις.Ε. προσαρμοζόμενους κάθε φορά στις συνθήκες κάθε χώρας. γιατί είχε αρχίσει η εποχή των λαϊκών μετώπων. από το 1921 έως το 1935.Κ. για να αποφύγουν μια τρομακτική καταστροφή: την καταστροφή του συμμοριτοπολέμου. ένα εντελώς απρόβλεπτο και σοβαρότατο θέμα είχε εγερθή και στις τρεις βαλκανικές χώρες: και αυτοί ακόμη οι πιο προοδευτικοί σοσιαλισταί δεν τολμούσαν να συνεργασθούν με τα Κομμουνιστικά Κόμματα.Ε. είχε πραγματοποιήσει κάποια πρόοδο. η αποσχιστική πολιτική εγκατελείφθη τον Απρίλιο του 1935 με μια απόφαση της Εκτελεστικής Επιτροπής του Κόμματος. Τη θυμήθηκαν μετά τη δεύτερη περίοδο. ο οποίος άρχισε το 1946. και παρά το «εθνικό ζήτημα». η οποία υιοθέτησε για όλη την περιοχή την «αρχή της απόλυτης ισότητας των μειονοτήτων». Τη λησμόνησαν μετά την πρώτη περίοδο. η αποτυχία της προσπάθειας να αποσχισθή η Μακεδονία έγινε φανερή από πολλές πλευρές. Επρόκειτο για μια εντελώς άλλη γραμμή. που τα θεωρούσαν κόμματα προδοσίας και διαμελισμού της Πατρίδος. για να αποκτήσουν μια μικρή εκλογική επιτυχία. Μικρές νίκες και μεγάλη ήττα. το Κ. το Κ. Πράγματι. Την ανέστησαν και την επεκαλέσθησαν και πάλι -σύμπτωση!. η όλη υπόθεση λησμονήθηκε. Είχε διατηρηθή ζωντανή δεκατέσσερα χρόνια.δεκατέσσερα χρόνια αργότερα. είχε και ειδικούς τοπικούς λόγους να θέλη να προσαρμοσθή στις περιστάσεις. που τα θεωρούσαν αρίστους Δουρείους Ίππους.Ήρθε όμως η μέρα που η Κομιντέρν αντελήφθη ότι είχε πάρει στραβό δρόμο. Έτσι. Προπάντων είχε οργανωθή . Από μια γενικότερη σκοπιά. Αυτό ήταν τότε ιδιαιτέρως δυσάρεστο. απλούστατα. Γιατί ας μη λησμονούμε ότι η σταδιοδρομία πολλών από τους πρώτους και δυναμικούς ιδρυτάς του Κόμματος είχε καταστραφή μόνο και μόνο επειδή είχαν τολμήσει να συζητήσουν τις κατευθύνσεις που τότε επεβάλλοντο εκ των άνω και τώρα εγκατελείποντο… Αλλά ανεξάρτητα από τη γραμμή της Κομιντέρν.Κ.

Ε. παρά ορισμένα σημαντικά επιτεύγματα του Βενιζέλου. ανεμένοντο νέες εκλογές. Αργότερα. μείωσαν την αίγλη του «Πατέρα της Πατρίδος». και μετά την αποτυχία ενός κάθε άλλο παρά δημοφιλούς πραξικοπήματος φίλων του. που ο τίτλος του δεν ξεγελούσε κανέναν. Το Λαϊκό Μέτωπο. ο Βενιζέλος εγκατέλειψε τη Χώρα και κατέφυγε ως πρόσφυγας στη Γαλλία. Σημασία είχε το αποτέλεσμα.Κ.000 Ψήφοι. είχε επιστρατεύσει νέα και ικανά στελέχη. Τον Μάρτιο του 1935. Είχε έτσι επιτύχει να βελτίωση κάπως την εκλογική του θέση.Κ. δηλαδή σχεδόν 10% όσων ψήφισαν! Το διπλάσιο των ψήφων που είχε λάβει στις δυο προηγούμενες εκλογές. και μπορούσε δικαιολογημένα πια να ελπίζη ότι θα πραγματοποιούσε ακόμη μεγαλύτερα κέρδη. η πρόοδος συνεχιζόταν. Το Κόμμα είχε κάμει λαμπρή εργασία προπαγάνδας. ήταν «κόμμα προδοσίας». η διεθνής οικονομική κρίση του 1930. Είναι αλήθεια ότι το κόμμα του Βενιζέλου -το Κόμμα των Φιλελευθέρων. χρησιμοποιώντας -για πρώτη φορά. στις εκλογές του 1932 και του 1933. η αποποίηση της «ανεξαρτησίας της Μακεδονίας» . δηλαδή 50. που βρισκόταν στην εξουσία από το 1928.[ii] Δεν είναι ίσως σύμπτωση ότι η εγκατάλειψη από το Κ.ότι το Κ. Αλλά αυτό είχε δευτερεύουσα σημασία. γνώρισε μια πολύ χειρότερη ήττα.Ε. είχε λάβει 5% των ψήφων.Ε. ήταν μεγαλύτερα από τα αναμενόμενα: 99. Τα εκλογικά κέρδη του Λαϊκού Μετώπου που είχε δημιουργηθή από το Κ.πλήθος αμειβομένων και αφοσιωμένων υπαλλήλων.σε ολόκληρη τη Χώρα. Πράγματι.δεν είχε κατέβει στις εκλογές. Η ατμόσφαιρα άλλαζε.Κ. ενώ η αποχή των ψηφοφόρων υπήρξε μικρή. είχε κερδίσει ένα σημαντικό αριθμό ψηφοφόρων. και με μικρή διαφορά ψήφων έχασε τις εκλογές του 1932 και του 1933. παρόλο που οι μισοί περίπου από αυτούς θεωρούσαν -και μάλιστα προσφάτως ακόμη. της πολιτικής της «ανεξαρτησίας» της Μακεδονίας έγινε ένα μόλις μήνα μετά το πραξικόπημα: εφόσον το πραξικόπημα είχε αποτύχει. Ήταν δηλαδή προφανές ότι αρκετοί Φιλελεύθεροι ψηφοφόροι. αφού στερήθηκαν τον ηγέτη και το κόμμα τους. όπως και άλλοι συντελεσταί. είχαν ψηφίσει υπέρ της Άκρας Αριστεράς. και κυρίως είχε μελετήσει και υποστηρίξει όλες τις δικαιολογημένες διεκδικήσεις των εργατικών τάξεων.000. Είχε καλύψει όλη την Ελλάδα με πλέγμα παρανόμων «γραφείων και πυρήνων».

με το οποίο ο λαός θα απεφάσιζε για τη μορφή του πολιτεύματος. θαρραλέος και δυναμικός. φαινόταν να έχη σημάνει. Επέστρεψε όμως σαν αληθινός συμφιλιωτής. αλλά έχανε τώρα την ορμή της. Η ώρα των μεγάλων ελπίδων. ο οποίος όμως είχε και αυτός αλλάξει στρατόπεδο. με ένα τραγελαφικό δημοψήφισμα. Ο λαός. Η θλιβερή αποχώρηση του μεγάλου Βενιζέλου. και ανέθεσαν την πρωθυπουργία στον απόστρατο Στρατηγό Κονδύλη. μια ωραία πρωία (Οκτώβριος 1935) οι Αρχηγοί των Ενόπλων Δυνάμεων απήτησαν την παραίτηση της κοινοβουλευτικής Κυβερνήσεως που βρισκόταν στην εξουσία.απέφερε κέρδη. αφού ο Γεώργιος ο Β” εθεωρείτο άνθρωπος μετρημένος και ήρεμος. Του ανέθεταν την αποστολή της διενεργείας δημοψηφίσματος. όλοι αυτοί οι παράγοντες προκαλούσαν πολλές ανησυχίες ή δυσαρέσκειες. Κατά τη διάρκεια του δευτέρου εξαμήνου του 1935. Έτσι. η κακή οικονομική κατάσταση. Ο Κονδύλης. τη θεωρούσαν για πολλά χρόνια ως οριστική. που οι προσωπικές αντιθέσεις τις έκαναν ακόμη δυσκολώτερες. τα πάθη που άφησε πίσω του. πονηρός όμως και άνθρωπος που αγαπούσε την εξουσία. μέτρα που ο Βασιλεύς . κατάλληλος για να παίξη τον ρόλο του συμφιλιωτού. Αυτή τη μεταστροφή των πεποιθήσεων την ευνοούσε και η προσωπικότης του εκθρονισμένου Βασιλέως. «πολύ ύδωρ εκύλησεν υπό τας γέφυρας» των μικρών ποταμών της Ελλάδος. αντετάχθη σε ορισμένα τολμηρά μέτρα επιεικείας προς τους επαναστάτες του 1935. ίσως μάλιστα και η ώρα της επιτυχίας. Τη Δημοκρατία. δηλαδή αντιπροσώπους του μισού περίπου εκλογικού σώματος. που είχε ανακηρυχθή το 1924. το γεγονός ότι το νέο Κοινοβούλιο δεν περιελάμβανε Φιλελευθέρους. παλαιός στρατιωτικός. φανατικό παλαιό δημοκρατικό. και πολλοί ήταν πλέον εκείνοι που θεωρούσαν ότι με Βασιλευομένη Δημοκρατία θα αντιμετωπίζονταν καλύτερα θολές και ασταθείς καταστάσεις. «απεφάνθη» υπέρ της Βασιλευομένης Δημοκρατίας. και τις τελευταίες μέρες του 1935 ο Γεώργιος ο Β” επέστρεψε στην Ελλάδα.

Τη φορά αυτή η εκλογική μάχη υπήρξε πολύ σκληρή. Οι συντηρητικοί. Οι εκλογές ήταν καλά οργανωμένες και έγιναν με απόλυτη τάξη και ηρεμία. και η αποχή μικρότερη από κάθε άλλη φορά. με τη μορφή του Λαϊκού Μετώπου. οι Ενωτικοί (Κανελλόπουλος) καμιά έδρα. δικηγόρο. Αλλά τα αποτελέσματά τους δεν επρόκειτο να φέρουν την ηρεμία στη Χώρα. και τον Ιωάννη Σοφιανόπουλο.5% των ψήφων. το κράτος του Βορρά υπό τους «βενιζελικούς» και του . Και οι δύο ήταν νέοι. με αρχηγούς τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο. Και εκλήθη αμέσως ένας Καθηγητής Πανεπιστημίου. Οι κομμουνισταί. οι δύο μεγάλες παρατάξεις εμισούντο από την εποχή του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. 5. Τα αποτελέσματα αυτά δημιουργούσαν φοβερό αδιέξοδο. αλλά αυτό δεν παρεπλάνησε κανέναν. Πράγματι. ποσοστό που τους έδωσε 143 έδρες επί συνόλου 300. ο οποίος εν τούτοις όφειλε κατά πολύ τον θρόνο του στον Κονδύλη. Οι εκλογές έγιναν την 26η Ιανουαρίου 1936. το Αγροτικό Κόμμα μια έδρα. να διαλύση τη Βουλή και να προκηρύξη εκλογές. το άλλο στους αγρότες. με το σύστημα της απλής αναλογικής. έχαιραν μεγάλης εκτιμήσεως και τα κόμματά τους απευθύνονταν το ένα στους διανοουμένους. είχαν ιδρυθή δύο μικρά κόμματα. τον ευχαρίστησε για τις υπηρεσίες που του είχε προσφέρει και τον απέλυσε. να εφαρμόση τα μέτρα επιεικείας. Καθηγητή της Κοινωνιολογίας. είχε ελαφρώς μεταμφιεσθή κάτω από τον μανδύα ενός Λαϊκού Μετώπου. Οι προοδευτικοί. Άλλωστε. του προσέφερε τότε ένα ωραιότατο μπαστούνι με ασημένια χειρολαβή. επωφελούμενα από την αναλογική.Κ. η παραπλάνηση ήταν ακόμη δυσκολώτερη λόγω του ότι.75% των ψήφων (δηλαδή 73.ήθελε να θέση αμέσως σε εφαρμογή.Ε. έλαβαν 45. ώστε να αντιπροσωπευθούν στο Κοινοβούλιο όλες οι πολιτικοκοινωνικές αντιλήψεις. οι οποίοι περιέργως ονομάζονταν Λαϊκοί. ο Δεμερτζής. έλαβαν 44% των ψήφων και κατ” αντιστοιχίαν 141 έδρες.500 ψήφους) με 15 έδρες. Ο Γεώργιος ο Β”. Το Κ. όταν για ένα χρονικό διάστημα υπήρχαν στην πράξη δύο ελληνικά κράτη. οι οποίοι περιέργως ονομάζονταν Φιλελεύθεροι. στον οποίο ανετέθη η εντολή να σχηματίση Κυβέρνηση.

Πρότεινε στους Λαϊκούς να υποστηρίξουν την υπάρχουσα Κυβέρνηση. Ως Πρόεδρος της Βουλής. επιθυμώντας να σεβασθή το Σύνταγμα. Η κοινή γνώμη. απεχώρησε από τη Βουλή εις ένδειξιν διαμαρτυρίας. όπως και ορισμένα διαβήματα των Αρχηγών των Ενόπλων Δυνάμεων. Το μόνο αποτέλεσμα που έφεραν οι παρεμβάσεις αυτές ήταν να παραταθή μεν ο βίος της Κυβερνήσεως Δεμερτζή. Παρ” όλα αυτά. με τον όρο ότι η Κυβέρνηση. Ο σχηματισμός Κυβερνήσεως ήταν αδύνατος. Επρόκειτο να συμβή κάτι πολύ θεαματικό. Η αντίθεση των δύο παρατάξεων είχε παραμείνει οξεία και είχε πάρει πάλι τη μορφή του μίσους όταν έγινε μια γκαγκστερική δολοφονική απόπειρα εναντίον του Βενιζέλου. Η προσωρινή αυτή Κυβέρνηση συνεκάλεσε το Κοινοβούλιο στις αρχές Μαρτίου του 1936. Το Λαϊκό Κόμμα. ανέθεσε στον Σοφούλη τον σχηματισμό της νέας Κυβερνήσεως. Η ψηφοφορία ήταν βέβαια μυστική. Οι πιεστικές παρεμβάσεις του Ανωτάτου Άρχοντος για τη συνεννόηση των μεγάλων κομμάτων. είχε σημάνει. Αλλά η αντήχηση της μεγάλης αυτής ώρας του έμοιαζε και με τον ήχο κώδωνος κινδύνου. η καταφανής ανησυχία της κοινής γνώμης. δεν κατόρθωσαν να λύσουν την κρίση.Κ. Οι περισσότεροι από τους Φιλελευθέρους βουλευτάς δεν μπορούσαν να αντιληφθούν πως είχε συμβή αυτό. Η ώρα του Κ.Ε. κατά τη συντριπτική της πλειοψηφία. με τη δεύτερη ψηφοφορία εξελέγη ο Αρχηγός των Φιλελευθέρων Θεμιστοκλής Σοφούλης. είχε λάβει 158. ενώ διέθετε 141 ψήφους. αλλά να τεθή επικεφαλής του Υπουργείου Αμύνης ένας ισχυρός άνδρας: ο εν αποστρατεία Στρατηγός Ιωάννης Μεταξάς. έπειτα από θορυβώδεις αποδοκιμασίες. Ήταν αγανακτισμένοι και η αγανάκτησή τους ήταν πραγματική. απόπειρα που ήταν και η αιτία του βενιζελικού κινήματος του Μαρτίου 1935. Επί συνόλου 300 ψήφων. Ο Σοφούλης δίστασε. αλλά δεν υπήρχε ούτε η παραμικρή αμφιβολία ότι οι κομμουνισταί βουλευταί είχαν όλοι ψηφίσει υπέρ του Σοφούλη. ο Βασιλεύς. Τώρα. οι δύο παρατάξεις είχαν ισοψηφίσει.Νότου υπό τους «βασιλικούς». ήταν οργισμένη: δεν ήταν δυνατό να συμμαχήση κανείς με το «κόμμα του χωρισμού της Μακεδονίας». υπηρεσιακή λόγω της .

θα ήταν πολιτική από το γεγονός ότι θα ήταν για όλες τις πράξεις της υπεύθυνη ενώπιον της Βουλής. έδωσε στη δημοσιότητα το κείμενο μιας συμφωνίας. δεν μπορούσε να τη λησμονήση. η δεύτερη έκαμνε άριστα το παιχνίδι του. χρειάζεται επίσης και ορισμένες ευνοϊκές συνθήκες που θα της ανοίξουν τον δρόμο προς την εξουσία. Αλλά το Κ. μόλις ανεκοινώθη η συνεργασία των δύο μεγάλων κομμάτων. Αντιλαμβάνεται κανείς γιατί ο Σοφούλης δίστασε να εφαρμόση τη συμφωνία αυτή. κατέφερε κατά του συνόλου του πολιτικού κόσμου ένα σκληρότατο κτύπημα. Η πρώτη δέσμευση ελευθέρωνε τα χέρια του Κ. αφ” έτερου να λάβη διάφορα μέτρα υπέρ των απορωτέρων τάξεων. υπογεγραμμένης από τον κοινοβουλευτικό εκπρόσωπό του -τον Σκλάβαινα. τούτο ήταν ακόμη πιο αληθινό. Ο Σοφούλης ανελάμβανε την υποχρέωση αφ” ενός να καταργήση τους αντικομμουνιστικούς νόμους του Βενιζέλου.Ε. ανελάμβανε την υποχρέωση να υποστηρίξη μια Κυβέρνηση Φιλελευθέρων υπό την προεδρία του Σοφούλη. σε μια δικαιολογημένη όσο και οδυνηρή «βεντέτα». Κατά τη συμφωνία αυτή. Δεν γνώριζε ότι ήταν η παραμονή της καταστροφής του.Ε. Γιατί.προελεύσεως των μελών της.Ε.Ε. τα οποία όμως ήταν τόσο δημαγωγικά. Πράγματι. το Κ.Κ. ώστε να είναι εντελώς ανεφάρμοστα. εν αγνοία της.Ε. Αλλά κατ” αυτόν τον τρόπο.Κ.Κ. σε μια θυελλώδη συζήτηση στη Βουλή. Και ο καλύτερος τρόπος για να ανοιχθή αυτός ο σκοτεινός δρόμος είναι να απειληθή η ησυχία της καθημερινής ζωής των πολιτών και να κλονισθή η εμπιστοσύνη προς τους πολιτικούς άνδρες οι οποίοι στελεχώνουν και έτσι υλοποιούν το δημοκρατικό πολίτευμα. .Κ. αν για να καταλάβη την εξουσία μια δικτατορία χρειάζεται ένα δικτάτορα. το Κ. ο Καθηγητής Δεμερτζής και ο Αντιπρόεδρός του Στρατηγός Μεταξάς παρέμεναν στην εξουσία με τις ευλογίες ολοκλήρου σχεδόν του Κοινοβουλίου.Κ. γιατί οι ολιγαρχικές τάσεις εξεπροσωπούντο από έναν άνθρωπο πολύ ικανό.και από τον Σοφούλη. Και θεωρούσε ότι θριάμβευε. να αποκαλύψη ότι ανάλογες διαπραγματεύσεις είχαν αρχίσει και με το Λαϊκό Κόμμα!…[iii] Με τον τρόπο αυτό το Κ. ενώ συγχρόνως εξέθετε τους Φιλελευθέρους. Στην περίπτωσή μας. ολόκληρη η Βουλή εξετίθετο. Οι Λαϊκοί συνεφώνησαν. Έτσι. Όπως δεν λησμόνησε λίγες μέρες αργότερα..

Το Κ. Ο Μεταξάς όμως δεν χαρακτηριζόταν από τη διστακτικότητα του προκατόχου του. ο Μεταξάς. Κατά τη διάρκεια αυτής της ταραγμένης περιόδου.Κ. Ήταν μόλις αντισυνταγματάρχης όταν.Ε.Ε. άνθρωπος του Στάλιν και ανακαινιστής του Κ. Δεκαέξι βουλευταί αντετάχθησαν. βέβαιο ότι μακροχρονίως η δικτατορία εργαζόταν για λογαριασμό του. έκανε το παν για να το ενταφιάση και για να βάλη επάνω του μια μεγάλη ταφόπετρα. Ενισχυμένος από την υποστήριξη του Στρατού. Ο Ζαχαριάδης. διαδηλώσεις που κατέληγαν σε επιθέσεις εναντίον κρατικών κτιρίων. φαίνεται μάλλον ότι το Κόμμα δεν υπελόγισε καλά τη δύναμή του. Και. έσπευσε να αναπτύξη μια άγνωστη μέχρι τότε δραστηριότητα. ήταν μόλις λοχαγός όταν ο Βενιζέλος τον επέλεξε μεταξύ όλων των αξιωματικών για να διαπραγματευθή τις ελληνοσερβικές στρατιωτικές συμφωνίες του 1912. ώστε γεννήθηκε το ερώτημα μήπως αυτός ακριβώς ήταν ο επιδιωκόμενος σκοπός: μήπως δηλαδή το Κ. προσέθεσε άλλες δύο ιδιαιτέρως ανησυχητικές δραστηριότητες: τις συνεχείς απεργίες. τον διεδέχθη ο Αντιπρόεδρος της Κυβερνήσεως. ο Πρωθυπουργός Δεμερτζής πέθανε και. ζήτησε την αναβολή των εργασιών της ως την 30ή Σεπτεμβρίου. και επιπλέον το δικαίωμα να εκδίδη μέχρι τότε νομοθετικά διατάγματα. σαν να μην ήταν ήδη αρκετά βεβαρημένη η ατμόσφαιρα. Στις πολλές θορυβώδεις δημόσιες εκδηλώσεις του και στην παράνομη προσπάθειά του να δημιουργήση μια μυστική οργάνωση υπαξιωματικών και στρατιωτών. Μεταξύ τέλους Απριλίου και τέλους Ιουλίου 1936. όπως ήταν αρκετά φυσικό. και ιδίως από το πολύ μειωμένο κύρος του πολιτικού κόσμου.Κ. 241 συνεφώνησαν. τον βαθμό της κρατικής αποσυνθέσεως και τις ικανότητες του αντιπάλου. Το Κοινοβούλιο είχε ανοίξει τον τάφο του. ενεφανίσθη στη Βουλή. Η εξήγηση αυτή δεν φαίνεται ορθή.Κ.Ε. τέκνο της λενινιστικής εποχής.. Αυτά τα λίγα είναι αρκετά για να χαρακτηρίσουν τις ικανότητες του ανδρός. του ανέθεσε την αρχηγία του Γενικού Επιτελείου Στρατού.Ο Ιωάννης Μεταξάς. Αντιθέτως. και τις διαδηλώσεις στους δρόμους. επιθυμούσε την εγκαθίδρυση μιας δικτατορίας. έγιναν 200 απεργίες… Όλα αυτά προετοίμαζαν τόσο καλά το δρόμο για την ολιγαρχία. το 1915. που απεφοίτησε πρώτος από τη Στρατιωτική Ακαδημία του Βερολίνου. μετά από .

αλλά δεν πρόλαβε να την κάμη. όπως απεδείχθη αργότερα.ορισμένες νίκες.Κ. άνδρας λεπτολόγος. ανεκαλύφθη σαν -ο Ζαχαριάδης σαράντα μέρες αργότερα. Το Κ. Ανέθεσε το Υπουργείο Δημοσίας Τάξεως στον Μανιαδάκη. Το επέτυχε μόνο εν μέρει.Ε. είχε εντυπωσιασθή από τις πρόσφατες κατευθύνσεις του Κ. έπρεπε να εργασθή για την ανατροπή όλων των μη κομμουνιστικών καθεστώτων. Όπως και αν έχη το πράγμα. φαίνεται πως είχε ελπίσει ότι με μια μαχητική μειοψηφία θα μπορούσε να καταβάλη μια νωθρή και διηρημένη πλειοψηφία.Ε. έπρεπε να ενισχύση το Κόμμα συμμαχώντας με πολιτικές ή συνδικαλιστικές δυνάμεις.. ο Μεταξάς. έπρεπε να μετατρέψη έναν ενδεχόμενο «ιμπεριαλιστικό πόλεμο» σε εμφύλιο πόλεμο.και ετέθησαν υπό αυστηρά φρούρηση. Ο Μεταξάς. ο οποίος όμως. αντιγράφοντας τις αποφάσεις της Κομιντέρν. περιλαμβανομένων και των δημοκρατικών ή «σοσιαλδημοκρατικών» καθεστώτων. Αυτό είχε άλλωστε συχνά συμβή σε άλλες χώρες. Δεύτερον. μεταξύ άλλων. Εντός των πρώτων είκοσι τεσσάρων ωρών συνελήφθησαν πλείστα ηγετικά στελέχη του Κ. έναν πιστό του απόστρατο αξιωματικό. επέβαλε την αναστολή πολλών άρθρων του Συντάγματος. Την προεκήρυξε. τα εξής: Πρώτον. Καμιά αντίδραση δεν προεβλήθη. είχε τις απαραίτητες ικανότητες για να αντιμετώπιση την πονηρία και την καρτερία μιας εξαιρετικής παρανόμου οργανώσεως. Εν όψει αυτών των αποφάσεων και μέσα στη σκοτεινή και απειλητική εσωτερική και διεθνή ατμόσφαιρα του 1936. το οποίο. γιατί το νέο καθεστώς δεν έπαιζε. Ήταν η δικτατορία. που παρακολουθούσε τα πάντα. Όσοι κρύφθηκαν.Κ.Κ. σκληρά και αποτελεσματικά.Ε. ο Μεταξάς κτύπησε γρήγορα. Ελάχιστοι . ελάχιστα γνωστό. προσπάθησε να εξαφανισθή από το προσκήνιο και να επιζήση στην παρανομία. ο Ζαχαριάδης θέλησε την εποχή εκείνη να προχωρήση ένα ακόμη αποφασιστικό βήμα: προεκήρυξε γενική απεργία για την 5η Αυγούστου. προσδιόριζε (Σεπτέμβριος 1935). Τρίτον. Την 4η Αυγούστου. υποστηριζόμενος από το Στρατό και με την έγκριση του Βασιλέως.

Ε. Φυσικά. ονόματα. Μερικές φορές οι υπόνοιες βάρυναν ακόμη και «συντρόφους» με καθιερωμένα ονόματα. το Κ. Με πλήρη λοιπόν γνώση της τακτικής και της συνθέσεως του παρανόμου μηχανισμού (κατευθύνσεις. ούτε οι παράνομοι πυρήνες έπαυσαν να εργάζωνται. οι οποίες προήρχοντο από τα μυστικά αρχεία του Κόμματος που ανεκαλύφθησαν κατά τις πρώτες εβδομάδες της δικτατορικής διακυβερνήσεως. αφού έκαμε μερικές συλλήψεις. Πολλές φορές οι μη μεμυημένοι δεν μπορούσαν να διακρίνουν ποια από τις δύο εφημερίδες ήταν η πλαστή.Ε. ώστε κατά κάποιο τρόπο δημιούργησε το «δικό της» Κομμουνιστικό Κόμμα. Στην Αθήνα.). άνδρες που επελέγησαν με προσοχή ώστε να μην είναι αντιληπτό ότι επρόκειτο περί πρακτόρων. Σε μικρό διάστημα επήλθε απόλυτη σύγχυση. τη Θεσσαλονίκη και αλλού είχε δημιουργηθή με πολλή επιμέλεια ένα ευρύ μυστικό δίκτυο του Κ. ποιος παρέμενε πιστός και ποιος πρόδιδε. Και επειδή η Ασφάλεια συνελάμβανε πότε-πότε μερικά από τα πιο μαχητικά στελέχη. Η Ασφάλεια είχε αρκετές πληροφορίες. Ο Μανιαδάκης. τις χρησιμοποίησε με πολύ πιο πονηρό τρόπο. εισεχώρησαν σε πλείστες μυστικές ομάδες και σε πολλούς πυρήνες. Στο δίκτυο του Κόμματος κανείς δεν ήταν πλέον βέβαιος για οτιδήποτε. αλλά εντέχνως διαφορετική ως προς τις εσωτερικές διχόνοιες και τις κατευθύνσεις εργασίας. . Αλλά επρόκειτο να έχη και άλλες ατυχίες. μετά από μακρά φυλάκιση. διάρθρωση. Η δραστηριότης τους διηυκολύνετο από ορισμένα μέλη του Κόμματος.Κ. Γιατί δεν άργησε να έλθη η μέρα που κυκλοφόρησε εφημερίδα ακριβώς όμοια με την παράνομη εφημερίδα του αληθινού Κόμματος. τα οποία. Κανείς δεν γνώριζε ποιος ήταν πραγματικό μέλος και ποιος ήταν πράκτωρ. πολλά μέλη του Κόμματος πίστευαν ότι άλλα μέλη είχαν και αυτά καμφθή και προδώσει. πολύ απόρρητες.ήταν εκείνοι που δεν συνελήφθησαν και ακόμη λιγότεροι εκείνοι -όπως ο Σιάντος.που επέτυχαν να διαφύγουν στη Μόσχα.Κ. Έτσι. υπέκυψαν και δέχθηκαν να παίξουν -εντός ή εκτός των φυλακώντον ρόλο που ήθελε η Ασφάλεια. σ” αυτές όμως προσετέθησαν πολλές άλλες. Στο σύνολό του όμως το Κόμμα παρέλυσε. αντί να χρησιμοποιήση τις πληροφορίες αυτές για να συλλάβη όλα τα μαχητικά στελέχη του Κόμματος. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι εξέδιδε και τη «δική της» κομμουνιστική εφημερίδα. ειδικότητες των προσώπων κτλ. εστερήθη όλης της ηγεσίας του. Αυτή η τελευταία προχώρησε τόσο πολύ σ” αυτό το πονηρό παιχνίδι. ούτε οι οπαδοί εξέλιπαν εντελώς.

Το Κ. επροτάθη η ακόλουθη συμφωνία: αν υπέγραφαν. λόγω του χρωματισμού τους. παρ” όλες τις προειδοποιήσεις και τις πιέσεις του καθεστώτος.Ε. υπέγραψε δήλωση μετανοίας το 1939. την αποκληθείσα «δήλωση μετανοίας». Αλλά πολύ περισσότεροι ήταν εκείνοι που. Πολλοί βέβαια αρνήθηκαν να υπογράψουν δήλωση μετανοίας. Είναι ενδιαφέρον να μνημονευθή εδώ. επιτηδειότητα και δυναμισμό. ο οποίος.Κ.αντήχησε σε πολλά βουνά και σε πολλά φαράγγια της Ελλάδος. Είχε δοθή ένα κάκιστο παράδειγμα στους νεωτέρους και στους αδυνάτους. Τελικά. Η πρόταση ήταν δελεαστική.Πέρα από αυτή την τακτική που συνεδύαζε πονηρία και δόλο. γιατί ήταν κτύπημα που έθιγε την κυρία δύναμη κάθε κινήματος: το ηθικό των μαχητών. συναντούσαν δυσκολίες στη σταδιοδρομία τους. προπάντων επειδή ορισμένα πολύ σημαντικά και δυναμικά στελέχη πλήρωναν τις συνέπειές του ακόμη και έως την εποχή της ενόπλου ανταρσίας των ετών 1942-1949. παρ” όλες τις παρακλήσεις των οικογενειών τους.000. Είχε πραγματοποιηθή μια θεαματική επίδειξη ελλείψεως πίστεως και συνοχής. όπως και σ” εκείνους που. θα τους άφηναν ήσυχους. εχρησιμοποιήθη και άλλο τέχνασμα. αφού ανέπτυξε μεγάλη δράση (ακόμη και ανάμεσα στους συγκρατουμένους του). Απέδωσε απροσδόκητα αποτελέσματα. Σ” εκείνους που βρίσκονταν στις φυλακές ή ήταν εξόριστοι στα νησιά. κουρασμένοι και απογοητευμένοι. Και το πράγμα ήταν ακόμη χειρότερο επειδή μεταξύ των «δηλωσιών» υπήρχαν ορισμένα στελέχη με πολύ αξιόλογη δράση. Μεταξύ αυτών πρέπει να μνημονευθή ένας νέος γεωπόνος μέσης σχολής. Παρ” όλο που όλοι αυτοί δεν ήταν μέλη του Κόμματος. . Και αυτό επέφερε την πλήρη σύγχυση. των οικογενειών που είναι σχεδόν πάντα ο μεγαλύτερος εχθρός των δύσκολων αγώνων. ήταν πολλοί εν σχέσει προς το σύνολο των Ελλήνων κομμουνιστών. Όσο μάλιστα διαρκούσε η δικτατορία και φαινόταν στερεά εγκατεστημένη. και αργότερα το ψευδώνυμό του -Άρης Βελουχιώτης. τόσο γινόταν περισσότερο ελκυστική. και εν συνεχεία δημοσίευαν στις εφημερίδες του τόπου της κατοικίας τους μια δήλωση αποκηρύξεως του κομμουνισμού. Λεγόταν Αθανάσιος Κλάρας. το 1940. αισθάνθηκε το κτύπημα και αντελήφθη τη σημασία του. υπέγραψαν. Η πρόταση δεν ίσχυε μόνο για όσους ήταν στις φυλακές βάσει καταδικαστικών αποφάσεων δικαστηρίων. οι «δηλωσίες» ήταν περισσότεροι από 30.

Αντιθέτως.Στις φυλακές. το οποίο. Ο πόλεμος αυτός επέδρασε κατά πολλούς τρόπους επί της εξελίξεως των ελληνικών πραγμάτων. οσοδήποτε ικανό και αν ήταν. Το καθεστώς είχε και πάλι εκμεταλλευθή την ανθρώπινη αδυναμία.που δεν μπορούσαν να ανεχθούν αυτή την ηθικώς απαράδεκτη κατάσταση. στο ευρύ κοινό ορισμένα στελέχη διέδιδαν ότι επρόκειτο για πονηρή αντίδραση του Κόμματος: η πλειοψηφία των «δηλωσιών». τόσο από πλευράς οργανώσεως όσο και από πλευράς ηθικού δυναμικού. Αλλά πριν εκμεταλλευθή την κατάσταση και κατορθώση να αποκτήση μια ευρεία λαϊκή βάση. αλλά δεν ήταν ακριβής. κατά τη διεξαγωγή του. Το Κ. και συνεπώς να θίγη την ελευθερία και την αξιοπρέπεια του ατόμου. το αδύνατο και αποδιοργανωμένο Κόμμα έπρεπε να ζήση μια άλλη περίοδο της ιστορίας της Χώρας: την περίοδο του Ελληνοϊταλικού πολέμου.Ε. Η ιδιαίτερα αυστηρή θέση που έλαβε έναντι των «δηλωσιών» ο Ζαχαριάδης μόλις απηλευθερώθη -το 1945. και να μνημονευθή και ο ρόλος του Κ. στα νησιά των εξορίστων και στους παρανόμους πυρήνες οι πιστοί εξαπέλυσαν μια βίαιη εκστρατεία εναντίον των «δηλωσιών». Και το ελληνικό καθεστώς της εποχής εκείνης. Και κατ” αυτόν τον τρόπο. είχε συσπειρωθή γύρω από μια ικανή ηγεσία και είχε γνωρίσει περίοδο πραγματικής πολιτικής ισχύος. ώστε να είναι ελεύθεροι οι αριστεροί και να μπορούν να βοηθούν το κίνημα. ήταν μοιραίο να προσελκύση μια μέρα αρκετούς από εκείνους – ιδίως μεταξύ των νέων και των διανοουμένων.βαριά τραυματισμένο. διέδιδαν. . ενεργούσε κατ” εντολήν. Δεν επρόκειτο να πεθάνη. Ήταν μια δικαιολογία. απίστους και ενόχους εσχάτης προδοσίας.Ε.Ε. Τους χαρακτήριζαν άνανδρους.. Χρήσιμο λοιπόν είναι να σκιαγραφηθή εδώ το χρονικό του. Αντιθέτως μάλιστα! Τα Κομμουνιστικά Κόμματα ήταν τότε -και μέχρις ενός σημείου είναι πάντοτεοι καλύτεροι πόλοι έλξεως των κάθε φύσεως δυσαρεστημένων.Κ.Κ. μετά από μια πολύ δύσκολη παιδική ηλικία..Κ.δεν αφήνει καμιά αμφιβολία περί αυτού. έστω πληγωμένο και καταδιωκόμενο. βρισκόταν τώρα -έπειτα από μια σύντομη δικτατορία. δαπάναις του κινήματος. δεν έπαυε να είναι δικτατορικό. το Κ.

[ii] Πέθανε στο Παρίσι το 1936. παιδί ακόμη. διαβάσει τότε ορισμένα έντυπα σε κόκκινο χαρτί. η συνεννόηση έγινε με περιορισμένο τμήμα της βάσεως εν αγνοία της ηγεσίας. [iii] Στην περίπτωση των Φιλελευθέρων. . είχε π. Πράγματι.χ.[i] Ο γράφων. που βεβαίωναν ότι σε μεγάλη ξένη εταιρεία είχε παραχωρηθή από την Τουρκική Κυβέρνηση η εκμετάλλευση των οστών των νεκρών του πεδίου της μάχης του Σαγγαρίου -της πιο φονικής μάχης όλου του Πολέμουγια την παραγωγή φωσφορικών λιπασμάτων. η συνεννόηση είχε γίνει με την ηγεσία εν αγνοία της βάσεως. Στην περίπτωση των Λαϊκών. ο Αρχηγός των Λαϊκών Παναγής Τσαλδάρης απεδοκίμασε έντονα τους λίγους οπαδούς του που είχαν αρχίσει τις προαναφερθείσες συνεννοήσεις.

Είχε επιμείνει επί της εντιμότητος των προθέσεων του Πρωθυπουργού Μεταξά. δηλαδή. του επέδωσε ένα τελεσίγραφο. βάσει επισήμων κειμένων. Αλλά ο συνομιλητής του δεν είχε κανένα περιθώριο συζητήσεως. ο Πρέσβυς της Ιταλίας στην Αθήνα. και ο οποίος -έλεγε ο Γκράτσι-απέφευγε επιμελώς κάθε πρόκληση.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ': Ο ΕΛΛΗΝΟΪΤΑΛΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ Τα προεόρτια Την 28η Οκτωβρίου 1940. που αποτελούσε πλέον τμήμα της Αυτοκρατορίας. . του περίφημου «Ιμπέρο». ο Γκράτσι. για να αποφύγη τον πόλεμο. Για τους λόγους αυτούς η Ιταλική Κυβέρνηση ζητούσε την έγκριση να καταλάβη τα νησιά της Κρήτης και της Κερκύρας. υποχρεωμένος να υποστηρίξη τα αντίθετα. Και τώρα. τα οποία τιμούν την ιταλική διπλωματία. αποδεικνύουν. πριν από την αυγή. ότι επί αρκετούς μήνες ο Γκράτσι είχε προσπαθήσει να οδηγήση τη Ρώμη στο δρόμο της αλήθειας και της λογικής. ξύπνησε τον Μεταξά και. ο Ιταλός πρεσβευτής βρισκόταν στο σπίτι του Έλληνος πρωθυπουργού. Τα Απομνημονεύματα του Γκράτσι.Τότε έχομε πόλεμο. το λιμάνι του Πειραιώς και την περιοχή που συνορεύει με τα αλβανικά σύνορα. Το εγχείρημα έπρεπε να αρχίση εντός τριών ωρών: το τελεσίγραφο. δεν άφηνε καν αρκετό χρόνο ώστε να μπορούν να συνεννοηθούν μεταξύ τους οι αρμόδιες αρχές και να είναι δυνατό να σταλούν εν συνεχεία οδηγίες σε τοπικές αρχές και συνοριακές φρουρές… Η συνομιλία των δύο ανδρών υπήρξε θλιβερή. Είχε εξηγήσει ότι οι κατηγορίες ήταν απολύτως ανακριβείς. Η έκταση των δύο τελευταίων περιοχών δεν καθοριζόταν σαφώς. ο οποίος του ενέπνεε μεγάλο σεβασμό. με το τελεσίγραφο ανά χείρας… Ο Μεταξάς προσεπάθησε να αντικρούση τα επιχειρήματα του τελεσιγράφου. . και προσεποιείτο ότι δεν καταλάβαινε ορισμένες απειλές. στην Ήπειρο. του είπε λυπημένος αλλά σταθερός εκείνος που είχε κάμει το παν για να αποφύγη τον πόλεμο. Η Ελλάς κατηγορείτο αδίκως ότι φιλοξενούσε στα χωρικά της ύδατα βρετανικά πολεμικά πλοία και ότι προκαλούσε επεισόδια εις βάρος της Αλβανίας. στενοχωρημένος.

εκδηλωθή στην Κρήτη μια ανταρσία κατά του μεταξικού καθεστώτος. Προφανώς στο Παλάτσο Βενέτσια υπελόγιζαν πολύ επί του ηθικού παράγοντος. Τον Απρίλιο του 1939 είχε καταλάβει και προσαρτήσει στο «Ιμπέρο» την Αλβανία. ο Μουσολίνι είχε λόγους να επιτεθή κατά της Ελλάδος. Είχε . είχαν συντριβή μέσα σε λίγες εβδομάδες. είχαν παραβιάσει τα σύνορα και προχωρούσαν επί ελληνικού εδάφους. Ο ευτυχής συνεταίρος κυριαρχούσε επί όλης της Δυτικής Ευρώπης. ο Βασιλεύς Κάρολος είχε παραιτηθή. Η Ελλάς φαινόταν εύκολη λεία. της γεμάτης γοητεία και πλούτο. Από τη δική του σκοπιά. Άλλοι αξιωματικοί είχαν εν τω μεταξύ αποταχθή ως μη εμπνέοντες εμπιστοσύνη στο καθεστώς. ο συνεταίρος του του «Χαλύβδινου Άξονος» είχε πραγματοποιήσει θεαματικές επιτυχίες. Όσοι Έλληνες αξιωματικοί είχαν αναμειχθή στο Κίνημα του 1935 δεν είχαν επανέλθει στην ενέργεια και ήταν πολυάριθμοι και άξιοι. οκτώ ιταλικές μεραρχίες. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν ακόμη ουδέτερες και ήταν γνωστό ότι η κοινή γνώμη εκεί ήταν εναντίον κάθε συμμετοχής στον πόλεμο. που ήταν λάτρης του μεγαλείου και πιστός του δόγματος του ζωτικού χώρου. η Ολλανδία και το Βέλγιο. Ακολουθούσε από αρκετών ετών μια βαλκανική πολιτική. Αυτό ήταν απαράδεκτο για τον Ιταλό δικτάτορα. και εκείνος είχε παίξει τον ρόλο ενός κομπάρσου. και φαινόταν να αμφισβητή στον ατυχή συνεταίρο και αυτήν ακόμη την πτωχή γειτονιά του: τα Βαλκάνια. γερμανικά στρατεύματα είχαν στρατοπεδεύσει στη Ρουμανία.Δεν γνώριζε τη στιγμή εκείνη ότι στην πραγματικότητα ο πόλεμος είχε ήδη αρχίσει: δύο ώρες νωρίτερα. Τέλος. Μόνο η Αγγλία πολεμούσε. Τον Ιούλιο του 1938 είχε. η Γαλλία και η Πολωνία. ασυγκρίτως καλύτερα εξοπλισμένες από την Ελλάδα. Από το άλλο μέρος. με την υπογραφή του Συμφώνου ΡίμπεντροπΜολότωφ. η Σοβιετική Ένωση. εξάλλου. είχε δηλώσει ότι θα ήταν θεατής. Έπρεπε να έχη μια δική του επιτυχία. Τον Σεπτέμβριο του 1940. η μία των οποίων ήταν εφοδιασμένη με ελαφρά και μέσα άρματα μάχης. και αυτή έπρεπε να είναι κεραυνοβόλος. και γινόταν λόγος περί μελλοντικής γερμανοβουλγαρικής στρατιωτικής συνεργασίας. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος είχε ήδη διαρκέσει πέραν του έτους. κομπάρσου άλλοτε μη ερωτώμενου και άλλοτε ούτε καν ενημερουμένου.

000 ήταν μόνιμοι αξιωματικοί. συμπεριλαμβανομένων λιμένων και στρατιωτικών εγκαταστάσεων.000 άνδρες. πριν αρχίση τον πόλεμο. Ο τακτικός Στρατός απετελείτο από 70. και το φθινόπωρο του 1940 φαινόταν εξαντλημένη. τα εφόδιά της πολύ περιορισμένα. σε περίπτωση πολέμου. γίνονταν ως επί το πλείστον με υποζύγια. Ο Στρατός είχε ελάχιστα φορτηγά αυτοκίνητα και σε περίπτωση πολέμου υπελόγιζε επί των ιδιωτικών αυτοκινήτων που θα επέτασσε. Τα χερσαία μεταφορικά μέσα ήταν πολύ φτωχά. Το Ναυτικό περιελάμβανε ένα παλαιό θωρακισμένο καταδρομικό. της «καλυτέρας αεροπορίας του κόσμου» και ενός στόλου που στη Μεσόγειο ισχυριζόταν ότι μπορούσε να μετρηθή με τον βρετανικό στόλο. πέρα από τα σημεία όπου έφθανε ο σιδηρόδρομος. ούτε αντιαρματικό πυροβολικό. ένα μικρό καταδρομικό.όμως γνωρίσει μεγάλες αποτυχίες. Με αυτές τις συνθήκες. ημιόνους και άλογα. Δεν υπήρχαν ούτε άρματα μάχης. Το πεδινό πυροβολικό ήταν ιπποκίνητο. έξι υποβρύχια και μερικά ναρκαλιευτικά. από τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς. Το βιαιότερο όμως κτύπημά του υπήρξε μοιραίο γι” αυτόν. Γι” αυτό. Αυτοί αποτελούσαν τα στελέχη δεκαέξι μεραρχιών. που ήταν έτοιμες να υποδεχθούν τους άνδρες που θα επιστρατεύονταν. . ούτε αξιόλογο αντιαεροπορικό πυροβολικό: για να προστατευθή όλη η Χώρα. Τους τελευταίους μήνες έκαμε ό. Η Αεροπορία διέθετε εκατόν πενήντα περίπου αεροπλάνα. επεδόθη στον εκφοβισμό. ήταν αντίθετη προς κάθε λογική. η αντιμετώπιση πολέμου εναντίον των «οκτώ εκατομμυρίων λογχών». Η Χώρα ήταν ακόμη υπανάπτυκτη. υπήρχαν λιγότερα από 150 αντιαεροπορικά πυροβόλα. που και αυτά. Πέρα από όλα αυτά. Ο Μουσολίνι το γνώριζε καλά. τα περισσότερα των οποίων δεν μπορούσαν να παραβληθούν με τα ιταλικά ούτε ως προς την ταχύτητα ούτε ως προς τη δύναμη πυρός. θα ήταν προπάντων επιτεταγμένα ζώα ιδιωτών. και οι προσπάθειες της δικτατορίας για την προικοδότηση του Στρατού με σύγχρονο πολεμικό υλικό είχαν αποδώσει μικρά πράγματα. Οι μεταφορές. εκ των οποίων 5.τι μπορούσε για να τρομάξη τον μικρό αντίπαλό του. είκοσι τορπιλλοβόλα και αντιτορπιλλικά. ο Ελληνικός Στρατός ήταν πολύ αδύνατος.

προσκυνηταί από όλες τις γωνιές της Ελλάδος συρρέουν εκεί και συμμετέχουν σ” ένα προσκύνημα εντυπωσιακό. Αποφασίζοντας όμως αυτές τις πράξεις εκφοβισμού. στις Κυκλάδες. είχαν καλέσει υπό τα όπλα έναν αριθμό εφέδρων. . και εκείνος προετοιμάσθηκε νωρίτερα. τορπιλλισμένο από «υποβρύχιο αγνώστου εθνικότητος». αντί όμως αυτού το δυνάμωσε. Τη 15η Αυγούστου. αποδίδει τις τιμές. Υπήρχαν νεκροί και τραυματίες. εορτή της Παναγίας. έχει μια εικόνα της Παναγίας που θεωρείται θαυματουργή. άλλωστε. «δια προσωπικών προσκλήσεων». Και έκαμε και κάτι άλλο: προειδοποίησε τον αντίπαλό του. είχαν αρχίσει. ο Στρατηγός Παπάγος. το δεύτερο σε μέγεθος πλοίο του ελληνικού στόλου. είχε σταλή εκεί ένα καταδρομικό.Το νησί της Τήνου. μετά την κατάληψη της Αλβανίας. Είχε κρίνει βάσει της δικής του ψευδοκαισαρικής προσωπικότητος· αντί να τρομάξη. δεν ήταν δημοφιλείς. Κατά τη διάρκεια λοιπόν της μεγάλης θρησκευτικής εορτής. Ένα πολεμικό πλοίο. και τον είχε συσπειρώσει γύρω από τους ηγέτες του. Ο Ναπολέων έλεγε -και ίσως ήταν κατώτερο από την πραγματικότητα. Το 1940. Ο Μουσολίνι θέλησε να υπονομεύση το ηθικό των Ελλήνων. Χωρίς θόρυβο. οι οποίοι είχαν επανδρώσει πληρέστερα τα τμήματα κοντά στα αλβανικά σύνορα. ο Μουσολίνι είχε κάμει ένα χονδροειδές λάθος εκτιμήσεως. τόσο από της πλευράς του πλήθους που συγκεντρώνεται όσο και από της πλευράς του θρησκευτικού αισθήματος των προσκυνητών. είχε προκαλέσει την αγανάκτηση ενός ολοκλήρου λαού. ως εκείνη την εποχή. μια αξιόλογη αλλά κρυφή επιστράτευση. ίσως λόγω της διεθνούς εντάσεως. αραγμένο στο λιμάνι. είχε χαλυβδώσει τη θέλησή του. η εθνικότης του απεκαλύφθη με πειστήρια που δεν επέτρεπαν καμιά αμφιβολία.ότι η αναλογία της αποτελεσματικότητος μεταξύ ηθικού και υλικού ενός στρατού ήταν ένα προς τρία. Αργότερα. το καταδρομικό αυτό βυθίσθηκε. οι οποίοι. Περιττό να σημειωθή ότι κανείς δεν επλανήθη ως προς την εθνικότητα του «άνανδρου και βέβηλου» υποβρυχίου. Ο Μεταξάς και ο Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου. την ημέρα της κηρύξεως του πολέμου.

σε απόσταση 35 περίπου χιλιομέτρων από τα σύνορα. αφ” ετέρου να μπορούν να αναπτυχθούν μόλις θα κατέρρεε το κέντρο. η οποία εστερείτο οδικών αρτηριών και επί της οποίας δεν υπήρχαν παρά ελεεινά μονοπάτια. να κτυπήσουν μετωπικά την ισχυρή θέση Καλπάκι (Καλιμπάκι. βαριά. με πολλά μεταφορικά μέσα και με αρκετά άρματα μάχης. και δύο συντάγματα ιππικού προς την ακτή.προς τη Θεσσαλονίκη). αυτή η τακτική εφαρμόσθηκε τόσο. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις Το ιταλικό σχέδιο επιθέσεως ήταν άριστο στη σύλληψή του. ο κύριος στόχος της πρώτης φάσεως. ήταν έτοιμες για πόλεμο. πυκνή. Το σχέδιο προέβλεπε δύο παραπλανητικές επιθέσεις. στο κέντρο και αυτή. τολμηρή. μια στο άλλο άκρο του μετώπου. θα γινόταν μέσω της ευρείας οροσειράς της Πίνδου. τρεις μεραρχίες -η Βενέτσια. Η μια. Στο κέντρο προεβλέποντο δύο επιθέσεις. ώστε να κόψη τον μοναδικό αμαξιτό δρόμο που τους τελευταίους μήνες είχε συνδέσει την Ήπειρο με τις αξιόλογες στρατιωτικές βάσεις της Ανατολικής . ώστε την ημέρα της κηρύξεως του πολέμου οι τρεις ελληνικές μεραρχίες που εκάλυπταν τα αλβανικά σύνορα δεν ήταν πλέον εφεδρικές μεραρχίες. που βρίσκονται 30 χιλιόμετρα νοτιότερα. συμπαγής.Όταν οι προκλήσεις πολλαπλασιάσθηκαν. τα Ιωάννινα. η Σιένα. τη Φερράρα και τη μεραρχία των Κενταύρων. κάθε μια διαφορετικής μορφής. είχε ανατεθή σε δύο ισχυρές μεραρχίες. η Πάρμα. αφού το πραγματοποιήσουν. να καταλάβουν την πρωτεύουσα της Ηπείρου. μια παράλληλα προς την Αδριατική ακτή. απρόβλεπτη. η Πιεμόντε. Αυτές οι τρεις μεραρχίες κατόρθωσαν να σταματήσουν την προέλαση των οκτώ ιταλικών μεραρχιών και να επιτρέψουν την επιστράτευση και την ανάπτυξη των εν εφεδρεία μονάδων. και θα οδηγούσε στην ταχύτερη δυνατή κατάληψη της κωμοπόλεως του Μετσόβου. Ο Στρατηγός Βισκόντι Πράσκα ήταν ένας από τους μελετητάς του και ο κύριος εκτελεστής του. προς τη Θεσσαλονίκη. Η δεύτερη επίθεση. Και οι δύο θα ήταν αρκετά ισχυρές (μια μεραρχία. ελαφριά. κατά τους Ιταλούς) και. είχαν μελετήσει καλά το έδαφος. ώστε αφ” ενός να δώσουν την εντύπωση κυρίων επιθέσεων. οι οποίες είχαν ενισχυθή με άφθονο πυροβολικό. Οι μονάδες αυτές έπρεπε. αλλά ήταν πλήρεις.

πίσω από τον Όλυμπο. προπάντων την κεντρική. Καρποφόρος. και θα βομβάρδιζε πόλεις των μετόπισθεν. αλλά πολύ λίγο εκτιμώμενα από τον τακτικό Ιταλικό Στρατό. Αυτή η τολμηρότατη προώθηση φαινόταν η πιο εύκολη και η πιο καρποφόρος: εύκολη. συμπεριλαμβανομένης της «Τζούλια». την πονηρή παραπλάνηση. Επρόκειτο περί 12.500 ημίονοι. που τις μεταφορές τους τις εξησφάλιζαν 2. η «Τζούλια». φρουρούσαν τη μακριά οροσειρά που εθεωρείτο σχεδόν απόρθητη λόγω της διαμορφώσεως του εδάφους της. δηλαδή πολύ νοτιότερα της Θεσσαλονίκης. προέβλεπε ότι θα χρειάζονταν 5-10 ήμερες για να φθάσουν τα στρατεύματά του στα Ιωάννινα και το Μέτσοβο. Οι μονάδες αυτές του ιταλικού στρατού. ενισχυμένη και με άλλα τμήματα αλπίνων. θα υπεστήριζε αυτές τις τέσσερεις επιθέσεις. . και αν αυτοί κατελαμβάνοντο γρήγορα.Ελλάδος. Για την επίθεση αυτή είχε διατεθή η πιο φημισμένη ιταλική μεραρχία αλπινιστών. η άμυνα γινόταν εξαιρετικά δυσχερής. Οι πρώτες εκείνες λίγες ήμερες υπήρξαν πράγματι αποφασιστικές για την έκβαση του πολέμου.000 ανδρών. γιατί η κατάληψη των αυχένων του Μετσόβου. αφ” ενός μεν απομόνωνε το στρατό της Ηπείρου από τις κυριότερες στρατιωτικές βάσεις της Ανατολικής Ελλάδος. γιατί διέθετε πολλές μονάδες όλμων και επτά πυροβολαρχίες ορειβατικού πυροβολικού. Αλλά τόσες ακριβώς μέρες χρειάσθηκαν για να διαψευσθούν τα λαμπρά σχέδια και να οδηγήσουν στην ήττα. και ένα τρίτο που υπήρχε στα μετόπισθεν. Ο οπλισμός τους ήταν εξαίρετος και ισχυρός. που ξεκινούσε τόσο από το Μπρίντιζι όσο και από την Αλβανία. αφ” έτερου δημιουργούσε τη δυνατότητα καθόδου προς τη Θεσσαλία. Θα ήταν δύσκολο να συλλάβη κανείς στρατηγικό σχέδιο περισσότερο προσηρμοσμένο στις συνθήκες του εδάφους: συνεδύαζε τον αιφνιδιασμό. Μια ισχυρή αεροπορία. ο Στρατηγός Βισκόντι Πράσκα. και το πολύ ισχυρό κτύπημα. είχαν μεταξύ των ταγμάτων τους και μερικά αλβανικά τάγματα. Το βάθος όπου βρίσκονταν οι αντικειμενικοί σκοποί ήταν μικρό. προσφιλή μεν στον Αντιβασιλέα της Αλβανίας Τζιακομόνι. Ο Αρχηγός του Ιταλικού Στρατού στην Αλβανία. γιατί μόνο δύο τάγματα.

Είναι αλήθεια ότι μια ελληνική ταξιαρχία απεστάλη δια θαλάσσης επί τόπου. και σήμερα ακόμη σπανίως το μνημονεύουν. οι οποίοι έτσι κυριολεκτικώς θα πολεμούσαν «υπέρ βωμών και εστιών». που φυλαγόταν καλά. με τους οποίους από ελληνικής πλευράς κατεβάλλετο προσπάθεια να δημιουργηθή η εντύπωση κάποιας αντιστάσεως. πολύ βορειότερα. αλλ” αυτό έγινε όταν πλέον το ιταλικό ιππικό βρισκόταν επί του Αχέροντος. τα πράγματα φαίνονταν ιδιαιτέρως δυσμενή τις εντελώς πρώτες ημέρες των επιχειρήσεων. το ελληνικό. αναπτυσσόμενη επί εδάφους διακεκομμένου. επί της ακτής. εμπρός στη συντριπτική στρατιωτική υπεροχή της Ιταλίας και στις δυσχέρειες των μεταφορών του Στρατού. οι δύο ηγέτες την είχαν απλώς λάβει υπ” όψιν. δηλαδή. Η γραμμή αυτή εκάλυπτε τις πιο σημαντικές περιοχές της Χώρας. ήταν ισχυρή εκ της φύσεώς της. Η άλλη. Σε τέτοιο σημείο είχε μελετηθή. νοτίως των Ιωαννίνων (βλέπε χάρτη υπ” αριθμόν 1). υπήρξε απλώς μια βαρειά απειλή.Από τις δύο περισπαστικές επιθέσεις. γινόταν πολύ αργά για τους Ιταλούς. Αλλά η προέλαση αυτή. Ανέτρεψε μικρές μονάδες προκαλύψεως και έπειτα δεν συνήντησε παρά μια σύντομη βολή πυροβολικού δύο ελληνικών αντιτορπιλλικών και τους πυροβολισμούς υποχωρούντων στρατιωτών. εκείνη προς τη Θεσσαλονίκη. χωρίς όμως να είναι αποφασισμένοι να υπερασπίσουν το Καλπάκι «μέχρις εσχάτων». Τη δυνατότητα διαρκεστέρας αμύνης στο Καλπάκι. γιατί η μάχη κρινόταν αλλού. Πάντως. από απόψεως γεωγραφικού πλάτους. χωροφυλάκων και αγροφυλάκων. προωθήθη ελάχιστα και. αλλά ο Μεταξάς και ο Παπάγος. είχαν τοποθετήσει εκεί το μεγαλύτερο μέρος μιας μεραρχίας που πρακτικώς περιελάμβανε μόνο Ηπειρώτες. ανεπτύχθη πολύ περισσότερο από ό. είχαν επιλέξει για την οριστική άμυνα άλλη γραμμή από εκείνη όπου διεξήγετο ο αγών. Ελάχιστοι το γνώριζαν την εποχή εκείνη.τι το ήλπισε το Ιταλικό Στρατηγείο. ώστε κάθε πιθανή βολή πυροβολικού ήταν ρυθμισμένη εκ των προτέρων και με απόλυτη ακρίβεια. αν και ταχύτατη. . Στο αντίθετο στρατόπεδο. αλλά είχε μελετηθή πάρα πολύ προσεκτικά. Το έδαφος είχε προετοιμασθή κατά τρόπο μάλλον πρωτόγονο. κατ” ουσίαν. η πιο σημαντική. Ανεπτύχθη πρακτικώς χωρίς δυσκολίες. μεταξύ Ιωαννίνων και συνόρων. αλλά βρισκόταν δυτικά και πολύ νοτιότερα των Ιωαννίνων.

Το ελληνικό πυροβολικό έβαλλε με καταπληκτική ακρίβεια. Από την αρχή διεφάνη ότι δεν επρόκειτο περί μάχης προκαλύψεως: οι συγκρούσεις υπήρξαν φοβερά σκληρές. Την δεκάτη ημέρα του πολέμου δεν ήταν εύκολο να πει κανείς ποια θα ήταν η έκβαση της μάχης αυτής. Το πρωί της 3ης Νοεμβρίου. και οι άνδρες. αν γνώριζε τι συνέβαινε αλλού: στα βαθιά φαράγγια και τις απόκρημνες πλαγιές της Πίνδου. με ένα έξοχο ηγέτη επί του πεδίου της μάχης. Οι επιθέσεις και οι αντεπιθέσεις διεδέχοντο η μια την άλλη συνεχώς. τον Στρατηγό Κατσιμήτρο. Θα μπορούσε να το πει. έριξαν δέματα που περιείχαν γλυκίσματα και μεταξωτά μαντίλια για να προσφερθούν στους κατοίκους της γειτονικής κωμοπόλεως του Μετσόβου. Τις αιματηρές αυτές ημέρες η θέληση και η ανδρεία των μεν παρεβάλλοντο με τη θέληση και την ανδρεία των άλλων. Η άμυνα διευκολύνθηκε από τις καταρρακτώδεις βροχές που δυσχέραιναν την παρέμβαση της ιταλικής αεροπορίας. εξάλλου. αφού άφησαν τα άλογά τους στο δάσος. τα δώρα αυτά τα συνέλεξαν οι Έλληνες στρατιώται. έκαμαν μια θεαματική προέλαση. διέθετε άρματα μάχης. χωρίς πολλή αντίσταση. Η προέλασή τους ήταν τόσο γρήγορη. έσπευσαν πεζοί να καλύψουν την πολύτιμη οδική αρτηρία. συντρίβοντας τα ελαφρά τμήματα προκαλύψεως τα οποία συνήντησαν. περί τα 30 χιλιόμετρα. θα συναντούσαν τον αντικειμενικό σκοπό τους: τον μοναδικό αμαξιτό δρόμο της Πίνδου. που έκαναν μεγάλη εντύπωση. Δεν επρόκειτο. και την κρισιμότερη ώρα της. κατελήφθη και ανεκατελήφθη τρεις φορές. μετά από εύκολη πορεία τριών ωρών. παρεχώρησε στον εχθρό. Το «κλειδί» της τοποθεσίας. Δυστυχώς για την «Τζούλια». εξουσιοδοτημένη από την Αθήνα να κρίνη η ίδια και να αποφασίση. ιταλικά αεροπλάνα. Η αντίσταση ήταν εξαιρετικά επίμονη. για τη μοναδική κάλυψή της. οι εμπροσθοφυλακές τους έφθασαν σ” ένα υψίπεδο. αλλά και οι επιθέσεις ήταν θυελλώδεις και επίμονες. ώστε. βλέποντας στο υψίπεδο πεζικό. που αποτελούσε την κυρία προσπάθεια των Ιταλών. Μια ισχυρή μονάς ιππικού είχε μόλις φθάσει εκεί. ένας μεγάλος πετρώδης λόφος.Η Μεραρχία Ηπείρου. αλλά η επίθεση είχε μεγάλη υπεροχή σε δύναμη πυρός. κατά το μεσημέρι. Οι αλπίνοι της «Τζούλια». Ούτε τα απόκρημνα μέρη ούτε οι βροχές εμπόδισαν τον ταχύ βηματισμό τους. Δέχθηκε τη μάχη στο Καλπάκι. η Μεραρχία απεφάσισε να τη συνεχίση «μέχρις εσχάτων». αλλά το ιταλικό ήταν πολλαπλάσιο και βαρύ. και ήταν πολύ ορμητική. . ονομαζόμενος Κραμπάλα. νύκτα και ημέρα. στο άλλο άκρο του οποίου.

το κρισιμότερο σημείο του Ελληνοϊταλικού πολέμου: η «Τζούλια» έλαβε τη διαταγή να υποχωρήση το ταχύτερο· έπρεπε να σωθή ό. Τα απομονωμένα αυτά τμήματα προσεβάλλοντο νύκτα και ημέρα από ένα εχθρό πανταχού παρόντα. προτίμησε μια πολύ προσεκτική τακτική: διέταξε τη γενική υποχώρηση. Η ωραία ιταλική μεραρχία. η «Τζούλια». Επρόκειτο περί ελαφρών τμημάτων που διέθεταν λίγο ορειβατικό πυροβολικό.Ο Παπάγος και οι επιτελείς του αντελήφθησαν τον κίνδυνο. Οι αλπίνοι διεξήγαγαν μερικές τολμηρές αντεπιθέσεις. κυκλωμένοι και κατάκοποι. παρεδόθησαν για να μην πεθάνουν! Αυτό υπήρξε. Και έπρεπε να διασωθή και κάτι άλλο: δεν ήταν γνωστό πόσα ήταν τα ελληνικά στρατεύματα που βρίσκονταν επί της οροσειράς. άφθονα όπλα και οπλοπολυβόλα. αλλά δεν κατόρθωσαν να αλλάξουν την κατάσταση. και ήδη από τη δεύτερη ημέρα του πολέμου είχαν προωθήσει προς τις ανατολικές υπώρειες της οροσειράς όλες τις μικρές εφεδρείες τους. που τους στοίχισαν πολύ ακριβά. οι γυναίκες και οι μη επιστρατευθέντες άνδρες των χωριών ολόκληρης της περιοχής ανεφοδίαζαν τις στρατιωτικές μονάδες ως τις θέσεις τις πιο προωθημένες και τις πιο απρόσιτες.τι ήταν δυνατό να σωθή. και είχε διαπιστωθή ότι αυτά είχαν μια εξαιρετική ευελιξία. Η Ρώμη. βρέθηκε σύντομα κομμένη σε τμήματα χωρισμένα το ένα από το άλλο από άγρια όρη. Η άμυνα εναντίον των συνεχών επιθέσεων ή παρενοχλήσεων των Ελλήνων ήταν αδύνατη. τότε οι ισχυρότερες μονάδες της ιταλικής στρατιάς της Αλβανίας θα βρίσκονταν κυκλωμένες. γιατί οι βάσεις ανεφοδιασμού ήταν πολύ μακριά. Ο Βισκόντι Πράσκα δεν θέλησε να αναγνωρίση την ήττα του. Το έδαφος ήταν πολύ δύσκολο. τα υποζύγια ήταν ο αγαπητός στόχος των Ελλήνων σκοπευτών. περίπου έξι χιλιάδες άνδρες της «Τζούλια». ανήσυχη. Τη 10η Νοεμβρίου τηλεγράφησε στη Ρώμη και . Τις κρίσιμες εκείνες ώρες συνέλαβε μάλιστα ένα σχέδιο πράγματι εξαίρετο. η γραμμή είχε πολύ επιμηκυνθή. πολλή ορμή και άριστες μεταφορές: με τα φορτία τους στους ώμους. Τα εφόδια άρχισαν να λείπουν. σχεδόν πανικόβλητη. όπου έβρεχε σχεδόν συνεχώς. Μέσα σε λίγες μέρες. αν προχωρούσαν με σύντονες πορείες προς δυσμάς και κατευθύνονταν πίσω από το Καλπάκι. Αν τυχόν λοιπόν τα ελληνικά τμήματα ήταν πολυάριθμα. πιθανόν.

Υφυπουργός των Στρατιωτικών και Ανώτατος Διοικητής των εν Αλβανία Δυνάμεων. Το ηθικό ήταν τόσο αναπτερωμένο ώστε. το ανατολικό. να κάμουν στροφή προς ανατολάς. Επρόκειτο περί μέθης. Αλλά ο ευφυής και τολμηρός αυτός ελιγμός δεν έγινε. Δεν πρόλαβε να το κάμη. και είχαν αυτή τη συναίσθηση. Ο ελιγμός αυτός θα δημιουργούσε για το ελληνικό Γενικό Επιτελείο μια κατάσταση απρόβλεπτη και σοβαρή. που νόμιζαν ότι είχαν έναν από τους ισχυρότερους στρατούς της Ευρώπης. γεννούσε ένα αόριστο αίσθημα απελπισίας και προδοσίας.πρότεινε τα τμήματά του. δεν υπήρξαν και ασήμαντα. Η μάχη υπήρξε πολύ σκληρή στο άλλο άκρο του μετώπου. Ο Στρατηγός Σοντού. να οδεύσουν προς τα Ιωάννινα. το ηθικό. Στις 20 Νοεμβρίου. Ο Ελληνοϊταλικός πόλεμος είχε κριθή. Για τους Έλληνες συνέβαινε κάτι εντελώς διαφορετικό. Είχαν αντιμετωπίσει τον πόλεμο ήρεμοι. Έβλεπαν τώρα ότι ήταν οι πρώτοι που νικούσαν τον «Χαλύβδινο Άξονα». Έπρεπε να κάμουν το καθήκον τους. για να «ανοίξουν έτσι τις πύλες της πόλεως και να προκαλέσουν την κατάρρευση ολοκλήρου του αμυντικού συστήματος του εχθρού». Απελύθη την επομένη και η υποχώρηση γενικεύθηκε. η φυγή εμπρός σ” έναν από τους μικρότερους στρατούς της Ευρώπης γεννούσε κάτι παραπάνω από ντροπή: γεννούσε την αμφιβολία ως προς την ικανότητα των ηγετών τους. γιατί επεβάλλετο να προστατεύσουν τις εστίες τους. τα ελληνικά στρατεύματα έφθαναν στα σύνορα μετά από σχετικώς μικρές μάχες. απήντησε στον Πράσκα με τρόπο παγερό: ο Πράσκα έπρεπε να προσαρμοσθή στην πραγματικότητα και να εκτελέση τη διαταγή. που βρίσκονταν στην ακτή. Για τους Ιταλούς. Αν όμως τα αποτελέσματα δεν ήταν τέτοια. αν ο Ελληνικός Στρατός είχε επαρκή μηχανικά μεταφορικά μέσα. αλλά αποφασισμένοι. και οι οποίοι ανέμεναν ένα εύκολο θρίαμβο. η ιταλική υποχώρηση θα είχε μετατραπή σε άτακτη φυγή και η Αλβανία θα είχε καταληφθή σε μεγάλο βάθος μέσα σε λίγες εβδομάδες. εκεί όπου το σύμπλεγμα των βουνών του Ιβάν και του Μοράβα δημιουργεί ένα τεράστιο και περίπλοκο φυσικό φρούριο και όπου . Η κινητήρια δύναμη κάθε ανθρωπινής προσπάθειας. στην Ήπειρο. εξηφανίζετο από το ένα στρατόπεδο και δυνάμωνε τεραστίως στο άλλο. Έγραφαν μια από τις πολύ ωραίες σελίδες της τρισχιλιετούς ιστορίας τους.

ο ανεφοδιασμός των αμυνομένων ήταν δύσκολος. Έπειτα από μερικούς δισταγμούς και από πολλή αιματοχυσία και από τα δύο μέρη (ιδίως τη 19η και την 20ή Νοεμβρίου). Την επομένη. είχαν και άλλο πλεονέκτημα: ο πληθυσμός της περιοχής ήταν κατά πλειοψηφίαν ελληνικός. που η συνολική δύναμή τους ήταν ανώτερη από τη δύναμη μιας μεραρχίας. Εκεί οι Ιταλοί αμύνθηκαν με πείσμα. υποστηριζόμενα από άριστο ορειβατικό πυροβολικό. και ενισχύθησαν επειγόντως από πολλά τμήματα. δόθηκε την 21η διαταγή γενικής υποχωρήσεως στο μέτωπο αυτό. που ήταν πολύ ισχυρότερες. αλλά οι Έλληνες. Επιπλέον. είχε χιονίσει. έπειτα από λυσσώδη άμυνα. Αλλά την 14η Νοεμβρίου. έπαιρναν την εντολή να καταδιώξουν ακατάπαυστα τον εχθρό στα βουνά που βρίσκονται κατά μήκος των γιουγκοσλαβικών συνόρων. Το εγχείρημα ήταν πολύ τολμηρό. Αλλά η ιταλική γραμμή υπέστη γρήγορα σοβαρά ρήγματα. ανεδιπλώθησαν στις αρχικές τους τοποθεσίες. Οι υπερασπισταί απεθαρρύνοντο. γιατί οι Ιταλοί ήταν εκεί πολυάριθμοι. και ορεσίβιοι του τόπου οδήγησαν μερικούς λόχους από μονοπάτια κατάλληλα μόνο για αίγες. εν μέρει αχρηστευμένων. θα εγκατέλειπαν την πεδιάδα πίσω από αυτήν και θα κατελάμβαναν. σημαντική βάση του ιταλικού μετώπου. Πολλές φάσεις της μάχης έπαιρναν τη μορφή αγώνος δια της λόγχης. Αλλά η υπόθεση δεν σταματούσε εκεί. Είχαν πολεμήσει. Οι Ιταλοί. οι σκοποί της οποίας φάνηκε αμέσως ότι ήταν πολύ φιλόδοξοι. είχαν κάμει μακρές και κοπιαστικές πορείες για να καταλάβουν στα . και οι επί τόπου διοικηταί ανέφεραν στον Στρατηγό Σοντού. και οι επιθέσεις των Ελλήνων τα εξεμεταλλεύοντο. έκτος από το αναπτερωμένο ηθικό. οι τρεις ιταλικές μεραρχίες υπέστησαν μια σφοδρά αντεπίθεση. που είχε στο μεταξύ διαδεχθή τον Πράσκα. οι Έλληνες κατελάμβαναν την πόλη της Κορυτσάς. πέραν αυτής. έπεφτε στα χέρια των Ελλήνων. επετέθησαν με πρόθεση να ανατρέψουν πλήρως τον εχθρό και να απειλήσουν ολόκληρη την ανατολική ζώνη της Αλβανίας. κυρίως δυνάμεις πεζικού. και συχνά ήταν δυνατός μόνον με αεροπλάνα. Τρεις ελληνικές μεραρχίες. Τέσσερα επίλεκτα τμήματα. Τεραστία για την εποχή εκείνη ποσότης λαφύρων. ότι δεν ήταν δυνατόν να συγκρατηθή η κατάσταση. σε βάθος 50 χιλιομέτρων: θα εγκατέλειπαν τη συνοριακή ορεινή γραμμή. άλλη πολύ ισχυρή οροσειρά.είχε αρχικά εκδηλωθή η πολύ ισχυρή παραπλανητική επίθεση προς τη Θεσσαλονίκη.

μετόπισθεν ασφαλείς θέσεις. Στο υπόλοιπο μέτωπο. σε πείσμα του θρησκευτικού αισθήματος και προς δόξαν του Ντούτσε. περιοχή που συμπεριελάμβανε την πόλη του Αργυροκάστρου και το μικρό λιμάνι των Αγίων Σαράντα. πολέμησαν με μεγάλο πείσμα. ή καθαρά προσωπικούς. προπάντων της μεραρχίας Βενέτσια. οι οποίοι διεξήχθησαν μεταξύ της 23ης και της 26ης Νοεμβρίου. Η κατάσταση γινόταν συνεχώς κρισιμότερη για την ιταλική στρατιά της Αλβανίας. από το μοναδικό καλό λιμάνι της χώρας. ο Ελληνικός Στρατός ανελάμβανε και πάλι την επίθεση. στη Ρώμη αναγκάσθηκαν να αναγγείλουν την πτώση του «Πόρτο Έντα» και όχι του «Πόρτο Σάντι Κουαράντα»… Μεγάλο πείραγμα της λεγομένης μικρής ιστορίας. Αναγκάσθηκαν όμως να σταματήσουν τον αγώνα και πολλά να παραδοθούν. και στις 5 Δεκεμβρίου ο Σοντού τηλεφωνούσε στη Ρώμη ότι έπρεπε να αναζητηθή πολιτική λύση. Παρ” όλα αυτά. Πράγματι. Αλλά ούτε στους άλλους τομείς του μετώπου τα πράγματα παρουσίαζαν βελτίωση για τους Ιταλούς. την Αυλώνα. Μερικές τοπικές μάχες αργοπόρησαν απλώς την προέλασή του. Για λόγους πολιτικούς. δεν είχε ενημερώσει για τα σχέδιά του τον σύντροφό του του «Χαλύβδινου Άξονος». μερικά ιταλικά τμήματα. στη Ρώμη ο Μουσολίνι ήταν έξω φρενών. κοντά στη λίμνη Οχρίδα. . γιατί το Πόγραδετς -στο άλλο άκρο του αλβανικού μετώπου. δηλαδή την ημέρα που έθετε τα σχέδιά του σε εφαρμογή. είχε δώσει το όνομα της κόρης του. Επρόκειτο περί σπουδαίας προωθήσεως προς βορράν. Εν τω μεταξύ. Το έκαμε μόνο την 28η Οκτωβρίου. από απόψεως γεωγραφικού πλάτους. κατελήφθη την 28η από τους επιτιθεμένους. κομίσσης Έντα Τσιάνο. είναι αλήθειαβρίσκεται πολύ ψηλότερα. την τελευταία εβδομάδα του 1940 ο Ελληνικός Στρατός είχε καταλάβει σε αλβανικό έδαφος περιοχή βάθους 30-50 χιλιομέτρων. Έτσι. έπειτα από φοβερά αιματηρούς αγώνες. Το λιμάνι όπου ο φασισμός. Το απόρθητο Πόγραδετς. και τώρα έβλεπαν τον εχθρό να διεισδύη και σ” αυτές. και ο Σοντού σύντομα γνώρισε ο ίδιος τι σήμαινε να πέση κανείς σε δυσμένεια. μετά από μια σύντομη ανάπαυλα. Η Ρώμη δεν ακολούθησε τη συμβουλή του.

Μάριο Τσέρβι στο βιβλίο του περί του Ιταλοελληνικού πολέμου. γράφει: «Ποιος ξέρει τι τραβούν οι καημένοι οι στρατιώται μας εις το μέτωπον». που είχε επιβιβασθή επί των πλοίων με σκοπό να καταλάβη την Κέρκυρα. Από εικοσαετίας. αντικατέστησε μερικούς. Ένα χαρακτηριστικό επεισόδιο των διαθέσεων του -αλλά και του χαρακτήρος του. Μιλώντας κατ” αυτόν τον τρόπο. Παρατηρεί ο Τσέρβι ότι ο Μεταξάς στα Απομνημονεύματά του. Κατόπιν διαταγής του. μιλώντας για το κρύο που είχε ενσκήψει και για τα χιόνια που υπήρξαν εκείνο το έτος πρώιμα. ο Μουσολίνι φαινόταν βέβαια φτηνός ως άνθρωπος. όταν επληροφορήθη ότι χιόνιζε πολύ στην Αλβανία. είπε στους συνομιλητάς του: «Εξαίρετο αυτό το χιόνι και αυτό το κρύο. να γελοιοποιήται. περιγράφουν έναν άνθρωπο ο οποίος έχανε συχνά τον έλεγχο του εαυτού του. Αντιθέτως. Απέδωσε την ευθύνη στους συνεργάτες του και τους στρατηγούς του. Διευκολύνουν τη χρησιμοποίηση των όπλων μικρού βεληνεκούς και βελτιώνουν αυτή τη μέτρια ιταλική φυλή». αλλά πολύ συχνά ηύξανε και τη σύγχυση που επικρατούσε στους κόλπους της.Έγινε προς τούτο μια ειδική συνάντηση στη Φλωρεντία. ήταν καλός στρατηγός.το καλύτερο βιβλίο που γράφτηκε ιταλικά επί του θέματος. Γιατί το . τα οποία τηρούσε πολύ τακτικά. τα οποία του έστειλαν μόλις τα ζήτησε. απεστάλη κατ” ευθείαν στην Αλβανία τις πρώτες ημέρες του πολέμου. ήταν η πρώτη ήττα του.βρίσκεται σε μια ευφυά παραβολή που έκαμε ο Ιταλός δημοσιολόγος κ. και ίσως μάλιστα να κινδυνεύη στο εσωτερικό μέτωπο. και ο Ντούτσε βεβαίωσε τον Φύρερ ότι η επιχείρηση. όπως και γερμανικά Γιούγκερς. Και επρόκειτο για ήττα συνταρακτική. Χωρίς να το αντιλαμβάνεται όμως. Και τώρα έβλεπε τον εαυτό του να διαψεύδεται. άριστα προετοιμασμένη. θα κατέληγε στην κατάληψη ολόκληρης της Ελλάδος εντός ολίγων εβδομάδων. δημιούργησε μια πραγματική αερογέφυρα πάνω από την Αδριατική. και ησχολήθη προσωπικώς με την αποστολή ενισχύσεων και με ορισμένα από τα σχέδια επιχειρήσεων. να ταπεινώνεται. Χρησιμοποιώντας δικά του αεροπλάνα. Τα ιταλικά συγγράμματα που μιλούν για τις προσωπικές αντιδράσεις του τις πρώτες εβδομάδες. Ήδη κατά τη διάρκεια του Νοεμβρίου είχε κατορθώσει να αναπτύξη σημαντικά τη στρατιά της Αλβανίας. ο Μουσολίνι. η μεραρχία Μπάρι.

να το βάλη σε κάποια τάξη και να προετοιμασθή για τους προσεχείς μήνες. τα κύρια χαρακτηριστικά της πρώτης φάσεώς του απεδόθησαν με μερικές λεπτομέρειες. και αφ” ετέρου. Μέσα σε είκοσι ημέρες ο εχθρός είχε απωθηθή τόσο. ο Ελληνικός Στρατός είχε σταματήσει εμπρός σ” ένα απότομο βραχώδες φράγμα. Έτσι. από τις δύο πλευρές. Αφ” ενός δεν είχε σταθή δυνατό να αναπτυχθή η τολμηρή επίθεση και προέλαση στην περιοχή του Πόγραδετς. άνθρωπος αμφιβόλου φήμης αλλά ευφυής και ικανός. ή τουλάχιστον του προσέφεραν τη σανίδα σωτηρίας μιας ανάπαυλας. Είχε καταλάβει μερικά προπύργιά του. αλλά δεν εμπόδισε αξιόλογη προέλαση. ο νέος Αρχιστράτηγος. Οι δύο πρώτοι μήνες του πολέμου υπήρξαν αποφασιστικοί και δημιούργησαν μιαν ατμόσφαιρα που επέζησε αρκετά χρόνια. πέραν εκείνης που του προσέφερε η μικρή Ελληνική Αεροπορία. Αυτό ήταν σημαντικό. δεν είχε πέσει. ο Στρατηγός Καμπαλλέρο. Η ελληνική αντεπίθεση επανελήφθη περί τα μέσα Ιανουαρίου του 1941. Ας σημειωθή ότι ένα από τα θλιβερώτερα αποτελέσματα του βαρυτάτου εκείνου χειμώνα ήταν ότι συνολικώς. το χάρτη). Πράγματι. προεκάλεσε την ανάσχεση της ελληνικής προελάσεως. και για πρώτη φορά είχε κάποια αεροπορική κάλυψη. Στις επόμενες σελίδες. είχαν σπεύσει πέντε ομάδες αεροπλάνων Μπλενχάιμ και Γκλαντιέτορ της . μπόρεσε να συγκρατήση το ιταλικό μέτωπο της Αλβανίας. αλλά τo κύριο από αυτά. Η αντίσταση του αντιπάλου υπήρξε μεγαλύτερη. Ο Ελληνικός Στρατός της Ηπείρου είχε τώρα δύναμη 14 μεραρχιών. όχι όμως και αποφασιστικό. ώστε το αλβανικό έδαφος το οποίο είχε καταληφθή από τους Έλληνες να έχη διπλασιασθή (βλ. και μολονότι εδώ γίνεται μια περιληπτική σκιαγράφηση του Ελληνοϊταλικού πολέμου. το Τεπελένι. στον κεντρικό τομέα. η έκθεση θα περιορισθή στις πιο ουσιαστικές γραμμές των διαδραματισθέντων. μερικές χιλιάδες ανδρών υπέστησαν κρυοπαγήματα και ότι πολλοί ακρωτηριάσθηκαν. Γι” αυτόν ακριβώς το λόγο. Σε ενίσχυση της τελευταίας.πρώιμο και παχύ στρώμα του χιονιού και ο βαρύς χειμώνας του 1940 τον έσωσαν. αν προστεθή σε άλλους παράγοντες. Δεν είναι όμως δυνατό να αποδοθούν κατά τον ίδιο τρόπο όσα επηκολούθησαν. η γενέτειρα του θλιβερώς γνωστού Αλή Πασά. η υποχρεωτική ανάπαυλα λόγω του χιονιού.

ήταν γνωστό ότι ο Μουσολίνι ήθελε πάση θυσία να επιτύχη ένα αποτέλεσμα προ της γερμανικής παρεμβάσεως και ότι ετοίμαζε σε μεγάλη κλίμακα την «εαρινή επίθεση».700 υπαξιωματικούς και στρατιώτες και 120 αξιωματικούς. Έπρεπε συνεπώς από ελληνικής πλευράς να αναβληθή η επίθεση για ευθετώτερο χρόνο. Το παράδειγμα δίνει το μέτρο της αντιστάσεως που συνήντησε η επίθεση. αισθανόμενος ισχυρότερος παρά ποτέ. Επρόκειτο να τις υποστηρίξουν τριακόσια . αλλά όχι το άνοιγμα των πυλών.000 ανδρών και 350 αξιωματικών. Δεν παρασυρόταν ούτε από τη δόξα ούτε από μεγαλειώδη σχέδια. που αντλούμε από την ιταλική πλευρά: η μεραρχία «Τζούλια». Εξάλλου.Βρετανικής Αεροπορίας. που είχε εν τω μεταξύ πλήρως ανανεωθή. Για να δοθή μια εικόνα αυτών. όλες πλήρως ετοιμοπόλεμες. Πέτυχε «βελτίωση θέσεων». είχε πράγματι βεβαιώσει επισήμως ότι «θα σπάσουμε τα πλευρά των Ελλήνων». Έτσι. ώστε να καταστήση πράγματι δυσχερή τον ανεφοδιασμό του αντιπάλου. Μετά από μια μικρή ανάπαυλα. Διάφορες ενδείξεις έπειθαν ότι οι Γερμανοί θα ανεμειγνύοντο στην υπόθεση. Τις πρώτες ημέρες του Μαρτίου 1941 διέθετε στην Αλβανία 28 μεραρχίες. Τη 17η Νοεμβρίου. ήθελε τώρα να παραβίαση τις βραχώδεις πύλες που του έκλειναν το δρόμο. Ο Μουσολίνι ήθελε να τηρήση την υπόσχεση που είχε δώσει. Οι απώλειες από τα δύο μέρη υπήρξαν πολύ σοβαρές. μετά τις πρώτες αποτυχίες. Αυτή είχε προαναγγελθή φοβερή. ας αναφερθή το ακόλουθο παράδειγμα. μόνο κατά τη διάρκεια του Φεβρουαρίου του 1941 είχε εκτός μάχης 3. η ελληνική επίθεση επανήρχισε στα μέσα Φεβρουαρίου. Επρόκειτο περί μιας ανάγκης. Χρήσιμο λοιπόν ήταν να ματαιωθούν οι προετοιμασίες του. και εν τω μεταξύ να γίνη η δέουσα προετοιμασία για την απόκρουση της επερχόμενης ιταλικής επιθέσεως. ο Παπάγος. επί συνόλου 10. το Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό εξησφάλιζε στο Στρατό τις ναυτικές μεταφορές του και είχε καταβυθίσει και ορισμένα μεγάλα ιταλικά μεταγωγικά. Εξάλλου. και να δοκιμάση να καταλάβη την Αυλώνα.

Το πείσμα στην επίθεση ήταν όσο και το πείσμα στην άμυνα. στα Ιωάννινα έφθαναν κάθε βράδυ 1. η ιταλική επίθεση εξεδηλώθη επί όλου του μετώπου. Την 9η Μαρτίου. επετέθη με σπάνια επιμονή και τόλμη. Ανάλογο υπήρξε και το αίμα που χύθηκε από τη μια και από την άλλη πλευρά. «κατά την οποία επί μιάμιση ώρα ερρίφθησαν 100.αεροπλάνα διώξεως και βομβαρδισμού -αριθμός τεράστιος για την εποχή εκείνη. ο ενθουσιασμός με τον οποίο έγινε δεκτός υπήρξε μεγάλος και εξέπληξε και τους πιο επιφυλακτικούς ανθρώπους του περιβάλλοντός του. Παρ” όλα αυτά. Όλη την ημέρα.000 οβίδες». η μεγάλη αυτή επίθεση απέτυχε. Με την επιμήκυνση της βολής του πυροβολικού. υπερφαλάγγιση. Στις έξι το πρωί της 9ης Μαρτίου. Ορισμένες ημέρες. Κατά τους Ιταλούς συγγραφείς. μερική κύκλωση των ελληνικών θέσεων. έως ότου μεταφερθούν σε . ώστε οι τραυματίες. τη 13η Μαρτίου. ο Ντούτσε πήγε ο ίδιος στην Αλβανία αρκετές ημέρες προ της επιθέσεως και επιθεώρησε μέγαλο μέρος των εκεί τμημάτων του. και χάρη σ” αυτό να προχωρήσουν σε αρκετά μεγάλο βάθος αξιόλογα τμήματα στρατού: διάσπαση.χ. άρχισε η επίθεση του πεζικού.500 Έλληνες στρατιώτες τραυματίες. Το ιταλικό πεζικό. Για να τονώση το ηθικό των ανδρών του. του περίφημου βραχώδους υψώματος 731. Ο κύριος όμως αντικειμενικός σκοπός της ήταν να ανοίξη ευρύ ρήγμα στο κέντρο. «Στους πρόποδες του λόφου. Επρόκειτο περί της επιθέσεως εναντίον της αποφασιστικής θέσεως του κέντρου. υπήρξε ακόμη σφοδρότερη από την επίθεση της 9ης Μαρτίου. Γεγονός μάλλον περίεργο. έβλεπε κανείς περισσότερα πτώματα Ιταλών παρά βράχους!» Από το άλλο μέρος. Τα νοσοκομεία της πόλεως ήταν τόσο γεμάτα. ο Μουσολίνι έφθασε σ” ένα παρατηρητήριο. ιταλικά καταδιωκτικά εκάλυπταν τα στούκας. Άρχισε αμέσως μια προετοιμασία πυροβολικού. «ενώ συνεχή κύματα γερμανικών στούκας επεδίδοντο σε σφοδρούς βομβαρδισμούς». και προ παντός εκείνο που δρούσε υπό τα όμματα του Ντούτσε. Διήρκεσε δέκα ημέρες. σε ορισμένα σημεία. «τριακόσια κανόνια έβαλλαν επί μετώπου ενός χιλιομέτρου» και συνεχή κύματα αεροπλάνων «σε υποδειγματικούς σχηματισμούς» βομβάρδιζαν τους αμυνόμενους. π. που βρισκόταν σε υψόμετρο 800 μέτρων και είχε μπροστά του όλο το κρίσιμο τμήμα του μετώπου.

φαινόταν τώρα απαραίτητη. Άλλες μεραρχίες απειλούσαν τη Γιουγκοσλαβία βορειότερα.M. Υπήρχαν. παρουσιάζοντας έτσι μια φρικώδη εικόνα του διεξαγόμενου πολέμου. βρέθηκε μόνος με τον εξαίρετο Αρχηγό της Ιταλικής Αεροπορίας. αλλά οι ελληνικές γραμμές δεν διεσπάσθησαν πουθενά. μεταξύ Γερμανίας και Βουλγαρίας υπεγράφη ένα Σύμφωνο που επέτρεπε στα γερμανικά στρατεύματα να χρησιμοποιήσουν το βουλγαρικό έδαφος. η Ελλάς είχε αρνηθή να δεχθή επί του εδάφους της βρετανικά στρατεύματα σ” ενίσχυση των δικών της. και του είπε: «Η επίθεση απέτυχε ήδη. μια άλλη βοήθεια. τον Βασιλέα». Η γερμανική εισβολή Την πρώτη Μαρτίου. . Όταν μια επίθεση δεν επιτυγχάνη τις δύο ή τρεις πρώτες ώρες. Νωρίς το απόγευμα της 9ης Μαρτίου. υπήρξε ο πρώτος που προέβλεψε ότι δεν θα διασπασθή. εν τω μέσω γενικής αισιοδοξίας. μαινόμενη. τον Φραντζέσκο Πρίκολο. αλλά είναι γνωστό σήμερα ότι στις αρχές Απριλίου υπήρχαν επί των ελληνοβουλγαρικών και των σερβοβουλγαρικών συνόρων τέσσερεις γερμανικές μεραρχίες αρμάτων μάχης και ένδεκα μηχανοκίνητες. ξάπλωναν στις αυλές ή και στους γειτονικούς δρόμους. Δεν ήταν γνωστό τότε πόσα ακριβώς ήταν τα στρατεύματα τα οποία εισήλθαν στη Βουλγαρία. Αποθαρρημένος. από τον οποίο είχε αφαιρέσει κάθε εξουσία αλλ” ο οποίος είχε πολλές παλαιές ρίζες. Η εφαρμογή της συμφωνίας άρχισε αμέσως. διήρκεσε 13 ημέρες. Η βοήθεια του Βασιλέως Βίκτωρος Εμμανουήλ. Ο Μουσολίνι.άλλες πόλεις. την οποία ακόμη λιγότερο επιθυμούσε. δεν επιτυγχάνει πλέον ποτέ». μερικές μεγάλες μονάδες. για να μην προσφερθή στον Χίτλερ η αφορμή την οποία πιθανόν να ζητούσε. συνεχώς κοντά στην πρώτη γραμμή. Εφεξής όμως. Αυτές τις ημέρες σημειώθηκαν μικρές διακυμάνσεις υπέρ του ενός ή του άλλου. ανεχώρησε από την Αλβανία την 21η Μαρτίου και μίλησε για πρώτη φορά περί της ανάγκης να κάμη «μια λεπτομερή έκθεση επί της καταστάσεως για την A. Η μάχη. Έχω πολεμήσει στα προχώματα και γνωρίζω αυτά τα πράγματα. του ήταν επίσης απαραίτητη: η βοήθεια του Χίτλερ. Τους τρεις πρώτους μήνες του πολέμου. που είτε κατέβαιναν προς νότον είτε έμεναν σε εφεδρεία. τέλος. Προετοιμαζόταν ήδη.

το μέτωπο προς τη Βουλγαρία και τη Γιουγκοσλαβία. ο Παπάγος είχε συμφωνήσει να αποσυρθή μέγα μέρος των στρατευμάτων του απ” εκεί. της Ελλάδος. δεν μπορούσε να στείλη στην Ελλάδα αξιόλογη βοήθεια. και μια ταξιαρχία ελευθέρων Πολωνών. το μέτωπο της Αφρικής. έπρεπε να καλύψουν. Ο Τσώρτσιλ έκαμε μια προσπάθεια ανώτερη μεν των δυνατοτήτων του. Στις αρχές Απριλίου υπήρχαν στην Ελλάδα λίγο περισσότεροι των 60. Επρόκειτο για μια μεραρχία Βρετανών. την άμεση αποχώρηση μεγάλων ελληνικών τμημάτων από το αλβανικό μέτωπο. ο Κορυζής. σημειώθηκαν σοβαρές διαφωνίες μεταξύ Ελλήνων και Βρετανών ως προς τα σχέδια αμύνης. Εν τω μεταξύ. αλλά παρ” όλα αυτά ανεπαρκή.Άλλωστε. Για την άμυνα της περιοχής εναντίον της Βουλγαρίας. αλλά ζήτημα τακτικού λάθους. Για τον Μεταξά όμως και τον Παπάγο δεν ετίθετο ζήτημα τιμής. άνθρωπος έντιμος και τραπεζίτης με καλή φήμη. ήταν γι” αυτόν θέμα τιμής: να μην αφεθή μόνος και αβοήθητος ο μικρός σύμμαχος που πολεμούσε ηρωικά με τόσο δυσμενείς συνθήκες. Ο Τσώρτσιλ ήθελε να το κάμη. Το αγγλικό Γενικό Επιτελείο της Μέσης Ανατολής ήθελε να οργανώση την άμυνα σε μια γραμμή που θ” άρχιζε στο . τότε Υπουργού των Εξωτερικών. Η αποστολή βρετανικών στρατευμάτων έγινε αποδεκτή από την Ελληνική Κυβέρνηση. τον διεδέχθη. υπήρχε επίσης η «Γραμμή Μεταξά». γιατί θα εξασθένιζε ένα μέτωπο σημαντικό και ήδη αναιμικό. ήδη από τα τέλη Φεβρουαρίου. Επί μια εβδομάδα φαίνεται ότι οι Βρετανοί επίστευσαν ότι παρουσία του Βασιλέως Γεωργίου του Β” και του κ. Μόλις όμως απεφασίσθη η αποστολή συμμαχικών στρατευμάτων στην Ελλάδα. οι γερμανικές προετοιμασίες έδειχναν σαφώς ότι ο Χίτλερ δεν αναζητούσε καν αφορμή για να παρέμβη και ότι είχε καταλήξει σε οριστικές αποφάσεις. δύο μεραρχίες Αυστραλών. μια μεραρχία Νεοζηλανδών. Τα στρατεύματα αυτά. προς ανατολάς της οροσειράς της Πίνδου. Οι Βρετανοί ζητούσαν. Αλλά ο Μεταξάς πέθανε την 29η Ιανουαρίου. Ένας υπουργός του.000 συμμάχων. ήταν γνωστό ότι η Μεγάλη Βρετανία. σοβαρά απησχολημένη στη Βόρειο Αφρική. η οποία απετελείτο από μικρά φρουριακά συγκροτήματα που ήλεγχαν τις κυριότερες διαβάσεις. Άντονυ Ήντεν. χωρίς να επανδρώνεται αρκετά το άλλο μέτωπο. καλά εξοπλισμένα και βοηθούμενα από τρεις ασθενείς ελληνικές μεραρχίες.

Αυτό θα απελευθέρωνε ικανό αριθμό μονάδων και θα επέτρεπε μιαν άμυνα κατά των Γερμανών πολύ περισσότερο αποτελεσματική. η Γιουγκοσλαβία.) Το ελληνικό Γενικό Επιτελείο. που τότε δεν είχαν ακόμη αποφασίσει να αντισταθούν. εάν εγκατελείπετο μέγα τμήμα της Ελλάδος. ώστε να καταλάβη βορειότερα μια ισχυρή γραμμή κάπου πέραν του λιμένος της Αυλώνος. διεσπαρμένοι επί των . (Τα πράγματα απέδειξαν εκ των υστέρων -τον Μάρτιο. Το γεγονός είναι ότι. εάν απεφάσιζε να αντισταθή. μια γενική επίθεση επί όλου του αλβανικού μετώπου. θα συνεχιζόταν επί των ορέων της ΒΔ Μακεδονίας. Θα χρειαζόταν πολύς χώρος για να εκτεθούν λεπτομερώς τα διαδραματισθέντα. Στην πραγματικότητα. που διέθετε ένα σχετικώς καλά εξοπλισμένο στρατό. συμπεριλαμβανομένης μάλιστα και της Θεσσαλονίκης.Αιγαίο και. και προ παντός θα απεθάρρυνε τους Γιουγκοσλάβους. αποτελούμενο από καλούς μαχητάς. τόσο μάλλον που οι Γερμανοί. εξορμούσαν με τις θωρακισμένες και μηχανοκίνητες μεραρχίες τους κατά της Ελλάδος και της Γιουγκοσλαβίας. Οι Γιουγκοσλάβοι. θα κατεφέρετο βαρύ πλήγμα κατά του ηθικού των Ελλήνων. έκτος από τις διαφωνίες. το αλβανικό μέτωπο. θα κρατούσε ορισμένες θέσεις για ένα διάστημα. σκεπτόταν με διαφορετικό τρόπο: θα ήταν οπωσδήποτε πολύ δύσκολο να αντισταθή κανείς εναντίον μιας βαρείας γερμανικής επιθέσεως. με το μέγιστο της μαχητικότητάς του. το ελληνικό Γενικό Επιτελείο φαίνεται ότι επιθυμούσε να εξαπολύση περί την 10η Απριλίου. την 6η Απριλίου οι Γερμανοί παρέλυαν το Βελιγράδι με ένα τρομακτικό αεροπορικό βομβαρδισμό. δεν υπήρξε χρόνος ούτε για να εκδηλωθή η γενική επίθεση των Ελλήνων ούτε για να γίνη η αναδίπλωση επί της γραμμής την οποία είχαν επισημάνει οι Βρετανοί. Η συνεννόηση δεν ήταν εύκολη και. δημιουργήθηκαν και παρεξηγήσεις μεταξύ Ελλήνων και Βρετανών. μετά την αιματηρή εαρινή επίθεση των Ιταλών. κύριοι στον αέρα. Τρίτον. Πράγματι. θα δημιουργούσε κρίσιμα προβλήματα επί της νέας γραμμής αμύνης. Επρόκειτο ασφαλώς περί οργανώσεως μιας ισχυράς γραμμής αμύνης. με επικεφαλής τον Παπάγο. Δεύτερον. δια του Ολύμπου. απογυμνωμένο. και με ορμητήριο τη Βουλγαρία.ότι η ενδεχομένη αυτή αναδίπλωση των ελληνικών δυνάμεων θα ήταν καταστρεπτική. θα συνέτριβαν τα μετόπισθεν. γιατί θα γινόταν κατά τη διάρκεια της μεγάλης «εαρινής επιθέσεως» του Μουσολίνι. Τέλος.

είχε ως αντικειμενικό σκοπό την Ελλάδα. προς τη Θεσσαλονίκη. εισέβαλαν στην Ελλάδα. Τέσσερα άλλα συγκροτήματα γερμανικών μονάδων εξορμούσαν από τη Βουλγαρία κατ” ευθείαν εναντίον της Ελλάδος. Ισχυρά θωρακισμένα και μηχανοκίνητα τμήματα έπρεπε να διασχίσουν ταχύτατα το μεγαλύτερο μέρος της νοτίου Γιουγκοσλαβίας και να εισβάλουν στην Ελλάδα από ένα σημείο. Οι πολιορκηταί της Wehrmacht παρουσίασαν όπλα καθώς εξήρχοντο από τα σφυροκοπημένα μικρά φρούρια οι λίγοι επιζήσαντες. του κεραυνοβόλου πολέμου. Μόνο τα μικρά φρούρια της «Γραμμής Μεταξά» αντεστάθησαν. Η άλλη επίθεση. δύο άλλα προς τα λιμάνια της Θράκης. Είχε σωθή η τιμή. αλλά συνετρίβησαν από τα εχθρικά άρματα μάχης και σχεδόν διελύθησαν. και απέβλεπε στο να διακόψη κάθε επικοινωνία των νοτίων περιοχών με τις βόρειες. Την 9η Απριλίου. κατά της Γιουγκοσλαβίας. σε σχήμα τανάλιας. και υπό την πίεση πολλών εμπρηστικών βομβών και φλογοβόλων. το οποίο οι Σύμμαχοι θεωρούσαν ασφαλές: τη βορειοανατολική γωνία της ελληνικής Μακεδονίας. Η μια είχε ως αντικειμενικό σκοπό τα Σκόπια. δια των αυχένων της Φλωρίνης. και . νοτιότερα. με όλη την αδηφαγία του. βαρύτατα βομβαρδιζόμενα. που ενδιέφεραν την άμυνα της Ελλάδος. τουλάχιστον στα νότια διαμερίσματα της χώρας τους. τη 10η τα λιμάνια της Θράκης. Δύο. δεν προέβαλαν πρακτικώς καμιά αντίσταση. που ήταν πλουσιότερες και καλύτερα οργανωμένες. κατελήφθη η Θεσσαλονίκη. και. Κατά τα άλλα. Δεν παρεδόθησαν παρά όταν ολόκληρη η Θράκη είχε καταληφθή. επρόκειτο περί του Blitzkrieg. Ασθενή ελληνικά τμήματα προσεπάθησαν να αμυνθούν. δηλαδή την τετάρτη ημέρα της επιθέσεως. τα μηχανοκίνητα τμήματα που διεξήγαγαν: τη δεύτερη επίθεση που προανεφέρθη. Εν τω μεταξύ. Οι Γιουγκοσλάβοι υφίσταντο εκεί δύο κύριες επιθέσεις. απομονωμένα.πολύ εκτεταμένων συνόρων τους και συντριβόμενοι από τη Luftwaffe. διέσχιζαν ανενόχλητα ολόκληρη τη νότιο Σερβία. επί του Αιγαίου Πελάγους. Άφηναν αριστερά και την ελληνοβρετανική γραμμή αμύνης του Ολύμπου.

βάσεως η οποία βρισκόταν πλέον των εκατό χιλιομέτρων στα μετόπισθεν. πόλεις και συγκοινωνιακοί κόμβοι εβομβαρδίζοντο συνεχώς. έκτος από μια σοβαρή σύγκρουση κατά την οποία συμμαχικές μεραρχίες προέβαλαν πεισματική αντίσταση σε στενό μέτωπο. ο οποίος. η πόλη των Ιωαννίνων κατελήφθη το πρωί της 21ης Απριλίου. και την ίδια ημέρα το βρετανικό Γενικό Επιτελείο έπαιρνε την απόφαση της εκκενώσεως της Ελλάδος. δεν επροστατεύετο (βλέπε χάρτη υπ” αριθμόν 2). οι μάχες συνεχίσθηκαν. . αφού αχρήστευσε κατά τις πρώτες ημέρες όλα τα ελληνικά αεροδρόμια. Στα μετόπισθεν. Η Luftwaffe. και ισχυρά βομβαρδιζόμενη από τη Luftwaffe. Με τα πλευρά της ακάλυπτα. Χάρη στην παραδειγματική ψυχραιμία των τμημάτων. και χάρη στην τολμηρή δεξιοτεχνία του βρετανικού ναυτικού. 50. Δεν απέμενε άλλη λύση από την ταχεία αναδίπλωση. Χρησιμοποιούσαν τη μόνη αμαξιτή οδό που τη διέσχιζε. το δρόμο του Μετσόβου. δεν έγιναν πλέον παρά αψιμαχίες που εκάλυπταν την υποχώρηση. Το λιμάνι του Πειραιώς. Η νικηφόρος στρατιά. μερικοί στρατηγοί της παρεδόθησαν την 22α Απριλίου. Έτσι. Το ελληνοσυμμαχικό μέτωπο είχε αποκοπή από τις βάσεις του. Ο Γιουγκοσλαβικός Στρατός.διέβαιναν την οροσειρά της Πίνδου από ανατολών προς δυσμάς. Βορείως του Ολύμπου. είχε αχρηστευθή. παρεδόθη τη 17η Απριλίου. Επρόκειτο περί της κυρίας βάσεως ανεφοδιασμού του μαχόμενου στην Αλβανία Ελληνικού Στρατού. Την 21η Απριλίου. λόγω τυχαίου βομβαρδισμού πλοίου που μετέφερε εκρηκτικές ύλες. επειδή βρισκόταν βαθιά στα μετόπισθεν. βρισκόταν έτσι κυκλωμένη και αποκομμένη από τις βάσεις της. Έπειτα από μερικές τοπικές μάχες. η ισχυρότερη που είχε ποτέ παρατάξει η Ελλάς. που κατόρθωσαν να αποφύγουν την κύκλωση. οι Γερμανοί υπερφαλάγγιζαν τον Όλυμπο. αλλά ήταν πλέον φανερό ότι κάθε σοβαρή αντίσταση ήταν αδύνατη. Οι άλλοι. ήταν κυρία του εναερίου χώρου. απειθαρχώντας στις διαταγές του Βασιλέως Γεωργίου Β” και του Παπάγου.000 άνδρες επεβιβάσθησαν στα πλοία. επί του οποίου είχαν στηριχθή ορισμένες ελπίδες. μπορεί να λεχθή ότι.

γνωστό για τους δεσμούς του με πολιτικούς αντιθέτους προς το καθεστώς του Μεταξά. η ιταλική μεραρχία Μπάρι κατελάμβανε την Κέρκυρα. πατριώτης ευαίσθητος και υπερήφανος.τι είχε προβλέψει η Ρώμη. επρόκειτο περί ενδείξεως: ο Γεώργιος ο Β” αντιλαμβανόταν ότι ούτε μια από τις ωραιότερες σελίδες της Ελληνικής Ιστορίας. απέφυγαν τη σύλληψη. είχε αυτοκτονήσει τη 18η Απριλίου. που δεν εμπόδισε αργότερα να συλληφθούν και να μεταφερθούν στην Ιταλία και τη Γερμανία πολλοί Έλληνες αξιωματικοί. του έμενε η Κρήτη. Την 27η. Ο Παπάγος έκρινε ότι όφειλε να μείνη επί του ηπειρωτικού εδάφους της Χώρας. Στην Κρήτη. μεταξύ των ανδρών που είχε διοικήσει. οι δρόμοι ήταν έρημοι. που ήταν πλέον εύκολη λεία. Στην Αθήνα. Για τον ίδιο τον Παπάγο επεφυλάχθη η σκληρή τιμή του γερμανικού στρατοπέδου συγκεντρώσεως του Ουράνιεμπουργκ. τα ναζιστικά στρατεύματα κατελάμβαναν την πρωτεύουσα της Χώρας. για να τιμηθή η ανδρεία. και σιγά-σιγά διέφυγαν στην Αίγυπτο. Ο Βασιλεύς Γεώργιος κατέφυγε εκεί. Ωραία φράση. . με αργοπορία έξι μηνών αλλά πολύ ειρηνικότερα από ό. Ο Ανώτατος Άρχων επέλεξε για να τον διαδεχθή τον Τσουδερό. που κατά πολύ οφειλόταν σ” αυτόν και τον Μεταξά. Ο Κορυζής. χάρη στη βοήθεια του πληθυσμού. Είχε την παρηγοριά να ακούση ότι ο Χίτλερ είχε δηλώσει στο Ράιχσταγκ ότι. Χωρίς αμφιβολία.σχεδόν όλοι. την ημέρα εκείνη. τραπεζίτη και αυτόν. ο Βασιλεύς συνοδευόταν από μια νέα Κυβέρνηση. Ήλθε εν συνεχεία η σειρά των άλλων νησιών και της Πελοποννήσου. Την επομένη. Για να το κάμη. τα παραθυρόφυλλα κλειστά. δεν εξουδετέρωνε το γεγονός ότι είχε στηρίξει μια δικτατορία. οι Έλληνες αξιωματικοί και στρατιώτες δεν θα συνελαμβάνοντο αιχμάλωτοι. Δεν έμενε παρά η Κρήτη. Και είχε να αντιμετωπίση ένα πολύ δύσκολο εγχείρημα. Γιατί ήταν αποφασισμένος να συνεχίση τον αγώνα.

ήταν. είχε διοικητή αυτόν τον ίδιο τον περίφημο Ριχτχόφεν.Η Κρήτη. Πεντακόσια αεροπλάνα Γιούγκερς και πολλές δεκάδες συρομένων ανεμοπτέρων εξησφάλιζαν τις μεταφορές. . Οι άνδρες της. που τους απεκάλυπταν τη συντριπτική υπεροχή της γερμανικής αεροπορίας. ήταν ένα εξαίρετο ορμητήριο για τον Χαλύβδινο Άξονα. Πάντως. μετεφέρθησαν στην Κρήτη. κάθε οικογένεια διατηρούσε κρυμμένα. τόσο από απόψεως ποιότητος όσο και από απόψεως όγκου. Έφθαναν στη μεγαλόνησο με τη ζύμη της ήττας στην ψυχή. Οι περισσότεροι. Οι Γερμανοί τα γνώριζαν όλα αυτά. συχνά δεν είχαν καθόλου όπλα ή είχαν ελάχιστα πολεμοφόδια. στούκας και άλλα αεροπλάνα διώξεως και βομβαρδισμού. βρίσκονταν στην ηπειρωτική Ελλάδα. Αν πίστευαν ότι η νήσος ήταν εξοπλισμένη. κατά τους υπολογισμούς που μπορούν να γίνουν σήμερα. Δεν υπήρχαν στο νησί παρά μερικά μικρά βρετανικά τμήματα. ηττημένοι. είχαν κατά το πλείστον κατασχεθή από το καθεστώς. ήταν κατάκοποι. προπάντων. ως 40 προς 1 έναντι των βρετανικών αεροπλάνων. για να την αναλάβουν διέθεσαν μια δύναμη εξαιρετική. καθώς βρίσκεται στο κέντρο της Ανατολικής Μεσογείου. που είχαν αποβιβασθή εκεί από τον Δεκέμβριο του 1940. η μεγαλόνησος. τότε ιταλικής. δεδομένου ότι απεγειούντο από τα αεροδρόμια της Ελλάδος και της Δωδεκανήσου. όμως. και τα παλαιά όπλα που. η άμυνά της ήταν πολύ ασθενής. περισσότεροι των 40. τα οποία απεγειούντο από την Αίγυπτο και όφειλαν να καλύψουν ένα μέτωπο που άρχιζε στη Συρία και τελείωνε στην Κρήτη και τη Λιβύη. ταλαιπωρημένοι από συνεχείς βομβαρδισμούς. Και. από αυτούς δεν μετεφέρθησαν ως οργανωμένες μονάδες. Ο αεροπορικός αυτός στόλος. προπάντων Νεοζηλανδοί και Αυστραλοί. Τα αεροπλάνα τους. κατά τις τοπικές παραδόσεις.000 ανδρών. κάλυπταν τα μεταφορικά αεροπλάνα και θα υπεστήριζαν τις επιχειρήσεις. Περισσότερα των 200 Μέσσερσμιτ. Από το άλλο μέρος. Δεν είχαν παρά ελαφρά όπλα. κατά τη διάρκεια της γερμανικής εισβολής στην Ελλάδα. τάφος των μικρών λεόντων Δυστυχώς. Είναι αλήθεια ότι. μήκους περίπου 250 χιλιομέτρων και πλάτους 30 ως 60. και δεδομένου του αριθμού τους. είναι αμφίβολο αν θα είχαν αναλάβει μια τόσο δύσκολη επιχείρηση. τεράστιος για την εποχή εκείνη. επιστρατευμένοι.

που πολεμούσαν με παλαιά όπλα. Είναι. πήγε άσχημα. τα οποία απετελούντο από άνδρες πολύ νέους· οι νέοι αυτοί ήταν διαλεγμένοι με πολλή επιμέλεια.Τα τμήματα τα οποία επρόκειτο να καταλάβουν την Κρήτη και τα οποία περιελάμβαναν συνολικά 22. όπου κυρίως κρίθηκε η τύχη της Κρήτης. Οι περισσότεροι από τους άνδρες τους. Στους δύο ανατολικούς τομείς (κοντά στο Ρέθυμνο και στο Ηράκλειο). Η προσγείωση όμως.000 άνδρες περίπου. Η προσγείωση δεν ήταν καθόλου εύκολη. όπου βρισκόταν το καλύτερο . Οι διοικηταί των τμημάτων. με τσεκούρια και με αξίνες. είτε εφονεύθησαν είτε συνελήφθησαν αιχμάλωτοι. η νήσος πιθανόν να μην είχε καταληφθή. μετά από έντονο βομβαρδισμό πόλεων και καίριων σημείων. δεν είχαν σημειωθή ατυχήματα στη διοίκηση των Συμμάχων. αντιμετώπιζαν ολόκληρο τον πληθυσμό. τη μοναδική μεραρχία αλεξιπτωτιστών· περιελάμβαναν. κατά διαταγή του Φύρερ τους. εκτός από μερικές επιτυχίες. οι Γερμανοί προσεγειώθησαν με αλεξίπτωτα και με ανεμόπτερα σε τέσσερα σημεία της βορείου ακτής της νήσου (βλέπε χάρτη υπ” αριθμόν 3). Την αυγή της 20ής Μαΐου. το «Πρώτο Σύνταγμα Επιθέσεως» (τέσσερα τάγματα). για να χρησιμοποιηθή ως αεροπορική βάση για όλη την Ανατολική Μεσόγειο! Έφθαναν εκεί με τη ζύμη της νίκης στην ψυχή. ήταν όλα επίλεκτα· περιελάμβαναν. Είναι δύσκολο να εκτεθή με λίγες λέξεις η ιστορία αυτής της πρώτης ημέρας. εφονεύθησαν σχεδόν όλοι. και την πιο φημισμένη μονάδα της Βέρμαχτ. μάλιστα. Παρ” όλα αυτά. Τα σημεία αυτά είχαν επιλεγή έτσι ώστε να παραλύσουν την άμυνα. οι οποίοι έπεφταν πρώτοι από τα αεροπλάνα. να καταλάβουν την Κρήτη. δυνατό να λεχθή ότι. Εκείνο όμως που μπορεί να λεχθή είναι ότι οι απώλειες υπήρξαν τεράστιες. είχαν υποστή έντονη εκπαίδευση πάσης φύσεως και μορφής· ακόμη και η ιδιωτική ζωή τους ήταν οργανωμένη κατά τρόπο ώστε το μαχητικό πνεύμα να βρίσκεται στο υψηλότερο σημείο του. ακόμη. συμπεριλαμβανομένων των γυναικών και των εφήβων. όταν τα «ναζιστικά λιονταράκια» προσεγειούντο κοντά σε κατοικημένες περιοχές. την πρώτη ημέρα της επιχειρήσεως η νίκη τους φάνηκε αμφίβολη. αν εκείνη την ημέρα και σ” αυτόν τον τόπο. όπως είναι γνωστό σήμερα. πολεμούσαν με το θάρρος της απελπισίας… Από το άλλο μέρος. το άνθος του Γερμανικού Στρατού. Οι άνδρες των συμμαχικών τμημάτων που είχαν έλθει από την Ελλάδα. Και τώρα πήγαιναν. Οι άνδρες αυτοί θεωρούσαν τους εαυτούς των «αήττητους»! Μέχρι τότε ήταν αήττητοι.

του Μάλεμε. χωρίς βέβαια να τη δικαιολογή. αλλά δεν εξεμεταλλεύοντο τη νίκη τους προς δυσμάς. Διέθεσε γι” αυτό εκεί τα καλύτερα τμήματά του (Νεοζηλανδούς. μέχρι των μοιραίων ημερομηνιών της 26ης και 27ης Μαΐου. των λεγομένων Κρέτοφορς. έπειτα από ζωηρές συγκρούσεις τριών ημερών.αεροδρόμιο της νήσου. γιατί προς δυσμάς κρινόταν η όλη μάχη. Το πράγμα ήταν ακόμη περισσότερο δυσάρεστο. Αυτό ίσως εξηγεί. εφονεύθησαν ή ηναγκάσθησαν να παραδοθούν. και δεξιά ένα σημαντικό αεροδρόμιο. κατέτμησε τα τμήματα περισσότερο από ό. που το υπερασπίζονταν ελληνικά και αυστραλιανά τμήματα. και βρέθηκαν απομονωμένες υπό συνθήκες πολύ δυσχερείς. Οι Γερμανοί επετέθησαν κατά της περιοχής των Χανίων με τις καλύτερες δυνάμεις τους. κατά πρώτον λόγο. όπως σήμερα κρίνονται τα πράγματα. ο κόλπος της Σούδας. την τρίτη ημέρα. και Έλληνες. Σ το Ηράκλειο. όπου και ημύνθησαν μέχρι τέλους. κατά δεύτερον). Και εδώ. επιτιθέμενοι και αμυνόμενοι τήρησαν μια περίεργη στάση αναμονής.300 αλεξιπτωτισταί και είχαν συλληφθή μερικές εκατοντάδες. επί της ΒΔ ακτής της μεγαλονήσου. κατά τη διάρκεια των προσγειώσεων. γύρω από το Ηράκλειο και το Ρέθυμνο.τι έπρεπε. ένας από τους ήρωες των δύο Παγκοσμίων Πολέμων. στη ΒΑ ακτή της νήσου. οι αμυνόμενοι Σύμμαχοι. Έτσι. είχε σωστά αντιληφθή ότι ο τομεύς που θα ενδιέφερε περισσότερο τους Γερμανούς ήταν ο τομεύς της πόλεως των Χανίων. Εν τούτοις. Ο Αρχηγός των Συμμαχικών Δυνάμεων Κρήτης. είχαν ενταφιασθή 1. Στο Ρέθυμνο. μια πράξη απίστευτης βαρβαρότητος που έγινε την πρώτη ημέρα και κατά την οποία τα . οι αλεξιπτωτισταί δεν κατόρθωναν να κρατήσουν παρά μερικά απομονωμένα σημεία. αλλά. ήταν νικηταί. οι απώλειες υπήρξαν βαρειές. ο Νεοζηλανδός Στρατηγός Φρέυμπεργκ. Έλληνες και Βρετανοί. Αριστερά της πόλεως υπήρχε ο καλύτερος κόλπος της Μεσογείου. οι πρώτες ώρες υπήρξαν καταστρεπτικές για τους ναζί. Ο συνταγματάρχης που διοικούσε αυτόν τον τομέα αιχμαλωτίσθηκε. Μερικές διμοιρίες έχασαν τα 50% ή και μέχρι του συνόλου των ανδρών τους. Οι περισσότεροι από όσους προσεγειώθησαν.

αλλά κυρίους ενός καλού αεροδρομίου. προχώρησαν… Όσοι ναζί κατόρθωσαν να προσγειωθούν. Προστατευόμενοι απ” αυτή τη ζωντανή αλλά ασθενή ασπίδα. ήταν τέσσερεις ή πέντε φορές πολυαριθμότεροι από τους άνδρες του νεοζηλανδικού τάγματος που υπερασπιζόταν το σημείο εκείνο. συνέβη το μικρό γεγονός με τις μεγάλες συνέπειες: Ο γενναίος Νεοζηλανδός αξιωματικός νόμισε ότι τα δύο γειτονικά τάγματα δεν του έδωσαν τη βοήθεια που τους είχε ζητήσει γιατί είχαν εξολοθρευθή. το αίμα και την αβεβαιότητα. Δύο τάγματα (νεοζηλανδικά και αυτά. αν και επανειλημμένως τους ζήτησαν βοήθεια. Οι απώλειες και η σιωπή των άλλων ταγμάτων καθιστούσαν λογική αυτή την ερμηνεία… Ανέλαβε λοιπόν την ευθύνη να ενεργήση αντίθετα προς τις διαταγές που είχε λάβει. Η αντεπίθεση όμως απέτυχε. και να αποσυρθή τη νύχτα. και επιτιθέμενοι συνεχώς. Το βράδυ. . όπως και το υφιστάμενο την κυρία επίθεση) δεν παρενέβησαν για να ανακουφίσουν τους αμυνόμενους στο κύριο κεντρικό σημείο. μέσα στο σκοτάδι. κατέστησαν ήδη από το απόγευμα εξαιρετικά δύσκολη τη θέση των αμυνομένων. την οποία κατηύθυνε ο ίδιος προσωπικά. Το πρωί της 21ης Μαΐου βρήκε τους Γερμανούς αλεξιπτωτιστάς αποδεκατισμένους και κατάκοπους. Οι απώλειες των τελευταίων ήταν τρομακτικές και οι περισσότεροι από τους αξιωματικούς τους είχαν φονευθή. πολέμησαν όχι μόνο με θάρρος αλλά και με πολλή τέχνη τους διεσπαρμένους αντιπάλους τους: τους κτύπησαν πυκνώνοντας τις φάλαγγές τους. ο διοικητής του νεοζηλανδικού τάγματος που δεχόταν τη μεγαλύτερη πίεση θεώρησε ότι η θέση του γινόταν εξαιρετικά επικίνδυνη και ανέλαβε μια σφοδρή αντεπίθεση. Οι περισσότεροι δεν απέβλεψαν παρά μόνο σ” ένα κοινό αντικειμενικό σκοπό: τις βραχώδεις θέσεις που δέσποζαν στο αεροδρόμιο του Μάλεμε και ήταν το κλειδί της αμύνης του. Πολύ καλύτερα οπλισμένοι. και το νεοζηλανδικό τάγμα εξησθένησε ακόμη περισσότερο. παρ” όλες τις απώλειές τους.είκοσι ασθενείς και τον ιατρό ενός βρετανικού στρατιωτικού νοσοκομείου της υπαίθρου και υπεχρέωσαν τους άλλους ασθενείς να σηκωθούν από τα κρεβάτια τους και να τους χρησιμεύσουν ως ασπίδες. Συγκεντρωμένοι κατ” αυτόν τον τρόπο. Τότε. οι επιτιθέμενοι. Μια σειρά άλλων ατυχών γεγονότων δευτερευούσης σημασίας έκαμε ακόμη σοβαρότερες τις συνέπειες του λάθους.«λιονταράκια» μετετράπησαν σε «ύαινες»: δολοφόνησαν -δεν μπορεί να γίνη λόγος περί εκτελέσεως.

Οι μονάδες του επετίθεντο εναντίον νηοπομπών ισχυρότατα προστατευομένων. βυθίσθηκαν τα τρία· μεταξύ αυτών ήταν και το πλοίο του διοικητού Μάουντμπάτεν. βύθιζαν μεγάλα μεταγωγικά ή καΐκια υπερφορτωμένα με Γερμανούς αλπινιστάς. Από τα πέντε νεωτάτου τύπου πλοία του. ο στολίσκος αντιτορπιλλικών του Λόρδου Μάουντμπάτεν υπέστη επίθεση από μερικές δεκάδες βομβαρδιστικών και στούκας.Το κέρδος ήταν αποφασιστικό.000 άνδρες. αλλά δυστυχώς ανεπαρκές. πολύ περισσότερα. Αυτό ήταν ακόμη πολυτιμότερο για τους ναζί. η ωραία ορεινή μεραρχία της Βέρμαχτ. ένα ντραίντνωτ. ιδίως από την αεροπορία. Η πολύτιμη κοιλάδα του Μάλεμε παρέμεινε στα χέρια των ναζί. Την αυγή της 23ης. Τις ημέρες αυτές του Μαΐου του 1941 το Βρετανικό Ναυτικό κρατήθηκε στο ύψος των ωραιότερων παραδόσεών του. Χάρη στο Βρετανικό Ναυτικό. Μερικά από τα αεροπλάνα αυτά καταστρέφονταν από τις βολές των Συμμάχων. αφήνοντας επί τόπου νέες μικρές μονάδες και πολεμοφόδια. με θυσίες μεγάλες (σε τρεις ημέρες δύο καταδρομικά και τέσσερα αντιτορπιλλικά βυθίσθηκαν. που ανέπτυσσαν ταχύτητα 30 μιλίων. έχασε στα κύματα του Αιγαίου περισσοτέρους από 5. Αυτό ήταν πολύτιμο για την άμυνα. δε στάθηκε δυνατό να περάση. έφθαναν και ξανάφευγαν. Βομβαρδιζόμενο αγρίως από τα αεροπλάνα του Ριχτχόφεν. και παίρνοντας μαζί τους τους τραυματίες. ο οποίος διεσώθη κολυμπώντας. έμειναν και χωρίς αποτέλεσμα. το μόνο μέρος όπου οι . η οποία επρόκειτο να μεταφερθή δια θαλάσσης και να παίξη σημαντικό ρόλο από τις πρώτες ημέρες. άλλα όμως. τέσσερα αντιτορπιλλικά επλήγησαν σοβαρά). Αν και ισχυρότατα προστατευόμενη. το Βρετανικό Ναυτικό είχε κατορθώσει να εμποδίση τις θαλάσσιες μεταφορές. δύο καταδρομικά. γιατί. με τα πολεμοφόδιά του σχεδόν εξηντλημένα. με τους άνδρες του νύκτα και ημέρα επί ποδός πολέμου. αλλά τα ανταπέδωσε με γενναιότητα και ψυχραιμία. όπως κατά το παρελθόν. Η θάλασσα δεν ήταν πλέον. και πολλά μεγάλα Γιούγκερς προσγειώνονταν συνεχώς στο αεροδρόμιο. Υπέστη τρομακτικά κτυπήματα. αν ήταν κύριοι του αέρος. και έφευγαν για να συνεχίσουν αλλού τον αγώνα ή για να καταποντισθούν. η Αλβιών βασίλευε πάντοτε στη θάλασσα. γιατί αν οι αντεπιθέσεις της επομένης ημέρας εναντίον των λόφων που δέσποζαν του αεροδρομίου υπήρξαν άγριες και επίμονες.

Εν τω μεταξύ. όχι στρατιώται. Υπήρχε τώρα ένα άλλο ανάλογο μέρος. ελλείψει αυτών. αληθινούς άθλους. το μικρό αυτό τάγμα έκαμε. εφοδιασμένους με ασυγκρίτως ανώτερα όπλα. και οι πράξεις αυτές επέβαλλαν μια ειδική τιμωρία: 200 κάτοικοι του Καστελλιού -κάτοικοι. που είχαν φθάσει στα ανώτατα όρια της ανθρωπινής εξαντλήσεως.συγκοινωνίες διεξάγονται χωρίς να ανοίγωνται και να επισκευάζωνται οι δρόμοι. με μαχαίρια. π. . Για μερικές ημέρες εμαίνετο και φαινόταν αναποφάσιστη. και μάλιστα πολύ ευρύτερο από κάθε άποψη: η ατμόσφαιρα. Στο σημείο αυτό επιβάλλεται να αναφερθή μια απαισία πράξη. Ένα άλλο από τα γεγονότα αυτά πρέπει επίσης να μνημονευθή. στη μεγαλόνησο. Πρόκειται για την άμυνα πρώτον. Σημειώθηκαν μάλιστα και μερικά πολεμικά γεγονότα εντελώς εξαιρετικά. στον περιορισμένο τομέα του. η ανακατάληψη του Γαλατά στις 25 Μαΐου. Οι τελευταίοι είχαν διαπράξει το φοβερό αδίκημα να έχουν πολεμήσει χρησιμοποιώντας μαχαίρια. μόνο να πεθάνουν! Και όλοι οι άνδρες που υπερήσπισαν το Καστέλλι εξετελέσθησαν !… Αλλά αυτό δεν ήταν αρκετό για να κατασιγάση τη λύσσα που είχε προκαλέσει η νικηφόρος αντίσταση επιστρατευμένων στρατιωτών οι οποίοι δεν διέθεταν τα κατάλληλα όπλα. Αντιμετωπίζοντας φοβερούς μαχητάς. Το είχε συγκροτήσει επί τόπου Νεοζηλανδός ταγματάρχης.ο Γερμανός διοικητής κήρυξε τους εκεί Έλληνες «ελευθέρους σκοπευτάς»: ούτως έδοξεν αυτώ! Έκρινε ότι δεν μπορούσαν να θεωρηθούν αιχμάλωτοι. η μάχη δεν είχε κριθή. διεξήγοντο οξύτατοι αγώνες και από τα δύο μέρη. δεν είχαν κανένα δικαίωμα. Συλλαμβανόμενοι. και έπειτα για την ανακατάληψη του χωριού Καστέλλι από ένα ελληνικό τάγμα. Στη ΒΔ ακτή. ο οποίος επεστράτευσε τους μαχητάς του και τους όπλισε με παλαιά όπλα των Βαλκανικών Πολέμων και. Όταν κατελήφθη το Καστέλλι -αυτό συνέβη όταν έπεσε όλη η νήσος. Είχαν σημειωθή και περιπτώσεις ακρωτηριασμού Γερμανών στρατιωτών (μια έρευνα που έγινε αργότερα από Γερμανούς διεπίστωσε πέντε ακρωτηριασμούς). μετά από μια θυελλώδη αντεπίθεση Νεοζηλανδών. Και σ” αυτήν κυριαρχούσαν οι ναζί. ώστε οι μεταπολεμικές γενεές να γνωρίζουν ως ποιο σημείο κτηνωδίας μπορεί να φθάση ένα πολεμοχαρές ολιγαρχικό καθεστώς.χ.

οι Σύμμαχοι ήταν πάντοτε νικηταί και οι εκεί διοικηταί των τμημάτων ρωτούσαν την Ανωτάτη Διοίκηση αν έπρεπε να προχωρήσουν προς Χανιά και Μάλεμε. τουλάχιστον κατά μέγα μέρος. Εάν η τοπική αυτή επιτυχία είχε πραγματοποιηθή. είχε αρχίσει να γεννάται στους Γερμανούς αμφιβολία. Εγκατελείφθη το κλειδί της αντιστάσεως. Και αυτό δεν υπήρξε μόνο η αρχή του τέλους. Και αυτά επροορίζοντο να παίξουν σημαντικό ρόλο στην επικείμενη επιχείρηση εναντίον της Σοβιετικής Ρωσίας. Υπήρξε κάτι περισσότερο. που από την αρχή είχε συμβουλεύσει μια πολύ καλύτερη τακτική αμύνης. Οι διοικηταί των μικρών επί τόπου τμημάτων επέμεναν ότι μια ορμητική αντεπίθεση με όλες τις διαθέσιμες δυνάμεις θα απηλευθέρωνε τον τομέα Γαλατά-Μάλεμε. Έτσι.«ελεύθεροι σκοπευταί».ότι η γερμανική εισβολή στην Κρήτη θα είχε αποτύχει στο σύνολό της. αλλ” ως προς τη διάρκειά της. γιατί δυστυχώς η αναδίπλωση έγινε σε μια γραμμή που δεν είχε προετοιμασθή και δεν είχε καν μελετηθή. εφόσον είχαν πλέον αποκτήσει ένα σοβαρό προπύργιο. να τη φέρουν εις πέρας. Αλλά το εγχείρημα είχε ήδη στοιχίσει πολύ ακριβά. Οι δύο αυτές πράξεις ηρωικής αμύνης και αντεπιθέσεως δεν υπήρξαν οι μόνες. Γι” αυτό ως τη νύκτα της 25ης προς την 26η κανείς δεν γνώριζε αν ήταν νικητής ή ηττημένος. ενώ στον ανατολικό τομέα -Ρέθυμνο και Ηράκλειο. «πιθανό». Είχαν χάσει πολλά αεροπλάνα και πολλά από τα εκλεκτότερα στρατεύματά τους. αντί να διαταχθή η ορθοτάτη αυτή κίνηση. Την 25η Μαΐου. δηλαδή τον τομέα των Χανίων. . απεφασίσθη η αναδίπλωση στον βορειοδυτικό τομέα. λοιπόν.τουφεκίσθηκαν στην πλατεία του χωριού την πρώτη ημέρα της καταλήψεώς του! Το όνομα αυτής της ύαινας. φαίνεται σήμερα πιθανό -τονίζουμε. φαίνεται ότι στην ανωτάτη ηγεσία της Κρέτοφορς υπήρξε από την αρχή αμφιβολία ως προς τη δυνατότητα αμύνης της νήσου. Όχι ότι οι Γερμανοί δεν μπορούσαν. επιμένοντας. Προς μεγάλην απελπισία του Τσώρτσιλ. η οποία εν τούτοις θεωρούσε τον εαυτό της «πολιτισμένο άνθρωπο». Δυστυχώς. όχι ως προς την έκβαση της κρητικής περιπέτειας. σκόπιμο είναι να αναφερθή εδώ: επρόκειτο περί του Ταγματάρχου Schaette. το βράδυ της 27ης Μαΐου απεφασίσθη η γενική εκκένωση της Κρήτης.

ο αριθμός των φονευθέντων Γερμανών ήταν ανώτερος των φονευθέντων σε όλα τα άλλα μέτωπα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου από την αρχή των εχθροπραξιών. και ενώ αντιμετώπιζε συνεχώς πολλούς κινδύνους. όπου η κούραση άγγιζε τα όρια της εξουθενώσεως. μόλις κατόρθωσαν να διασχίσουν τα βουνά που τους χώριζαν από το νότο. από την τρίτη ή τετάρτη ημέρα της γερμανικής εισβολής. Δεν γνώριζαν τότε ότι για την Ιστορία. ηλικίας τότε ενός έτους. δυστυχώς. Ακόμη σοβαρότερο. Επρόκειτο περί επιτυχίας. Στον ανατολικό τομέα. 85). η περίοδος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου που το συμμαχικό στρατόπεδο εχαιρέτιζε τις επιτυχημένες υποχωρήσεις… Η μάχη της Κρήτης είχε χαθή. κατόρθωσε να μεταφέρη στην Αίγυπτο 18. Η αεροπορία είχε επίσης υποστή πολλές απώλειες. από χωροφύλακες και από Κρήτες εθελοντές. Το Βρετανικό Ναυτικό. σελ. Σε αυτόν τον τομέα. είχε κερδηθή κατά θαυμάσιο τρόπο. η υποχώρηση πήρε σχεδόν τη μορφή της φυγής. κατέρρεε τώρα απότομα στο συμμαχικό στρατόπεδο. Ο Βασιλεύς Γεώργιος ο Β” και η Κυβέρνησή του. Και τον εκάλυψε τον δρόμο αυτόν ως την παραμονή της πλήρους εκκενώσεως. Ήταν φτωχικά εξοπλισμένο και αυτό το σύνταγμα. η υποχώρηση υπήρξε δυνατή. ούτε ως προς τις κινήσεις στην ξηρά ούτε ως προς τις επιβιβάσεις στα πλοία και την αναχώρηση δια θαλάσσης. στρατεύματα κρούσεως. Ήταν τότε. θυσιαζόμενο και πάλι.000 άνδρες (βλέπε χάρτη. έκαμε το επικίνδυνο ταξίδι στην αγκαλιά ενός αξιωματικού. Στη μάχη εκείνη. Το ηθικό. αλλά απετελείτο από τους μαθητάς της Σχολής των Ευελπίδων. Ο Κωνσταντίνος ο Β”. η οποία πραγματοποιήθηκε την 1η Ιουνίου. οι απώλειες αυτές αφορούσαν πολύ εκλεκτά στρατεύματα.Η εκκένωση δεν ήταν εύκολη. που ως τότε ήταν υψηλό και στα δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα. Συνέβαινε όμως να μάχεται πάντοτε το σύνταγμα και να καλύπτη τον μόνο δρόμο που μπορούσαν να ακολουθήσουν οι υποχωρούντες Νεοζηλανδοί για να φθάσουν στη νότια ακτή. . νομίσθηκε ότι οι Γερμανοί το είχαν εξουδετερώσει. προπάντων χάρις στη σωτηρία αντίσταση ενός ελληνικού συντάγματος. και γι” αυτό. Ήταν απομονωμένο το σύνταγμα. και μέσα σε γενικότερα πλαίσια. υπ” αριθμόν 3.

Απεδόθη στην Ασφάλεια και διεκηρύχθη ότι ήταν πλαστή. Η πρώτη αντίδραση του Κόμματος υπήρξε απρόβλεπτη. όλοι οι πολιτικοί ηγέτες είχαν κηρυχθή υπέρ της ενόπλου αντιστάσεως κατά του εισβολέως. αλλά ήταν συγχρόνως κείμενο χρήσιμο για τον αγώνα. Δημοσιεύθηκε αμέσως σε όλες τις εφημερίδες. δεν μπόρεσε να αρχίση παρά την 22α Ιουνίου. Πράγματι. οι εργάτες όλου του κόσμου). Εκείνο που πρέπει να λεχθή είναι ότι το Κόμμα.Κ. ο ρόλος του «Στρατηγού Χειμώνος» θα ήταν εντελώς άλλος κατά την πολιορκία της Μόσχας και κατά τη θεαματική κάθοδο προς τον Καύκασο. η νίκη θα ανήκη στην Ελλάδα και στο λαό της. Ήταν επίσης ευθυγραμμισμένο με τις δηλώσεις όλων των πολιτικών ηγετών. να εξετάση κανείς τα αίτια που προεκάλεσαν το γράψιμο της επιστολής και την αμφισβήτηση της γνησιότητός της. Δεν είναι ακριβές. απηύθυνε μια επιστολή προς τον Μανιαδάκη. Επρόκειτο για μια ωραία έκκληση υπέρ της αμύνης και κατέληγε ως εξής: «Όλοι στον αγώνα. οι οποίοι αντετίθεντο όλοι στο δικτατορικό καθεστώς. Αν η εισβολή στη Σοβιετική Ένωση είχε αρχίσει σαράντα ημέρες νωρίτερα. και ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος. ήταν ο χρόνος: η επίθεση κατά της Σοβιετικής Ενώσεως. Με μια επιστολή του Ζαχαριάδη . έπειτα τον απεδοκίμασε. Στις 30 Οκτωβρίου του 1940. από τη φυλακή όπου βρισκόταν τρισήμισι περίπου χρόνια. Με αλλαγή λίγων λέξεων. κάθοδο που απειλούσε τα πετρέλαια της Μέσης Ανατολής. Η γνησιότης της επιστολής του Ζαχαριάδη αμφισβητήθηκε από τον παράνομο μηχανισμό του Κόμματος.Ε. Είναι δύσκολο.Αλλά εκείνο που οι Γερμανοί είχαν προ παντός χάσει στην ηπειρωτική Ελλάδα και στην Κρήτη. ανεγνωρίσθη αργότερα ως γνησία από τον ίδιο τον Ζαχαριάδη. Ήταν κείμενο επιδέξιο από την πλευρά του (η νίκη στο λαό. όχι στη δικτατορία. Οι εργάτες όλου του κόσμου βρίσκονται στο πλευρό μας». και μετά την απελευθέρωση της Χώρας περιελήφθη στα επίσημα δημοσιεύματα του Κόμματος. και στα πλαίσια του παρόντος βιβλίου είναι. αφού ενέκρινε τον αγώνα κατά του Μουσολίνι. Το Κ. που είχε προβλεφθή για τη 15η Μαΐου. καθένας στη θέση του. ο Ζαχαριάδης.

κείμενο επισημότερο από τα προπαγανδιστικά φυλλάδια. οι οποίοι ενεργούσαν σύμφωνα με τις οδηγίες του βρετανικού ιμπεριαλισμού.τι χρειαζόταν ώστε τα φυλλάδια αυτά να κυκλοφορήσουν όσο το δυνατό λιγότερο. ενώ ο εχθρός είχε υποχρεωθή να υποχωρήση πέραν των ελληνικών συνόρων. Αδιάψευστη απόδειξη ήταν το γεγονός ότι ο πόλεμος συνεχιζόταν. Η εισβολή στην Αλβανία ήταν ακόμη περισσότερο αδικαιολόγητη. η οποία κυριαρχούσε επί του Άξονος και ήταν ουδέτερα έναντι της ελληνοϊταλικής συγκρούσεως.Κ. Ο πόλεμος. -η οποία όμως δεν εδημοσιεύθη.Ε. Η επιχειρηματολογία αυτή ανεπτύχθη σε λίγο και με φυλλάδια που κυκλοφόρησαν στο μέτωπο μεταξύ των μαχητών. προεκλήθη από την κλίκα του Βασιλέως και του Μεταξά. οι πολεμιστές μας να υποβάλουν στους αντιπάλους απέναντί τους προτάσεις ειρήνης. δίχως προσαρτήσεις και αποζημιώσεις». Δεν είχε καμιά σχέση με την άμυνα της Χώρας. .προς τον Μανιαδάκη την 26η Νοεμβρίου. Η Κεντρική Επιτροπή του παρανόμου Κόμματος τον ακολούθησε στη νέα γραμμή του έπειτα από λίγες ημέρες. Η τελική πρόσκληση προς αυτούς επαναλαμβανόταν περισσότερο πιεστική. η Ασφάλεια έκαμνε ό. καθ” όσον η ασφάλεια της Χώρας μπορούσε να εξασφαλισθή με τη μεσολάβηση της Σοβιετικής Ενώσεως. Τώρα πλέον σκότωναν τα παιδιά του λαού και επέμεναν στην εισβολή σε ξένα εδάφη για να υπηρετήσουν τη βρετανική πλουτοκρατία. Φυσικά. Είναι δύσκολο να μάθη κανείς γιατί ο Ζαχαριάδης άλλαξε γραμμή και γιατί αυτή η θέση υιοθετήθηκε από το Κ. με ένα μανιφέστο που κυκλοφορούσε στις 7 Δεκεμβρίου. Είναι δύσκολο ακόμη και να την εξηγήση κανείς. Μια από τις σχετικές περικοπές του μανιφέστου της 7ης Δεκεμβρίου 1940. Ο Λαός δε θέλει δεύτερο Σαγγάριο! Παίρνοντας αυτή την απόφαση. Ο Στρατός εκαλείτο να αρνηθή να πολεμήση πέραν των συνόρων. Τι ζητάμε στην Αλβανία. Η Σοβιετική Ένωση διατηρούσε καλές σχέσεις με τη Γερμανία.ο Ζαχαριάδης άλλαξε γραμμή. έλεγαν. έχει επί λέξει ως εξής: «Καλούμε τους πολεμιστές μας να αρνηθούν να πολεμήσουν πέρ” από τα σύνορα της πατρίδας μας.

καταδιωκόμενο. την εποχή κατά την οποία η πρόσκληση αυτή διετυπώθη δεν είχε κανένα αποτέλεσμα. Ίσως να είχαν δοθή οδηγίες από το εξωτερικό.Ε.Κ. στο μέτρο που έγινε γνωστή. Μπορεί λοιπόν να είναι κανείς βέβαιος ότι η πρόσκληση για λιποταξία εν ώρα μάχης ήταν γνησία και απέδιδε τη γραμμή του Κόμματος. ώστε η Σοβιετική Ένωση να εμφανισθή σε δύο λαούς που πολεμούσαν ως προστάτις της ησυχίας των και της ειρήνης. Μετά τον πόλεμο. για να μη λεχθή το μίσος. Βεβαίως. Αντιθέτως.Κ. απεδοκίμαζε τώρα την άμυνα που αρχικώς είχε επιδοκιμάσει. όταν πολύ αργότερα άρχισε η γερμανική επίθεση κατά της Σοβιετικής Ενώσεως. αυτή η τακτική και η προτροπή προς τη λιποταξία λησμονήθηκε. και δημοσία προεκλήθησαν την ημέρα εκείνη να δηλώσουν αν αποδοκιμάζουν το περιεχόμενο των φυλλαδίων. δεν μπόρεσε να αναπτύξη σε .Ε. δεν άλλαξε πάλι γραμμή για το λόγο αυτό. αποδιοργανωμένο. όμως.Κ. 1960). εσήμαινε να δυναμώση η άλλη. κάθε πόλεμος ήταν χρήσιμος για την ανάπτυξη του κομμουνιστικού κινήματος. Ποιος λοιπόν ήταν ο λόγος που το Κ. τόσο αποδοτικότερος θα ήταν. και το να ηττηθή η μια. Το Κόμμα. ηύξησε την καχυποψία. η αυτόχθων. όσο και λόγω του υψηλού πατριωτικού φρονήματος των ημερών εκείνων. απαντώντας σε επερώτηση της ΕΔΑ (Ενώσεως Δημοκρατικής Αριστεράς) επί της εξωτερικής πολιτικής. Μεταξύ των βουλευτών της ΕΔΑ υπήρχαν πολλά ηγετικά στελέχη του παλαιού Κ. Εξάλλου. Όσο αιματηρός και όσο διαρκέστερος. η και διεθνώς περισσότερο σημαντική. αυτός ο πόλεμος γινόταν μεταξύ δύο δικτατοριών. η ξένη. τόσο λόγω της πολύ περιορισμένης δημοσιότητος που έλαβε..Ε. ανέφερε τα προαναφερθέντα φυλλάδια και ανέγνωσε περικοπές τους (Πρακτικά της Βουλής των Ελλήνων της 24ης Φεβρ. και κατεβλήθη μάλιστα προσπάθεια να αμφισβητηθή η γνησιότης των φυλλαδίων που είχαν κυκλοφορήσει στο μέτωπο. τα κείμενά τους περιελήφθησαν στα επίσημα δημοσιεύματα του Κόμματος. όμως.Κατά την παγία λενινιστική τακτική. ο γράφων τις σελίδες αυτές. Από το άλλο μέρος. Μόνο που. Απήντησαν με παγερή σιωπή. διστακτικό. που προκαλούσε τότε το Κ. Όπως και αν έχη το πράγμα.

μη γνωρίζοντας τι να κάμουν. Αλλά το Κόμμα ως σύνολο δεν ζημιώθηκε. Πολλοί όμως.αφέθησαν ελεύθεροι κατόπιν ειδικής εντολής της γερμανικής στρατιωτικής αστυνομίας. στην παρανομία. Ήταν όλοι πιστοί. Οι περισσότεροι όμως από τους κρατουμένους -μερικές εκατοντάδες. Η κατάσταση άλλαξε ριζικά κατά τα τέλη Απριλίου. Φαίνεται ότι είχαν εκληφθή ως σοσιαλισταί. Ο Ζαχαριάδης ήταν μεταξύ αυτών. που θα ήταν απίστευτο αν δεν ήταν βεβαιωμένο από τα επίσημα δημοσιεύματα του Κόμματος: άρχισαν να υιοθετούν γραμμή ευνοϊκή για τον Άξονα.όλη τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού πολέμου παρά μια πολύ μικρή προπαγανδιστική δραστηριότητα. ήταν τώρα οι φορείς της ανανεώσεως του Κόμματος. Οι «δηλωσίες» έμειναν στη σκιά. με την επίθεση της Γερμανίας κατά της Ρωσίας. όταν η Ελλάς κατελήφθη από τους Γερμανούς. Εξάλλου. να πάρουν την κατάσταση στα χέρια τους. Έσπευσαν όλοι. που είχαν κατορθώσει να δρουν ζώντας στην παρανομία. σκληροτράχηλοι. προσπάθησαν να αναδιοργανωθούν και ενέτειναν τις προσπάθειές των. επειδή πίστευαν ότι η Σοβιετική Ένωση ήταν φίλη της Γερμανίας.είτε δραπέτευσαν κατά την κατάρρευση των ελληνοβρετανικών δυνάμεων. γιατί όλα αυτά διήρκεσαν πολύ λίγο και δεν πρόφθασαν να εξελιχθούν. Οι πιστοί. και σ” αυτούς ο κομμουνιστικός κόσμος . ένα νέο και δυναμικό πνεύμα ανανέωνε το Κόμμα. διέπραξαν ένα σφάλμα. και από αυτούς ακόμη τους υψηλά ισταμένους. Πολλοί από εκείνους που κατά τη διάρκεια της δικτατορίας ήταν στις φυλακές. εξηφανίσθησαν από την κυκλοφορία. Κατά τη διάρκεια της γερμανικής εισβολής στην Ελλάδα. εχθροί των κομμουνιστών. αρκετοί από τους κρατουμένους κομμουνιστάς συνελήφθησαν από τους ναζί και απεστάλησαν σε γερμανικά στρατόπεδα συγκεντρώσεως. έδειξε πόσο είχαν άδικο και ζημίωσε προσωπικά όσους είχαν εκτεθή κατ” αυτόν τον τρόπο. Όσα μέλη του Κόμματος είχαν κατά οιονδήποτε τρόπο συνεργασθή με την Ασφάλεια. Η 22α Ιουνίου 1941. είτε χωρίς να μάθη ποτέ κανείς τον λόγο.

Το πρόγραμμα όλων όσων επηκολούθησαν αργότερα είχε διατυπωθή από τις πρώτες εβδομάδες της Κατοχής. καθαρό και επίσημο. χάραξαν τις νέες κατευθύνσεις του Κ. συνεδριάζοντας εν ολομελεία. δεν χρειάζονταν καν οδηγίες. Ούτε οι πολιτικοί άνδρες της Ελλάδος. Τα πιο γνωστά στελέχη συγκεντρώθηκαν τότε και διεκήρυξαν ότι αποτελούν την Κεντρική Επιτροπή του Κόμματος. αποτελουμένη από εργάτες και αγρότες.). Προσέθεσαν ότι οι κομμουνισταί έπρεπε να εξηγήσουν στο λαό ότι μόνον μια λαϊκή Κυβέρνηση. μπορούσε να ελευθερώση τη Χώρα από την εκμετάλλευση των ξένων. Το έργο τους διευκολύνθηκε από την εξέλιξη των γεγονότων: ενώ άρχιζαν τις επαφές τους με τους συντρόφους τους τους διεσπαρμένους σε όλη τη Χώρα.δεν είχε τίποτε να προσάψη: δεν ήταν εκτεθειμένοι σε κανενός είδους κατηγορίες.Κ. «απελευθέρωση της Χώρας» κτλ. με την κάλυψη ενός κάποιου εθνικισμού («ξένος ζυγός». η Βέρμαχτ παρεβίαζε τα σοβιετικά σύνορα. Έπρεπε η εφαρμογή αυτού του προγράμματος να λάβη τεράστιες διαστάσεις για να γίνη αντιληπτό περί τίνος επρόκειτο. μεταξύ άλλων. Δεν χωρούσε πλέον κανείς δισταγμός ως προς την ακολουθητέα γραμμή. Και. έπρεπε να γίνη αγώνας για την άμυνα της Σοβιετικής Ενώσεως και για την κατάληψη της εξουσίας. επαφές που ήταν πολύ δύσκολες.Ε. Του λοιπού. δεν χρειάζονταν πλέον επαφές με το εξωτερικό. και είχαν όλοι επί χρόνια υποφέρει χωρίς να καμφθούν. . ότι το καθήκον κάθε Έλληνος κομμουνιστού ήταν να οργανώση την πάλη για την άμυνα της Σοβιετικής Ενώσεως και την ανατροπή του ξένου φασιστικού ζυγού. Το κείμενο ήταν σαφές. και όρισαν. ούτε οι πολιτικοί των συμμάχων χωρών. Αλλά τότε η πρώτη φάση του εμφυλίου πολέμου είχε αρχίσει. Κανείς δεν το πρόσεξε.

της Ιταλίας και της Ρουμανίας. υπερόπτες. Εκτός από τα κοινά χαρακτηριστικά κάθε κατακτητού. Οι Βούλγαροι -και η Ρωμαϊκή Λεγεών. Οι ιταλικές Αρχές Κατοχής απευθύνθηκαν σε όσους μιλούσαν τα κουτσοβλαχικά.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ': Η ΠΡΩΤΗ ΠΡΑΞΗ ΤΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ (1943-1944) Το άνοιγμα της αυλαίας. την κατέλαβαν τα ιταλικά στρατεύματα. Το πρόβλημα αυτό απησχόλησε προ παντός τα ιταλικά στρατεύματα. και φοβερά αυστηροί απέναντι σε κάθε αντίδραση. Δοκιμάσθηκε και κάτι. Οι Γερμανοί κατέλαβαν την Αθήνα. περισσότερα από τα δυο τρίτα των ελαφρών όπλων δεν είχαν παραδοθή και αποτελούσαν σοβαρό ενδεχόμενο κίνδυνο. που θα αποτελούσε τη γέφυρα μεταξύ των δύο Λατίνων αδελφών. τη συνοριακή ζώνη προς την Τουρκία. η οποία προικίσθηκε με τον "στρατό της" και βοήθησε τις ιταλικές αρχές στη διοίκηση της Θεσσαλίας. Όταν κατελήφθη η Ελλάς. στον οποίο απέβλεπαν με πολλή επιμονή: την ανεύρεση των κρυμμένων όπλων. την περιοχή της Θεσσαλονίκης.ένα Βλάχικο Πριγκιπάτο. ήταν καλά οργανωμένοι. την Κρήτη και τρία μεγάλα νησιά του Αιγαίου. Οι φασίστες. και μετά από δύο έτη η έκταση αυτής της περιοχής εδιπλασιάσθη. Η τακτική κάθε κατακτητού ήταν σύμφωνη προς τη νοοτροπία του. μια διάλεκτο που είχε πολλές λατινικές λέξεις (πίεσαν και άλλους που δεν τη μιλούσαν) να δημιουργήσουν -όταν θα τελείωνε ο πόλεμος. Μια πλουσία περιοχή μεταξύ Βουλγαρίας και Αιγαίου Πελάγους επρόκειτο να χρησιμοποιηθή ως δόλωμα: την κατέλαβε ο βουλγαρικός στρατός. που όμως σημείωσε τελικά παταγώδη αποτυχία. αδιάφοροι απέναντι στην καθημερινή ζωή. επεδίδοντο σε πολλές φθηνές ενοχλήσεις και κάποτε έδειχναν κάποιο ενδιαφέρον για την τύχη του πληθυσμού. ενεργό ή ενδεχομένη. Επρόκειτο περί των πλέον νευραλγικών και κατοικημένων σημείων. Οι ναζί. είχαν έναν κοινό ειδικό σκοπό.βάναυσοι. ηπειρωτική ή νησιωτική. ήταν σκληροί και τυραννικοί σε κάθε κίνησή τους. . Κατά τη διάλυση του Ελληνικού Στρατού. Προς το σκοπό αυτό δημιουργήθηκε η "Ρωμαϊκή Λεγεών". η Χώρα διηρέθη σε τρεις ζώνες κατοχής. Την υπόλοιπη Ελλάδα.

πολλοί άρχιζαν να οργανώνονται για να αντισταθούνε στο εσωτερικό.γιατί εκείνα φρουρούσαν τις οροσειρές της Ηπείρου. Στην Αθήνα η κατάσταση ήταν αλλιώτικη. Ο Στρατηγός Τσολάκογλου -που υπέγραψε την ανακωχή στην Ήπειρο. που όλοι -πλην ενός. Πολλές δεν είχαν σοβαρά μέσα δράσεως. από τις πεδιάδες προμηθεύονταν το ψωμί. οι υπάλληλοι του Υπουργείου Εξωτερικών. από τις οποίες είχαν περάσει οι άνδρες του αλβανικού μετώπου για να επιστρέψουν στις εστίες των. και πλείστοι άλλοι ακόμη. Εκτός πολλών άλλων προϊόντων. κάθε λογής προετοιμασία έπρεπε να γίνη για να αντιμετωπισθή ένας πολύ δύσκολος χειμώνας. Άλλες. η κατάσταση ανηγγέλλετο πολύ πιο δύσκολη. Μόλις η κατάπληξη και η πικρία των πρώτων ημερών πέρασε. το λάδι και το αλάτι. συγκέντρωναν λίγους ανθρώπους και καθόριζαν διαφόρους καθεμιά σκοπούς: τη διενέργεια προπαγάνδας.είχε σχηματίσει κατοχική Κυβέρνηση. μέσω Τουρκίας. Ήταν η κυρία απασχόληση. Αντιθέτως. και αφ' ενός η επικοινωνία με τις πεδιάδες ήταν δύσκολη. την οργάνωση αποδράσεων προς την . δεκάδες χιλιάδες σπιτιών κατεστραμμένων ή σοβαρά πληγέντων. παρά την κλειστή οικονομία που επικρατούσε εκεί και παρά την απίστευτη λιτότητα των ορεινών πληθυσμών. η μεγάλη μάζα του πληθυσμού ασχολήθηκε με την επιβίωσή της. Πλήθος ανθρώπων εκινείτο σε άλλα πεδία. Έφευγαν συχνά. έφθαναν σπανίως. Γι' αυτό. Στα βουνά. για να μην πούμε η μόνη. θετικότερες και ρεαλιστικές. προσπαθούσαν από νησί σε νησί να διασχίσουν το Αιγαίο Πέλαγος και. που δεν είχε κανένα λαϊκό έρεισμα.είχαν αρνηθή να υπηρετήσουν.έπρεπε να γίνουν κατοικήσιμα. αφ' ετέρου και εκεί ακόμη τα πάντα σπάνιζαν. νέοι αξιωματικοί. να μεταβούν στην Αίγυπτο. μερικές δεν είχαν καν σοβαρά προγράμματα. Οι μυστικές οργανώσεις υπήρξαν πολυάριθμες. Ο πληθυσμός έπρεπε να επιζήση. που διέθεταν κάποτε ένα στρατιωτικό ασύρματο. Τα προϊόντα μιας εγκαταλελειμμένης γης έπρεπε να συγκομισθούν.

ο "Κόδρος" κ. αν και -όπως εκ πείρας γνωρίζει ο γράφων. νέο δυναμικό . ο "Όμηρος". Όλες οι τάξεις του πληθυσμού των Αθηνών και μερικών άλλων μεγάλων πόλεων έλαβαν μέρος. όπως π.το θέμα συχνά συνεζητήθη. Χάρις σε πληροφορίες τους κατεβυθίσθησαν μεγάλα μεταγωγικά του εχθρού. με ηγεσία που δεν ετίθετο ποτέ υπό αμφισβήτηση. Εξάλλου. που τότε προεβλέπετο προσεχής. μπορούσε καλύτερα να προσαρμοσθή στις νέες συνθήκες. ο πολιτικός κόσμος ήταν διεσπαρμένος. που τιμωρήθηκαν με πολλές εκτελέσεις. ο πολιτικός κόσμος. Αυτό ήταν το μόνο που είχε μεγάλη πείρα συνωμοτικής εργασίας. Μερικές από τις οργανώσεις αυτές (όπως π. την προετοιμασία ενόπλου αντιστάσεως στις παραμονές της συμμαχικής αποβάσεως. ο οποίος ήδη υπέφερε πολύ.ά. Επρόκειτο για μια ευρεία πατριωτική κίνηση με πολλαπλούς σκοπούς.Ε. Άλλωστε. βοηθούμενες από αρκετούς αξιωματικούς και από όλο τον κλήρο. Καμιά από τις οργανώσεις δεν αντιμετώπισε κατ' αρχάς τη δημιουργία ανταρτικών ομάδων. ο οποίος διέθετε άνδρες άξιους να το κάμουν.) σημείωσαν τα επόμενα έτη μεγάλες επιτυχίες στον τομέα της κατασκοπείας. τον Ανδρέα Τζήμα. την ανακούφιση των πασχόντων. δεν ανέπτυσσε καμιά δραστηριότητα προς την κατεύθυνση αυτή. η "Αλίκη". και περισσότερα ακόμη ησχολούντο με θέμα δευτερεύον τις κρίσιμες εκείνες ώρες: την αποκήρυξη της Συνταγματικής Βασιλείας και την επιστροφή στη Δημοκρατία. και χάρις στην τολμηρή δράση μελών τους έγιναν σημαντικά σαμποτάζ.χ. Μετά από πέντε έτη δικτατορίας.Αίγυπτο και μεταδόσεων στρατιωτικών πληροφοριών. Τέλος. Πολλά από τα μέλη του ήταν απορροφημένα από τις μυστικές αντιστασιακές οργανώσεις. αυτή η ηγεσία είχε ανανεωθή και διέθετε πλέον άνδρες αξιόλογους. Το χειρότερο είναι ότι ο πολιτικός κόσμος δεν γνώριζε και δεν έβλεπε ότι μόνον ένα Κόμμα είχε μεθοδικά αρχίσει εργασία μακράς πνοής: το Κ.χ.Κ. Καμιά οργάνωση δεν επεδίωξε επίσης να δημιουργήση ευρεία πολιτική ή στρατιωτική κίνηση υπό ενιαία κεντρική διοίκηση. αποξενωμένος από το περιβάλλον και πολύ προσκολλημένος στο παρελθόν. Υπελογίζετο ότι τα αποτελέσματα δεν θα αντιστάθμιζαν τα αντίποινα που θα υφίστατο ο πληθυσμός της υπαίθρου. επικεφαλής του οποίου βρισκόταν ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Δαμασκηνός.

Κ. Ο μαρξισμός και ο λενινισμός προσωρινώς έπρεπε να λησμονηθούν.δικηγόρο. η τελευταία του απόδραση είχε γίνει τον Σεπτέμβριο του 1941. Το 1941. Υπό την ηγεσία του. Είχε καλά σφυρηλατηθή στο αμόνι της σκληρής δράσεως. που το διηύθυνε μια τριμελής Επιτροπή. Γεννήθηκε στην Καρδίτσα το 1890.Ε. Η γραμμή ήταν ευφυής και κατάλληλη για το κλίμα που επικρατούσε την εποχή εκείνη. Είχε συλληφθή δύο φορές. υπήρξε ένα από τα πρώτα μέλη του Κόμματος. δεν είχε καμφθή. ή τον Γιώργη Σιάντο. στρατιώτης και αργότερα λοχίας από το 1910 έως το 1920. προσπάθεια συνεργασίας εντός πλαισίου "εθνικού" με όλους "τους καλούς πατριώτες". οι μόνιμοι αξιωματικοί ήταν στα γραφεία"). Απέμενε να εφαρμοσθή. συμπεριλαμβανομένου και του πολέμου. το οποίο αργότερα τον εξέλεξε Γενικό Γραμματέα της Κεντρικής Επιτροπής.το Κόμμα θα αγωνιζόταν τώρα μόνο για τη δημιουργία ενός ευρύτερου μετώπου εθνικής απελευθερώσεως. ασχολήθηκε αμέσως με την οργάνωση του Κόμματος. Η ενεργός δράση έπρεπε να περιορισθή στην επιβίωση του Έθνους δι' όλων των μέσων. τον αποκαλούμενο "Γέρο".προσήρμοσε θαυμάσια το Κόμμα στις συνθήκες της εποχής. Άρχισε με μια αναδιοργάνωση σε όλη τη Χώρα των μυστικών πυρήνων. Κάθε μνεία επαναστάσεως εργατών και αγροτών θα απεφεύγετο. η οποία περιελάμβανε μόνο . συνεδριάζοντας εν ολομελεία Ογδόη Ολομέλεια. αλλά θαρραλέο και επίμονο. κατεβάλλετο συγχρόνως και. Αξίζει γι' αυτό να δοθούν εδώ μερικά βιογραφικά του στοιχεία. Κατόπιν ίδρυσε ένα συνδικαλιστικό ηνωμένο μέτωπο. που ο καθένας είχε τρία ή πέντε μέλη. η Κεντρική Επιτροπή. Χωρίς να αρνηθή τις βασικές του αρχές και τον τελικό σκοπό. και αν ρίχνονταν συνθήματα για να πολεμηθούν και να υπονομευθούν οι επικίνδυνοι αστοί (π. δηλαδή την κατάληψη της εξουσίας -αυτό σαφώς καθοριζόταν. κατά τη μεταφορά του από μια φυλακή σε άλλη. δεν έχασε καθόλου καιρό. στους κόλπους του οποίου κατέλαβε με επιτυχία πολλές καίριες θέσεις. μόλις έφθασε στην Αθήνα. ως την επιστροφή του Ζαχαριάδη στην Ελλάδα. Εργάτης από ηλικίας 13 ετών. "οι έφεδροι έκαμαν τον πόλεμο της Αλβανίας. Η Κεντρική Επιτροπή του Κ.Ε. άνθρωπο ώριμο. Κατ' ουσίαν υπήρξε ο Αρχηγός του Κ.Κ. Ο τελευταίος υπήρξε ο κύριος παράγων της ανανεώσεως του Κόμματος και έπαιξε επί πολλά χρόνια ρόλο σημαντικό. προ παντός. το 1945.χ. μετρημένο.

αποκτούσε κύρος. επειδή αυτό κατέλαβε τη θέση επιχειρήματος που εντυπωσίαζε στην αρχή. Το Κόμμα δημιουργούσε συμπάθειες. Προχωρώντας. γνωστό ως ΕΛΑΣ. πρώην βουλευτής. όροι καθαρά πατριωτικοί-αστικοί.Κ. Πρόκειται για το "Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο". – όροι ξένοι προς τον μαρξισμό και προς τον λενινισμό. Έπαιρνε πρωτοβουλίες χρήσιμες στο προλεταριάτο.Ε. ότι στα αρχικά αυτά το "Ε" αντιπροσώπευε τη λέξη Εθνικό.ένα αντιπρόσωπο του Κ.χ. Επωφελούμενο από αυτήν την κατάσταση των πραγμάτων και από την αδράνεια των άλλων Κομμάτων. Αλλά τα δύο αυτά κόμματα απετέλεσαν την προθήκη την προοριζομένη να δώση στο Μέτωπο μια εμφάνιση σοβαρή. Υπεστήριξε κάθε πατριωτική εκδήλωση που γινόταν αντίθετα προς τις εντολές του κατακτητού.Κ. Ας τονισθή. και για τον Στρατό του. όπως π. ηκολουθούντο από άλλους. γνωστό ως ΕΑΜ.Ε. το "Α" τη λέξη Απελευθερωτικό. Έπαιρνε άλλο χρώμα. τον Ιούνιο του 1941 σε συνεργασία με δύο μικρά σοσιαλιστικά κόμματα που η λαϊκή βάση τους ήταν πρακτικώς ανύπαρκτη. Αλλά ο αντιπρόσωπος αυτός ήταν ο Θέος. το Κ.Ε.Κ. Στηριζόμενο σε μια δραστήρια προπαγάνδα. ενιαία και πατριωτική. Με την ιδιότητα αυτήν είχε διακριθή για τη μαχητικότητά του. που γίνονταν οπαδοί. Και αυτό επετυγχάνετο ιδίως επειδή τα δύο αυτά κόμματα δεν εστερούντο ανθρώπων γνωστών και ικανών. και η οποία υπήρξε ο πυρήν του Συμμοριτοπολέμου του 1946-1949. Αντετάχθη φανερά στην πρώτη βίαιη αποστολή Ελλήνων εργατών στη Γερμανία. το Εργατικό Μέτωπο έκαμε γρήγορα αισθητή την παρουσία του. γιατί οι άνδρες που ζητούν ένα αγώνα για να ανακουφίσουν την καταπιεσμένη ψυχή τους γίνονται σύντροφοι. τον "Εθνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό". ο Ηλίας Τσιριμώκος. η οποία ήξερε πως να . Γινόταν πολύ καλή εργασία. δημιούργησε και άλλου είδους ομάδες. πεπειραμένος στον τομέα αυτό. Οι πιστοί προχωρούσαν. Το ΕΑΜ ιδρύθηκε από το Κ. Κυριαρχούμενο από την προσωπικότητα του Θέου. που έπαιρναν την ίδια μορφή με το Εργατικό Μέτωπο. Η σημαντικότερη από τις ομάδες αυτές υπήρξε εκείνη που έκαμε τον πρώτο Ανταρτοπόλεμο (1943-1944) και την επανάσταση του Δεκεμβρίου του 1944.

το ΕΑΜ γνώρισε από την αρχή μεγάλη επιτυχία. Έπρεπε να γίνη εκπαίδευση.ενθουσιάζη τη νεολαία. "ο Καπετάνιος". δεν υπήρχε καθόλου εκείνη τη στιγμή. και το γεγονός ότι οι ορεσίβιοι ζούσαν υπό συνθήκες απίθανης λιτότητος. ήταν επιφορτισμένος με τον ανεφοδιασμό και τον συντονισμό όλης της δραστηριότητος της μονάδος του. Η σπίθα λοιπόν και η αίγλη του αγώνος έλειπαν. Η ένοπλη αντίσταση Αντιθέτως. Αυτό. ο "Εθνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός". Στην πράξη. κατά την προκήρυξη του ΕΑΜ. όπου οι ορεσίβιοι δεν έβλεπαν ούτε Ιταλούς ούτε Γερμανούς. να επιβληθή πειθαρχία. ιδρύθηκε τη 10η Απριλίου του 1942. οι μαχηταί επεστρατεύοντο πολύ δύσκολα. ο πρώτος τομεύς. τον Όλυμπο. αν τα όπλα βρίσκονταν εύκολα. εξαιτίας του οποίου μπορούσαν να χάσουν τα ελάχιστα που διέθεταν. υπεύθυνες στις Ανώτερες Επιτροπές των αντιστοίχων τομέων αυτοί οι τελευταίοι ήταν υπεύθυνοι απέναντι της Κεντρικής Επιτροπής. Στις τριμελείς αυτές διοικήσεις ένα μέλος ήταν αρμόδιο για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις. ένα άλλο μέλος για τα πολιτικά θέματα. τόσο μάλλον που η περιπέτεια του αγώνος. . Οι διαταγές του Κέντρου ήταν αυστηρές. στον Παρνασσό. της Ρούμελης (Παρνασσός). την εποχή εκείνη ενεφανίσθη υπό τη μορφή μικρών ενόπλων ομάδων σε τρεις ορεινές περιοχές. υποδοχής. ένα τρίτο. που είχε την έδρα της στην Αθήνα. ώστε να αποφευχθούν αντίποινα που θα προκαλούσαν την εχθρότητα του πληθυσμού. και γενικώς πολύ δύσκολες. και οι άλλοι δύο από 100 έως 150 άνδρες ο καθένας. Για τους λόγους αυτούς το φθινόπωρο του 1942. δεν τους επέτρεπε να αντιληφθούν την ανάγκη ενός ενόπλου αγώνος. Ο Καπετάνιος ήταν συνήθως το ισχυρότερο μέλος της τριμελούς Επιτροπής και στη θέση αυτή ετοποθετούντο οι ικανότεροι. και να μη γίνη καμιά επιχείρηση πριν αναπτυχθή επαρκής δύναμη. Συνήθως. ο ΕΛΑΣ. ο Καπετάνιος επέβαλλε τη θέλησή του επί των δύο άλλων μελών της Επιτροπής. και αφού εισεχώρησε σε πολλούς πυρήνες αντιστάσεως. Έτσι. εξαίρετο στοιχείο έλξεως για τη νεολαία. δεν έτυχε καλής. Θεωρητικώς. την Πίνδο. δεν διέθετε παρά 300 περίπου άνδρες. Τη διοίκηση αυτών των ομάδων την είχαν τριμελείς Επιτροπές.

Είχαν όλοι ψευδώνυμα. κοινό σε όλους τους ηγέτες του ΕΑΜ / ΕΛΑΣ. που και οι δύο ήταν προσωπικότητες του Κ. Άγγλος αξιωματικός ο οποίος απεστάλη στις αρχές του 1943 στην Αθήνα. ήδη από τον Φεβρουάριο του 1942. Μόνο η επιρροή τους ήταν παρούσα. Η προσωπικότης του όμως τον έκαμε γρήγορα τον μόνο αρχηγό του τομέως. και αν περιελάμβαναν και μη κομμουνιστάς. συμμάχου ακόμη της Σοβιετικής Ενώσεως. Ο Κρίστοφερ Μ. Γουντχάουζ -ο οποίος θα μνημονευθή κατ' επανάληψιν στο μέλλον. εξ ιδίας πρωτοβουλίας κατά τα τέλη του 1942.Η πειθαρχία ήταν αυστηρή. ήταν Άρης Βελουχιώτης.Κ. ότι την εποχή εκείνη δεν υπήρχε καμιά επαφή με τους Σοβιετικούς. που μόνο με αυτό ήταν γνωστός. είναι ότι όλοι αρνήθηκαν ότι ήταν κομμουνισταί. δραστηριότατο στέλεχος της παλαιάς εποχής. περί των αθλιοτήτων του ιμπεριαλισμού.Ε. η ομάδα του Άρη υπήρξε ο πυρήν του πρώτου τομέως (Ρούμελή-Παρνασσός) και ο ίδιος κατέλαβε στην τριμελή Επιτροπή τη θέση του αρμοδίου για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις. αυτός είναι εκείνος που. τα μαθήματα επίσης. η στρατιωτική εκπαίδευση γινόταν καθημερινώς. περί επαναστάσεως του προλεταριάτου.Ε. Ένα άλλο χαρακτηριστικό. φαίνεται βέβαιο ότι αυτός πρώτος δημιούργησε μια ομάδα στην περιοχή του και βγήκε στο βουνό. Ο Θανάσης Κλάρας ουδέποτε απέκρυψε ότι ήταν και παρέμενε κομμουνιστής εκ πεποιθήσεως. όπως και ο ΕΛΑΣ. της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας. μεταξύ άλλων. στην πράξη ηλέγχοντο πλήρως από τους κομμουνιστάς.Κ. Φαίνεται. εκτός από τον Γιώργη Σιάντο που και αυτός δεν το αρνήθηκε ποτέ. Γιατί αν το ΕΑΜ. δεν συνήντησαν στις τριμελείς Επιτροπές παρά μόνο μέλη του Κ.αναφέρει ότι οι πρώτοι Βρετανοί αξιωματικοί που ήλθαν σε επαφή με τις ομάδες της Ρούμελης. τον Σιάντο και τον Τζήμα. είχαν τα εξωτερικά γνωρίσματα ενός εθνικού συνασπισμού με σοσιαλιστικές τάσεις. άναψε τη φλόγα που χρειαζόταν στον ΕΛΑΣ για να εξελιχθή. Υπήρχε όμως μια εξαίρεση. για να συναντήση έξι αντιπροσώπους της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ. καταγόμενο από την περιοχή του Παρνασσού. Το ψευδώνυμό του. άλλωστε. που συνήντησαν τότε οι Βρετανοί αξιωματικοί. Άλλωστε. Δεν γινόταν λόγος περί μαρξισμού. Παρά τις ορισμένες αμφισβητήσεις της Άκρας Αριστεράς. Μερικοί -ο Μάρκος Βαφειάδης.υπήρξαν οι μεγάλοι αρχηγοί του Ανταρτοπολέμου του 1946-1949. Όταν το ΕΑΜ ανήγγειλε τη δημιουργία του Λαϊκού Στρατού. Επρόκειτο για ένα νέο γεωπόνο. . και "δηλωσία" του 1939: τον Θανάση Κλάρα. δεν συναντήθηκε παρά με δύο πρόσωπα.

τι αφορούσε την Ήπειρο όμως. η σημαντικότερη. μέσω Θεσσαλονίκης. αλλά όχι άψογο. Θεωρητικώς. γνωστής από τα αρχικά της ως ΕΔΕΣ Ως προς ό. σε αυτόν πρωτίστως έλαχε ο κλήρος να δημιουργήση τη σπίθα και την αίγλη που ήταν απαραίτητες για να αναπτυχθή στην Ελλάδα η ένοπλη αντίσταση κατά του κατακτητού. δημοκρατικών τάσεων. . τον τόπο της καταγωγής του. Αλλά το φθινόπωρο. γιατί επιβάλλεται να αναφερθή προηγουμένως ότι εν τω μεταξύ είχαν σχηματισθή και άλλες ένοπλες ομάδες. ενθαρρυνόμενος από Άγγλους πράκτορες. είχε σχηματίσει μια δύναμη 200-250 ανταρτών. Παρ' όλα αυτά. Ήταν χαρτοπαίκτης. είχε εκτεθή σε διάφορα στρατιωτικά κινήματα. που τους είχαν κρύψει διάφοροι ιδιώτες. οι Σύμμαχοι δεν είχαν καθόλου ενδιαφερθή για τα ελληνικά πράγματα. αρκετά καλά οπλισμένων και πολύ καλά στελεχωμένων από αξιωματικούς μονίμους και εφέδρους. Ιδού τα γεγονότα: Μέχρι το φθινόπωρο του 1942. οι συμμαχικές αρχές της Μέσης Ανατολής απεφάσισαν να έλθουν σε επαφή με τους πρώτους αντάρτες και να ζητήσουν τη συνδρομή τους για να σαμποτάρουν τη σιδηροδρομική γραμμή που ένωνε. δημιουργήθηκε λίγο μετά τον ΕΛΑΣ και έπαιξε μέχρι τέλους έναν από τους πρώτους ρόλους. Μια από αυτές. αλλά έξω από τον τόπο της καταγωγής του αντιπροσώπευε το πνεύμα της περιπέτειας. είχε αναχωρήσει από την Αθήνα και είχε πάει στην Ήπειρο. Είχε "βγη στο βουνό" και μέσα σε χρονικό διάστημα μικρότερο των τριών μηνών. παρά μόνο για να διοργανώσουν δίκτυο πληροφοριών και δίκτυο αποδράσεως Βρετανών. Ένα μέγα μέρος των προμηθειών του "Άφρικα Κορπς" του Ρόμμελ έφθανε δια της γραμμής αυτής και φορτωνόταν σε μεγάλα αεροπλάνα ή και σε πλοία που ταξίδευαν σε νηοπομπές. εν όψει της συμμαχικής επιθέσεως στη Βόρειο Αφρική. ήταν πράγματι ο μόνος και ανεξάρτητος αρχηγός της κινήσεως.Στην προσωπικότητά του και στο γεγονός του Νοεμβρίου θα επανέλθουμε σε λίγο. Ήταν αγαπητός άνθρωπος. γλεντζές. εξηρτάτο από το συμβούλιο μιας οργανώσεως των Αθηνών. Στις αρχές Ιουνίου του 1942 ο απόστρατος Συνταγματάρχης Ναπολέων Ζέρβας. τη Γερμανία με τον Πειραιά. Επρόκειτο για άνθρωπο άφοβο.

και δυσφορούσε για την ανάμειξή τους στην περιοχή του. Τότε ο Άρης απέδειξε ότι είχε ψυχοσύνθεση ηγέτου. προς όφελος της . Μ. άγρια φαράγγια. γεφύρωναν απότομα. Τον συνήντησε μετά από πορεία 150 και πλέον χιλιομέτρων σε στενά ορεινά μονοπάτια. Myers. Ο αρχηγός τους. ο οποίος βρισκόταν στη δυτική πλευρά της οροσειράς της Πίνδου. Τα μέλη της συναντήθηκαν με αντάρτες του ΕΛΑΣ. Πολύ μελάνι χρησιμοποιήθηκε. Μετά από αναμονή ενός μηνός και έπειτα από μάταιες αναζητήσεις. Οι διαταγές της Κεντρικής Επιτροπής ήταν σαφείς και κατηγορηματικές. έπεσε με αλεξίπτωτο τον Οκτώβριο του 1942 στην περιοχή των τριών γεφυρών. και έσπευσε προς την περιοχή των τριών γεφυρών. Ο Ζέρβας δέχθηκε. τη γέφυρα του Γοργοποτάμου. δεν έπρεπε να γίνη από τους Βρετανούς σαμποτέρ και τον ΕΔΕΣ. δεν συμπαθούσε καθόλου τους ιμπεριαλιστάς. η μια μετά την άλλη. αδιάφορο αν επρόκειτο να επιτύχη ή όχι.Το πιο ευπαθές σημείο όλης της σιδηροδρομικής γραμμής βρισκόταν στους πρόποδες του Παρνασσού. υπό τη διοίκηση του Συνταγματάρχου Ε. όπου τρεις γέφυρες. Μια ομάδα Βρετανών και Νεοζηλανδών αξιωματικών. γιατί θα δυσφημούσε το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ σε όλη την Ελλάδα. Εκείνοι τους μεταχειρίσθηκαν καλά. Και οι τρεις γέφυρες εφρουρούντο από ισχυρά ιταλικά τμήματα. Ήταν απησχολημένος με την εκπαίδευση και την ανάπτυξη των διμοιριών του (κάθε μία είχε τότε 30 άνδρες). δεν βρισκόταν πουθενά. Έσπευσε λοιπόν και αυτός. και πολύς φανατισμός επιστρατεύθηκε από τις δύο παρατάξεις για να αλλοιωθούν οι αντίστοιχοι αριθμοί. και ο ίδιος προσωπικώς δεν έβλεπε με συμπάθεια την υπόθεση αυτή. Δεν ήθελε να αγνοήση τις διαταγές των Αθηνών. οι αντάρτες δεν τους έφεραν σε καμιά επαφή με οιονδήποτε υπεύθυνο του τομέως. αλλά δεν θα τις εκτελούσε στην περίπτωση αυτή. Η επιχείρηση του Γοργοποτάμου. αλλά μολονότι οι Βρετανοί το ζήτησαν και μολονότι απεκάλυψαν το σκοπό της αποστολής τους. έστειλαν επειγόντως τον Ταγματάρχη C. και εκτός τούτου. με δύναμη μεγαλύτερη από του Ζέρβα. βλέποντας ότι η επιχείρησή τους κινδύνευε να πραγματοποιηθή αργά ή και να μη γίνη καθόλου. Η Ανωτάτη Διοίκηση των Συμμάχων στη Μέση Ανατολή απεφάσισε λοιπόν να ανατινάξη τη μακρύτερη από αυτές. ο Άρης. Woodhouse στον Ζέρβα. συνοδευόμενος από τους καλυτέρους άνδρες του. οι Βρετανοί.

μιας ή της άλλης. γιατί στον πόλεμο δεν αρνείται να εκτελέση κανείς μια επιχείρηση επειδή εξετέλεσε μιαν άλλη. επικαλούμενος το γεγονός ότι μόλις είχε ανατινάξει μια σήραγγα της σιδηροδρομικής γραμμής και ότι είχε προκαλέσει στη Βέρμαχτ την απώλεια 300 ανδρών. ο αριθμός των ανταρτών της μιας ή της άλλης μερίδος έχει εντελώς δευτερεύουσα σημασία: η σύγκρουση με την ιταλική φρουρά διήρκεσε τόσες ώρες και υπήρξε τόσο πεισματώδης. ήταν και οι δύο απαραίτητες. οι δυνατότητες των ανταρτών ήταν και αυτές μεγαλύτερες. Ήταν η πρώτη και η τελευταία φορά. Άλλωστε. Και δεν έπεφτε μόνο η γέφυρα: όλα τα υψηλά βάθρα της είχαν ανατιναχθή. Εκτός τούτου. ήταν καλύτερα οργανωμένοι. Μετά από έξι μήνες. η μεγάλη γέφυρα έπεφτε. Φαίνεται ότι μια αντικειμενική εκτίμηση των αριθμών καταλήγει σε 150 άνδρες για τον Ζέρβα. τη γέφυρα του Ασωπού ποταμού. και οι ξένοι δολιοφθορείς είχαν όλο τον καιρό που χρειάζονταν για να κάμουν καλά την εργασία τους. . Οι δύο ομάδες πολέμησαν με πολύ θάρρος. γιατί τότε οι Έλληνες προέβλεπαν ότι επέκειτο η συμμαχική απόβαση στην Ελλάδα. Αλλά αυτή τη φορά. Οι δύο ένοπλες παρατάξεις είχαν πολεμήσει η μία στο πλευρό της άλλης. και 200 έως 225 για τον Άρη Βελουχιώτη. ώστε εκ των υστέρων φαίνεται βέβαιο ότι η επιχείρηση δεν θα μπορούσε να αχθή σε αίσιον πέρας αν μια από τις δύο ομάδες δεν είχε λάβει μέρος στο εγχείρημα. Μια από τις κυριότερες οδούς ανεφοδιασμού του Ρόμμελ είχε διακοπή και δεν απεκατεστάθη πριν περάσουν έξι εβδομάδες. γιατί εν τω μεταξύ ο αριθμός τους είχε αυξηθή. για να ανατινάξουν μια άλλη από τις τρεις γέφυρες. οι δύο οργανώσεις αρνήθηκαν τη βοήθειά τους. Ανεξαρτήτως του όγκου τους. Πριν ξημερώση η 25η Νοεμβρίου. οι Βρετανοί τους ζήτησαν πάλι τη βοήθεια τους. Έπειτα σκοτώνονταν μεταξύ τους. και είχαν και μερικά σύγχρονα όπλα που τους είχαν προμηθεύσει οι Βρετανοί με ρίψεις αλεξιπτώτων. της εξελίξεως της Ο ΕΛΑΣ αρνήθηκε. Ήταν προφανώς μια δικαιολογία αβάσιμη. Από ελληνικής πλευράς η χρησιμότης της επιχειρήσεως φαινόταν ακόμη μεγαλύτερη. Οι λόγοι της αρνήσεώς τους είναι πολύ χαρακτηριστικοί καταστάσεως κατά το εξάμηνο που είχε διαρρεύσει.

και ότι και μόνο το να δοκιμάση να φθάση στην περιοχή. δεν τους είχε ζητηθή η επιχείρηση της σήραγγος. Η σιδηροδρομική επικοινωνία διεκόπη επί τέσσερεις μήνες. η οποία είχε διακόψει τη σιδηροδρομική επικοινωνία επί τέσσερεις μόνο μέρες. Εγχείρημα εξαιρετικά χρήσιμο. σε ένα σημείο ισχυρώς φρουρούμενο από τον εχθρό. ρουχισμό και χρυσές λίρες. Γινόταν η νέα δόξα της Ηπείρου. ο κυριότερος των οποίων ήταν ο Νεοζηλανδός λοχαγός Σκοττ. αρνήθηκε κατηγορηματικώς. μια λίρα μηνιαίως. Οι Βρετανοί του έστειλαν μια αποστολή με αξιωματικούς τους και άρχισαν να του ρίχνουν με αλεξίπτωτα όπλα. Τρίτον. Η Οργάνωση του Ζέρβα παρουσίαζε το μειονέκτημα της δράσεως σε μια περιοχή που ενδιέφερε λιγότερο. την είχαν κάμει για να εμπνεύσουν εμπιστοσύνη στη Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή. Απουσία ακόμη πιο αδικαιολόγητη. ο Ζέρβας έγινε δεκτός στον τόπο της καταγωγής του ως ήρωας. Η γέφυρα του Ασωπού ανατινάχθηκε τη νύκτα της 24ης Ιουνίου. με τη δήλωση ότι η γέφυρα του Ασωπού βρισκόταν γεωγραφικώς στο κέντρο των δυνάμεων του ΕΛΑΣ. Ο Ζέρβας. θαυμαστό. αφού το πιθανότερο ήταν ότι. Δεύτερον. χάρις στο θάρρος έξι Βρετανών. είχαν κάμει την επιχείρηση της σήραγγος για να δικαιολογηθούν κατά της κατηγορίας ότι δεν πολεμούσαν εναντίον των δυνάμεων Κατοχής. αλλά ήταν περισσότερο διατεθειμένη να συμμορφώνεται προς τις εντολές του Συμμαχικού Στρατηγείου . Αυτή ήταν η γνώμη των Βρετανών ως προς τη δικαιολογία της αρνήσεως του ΕΛΑΣ. Και άνθρωποι με καλό όνομα μπορούσαν να τον ακολουθήσουν. και η ένοπλος ελληνική αντίσταση ήταν απούσα. ώστε να μπορούν να ζητούν περισσότερα σύγχρονα όπλα". Το θορυβώδες παρελθόν του έσβηνε. εξαιτίας της απουσίας αυτής. για τις ανάγκες της οικογενείας του. σήμαινε αυτοκτονία. από το άλλο μέρος. παράτολμο. το εγχείρημα θα απετύγχανε. Έπαιρνε το χρώμα του αρχηγού. αλλά εναντίον των άλλων ενόπλων ομάδων αντιστάσεως. κατά τους Άγγλους: "Πρώτον. Η οργανωμένη και αδελφοκτόνος Αντίσταση Μετά τον Γοργοπόταμο. ώστε κάθε ένοπλος άνδρας του να παίρνη.Άλλωστε.

τον Δεκέμβριο του 1942 συνήλθε στην Αθήνα ένα έκτακτο Πανελλήνιο Συνέδριο του Κόμματος. Το ΚΚΕ αντελήφθη και κάτι άλλο: δεν αρκούσε πλέον το Κόμμα να ελέγχη το ΕΑΜ. έπρεπε να φθαρή το κύρος του Βασιλέως και της Κυβερνήσεώς του. Ένας Ιταλός στρατηγός. ώστε κάθε αντίθεση προς το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ να μπορή να ερμηνευθή ως αντιδημοκρατική και αντιδραστική. Σύμφωνα με πληροφορίες από καλές πηγές. έπρεπε κάπως να ελεγχθούν οι Ένοπλες Δυνάμεις που είχαν οργανωθή στην Αίγυπτο από την Ελληνική Βασιλική Κυβέρνηση. Τρίτον. έπρεπε να μονοπωληθή η αντίσταση με την εξαφάνιση κάθε άλλης ανταρτικής ομάδος. Γενναίος. Αναφέρουν. δηλαδή της καταλήψεως της εξουσίας. μεταξύ άλλων. είχε λεπτότητα". που δεν είχε κανένα λόγο να τον συμπαθή. Από τότε. Ήταν η αδυναμία του. και η Επιτροπή του ΕΑΜ στην Αθήνα αντελήφθη όλη τη σημασία των μικρών ενόπλων ομάδων του. ότι έστειλε στο εκτελεστικό απόσπασμα έναν αντάρτη του επειδή είχε κλέψει ένα κοτόπουλο!… Αυτό όμως δεν τον εμπόδισε να είναι ηγέτης. Ήταν οι ακόλουθες: Πρώτον. μόνον ο Άρης μου έκαμε εντύπωση. Έπρεπε να καταστρωθούν σχέδια για την επίτευξη του τελικού σκοπού. σκότωνε με τη μεγαλύτερη ευκολία. και η εφαρμογή των σχεδίων έπρεπε να ανατεθή μόνο στους πιστούς. και γνώρισα πολλούς.ένα πνεύμα δικαιοσύνης. Για να γίνη αυτό.Στο στρατόπεδο του ΕΑΜ / ΕΛΑΣ ο Γοργοπόταμος είχε επίσης προκαλέσει μια θεαματική εξέλιξη. δυνάμεις που άρχιζαν να γίνωνται σημαντικές. και ο Άρης ήταν ο κύριος παράγων της. και φαίνεται ακριβές. το γόητρο του ΕΛΑΣ ανήλθε κατακορύφως. δεν του έλειπε ούτε η ευφυία ούτε κάποια παιδεία ούτε -κατά την άποψή του. Οι αποφάσεις αυτές ετέθησαν σε εφαρμογή με μεγάλη επιμέλεια και επιμονή. Δεύτερον. σύμφωνα με αποσπάσματα δηλώσεων ηγετικών στελεχών που δημοσιεύθηκαν αργότερα στα επίσημα κείμενα του Κόμματος. και τέλος βάσει των όσων επηκολούθησαν. εν ονόματι της "δικής του δικαιοσύνης". Γιατί. φανατικός στο έπακρο. χάρη σ' αυτόν. οι αποφάσεις του εκτάκτου Συνεδρίου όρισαν. τρεις βασικές κατευθύνσεις. Στους άλλους έπρεπε να προσφέρωνται δικαιολογίες. ο Ινφάντε. είπε το 1945 στον γράφοντα τις σελίδες αυτές: "Από όλους τους αρχηγούς του ΕΑΜ / ΕΛΑΣ που γνώρισα. Ήταν δυνατός. στοχαστικός. καλός οργανωτής. . σύμφωνα με έρευνες μερικών συγγραφέων.

Ήταν δημοκρατικών τάσεων. αλλά κατόρθωσε να επανασυσταθή. όπου οι εθνικισταί και οι βασιλόφρονες δέσποζαν. εν πλήρει γνώσει της αληθείας. αλλά και για να μην κατέχη στην αντίσταση τη μεγαλύτερη θέση ο ΕΛΑΣ. αλλά που. και πήγε στη Θεσσαλία.[i] απεδέχθη την πρόταση. Αυτό.Ε. Η ομάς αυτή κάλεσε από την Αθήνα. ο Συνταγματάρχης Ψαρρός. κι έτσι. Ήταν. μια ομάδα αντιστάσεως. είχε απομακρυνθή από το Στράτευμα. λόγω της συμμετοχής του στο βενιζελικό κίνημα του 1935. στην Πελοπόννησο. αποτελούμενες συχνά από καλούς ή και φημισμένους αξιωματικούς. και ο στρατιωτικός αρχηγός της. μεταδίδονται εδώ οι ιδέες που ενέπνεαν τον Σαράφη όταν έφθανε μεταξύ των ανταρτών του. πριν απ' όλα. ο οποίος έχαιρε καλής φήμης. ανάλογη αλλά προς άλλη κατεύθυνση. αλλά κατόρθωσε πάντοτε είτε να αντισταθήείτε να αποσυρθή και να αποφύγη την εξόντωση. για να αναλάβη την αρχηγία. κόμματος όχι εθνικού.. Πίστευε τέλος ότι. ενθαρρυνθείς από απεσταλμένο της Κυβερνήσεως του εξωτερικού. Η ομάδα υπέστη δύο τόσο ισχυρές επιθέσεις (πρώτη φορά το Μάρτιο του 1943) ώστε διελύθη. πολλές μικρές ανεξάρτητες ομάδες ανταρτών. εξολοθρεύθηκαν. ήταν ένας στρατιώτης χωρίς φόβο και χωρίς ψόγο. Κατά τα τέλη του 1942.ελαμβάνοντο εγκαίρως. όταν θα τελείωνε ο πόλεμος. που υπό τον έλεγχο του Κ. Η οικογένεια του γράφοντος διηυκόλυνε το δύσκολο ταξίδι του. Η ΕΚΚΑ ήταν η τρίτη σε δύναμη ένοπλη οργάνωση αντιστάσεως. έπρεπε να γίνη δημοψήφισμα για το καθεστώς. Αυτό συνέβη προπάντων στο νότο. Αυτός. ένας ταγματάρχης. Ονομαζόταν Σαράφης.Από την άνοιξη ως το καλοκαίρι του 1943. οργάνωσε στη Δυτική Θεσσαλία. είχε απρόβλεπτες όσο και χρήσιμες συνέπειες για τον ΕΛΑΣ. Μια άλλη επίθεση. ο Κωστόπουλος.Κ. Ο ΕΔΕΣ υπέστη πολλές επιθέσεις. στους πρόποδες της Πίνδου. υπέρ του οξύτερου δυνατού αγώνος κατά του κατακτητού. για να κτυπηθή ανηλεώς ο εχθρός. είτε εναντίον του ως συνόλου είτε εναντίον απομονωμένων μονάδων του. μικρή αλλά καλά στελεχωμένη από αξιωματικούς. καταντούσε επικίνδυνος για τη Χώρα. ένα συνταγματάρχη. Το πεδίο της δράσεώς της ήταν η Ρούμελη. τόπος καταγωγής του Ψαρρού. Τα μέτρα -η εξολόθρευση. με την ελπίδα ότι θα .

τον είχαν φαίνεται πείσει ότι οι σκέψεις του είχαν του λοιπού ξεπερασθή: έπρεπε ή να πεθάνη κανείς ή να πολεμήση στις τάξεις του ΕΛΑΣ. προθήκη που οδηγούσε στη σκέψη ότι ΕΑΜ / ΕΛΑΣ δεν σήμαινε κατ' ανάγκην Κ. ΤζήμαςΠολιτικός Επίτροπος. και έπειτα από μια θερμή υποδοχή. Τα αποτελέσματα δεν άργησαν να διαπιστωθούν. Οι επιθέσεις εναντίον τους εκαλύπτοντο με δύο δικαιολογίες: συνήθως με τη δικαιολογία της συνεργασίας με τον εχθρό. ένα όνομα εκτιμώμενο από μέγα μέρος του τακτικού Στρατού. Όσοι άνδρες του δεν κατόρθωσαν να διαφύγουν ή δεν δέχθηκαν να καταταγούν αμέσως στον ΕΛΑΣ εκτελέσθηκαν. Προτίμησε τη δεύτερη λύση. Τον Μάιο του 1943 ο ΕΛΑΣ διοικείτο από τριμελή Επιτροπή πρώτης σειράς: Σαράφης-Στρατιωτικός Αρχηγός. ο Σαράφης και η μικρή ομάς του κυκλώθηκαν από πολύ υπέρτερες δυνάμεις του ΕΛΑΣ. η μαχητικότης τους ηύξανε. οι ένοπλες ομάδες έπαιρναν τη μορφή ενός οργανωμένου στρατού. Και έδωσε έτσι στον ΕΛΑΣ εκείνο που του έλειπε: ένα καλό επιτελικό αξιωματικό. Αλλά λίγο μετά την άφιξή του στη Θεσσαλία. και ότι θα εγκαθιδρύετο πάλι η Δημοκρατία. Η Κεντρική Επιτροπή των Αθηνών δεν έχασε την ευκαιρία. Βγήκε από τη φυλακή του για να αναγγείλη ότι είχε δεχθή την πρόταση που του είχε γίνει: να αναλάβη τα καθήκοντα του Στρατιωτικού Αρχηγού του ΕΛΑΣ..κατηργείτο η Συνταγματική Βασιλεία. δευτερευόντως με τη δικαιολογία ότι οι άλλες ομάδες είχαν επιτεθή πρώτες. Εντός ολίγων μηνών. Δεν φαίνεται καθόλου ότι τον είχε οδηγήσει στην απόφαση ο φόβος. έφυγε για το βουνό. Η σύντομη όμως παραμονή του με την ομάδα Κωστοπούλου. Άρης-Καπετάνιος. την οποία θεωρούσε απαράδεκτη. Ένας από τους καλυτέρούς της. αιχμάλωτος. γιατί ήταν γενναίος άνδρας. στο Στρατηγείο του Άρη.Ε.Ε. Οι δικαιολογίες ήταν κάποτε . μέλος πεπειραμένο του Κ. Ο Σαράφης.Κ. ο Ανδρέας Τζήμας. απεστάλη προς νότον. οι αντίπαλες ομάδες εξαφανίζονταν ή περιόριζαν τη δράση τους σε μικρότερες περιοχές.Κ.. η κύκλωση και οι εκτελέσεις των ανδρών του. όπου για μερικές ημέρες έμεινε φυλακισμένος υπό ταπεινωτικές συνθήκες. το ταξίδι του στο λημέρι του Άρη Βελουχιώτη.

ατυχώς. Γιατί πρέπει να σημειωθή εδώ ότι η μικρή ομάς των σαμποτέρ του Γοργοποτάμου. όπου υπήρχαν ήδη τέσσερεις. κάνουν πιστευτές αυτές τις κατηγορίες. και.Σ.Α. είχε τακτική επικοινωνία με το Γενικό Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής και ενεργούσε ως αντιπρόσωπός του. Δεν εξηγούσε το Συμμαχικό Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής το λόγο αυτής της επιδιώξεως.Σ. Αυτό δεν ήταν ακριβές. ερμηνεύουν την αναζωπύρωση της επιθετικότητος των ελασιτών κατά των ομάδων των . Έτσι. Μια φορά μάλιστα -στις 26 Ιουλίου 1943κατόρθωσαν να επιτύχουν την υπογραφή ενός συμφώνου συνεργασίας. τον ΕΔΕΣ και την ΕΚΚΑ.ακριβείς αλλά κατά κανόνα εντελώς αβάσιμες. Ούτε οι αρετές των άλλων. ενισχυμένη από πολλούς ξένους αξιωματικούς. να συμφιλιώνουν τις τρεις κυριότερες οργανώσεις. αλλά το Στρατηγείο.Α. Το κατόρθωσαν. μπορούσαν να αλλάξουν εκεί την πορεία των επιχειρήσεων. Τα περισσότερα από τα μέλη της ήταν απεσπασμένα ως σύνδεσμοι στις μεγαλύτερες ανταρτικές μονάδες. η ένταση της δραστηριότητος της ενόπλου ελληνικής αντιστάσεως (συνέπεσε και με την ανατίναξη της γεφύρας του Ασωπού) παρεπλάνησε τελείως τους Γερμανούς. Και πράγματι. αυτό ακριβώς ήθελε να πιστεύουν οι Γερμανοί. αποτελούσε πλέον την εν Ελλάδι "Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή". Αλλά κάθε νόμισμα έχει και την άλλη όψη του. αν ήταν δυνατό. και έτσι όλοι πίστευαν ότι επέκειτο η απόβαση στην Ελλάδα. Το ΕΑΜ / ΕΛΑΣ είχε και αυτό πιστέψει ότι τα βρετανικά στρατεύματα θα απελευθέρωναν προσεχώς τη Χώρα· έπρεπε λοιπόν να απαλλαγή εγκαίρως από τους αντιπάλους του. ώστε να διεξαχθή υπό καλύτερες συνθήκες η απόβαση στην Ιταλία. και η κυρία αποστολή τους ήταν πλέον να προλαμβάνουν τις αδελφοκτόνες συγκρούσεις. Πρόκειται πιθανώς για τη μεγαλύτερη εξειδικευμένη υπηρεσία που προσέφεραν στους Συμμάχους οι ελληνικές οργανώσεις αντιστάσεως γιατί ακριβώς προ της αποβάσεως στη Σικελία δύο ισχυρές μεραρχίες της Βέρμαχτ μετεφέρθησαν εσπευσμένως στην Ελλάδα. Και δύο επιπλέον γερμανικές μεραρχίες στο ιταλικό μέτωπο. Έβλεπαν λοιπόν από κοντά τι συνέβαινε. επειδή από τη Μέση Ανατολή ζητούσαν επιμόνως να αποδώση ο ελληνικός ανταρτοπόλεμος το μέγιστο των δυνατοτήτων του. Η Β. δηλαδή το ΕΑΜ/ ΕΛΑΣ. Το κατόρθωναν κάποτε και μερικώς. ούτε όσα ανέφεραν οι επί τόπου ξένοι αξιωματικοί. οι αξιωματικοί της Β. πιστοποιημένες από πείρα πολλών ετών.

Το δεύτερο εξάμηνο του 1942 ήταν η περίοδος των επιτυχιών των Δυτικών Συμμάχων: μάχη του Ελ Αλαμέιν. στην ορεινή Δυτική Θεσσαλία. Διήρκεσε λίγο. Αλλά εν τω μεταξύ μεγάλα διεθνή γεγονότα επηρέαζαν ριζικά τις σκέψεις πολλών ανθρώπων και μετέτρεπαν τα σχέδια του ΕΑΜ / ΕΛΑΣ για το άμεσο μέλλον. Από το άλλο μέρος. να επιτύχη. με αμερικανική συμμετοχή.Σ. . μετά την απόβαση στην Ιταλία.000 μαχηταί περίπου. και εξακολουθούσαν να αναπτύσσωνται.Α.Σ. Αυτοί προπάντων οι παράγοντες επέτρεψαν στη Β.εθνικιστών που παρετηρήθη την εποχή εκείνη. αν και διατηρούσαν μεγάλο βαθμό ανεξαρτησίας. Ο Καρτάλης. και δεν είχαν επηρεάσει το ηθικό. Οι τρεις οργανώσεις -ιδίως οι δύο πρώτες. δεν είχαν επιτύχει αποφασιστικά αποτελέσματα. καθώς και έναν αριθμό ανδρών που ησχολούντο με την επιμελητεία και άλλες υπηρεσίες. Μετά τη σύναψη της συμφωνίας. μετά την απόβαση στην Ιταλία. Ο ΕΛΑΣ διέθετε περίπου 18. θα συμμετείχε σ' αυτό το Στρατηγείο. καλύτερα οργανωμένες. Οι διοικήσεις των τριών οργανώσεων έκαναν ό. Η ΕΚΚΑ. απόβαση στο Μαρόκο και στο Ντακάρ. Με τη συμφωνία αυτή. ήταν ο πολιτικός αρχηγός.000. νεώτατος και καλλιεργημένος. οι τρεις οργανώσεις ετίθεντο υπό τις διαταγές ενός κοινού Γενικού Στρατηγείου. έγινε φανερό ότι η απελευθέρωση της Χώρας ανεβάλλετο. Έδρα του θα ήταν η έδρα του Αρχηγείου του ΕΛΑΣ.000 μαχητάς. απομονωμένο μέσα σε πυκνά δάση ελάτης. το Περτούλι. ο στρατιωτικός αρχηγός. ο ΕΔΕΣ 5. προέλαση στη Βόρειο Αφρική. ο Ψαρρός. λιγότερο ισχυρή -1. τη συμφωνία της 26ης Ιουλίου 1943.τι μπορούσαν για να οργανώσουν μικρούς αλλά πραγματικούς στρατούς.πλεονεκτούσε κατά το ότι είχε την καλύτερη και πιο ευυπόληπτη ηγεσία.ήταν τώρα ισχυρότερες. Η Β. οι αδελφοσκοτωμοί είχαν στοιχίσει ακριβά. Αλλά.Α. Την ίδια ερμηνεία δίνουν και όλες οι ελληνικές πηγές. εκτός από όσες είναι της Άκρας Αριστεράς. τουλάχιστον ως προς τον ΕΔΕΣ και την ΕΚΚΑ. πρώην υπουργός. επηκολούθησε ο μήνας του μέλιτος. ένα ωραιότατο μικρό χωριό.

που όλα ανήκαν στο Κ. Πήγαιναν στην Αίγυπτο. και μεταξύ αυτών ο Αντιπρόεδρος της Κυβερνήσεως Παναγιώτης Κανελλόπουλος. Από όλα τα τμήματά τους. Την άνοιξη του 1943. το ευρύ αυτό ορμητήριο κατά του Περσικού Κόλπου. Η στάση υπήρξε μικράς διαρκείας και όχι εξαιρετικά οξεία. ο οποίος απετελείτο μόνο από αξιωματικούς που πολεμούσαν ως στρατιώτες. η καταιγίδα ξέσπασε. Όλα τα άλλα τμήματα προκαλούσαν ανησυχίες. επιτυχής αντεπίθεση εναντίον της απειλητικής προελάσεως προς τον Καύκασο. αναγκάσθηκαν να παραιτηθούν. αλλά διακόσιοι αξιωματικοί του "παλαιού καθεστώτος" απεμακρύνθησαν και η πειθαρχία διεσαλεύθη.. γιατί τα μέλη της αντιπροσωπείας που εκπροσωπούσαν το ΕΑΜ / ΕΛΑΣ (τέσσερα μέλη. Από το άλλο μέρος. Το Συμμαχικό Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής ήθελε να επιχειρήση μια συνεργασία μεταξύ των βασιλικών δυνάμεων του εξωτερικού και της Αντιστάσεως του εσωτερικού. Δεν δόθηκε όμως ο χρόνος γι' αυτό. επιτροπές νέων αξιωματικών είχαν προσωρινώς αναλάβει τη διοίκησή τους. αντιπρόσωποι του Γενικού Στρατηγείου της Αντιστάσεως απεγειώνοντο από ένα πρόχειρο ορεινό αεροδρόμιο. η θέση του Βασιλέως εκλονίσθη.Ε. και ο οποίος κατά την προέλαση της Βορείου Αφρικής βρισκόταν συνεχώς στις προφυλακές της στρατιάς του Μοντγκόμερυ. Οι συζητήσεις δεν ήταν εύκολες. στα ελληνικά πλαίσια. άνοιγμα της τανάλιας του Λένινγκραντ. αλλά η αντιπροσωπεία της Αντιστάσεως υπέβαλε διάφορες προτάσεις που μπορούσαν και έπρεπε να συζητηθούν. Αλλά τον Αύγουστο και τον Οκτώβριο τα σύννεφα πύκνωσαν και μαύρισαν.Κ. και υπό την επίδραση δύο απροβλέπτων παραγόντων. Αυτό εξηγεί πληρέστερα τον μήνα του μέλιτος του Περτουλίου.Το πρώτο εξάμηνο του 1943 ήταν η περίοδος των επιτυχιών της Σοβιετικής Ενώσεως: καταστροφή της στρατιάς του φον Πάουλους στο Στάλινγκραντ. με τον Σιάντο και τον Τζήμα επικεφαλής) υπέβαλαν συμπληρωματικές . Δεν το κατόρθωσε όμως. είχε επιτευχθή η διείσδυση των αριστερών στα κυβερνητικά στρατεύματα της Αιγύπτου. και τότε το ΕΑΜ θέλησε να κερδίση χρόνο. Τον Αύγουστο. Υπό το φως όλων αυτών των γεγονότων πρέπει να κριθούν οι προσπάθειες που κατέβαλε ο ΕΛΑΣ το πρώτο εξάμηνο του 1943 για να απαλλαγή από το ΕΔΕΣ και την ΕΚΚΑ. Πολλοί υπουργοί. δύο ταξιαρχίες είχαν στασιάσει. ένα μόνο είχε μείνει αλώβητο: ο Ιερός Λόχος.

. οι συνομιλίες δεν απέδωσαν. το ΕΑΜ έπρεπε να αντιπροσωπευθή με τρεις υπουργούς στη Βασιλική Κυβέρνηση. Αλλά ήλθε η ημέρα -και δεν άργησε. αυτό οφειλόταν πρωτίστως στο ότι στο Γενικό Συμμαχικό Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής. ήταν και αυτή υπέρ της συνεχίσεως της βοηθείας προς τον ΕΛΑΣ. για τους εξής κυρίως λόγους: πρώτον. κατόπιν αυτών των προτάσεων. ο οποίος κατ' ουσίαν. αποθαρρυμένα. Παρ' όλα αυτά.Α. η οποία έβλεπε πλέον καθαρά τις προθέσεις του ΕΑΜ. Φυσικά.Σ.Α. και που αφορούσαν μόνον τη δική τους οργάνωση: ο ΕΛΑΣ έπρεπε να αναγνωρισθή ως τμήμα των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων έπρεπε να γίνη ανταλλαγή αξιωματικών που υπηρετούσαν στα τακτικά τμήματα του εξωτερικού και τα ανταρτικά τμήματα του ΕΛΑΣ. εφόσον ο ΕΛΑΣ ζητούσε επιμόνως την υλική βοήθεια των Συμμάχων και εφόσον αυτή η βοήθεια εξηρτάτο από τις εισηγήσεις της Β. με διάφορες φάσεις ή διακοπές. απρόβλεπτες για όλους. Δεύτερον.που οι αιτήσεις για βοήθεια λιγόστεψαν. διήρκεσε έως το φθινόπωρο του 1949. Κατά τους Άγγλους συγγραφείς. . ο εμφύλιος πόλεμος αρχίζει Την 8η Σεπτεμβρίου η Ιταλία συνθηκολογούσε..Σ. Τρίτον. Τέλος. Τέταρτον. ή ακόμη -όπως στην Κεφαλληνία. ο ΕΛΑΣ κατείχε την πιο ενδιαφέρουσα περιοχή της Χώρας από απόψεως στρατιωτικών επιχειρήσεων. αλλά άφησαν πίσω τους μια βαρειά ατμόσφαιρα καχυποψίας και δυσφορίας. Και τότε άρχισε ο εντατικός αδελφοκτόνος πόλεμος. η στάση των Βρετανών δεν άλλαξε απέναντι του ΕΑΜ / ΕΛΑΣ. Οι αντιπρόσωποι της Άκρας Αριστεράς απεχώρησαν για τα ελληνικά βουνά. γνώριζε ότι ήταν το κατά πολύ ισχυρότερο ανταρτικό κίνημα της Ελλάδος.κατεκρεουργούντο. Επενεργούσε ο δεύτερος απρόβλεπτος παράγων που μνημονεύθηκε προ ολίγου. όπου και αν βρίσκονταν αφοπλίζονταν από τους Γερμανούς. τα μέλη της ήλπιζαν ότι με τη συνέχιση της βοηθείας θα μπορούσαν να επηρεάσουν το ΕΑΜ. για να μη λεχθή ότι έπαυσαν. στα αρμόδια γραφεία. και κατά τον γράφοντα προ παντός. Η Β. Τα ιταλικά στρατεύματα. είχε και αυτό πολεμήσει κατά του κατακτητού.προτάσεις. Αυτό. Η ισορροπία ανατρέπεται. υπηρετούσαν μερικοί αξιωματικοί που συμπαθούσαν ιδιαιτέρως το αντάρτικο της Άκρας Αριστεράς. Αλλά δεν ήταν μόνον αυτό.

Σ. τους κατένειμαν -σε πολύ μικρά τμήματα. Ο Στρατηγός Ινφάντε.Σ. κι από εκεί. Ο ΕΛΑΣ αποκτούσε έτσι έναν οπλισμό που δεν τον είχε ποτέ ονειρευθή. ετάχθη αποφασιστικά υπέρ των Συμμάχων.σε διάφορα χωριά όπου υπήρχαν ισχυρές φρουρές του ΕΛΑΣ. Προβλέποντας. την αυγή της 15ης Οκτωβρίου. κατανεμημένη σε μικρές μονάδες. απεστάλη στο Περτούλι. Οι άνδρες τους απεστάλησαν σε ορεινά στρατόπεδα εργασίας. αλλά η πειθαρχία διετηρείτο. ήταν αξιωματικός με ηγετικές ικανότητες. είχε έλθει σε επαφή με τη Β. και ο διοικητής της. . Μετά την αποτυχία μιας επιχειρήσεως. τα ιταλικά τμήματα κυκλώθηκαν και αφοπλίσθηκαν. είχε εν συνόλω 18. Άλλα ιταλικά τμήματα ήταν προσκολλημένα σ' αυτήν. στην Ιταλία.) και από έναν αντιπρόσωπο του Στρατηγείου της Αντιστάσεως. και τον οποίο ήταν αδύνατο να αποκτήση οποιαδήποτε άλλη ελληνική οργάνωση αντιστάσεως. σε όλα τα χωριά. αλλά δέχθηκαν να μεσολαβήσουν σε διαπραγματεύσεις με το Γενικό Στρατηγείο της Αντιστάσεως. καθώς και είκοσι ορειβατικά πυροβόλα. κατά την οποία η μεραρχία "Πινερόλο". θα συνεργαζόταν με τους αντάρτες και θα έπαιρνε μέρος στις επιχειρήσεις εναντίον των Γερμανών. Εκείνοι δεν απεδέχθησαν την πρόταση. οδηγήθηκε στην Αλβανία. Αργότερα.Α. στο οποίο συμμετείχαν και οι ίδιοι. Κατόπιν ρητής διαταγής του Γενικού Συμμαχικού Στρατηγείου Μέσης Ανατολής.Α. Η συμφωνία υπεγράφη από τον Σαράφη. τι επρόκειτο να συμβή.Μόνον η μεραρχία "Πινερόλο". Το ηθικό της ήταν βέβαια χαμηλό. η οποία ήταν εκ των προτέρων καταδικασμένη και την οποία είχαν εμπιστευθή στους Ιταλούς (την κατάληψη του μεγάλου αεροδρομίου της Λαρίσης). τον Woodhouse (που είχε εν τω μεταξύ προαχθή σε συνταγματάρχη και αρχηγό της Β. με υποβρύχιο. Μ' αυτόν τον τρόπο. Αλλά εκεί.000 άνδρες. στις 11 Σεπτεμβρίου υπεγράφη συμφωνία. ο Στρατηγός Ινφάντε. θα της παρεχωρείτο ενδεχομένως ένας δικός της τομεύς. υπό ορισμένες συνθήκες. που κατείχε την κεντρική Θεσσαλία. λίγες εβδομάδες προ της συνθηκολογήσεως. τον Ινφάντε. τριάντα τέσσερεις ημέρες μετά την υπογραφή της συμφωνίας. διέθετε πλήρη και σύγχρονο οπλισμό. Την ημέρα της συνθηκολογήσεως πρότεινε να θέση τα στρατεύματά του υπό τις διαταγές των Βρετανών. αιχμάλωτος.

τα οποία διέθεταν και μεγάλο αριθμό ολμοβόλων διαφόρων διαμετρημάτων. Το ήθελαν. Γι' αυτό η Βέρμαχτ απεφάσισε να αρχίση με μια ισχυρή επίθεση κατά των δυνάμεων του ΕΔΕΣ. Αναδιπλώθηκε . προπάντων. Ο Ζέρβας αντελήφθη τότε ότι αυτή τη φορά η Βέρμαχτ επεδίωκε την πλήρη εξολόθρευσή του. την τελείως διαφορετική από τις ενέδρες και τις σύντομες αψιμαχίες. Αλλά έπειτα από λίγες ημέρες έφθασαν επειγόντως επί τόπου πέντε τάγματα της ορεινής μεραρχίας Εντελβάις. απέδιδε μεγάλη σημασία επειδή. όπου δρούσαν οι επικίνδυνοι παρτιζάνοι του Τίτο. στην Ήπειρο. Η επίθεση ξανάρχισε σφοδρότερη. δεδομένης της πτώσεως της Ιταλίας. με επικεφαλής τον ίδιο το Ζέρβα. Αξιόλογες γερμανικές δυνάμεις μετεκινούντο προς βορράν. θεωρήθηκε από τους Έλληνες ως αρχή της εκκενώσεως της Χώρας. οι οποίοι είχαν απώλειες. επειδή παρέκαμπτε τη Γιουγκοσλαβία. Είναι τώρα γνωστό ότι οι Γερμανοί αυτό ακριβώς ήθελαν να γίνη πιστευτό. ήταν μαχητικό και. Επί δέκα ημέρες. κατείχε τη μια από τις δύο οδούς εκκενώσεως της Ελλάδος. Ήταν η πρώτη φορά που ο ΕΔΕΣ απεδέχετο την αληθινή μάχη. από πέντε σημεία ανατολικώς της Άρτης και νοτιοανατολικώς των Ιωαννίνων. Είχαν λοιπόν αποφασίσει να καταφέρουν κατά του ανταρτοπολέμου ένα κτύπημα που θα τον συνέτριβε ή τουλάχιστο θα τον εξουδετέρωνε για ορισμένο χρόνο. και οι αντάρτες αποτελούσαν πλέον σοβαρό κίνδυνο για τις συγκοινωνίες τους. όπως και πολλά ορειβατικά πυροβόλα. Στον τελευταίο. Εξεδηλώθη την 16η Οκτωβρίου. Η Βέρμαχτ απέδιδε σημασία τόσο στον ΕΛΑΣ όσο και στον ΕΔΕΣ. Η οδός αυτή ήταν ασφαλέστερη για τους Γερμανούς.Εν τω μεταξύ. ώστε οι αλληλομισούμενοι αντάρτες να νομίσουν ότι πρέπει να επωφεληθούν της "αποχωρήσεώς" τους και να αρχίσουν να αλληλοσκοτώνωνται. ο ΕΔΕΣ. με επιθέσεις που απέβλεπαν στη διάσπαση των γραμμών του αντιπάλου και την κύκλωση των τμημάτων του. Οι Γερμανοί είχαν μόλις χάσει τη βοήθεια των πολυαρίθμων ιταλικών φρουρών. Και επετύγχανε. αν και λιγότερο ισχυρό συγκρότημα. Η κίνηση αυτών των στρατευμάτων. ένα άλλο σημαντικό γεγονός γινόταν στην Ελλάδα. που κατέληγε στον αλβανικό λιμένα της Αυλώνος στην Αδριατική. για να γίνουν ευκολώτερα θύματα της οργανωμένης γερμανικής εκκαθαριστικής επιχειρήσεως. απέκρουσε τις επιθέσεις των ναζί.

εναντίον ξένων. Αλλά και οι ναζί δεν είχαν χάσει τον καιρό τους. από τις οποίες δύο-τρεις ήταν μόνον κατά το όνομα αντιστασιακές. και ότι ο Άρης. στα βουνά και στις πεδιάδες. ανεξαρτήτως βαθμού. εναντίον ανδρών που είχαν το ίδιο αίμα με αυτούς. εναντίον ανδρών που είχαν αίμα βορείων φυλών. πολέμησαν ως ακροβολισταί τον τελικό αγώνα της απελπισίας και της τιμής. επικεφαλής μιας νέας μεραρχίας οπλισμένης με τα όπλα της "Πινερόλο".αλλά αναδιπλώθηκε για να βρεθή ενώπιον μιας επιβλητικής συγκεντρώσεως μονάδων του ΕΛΑΣ… Αγνοούσε ότι εν τω μεταξύ.είχε ορίσει στους άνδρες του συνάντηση μετά από έξι εβδομάδες. παραλλήλως προς την πραγματική Αντίσταση. που επρόκειτο να τους απαλλάξη από τον σημαντικότερο αντίπαλό τους. δεδομένου ότι. Χωρισμένοι σε μονάδες των δέκα έως τριάντα ανδρών. Οι άνδρες του Ζέρβα αναγκάσθηκαν να πολεμήσουν σε δύο μέτωπα: προς ανατολάς. Αγνοούσε ότι ο Σιάντος και ο Σαράφης αυτοπροσώπως παρακολουθούσαν από πολύ κοντά (από τη Μεσοχώρα και ύστερα από το Παχτούρι) την επιχείρηση αυτή. όλοι οι άνδρες. Κτυπούσαν παντού. είχαν διαταχθή να ακολουθήσουν τα πιο απρόσιτα μέρη και να πορευθούν χωρίς διακοπή έως την ανατολή του ηλίου. Ο Ζέρβας -ο οποίος είχε διαφύγει προς νότον. Οι περισσότεροι δεν έγιναν αντιληπτοί. είχαν συλληφθή οι αντιπρόσωποί του. όταν κυκλωμένοι επάνω σε μια ψηλή βραχώδη ράχη. εναντίον αδελφών· προς δυσμάς. Αλλά τη νύκτα οι ΕΔΕΣίτες εξαφανίσθηκαν. στο Περτούλι. νοτίως των Ιωαννίνων. αλλά πάντα σχεδόν οι . Επί τέσσερεις ημέρες διεξήχθη μάχη σκληροτάτη. διέσχιζε βιαστικά την οροσειρά για να τον συντρίψη. υπήρχαν και ληστοσυμμορίες ή ένοπλες μικροομάδες κεκαλυμμένων δοσιλόγων. σε μια άλλη ορεινή περιοχή. Συνέτριβαν κάθε αντίσταση. Τα στρατεύματα του Άρη ανεδιπλώθησαν και αυτά και έμειναν ανέπαφα.λοιπόν επειγόντως προς ανατολάς -προς τη μεγάλη οροσειρά. Άλλα τμήματα του ΕΛΑΣ είχαν εν τω μεταξύ συντρίψει μερικές μικρές ομάδες αντιστάσεως. για να φθάση στο αποκορύφωμά της την 30ή Οκτωβρίου. αδελφών ή ξένων. και την επομένη ημέρα βρίσκονταν σε απόσταση αρκετών χιλιομέτρων από τις θέσεις των εχθρών.

Α. μιλούσε για ομάδες ληστών. στην ελληνική εκπομπή του. Οι Γερμανοί δεν ενδιαφέροντο βεβαίως μόνο για την εξαφάνιση του ΕΔΕΣ.αντίπαλοί τους δεν απεδέχοντο τη μάχη. Και ήταν φωνές τόσο ισχυρότερες καθ' όσον για πρώτη φορά κατήγοροι του ΕΛΑΣ ήταν οι Σύμμαχοι. . αναφέροντας λεπτομέρειες και αποκαλύπτοντας ότι ένας Άγγλος αξιωματικός είχε δολοφονηθή. Ίσως για να θυμίζη στις μελλοντικές γενιές ότι σ' αυτό είχαν κοιμηθή οι Γερμανοί αξιωματικοί. μόνον ένα σπίτι απέμεινε.Σ. Τώρα όμως. είχε πολύ βοηθήσει την ανάπτυξη του ΕΛΑΣ. Η θέρμη και η συχνότης των επαίνων που διετυπούντο από την πρωτεύουσα της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. την οποία άκουγαν κρυφά πλείστοι Έλληνες. Εξάλλου. και τα τμήματα του ΕΛΑΣ. υπέστησαν απώλειες. πράγμα φυσικό.[ii] Έφθασε μέχρι του σημείου να καταγγείλη τον Άρη ως εγκληματία πολέμου. Πολλοί όμηροι τουφεκίσθηκαν. είχε πολύ συντελέσει στο να αποκτήση ο ΕΛΑΣ κύρος και στο να καταταγούν σ' αυτόν μερικές χιλιάδες νέοι που δεν προέρχονταν από την Αριστερά. και συχνά κάποια αποδιοργάνωση. Στο απρόσιτο Περτούλι. Αυτό όμως έκαμε να ξεσπά η οργή τους στα σημεία στηρίξεως των ανταρτών. ενώ οι άνδρες τους πυρπολούσαν το χαριτωμένο χωριουδάκι. που κατά βάθος ήταν δημιούργημα των προκλητικών ενεργειών του: τα Τάγματα Ασφαλείας. απεκάλυπτε ότι ο Άρης είχε επιτεθή και συλλάβει μέλη της Σ. Αλλά αυτή τη φορά οι οργισμένες φωνές δεν εστρέφοντο κυρίως εναντίον αυτών: εστρέφοντο εναντίον του ΕΛΑΣ. Ο ίδιος ο Τσώρτσιλ κατήγγειλε τα γεγονότα ενώπιον του Βρετανικού Κοινοβουλίου. το BBC άλλαζε τόνο. ταλαιπωρήθηκαν φοβερά. περισσότερα από διακόσια χωριά κάηκαν και κατεστράφησαν εντελώς. ο ΕΛΑΣ εκλήθη να αντιμετωπίση και έναν άλλον εχθρό. Οι επιχειρήσεις τους διήρκεσαν τρεις ολόκληρους μήνες ως την καρδιά του χειμώνα. έστω και αρνούμενα τη μάχη. το BBC. Αυτό δεν υπήρξε η μόνη αντίθετη όψη του νομίσματος για τον ΕΛΑΣ και για τη γενική κατάσταση. Ο Ραδιοφωνικός Σταθμός του Λονδίνου. δεδομένων των μέσων τους. έδρα του Στρατηγείου του ΕΛΑΣ.

Δημιουργημένα από μια κατοχική Κυβέρνηση και με την υλική βοήθεια των Γερμανών. Έβλεπαν ότι είχαν ικανούς ηγέτας και ότι ήταν καλά οπλισμένοι. Ήταν πολιτικός επίτροπος του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ. Ήταν επιθετικοί. αυτή η αρχή του πραγματικού εμφυλίου είχε και μια άλλη δυσμενή πλευρά για τον Λαϊκό Στρατό. Τέλος. Ο φόβος και το μίσος που βασίλευαν στη Χώρα καλλιεργούσαν αμφιβολίες και μεμψιμοιρίες και σ' αυτούς ακόμη τους κόλπους του ΕΛΑΣ. Παρ' όλα αυτά. ιδίως στην Αθήνα. Ο ΕΛΑΣ πλήρωσε ακριβά την ύπαρξή τους. λόγω των διαφορετικών αντιλήψεων που είχαν δύο ισχυροί άνδρες που κατείχαν θέσειςκλειδιά.Α. Από το φθινόπωρο. κατά τη συγκέντρωση Ελλήνων που απεστέλλοντο στη Γερμανία για καταναγκαστική εργασία. Στην αρχή όμως του αδελφοκτόνου αγώνος. Ο Άρης ήταν καπετάνιος. έγιναν συμπαθή όταν ο ΕΛΑΣ εξαπέλυσε έντονο και ξεκάθαρο εμφύλιο πόλεμο. Επιπλέον. υπέρ της συνεργασίας με την Σ. Λογοθετοπούλου. ώστε να δυναμώση περισσότερο το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. μέχρις ενός σημείου. δεν ήταν δυνατό να είναι συμπαθή στο λαό.Η κατοχική Κυβέρνηση (επρόκειτο περί της τρίτης -Τσολάκογλου. τα πράγματα ήταν διαφορετικά. τα Τάγματα Ασφαλείας έχασαν εντελώς το κύρος τους και προεκάλεσαν το μίσος του πληθυσμού. για το ΕΑΜ. ο Σαράφης στρατιωτικός αρχηγός. . Αργότερα.Σ. Ήταν. ιδίως στην Πελοπόννησο και την Αττική. η άλλη όψη του νομίσματος. Ήταν ακόμη. τα Τάγματα περιελάμβαναν και μερικούς λαμπρούς αξιωματικούς που είχαν κατορθώσει να διασωθούν όταν οι ένοπλες ομάδες τους αντιστάσεως είχαν συντριβή από τον ΕΛΑΣ. Οι άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας θεωρούσαν ότι ήταν οι προστάτες ενός ταλαιπωρημένου λαού. Ράλλη) τα είχε δημιουργήσει για να αντιμετωπίση τις επιθέσεις του ΕΛΑΣ. Αισθάνονταν ότι ο λαός τους υπεστήριζε. γιατί οι ναζί χρησιμοποίησαν ορισμένα από αυτά. ο Σιάντος είχε πάει στο βουνό και είχε καταλάβει τη θέση του Τζήμα. Ο Σιάντος ήταν υπέρ των αργών εξελίξεων και της συστηματικής προετοιμασίας. όμως. Υπήρχε επίσης στους κόλπους του μια κρυφή αλλά βαθύτερη δυσχέρεια. ο οποίος είχε μεταβή με ειδική αποστολή στον Τίτο.

Ο χειμώνας άρχιζε. Όλα αυτά τα δεινά και οι ναζί προεκάλεσαν εκείνο το οποίο η αλληλεγγύη των Ελλήνων και οι προσπάθειες των αξιωματικών της Σ. πρέπει αμέσως να σημειωθή-έγινε σιωπηρά. ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ. Η απελευθέρωση της Χώρας ήταν πάλι φανερό ότι δεν επέκειτο. σ' αυτή τη χώρα που ήταν φύσει πτωχή και τώρα κατασπαραγμένη. αιτία της σκληρότητάς του. Συνεννοήσεις και ανταρσίες Οι συνέπειες των εκκαθαριστικών επιχειρήσεων των ναζί και των αδελφοκτόνων συγκρούσεων έγιναν επαχθέστερες υπό την επίδραση άλλων παραγόντων.Α. Εκεί.000 Ελλήνων είχαν απαχθή στη Βουλγαρία. Αύτη η ειρήνη -προσωρινή. Την εξεμεταλλεύθη πολύ επιδέξια και η Σ. αν και πιθανόν υποσυνείδητη. επεκτείνοντας την κατοχή τους επί ελληνικού εδάφους.Σ. η πείνα και το κρύο. δραματικός όπως ο φοβερός εκείνος χειμώνας του 1941-1942. και κατόρθωσε να συγκεντρώση αντιπροσώπους τους στην Πλάκα της Ηπείρου. και υπελογίζετο ότι πλέον των 50. μηχανές και εργαλεία. μόνη της.Α.Σ. δεν είχαν κατορθώσει να επιτύχουν: την αποκατάσταση της ειρήνης μεταξύ των τριών μεγάλων αντιστασιακών οργανώσεων. Κυριαρχούσε πάλι ο τρόμος και η μεγάλη αγωνία. Αλλά "ο Γέρος" δεν είχε ποτέ καμφθή. υπεγράφη μια νέα συμφωνία μεταξύ ΕΛΑΣ. ενώ ο καπετάνιος ήταν παλαιός "δηλωσίας". Αυτή ήταν η μεγάλη αδυναμία του. Οι Βούλγαροι. η πιο μεγάλη του αδυναμία απέναντι στον εαυτό του και η βαθύτερη.Ο Άρης ήταν υπέρ της αντιθέτου γραμμής. προσπαθούσαν να βουλγαροποιήσουν την περιοχή: εκατοντάδες ατόμων εξετελούντο. επέτασσαν τρόφιμα και ζώα. και οι τρεις οργανώσεις επωφελήθηκαν ώστε να αναδιοργανωθούν και να δυναμώσουν. γιατί αλλιώτικα γινόταν το παιχνίδι των εντοπίων μοναρχοφασιστών και των ξένων ιμπεριαλιστών. η τακτοποίηση των λογαριασμών έπρεπε να είναι γρήγορη και ριζική. με εξηντλημένα τα αποθέματά τους. Ήταν. στις 29 Φεβρουαρίου του 1944. γιατί οι Γερμανοί. . πράγμα που ο Άρης δεν το παραδεχόταν ευχαρίστως. ίσως προπάντων. Η εξέλιξη των γεγονότων μάλλον δικαίωνε τον Σιάντο. Γι' αυτόν. κοντά σ' ένα από τα αγριότερα τοπία.

γεννούν απορίες και προκαλούν την αυστηρή κριτική. να περιορίζωνται στις περιοχές που καθεμιά κατείχε. Μόνο εκείνοι που έζησαν με κάποιο αίσθημα ευθύνης κρίσιμες και δυσχερείς ημέρες της Ιστορίας γνωρίζουν πόσο αυτό είναι άδικο. έτρεφαν μερικές ελπίδες. Κ. Με τη Συμφωνία της Πλάκας. δηλαδή του Συν ταγματάρχου Woodhouse. επειδή με τη Συμφωνία της Πλάκας καθένας κάτι κέρδιζε. Η εξέλιξη δεν είναι πλέον δυνατή -έχει ολοκληρωθή.Η Συμφωνία της Πλάκας απετέλεσε τη βάση όλων των συμφωνιών που επέτρεψαν αργότερα στην εξόριστη Κυβέρνηση να επιστρέψη στην Ελλάδα. Η Συμφωνία περιελάμβανε και άλλους όρους μικρότερης σημασίας. Αυτό συμβαίνει προ παντός όταν ένας από τους μεγάλους παράγοντες των εξελίξεων στοχάζεται κατά τρόπο περίπλοκο.Α. όλα φαίνονται απλά και σαφή. και μπορεί να εξελίχθη προς διαφορετικές κατευθύνσεις.".Σ. λόγω του μυστικού προγραμματισμού του. Αντιθέτως. Δίνει την εντύπωση ότι ήταν τόσο σαφώς αιτιολογημένη.. εξησφάλισε μιαν ανάπαυλα και τον ανεφοδιασμό όλης της ενόπλου Αντιστάσεως από τους Συμμάχους. Το καταλαβαίνει αργότερα. ισχυρό λόγω της υλικής δυνάμεώς του. ο παράγων αυτός ήταν το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.Α. την ώρα της δράσεως όλα είναι θολά και περίπλοκα. Ο Κρις υπέγραφε για λογαριασμό "του Ελληνικού Γενικού Στρατηγείου και της Σ. μέλος των Η.Π. αλλά τότε είναι συχνά πολύ αργά.Α. Εκ των υστέρων. από τα πρώτα αποτελέσματα. Είναι τότε πολύ πιο δύσκολο να καταλάβη κανείς τις προθέσεις του. και του βοηθού του. οι οργανώσεις ανελάμβαναν την υποχρέωση να μην πολεμούν μεταξύ τους. λόγω της ιδιόμορφης μυστικοπάθειάς του. Τότε." Τόσα θολά νερά -και τόσο αίμα. το αύριο είναι αβέβαιο και άγνωστο. ώστε αυτή τη φορά κανείς δεν επιτρεπόταν να έχη ψευδαισθήσεις.είχαν κυλήσει υπό τας γεφύρας. Στις αρχές Μαρτίου 1944. Wines. ο Wines για την "Σ. λόγω της . ώστε οι εκ των υστέρων κρίνοντες διερωτώνται πως οι ενδιαφερόμενοι δεν αντελήφθησαν την πραγματική έννοια των γεγονότων. του Αμερικανού αξιωματικού G.Σ. στην ελληνική σκηνή. όλοι. και να πολεμούν τον εχθρό από κοινού και χωριστά. Αυτό συμβαίνει σχεδόν πάντα. του πρωτεργάτου της Κρις. χωρίς να είναι βέβαιοι για τίποτε. Εν τούτοις. Τα γεγονότα. κρινόμενα εκ των υστέρων. Είχε τις υπογραφές των αντιπροσώπων των τριών οργανώσεων.

ολιγάριθμης και συγκεντρωτικής ηγεσίας του, λόγω της ελευθερίας του στην
επιλογή των μέσων ενεργείας, ελευθερίας που είχε διδαχθή και εφαρμοσθή
από τον Λένιν και τον Στάλιν. Οι μεμυημένοι ΕΑΜίτες ήταν τέλος ισχυροί και
από μιας άλλης απόψεως: είχαν μόνον ένα σκοπό, υπηρετούσαν μια
θρησκεία.
Αντιθέτως, στους άλλους αντιστασιακούς, πολλοί, χωρίς να παραμελούν τη
δική τους θρησκεία (το δικό τους "πιστεύω"), ήταν συγχρόνως προσηλωμένοι
σε αντιλήψεις και σε έριδες που είχαν προ πολλού ξεπερασθή. Δεν
αντιλαμβάνονταν ότι κάτι εντελώς νέο συνέβαινε. Πρέπει, άλλωστε, να
ομολογηθή ότι αυτό ήταν πολύ δύσκολο, δεδομένου ότι η τακτική του ΕΑΜ,
δηλαδή του Κ.Κ.Ε. που το ήλεγχε, ήταν στις αρχές επιδέξια και ασαφής.
Ήρκεσαν όμως λίγες εβδομάδες για να γίνη αντιληπτό ότι την προσωρινή
ανάπαυλα θα διεδέχετο μια τρομερή περίοδος.
Στις 26 Μαρτίου 1944 ανηγγέλλετο η δημιουργία μιας Πολιτικής Επιτροπής
Εθνικής Απελευθερώσεως – ΠΕΕΑ. Ένας από τους ηγέτας της ΕΚΚΑ, ο
Συνταγματάρχης Μπακιρτζής, αποχωρούσε από την οργάνωσή του για να
γίνη Πρόεδρός της. Προσωπικότητες με προοδευτικές τάσεις και καλό όνομα
(όπως π.χ. ο Καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου Σβώλος) γίνονταν μέλη
της ΠΕΕΑ ή στελέχη της νέας διοικήσεως.
Δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι του λοιπού θα υπήρχε μια "Κυβέρνηση των
Βουνών". Πολλοί διηρωτώντο αν επρόκειτο περί της αρχής μιας πολιτικής
λύσεως του μεγάλου απειλητικού δράματος, ή αν το δράμα περιεπλέκετο. Αν
το Κ.Κ.Ε. υποχωρούσε και συνεργαζόταν με πρόσωπα κύρους, ή αν έστηνε
παγίδα. Μέσα στην απελπισία, οι ελπίδες ήταν ισχυρότερες από τις
αμφιβολίες.
Αλλά μετά από δύο ημέρες το Πρακτορείο Τας και το ραδιόφωνο της Μόσχας
επετίθεντο κατά της Κυβερνήσεως του εξωτερικού και έλεγαν ότι δεν
αντιπροσώπευε τίποτε, ενώ ως τότε είχαν υποστηρίξει την εξόριστη
Κυβέρνηση. Ο Τίτο επίσης έσπευδε να αναγνώριση επισήμως την ΠΕΕΑ.
Επρόκειτο περί κακών οιωνών. Επηκολούθησαν άλλοι, χειρότεροι.
Στις 31 Μαρτίου, στην Αίγυπτο, αξιωματικοί του Στρατού, του Ναυτικού και της
Αεροπορίας, ζήτησαν από τον Πρωθυπουργό Τσουδερό να παραιτηθή. Ο

Τσουδερός παραιτήθηκε αμέσως, αλλά παρέμεινε στη θέση του μέχρις ότου
σχηματισθή Κυβέρνηση δεκτή από τις Ένοπλες Δυνάμεις.
Επρόκειτο περί διαβήματος αριστεριζόντων αξιωματικών, ή και απλώς
δημοκρατικών, οι οποίοι δεν είχαν καταλάβει τίποτε, και οι οποίοι, συχνά
χωρίς να το θέλουν, ανεμείχθησαν σε μια αληθινή ανταρσία του Στρατού και
του Ναυτικού. Μετά από μερικές ημέρες, πολλοί αξιωματικοί συνελήφθησαν
από τους στρατιώτες τους, άλλοι ερρίφθησαν στη θάλασσα από τους ναύτες
τους.
Αιφνιδιασμένοι από αυτή τη θύελλα, ο Τσουδερός και ο Σοφοκλής Βενιζέλος
τηλεγραφούσαν στην ΠΕΕΑ και ζητούσαν τη μεσολάβησή της. Ο Γεώργιος ο
Β' επέστρεφε επειγόντως από το Λονδίνο και δήλωνε ότι, μετά την
απελευθέρωση της Χώρας, ο λαός θα αποφαινόταν επί του καθεστώτος της
προτιμήσεώς του.
Στις 13 Απριλίου ο Βενιζέλος έπαιρνε την εντολή να σχηματίση τη νέα
Κυβέρνηση. Ο Τσουδερός δεν συμμετείχε. Δέσποζαν σ' αυτήν οι αντίθετοι
προς τη δικτατορία Μεταξά, και ο Ναύαρχος Βούλγαρης, παλαιός
δημοκρατικός, άνδρας ισχυρός και άμεμπτος, ετίθετο επικεφαλής του
Ναυτικού. Τέλος, στις 17 του μηνός, ο Βενιζέλος ανήγγειλε ότι αντιπρόσωποι
των τριών αντιστασιακών οργανώσεων έφθαναν στο Κάιρο προς διεξαγωγήν
συνεννοήσεων για τον σχηματισμό Κυβερνήσεως Εθνικής Ενότητος.
Δεν πρόφθασε καν να ελπίση κανείς. Η ασυνεννοησία άρχισε πάλι πολύ
οξύτερη. Η ατμόσφαιρα δεν ήταν καθόλου ατμόσφαιρα εθνικής ενότητος.
Την ίδια ημέρα που ο Βενιζέλος ανήγγειλε την άφιξη των αντιπροσώπων της
Αντιστάσεως, ισχυρές δυνάμεις του ΕΛΑΣ κύκλωσαν τον "άψογο και άφοβο
στρατιώτη", τον Συνταγματάρχη Ψαρρό, και μετά από πενθήμερες φοβερές
συγκρούσεις, εξολόθρευσαν την ΕΚΚΑ. Ο ίδιος ο Ψαρρός και μερικοί
αξιωματικοί του συνελήφθησαν σ' ένα φαράγγι και εσφάγησαν με μαχαίρια.
Μερικοί από τους ως εκ θαύματος διασωθέντας αξιωματικούς, έξαλλοι από
οργή, έσπευσαν να καταταγούν στα Τάγματα Ασφαλείας…
Αντιθέτως, οι επιθέσεις που έγιναν τις ίδιες εκείνες ημέρες κατά των τμημάτων
του Ζέρβα, δεν απέδωσαν πολλά πράγματα, γιατί ο ΕΔΕΣ ήταν πολύ
ισχυρότερος και κατείχε καλύτερες θέσεις. Ταυτοχρόνως, στην Αίγυπτο η

ανταρσία έπαιρνε διαστάσεις. Πολλά τμήματα του Στρατού και μονάδες του
Ναυτικού διοικούντο πλέον από επιτροπές υπαξιωματικών, στρατιωτών και
ναυτών.
Τη νύκτα της 22ας, ο Ναύαρχος Βούλγαρης ανέθετε σε ομάδες αξιωματικών
να αναρριχηθούν στα επαναστατημένα πλοία, και να τα ανακαταλάβουν. Το
κατόρθωσαν, αφήνοντας στα καταστρώματα και στα κύτη νεκρούς και
τραυματίες από τις δύο παρατάξεις. Στις 24, αγγλικά στρατεύματα αφόπλιζαν
μια ελληνική ταξιαρχία, ενώ μια άλλη ετίθετο υπό επιτήρησιν.
Οι θέσεις γίνονταν σαφείς, τα μίση βαθύτατα.
Μέσα σ' αυτή την ατμόσφαιρα, έφθασαν στην Αίγυπτο οι αντιπρόσωποι των
ελληνικών βουνών. Μεταξύ αυτών βρισκόταν ο νέος και σπινθηροβόλος
Καρτάλης, ο πολιτικός αρχηγός της ΕΚΚΑ.
Ένας άλλος πολιτικός είχε φθάσει στην Αίγυπτο λίγο νωρίτερα. Δύο φορές πιο
ηλικιωμένος από τον Καρτάλη, τρεις φορές πιο πονηρός, τέσσερεις φορές
καλύτερος ρήτωρ: ο Γεώργιος Παπανδρέου.
Δεν ενέπνεε μεγάλη εμπιστοσύνη, ούτε καν στους βενιζελικούςδημοκρατικούς από τους οποίους προήρχετο, γιατί είχε συχνά αλλάξει
στρατόπεδο, αλλά ήταν νεοφερμένος, δεν είχε εκτεθή στις έριδες της Μέσης
Ανατολής και ήταν δεξιοτέχνης στις διαπραγματεύσεις. Σ' αυτόν λοιπόν
ανετέθη η προεδρία μιας διασκέψεως, η οποία συνήλθε στο Λίβανο με την
ελπίδα να επιτευχθή, παρ' όλα όσα είχαν συμβή, μια κάποια εθνική ενότης.
Το Κ.Κ.Ε. είχε επιμείνει να αντιπροσωπευθούν στη Διάσκεψη του Λιβάνου το
Κόμμα, το ΕΑΜ, ο ΕΛΑΣ και η ΠΕΕΑ χωριστά, και κατ' ανάγκην αυτό είχε γίνει
δεκτό. Αλλά έτσι, όλοι αυτοί οι αντιπρόσωποι, μερικοί των οποίων δεν ήταν
κομμουνισταί, βρέθηκαν εκεί, όλοι μαζί, στο εδώλιο του κατηγορουμένου. Ο
Καρτάλης υπήρξε τρομερός κατήγορός των, επικαλούμενος αποδείξεις
αδιάψευστες όσο και δραματικές ως προς την εκτέλεση του εξαιρέτου
ανθρώπου που ήταν ο στρατιωτικός αρχηγός της ΕΚΚΑ, ο Συνταγματάρχης
Ψαρρός. Όλοι οι συμμετέχοντες στη Διάσκεψη υπήρξαν σκληρότατοι έναντι
των αντιπροσώπων της Αριστεράς.

Άνθρωποι όπως οι Καθηγηταί του Πανεπιστημίου των Αθηνών, Σβώλος και
Αγγελόπουλος, μέλη της ΠΕΕΑ, αντελήφθησαν για πρώτη φορά που ακριβώς
βρίσκονταν.
Μετά όμως από τετραήμερες (17-20 Μαΐου) οξύτατες συζητήσεις και με
μερικές επιφυλάξεις των αντιπροσώπων της Άκρας Αριστεράς, η "Συμφωνία
του Λιβάνου" έγινε αποδεκτή από όλους. Ως προς τις ανταρτικές οργανώσεις,
η Συμφωνία ήταν κατ' ουσίαν μια επανάληψη του Συμφώνου της Πλάκας,
αλλά δεν περιοριζόταν σ' αυτό: ανέφερε τη "βασιλεία του τρόμου" που
επικρατούσε στην Ελλάδα, μιλούσε για τη στρατιωτική προσπάθεια στην
Αίγυπτο, όπως και για τις πολιτικές και στρατιωτικές συνθήκες "της
απελευθερώσεως της Ελλάδος (…) από μια Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητος".
Στις 24 Μαΐου σχηματιζόταν Κυβέρνηση Παπανδρέου. Συμμετείχαν μερικοί
από όσους έλαβαν μέρος στη Διάσκεψη του Λιβάνου, και πέντε θέσεις έμεναν
κενές για να τις καταλάβουν οι αντιπρόσωποι της Άκρας Αριστεράς. Οι
τελευταίοι για να εισέλθουν στην Κυβέρνηση, ήθελαν να πάρουν "την έγκριση
των βουνών", όπου ο Σαράφης και ένα μέλος του Κ.Κ.Ε. (ο Πορφυρογένης)
είχαν πάει για να αναφέρουν όσα είχαν συμβή και συμφωνηθή στον Λίβανο.
Και επήλθε πάλι το πολιτικό αδιέξοδο.
Τα βουνά της Ελλάδος αμφισβήτησαν εκ νέου την ειλικρίνεια και τη λογική της
Μέσης Ανατολής. Η τελευταία απήντησε στον ίδιο τόνο. Είναι περιττό να
μνημονευθούν εδώ οι λεπτομέρειες του θλιβερού παιχνιδιού, που διήρκεσε
δύο μήνες και που ήταν ένα παιχνίδι πονηρίας, δόλου και κάποτε αίματος.
Τίποτε το νέο δεν προσετίθετο στην ατμόσφαιρα που έχει ήδη περιγραφή.
Ας μνημονευθή, παρ' όλα αυτά, ένα αξιοπρόσεκτο γεγονός: μια σειρά άτυχων
γεγονότων και ασαφών πληροφοριών επέτρεπαν ερμηνείες που πράγματι
μπορούσαν να θέσουν εν αμφιβολία την ειλικρίνεια των Βρετανών και της
Κυβερνήσεως του εξωτερικού.
Λόγω διαφόρων ενδείξεων φαίνεται, ότι το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, κάπως βάσιμα,
υποψιαζόταν ότι ήθελαν να το εξολοθρεύσουν. Εντούτοις, αυτό δεν ήταν
ακριβές. Πρώτον, επειδή ήταν απλούστατα πρακτικώς αδύνατο. Δεύτερον,
επειδή όλες ανεξαιρέτως οι περιπτώσεις για τις οποίες μόλις έγινε υπαινιγμός,
μπορούσαν να δικαιολογηθούν. Παραδείγματος χάρη, η σοβαρότερη ένδειξη

που επεκαλείτο το ΕΑΜ ήταν ότι τον Ιούλιο, δηλαδή μετά τη Διάσκεψη του
Λιβάνου, ο Ζέρβας είχε επιτεθή κατά του 24ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ και το
είχε υποχρεώσει να εγκαταλείψη τις θέσεις του, χωρίς η Σ.Σ.Α. να επέμβη. Η
απάντηση, στηριγμένη σε αποδείξεις που προσεκόμιζαν οι επί τόπου
αξιωματικοί της Σ.Σ.Α. και ο ΕΔΕΣ, ήταν ότι το σύνταγμα αυτό του ΕΛΑΣ είχε
εξέλθει των ορίων που είχαν ορισθή με το Σύμφωνο της Πλάκας και ότι κατ'
αυτόν τον τρόπο παρεμπόδιζε όλες τις επιχειρήσεις που ο ΕΔΕΣ διεξήγε επί
της κεντρικής οδού που οδηγούσε στο λιμάνι της Αυλώνος.
Αλλά όλα αυτά, προφάσεις ή βάσιμοι λόγοι, δεν αποτελούσαν την ουσία του
θέματος. Η ουσία ήταν ότι, ενώ θεαματικές αλλαγές σημειώνονταν στα
μέτωπα της Ρωσίας και της Ιταλίας, όπως και στο εσωτερικό των βαλκανικών
χωρών, το ελληνικό πολιτικό αδιέξοδο έμενε στο νεκρό του σημείο. Η μόνη
αλλαγή επήρχετο στον στρατιωτικό τομέα, αλλά είχε μια γενικότερη σημασία,
γιατί δυνάμωνε το κύρος της Κυβερνήσεως Παπανδρέου. Πράγματι, δύο
ελληνικές μοίρες αεροπλάνων πολεμούσαν στην Ιταλία, και μια ορεινή
ταξιαρχία ήταν καθ' όλα έτοιμη να δράση στην πρώτη γραμμή του μετώπου
της Ιταλίας. Η εκκαθάριση των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων είχε αρκετά
καλά δημιουργήσει και πάλι την "ελεύθερη Ελλάδα του εξωτερικού".

Από τη μαγική ράβδο στην τραγική αναμέτρηση
Την εποχή εκείνη, ούτε το κύρος της νέας Κυβερνήσεως, που όλοι οι
Σύμμαχοι, πλην των Σοβιετικών, υπεστήριζαν θερμά, ούτε οι προσπάθειες της
Σ.Σ.Α. κατόρθωσαν να βρουν διέξοδο και να δώσουν λύση στο ελληνικό
πολιτικό πρόβλημα. Μια "μαγική ράβδος" έλυσε το πρόβλημα σε λίγες μέρες
και χωρίς συζητήσεις.
Το βράδυ της 25ης Ιουλίου 1944, ένα ρωσικό αεροπλάνο ζητούσε από τον
διοικητή μιας αγγλοαμερικανικής βάσεως της Ιταλίας την άδεια να απογειωθή
για να κάμη μια πτήση νυκτερινής εκπαιδεύσεως. Την ίδια νύκτα, το
αεροπλάνο αυτό προσγειωνόταν στο Γενικό Στρατηγείο του Τίτο:
παρελάμβανε δέκα Ρώσους αξιωματικούς υπό τας διαταγάς ενός
συνταγματάρχου ονομαζόμενου Ποπώφ. Δύο από αυτούς ερρίφθησαν με
αλεξίπτωτο στη Μακεδονία, και την αυγή το αεροπλάνο προσγειωνόταν στο
ορεινό αεροδρόμιο του ΕΛΑΣ, στη Δυτική Θεσσαλία.
Εδώ πρέπει να ανοιχθή μια παρένθεση, για να μνημονευθούν μερικά
γεγονότα που προηγήθησαν και ακολούθησαν την άφιξη της αποστολής

Ποπώφ, διαφορετικά ο μη ενήμερος αναγνώστης δεν θα μπορούσε να
αντιληφθή την αλληλουχία των γεγονότων, ιδίως των γεγονότων κατά τον
χειμώνα 1944-45.
Τον Μάιο και τον Ιούνιο του 1944 είχε γίνει στο Λονδίνο και στην Ουάσιγκτον
ανταλλαγή απόψεων μεταξύ Βρετανών, Αμερικανών και Ρώσων, με το σκοπό
να έχουν τον κύριο λόγο μέχρι της τελικής νίκης, οι πρώτοι στην Ελλάδα και οι
τελευταίοι στη Ρουμανία. Παρά μερικούς δισταγμούς εκ μέρους των
Αμερικανών και κατά δεύτερο λόγο των Ρώσων, επετεύχθη ένα είδος
συμφωνίας, πολύ μυστικής και όχι σαφώς καθορισμένης, "δοκιμαστικώς και
για τρεις μήνες". Η συμφωνία επραγματοποιήθη πλήρως επί ανωτάτου
επιπέδου τρεις μήνες αργότερα.
Τον Σεπτέμβριο του 1944, τα σοβιετικά στρατεύματα είχαν εισέλθει στη
Βουλγαρία, τη Ρουμανία και τη Γιουγκοσλαβία. Ο Τσώρτσιλ ήθελε να ξέρη
που βρίσκεται και γνώριζε ότι δεν μπορούσε να χάση χρόνο. Γνώριζε επίσης
ότι, αν οι υποχρεώσεις που ανελάμβαναν οι Σύμμαχοι ήταν έκτακτες και
προσωρινές, αυτό δεν εμπόδιζε να υποθηκεύεται κατ' ουσίαν το μέλλον κατά
τρόπο μόνιμο. Την 9η Οκτωβρίου 1944, στη Μόσχα, αφού ρύθμισε με τον
Στάλιν ορισμένα άλλα θέματα, αντιμετώπισε ευθέως το θέμα. Αλλ' ας
αφήσουμε τον Ουίνστον Τσώρτσιλ να διηγηθή ο ίδιος αυτή τη σκηνή, την
εκπληκτική από πολλές απόψεις:
"Δήλωσα: Ας τακτοποιήσουμε τις υποθέσεις μας στα Βαλκάνια. Τα
στρατεύματα σας βρίσκονται στη Ρουμανία και στη Βουλγαρία. Έχουμε στις
χώρες αυτές συμφέροντα, αποστολές, πράκτορες. Ας αποφύγουμε να
συγκρουσθούμε επί θεμάτων που δεν αξίζουν τον κόπο. Ως προς ό,τι αφορά
τη Μεγάλη Βρετανία και τη Ρωσία, τι θα λέγατε για μια υπεροχή κατά 90%
υπέρ ημών στην Ελλάδα και για μια ισοτιμία 50% στη Γιουγκοσλαβία;
"Ενώ μετέφραζαν όσα είπα, έγραψα σε μισή κόλλα χαρτί:
Ρωσία
Ρουμανία

οι άλλοι
Μεγάλη Βρετανία(με τη συμφωνία των Η.Π.Α.)

Ελλάς
Γιουγκοσλαβία

Οι άλλοι

Ουγγαρία
Ρωσία
Βουλγαρία

Οι άλλοι

"Έσπρωξα το χαρτί μπρος στον Στάλιν, που είχε ήδη ακούσει τη μετάφραση.
Επεκράτησε μια μικρή σιγή και κατόπιν πήρε ένα μπλε μολύβι, έκαμε στο
χαρτί ένα χονδρό σήμα συμφωνίας, και κατόπιν το επέστρεψε. Το όλο θέμα
τακτοποιήθηκε σε λιγότερο χρόνο από ό,τι χρειάζεται κανείς για να γράψη τα
παραπάνω. Επεκράτησε κατόπιν μια μακριά σιγή. Το χαρτί με το μπλε σήμα
έμενε στο κέντρο του τραπεζιού. Τελικώς είπα: -Δεν θα βρουν λίγο κυνικό να
φαινόμαστε ότι ρυθμίζουμε κατά τρόπο τόσο πρόχειρο αυτά τα προβλήματα,
από τα οποία εξαρτάται η τύχη πολλών εκατομμυρίων ανθρώπων; Ας το
κάψουμε αυτό το χαρτί. -Όχι, κρατήστε το, είπε ο Στάλιν."
Όλα αυτά, δεν ήταν γνωστά τότε -ούτε καν μετά τη νίκη-στους αρχηγούς του
Κ.Κ.Ε. Μερικές ενδείξεις επιτρέπουν την υποψία ότι σε μια μη ακριβώς
καθοριζομένη ημερομηνία οι Σοβιετικοί άφησαν αορίστως να καταλάβη ο
Σιάντος ότι είχε παραχωρηθή στους Βρετανούς μια προνομιούχος θέση στην
Ελλάδα· αλλά και αυτό δεν είναι βέβαιο. Εν πάση περιπτώσει, ούτε αυτός
ούτε οι άλλοι ηγέται του Κόμματος γνώριζαν ακριβώς τι συνέβαινε, ούτε
υποψιάσθηκαν ότι το Κ.Κ.Ε. είχε εγκαταλειφθή από την "Πατρίδα του
Σοσιαλισμού", την οποία υπεστήριζε και την οποία υπερασπιζόταν με τόση
επιμονή και τόσες θυσίες.
Αν το γνώριζαν, θα είχαν ακολουθήσει άλλη γραμμή; Πώς να απάντηση
κανείς;… Εκείνοι που έζησαν από κοντά τον κομμουνισμό εν πορεία, ξέρουν
ότι για ορισμένες κατηγορίες πιστών, η Μόσχα είχε πάντοτε δίκαιο, οτιδήποτε
και αν συνέβαινε.
Επί της εποχής του Στάλιν, κομμουνισταί όπως ο Τίτο ήταν πολύ σπάνιοι…
Αξίζει όμως να διερωτηθή κανείς: γιατί ο Στάλιν είχε υποχωρήσει τόσο εύκολα;
Βεβαίως, η απάντηση δεν μπορεί να είναι κατηγορηματική. Δεν θα είναι όμως
ίσως κανείς μακριά από την αλήθεια, αν σκεφθή τα ακόλουθα: ο Στάλιν είχε
επιτύχει ό,τι ήθελε για πολλά και μεγάλα θέματα (Πολωνία, Βαλτικές χώρες
κτλ.), αλλά όλα αυτά δεν είχαν οριστικώς ρυθμισθή. Συγχρόνως, η δύναμή του
είχε επεκταθή και στα Βαλκάνια, όπου, μεταξύ άλλων, είχε επιτύχει εκείνο που

περισσότερο επιθυμούσε -να έχη τα χέρια ελεύθερα στη Βουλγαρία,
προπύργιο που δέσποζε στον Βόσπορο και στα Δαρδανέλλια.
Έπρεπε λοιπόν κάτι να παραχωρήση, αν ήθελε να διατηρήση καλές σχέσεις
με τους Συμμάχους, που του ήταν ακόμη πολυπλεύρως χρήσιμοι. Φαίνεται,
συνεπώς, να θεώρησε τότε την Ελλάδα ως το καλύτερο αντάλλαγμα που
μπορούσε να προσφέρη, δεδομένου ότι ο Τσώρτσιλ απέδιδε σ' αυτήν μεγάλη
σημασία.
Προς υποστήριξη αυτής της σκέψεως, και για να αντιληφθή κανείς πως την
εκμεταλλευόταν ο Στάλιν, ας σημειωθή εδώ μια λεπτομέρεια της Γιάλτας: όταν
ο Στάλιν είχε ζητήσει να υποστηρίξουν οι Τρεις Μεγάλοι τους πολιτικούς
αρχηγούς που είχαν λάβει ενεργό μέρος στον αγώνα κατά του κατακτητού,
είχε σπεύσει να καθησύχαση τον Τσώρτσιλ ως προς την Ελλάδα. Εκεί, είχε
βεβαιώσει, "θα ήταν πολύ επικίνδυνο ο Πρωθυπουργός (δηλαδή ο Τσώρτσιλ)
να επιτρέψη σε άλλες δυνάμεις εκτός από τις βρετανικές να εισέλθουν στη
Χώρα".
Επρόκειτο, συνεπώς, περί των μικρών
παραχωρούσε για να λάβη τα μεγαλύτερα.

ανταλλαγμάτων

τα

οποία

Εξάλλου, και αυτά ακόμη δεν ήταν βέβαιο ότι τα παραχωρούσε πραγματικά.
Κατά τη λογική του και τη νοοτροπία του, τα παραχωρούσε για όσον καιρό οι
συνθήκες δεν του επέτρεπαν να αλλάξη στάση.
Η ωμότερη γνωστή απόδειξη αυτής της νοοτροπίας είναι η ακόλουθη: Στον
Τίτο, ο οποίος ηρνείτο επιμόνως να επαναφέρη τον νεαρό Βασιλέα Πέτρο,
είχε πει με πολλή ηρεμία: "Δεν είναι ανάγκη να τον ξαναφέρης για πάντα.
Ξαναπάρε τον προσωρινά, και στην πρώτη ευκαιρία τον μαχαιρώνεις ήσυχαήσυχα στην πλάτη" (από το βιβλίο του Dedijer "Tito parle").
Υπό αυτές τις συνθήκες, η επίσκεψη της αποστολής Ποπώφ στα ελληνικά
βουνά φαίνεται να είχε ως σκοπό την ενημέρωση του Στάλιν από πρώτο χέρι
και από αυτόν τον ίδιο τον τόπο του αγώνος. Λογικό ήταν να θέλη να γνωρίζη:
έκαμε καλά αρχίζοντας να υποχωρή; Έως που έπρεπε να φθάση; Θα
μπορούσε, και πότε, "να μαχαιρώση στην πλάτη" αυτό που είχε ήδη
παραχωρήσει ή επρόκειτο να παραχωρήση;

με τον Συνταγματάρχη Ποπώφ. ο οποίος είχε μακρά συνομιλία.Ε. οι αντιπρόσωποι του ΕΑΜ / ΕΛΑΣ στο Κάιρο. Δεν συνέβη τίποτε από όλα αυτά. εξήρχετο του πλαισίου των αγγλορωσικών συνεννοήσεων.Σ."περί μιας συναθροίσεως ενόπλων ανδρών.[iii] Το Κ. δηλαδή μόνον μια εβδομάδα μετά την άφιξη του Συνταγματάρχου Ποπώφ. που δεν άξιζε τον κόπο να τους βοηθήση κανείς". οκτώ Ρώσοι αξιωματικοί. υπό τας διαταγάς ενός συνταγματάρχου. είχε χρησιμοποιηθή ένα τέχνασμα. από το άλλο μέρος. πρέπει να λεχθή ότι οι Βρετανοί πειράχθηκαν και ανησύχησαν πολύ από αυτή τη σοβιετική επίσκεψη. Για να οργανωθή. είχε ζητήσει.Κ. Τέλος. Τους εδόθησαν. το Κ. Γιατί ό. ούτε ποιες ήταν αργότερα οι επιπτώσεις των λεχθέντων.Πριν να κλείση αυτή η παρένθεση. που εξάλλου τραυμάτιζε το φιλότιμο των Ελλήνων κομμουνιστών.Α. Επαφή δύσκολη. απουσίαζαν στο Κάιρο. δεχόταν κάποια περιποίηση και επιτέλους θα έπαιρνε σοβιετική βοήθεια. Στο τέλος. σε επαφή με την Κυβέρνηση Παπανδρέου. εντελώς μόνος. άλλωστε.Κ.τι ουσιαστικό επρόκειτο να λεχθή. Το γεγονός είναι ότι στις 2 Αυγούστου. έγινε όταν οι αρχηγοί της Σ. οι Βρετανοί ήταν ευχαριστημένοι και οι άλλοι ήταν απογοητευμένοι: το ΕΑΜ / ΕΛΑΣ δέχθηκε ψυχρή μεταχείριση από όλα τα μέλη της σοβιετικής αποστολής και δεν έλαβε καμιά υπόσχεση υλικής βοηθείας.Ε. Δεν είναι γνωστό τι ελέχθη με την ευκαιρία αυτή στα βουνά της Θεσσαλίας. αντιθέτως. αλλά εις μάτην. Τους εδόθησαν μάλιστα οι συμβουλές χωρίς καν να μπορούν να τις συζητήσουν. που πιθανότατα δεν ήταν εκείνες που περίμεναν. Φαίνεται σήμερα βέβαιο ότι η εισήγησή τους μιλούσε -αδίκως. Οι Βρετανοί δεν ήξεραν τι σήμαιναν όλα αυτά. εξ ιδίας πρωτοβουλίας. Απεγοητεύθησαν. Ήταν πάρα πολύ ανήσυχοι. Η Κυβέρνηση έκαμε συνομιλίες μαζί τους αλλά δεν άλλαξε κατά τίποτε το πρόγραμμά της. δεν είχε επαφή με τη Μόσχα παρά μόνο μέσω του Γενικού Στρατηγείου του Τίτο. Ήταν εντελώς απρόβλεπτη. την οποία πολλές φορές. . φαίνεται ότι ανέμεναν να βρεθούν ενώπιον ενός ερυθρού στρατού αναλόγου με τον στρατό του Τίτο. συμβουλές. ανελάμβαναν ένα δύσκολο ταξίδι για να τους επισκεφθούν. Έτσι οργανωμένη. Αντιθέτως. Δεν είχαν ενημερωθή. Οι Ρώσοι. ήλθαν. ήταν ενθουσιασμένο. Έως τότε. Τώρα. ίσως από καθαρή σύμπτωση. ελέχθη μόνον στον Σιάντο. η ουσία του οποίου υπήρχε στη Συμφωνία του Λιβάνου.

Στην πρωτεύουσα.Ε. ανελαμβάνετο η υποχρέωση της απηνούς διώξεως των υποχωρούντων γερμανικών στρατευμάτων. Με το Σύμφωνο της Καζέρτας ανελαμβάνετο η υποχρέωση να τεθούν υπό τας διαταγάς του Στρατηγού Σκόμπυ. και κατόπιν στην Ιταλία. Πρόσεδρος Υπουργός Χάρολντ ΜάκΜίλλαν) και αφ' ετέρου του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ (Σαράφης-Ζέρβας). μερικές άλλες λεπτομέρειες. και ιδίως στην Πελοπόννησο. Αντιθέτως. Πάντως. περισσότερο απειλητική στην Αθήνα. Το άλλο. Η τρομοκρατία. στην Ελλάδα δεν μειώθηκε. στην πρώτη γραμμή. αλλά η Αττική. ότι θα την πραγματοποιούσε μόλις θα αναχωρούσαν οι Γερμανοί. τέλος. είχαν ήδη γίνει πολλές εκτελέσεις. και ιδίως η αρίστη δράση της Ορεινής Ελληνικής Ταξιαρχίας στο ιταλικό μέτωπο: μαχόταν εκεί συνεχώς κατά των Γερμανών. όλοι ήταν πεπεισμένοι ότι ο ΕΛΑΣ προετοίμαζε την κατάληψη της πόλεως. όπου μετεφέρθη αργότερα. Ο Σαράφης και ο Ζέρβας ανελάμβαναν να επιβάλουν την τάξη στις περιοχές των. στην Αίγυπτο. και ότι μαζικές εκτελέσεις ήταν πιθανές. ο επιλεγόμενος "ο Ήρεμος". ο οποίος θα ενεργούσε από κοινού με τη Βρετανική Διοίκηση. και ορισμένες άλλες μικρές περιοχές της Χώρας. Ορίζονταν. Άλλωστε. αντιπροσώπου της Ανωτάτης Συμμαχικής Διοικήσεως. ήταν η υπογραφή στην Καζέρτα (26 Σεπτεμβρίου 1944) μιας συμφωνίας μεταξύ αφ' ενός της Ανωτάτης Συμμαχικής Διοικήσεως (Στρατηγός Γουίλσον. ηρεμία επικρατούσε στους κόλπους της Κυβερνήσεως Παπανδρέου. στην ύπαιθρο. όπως και οι τακτικές δυνάμεις που θα απεβιβάζοντο στην Ελλάδα. όλες οι δυνάμεις των ανταρτών. Το ένα ήταν η επανάληψη του αγώνος από τις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις. μεταξύ των οποίων ο Ζέβγος. περιοχή γνωστή για τον φιλοβασιλισμό της. . Δύο από αυτούς. θα παρέμεναν υπό την αρμοδιότητα του Στρατηγού Σπηλιωτοπούλου. όμως. Ήταν τα μόνα μέλη του Κόμματος που εισήρχοντο στην Κυβέρνηση Παπανδρέου.Μετά από μερικές διαφωνίες και μερικές έριδες. θα αποτελούσε κολάσιμη παράβαση. τη 2α Σεπτεμβρίου έξι αντιπρόσωποι του ΕΑΜ / ΕΛΑΣ ορκίζονταν μέλη της Κυβερνήσεως Εθνικής Ενότητος. Καταδικάζονταν αυστηρά τα Τάγματα Ασφαλείας. αντιπροσώπευαν το Κ. Αναγνωριζόταν ότι κάθε πράξη αντίθετη προς τις διαταγές του Στρατηγού Σκόμπυ.Κ. γινόταν περισσότερο καταθλιπτική στην επαρχία. Το κύρος της είχε σοβαρά ενισχυθή από δύο γεγονότα διαφορετικής φύσεως.

ο Μελιγαλάς. όπου το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ είχε αποστείλει στις αρχές του θέρους τον Άρη και το σώμα των επιλέκτων του. με την έδρα της πάντοτε κοντά στην Καζέρτα. σ' έναν ορισμένο αριθμό χωριών και στους κυριότερους συγκοινωνιακούς κόμβους. οι Γαργαλιάνοι και άλλες πόλεις υπήρξαν τα θέατρα σκληρών μαχών και ακόμη σκληρότερων "κυρώσεων". Το ήλπιζαν ακόμη λιγότερο στην Ελλάδα. Προχώρησε αργά για να οργανωθή καλά. η Πύλος. Στην Πελοπόννησο. είχαν κατορθώσει να επιβληθούν σε όλες τις πόλεις. Ο Άρης εξόρμησε κατά της Πελοποννήσου για να εξολοθρεύση τα Τάγματα Ασφαλείας και να αποκαταστήση το κύρος και την ισχύ των συντρόφων του.Σ. έστω και αν ήταν επίσημο και σαφώς διατυπωμένο.Α. αλλά είχαν επιπλέον προκαλέσει. φοβερά δεινά. Είχε προπαντός χειροτερεύσει στην Πελοπόννησο. γυναίκες και παιδιά. Οι ανθρωποσφαγές υπήρξαν άνευ προηγουμένου. έκαμε μια δοκιμή: απέστειλε επί τόπου ένα από τα σημαίνοντα μέλη της. διοικούμενα καλά και βοηθούμενα από τον πληθυσμό.450 άνδρες. και ερρίφθησαν σ' ένα μεγάλο πηγάδι. τα Τάγματα Ασφαλείας. Τελικά. η Κυβέρνηση της Εθνικής Ενότητος. υπό την προεδρία του Γ. που δεν τελούσε υπό τον έλεγχο του ΕΛΑΣ. Παπανδρέου. Όχι μόνο οι συμφωνίες που είχε ως τότε συνάψει ο ΕΛΑΣ δεν τον είχαν ποτέ δεσμεύσει. Επρόκειτο -εκτός της Ηπείρου. και από τις 2 Σεπτεμβρίου ως τις τελευταίες ημέρες του μηνός εκεί νου (δηλαδή όταν στην Αίγυπτο σχηματιζόταν η Κυβέρνηση της Εθνικής Ενότητος…) επετέθη κατά των πόλεων και των μεγάλων χωριών της Νοτιοδυτικής Πελοποννήσου. που έγινε μεταξύ 12 και 16 Σεπτεμβρίου: 1. παρίσταντο ανίσχυροι θεαταί και περιορίζοντο να αναφέρουν τα γεγονότα στην Ανωτάτη Διασυμμαχική Διοίκηση της Μέσης Ανατολής.Όλα αυτά ήταν πολύ ωραία για να είναι αληθινά. αμέσως ή εμμέσως.[v] Τίποτε δεν φαινόταν να μπορή να σταματήση αυτό το κύμα της τρομοκρατίας. Οι αντιπρόσωποι της Σ. των λεγομένων "Μαυροσκούφηδων". και περί τους 50 αξιωματικούς και άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας. που σκεπάσθηκε με χώμα. . Η Καλαμάτα. εκτελέσθηκαν.[iv] και σε ορισμένες περιοχές η κατάσταση είχε πολύ χειροτερεύσει. Η μεγαλύτερη από όλες ήταν η σφαγή του Μελιγαλά.περί της μόνης περιοχής. Κανείς δεν ήλπιζε ότι θα εφαρμοζόταν αυτό το Σύμφωνο.

Προσγειώθηκε στη Θεσσαλία τις εντελώς πρώτες ημέρες του Οκτωβρίου μαζί με τον Αντρέα Ζέβγο. μετά από ένα εικοσαήμερο. απευθυνόμενος κάποτε και απευθείας στον πληθυσμό.Το απόγευμα της 27ης Σεπτεμβρίου. . γιατί προετοίμαζε την πολιορκία της Τριπόλεως. Έπειτα από συνεχή πορεία αρκετών ημερών. που έχαιραν όλοι της γενικής εκτιμήσεως. ο πληθυσμός της πόλεως και τα Τάγματα Ασφαλείας. Παρ' όλα αυτά. στο κέντρο της Πελοποννήσου. ημέρας κατά την οποία είχαν γίνει πολλές εκτελέσεις σε όλη την περιοχή. ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος απεβιβάσθη στην Καλαμάτα. περιορίσθηκε επίσης η αιματοχυσία στην Αθήνα και έγινε δυνατή. η αναίμακτη απόβαση στην Αττική της Κυβερνήσεως του εξωτερικού. είχαν αποφασίσει να αγωνισθούν μέχρις εσχάτων. Ο Κανελλόπουλος. κατόρθωσε να ματαιώση την αιματηρή σύγκρουση. αλλά. όμως. νέος και λαμπρός Καθηγητής του Δικαίου. πείθοντας τα Τάγματα Ασφαλείας να καταθέσουν τα όπλα και να φύγουν για ένα νησί. που εκεί διέθεταν και πυροβολικό. δύσκολης και πολύτιμης. Και επρόκειτο να είναι μεγάλη η αιματοχυσία. από το άλλο μέρος. Στην ατμόσφαιρα μίσους και τρόμου που βασίλευε εκεί. έφθασε στην Αθήνα στις 10 του μηνός. και εμφανιζόμενος μέσα στην πόλη δίπλα στον Άρη -πράγμα που του στοίχισε αργότερα πολλές άδικες κατηγορίες. Ο Άρης απουσίαζε. απευθυνόμενος πότε στον ΕΛΑΣ μέσω του Ζέβγου. Κανελλόπουλος έσπευσε να τον συναντήση στο σταθμό της διοικήσεώς του. που επρόκειτο να είναι η μεγαλύτερη από όσες είχαν σημειωθή ως τότε στον αδελφοκτόνο αγώνα.Κ. ένα από τα σημαντικότερα μέλη του Κ. και να βοηθήση την πρωτεύουσα να επανεύρη κάποια ηρεμία. γιατί από το ένα μέρος ο Άρης και οι "Μαυροσκούφηδες" ήθελαν να καταλάβουν οπωσδήποτε την Τρίπολη. Ο Π. η αποστολή του ήταν και επικίνδυνη και λεπτή. πότε στους φλογερούς πατριώτες της Αντιστάσεως των Αθηνών μέσω του Αρχιεπισκόπου. του Στρατηγού Σπηλιωτοπούλου ή του Αρχηγού της Αστυνομίας Έβερτ. που είχε μεταδοθή δια του BBC. Χάρις στο Σύμφωνο της Καζέρτας. Έφθανε εγκαίρως για να αποτρέψη μεγάλη αιματοχυσία.κατόρθωσε να αποφύγη την αιματοχυσία. Επικαλούμενος το Σύμφωνο της Καζέρτας. Επρόκειτο περί προπαρασκευαστικής εργασίας.Ε. ο Θεμιστοκλής Τσάτσος κατόρθωσε να φέρη σε αίσιο πέρας την αποστολή του. Κυβερνητικός απεσταλμένος στην περίπτωση αυτή υπήρξε ο Θεμιστοκλής Τσάτσος.

Δοθέντος ότι ο ΕΛΑΣ ήταν στην πράξη κύριος όλης της Χώρας. το Σύμφωνο της Καζέρτας είχε πολύ αλλάξει την κατάσταση της στιγμής. Για να εκδικηθή τον θάνατο ενός Γερμανού. το χωριό αυτό πυρπολήθηκε και οι 228 κάτοικοι του. επρόκειτο περί τεραστίας επιτυχίας των εθνικοφρόνων δημοκρατικών δυνάμεων. που αργότερα σκοτώθηκε στην Αθήνα.Σ. Είχε περιορίσει τον φοβερό αδελφοκτόνο αγώνα και είχε τελικά επιτρέψει την αποβίβαση μιας Εθνικής Κυβερνήσεως. άνδρες και γυναίκες. Η πιο ανατριχιαστική περίπτωση είναι του Διστόμου. μετά την απελευθέρωση. εξετελέσθησαν όλοι. υπηρέτησε πολλά χρόνια ως Σύμβουλος της Σοβιετικής Πρεσβείας στην Αθήνα. [iv] Ένα από τα πικρότερα παράπονα του πληθυσμού της υπαίθρου κατά του ΕΛΑΣ ήταν ότι οργάνωνε ενέδρες εντελώς δευτερευούσης σημασίας. [i] Του λοχαγού Τσιγάντε. 18 από τους σημαντικότερους κατοίκους της κωμοπόλεως τουφεκίσθηκαν επειδή οι ΕΛΑΣίτες είχαν σκοτώσει ένα Ρώσο αιχμάλωτο που τον εξέλαβαν ως στρατιώτη της Βέρμαχτ επειδή ήταν ιπποκόμος Γερμανού αξιωματικού… Τα σοβαρότερα περιστατικά ετιμωρούντο βεβαίως πολύ αυστηρότερα. οφείλονται οι εμπρησμοί πολλών δεκάδων χωριών και η εκτέλεση της πλειοψηφίας των κατοίκων τους. η Βέρμαχτ συνήθως τουφέκιζε δέκα με είκοσι Έλληνες.). όταν πυροβόλησε τους άνδρες της ιταλικής Ασφαλείας που τον ανεκάλυψαν και πήγαν να τον συλλάβουν. ο οποίος. χωρίς να λαμβάνη υπ' όψιν τα αντίποινα που επακολουθούσαν. στην Κεντρική Ελλάδα. Είκοσι από αυτούς ήταν ηλικίας κάτω των πέντε ετών. Σε τέτοιες τιμωρίες. Στις 16 Ιουλίου 1944. που είχε γίνει Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή (Σ.Α. [iii] Αμέσως υπό τον Ποπώφ βρισκόταν ο Αντισυνταγματάρχης Τσέρνιτσεφ. 38 ήταν ηλικίας άνω των εξήντα πέντε ετών… . Στο Μέτσοβο. [ii] Η πρόσφατη συμμετοχή Αμερικανών αξιωματικών στη Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή είχε αλλάξει το όνομά της. την οποία συνόδευσαν συμμαχικά και ελληνικά στρατεύματα.Εάν λοιπόν τίποτε δεν άλλαξε για το άμεσο μέλλον. εφόσον όλα εξηρτώντο από την ισορροπία των δυνάμεων.

η έκφραση "η πηγάδα του Μελιγαλά" αποτελεί έκφραση φρίκης. .[v] Έως σήμερα ακόμη.

Για την Αττική. Ο δεύτερος θα άρχιζε έπειτα από λίγες εβδομάδες και θα ήταν πολύ αιματηρότερος. φαίνονταν να έχουν εγκαταλειφθή. Αντί να επιστρέψη με την Κυβέρνηση. Για όλη την ηπειρωτική Ελλάδα. Ο θαυμάσιος "Ιερός Λόχος" ήταν διασκορπισμένος στα νησιά. και το καθεστωτικό ζήτημα να λυθή δια δημοψηφίσματος -αυτή τη λύση προτιμούσε και αυτή την υποχρέωση είχε αναλάβει. Βεβαίως. Ένα μηχανοκίνητο τάγμα Χωροφυλακής βρισκόταν επί οχηματαγωγών πλοίων. ο Στρατιωτικός Αρχηγός. Οι αδιάλλακτες κατευθύνσεις. αλλά που ήταν εντελώς δευτερεύον: το ζήτημα της θέσεως του Γεωργίου του Β'. μέσα σ' ένα παραλήρημα ενθουσιασμού και συγχύσεως. το μόνο ζήτημα που είχε πράγματι αντιμετωπισθή ήταν εκείνο που είχε εξάψει αρκετά πάθη. και ότι επρόκειτο περί του τέλους του "πρώτου γύρου". Και αν η "αναίμακτος απελευθέρωσις" αποτελούσε αναμφισβήτητη επιτυχία. δεν είχε παρά 20. των οποίων ο Άρης Βελουχιώτης ήταν ο μέγας σημαιοφόρος. Πριν απ' όλα. και αντί να κατέχη καίριες θέσεις ήταν περιορισμένη στους στρατώνες της. με όλες τις στρατιωτικές και λιμενικές εγκαταστάσεις της. Έγινε όμως συντομώτατα αντιληπτό ότι είχαν προσωρινά μόνο τοποθετηθή σε δεύτερη μοίρα. η Κυβέρνηση ανελάμβανε την εξουσία στην Αθήνα. κάπου στην Αδριατική. ο Στρατηγός Σκόμπυ. .υπήρχαν περισσότερο στη θεωρία παρά στην πράξη. δεν διέθετε παρά πολύ περιορισμένες δυνάμεις. αυτό δεν προσέφερε καμιά λύση στα ουσιαστικά ζητήματα. περί τα μέσα Νοεμβρίου. Η περίφημη Ορεινή Ταξιαρχία. Με την επιστροφή της Κυβερνήσεως. δεν είχε παρά δύο βρετανικές ταξιαρχίες.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε': Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΠΡΑΞΗ TOΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ Η αναγγελία της θύελλας Στις 17 Οκτωβρίου 1944. είχε μόνο τα ελαφρά της όπλα. Μερικές ελληνικές μονάδες -επικίνδυνη παραχώρηση του Παπανδρέου προς ορισμένους υπουργούς της πρώην ΠΕΕΑ.ο Βασιλεύς είχε τελικά δεχθή να παραμείνη στο Λονδίνο μέχρι της διεξαγωγής δημοψηφίσματος επί του καθεστωτικού ζητήματος της Χώρας. όλα τα προβλήματα παρέμειναν φλέγοντα και απειλητικά. επειδή μετά από σκληρούς αγώνες κατά των Γερμανών είχε απελευθερώσει το Ρίμινι. που είχε βαπτισθή "Ταξιαρχία του Ρίμινι".000 άνδρες περίπου.

ότι είχαν πολεμήσει. Π. όλα έλειπαν. οι περισσότερες γέφυρες είχαν ανατιναχθή. αλλά περιορισμένος στην Ήπειρο και βρισκόταν στις παραμονές της διαλύσεώς του: οι άνδρες του είχαν ψυχικώς προετοιμασθή για την αποστράτευση. Ο πόλεμος δεν είχε τελειώσει. η Χώρα κατείχετο ουσιαστικά από τον ΕΛΑΣ. Η αδυναμία του Σκόμπυ γινόταν ακόμη μεγαλύτερη από το γεγονός ότι τα στρατεύματά του ήταν διασκορπισμένα σε όλη τη Χώρα και ησχολούντο με περίεργα έργα: οι άνδρες του έκαναν προσωρινώς έργα επιμελητείας και οδοποιίας. οι συγκοινωνίες στο εσωτερικό της Χώρας ήταν ελεεινές. και ότι μετά την απελευθέρωση έπρεπε να γυρίσουν στα χωριά τους. υφάσματα και υποδήματα. και η Χώρα ήταν κατεστραμμένη και απομονωμένη. Οι δύο οργανώσεις εξεπλήρωσαν καλά την αποστολή τους. μεταφορών και διανομών αυτών των τροφίμων. Τρόφιμα και φάρμακα. γνωστή από τα αρχικά του ονόματος στα αγγλικά σαν ML (Military Liaison). σε δύο σμήνη ελληνικών και τρία σμήνη αγγλικών αεροπλάνων. πολύ πριν συσταθή η UNRRΑ. Οι άνδρες του ΕΔΕΣ σκέπτονταν ότι είχαν κάμει το καθήκον τους.. Η ML έκαμε θαύματα: περί τα τέλη Νοεμβρίου είχε διανείμει σε ολόκληρη την Ελλάδα περισσοτέρους από 100. Τα κυριότερα λιμάνια -ο Πειραιεύς μεταξύ αυτών.χ. ανέθεσαν σε μια ειδική οργάνωση.είχαν υποστή σοβαρές ζημίες. έπρεπε να κάμη κανείς τον γύρο της Ελλάδος για να μεταβή δια θαλάσσης από τη δυτική ακτή της Χώρας στην ανατολική. Βρετανοί και Αμερικανοί. Γι' αυτό. Αυτό μπόρεσε να γίνη μόνον επειδή οι περισσότεροι από τους άνδρες του Σκόμπυ εγκατεστάθησαν σε πολλές επαρχίες και ασχολήθηκαν με το έργο των αποθηκεύσεων. και η αποστολή του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ ήταν να εξασθενίσουν τα γερμανικά στρατεύματα που έφευγαν για να πολεμήσουν σε άλλα μέτωπα. αλλά το πνεύμα δεν ήταν το ίδιο στους μεν και στους δε. Υπό αυτές τις συνθήκες.Ο Σκόμπυ μπορούσε ακόμη να υπολογίζη σε μερικά ελληνικά πολεμικά πλοία. ο οποίος είχε και συνείδηση αυτού του γεγονότος. Ο ΕΔΕΣ ήταν αρκετά ισχυρός.000 τόνους τροφίμων. Ο χειμώνας ήταν επί θύραις. με τον ισθμό της Κορίνθου κλεισμένο. να φροντίσουν τα . να ανακουφίση επειγόντως την τυραννική αθλιότητα.

Ο Παπανδρέου απαντούσε στα τολμήματα αυτά προσπαθώντας να κερδίση χρόνο. η Σ. γνώριζε καλά τα πρόσωπα όλων των ομάδων. Άλλος . ιδίως από την άποψη των στρατιωτικών κέντρων. ο ΕΛΑΣ αισθανόταν κατά πολύ ισχυρότερος από υλικής απόψεως. είχε συχνά αμφιβολίες ως προς το τι έπρεπε να γίνη. Άλλωστε. παρά την ισχυρή προσωπικότητα του Σκόμπυ. Και αν ακόμη δεν ήταν ακριβές ότι ο ΕΛΑΣ επεδίωκε τότε πριν απ' όλα να κυριεύση όπλα και πολεμοφόδια (αυτό υποστηρίζουν ορισμένοι ξένοι συγγραφείς). αλλά γενικώς έκανε παραχωρήσεις. είναι ίσως εκείνος που έκαμε το ΕΑΜ / ΕΛΑΣ τολμηρότερο κατά το τέλος του φθινοπώρου του 1944. Η τακτική αυτή ήταν ασφαλώς δικαιολογημένη μέχρις ενός σημείου. ως προς την αξία του δοθέντος λόγου ή τη δικαιολογία που προέβαλλε τούτο ή εκείνο το πρόσωπο. θα έπρεπε να την απαλλάξουν και από τους Έλληνες που την εκμεταλλεύονταν στον οικονομικό τομέα. Αυτός ο συνδυασμός της ενισχύσεως επί του ηθικού και του υλικού τομέως. που άλλοι τα θεωρούσαν πολύ επικίνδυνα. Η πείρα που είχε αποκτήσει ήταν άχρηστη: η πείρα δεν παραχωρείται. Αλλά δεν ήταν πλέον παρούσα ώστε να διατυπώνη τη γνώμη της. Κατείχε τις πιο σημαντικές περιοχές. Διαφορά νοοτροπίας βασική. όπως ήταν η Αθήνα. η οποία δεν εξετιμήθη ακριβώς. Ανθίστατο μερικές φορές. Γιατί όχι μόνο η Κυβέρνηση ήταν πολύ αδύνατη. άλλα και η Βρετανική Διοίκηση. ήταν συνεπώς φυσικό να διστάζουν ως προς την έννοια ή τη βαρύτητα αυτού ή εκείνου του επεισοδίου. γνώριζε τις μεθόδους που εχρησιμοποιούντο. είχε διαλυθή.Α. η Θεσσαλονίκη. Οι άνδρες του ΕΛΑΣ είχαν προετοιμασθή για εντελώς άλλο πράγμα: μόλις η Ελλάς θα απελευθερωνόταν από τον ξένο εισβολέα. ήταν φυσικό να πάρη τη μερίδα του λέοντος από το πολεμικό υλικό που εγκατέλειπαν φεύγοντας οι γερμανικές μεραρχίες. Με την απελευθέρωση. Είχε μεγάλη πείρα.Σ. ούτε τότε ούτε αργότερα. η Λάρισα.σπίτια τους και τα χωράφια τους. αποκτάται κάθε φορά προσωπικώς. Προσποιήθηκε ότι δεν αντιλαμβανόταν διάφορα επεισόδια. Μερικοί Βρετανοί αξιωματικοί την αποκτούσαν τότε.

απέρριψε το αίτημα του Σκόμπυ και ζήτησε για να το δεχθή διαταγή της Κυβερνήσεως. τμήματα του ΕΔΕΣ και μερικούς κληρωτούς. Τα ουσιαστικότερα από τα συμφωνηθέντα ήταν τα εξής: θα εδημιουργείτο ένας Εθνικός Στρατός. Ας μνημονεύσουμε λοιπόν μόνον όσα από τα κυριότερα γεγονότα δεν είναι δεκτικά αμφισβητήσεων. Η συμφωνία παρεδόθη στις 27 Νοεμβρίου στον Παπανδρέου από τον Καθηγητή Σβώλο. έπειτα από σκληρές διαπραγματεύσεις. και. η πρώτη μεγάλη μονάς του οποίου θα ήταν μια μεραρχία αποτελουμένη από δύο ταξιαρχίες. τον Τσιριμώκο (και οι δύο άλλοτε της ΠΕΕΑ) και τον Ζέβγο. ασυγκρίτως τότε ισχυρότερος. θα προσέφερε στον ΕΛΑΣ τη δικαιολογία που ζητούσε για να μην αποστρατευθή.Ε. κατόρθωσαν να φθάσουν σε νέα συμφωνία. τα οποία και είναι βέβαιο ότι οδήγησαν στην αιματηρότατη εξέγερση. θα περιελάμβανε μόνο τμήματα του ΕΛΑΣ. και εν συνεργασία με τον "ήρεμο" Ζέβγο και τις βρετανικές στρατιωτικές αρχές. ζήτησε να τον βοηθήσουν. θα σχηματίζονταν άλλες δύο μεραρχίες. Εκείνοι απεδέχθησαν. υπογεγραμμένη μάλιστα από όλους τους υπουργούς. Ο Ζέρβας δέχθηκε αμέσως.ένας παράγων και αυτός. Την επομένη.Κ. στις οποίες θα κατετάσσοντο και αξιωματικοί και άνδρες . ο Παπανδρέου πέτυχε να δεχθούν τη συμφωνία τα υπόλοιπα μέλη της Κυβερνήσεώς του.. ισοδύναμη. που η κάθε μια θα ήταν ίσης δυνάμεως. ιδίως επειδή του είχαν εξηγήσει προηγουμένως ότι αν ηρνείτο ή δίσταζε. Αλλά ο Σαράφης. και ανήγγειλε δια του τύπου τι είχε συμφωνηθή. Επρόκειτο περί αρνήσεως των όσων είχαν συμφωνηθή στην Καζέρτα. Ο Πρωθυπουργός Παπανδρέου απηύθυνε τότε έκκληση προς τους υπουργούς του που ήταν μέλη της ΠΕΕΑ αλλά όχι μέλη του Κ. Η μια ταξιαρχία θα απαρτιζόταν από την Ταξιαρχία του Ρίμινι. η άλλη. τα οποία προέρχονταν από τη Δεξιά και το Κέντρο. Στις 22 Νοεμβρίου. που δεν ελήφθη αρκετά υπ' όψιν για την ερμηνεία των τραγικών γεγονότων εκείνης της εποχής. Αλλά θα χρειάζονταν πολλές σελίδες για να εκτεθούν τα γεγονότα που οδήγησαν στην επανάσταση του Δεκεμβρίου του 1944. Αργότερα. τον Ιερό Λόχο. Δημιουργήθηκε έτσι ένα δύσκολο αδιέξοδο. με αρκετή δυσκολία. ο Σκόμπυ συναντήθηκε με τον Σαράφη και τον Ζέρβα και τους ζήτησε να αποστρατευθούν. συμπεριλαμβανομένων εκείνων που προέρχονταν από την ΠΕΕΑ.

Όλοι οι άλλοι αντάρτες. . θα αφοπλίζονταν και θα αποστρατεύονταν.Μυστική συμβουλή της Μόσχας.Κ. Η ερμηνεία δεν πείθει. Είναι δύσκολο να λάβη κανείς θέση ως προς την ερμηνεία που πρέπει να δοθή.Ε. γιατί όλα δείχνουν ότι τότε ο Στάλιν ειλικρινώς προσέφερε την Ελλάδα ως αντικείμενο συναλλαγής. η οποία. Ποιος ή τι είχε προκαλέσει αυτή τη ριζική μεταστροφή εντός είκοσι τεσσάρων ωρών. ώστε την επομένη ο Σβώλος την χαρακτήρισε ως "αιφνιδία και ανεξήγητη". Τι είχε συμβή. γνωστοποιώντας συγχρόνως σ' αυτόν ότι οι βρετανικές δυνάμεις που είχαν αποβιβασθή ήταν ασθενείς και πολύ μικρότερες από εκείνες που ανεμένοντο.που είχαν υπηρετήσει στον ΕΛΑΣ. παραμένοντας ουδέτερη. Ο Τίτο είχε απαντήσει. οι "σκληροί" του Κ. και ότι επί του κειμένου που είχε δοθή στον Παπανδρέου είχαν όλοι συμφωνήσει. δεδομένου ότι είχαν προηγηθή της συμφωνίας διαπραγματεύσεις. . Πάντως. οιασδήποτε οργανώσεως. βέβαιο είναι ότι ένα νέο γεγονός. Ίσως δεν θα γνωσθή ποτέ η αλήθεια. αλλά όχι απολύτως πειστική. που έγινε τη νύκτα της 27ης προς την 28η Νοεμβρίου. Τους έκαμε .Υπεστηρίχθη και μια τρίτη ερμηνεία: ενώπιον της σοβιετικής ουδετερότητος.Ε. είχαν ζητήσει τη συμβουλή και την ηθική συμπαράσταση του Τίτο.Κ.Είχαν επιβληθή οι αδιάλλακτοι.Κ. την ίδια ημέρα. σημειώθηκε μια απρόβλεπτη μεταστροφή: ο Ζέβγος ζητούσε την αποστράτευση της Ταξιαρχίας του Ρίμινι και του Ιερού Λόχου και αξίωνε να ματαιωθή ο αφοπλισμός των ανταρτών. ότι έπρεπε να καταλάβουν την πρωτεύουσα και ότι θα προσέφερε την ηθική του βοήθεια προς το Κ. θα έβλεπε ευχαρίστως το παιχνίδι της να συνεχίζεται από άλλον. αργά το βράδυ της 27ης. Η μεταστροφή ήταν τόσο απρόβλεπτη και επικίνδυνη. Παρ' όλα αυτά όμως. το απόγευμα της 28ης. Επρόκειτο περί μιας σαφούς ενισχύσεως της θέσεως της Άκρας Αριστεράς. άλλαξε τις διαθέσεις των ηγετών του Κ. Σοβαρότερη ερμηνεία. Πολλές ερμηνείες εδόθησαν: .Ε.

Ε. Ολμοβόλα και πυροβόλα κατελάμβαναν θέσεις στους λόφους που δέσποζαν της πόλεως. Η πρόκληση είχε μεγίστη πρακτική σημασία.Κ.να σχίσουν μια συμφωνία που είχε με δυσκολία επιτευχθή και να επιζητήσουν την αναμέτρηση. και εκαλούντο οι εργάτες να κάμουν γενική απεργία την 4η Δεκεμβρίου. Τα δύο μέρη θρήνησαν νεκρούς και τραυματίες. απήντησε με μια πρόκληση που φαινόταν σαν να απευθυνόταν εκ μέρους του ΕΑΜ και της ΠΕΕΑ -σώματα τα οποία κατ' ούσίαν δεν υφίσταντο και πάντως δεν τα εκπροσωπούσε μόνο του το Κ. τμήματα του ΕΛΑΣ. Το Κ. Συμπεριλαμβάνονταν στους τελευταίους όσοι υπηρετούσαν στις τάξεις του ΕΛΑΣ. . χωρίς να προσκληθούν οι υπουργοί που προήρχοντο από την ΠΕΕΑ. Αποδοχή τους θα σήμαινε παράδοση με δεμένα τα χέρια. Ο Ζέβγος. συνεκεντρώθησαν γύρω από την πρωτεύουσα. Πυροβολισμοί αντηλλάγησαν μεταξύ διαδηλωτών και αστυνομικών. Όπλα και πυρομαχικά. και αφορούσε την αντικατάστασή της από την Εθνοφυλακή: η Εθνοφυλακή είχε μόλις σχηματισθή και περιελάμβανε άνδρες της κλάσεως του 1936. Η Κυβέρνηση δεν μπορούσε παρά να απορρίψη τους όρους του Ζέβγου. Την ίδια ημέρα. Στις 2 Δεκεμβρίου οι υπουργοί μέλη της ΠΕΕΑ παραιτήθηκαν.Ε. έλεγε ότι "πέρασε η ώρα των διαπραγματεύσεων" και ότι "μόνον τα όπλα μπορούσαν να λύσουν τις διαφορές". άριστα οπλισμένα χάρη στον οπλισμό που είχαν εγκαταλείψει οι Γερμανοί.Κ. μολονότι την απηγόρευσε η Κυβέρνηση. παρά την προσωνυμία "ο Ήρεμος". Την επομένη. Η συγκέντρωση της 3ης Δεκεμβρίου έγινε. και η Κυβέρνηση εξέδιδε απόφαση δια της οποίας κάθε ανταρτική οργάνωση διαλυόταν. έπρεπε να παραδοθούν αμέσως στις Αρχές. η αστυνομία του ΕΑΜ ηρνείτο να εκτελέση κυβερνητική απόφαση που είχε ληφθή στις 24 του μηνός. Το βράδυ της 29ης συνήρχετο το Υπουργικό Συμβούλιο υπό τον Παπανδρέου. Όλοι οι μόνιμοι αξιωματικοί όφειλαν να παρουσιασθούν αμέσως στο Υπουργείο Στρατιωτικών.Ε. μεταξύ άλλων. Εκαλείτο ο λαός να προβή σε πάνδημη εκδήλωση στο κέντρο της πρωτευούσης. στο οποίο. οιασδήποτε φύσεως. την 3η Δεκεμβρίου.Κ. που είχαν πολεμήσει στην Αλβανία. δημοσίευσε ένα άρθρο στην εφημερίδα του Κ.

και ο Σκόμπυ διέταξε τις δυνάμεις του που ήταν διεσπαρμένες στην υπηρεσία της ML. οι αστυνομικοί πυροβόλησαν πρώτοι.Κατά την Αριστερά. ο Τσώρτσιλ του ανέθετε να καταλάβη την πρωτεύουσα. Τα ασθενή βρετανικά τμήματα απέφευγαν κάθε σύγκρουση. Ο ίδιος είχε ορισθή στρατιωτικός διοικητής κατόπιν συμφωνίας όλων των μερών. Αλλά υπό τας διαταγάς του Σκόμπυ υπήρχαν μόνον οι μικρές κυβερνητικές δυνάμεις. εν στολή. και είχε συνεπώς και το δικαίωμα και το καθήκον να αποκαταστήση την τάξη. Η επανάσταση είχε εξαπολυθή πριν από την 3η Δεκεμβρίου. Ανθίστατο ακόμη. κάποιο άλλο σοβαρό επεισόδιο θα συνέβαινε. Το βράδυ της ίδιας ημέρας ο Σκόμπυ κάλεσε τους Έλληνες και ξένους δημοσιογράφους και εξήγησε τη στάση του: είχε γίνει ένοπλη παρέμβαση για να επιτευχθή πολιτικό αποτέλεσμα. Το τηλεγράφημά του ήταν σκληρό και σαφές: "Χωρίς αιματοχυσία. από το Λονδίνο. η οποία ανθίστατο στο Θησείο. αν αυτό είναι αναπόφευκτο. Την επομένη το πρωί. ανατολικά της . Μη διστάσετε να ενεργήσετε ως εάν ευρίσκεσθε σε κατακτηθείσα πόλη στην οποία εξεδηλώθη τοπική ανταρσία". αν είναι δυνατόν. πράγμα ακατόρθωτο για πολλές από αυτές. η αλήθεια επί του προκειμένου δεν έχει μεγάλη σημασία: και αν ακόμη δεν είχαν ανταλλαγή πυροβολισμοί εκείνη την ημέρα. Η επανάσταση του Δεκεμβρίου του 1944 Στις 4 Δεκεμβρίου. και υπήρχε η οργάνωση "Χ" του Συνταγματάρχου Γρίβα (του μέλλοντος Αρχηγού του ανταρτοπολέμου στην Κύπρο). αλλά και με αιματοχυσία. τη Θεσσαλονίκη ή τον Βόλο. να συγκεντρωθούν στην Αθήνα. Τα βρετανικά στρατεύματα συντάχθηκαν με τα κυβερνητικά. εισήλθαν στις περιφερειακές συνοικίες των Αθηνών. Τα τμήματα του ΕΛΑΣ είχαν στασιάσει. Στο σημείο που βρίσκονταν τα πράγματα. οι διαδηλωταί πυροβόλησαν πρώτοι. περίπολοι του ΕΛΑΣ. ένας ακαθόριστος αριθμός οργανωμένων ή μη "ελευθέρων σκοπευτών". Κατά τη Δεξιά και τις Αρχές. αλλά το βράδυ ο Σκόμπυ διέτασσε τον ΕΛΑΣ να αποσύρη όλες τις ομάδες του πριν από τα μεσάνυκτα της 6ης Δεκεμβρίου. στα δυτικά της Ακροπόλεως. για να διαλύσουν το πλήθος. για να διασπάσουν το φράγμα των αστυνομικών. άλλες στο κέντρο του Πειραιώς.

και συχνά εξαπέλυαν αντεπιθέσεις. επετίθετο εκεί. το Σύνταγμα αμυνόταν. Σ' αυτόν τον πόλεμο των δρόμων. Εκυβερνάτο από τον Στρατηγό Σκόμπυ. εκτοπίσεις κατά χιλιάδες στα βουνά τα πλησιέστερα προς την Αθήνα. Πράγματι. υπό τη σκιά μιας ανίσχυρης πολιτικής εξουσίας.Ακροπόλεως. το "Σύνταγμα Χωροφυλακής". Έτσι. πιεζόμενο νύκτα και ημέρα από τολμηρά εγχειρήματα. ήταν ελεύθερη. Το αποτέλεσμα όμως ήταν ότι κατόρθωναν να παραμένουν ελεύθεροι σε τέσσερα περίπου τετραγωνικά χιλιόμετρα. τον εντελώς ειδικής μορφής. Η Ήπειρος. Αυτό είχε ιδιαίτερη σημασία. αν και πρέπει να σημειωθή ότι ο Σκόμπυ. η Ελλάς δεν υπήρχε παρά στο κέντρο των Αθηνών. ο ΕΛΑΣ είχε πολλά πλεονεκτήματα. και των λίγων που ήταν ακόμη ελεύθεροι και ανθίσταντο. αφού τα κύκλωνε. Οι πυροβολισμοί που ακούγονταν από εκεί δεν σήμαιναν μόνο τη συνέχιση της αντιστάσεως. αλλά εκεί η "επανάσταση" γινόταν λιγότερο αισθητή. ήταν κατά το ήμισυ αποστρατευμένος και το ηθικό του δεν ήταν καλό. Μερικές νησίδες κατεχόμενες από τους Άγγλους (στο Φάληρο. ανατίναζε σπίτια. Είχε παντού την πρωτοβουλία. μακρινή και απομονωμένη. Σε όλες τις άλλες συνοικίες της πόλεως κυριαρχούσε ο τρόμος. έκαμνε οδοφράγματα εδώ. όπου ο αριθμός των μαχητών παίζει έναν από τους πρώτους ρόλους. κατελάμβανε δι' επιθέτων μεγάλα κτίρια. Στη Μακεδονία είχαν γίνει μερικές φρικτές και άνανδρες εκτελέσεις (όπως εκείνη του νέου και φωτεινού αντιστασιακού βιομηχάνου Βάγγου Γκλαβάνη. η Αττική ήταν πλημμυρισμένη από τμήματα του ΕΛΑΣ. δεν κυβερνούσε αλλά διηύθυνε μια μάχη φοβερά άνιση. και διέθετε εναντίον αυτών μια συντριπτική δύναμη πυρός. που έγινε μέσα στη . όμως. στην Πάτρα. Πολεμούσαν με το ίδιο πείσμα και από το άλλο μέρος του οδοφράγματος. σε μια έκταση περίπου τεσσάρων τετραγωνικών χιλιομέτρων. στενά πολιορκημένο. πολιορκημένος. Στις άλλες περιοχές της Χώρας ο τρόμος κυριαρχούσε επίσης. για να κλείση σταυροδρόμια. αλλά συντελούσαν στη διατήρηση του ηθικού των πολλών που είχαν ήδη υποκύψει. βομβαρδιζόμενο από όλμους και πυροβολικό. γιατί επρόκειτο για συγκρότημα κτιρίων που δέσποζε της οδού προς το Φάληρο. στο αεροδρόμιο κοντά στην Αθήνα κτλ. Οι άνδρες του ΕΛΑΣ πολεμούσαν με ένα πείσμα που λίγοι από αυτούς έδειξαν εναντίον των Γερμανών. Ο στρατός της. Εντελώς απομονωμένο.) ήταν ελεύθερες. Εκτελέσεις κατά εκατοντάδες.

Εκείνοι που τολμούσαν να το κάμουν. . που τότε ήταν μάλλον ήρεμο. Στην υπόλοιπη χώρα. Η ήρεμη αυτοκυριαρχία του τοπικού στρατιωτικού αρχηγού του ΕΛΑΣ και του καπετάνιου της Διοικήσεως Μακεδονίας. Ο Σκόμπυ. Η μεραρχία επρόκειτο να αποβιβασθεί με ένα αντικειμενικό σκοπό: την απελευθέρωση του λιμένος του Πειραιώς και της οδού που τον συνέδεε με την πρωτεύουσα. Ο Στρατάρχης Αλεξάντερ όριζε ως γενικότερο αντικειμενικό σκοπό μιας πρώτης φάσεως την απελευθέρωση της Αττικής. Άλλωστε. η υπόλοιπη Χώρα λίγο ενδιέφερε.Π. αλλά δεν ήταν δυνατό να γίνη λόγος περί επαναστάσεως. από γενικής απόψεως. όλα τα τμήματά του συγκεντρώνονταν στην Αττική και στην Ήπειρο. Εκεί η κατάσταση ήταν κρίσιμη. Όλα παίζονταν στην Αθήνα. έδρα της ελληνικής και της βρετανικής πολιτικής και στρατιωτικής εξουσίας. τίποτε δεν ήταν δυνατό να γίνη. του Μάρκου Βαφειάδη -όνομα που πρέπει να συγκρατήσουμε. εξετελούντο. εγχείρημα τεράστιο. ενέκρινε την απόφαση του Σκόμπυ να συγκεντρώσει κατά το δυνατόν όλες τις δυνάμεις του στην Αθήνα και διέταξε τη μεταφορά στην Αττική μιας ολόκληρης βρετανικής μεραρχίας. παρά την ήρεμη αντίσταση που προέβαλλε. Το τεθωρακισμένο αυτοκίνητο που τον μετέφερε από το αεροδρόμιο στο ξενοδοχείο της Μεγάλης Βρετανίας.Θεσσαλονίκη). αν σκεφθεί κανείς ότι επρόκειτο περί 60 περίπου τετραγωνικών χιλιομέτρων πυκνά κατοικημένων. εβλήθη από τον εχθρό. Λίγο-λίγο. Δέσποζε κατά τέτοιο τρόπο.επενήργησε ώστε να μη σημειωθή εκεί ένοπλη σύγκρουση με τη βρετανική φρουρά. ο ΕΛΑΣ δεν είχε ανάγκη να αγωνισθή. "την πρωτεύουσα της πρωτευούσης". για να εξετάσει την κατάσταση επί τόπου. Ο Αλεξάντερ εξετίμησε τα πράγματα. ΟΠΛΑ) κανείς δεν του αμφισβητούσε την εξουσία. ώστε μόνο με την παρουσία και τη δράση των παραστρατιωτικών του οργανώσεων (Ε. η οποία εκείνη την ώρα βρισκόταν καθ' οδόν προς το ιταλικό μέτωπο. ανέφερε την κρισιμότητα της καταστάσεως στους ανωτέρους του και τους πληροφορούσε ότι. ή μαζικά αντίποινα εναντίον των αντιτιθεμένων προς την Άκρα Αριστερά.. χωρίς σοβαρές ενισχύσεις. Στις 11 Δεκεμβρίου ο Στρατάρχης Αλεξάντερ ήλθε ο ίδιος στην Αθήνα.

Η απάντηση του Βρετανού στρατηγού υπήρξε λακωνική: Να εκκενωθεί η Αττική! Η ανταπάντηση του ΕΛΑΣ υπήρξε κατ' άλλον τρόπο σπαρτιατική: την ίδια ημέρα. Την 12η Δεκεμβρίου απεσταλμένος του ΕΛΑΣ ρώτησε τον Σκόμπυ υπό ποίους όρους θα δεχόταν να υπογράψει συμφωνία αναστολής εχθροπραξιών. χωρίς να περιμένουν τις ενισχύσεις που κατέφθαναν. Τέσσερα σμήνη βρετανικών αεροπλάνων είχαν βομβαρδίσει και πολυβολήσει τους άνδρες του ΕΛΑΣ (ο Παπανδρέου είχε απαγορεύσει να αναμειχθούν ελληνικά αεροπλάνα). Στην Πάτρα οι Βρετανοί είχαν υποστή επίθεση από δυνάμεις πολύ μεγαλύτερες από τις δικές τους.Ο ΕΛΑΣ είχε πληροφορηθεί την επίσκεψη του Στρατάρχου Αλεξάντερ και αντέδρασε κατά τρόπο περίεργο. Στον Πειραιά. . αλλά ούτε αυτό είχε επιτρέψει την ελεύθερη επικοινωνία στην πολύτιμη οδό. οι Βρετανοί είχαν αντεπιτεθεί και είχαν κατορθώσει να ανακαταλάβουν την έδρα του Ναυτικού Επιτελείου και ένα μικρό μέρος του λιμένος. και δεν είχαν επιτύχει την απελευθέρωση του κυρίως λιμένος και του δρόμου που τον συνέδεε με την Αθήνα. λίγες ώρες αργότερα. μια θυελλώδης επίθεση των τμημάτων του του επέτρεψε να καταλάβει διάφορα άλλα κτίρια. ανέλαβαν σφοδρές επιθέσεις. Μέγας αριθμός ολμοβόλων και πενήντα περίπου πυροβόλα. Δεν επραγματοποίησαν όμως μεγάλες προόδους. Την επομένη η επίθεση υπήρξε ευρύτερη και σκληρότερη. γιατί όλα τα κτίρια που ήλεγχαν σταυροδρόμια. τα υπερασπίσθηκαν οι εθνικόφρονες μαχηταί τους με μεγάλο θάρρος και ακόμη μεγαλύτερο πείσμα. Όμοια ήταν η ημέρα και για την Πάτρα και για τον Πειραιά. ίσως επειδή ήθελε να τον κάμει να πιστεύση ότι ο άγων θα μπορούσε να βρει ειρηνική λύση. Κατέβαινε περίπου στα τρία τετραγωνικά χιλιόμετρα. η ίσως και κάτω από αυτά. Αλλά οι κίνδυνοι ήταν σοβαροί. Η ημέρα πάντως εκείνη φαίνεται να υπήρξε η σκληρότερη και η πιο αιματηρή από όλες όσες είχαν περάσει από την αρχή των εχθροπραξιών. Είχαν κατορθώσει να την αποκρούσουν. Η βρετανοελληνική "ελευθέρα ζώνη" περιοριζόταν αισθητά. ετέθησαν σε ενέργεια. όπως και διάφορα μέσα δολιοφθοράς. Όλες οι μονάδες του ΕΛΑΣ.

που το 1923 είχε εκθρονίσει τον Γεώργιο Β' και είχε ανακηρύξει τη Δημοκρατία. αν είναι σύμπτωση. τη σκληρότερη ημέρα της μάχης. Αντηλλάσσοντο πυροβολισμοί.χ. τα οποία εύκολα επισκεύασαν. για λίγες ημέρες επεκράτησε σχετική ησυχία. οι ΕΛΑΣίτες βρήκαν εκατό φορτηγά αυτοκίνητα.χ. καθ' όσον από της πλευράς του ΕΛΑΣ τη "μάχη των Αθηνών" τη διηύθυνε ο Στρατηγός Μάντακας. Ο ΕΛΑΣ έστειλε πάλι μια αποστολή στον Σκόμπυ για να του πει . όπου ήταν αυτεξόριστος. είναι άγνωστο αν η "ελευθέρα ζώνη". ήταν έτοιμη να εισέλθει στον αγώνα. διηύθυνε τις επιχειρήσεις. και ίσως γι' αυτό έκαμαν έναν άλλον υπολογισμό: Στις 13 Δεκεμβρίου. συνέβη και αμέσως μετά την άφιξη του Πλαστήρα. Στον Βόλο. η απεβιβάζοντο από την Ιταλία. Περίεργη σύμπτωση. δυσμενής. Επρόκειτο λοιπόν πιθανότατα για αναστολή των μεγάλης κλίμακος επιχειρήσεων την οποία επέβαλε ο πολιτικός παράγων. άλλα δεν σημειώνονταν αξιόλογες συγκρούσεις. Εν τω μεταξύ. σημαντικές ενισχύσεις έφθαναν επίσης και για τον Στρατηγό Hawkesworth. όπως π. Ολόκληρη η μεραρχία που είχε υποσχεθεί ο Αλεξάντερ. Η ερμηνεία ήταν ακόμη περισσότερο ανεξήγητη. Αν η επίθεση είχε συνεχισθεί με την ίδια ορμή και άνευ διακοπής. θα είχε κατορθώσει να αντισταθεί. ελαφρώς σαμποταρισμένα. αιφνιδίως. έφθανε στην Αθήνα από τη Γαλλία. Κάποτε. εκείνο που συνέβη αμέσως μετά την άφιξη του Στρατάρχου Αλεξάντερ. Οι πολιτικοί υπεύθυνοι του ΕΛΑΣ φαίνεται ότι δεν το ήξεραν. ο οποίος. Επρόκειτο για νέο παράγοντα και για τις ώρες εκείνες ήταν σημαντικός. Έφθαναν από το εσωτερικό.Έπειτα. για τους επαναστάτες. Ηρεμία ανεξήγητη. Γίνονταν μικρές αψιμαχίες. υπό τας διαταγάς του Σκόμπυ. αναστολής που υπήρξε σωτηρία για τους κυβερνητικούς.. ο "πτωχός. Ίσως οι πολιτικοί υπεύθυνοι είχαν προτιμήσει να αναμείνουν τις εφεδρείες που έφθαναν από όλα τα μέρη. π. αγνός και γενναίος στρατιώτης". που ήταν άλλοτε μόνιμος αξιωματικός και ο οποίος ήταν γνωστός ως άξιος και μαχητικός στρατιώτης. αν όχι ολεθρία. τόσο αδύνατη τότε. τον οποίον είχαν εκκενώσει οι Βρετανοί. τη Θεσσαλονίκη. ερρίπτοντο μερικοί όλμοι. έφθαναν μάλιστα με φορτηγά αυτοκίνητα που τα είχαν πάρει από τους Βρετανούς. όμως. ο Στρατηγός Πλαστήρας. και από μακρινές ακόμη πόλεις.

αρνήθηκε να συζήτηση αυτούς τους όρους. Την ίδια εκείνη ημέρα. και διέδωσε ότι θα εκτελούσε δέκα για κάθε ΕΔΕΣίτη που θα σκοτωνόταν. ακριβώς επειδή βρισκόταν σε εξαιρετικά δύσκολη θέση. τη 18η Δεκεμβρίου. Ο Ζέρβας δεν πρόφθασε παρά να δώσει επί δέκα ημέρες μερικές μάχες οπισθοφυλακής. αλλά φαίνονταν να υποκρύπτουν πολλές πονηρές σκέψεις. από τους 350 που είχαν αιχμαλωτισθεί. και να αποσυρθεί στην Κέρκυρα. Την πρώτη ημέρα. από βορρά. και δευτερευόντως. Έσωσε έτσι ό.A. μια επίθεση εναντίον του αεροδρομίου που χρησιμοποιούσαν οι Βρετανοί. που δεν ήταν μεν φοβεροί. όπου είχαν οχυρωθεί κυβερνητικά τμήματα και όπου εκρατούντο προσωπικότητες. ο Ζέρβας. δεν κατόρθωσαν παρά να απελευθερώσουν 100 άνδρες της R. Επανελήφθη στα βόρεια της Χώρας και στην Αθήνα. περίπου 15 χιλιόμετρα βορείως των Αθηνών. υπέστησαν επίθεση οι Φυλακές Αβέρωφ. Στον βορρά. εάν εκείνος δεχόταν μερικούς όρους. Τη 18η Δεκεμβρίου. έσωσε και τη ζωή των φίλων του που είχαν μείνει στην Ήπειρο: πήρε μαζί του στην Κέρκυρα 500 από τους πιο σημαίνοντας αριστερούς των Ιωαννίνων. η μάχη ξανάρχιζε σε όλα τα σημεία. εκτός άλλων μεγάλων κτιρίων που υπέστησαν επίθεση. που του στοίχισαν αρκετά ακριβά. απεκρούσθη. μέσω Αλβανίας. επετέθησαν κατά του ΕΔΕΣ από νότου και από ανατολών. Στην Αθήνα. Ο Σκόμπυ. στην Κηφισιά. 15.ότι δεχόταν να εκκενώσει την Αθήνα. με επικεφαλής τον Άρη και τον Σαράφη. Αλλά δεν το έκαμε.F. ήταν πάντα κύριος της Ηπείρου. πολύ πιο αδύνατος τώρα.τι του απέμεινε από το στρατό του και. Οι ενισχύσεις που έσπευσαν να αποστείλουν οι Βρετανοί. πονηρός όπως ήταν. Η μάχη επανελήφθη ζωηρότερα. τη 18η. που αποτελούσαν μερικές από τις καλύτερες μονάδες του.000 περίπου μαχηταί του ΕΛΑΣ. τόσο . αλλά την επομένη το αεροδρόμιο κατελήφθη κατόπιν νέας επιθέσεως από τους ΕΛΑΣίτες. Θα ήταν πολύ χρησιμότερο για το ΕΑΜ/ ΕΛΑΣ να τον αγνοήσει και να συγκεντρώσει όλες του τις δυνάμεις στην Αθήνα.

τους οδηγούσαν σε στρατόπεδα συγκεντρώσεως εντελώς πρόσκαιρα και πρωτόγονα. και τα υπεστήριζαν βρετανικά αεροπλάνα. Ο Hawkesworth έριξε όλα του τα στρατεύματα στην αντεπίθεση. ο ΕΛΑΣ εξακολουθούσε να μάχεται. χωρίς να κρατήσει καμιά εφεδρεία. άλλα όμως εκάμφθησαν. Ορισμένα τμήματα του ΕΛΑΣ πολέμησαν μέχρι του τελευταίου ανδρός. αλλά υποχωρούσε. Το ηθικό των επαναστατών κλονιζόταν λόγω των σημαντικών απωλειών. Το ηθικό τους επηρεαζόταν επίσης από ό. άλλοι όμως κάηκαν ή φονεύθηκαν. Η επίθεση απεκρούσθη. Οδηγούσαν εκεί κατά χιλιάδες και τους ομήρους άνδρες και γυναίκες.τι συνέβαινε στον πολιτικό τομέα. Αντιθέτως. Ο Σκόμπυ το προανήγγειλε την 20ή Δεκεμβρίου και ειδοποιούσε το κοινό να λάβη προφυλακτικά μέτρα. και το κτίριο επυρπολήθη. οι Βρετανοί ήταν σε θέση να αρχίσουν μια σοβαρή αντεπίθεση. Οι περισσότεροι από αυτούς εξετελούντο. στα βόρεια της Αττικής. . πυροβολικό και όλμοι και μερικά άρματα μάχης. Η τύχη των αιχμαλώτων δημιουργούσε ένα άλλο φοβερό πρόβλημα. Εκτελέσεις γίνονταν και στα προάστια των Αθηνών. Τα στρατεύματά του απαρτίζονταν από ελληνικά και βρετανικά τμήματα. μερικά τείχη της φυλακής υπενομεύθησαν. ως επί το πλείστον βασιλόφρονες. λόγω ορισμένων λιποταξιών. και άλλοι αιχμαλωτίσθηκαν. συμπεριλαμβανομένης και της νεοαφιχθείσης αγγλικής μεραρχίας. Στην καρδιά του χειμώνα.της Άκρας Αριστεράς όσο και του κόσμου που είχε συνεργασθεί με τον εχθρό. αλλά την επομένη ημέρα. Εν τω μεταξύ. ανετινάχθησαν. Ο Μάντακας προσπαθούσε να καλύψει τα κενά με ενισχύσεις που έφθαναν εκείνες τις ημέρες. Οι περισσότεροι από τους υπερασπιστάς του και οι 650 κρατούμενοι κατόρθωσαν να φύγουν. όμως. η κυβερνητική περιοχή διευρυνόταν συνεχώς. Επί πέντε ημέρες έγιναν δύσκολες οδομαχίες. Αυτό δεν είχε καθόλου παρατηρηθεί τις πρώτες εβδομάδες της επαναστάσεως. Ο τελευταίος κατοχικός Πρωθυπουργός βρισκόταν μεταξύ αυτών. και λόγω της ορμής της αντεπιθέσεως. Το αίμα έρρεε.

τον Harold Macmillan και τον Στρατάρχη Αλεξάντερ. Η αντίληψη ότι επρόκειτο περί αγώνος μεταξύ Μοναρχοφασιστών και Δημοκρατών ήταν της μόδας. μεταξύ των οποίων υπήρχαν γυναίκες.Π. δια του οποίου μια μικρή μειοψηφία ήθελε να καταργήσει τη Δημοκρατία και να επιβάλει στη μεγάλη πλειοψηφία το δικό της απολυταρχικό καθεστώς. όταν έγινε σαφής η ουσία της συγκρούσεως. από όλους σχεδόν τους καλούς δημοκράτες. που δεν είχε καμιά συμπάθεια για τον Churchill και είχε κάμει μια λεπτομερεστάτη έρευνα επί τόπου. Αυτά όμως έγιναν γνωστά αργότερα. Αντιμετώπιζε προπάντων τη φοβερή κατηγορία ότι ο πόλεμος με τη Γερμανία συνεχιζόταν. Μια από τις αποδείξεις αυτές προσεφέρθη από αποστολή στελεχών του Εργατικού Κόμματος. η οποία τελούσε υπό την προεδρία του Sir Walter Citrine. Η κριτική γινόταν από τη Βρετανική Αντιπολίτευση. ότι όλα τα βρετανικά στρατεύματα χρειάζονταν για τον πόλεμο. όταν η ηρεμία απεκατεστάθη στην πρωτεύουσα. απεκρούετο χωρίς συζήτηση σε όλο τον κόσμο. παρ' όλα αυτά. και ότι. μερικά βρετανικά στρατεύματα απησχολούντο σ' έναν εμφύλιο πόλεμο που διαιρούσε σύμμαχη χώρα. με δική του εντολή.Τις πρώτες εβδομάδες του "Κόκκινου Δεκέμβρη" των Αθηνών. τον Στεττίνιους. Η αντίληψη ενός αιματηρού εγχειρήματος. . γέροντες και εξαίρετοι διανοούμενοι. ο Churchill μαχόταν προσωπικώς σε πολλά μέτωπα. Η αναφορά του δεν ήταν σε όλα τα σημεία ευχάριστη για τη Βρετανική Κυβέρνηση. Συνοδευόμενος από τον Anthony Eden.Α. από αυτόν ακόμη τον Υπουργό των Εξωτερικών των Η. Ο Churchill επεδοκιμάσθη μόνον πολύ αργότερα. Η ελληνική υπόθεση έπρεπε να τελειώσει γρήγορα και να έχη ένα καλό τέλος. η πολιτική της Βρετανικής Κυβερνήσεως είχε δεχθεί σφοδροτάτη κριτική. από ορισμένες εφημερίδες διεθνούς κύρους και κυκλοφορίας. και προπάντων όταν διετέθησαν πειστικές αποδείξεις ότι φρικτές δολοφονίες είχαν διαπραχθεί. ο Churchill ήλθε ο ίδιος στην πυρπολουμένη πρωτεύουσα στις 24 Δεκεμβρίου. Τον Δεκέμβριο.. από προσωπικότητες του Συμμαχικού κόσμου. αλλά μιλούσε περί μεγάλου αριθμού εκτελέσεων και ακρωτηριασμών που είχαν πραγματοποιηθεί εις βάρος όχι στρατιωτικών αλλά πολιτών.

ελέχθη. Υπεστηρίχθη αργότερα. ένας από τους λίγους που είχαν τηρηθεί ενήμεροι του γεγονότος. που θα είχε παραλύσει λόγω της εξαφανίσεως των αρχηγών του. φαίνεται βέβαιο ότι την 26η Δεκεμβρίου κρινόταν ανεπαρκής η δυναμίτις που είχε συγκεντρωθεί. επειδή είχε καταλύσει εκεί ο Churchill. χωρίς να το γνωρίζει. και προπάντων του γεγονότος ότι η δυσχερής μεταφορά των εκρηκτικών εξακολουθούσε ακόμη. Οι ΕΛΑΣίτες. Τα όσα προηγούνται. και άλλες ακόμη λεπτομέρειες. ακολουθώντας την υπόνομο προς την αντίθετη κατεύθυνση. . μέτρησε 50-60 κιβώτια και σακίδια. είχε προκαλέσει την ήττα του ΕΛΑΣ με μόνη την επίσκεψή του. λοιπόν. ελέχθη. ότι ο Churchill. Ο ΕΛΑΣ. Πράγματι. Θα επετίθετο τότε και θα κατελάμβανε εύκολα το κέντρο της πόλεως. Άγγλοι στρατιώτες κατέβηκαν αμέσως από την καταπακτή και. οδηγούν στο ασφαλές συμπέρασμα ότι ο ΕΛΑΣ υπενόμευσε τη θέση εκείνη ξεκινώντας από ένα μέρος (κοντά στην πλατεία Ομονοίας) που απείχε από εκεί ένα χιλιόμετρο περίπου. βρήκαν σε απόσταση 150 μέτρων περίπου κάτω από μια από τις κύριες εισόδους του ξενοδοχείου της "Μεγάλης Βρετανίας" πολλά μικρά κιβώτια με δυναμίτιδα. Ακριβώς από κάτω είδε ένα ξύλινο κιβώτιο και άκουσε βήματα που χάνονταν με ταχύ ρυθμό προς το δυτικό μέρος της πόλεως (προς την πλατεία της Ομονοίας) που κατείχετο από τον ΕΛΑΣ. θα το έκαναν ίσως το ίδιο βράδυ ή την επομένη. άνοιξε μια σιδερένια καταπακτή. η οποία οδηγούσε σε κεντρική υπόνομο. Αλλά το πιο σημαντικό σημείο είναι ανακριβές. Τα έβγαλαν γρήγορα από την πλησιέστερη έξοδο του κεντρικού υπονόμου. είχε υπονομεύσει την έδρα όλων των Αρχών. Δεδομένου του μεγάλου βάθους της υπονόμου. Δεν έγινε όμως η ανατίναξη του ωραίου ξενοδοχείου.Πρέπει να ανοιχθεί εδώ μια μικρή παρένθεση. και σοβαροί συγγραφείς το πίστεψαν. την 26η Δεκεμβρίου μια βρετανική περίπολος. της σημασίας του κτιρίου. εντελώς τυχαία. και επρόκειτο να το ανατινάξει την ημέρα των Χριστουγέννων. και ο διευθυντής του ξενοδοχείου. Υπάρχει αλήθεια σε όλα αυτά. που είχε αποδεχθεί να συναντηθεί με αντιπροσώπους της Επαναστάσεως. σχετικώς κοντά στο ξενοδοχείο. για να εκτεθεί ένα γεγονός που συζητήθηκε αρκετά και που είναι εντυπωσιακό από πολλές πλευρές. δεν θεωρούσαν ότι ήταν έτοιμοι για να πυροδοτήσουν τη δυναμίτιδα. το ξενοδοχείο της "Μεγάλης Βρετανίας".

ο Σκόμπυ. ημέρα κατά την οποία η στρατιωτική κατάσταση ήταν σαφώς χειρότερη για την εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων της εκρήξεως. θέλησε να επηρεάσει αποφασιστικά την πολιτική πλευρά του όλου ζητήματος.[i] Η επίσκεψη του Churchill επηρέασε την τύχη του ΕΛΑΣ. Ο Churchill. Αλλά δεν την έχασε λόγω της επισκέψεως του Βρετανού Πρωθυπουργού. Και με όλους τους εκεί παρόντας ξένους. δήλωσε ότι αρμόδιοι να το λύσουν ήταν οι Έλληνες. ο Μάντακας. πέρα από τις οδηγίες που έδωσε ο Churchill προς τους επί τόπου Βρετανούς. και τρεις αντιπρόσωποι του ΕΑΜ/ ΕΛΑΣ: ο "Γέρος". και ο Συνταγματάρχης Ποπώφ. έθεσε το πρόβλημα. Προς τον σκοπό αυτόν οργάνωσε για την 26η Δεκεμβρίου μια διάσκεψη υπό την προεδρία του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού. έκαμε αυτή την αποτελεσματική τοποθέτηση της θέσεώς του. η τολμηρή όσο και φοβερή προετοιμασία του απεκαλύφθη. ο ΕΛΑΣ έχασε εν προκειμένω μια εξαιρετική ευκαιρία. δεν θα είχαν περιμένει για την πυροδότηση τα Χριστούγεννα. Έλαβαν επίσης μέρος στη διάσκεψη ο Churchill και οι συνοδοί του. ο Πρέσβης των Ηνωμένων Πολιτειών. απεχώρησε. Βεβαίως. δηλαδή ο Σιάντος. Αφού με ελάχιστα λόγια.Αν το είχαν σκεφθεί νωρίτερα και αν ήταν έτοιμοι. Οι Έλληνες έμειναν μόνοι αλλά εστερούντο επιδεξιότητος. όταν η ψυχή φλέγεται. εντελώς κατά τύχη. Πρώτον. και σαν εντός παρενθέσεως. και επειδή την τελευταία στιγμή. Το πνεύμα δεν είναι ποτέ καθαρό. Δεύτερον. αρίστη στο ηθικό του άλλου. στην οποία έλαβαν μέρος σημαίνοντες Έλληνες πολιτικοί άνδρες που αντιπροσώπευαν όλες τις τάσεις. αλλά κατά εντελώς διαφορετικό τρόπο. . άρχισε με τη δήλωση ότι ο Πρόεδρος Roosevelt και ο Στρατάρχης Στάλιν γνώριζαν την επίσκεψη του στην Αθήνα και την ενέκριναν. γιατί τα πάθη τους ήταν πολύ έντονα. επιδέξιος. Και έπειτα από μια συγκινητική έκκληση. και ο Παρτσαλίδης. είχε άμεση επίδραση επί του ηθικού των δύο αντιπάλων: κακή στο ηθικό του ενός. Την έχασε επειδή δεν ήταν έτοιμος.

Ο Πλαστήρας του το ανταπέδωσε. Οι όροι του ήταν οι ακόλουθοι: στην Κυβέρνηση που θα σχηματιζόταν. Αντί απαντήσεως. ώστε να του μιλεί κάποτε με εχθρότητα που έπαιρνε τη μορφή μίσους. Τον Απρίλιο θα διεξήγοντο εκλογές Συντακτικής Συνελεύσεως. παρ' όλα όσα συνέβησαν. ώστε πρέπει να διερωτηθή κανείς αν δεν γνώριζε ότι ήταν απαράδεκτοι. Ο Σιάντος είχε φερθεί πολύ επιθετικά. Έφθανε μάλιστα την ανταπόδοση σε τόσο οξύ σημείο. ή αν δεν τους διετύπωσε για να καλυφθεί έναντι πολλών αριστερών που τον κατηγορούσαν ότι μέχρι τότε είχε πολύ προχωρήσει στην οδό του συμβιβασμού. η Αθήνα καιγόταν. Όλα τα κυβερνητικά στρατεύματα. . τόσο στις 26 όσο και στις 27 του μηνός. και εν τούτοις στη διάσκεψη εκείνη συζητήθηκαν ακόμη και οι ευθύνες της δικτατορίας Μεταξά. Ο "Γέρος" πρότεινε τελικά μια λύση για την ειρήνευση της Χώρας. αλλά υπήρξε εποικοδομητικός κατά το δικό του τρόπο. Κατά τα άλλα. Ο Πλαστήρας αρνήθηκε να συζητήσει τους όρους αυτούς. επειδή μερικοί πολιτικοί άνδρες. Μόνον οξεία εριστική συζήτηση γινόταν για το παρελθόν και για το παρόν. Η Ελλάς κατέρρεε. Δεν επετεύχθη συμφωνία παρά μόνο σε ένα σημείο -και αυτό με μερικές επιφυλάξεις: στην ανάγκη να αναλάβει την Αντιβασιλεία ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός που στην Κατοχή είχε αποκτήσει μεγάλο κύρος. δεν σημειωνόταν πρόοδος. κάποτε θρασύτατα. ήταν προσκολλημένοι σ' αυτό. συμπεριλαμβανομένης της Εθνοφυλακής και της Χωροφυλακής. συχνά απειλητικά. Μεταξύ αυτών θα ήταν τα Υπουργεία της Δικαιοσύνης και των Εσωτερικών (που τότε περιελάμβανε και το Υπουργείο της Ασφαλείας). και αυτό σε γλώσσα χυδαία.Διεξήχθησαν μακρές και οξείες συζητήσεις για το παρελθόν. τα μισά χαρτοφυλάκια θα τα έπαιρναν αντιπρόσωποι του ΕΑΜ. καθώς και τα Υφυπουργεία των Στρατιωτικών και των Εξωτερικών. Οι όροι του όμως ήταν τόσο βαρείς. οι πολιτικοί άνδρες της Δεξιάς απεχώρησαν αμέσως από τη διάσκεψη. θα αποστρατεύονταν.

Γιατί την οξύτατη αυτή γλώσσα δεν την είχε χρησιμοποιήσει απέναντί τους ο βασιλόφρων. η αντεπίθεση του Hawkesworth είχε αναπτυχθεί πολύ. Ο Γεώργιος ο Β' ήταν εναντίον της εγκαταστάσεως Αντιβασιλείας. εκείνος που επονομαζόταν "ο Μαύρος Καβαλάρης" χτύπησε τη γροθιά του στο τραπέζι και είπε στον "Γέρο". ίσως. Αντιμέτωποι ήταν ελληνοβρετανικές μονάδες αφ' ενός και αφ' ετέρου η μεραρχία του ΕΛΑΣ που . Αναμφισβήτητα όμως. θα σου σπάσω τα παΐδια!"[ii] Καμιά οξεία φράση δεν έμεινε χωρίς ανάλογη απάντηση. και ο Πλαστήρας σχημάτιζε Κυβέρνηση. ο Παπανδρέου παρητείτο. άρχιζαν να λείπουν. ο πολιτικός. Λεπτομέρεια. ο οποίος προ είκοσι ετών. Και η οξύτατη γλώσσα του Πλαστήρα πιθανόν να έχη εντελώς δευτερεύουσα σημασία. και από την ώρα της υποβολής των προτάσεων του Σιάντου η συζήτηση έγινε εμπρηστική. Την επομένη. θα έκαμε βαθυτάτη εντύπωση στους αντιπροσώπους της Άκρας Αριστεράς. στην οποία πλειοψηφούσαν οι δημοκρατικοί Υπουργοί. και τα πυρομαχικά. είτε λόγω σπατάλης είτε λόγω απωλείας. που ήταν συμπολίτης του από την Καρδίτσα: "Σκασμός. ο Αρχιεπίσκοπος ορκιζόταν ως Αντιβασιλεύς. οι ενισχύσεις που μετέφεραν από τις επαρχίες δεν έφθαναν καθόλου για να συμπληρώσουν τα κενά. ζαγάρι! Αν δε σκάσης. Το ηθικό των ΕΛΑΣιτών κατέρρεε. είχε εκτελέσει έξι διαπρεπείς βασιλόφρονες. η ο ξένος: την είχε χρησιμοποιήσει ο λαός. Η διάσκεψη δεν κατέληξε σε καμιά απόφαση αλλά είχε αποφασιστικές επιπτώσεις. Στις 29 έγινε η τελευταία αξιόλογη σύγκρουση. Ήταν ακόμη περισσότερο εναντίον του Πλαστήρα.Κάποια στιγμή. ο Βασιλεύς Γεώργιος άκουσε τις επίμονες συμβουλές του Churchill. Παρ' όλα αυτά. πριν προβεί στην εκθρόνιση του Βασιλέως. και στις 30 Δεκεμβρίου αποδεχόταν την Αντιβασιλεία και δήλωνε ότι θα επέστρεφε στην Ελλάδα μόνον μετά τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος και εφόσον τούτο θα κατέληγε υπέρ της Συνταγματικής Βασιλείας. γιατί δυσχέραινε την προοπτική της επιστροφής του. Εν τω μεταξύ.

και προ παντός οι αρχηγοί τους. ο Άρης δεν κατόρθωσε παρά να αργοπορήσει τη φυγή. ο Σαράφης. και στις 11 του μηνός μια συμφωνία υπογραφόταν με τον Ζέβγο. ο Σκόμπυ είχε δεχθεί απεσταλμένους του ΕΑΜ. προσκληθείς επειγόντως. Στις 6 Ιανουαρίου. υπό τον ίδιο τον Ζέβγο. κατόπιν συστάσεων του Αντιβασιλέως. αλλά η παύση των εχθροπραξιών αποφασιζόταν για τις 15.και την εκτέλεση πολλών από αυτούς. δεν είχαν χάσει τίποτε από την ορμή τους και ήθελαν να συνεχίσουν τον αγώνα. και του ζητήθηκε να δώσει και πάλι στον ΕΛΑΣ τη μαχητικότητά του. Ο Βρετανός στρατηγός όχι μόνον τις απέρριψε. η Πελοπόννησος και τα νησιά έπρεπε να εκκενωθούν. Επεδόθη στο νέο έργο του με τη συνήθη ορμή του. Την ημερομηνία αυτή τα τμήματα του ΕΛΑΣ έπρεπε να βρίσκονται 150 χιλιόμετρα μακριά από την Αθήνα. Δικαιολογούσε αυτή τη στάση του από την έλλειψη σεβασμού προς όλους τους κανόνες του πολέμου. Εν τω μεταξύ. με ενισχυμένο κύρος μετά τη νίκη του επί του Ζέρβα. έφθασε και ο άλλος θριαμβευτής της μακρινής και ημιάχρηστης μάχης. μερικές μονάδες του τρέπονταν εις φυγήν. που υπέβαλαν καλύτερες προτάσεις για να επιτευχθή αναστολή των εχθροπραξιών. άλλα απέσυρε τους δικούς του όρους που είχε καθορίσει περί τα μέσα Δεκεμβρίου.είχε έλθει από τον Παρνασσό. Την 1η Ιανουαρίου του 1945. Ήταν όμως πολύ αργά. Παρά τις προσπάθειές του.η τρομερή δύναμη που . Οι όροι δεν είχαν πλέον παρά θεωρητική σχεδόν αξία. που καθοριζόταν ότι θα συνέλθει στις 21 του μηνός. Μετά από διήμερο αγώνα.000 περίπου. Εκείνος απλώς διεπίστωσε την ήττα: στις 5 Ιανουαρίου η Αθήνα επικοινωνούσε ελεύθερα με το Φάληρο και τον Πειραιά και οι ελληνοβρετανικές προφυλακές βρίσκονταν 40 και πλέον χιλιόμετρα βορείως της πρωτευούσης. στις 8 Ιανουαρίου καλούσε ο ίδιος αντιπροσώπους τους αντιπάλους. προπάντων εκείνους που αφορούσαν τους ομήρους -20. κατέφθασε στην Αθήνα ο Άρης. Η Θεσσαλονίκη. ο ΕΛΑΣ δεν ήταν πλέον -τηρουμένων των αναλογιών. Εν τούτοις. Πολλά θέματα παρεπέμποντο σε μια διάσκεψη. Αν και μερικά ανταρτικά τμήματα. η τελευταία αναγκάσθηκε να εγκαταλείψει όλες τις θέσεις της. Ο ΕΛΑΣ υποχωρούσε. παρά τις εκτελέσεις λιποτακτών που έγιναν ενώπιον των τμημάτων τους.

τα πνεύματα θόλωναν από την εγκατάλειψη της Μόσχας. Όσο μυστικά αυτό ήταν δυνατό.είχε καθυποτάξει όλη τη Χώρα. χωρίς βεβαίως να γνωρίζουν τους τόπους των προορισμών τους. Πολλοί μάλιστα είχαν ακόμη αμφιβολίες ως προς την έκταση των εν λόγω αποστολών.000 αυτόματα και πολυβόλα. τη Συμφωνία της Βάρκιζας. γιατί τα όπλα που -κατά τη Συμφωνία της Βάρκιζας – είχε παραδώσει ο ΕΛΑΣ ήταν πολλά. μερικές δεκάδες . υποθήκευσαν το μέλλον: στις επαρχίες όπου ο ΕΛΑΣ ήταν πολύ δυνατός. τα Τρίκκαλα και τα Ιωάννινα. η πικρία και η απογοήτευση πότιζαν τις ψυχές. ήταν περισσότερα από ό. ο πληθυσμός είχε υποφέρει κάθε είδους δεινά. και τώρα σύμφωνα με κανόνα που ισχύει σε κάθε τόπο και χρόνο. Ούτε τα βλέμματα των ανθρώπων ούτε τα νερά των καταιγίδων έπρεπε να φθάσουν έως τα πολύτιμα δέματα. μια μεγάλη επιχείρηση άρχισε ήδη από την 10η Ιανουαρίου. Αλλά τότε δεν του είχε αποδοθεί μεγάλη σημασία. το πράγμα δεν είχε περάσει καθόλου απαρατήρητο. Οι υπεύθυνοι το κατάλαβαν και κατέληξαν σε ένα συμβιβασμό. Πριν όμως προχωρήσουν προς τον συμβιβασμό αυτόν. Σκόνταφταν σε κάθε βήμα τους. Είδαν οι ίδιοι τις αποστολές. ο γράφων μπορεί να σημειώσει εδώ ότι σε τέσσερεις πόλεις-κλειδιά ως προς το θέμα αυτό. 2.000 όπλα. Αν η μεταγενέστερη ανακάλυψη πολλών από αυτούς τους κρυψώνες. Η απειθαρχία ήταν γενική. όπλα και πολεμοφόδια προσεκτικά επιλεγόμενα αποστέλλονταν στα βουνά σε αρκετά μεγάλες ποσότητες.θυμόταν κυρίως τα τελευταία δεινά. ετοποθετούντο σε σπήλαια ή άλλους κρυψώνες που καλύπτονταν με επιμέλεια. έβλεπαν τώρα να τους περιβάλλει το μίσος του πληθυσμού. η αναβίωση της κινήσεως ήταν αδύνατη. Άλλωστε. 160 όλμοι. τη Λαμία. συσκευασμένα σε κιβώτια και σε βαρέλια. και ήταν υποχρεωμένοι να κρύβονται. και υπήρχε και κάτι άλλο ακόμη: οι άνδρες που μέχρι τότε ήταν δεσπόται. και με τη χρησιμοποίηση μόνο πολύ πιστών ανδρών. τη Λάρισα. Επί τέσσερα χρόνια.τι προέβλεπε η Συμφωνία: είχαν πράγματι παραδοθεί 40. Με τις συνθήκες αυτές. Αλειμμένα με λιπαρές ουσίες. που υπεγράφη στις 12 Φεβρουαρίου 1945. γνώρισε πρόσωπα αναμφισβητήτου αντικειμενικότητος που υπήρξαν αυτόπτες μάρτυρες. η οι επίσημες βεβαιώσεις δεν θεωρούνται αρκετές για να είναι βέβαιο ότι έγινε η εν λόγω επιχείρηση.

Κ. και μόνο σ' αυτήν. Κατά συνέπειαν.Ε. Το ΕΑΜ / ΕΛΑΣ εκυριαρχείτο και ελεγχόταν από το Κ.. Πολλοί συγγραφείς. πολλοί από αυτούς ακολούθησαν την κίνηση μέχρι τέλους. είχε κλείσει και είχε πλήρως χαθή.Ε. όπως π. και πρέπει να συζητηθεί εδώ με λίγα λόγια. είτε κατά τη διάρκεια διαφόρων κρίσεων που τους ξένισαν είτε -και προπάντων. Το είχαν κάμει επειδή πολλοί ήταν απομονωμένοι σε περιοχές που κατείχε ο ΕΛΑΣ και δεν μπορούσαν να κάμουν διαφορετικά. μια μερίδα του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ απέβλεπε στην αντίσταση. και πλήθος ατόμων που έζησαν εκείνα τα τραγικά χρόνια. "ο δεύτερος γύρος".Κ.χ. αλλά αυτό δεν αποτελούσε το σύνολο του μετώπου. Πρώτον. είναι αναμφισβήτητο ότι είχε ως κύριο σκοπό την κατάληψη της εξουσίας. καρδιά και εγκέφαλο της οργανώσεως. ο Γεώργιος Παπανδρέου. δεν είναι ακριβής. είχε πολλαπλές και σοβαρές επιπτώσεις επί της εξελίξεως των ελληνικών πραγμάτων. υπεστήριξαν ότι αυτός ήταν ο μοναδικός λόγος υπάρξεως του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ. πολλοί πολιτικοί άνδρες από τους πλέον γνωστούς. εάν μερικοί σκέπτονταν ήδη τον "τρίτο γύρο". Πρέπει να γίνη μια διάκριση. πολύ διαδεδομένη. Το είχαν κάμει επειδή ήθελαν να αντισταθούν κατά του εισβολέως. Έπρεπε να αρχίσει "ο τρίτος γύρος" για να εκτιμηθεί η σημασία της εκτάσεως των κρυφών αποστολών όπλων στους ορεινούς κρυψώνες. Ως προς το Κ.Κ.Ε. και το ΕΑΜ ήταν η ευρύτερη και πιο γνωστή αντιστασιακή οργάνωση..τις πρώτες ημέρες του "Κόκκινου Δεκέμβρη". που υπήρξε ο αγριότερος από όλους. όπως οι ίδιοι τον ονόμαζαν. Η άποψη αυτή. Πάντως. Μερικές παρατηρήσεις εκ των υστέρων Το ΕΑΜ / ΕΛΑΣ είχε έτσι αποτύχει στον έναν από τους δύο λόγους της υπάρξεώς του: την κατάληψη της εξουσίας. είχαν προσχωρήσει σ' αυτό. Χιλιάδες ανθρώπων που δεν είχαν καμιά σχέση με το Κ.πυροβόλα. οι περισσότεροι όμως απεχώρησαν. Βεβαίως. Αυτό έχει .

Ε.Ε. μέχρις ενός σημείου.Κ.αποδειχθή από τη σκληρή εξολόθρευση όλων των άλλων αντιστασιακών οργανώσεων (και των υγιέστερων ακόμη). Η δυσκολία του Κ. ο μοναδικός κύριος της Χώρας.Κ. Κατά τη διάρκεια του "πρώτου γύρου" (1942-1944). Όπως και αν έχουν τα πράγματα. το ΕΑΜ / ΕΛΑΣ ήταν.Ε. Δεν διεφώνησε ποτέ μαζί της. ή τουλάχιστο μπορούσε εύκολα να γίνη. . η εξέλιξη της αντιφάσεως είχε αργότερα ένα λογικό ειρμό: όσο η τύχη των όπλων έκλινε υπέρ των Συμμάχων. Παρ' όλα αυτά. προκαλούσε μια βαθειά αντίδραση. απέτυχε στην επιδίωξη του βασικού του σκοπού. τη δεκαετία 1960-1970. αλλά για να καταλάβουν την εξουσία έπρεπε και να εξολοθρεύσουν όλους τους άλλους μη ομοϊδεάτες που πολεμούσαν τον κατακτητή. Υπήρξε πάντα πιστό σ' αυτήν. και από αυτήν τέλος τη βασική πολιτική θεωρία του. Το Κ. αποκαλύπτοντας δια των ενεργειών του τους ευρύτερους σκοπούς του.Ε. το ΕΑΜ / ΕΛΑΣ δαπανούσε τις δυνάμεις του σ' ένα αδελφοκτόνο αγώνα. και να αρνηθεί κάθε συμβιβασμό. και εξάλλου. Θα ήταν όμως αβάσιμη η άποψη ότι η αντίσταση κατά του εισβολέως δεν αποτελούσε επίσης έναν από τους σκοπούς του Κ. όσο η "Πατρίδα του Σοσιαλισμού" φαινόταν εκτός κινδύνου. ως ηγετικού παράγοντος του ΕΑΜ / ΕΛΑΣ.Κ. τόσο ο αδελφοκτόνος άγων γινόταν σημαντικότερος από τον αγώνα κατά του εισβολέως. προς το τέλος. συνίστατο στο ότι οι δύο σκοποί ήταν. όταν δηλαδή είχαν πλήρως αναπτυχθεί μέσα στους κόλπους του κομμουνιστικού κόσμου τεράστιες κεντρόφυγες δυνάμεις. είχε πάντα τη Σοβιετική Ένωση ως ένα είδος "Μητέρας-Πατρίδας". αντιφατικοί μεταξύ τους: οι οπαδοί όφειλαν να αντισταθούν κατά του κατακτητού. από πολλές επίσημες δηλώσεις και κείμενα ηγετών του Κόμματος.Ε. συνεπώς η αντίσταση βρισκόταν κατ' ανάγκην μεταξύ των σκοπών του Κ.Κ. Η Αντίσταση κατά την Κατοχή ήταν χρήσιμη στη Σοβιετική Ένωση.Κ. Έτσι. Οι διαφωνίες ήρθαν πολύ αργότερα. εκ των υστέρων δυσκολεύεται κανείς να καταλάβει πως το Κ.

Ανδρέας Μούντριχας). διοικητής της Β' Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. Κατά την πρώτη άποψη. βρισκόταν μακριά. αν ληφθεί υπ' όψιν. Στο σημείο αυτό πρέπει να ανοιγή μια παρένθεση: γιατί έγινε η επιχείρηση κατά του ΕΔΕΣ. γιατί ο καπετάν Ορέστης (αληθινό όνομα. Άλλωστε. Άποψη ακόμη λιγότερο πειστική: ο "Γέρος" δεν έβαζε ποτέ το προσωπικό του συμφέρον -εδώ άλλωστε είναι ζήτημα αν υπήρχε συμφέρον.πριν από το συμφέρον της ιδεολογίας και του Κόμματος. και ίσως επίσης μεταξύ 14 και 18 Δεκεμβρίου. και γιατί διετέθησαν γι' αυτήν μερικές από τις καλύτερες μονάδες του ΕΛΑΣ και ορισμένοι από τους αξιότερους ηγέτες του. Η δεύτερη άποψη είναι ότι ο Σιάντος δεν ήθελε να μοιρασθεί τον θρίαμβο της καταλήψεως των Αθηνών με τον Σαράφη και προπάντων με τον Άρη. Μπορούσε να το επιτύχει τις πρώτες ημέρες. αποσυρόταν εγκαίρως σ' ένα νησί. . Η τρίτη είναι η πιο αληθοφανής και ενδιαφέρουσα. υφιστάμενος επίθεση. Άποψη όχι πειστική: Ο ΕΔΕΣ ήταν αδύνατος. μεταδίδει μια πληροφορία που.Κατά τη διάρκεια του "δευτέρου γύρου" (Δεκέμβριος 1944) πάλι μπορούσε να επιβληθεί πλήρως. προπάντων αν δεν είχε αναλάβει συγχρόνως τη μεγάλη επιχείρηση κατά του ΕΔΕΣ σε απόσταση 500 χιλιομέτρων από το κύριο πεδίο της μάχης. Αυτό όμως ήταν τότε πάρα πολύ δύσκολο. ο ΕΛΑΣ ήθελε να απαλλαγή από τον ΕΔΕΣ για να έχη τα μετόπισθέν του ασφαλή. δεν είχε εφόδια. κάνει την ερμηνεία απολύτως βάσιμη. με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε να φθάσει στην Αττική και αν. Τρεις ερμηνείες δόθηκαν. δεν εξασθενίζει καθόλου τις δύο απόψεις που μόλις εξετέθησαν: όλες οι επιτυχείς ένοπλες επαναστάσεις έγιναν από ζωντανές μειοψηφίες που ήξεραν να εκμεταλλευθούν τις περιστάσεις. και να μη δια τρέχει τον κίνδυνο της καθόδου του Ζέρβα προς την Αθήνα. Η τρίτη άποψη είναι κάτι περισσότερο από ερμηνεία. Το γεγονός ότι αποτελούσε μειοψηφία. και το γεγονός ότι οι αντίπαλοί του είχαν καρτερία και θάρρος. Δεν μπορούσε να φθάσει στην Αθήνα παρά μόνο δια θαλάσσης.

Όπως ο ίδιος εμπιστεύθηκε σε Αμερικανό συγγραφέα ελληνικής καταγωγής, ο
καπετάν Ορέστης είχε κηρυχθεί εναντίον της διεξαγωγής της επιχειρήσεως
κατά του ΕΔΕΣ. Είχε υποστηρίξει ότι, έτσι απομονωμένος όπως ήταν, ο ΕΔΕΣ
ήταν ακίνδυνος, ότι έπρεπε να μην ασχοληθούν μαζί του, ότι όποιος θα ήταν
κύριος των Αθηνών θα ήταν κύριος όλης της Χώρας. Ο Σιάντος -κατά τον
καπετάν Ορέστη- του εξήγησε, μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας, τους λόγους
που τον είχαν κάμει να μην ακολουθήσει τη συμβουλή του. Είχε λόγους να
πιστέψει -του είχε πει- ότι ο Τίτο θα επενέβαινε στη Βόρειο Ελλάδα με ισχυρές
μονάδες Γιουγκοσλάβων παρτιζάνων και υπό την ηγεσία ενός από τους
καλυτέρους συντρόφους του, του Τέμπο (αληθινό όνομα Svetesar
Vukmanovic), επικαλούμενος ως δικαιολογία την ανάγκη της συντριβής του
ΕΔΕΣ, του πιο επικίνδυνου ανταγωνιστού του ΕΛΑΣ. Από αυτό προέκυπτε η
ανάγκη της ταχείας εκκαθαρίσεως του ΕΔΕΣ, και μάλιστα από ικανούς
αρχηγούς, που, αν παρίστατο ανάγκη, θα ήταν σε θέση να αντιμετωπίσουν
τον δυναμικό Τέμπο.
Είναι μια εξήγηση -αν είναι ακριβής- απολύτως λογική, και πολύ
κατατοπιστική επί της ελλείψεως ενότητος των κομμουνιστικών κινήσεων των
διαφόρων χωρών.

Πρέπει να κλείση εδώ η παρένθεση αυτή, για να μνημονευθή μια άλλη
ευκαιρία που έχασε την εποχή εκείνη το Κ.Κ.Ε.
Το Κόμμα μπορούσε πράγματι, αν παρητείτο της τραγικής εξεγέρσεως του
Δεκεμβρίου του 1944, να καταλάβει μια θέση εξέχουσα, και ίσως
δεσπόζουσα, στην πολιτική ζωή της Χώρας. Κατά το τέλος του 1944
βρισκόταν στην Κυβέρνηση. Είχε αποκτήσει συμμάχους σε όλες τις τάξεις του
πληθυσμού. Οι πλείστοι από αυτούς, και αν ακόμη διατηρούσαν αμφιβολίες
απέναντί του, ήταν του λοιπού τόσον εκτεθειμένοι ώστε θα συνοδοιπορούσαν
κατ' ανάγκην μαζί του. Εξάλλου, το Κ.Κ.Ε. είχε εισχωρήσει παντού και οι
αντίπαλοί του ήταν αδύνατοι και διηρημένοι. Η πολιτική διαδικασία του
προσέφερε πλεονεκτήματα σαφή, βέβαια, και, με την πάροδο του χρόνου,
ίσως αποφασιστικά.
Είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς πως το Κ.Κ.Ε. άφησε να του διαφύγουν
όλες αυτές οι εξαιρετικές ευκαιρίες.

Ίσως αυτό οφείλεται στο ότι το Κ.Κ.Ε. ακολουθούσε δύο αντίθετες γραμμές και
δεν απεφάσιζε να ακολουθήσει τη μια η την άλλη: κυμαινόταν συνεχώς μεταξύ
του αγώνος και του συμβιβασμού, μεταξύ της γραμμής της δυνάμεως και της
γραμμής της πολιτικής. Χρησιμοποίησε τον αγώνα και τη δύναμη μόνο στον
"τρίτο γύρο". Αν είχε νωρίτερα ακολουθήσει τη μια ή την άλλη γραμμή, είναι
πιθανόν ότι ο καταστρεπτικός γι' αυτόν "τρίτος γύρος" δεν θα χρειαζόταν.
Ο Σιάντος, ο "Γέρος", θεωρήθηκε -και ήταν μέχρις ενός σημείου- ο
πρωταγωνιστής της πολιτικής γραμμής. Μετά το θάνατό του κατηγορήθηκε
από το Κόμμα του ως "προδότης", ως "πράκτωρ των Άγγλων", ως
δημιουργός της "στρατηγικής της συνθηκολογήσεως με τους Βρετανούς [...],
της στρατηγικής που επανέφερε το φεουδαρχικό-αστικό καθεστώς".
Εν τούτοις, αυτός ο γιος ενός προλεταρίου, προλετάριος ο ίδιος από την
ηλικία των 13 ετών, πείσμων μαχητής από την ηλικία των 16 ετών, υπήρξε
ένα από τα πιο πιστά, από τα πιο πειθαρχικά και από τα πιο τολμηρά μέλη
του Κ.Κ.Ε. Πάντα στις προφυλακές, πάντα προκινδυνεύων ο ίδιος, συνέχισε
τον αγώνα και στον "τρίτο γύρο" ως Γενικός Γραμματέας της Κεντρικής
Επιτροπής μέχρι της 20ής Μαΐου 1947, οπότε πέθανε υπό συνθήκες κάπως
μυστηριώδεις. Θλιβερές συνέπειες της πίστεως και της επιμονής στους
αγώνες και τις οδύνες τους.
Πρωταγωνιστής της δυναμικής γραμμής ήταν αναμφισβητήτως ο Άρης
Βελουχιώτης. Δεν τιμωρήθηκε γι' αυτό λιγότερο.
Εκείνος ήταν τόσο βέβαιος ότι είχε δίκαιο, ώστε υπήρξε ο μόνος που δεν
αποδέχθηκε τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Όταν υπεγράφη η Συμφωνία, ο ίδιος
και μερικές δεκάδες πιστών του διέσχισαν έφιπποι τα άγρια βουνά που
χώριζαν την Αθήνα από την Αλβανία. Πήγαινε εκεί για να προετοιμάσει μια
νέα ανταρσία.
Είναι από πολλές απόψεις ενδιαφέρον να αποδοθούν εδώ οι σκέψεις αυτού
του ανδρός με ένα εντελώς άγνωστο επεισόδιο.
Την προτελευταία νύκτα της μακράς διαδρομής του, διανυκτέρευσε σε ένα
χωριό, χαμένο μέσα σε μεγάλα δάση, κοντά στους αυχένας του Μετσόβου, το
οποίο κατά την Κατοχή το είχαν κάψει οι Γερμανοί δύο φορές. Το χωριό αυτό
ονομάζεται Μηλιά. Ο Άρης διάλεξε εκεί για να κοιμηθεί μια καλή καλύβα που

βρισκόταν κοντά στα ερείπια της εκκλησίας. Το βράδυ, δίπλα στο τζάκι, ένας
νέος του χωριού, τότε φοιτητής, σήμερα δικηγόρος στην Αθήνα, τον ρώτησε
ποια ήταν τα αίτια της ήττας του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.
- Δε σκοτώσαμε αρκετούς, του απήντησε ο Άρης. Ο Άγγλος ενδιαφερόταν για
τούτο το σταυροδρόμι που ονομάζεται Ελλάδα. Αν δεν είχαμε αφήσει όρθιο
κανένα από τους φίλους του, δε θα μπορούσε να ξεμπαρκάρει πουθενά. Οι
άλλοι με έλεγαν φονιά: να που μας κατάντησαν. Πόσες ψυχές έχει το χωριό
σας;
- Χίλιους διακόσιους, απήντησε ο νέος.
- Έπρεπε να σκοτώσουμε τους εξακόσιους. Το μοσχάρι πεθαίνει όταν το
κεφάλι του κολυμπήσει στο αίμα. Οι επαναστάσεις πετυχαίνουν όταν τα
ποτάμια κοκκινίσουν απ' το αίμα. Και αξίζει τον κόπο να το χύσης έτσι, όταν η
αμοιβή είναι η τελειότητα της ανθρώπινης κοινωνίας.
Ήταν η γραμμή της πορείας του… και των ψευδαισθήσεών του. Οι ομοϊδεάτες
του δεν τον είχαν ακολουθήσει πλήρως, αλλά θα το έκαμναν μετά από δύο
χρόνια. Πράγμα που δεν εμπόδισε εν τω μεταξύ το Κ.Κ.Ε. να τον προδώσει
και να επιφυλάξει και σ' αυτόν ένα τραγικό θάνατο.
Η ζωή των ανθρώπων είναι φθηνή κατά τη διάρκεια των επαναστάσεων. Θα
το δη κανείς στις σελίδες που θα ακολουθήσουν, και στις οποίες θα
σκιαγραφηθή η ιστορία του ανταρτοπολέμου στην Ελλάδα κατά τα έτη 19461949.

Υστερόγραφο
Στο τέλος αυτού του Πρώτου Μέρους πρέπει να προστεθεί ένα υστερόγραφο
που χρονολογικώς ανήκει στο Δεύτερο Μέρος. Αυτό, επειδή ο αναγνώστης θα
προτιμούσε μάλλον να πληροφορηθεί εδώ ποιο ήταν το τέλος του Άρη
Βελουχιώτη.
Ο Άρης πήγε στην Αλβανία γιατί αρνήθηκε να πιστέψει ότι η Μόσχα είχε
εγκαταλείψει το ΕΑΜ / ΕΛΑΣ. Ήθελε να ξεκαθαρίσει το θέμα, και να
επιστρέψει για να οργανώσει ένα νέο επαναστατικό στρατό.

Δεν είναι γνωστό τι έκαμε στην Αλβανία. Είναι γνωστό ότι επέστρεψε στην
Ελλάδα, μετά από τέσσερεις περίπου μήνες, κατά το τέλος της ανοίξεως του
1945 -η ακριβής ημερομηνία δεν είναι γνωστή- επί κεφαλής μιας σημαντικής
ομάδος ανταρτών. Παρέμεινε στις οροσειρές της Πίνδου, προχωρώντας όμως
προς νότον. Δεν τον κατεδίωκαν.
Και όταν κανείς δεν το περίμενε, στις 18 Ιουνίου, οι Αρχές ανήγγειλαν ότι
ισχυρά τμήματα της Εθνοφυλακής είχαν καταδιώξει τον Άρη, και ότι, στις 16,
οι άνδρες του, κυκλωμένοι κάπου στην ορεινή Δυτική Θεσσαλία, είχαν
αναγκασθεί να δεχθούν τη μάχη, που είχε διαρκέσει έξι ώρες. Υπήρχαν
νεκροί, μεταξύ των οποίων ο Άρης και ο υπαρχηγός του Τζαβέλας, που τα
κεφάλια τους είχαν εκτεθεί στην κεντρική πλατεία των Τρικκάλων, ώστε να
μην απομένει η παραμικρή αμφιβολία ότι είχαν πράγματι φονευθεί. Η ομάς
του απετελείτο από 80 άνδρες και μια γυναίκα και διέθετε, εκτός από ατομικά
όπλα, 14 βαρέα πολυβόλα, δύο όλμους και έναν ασύρματο.
Αυτή ήταν η επίσημη ανακοίνωση, και σε πολλά σημεία της ήταν ακριβής.
Αλλά ο άνθρωπος που είχε χύσει τόσο αίμα δεν επέπρωτο να πεθάνει με το
όπλο στα χέρια του. Ο Άρης και ο υπαρχηγός του προδόθηκαν από έναν
παλαιό σύντροφό τους, τον οποίο θεωρούσαν πιστό τους φίλο και που στο
σπίτι του είχαν διανυκτερεύσει. Την αυγή είχαν βγει έφιπποι για να κάμουν
αυτοπροσώπως αναγνώριση του εδάφους, προκειμένου η ομάς να συνεχίση
την πορεία της. Δεν πρόφθασαν όμως να προχωρήσουν πολύ. Έπεσαν σε
ενέδρα που, ειδοποιημένος από τον οικοδεσπότη τους, είχε στήσει ένας
οπλαρχηγός του ΕΔΕΣ. Ποιος είναι ο οπλαρχηγός, το γνωρίζουν αρκετά
σημαίνοντα μέλη του ΕΔΕΣ. Εκείνος παρέδωσε τα δύο κεφάλια στη
Χωροφυλακή. Η υπόλοιπη ανταρτική ομάς του Άρη, καταδιώχθηκε την
επομένη και τη μεθεπομένη από την Εθνοφυλακή και τη Χωροφυλακή και
διαλύθηκε, αφού άφησε στο πεδίο των αψιμαχιών ελάχιστους νεκρούς και έξι
αιχμαλώτους.
Αυτό υπήρξε το τέλος του ιδρυτού και του πραγματικού Αρχηγού του Στρατού
του Κ.Κ.Ε. που κυριάρχησε σε ολόκληρη σχεδόν την Ελλάδα επί ένα και
πλέον έτος.
Αν ένας από τους συντρόφους του τόλμησε να τον προδώσει, αυτό
πιθανότατα οφείλεται στο ότι δύο μήνες νωρίτερα, τον Απρίλιο του 1945, η

ανωτάτη αρχή του Κόμματος, η Πολιτική Επιτροπή, τον είχε δημοσία
κατηγορήσει ως "ντεβιασιονιστή".
Η λέξη δεν είναι νέα. Ούτε οι θλιβερές επιπτώσεις της.

[i] Καθήκον αντικειμενικότητος επιβάλλει να προστεθεί στην ελληνική έκδοση
αυτού του βιβλίου η ακόλουθη υποσημείωση: Τελευταία, ο συγγραφεύς του
βιβλίου έτυχε να γνωρίσει σοβαρό σήμερα επαγγελματία που ήταν τότε
νεαρός αντάρτης του ΕΛΑΣ, από εκείνους που συμμετέσχαν στη μεταφορά
των εκρηκτικών. Κατ' αυτόν, η κοπιαστική μεταφορά, μέσα στα βρώμικα νερά
και με πολλές φροντίδες για να μη βραχούν τα "σακίδια" της δυναμίτιδος, έγινε
από μια ομάδα 50 εθελοντών στους οποίους μόνο την τελευταία στιγμή
ανεκοίνωσαν τη σπουδαιότητα του εγχειρήματος. Μπήκαν στο δίκτυο των
υπονόμων από μια "μπούκα" που βρισκόταν έξω από το Ορφανοτροφείο
Χατζηκώστα τα μεσάνυκτα, εξεπλήρωσαν την αποστολή τους, και
ξαναβγήκαν από την ίδια "μπούκα" στις 7 το πρωί. Ο νεαρός τότε αντάρτης,
δε θυμάται την ακριβή ημερομηνία της υπόγειας πορείας του, ούτε θυμάται να
τη συνεδύαζε τότε με κάποια γιορτή. Θυμάται όμως ότι περίμεναν με αγωνία
ν' ακούσουν τη μεγάλη έκρηξη που τους είχε λεχθή ότι θα γινόταν στις 10 το
πρωί της ημέρας εκείνης. Την ανακάλυψη των εκρηκτικών από τους Άγγλους
ούτε τότε την είχε πληροφορηθεί, ούτε αρκετόν καιρό αργότερα. Τη ματαίωση
της εκρήξεως αποδίδει στις ποικίλες διαφωνίες και έριδες που υπήρχαν
μεταξύ των ηγετών της Δεκεμβριανής επαναστάσεως, οι συντηρητικότεροι
των οποίων (Ζέβγος, Σιάντος) μπορεί να επηρεάσθηκαν από την άφιξη του
Churchill.
Για την ειλικρίνεια των ανωτέρω δεν μπορεί να εγερθεί αμφιβολία, λόγω του
χαρακτήρος εκείνου που τα αφηγείται. Αλλά δεν μπορεί επίσης να
αμφισβητηθεί η ειλικρίνεια του επικεφαλής της αγγλικής περιπόλου, όπως και
του διευθυντού του ξενοδοχείου, ο οποίος είδε ο ίδιος "σακίδια" και "κιβωτίδια"
δυναμίτιδος.

Η πιθανότερη λοιπόν ερμηνεία πρέπει να είναι ότι για να είναι πιο σίγουρη η
επιτυχία του εγχειρήματος, η ηγεσία του κινήματος θα θέλησε να ενισχύσει την
ποσότητα των εκρηκτικών, και κατά σύμπτωση το εγχείρημα απεκαλύφθη. Ας
σημειωθή ότι, κατά τη γνώμη τεχνικών, μεγάλο μέρος της εκρηκτικής
δυνάμεως των αερίων θα "ξεθύμαινε" προς τον ανοικτό υπόνομο.
Με τα δεδομένα αυτά, δεν φαίνεται να χωρεί άλλη ερμηνεία -και μάλιστα μια
που η εξέγερση πήγαινε τόσο άσχημα, έπειτα από 23 ημερών αιματοχυσία και
καταστροφές.
[ii] Στα επίσημα κείμενα της εποχής, η στιχομυθία αυτή αποδίδεται με
ηπιότερες εκφράσεις. Ο γράφων τη μεταδίδει εδώ όπως του την είπε ο ίδιος ο
Πλαστήρας, καθώς και άλλα γνωστά πρόσωπα.

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ – ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ': ΤΑ
ΠΡΟΕΟΡΤΙΑ
Ο κώδων του κινδύνου κτυπάει μακριά
Όταν διεξήγοντο διαπραγματεύσεις για τη Συμφωνία της Βάρκιζας, ο
Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος δεν είχε ακόμη τελειώσει. Η νίκη διαφαινόταν,
αλλά τα πολεμικά όπλα φόνευαν ακόμη πολλούς ανθρώπους. Δεν ήταν
γνωστό ακόμη πότε τα πυροβόλα θα έπαυαν να βροντούν, προπάντων στον
Ειρηνικό Ωκεανό, όπου οι Ιάπωνες έκαναν πολύ δύσκολες τις προσπάθειες
των Αμερικανών για την τελική νίκη. Το χαρούμενο αλλά κατά βάθος
τρομακτικό συνθηματικό τηλεγράφημα που ο Truman έλαβε στο Πότσνταμ «τα βρέφη γεννήθηκαν καλά»- δεν είχε ακόμη αποσταλή: η ατομική βόμβα δεν
ήταν ακόμη έτοιμη.
Η Μεγάλη Συμμαχία διατηρούσε πάντα αρκετούς ισχυρούς δεσμούς. Η
συνεργασία, παρά μερικές βαθειές διαφωνίες και μερικές ακόμη βαθύτερες
απογοητεύσεις, ήταν κατ” αρχήν καλή και φαινομενικώς αρίστη.
Στη Γιάλτα όμως (4-11 Φεβρουαρίου 1945), όπου το ευρύτερο κοινό νόμιζε
επί μακρόν ότι όλα τα μεταπολεμικά προβλήματα είχαν λυθή, τίποτε δεν είχε
βρει την πραγματική του λύση. Αντίθετα, η αρρώστια και οι αδυναμίες του
Roosevelt, από το ένα μέρος, η ισχυρή θέση, η έλλειψη δισταγμών και η
δεξιοτεχνία του Στάλιν, από το άλλο μέρος, είχαν δημιουργήσει τεράστια
προβλήματα.
Αλλά με την εύρεση «φόρμουλας» που ικανοποιούσε τον ισχυρό και πονηρό
άνδρα, και που εξάλλου έσωζε τα προσχήματα, αποφεύγονταν οι σοβαρές
έριδες, είχε επιτευχθή μια ικανοποίηση, διεκηρύσσετο μάλιστα ότι όλοι ήταν
ευχαριστημένοι.
Ευτυχία ρεαλιστού για τον Στάλιν, ευφορία ετοιμοθάνατου ιδεαλιστού για τον
Roosevelt, πολύ αμφίβολη ικανοποίηση για τον Churchill.
Ο πρώτος γνώριζε ότι είχε κερδίσει σε όλα περίπου τα σημεία: με
παραχωρήσεις καθαρώς τυπικές, είχε επιτύχει ό,τι ήθελε στην Πολωνία, για
την ανεξαρτησία της οποίας είχε εξαπολυθή αυτός ο απίστευτος πόλεμος,
στην Πολωνία που είχε τόσο αγωνισθή, που είχε χύσει τόσο αίμα, που είχε
πάντα 170.000 μαχητάς επί συμμαχικών εδαφών. Επιπλέον, ο Στάλιν
συμμετείχε στις «ζώνες κατοχής της Γερμανίας», πράγμα που κατ” ουσίαν
προετοίμαζε τον διαμελισμό του Ράιχ. Εξάλλου, εξησφάλιζε ότι τα συμμαχικά

στρατεύματα -τα αμερικανικά προ παντός- θα αποσύρονταν από τις ευρείες
περιοχές που είχαν απελευθερωθή. Τέλος, αποκτούσε πολύ μεγάλα
προνόμια στην Άπω Ανατολή, τόσο στην ηπειρωτική Ασία όσο και στο
Αρχιπέλαγος προς δυσμάς και προς βορράν της Ιαπωνίας, εναντίον της
οποίας δεν είχε ακόμη κηρύξει τον πόλεμο. Το έκαμε αργότερα, μετά την
ατομική βόμβα της Χιροσίμα και πριν από την ατομική βόμβα του
Ναγκασάκι…
Αν ο πρώτος «γνώριζε», ο δεύτερος, ο Roosevelt, «πίστευε» ότι ήταν ο
εμπνευστής και ο διαιτητής μιας νέας περιόδου ειρήνης και αδελφοσύνης.
Ετοιμοθάνατο, τον άφηναν να πιστεύη και εκμεταλλεύονταν την ευφορία του.
Ο τρίτος «καταλάβαινε», και γι” αυτό μαχόταν με όλη τη δύναμη του
χαρακτήρος του και με όλη τη διεισδυτικότητα του πνεύματός του. Αλλά
γνώριζε καλύτερα από κάθε άλλον ότι η χώρα του εμφανιζόταν ακόμη ως
Μεγάλη Δύναμις, ενώ πράγματι δεν ήταν. Αδυνατώντας να αντιδράση,
υποχωρούσε, και είχε συνείδηση του πράγματος. Με την εξαίρεση της
Ελλάδος, όπου είχε κερδίσει, γνώριζε ότι παντού αλλού είχε το πολύ σώσει τα
προσχήματα, ή είχε εξασφαλίσει δευτερεύοντα σημεία, και πολλά από αυτά,
μάλιστα, προσωρινώς. Παρά τις τότε επίσημες δηλώσεις του, τα γραπτά του
της εποχής εκείνης, γνωστά σήμερα, αποδεικνύουν ότι αυτές ήταν οι
πραγματικές του σκέψεις. Ήταν ανήσυχος. Και έγινε πολύ περισσότερο
ανήσυχος τους επόμενους μήνες, λόγω της τροπής των γεγονότων παντού
στην Ευρώπη, όπου προήλαυναν τα σοβιετικά στρατεύματα. Τώρα όμως είχε
απέναντί του συνομιλητή στον οποίο μπορούσε να εξηγήση τις ανησυχίες του.
Στις 12 Απριλίου του 1945 πέθανε ο Roosevelt. Τη θέση του κατέλαβε ο
Αντιπρόεδρός του, ένας επαρχιώτης έμπορος ειδών ρουχισμού και
κιγκαλερίας, που είχε διακριθή στον δημόσιο βίο βάζοντας τάξη σε μερικά
καθαρώς εσωτερικά ζητήματα. Δεν είχε πείρα των διεθνών υποθέσεων. Είχε
όμως κοινό νου και δυνατό χαρακτήρα. Ονομαζόταν Harry Truman. Οι
σημαντικότεροι συνεργάτες του -που σχεδόν όλοι ήταν συνεργάτες του
Roosevelt-καλλιέργησαν από την πρώτη ημέρα τις ανησυχίες του ως προς τη
σοβιετική εξάπλωση.
Ο Churchill τους βοήθησε επανειλημμένως, χρησιμοποιώντας το σαφές και
περίλαμπρο ύφος του. Αξίζει να μνημονευθεί εν προκειμένω το μήνυμά του
της 12ης Μαΐου, για το οποίο, πολύ αργότερα, εξεδήλωνε ο ίδιος μια ιδιαίτερη

πριν να εξασθενίσουμε θανασίμως τους στρατούς μας ή να τους αναδιπλώσουμε στις ζώνες κατοχής». Μια έκφραση που έπειτα καθιερώθηκε παγκοσμίως. Φαίνεται πολύ πιθανόν ότι το σύνολο των περιοχών που βρίσκονται ανατολικώς της γραμμής Λύμπεκ-Τεργέ στη-Κέρκυρα. υποθέτω. επικίνδυνες. που με δύο βολές (Χιροσίμα -6 Αυγούστου 1945. Ο Harry Truman παρέλαβε την τσωρτσιλιανή σημαία. κατά τη διάρκεια της Διασκέψεως του Πότσνταμ ο Churchill έχανε τις πρώτες μεταπολεμικές εκλογές και αντεκατεστάθη από τον Αρχηγό των Εργατικών. οι οποίες. και συχνά αφορούσαν βασικά ζητήματα.αδυναμία. έως τις ακτές της Βορείου Θαλάσσης και της Αδριατικής… Είναι αναμφισβητήτως ζωτικής σημασίας να έλθουμε τώρα σε μια συνεννόηση με τη Ρωσία ή να δούμε καλά που βρισκόμαστε ως προς αυτήν. Εξίσου σοβαρό ήταν το θέμα της περιοχής και της πόλεως της Τεργέστης. στα τεράστια μέσα που διέθετε η χώρα του. Το μήνυμα ήταν το ακόλουθο: «Ένα σιδηρούν παραπέτασμα έπεσε στο μέτωπο. θα καταληφθούν υπό των Ρώσων μέσα σε μερικές εβδομάδες. που είχε κεφαλαιώδη σημασία για τον ανεφοδιασμό των πολυαρίθμων συμμαχικών φρουρών της Κεντρικής Ευρώπης. Πρέπει να προσθέσουμε σ” αυτές τις περιοχές τις εκτεταμένες περιοχές που κατέκτησαν τα αμερικανικά στρατεύματα μεταξύ Άιζεναχ και Έλβα. Άλλωστε. αν το θέλουν. Ναγκασάκι -9 Αυγούστου 1945) τελείωνε τον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας. αλλά που ο Τίτο «αποϊτάλιζε» και πρακτικώς προσαρτούσε. Ο ίδιος δεν εστερείτο μόνο των μέσων για να την εφαρμόσει αλλά μετά από δύο μήνες έχανε κάθε εξουσία. . και την κράτησε με άλλο ύφος αλλά με πολύ περισσότερα μέσα. χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά. όπου ο Στάλιν φαινόταν να θέλει να εγκατασταθεί ως κυρίαρχος. Οι προστριβές μεταξύ Washington και Μόσχας υπήρξαν πολλές. προσετίθετο ένα όπλο που ανέτρεπε τα δεδομένα του πολέμου. και που κανένας άλλος δεν διέθετε τότε: το ατομικό όπλο. Όπως είναι γνωστό. Απευθυνόταν σε κατάλληλο δέκτη για να συνεχίση την πολιτική του. Αγνοούμε τι συμβαίνει πίσω του. όταν θα αποσυρθούν τα στρατεύματά σας… Εντός ολίγου θα είναι εύκολο για τους Ρώσους να προχωρήσουν. θα είναι προσεχώς στα χέρια τους. τον Attlee. Μεταξύ των σοβαροτέρων πρέπει να μνημονευθή το θέμα της Αυστρίας.

Απησχόλησαν όμως και οι δύο για τόσους μήνες τη διεθνή πολιτική. Δεν τα απέσυρε ούτε μετά τις 2 Μαρτίου 1946. με πολλές δυσκολίες. στο Ιράν και την Τουρκία. το δεύτερο μάλιστα οδήγησε και σε σημαντική συγκέντρωση στρατευμάτων κοντά στη διεκδικούμενη και αμφισβητούμενη πόλη. Παρ” όλα αυτά. . Οι πρώτες εκδηλώσεις του επρόκειτο να εμφανισθούν μετά από λίγους μήνες. είχε ορισθεί ως τελική προθεσμία της πλήρους εκκενώσεως.Τα δύο αυτά ζητήματα προεκάλεσαν πολλές προστριβές. Δεν μπορούσε ακόμη να γίνει λόγος περί «Ψυχρού Πολέμου». είχε δύο φορές απασχολήσει το Συμβούλιο Ασφαλείας με την απειλή αυτή κατά της ειρήνης. Η Ιρανική Κυβέρνηση. απέσυρε μεν τα στρατεύματά της από την Τεχεράνη αλλά όχι από την υπόλοιπη χώρα. Κατά το τέλος του 1941. Όταν όμως τελείωσε ο πόλεμος και πέρασε το πρώτο εξάμηνο. Η δήλωση αυτή επανελήφθη από τους Τρεις Μεγάλους όταν συναντήθηκαν στην Τεχεράνη. εν τω μεταξύ. ώστε αυτό δεν μπορεί να γίνει παρά μόνον αν η σκιαγράφηση περιορισθεί και απλουστευθεί στο έπακρο. Είναι πολύ χρήσιμο να σκιαγραφηθεί εδώ η ιστορία των εκδηλώσεων αυτών. παρά τις διάφορες διαφωνίες. που είχε εν τω μεταξύ εντόνως υποστηρίξει τοπικά χωριστικά κινήματα. επετεύχθη συμβιβαστική λύση. Εμφανίσθηκαν στον νότο. και ως προς τη λειτουργία του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. είχε επέλθει συμφωνία επί μερικών δευτερευόντων θεμάτων. Οι δύο Κυβερνήσεις δήλωσαν αμέσως ότι τα στρατεύματά τους θα αποσύρονταν τους πρώτους έξι μήνες μετά το τέλος του πολέμου. Τελικώς. δεν είχε επέλθει ρήξη και. ημερομηνία που. έπειτα από πολλές πιέσεις και διαπραγματεύσεις. αγγλικά και σοβιετικά στρατεύματα κατέλαβαν το Ιράν (Περσία). η Μόσχα. στη χειρότερη για τους Συμμάχους φάση του πολέμου. Την εποχή λοιπόν του Πότσνταμ μπορεί κανείς να πει ότι ήδη το πνεύμα της Μεγάλης Συμμαχίας δεν υπήρχε πλέον. αλλά το Συμβούλιο δεν μπόρεσε να λύση το θέμα.

κατά τον Chastenet). που σαφώς απέβλεπαν στην παραχώρηση εκμεταλλεύσεως πετρελαιοφόρων περιοχών. παρά τις απειλές της. κατετρόπωσε τους αυτονομιστάς. Οι θορυβώδεις όσο και μεγάλες απεργίες. Αυτός ο φανατικός σοσιαλιστής συνεννοείτο καλύτερα με τον έμπορο ειδών ρουχισμού και κιγκαλερίας παρά με τον τσάρο του σοσιαλισμού.Τα πράγματα χειροτέρευσαν. όπου βρίσκονταν ισχυρές σοβιετικές δυνάμεις. που κατέφυγαν πέραν των συνόρων. όλα αυτά δημιουργούσαν ατμόσφαιρα χάους. Τον χειμώνα. αν με το σχηματισμό της Κυβερνήσεως των Εργατικών «ένα άδειο ταξί σταμάτησε στην Ντάουνινγκ Στρήτ 10 (την κατοικία του Πρωθυπουργού) και ο άνθρωπος που κατέβηκε από αυτό ήταν ο Attlee!» ή αν «ο Attlee ήταν ένα πρόβατο ντυμένο πρόβατο» (εκφράσεις του Churchill. στο Αμπαντάν. απέστειλε επειγόντως βρετανικά στρατεύματα στην ιρακινή ακτή που βρίσκεται απέναντι από τις μεγάλες εγκαταστάσεις της εταιρείας πετρελαιοειδών «ΑγγλοΙράνιαν». δεν εκινήθη. οι σοβιετικές μονάδες απεσύρθησαν από το Ιράν. ο Βρετανός Πρωθυπουργός. είχε Υπουργό τον Εξωτερικών το γιο ενός αστυνομικού που είχε εργασθή ως εργάτης αγροκτήματος και λιμενεργάτης: τον Ernest Bevin. Αν τα κείμενα των διπλωματικών διακοινώσεων δεν το έλεγαν. μολονότι πολύ αδύνατος. το ύφος τους και τα γεγονότα δεν άφηναν πλέον καμιά αμφιβολία ως προς τη δυνατότητα μιας στρατιωτικής αγγλοαμερικανικής επεμβάσεως. και καπνός φαινόταν να βγαίνη από τη στέγη της. ο Attlee. και η Μόσχα εγκατέλειψε τις αξιώσεις για παραχωρήσεις πετρελαιοφόρων περιοχών. και παρά τις τοπικές στρατιωτικές προετοιμασίες της. Το Ιράν εθεωρείτο τότε πυριτιδαποθήκη. Το καλοκαίρι του 1946 δεν αρκέσθηκε πλέον στις λέξεις: έπειτα από μερικά τοπικά επεισόδια. Εξάλλου. Αλλά η κατάσταση είχε αχθή στις παραμονές ενός νέου Μεγάλου Πολέμου!… Και αυτό μεταξύ χωρών που είχαν μόλις . δεν χρειάσθηκε. οι οξείες απειλές της τελευταίας. η ζωηρή δραστηριότης των διαφόρων αυτονομιστικών ομάδων και η υποστήριξή τους -κρυφή ή και επίσημη. Από το άλλο μέρος στο Λονδίνο. Το επόμενο καλοκαίρι διεξήχθησαν γενικές εκλογές και εξελέγη Κοινοβούλιο με σαφή αντισοβιετική πλειοψηφία. Ευτυχώς. Η Σοβιετική Ένωση. ο στρατός του Ιράν.από τη Μόσχα.

οι οιωνοί προανήγγελλαν τώρα ένα άλλο είδος πολέμου. η στάση της Μόσχας έναντι της Αγκύρας γεννούσε άλλες ανησυχίες. έπειτα από λίγο καιρό. ο Στάλιν και ο Ινονού. οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών υπήρξαν εξαίρετες εφόσον διοικούσαν οι πρωταγωνισταί. θα μπορούσε να απαγορεύσει τη διέλευση πολεμικών πλοίων εν περιπτώσει πολέμου ή απειλής πολέμου. που θα ονομαζόταν «ο Ψυχρός Πόλεμος». Έπειτα από πολλή μελέτη και διαπραγματεύσεις σε πολλές πρωτεύουσες. Οι σχέσεις μεταξύ της Αυτοκρατορίας των Τσάρων και της Αυτοκρατορίας των Σουλτάνων υπήρξαν επί αιώνες ιδιαιτέρως κακές και προεκάλεσαν πολλούς πολέμους. πρόβλημα που η εξέλιξη των θαλασσίων μεταφορών διηύρυνε πέραν των πλαισίων των δύο Αυτοκρατοριών. και προεκλήθησαν πολλά επεισόδια. ο Λένιν και ο Ατατούρκ. Πράγματι. κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου . η διέλευση του Βοσπόρου και των Δαρδανελλίων θα ήταν ελεύθερη για όλα τα εμπορικά πλοία. την Τουρκία. έστω και αν λαμβάνονταν υπ” όψιν μόνον τα πάρα πολύ σοβαρά περιστατικά.πολεμήσει η μια δίπλα στην άλλη επί τέσσερα χρόνια… Αν όμως ο πόλεμος είχε αποφευχθεί -ίσως λόγω του μονοπωλίου των ατομικών όπλων. και οι διάδοχοί τους. που γενικότατα διατυπώνονται εδώ: Εν καιρώ ειρήνης. που είχε θεωρηθή οριστική. Έτσι. Η βαθύτερη αιτία -δεν ήταν η μόνη. και ο νέος κυρίαρχος του Βορρά υπήρξε ο πρώτος που βοήθησε τον νέο κυρίαρχο του Νότου να σταθεροποιήσει οριστικά την εξουσία του. Η Τουρκία.ήταν ότι η Αυτοκρατορία του Βορρά. βρήκε το 1936 μια γενικότερη λύση. η Ρωσία. Η προσπέλαση των θερμών θαλασσών. Οι σχέσεις των δύο χωρών άρχισαν να ψυχραίνονται μετά τη σύναψη του Συμφώνου Ρίμπεντροπ-Μολότωφ. είχε ανάγκη ελευθέρας διεξόδου στις θερμές θάλασσες που περιέβρεχαν την Αυτοκρατορία του Νότου. μάλλον δευτερευούσης σημασίας. κυρίαρχος των Στενών. υπεγράφη στο Μοντρέ της Ελβετίας μια πολυμερής συμφωνία. Ελεύθερη θα ήταν επίσης η διέλευση των πολεμικών πλοίων των χωρών που είχαν ακτές στη Μαύρη Θάλασσα. Προκειμένου περί «οιωνών». μετά από μια πρώτη διμερή συνεννόηση. Οι δύο Αυτοκρατορίες άλλαξαν ριζικά μεταξύ 1917 και 1922. μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ο πληθυντικός. επί των ακολούθων γραμμών.

«Δεδεαγάτς»). Στον Churchill καθόρισε τότε ότι η βάση αυτή έπρεπε να είναι το λιμάνι της Αλεξανδρουπόλεως (ανέφερε το τουρκικό όνομα της πόλεως. σημειώνεται εδώ ότι στη Μόσχα. Μόλις ο ίδιος αισθάνθηκε τη δική του θέση πολύ ισχυρότερη. Ο κώδων του κινδύνου είχε πάλι σημάνει. αγνοούσε συμβιβαστικές προτάσεις που διεβίβαζε η Washington. Μετά από τέσσερεις μήνες. επέμενε επί διαφόρων επιχειρημάτων του. στη Θράκη. παρά τα διάφορα σύμφωνα αμοιβαίας βοηθείας που είχε υπογράψει. Σήμανε πιο καθαρά όταν ο Γεωργιανός. όταν έγινε η συμφωνία για την κατανομή επιρροών στα Βαλκάνια. λίγο-λίγο. εγκατάσταση μιας σοβιετικής βάσεως εντός των Δαρδανελλίων. μίλησε για τα Στενά στην υψηλότερη στάθμη της Συμμαχίας. της τελευταίας πόλεως επί ελληνικού εδάφους. άλλαξε και εκείνος στάση έναντι της Τουρκίας. Και άλλαζε τη θέση αυτή. ο Στάλιν ήγειρε το θέμα των Στενών: οι συμφωνίες του Μοντρέ έπρεπε να αναθεωρηθούν. κράτησε με πολλή περίσκεψη τη χώρα του στη θέση του «μη εμπολέμου». σύμφωνα με την πορεία των επιχειρήσεων. Η κρίση φάνηκε επικείμενη τον Αύγουστο του 1946. Το ήγειρε και πάλι στη Γιάλτα.Πολέμου. Αλλά ο Στάλιν επανήρχετο επί των αξιώσεών του. προ των ελληνοτουρκικών συνόρων. η Μόσχα ήγειρε τα ακόλουθα θέματα: αναθεώρηση του καθεστώτος που είχε ορισθεί στο Μοντρέ. . και η Σοβιετική Ένωση έπρεπε να έχει μια μόνιμη βάση στο Αιγαίο. και τελικά έστειλε σοβιετικά στρατεύματα κατά μήκος των συνόρων της χώρας του προς την Τουρκία. στο Πότσνταμ: η Τουρκία δεν έπρεπε να έχει πλέον το δικαίωμα να κλείνει τα Στενά σε οποιανδήποτε περίπτωση. και επιστροφή στη Ρωσία τριών διαμερισμάτων της κατεχομένων από την Τουρκία από την εποχή του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Ινονού. ο Αρχιστράτηγος Πασών των Ρωσιών. κατά τη διάρκεια απ” ευθείας συνεννοήσεων με την Τουρκική Κυβέρνηση. Για να μνημονευθούν μόνο τα ουσιωδέστερα. Κανείς δεν υπεχώρησε. Αυτό μαρτυρούσε ακόμη περισσότερη περίσκεψη. Αλλά οποιοδήποτε είδος περισκέψεως είχε μικρή αξία για τον Στάλιν.

και κοινοποίησε την αίτησή της στην Washington και το Λονδίνο. ζήτησε την αναθεώρηση προ της λήξεως της προθεσμίας. στην Κωνσταντινούπολη… Όταν κανείς σκέπτεται τον ελληνικό ανταρτοπόλεμο. Η Washington δεν άργησε να λάβη επισήμως θέση υπέρ της τουρκικής απόψεως. και ο Στάλιν δεν εκινήθη. ο ελληνικός ανταρτοπόλεμος άρχισε στα μέσα του 1946. Όταν με πιέσεις και στρατιωτικές προετοιμασίες σε άλλες περιοχές προσπαθούσαν να καταλήξουν εκεί όπου θα κατέληγε ο ανταρτοπόλεμος. Η Σοβιετική Ένωση. . Η Μόσχα αποδεχόταν συγχρόνως ένα συμβιβασμό που είχε προ πολλού προ ταθή από τους Αμερικανούς χωρίς εκείνοι να έχουν λάβει ποτέ καμιά απάντηση. Αλλά καθένας αντιλαμβανόταν επίσης ότι ο κώδων του κινδύνου είχε πάλι σημάνει το καλοκαίρι του 1946. Όταν ο κώδων του κινδύνου σήμαινε από την Κασπία Θάλασσα μέχρι του Αιγαίου Πελάγους. που η έννοιά τους είναι βαθειά και τρομακτική. αφού προετοιμάσθηκε επί ένα περίπου χρόνο. Γιατί. έσπευδε να στείλη μια ισχυρή ναυτική μοίρα και ένα από τα μεγαλύτερα αεροπλανοφόρα της να πλαισιώσουν το μόνο αμερικανικό θωρηκτό που βρισκόταν τότε στη Μεσόγειο. Κατά τη διάρκεια ενός έτους.Η Συμφωνία του Μοντρέ προέβλεπε ότι μετά από δέκα χρόνια θα ανανεωνόταν σιωπηρά. είχε σημάνει στην Αλεξανδρούπολη. δεν μπορούσε να είναι σύμπτωση. στην Τεχεράνη. Όταν αλλού είχε μόλις αποφευχθή ένοπλη αναμέτρηση μεταξύ των δύο μεγαλυτέρων δυνάμεων του κόσμου… Δεν ήταν. πρέπει πάντοτε να στοχάζεται αυτά τα γεγονότα. Και για να μην αφήση καμιά αμφιβολία ως προς τις συνέπειες που θα μπορούσε να έχη το πράγμα. Καθένας αντιλαμβανόταν ότι κατά πάσαν πιθανότητα το μονοπώλιο της ατομικής βόμβας είχε πάλι δώσει τη λύση. λοιπόν. αν και ξεκάθαρη στην ουσία της: η άμυνα των Στενών θα εξασφαλιζόταν από κοινού από την Τουρκία και τη Σοβιετική Ένωση. αλλά προσέθετε μια ρήτρα κάπως ασαφή. αν είχε επιτύχει. αν κανείς από τους συμβαλλομένους δεν ζητούσε την αναθεώρησή της. Το Λονδίνο και το Παρίσι υπεστήριξαν ζωηρά την τολμηρή ενέργεια του Truman. και αυτό με διατυπώσεις απολύτως κατηγορηματικές.

Χαρακτηρίζεται όμως η παραχώρηση αυτή . και πλέον των δέκα ημερών για να επιτευχθή συμφωνία. στην Κυβέρνηση και χορήγηση γενικής αμνηστίας. αλλά τη θέση του ίσου προς ίσον και γινόταν και θρασεία. χιλίων πεντακοσίων περίπου λέξεων.Ε.Κ. αλλά. συμφωνήθηκε ότι θα γίνονταν μετά το Δημοψήφισμα. η θέση αυτή έδειχνε τη γραμμή την οποία το Κόμμα θα ακολουθούσε.Βάρκιζα. Ως προς τις τελευταίες.Ε. Ας μνημονευθή μια. Το νέο καθεστώς Θα πίστευε κανείς ότι μετά από την ολοκληρωτική ήττα του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.Κ. Η πρώτη ήταν βασική και αποτελούσε προϋπόθεση της όλης Συμφωνίας: επρόκειτο για την αποστράτευση του ΕΛΑΣ και την παράδοση των όπλων «κατά τους λεπτομερείς όρους του πρωτοκόλλου του καταρτισθέντος υπό Επιτροπής εξ ειδικών». Αυτό ήταν φυσικό.Ε. Η γραμμή αυτή του απέδωσε εξαιρετικά αποτελέσματα.Κ. Δεν συνέβη όμως αυτό. ισχυριζόμενη ότι υφίσταται κακή μεταχείριση.) Μια άλλη παραχώρηση. τον Εθνικό Στρατό. την αμνηστία. Με τη Συμφωνία αυτή το Κ. ήταν ότι το Κ. την εκκαθάριση των Δημοσίων Υπηρεσιών.Κ. προέβαινε σε ορισμένες παραχωρήσεις. παρεδόθησαν περισσότερα όπλα από όσα είχε προβλεφθή. εφόσον η αντιπροσωπεία του ΕΑΜ δεν έπαιρνε τη θέση του ηττημένου. δεδομένων των συνθηκών της εποχής. η Συμφωνία της Βάρκιζας θα συνήπτετο εύκολα. την εκκαθάριση των Υπηρεσιών Ασφαλείας το Δημοψήφισμα επί του καθεστωτικού και τις Εκλογές. Θέση διαπραγματεύσεως. ανεγνώριζε ως χρήσιμη τη δημιουργία ενός Εθνικού Στρατού. όπως ανεφέρθη παραπάνω. ίσως.. τους ομήρους. την κατάργηση του Στρατιωτικού Νόμου. την αποστράτευση του ΕΛΑΣ. αναπόφευκτη. (Στην πραγματικότητα. πολιτική και ηθική. αλλ” από μιας απόψεως μάλλον πλεονεκτική για το Κ. Χρειάσθηκαν δέκα περίπου ημέρες για να γίνουν δεκτοί οι όροι του Σιάντου για τη σύγκληση της Διασκέψεως. που αφορά την πρώτη ημέρα της Διασκέψεως: ο Σιάντος ζητούσε τη συμμετοχή του Κ. ήττα στρατιωτική. Η Συμφωνία είναι ένα μακρό κείμενο. χωρισμένο σε εννέα κεφάλαια.Ε. που αφορούν τα ακόλουθα: την αποκατάσταση των προσωπικών ελευθεριών. Αποδείξεις περί αυτού υπάρχουν πολλές.

και περισσότεροι από 3. Πράγματι. ή μιλούσαν για να τους αποδοκιμάσουν. «τα οποία δεν ήσαν απολύτως απαραίτητα δια την εκτέλεσιν του πολιτικού εγκλήματος». Με τα συμφωνηθέντα λοιπόν. εκ της φύσεως των πραγμάτων. εξαφανίζονταν. μετά τις πρώτες συλλήψεις. Πράγματι.Ε. οι οποίοι θα υπηρετούν εις τον Στρατόν. Αλλά προ παντός στην επαρχία ο κόσμος ζητούσε εκδίκηση. θα ήσαν σεβασταί».ως μάλλον ευνοϊκή για το Κόμμα. και τα όπλα που προσπαθούσε να κρύψη δεν μπορούσαν να το βοηθήσουν εκείνη τη στιγμή. Μια τρίτη παραχώρηση είναι τόσο επαίσχυντη και τόσο ανεξήγητη. Είχε υποστή πανωλεθρία σε όλα τα μέτωπα.) Εξαιρουμένων όμως των πιστών. είχαν μικρότερη προστασία εκείνοι που τη χρειάζονταν περισσότερο… Στο ίδιο πλαίσιο των σκέψεων πρέπει να μνημονευθή η ρήτρα περί αμνηστίας.000 από αυτούς κατέφυγαν πέρα από τα συνόρα. η οποία. δεδομένης της ατμόσφαιρας της εποχής. οι πιστοί. μέχρι της αποκαταστάσεως των Διοικητικών. η Συμφωνία προέβλεπε ότι στην Αθήνα και τον Πειραιά θα χρειαζόταν ένταλμα συλλήψεως προκειμένου να συλληφθούν πολίτες. Αλλά περίπου όλοι κρύβονταν. οι αγνοί.Κ. γιατί εκεί ο ένας γνώριζε και συναντούσε τον άλλον. ώστε το Κόμμα φαίνεται μάλλον να τη θέλησε για να διωχθούν πολλοί δραστήριοι κομμουνισταί και να διατηρήσουν τον φανατισμό τους. δεν ηρνούντο το Κόμμα. εξηρούντο της αμνηστίας όλοι όσοι είχαν εις βάρος τους εγκλήματα του Ποινικού Δικαίου. επέτρεπε ερμηνείες ολέθριες για όλους εκείνους που δεν βρίσκονταν επικεφαλής του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Δικαστικών και Στρατιωτικών Αρχών. θλιβερή πονηρία ή λάθος απροσεξίας. αλλά ότι στην υπόλοιπη Χώρα. όλοι οι άλλοι. σιωπούσαν. (Μεγαλύτερος αριθμός παλαιών ανταρτών τους ακολούθησε αργότερα. το γεγονός είναι ότι κατά τα υπόλοιπα και ως σύνολο η Συμφωνία της Βάρκιζας υπήρξε ανέλπιστη επιτυχία για το Κ. αυτό μπορούσε να γίνη και χωρίς ένταλμα συλλήψεως. γιατί «αι κοινωνικαί και πολιτικαί αντιλήψεις των πολιτών. Αλλά παραχώρηση ή όχι. προπάντων στη Γιουγκοσλαβία. Βεβαίως. και οι συνοδοιπόροι. Η συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού κηρύχθηκε εναντίον του Κόμματος. και μέρος του πληθυσμού αποτελούμενο προπάντων από εκείνους που οι συγγενείς τους είχαν . Και εδώ δεν θα ήταν εύκολο να πη κανείς αν επρόκειτο περί παραχωρήσεως ή περί εξαίρετου μέτρου για να γίνη ευκολώτερη η δίωξη στοιχείων της Άκρας Αριστεράς από στοιχεία της Άκρας Δεξιάς.

με τις Συμφωνίες της Βάρκιζας το Κ. δύσκολα μπορούσε να ζήση σε ένα χωριό ή σε μικρή πόλη. μια αποκατάσταση τόσο πλήρη. ήσκησαν επί του Αντιβασιλέως.Κ.Ε. το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι.Κ. και παρά το κύμα μίσους και βίας. βέβαια. αποκτούσε καθεστώς νομίμου πολιτικού κόμματος. την ελευθερίαν του εκφράζεσθαι δια του τύπου… και ειδικότερον της πλήρους αποκαταστάσεως των ελευθεριών των συνδικαλιστικών ενώσεων». με τα μέλη του δεκτά στις Ένοπλες Δυνάμεις και στις Υπηρεσίες Ασφαλείας (εφόσον. δεν αποκτούσε τόσο γρήγορα. ενώ τα συμμαχικά στρατεύματα αντιμετώπιζαν τη γερμανική αντεπίθεση στις Αρδέννες. γιατί αυτοί αντιλαμβάνονταν καλύτερα ότι ο τελικός σκοπός της Οργανώσεως ήταν η κατάλυση της Δημοκρατίας. Κατηγορούσαν τότε τους Βρετανούς ότι πολεμούσαν στους δρόμους της πρωτευούσης μιας φιλικής χώρας. παίρνοντας μέρος σε εμφύλιο πόλεμο.ζητούσε αυστηρές τιμωρίες. τις πρώτες εβδομάδες του 1945.Ε. Τα αίτια της επιτυχίας αυτής του Κ. καλύπτονταν από την αμνηστία) και τέλος με την Κυβέρνηση υποχρεωμένη να εξασφαλίζη «τας ατομικάς ελευθερίας. των μελών της Κυβερνήσεως και των στρατιωτικών. οι οποίοι ανεφοδίαζαν τη Χώρα. ίσως. Με δύο λέξεις. αναμφισβήτητα. Οι πολιτικοί άνδρες. Ο Αρχηγός του Κέντρου. Ενώ λοιπόν αυτά ήταν τα πραγματικά δεδομένα της καταστάσεως. εκτός σπανίων εξαιρέσεων. Έπρεπε να χαθή στην ανωνυμία της μεγαλουπόλεως. οι Αρχές. υπήρξε η ισχυρή πίεση που οι Βρετανοί. ήταν όλοι εναντίον του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Τέλος. Το σημαντικότερο. Ποτέ. ο πρωταγωνιστής της γνωστής Συμφωνίας με την Άκρα Αριστερά το 1936.εκτελεσθή. αν είχε κανείς συμμετάσχει στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. ήταν γνωστός την εποχή εκείνη ως ένας από τους πιο οξείς επικριτάς του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. υπήρξαν διάφορα. ή ακόμη κάποτε και έπαιρνε εκδίκηση χωρίς να περιμένη κανενός είδους δίκη. αν δεν απετελούντο από εαμίτες που παρέμεναν πιστοί. . που είχε τελείως συντριβή. είχαν παρασυρθή σε σοβαρό ποσοστό από τη γενική εχθρότητα. με τις εφημερίδες του να κυκλοφορούν ελεύθερα. ο υπέργηρος Σοφούλης. Αυτό δεν ήταν καθόλου εκπληκτικό. στην Ιστορία ένας ηττημένος.

μόνοι αυτοί από τους Συμμάχους. δεν απέδιδαν καμιά σημασία στις παραχωρήσεις που θα γίνονταν απέναντί του και ζητούσαν να τελειώσουν οι διαπραγματεύσεις το ταχύτερο. το πράγμα ήταν ωφέλιμο…». Ο Πλαστήρας.Ε.Κ.ο Σιάντος δήλωσε προς τους ξένους ανταποκριτάς: «Από τη στιγμή που οι Σύμμαχοι αποφάσισαν ότι ήταν χρήσιμο να παραμείνουν βρετανικά στρατεύματα στην Ελλάδα. είχε δεσμούς από το 1936 με την Άκρα Αριστερά. και απέδωσε την εαμοβρετανική σύγκρουση σε παρεξήγηση που έπρεπε να λησμονηθεί… Χρειαζόταν βέβαια πολύ θάρρος και πολύ αίσθημα πειθαρχίας για να τολμήσει να μιλήσει κατά τέτοιον τρόπο ο άνθρωπος αυτός. που είχε κατηγορηθεί ότι ακολουθούσε μαλακή γραμμή. δεσμούς που αργότερα. Αλλά. μετά από μια εξέγερση τόσο αιματηρή και μετά από μια ήττα τόσο πλήρη. ας επαναληφθεί. υπήρξαν μεγάλες και επίμονες. περισσότεροι. επηρεαζόταν από τις συμβουλές φίλων. Εξάλλου. Το βράδυ της 11ης Φεβρουαρίου -συνεδρίαζαν ακόμη στη Γιάλτα. Έτσι. Ο Σαράφης. απεκατεστάθη απολύτως στα πλαίσια της νομιμότητος. οι πιέσεις που ησκήθη σαν από τον Βρετανό Πρεσβευτή. συνεδρίαζαν ακόμη στη Γιάλτα. και ιδίως από τον Στρατηγό Σκόμπυ. ως άνθρωπος της Εκκλησίας. ήταν υποχρεωμένος να είναι λιγότερο αυστηρός από τον πολιτικό άνδρα. Τα άλλα αίτια είναι δευτερεύοντα. ήταν παλαιός και στενός φίλος του. του οποίου το κύρος στην Αθήνα ήταν τεράστιο. τουλάχιστον είχαν διαφυλάξει τις δημοκρατικές ελευθερίες σε μια φιλική χώρα. οι οποίοι εν τω μεταξύ είχαν συνδεθή με το ΕΑΜ. παλαιών συμπολεμιστών του. απεκαλύφθησαν κατά τρόπο πολύ θεαματικό. Έπρεπε να αποδειχθή ότι εάν οι Βρετανοί απησχολούντο. στρατιωτικός εμπειρογνώμων στη Βάρκιζα για το ΕΑΜ. προέβη σε ένα θεαματικό χαιρετισμό. όπως θα δούμε. Ο Αρχιεπίσκοπος. ο Σο φιανόπουλος.. πέραν του κυρίου μετώπου του πολέμου. απών από τη χώρα επί είκοσι έτη (με μικρές διακοπές). και ο Συνταγματάρχης Ποπώφ βρισκόταν πάντοτε στην Αθήνα… Ο Στάλιν διέθετε αποστόλους και γνώριζε να τους .Η απάντηση στις κατηγορίες αυτές δεν ήταν εύκολη και δεν αρκούσε απλώς να δίνεται κάποια απάντηση. εάν πολλοί Έλληνες ζητούσαν εκδίκηση. Τέλος. Και αυτό ήταν τόσο μάλλον απαραίτητο που η Βάρκιζα προηγείτο της Γιάλτας λίγες ημέρες. ο Υπουργός των Εξωτερικών και αρχηγός της κυβερνητικής αντιπροσωπείας στη Βάρκιζα. Γι” αυτόν το λόγο. άνθρωπος ευφυέστατος. Και μόλις απεκατεστάθη. βλέποντας τη συντριβή του ΕΛΑΣ. το Κ.

εντελώς διαφορετικό. Χωρίς την ανεκτίμητη βοήθεια της UNRRA και την ιδιωτική ή οργανωμένη βοήθεια των Ελλήνων του εξωτερικού. τα κατοικίδια ζώα. η εφαρμογή όμως των προθέσεων στην πράξη ήταν άλλο πράγμα. τα καλά ή τα κακά πάθη τους. η κινητήριος δύναμη των οποίων είναι η ενστικτώδης θέληση αφ” ενός να επιζήσουν. όλα έλειπαν.Κ. Η δύσκολη ανόρθωση. που εκ των υστέρων γίνονταν δευτερεύοντα αίτια. αφ” ετέρου να ικανοποιήσουν τα πάθη τους. επέδρασε βαθύτατα επί της εξελίξεως της όλης καταστάσεως στα επόμενα χρόνια. τα φάρμακα. και μαζί με άλλους παράγοντες άλλης φύσεως. Άλλωστε. για καμιά χώρα. εκτός από τη Γερμανία. έπρεπε να είναι ευτυχής για την αποκατάσταση του Κόμματος. τα μηχανήματα και τα μέσα συγκοινωνίας. ο Στάλιν. Όλα έλειπαν. άλλοτε τέλος τις απεργίες που προκαλούσε το Κ. Λησμονούν ότι αποτελούνται από. Για ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού. άλλοτε την ανικανότητα των κυβερνήσεων. η ανέφικτη συνεννόηση To 1945 υπήρξε για όλη την Ευρώπη ένας χρόνος ιδιαιτέρως δύσκολος Κατά πασαν όμως πιθανότητα. Αυτό γέννησε τις μεγαλύτερες δυσκολίες. όταν μιλούν για όσα προηγήθησαν του συμμοριτοπολέμου. ο ρουχισμός.χρησιμοποιεί. ή όταν κατηγορούν. άλλοτε τη βουλιμία των μαυραγοριτών ή των κερδοσκόπων. Όλα αυτά δεν ήταν αίτια. πολύ μεγάλων ταλαιπωριών. Οι όροι εν τούτοις της Συμφωνίας της Βάρκιζας και οι προθέσεις πολλών από όσους έπαιζαν εκείνη την εποχή ηγετικό ρόλο στην Ελλάδα ήταν ένα πράγμα.Ε. και αυτή η κατοικία έλειπε: πολλά σημεία σημαντικών οικισμών είχαν βομβαρδισθή και το ένα πέμπτο περίπου των χωριών είχε καεί. και ανεξαρτήτως της προσωπικής του θέσεως. Πολλοί συγγραφείς το αγνοούν. άλλοτε την απειθαρχία των πολιτών. ήταν αποτελέσματα. Υπήρξε χρόνος μεγάλων. ανθρώπους. Πολλοί σχολιασταί ιστορικών γεγονότων λησμονούν συχνά μια απλή όσο και βασική αλήθεια: ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες δεν αποτελούνται από αγγέλους ή από «ρομπότ». . δεν υπήρξε τόσο δύσκολος όσο για την Ελλάδα. Τα τρόφιμα. το 1945 θα ήταν ένα έτος πραγματικού λιμού.

νομίμων ή παρανόμων. να λιγοστέψει αισθητά τις απεργίες. Είναι αναμφισβήτητο ότι όσοι είχαν συμμετάσχει στον ΕΛΑΣ ήταν τότε το αντικείμενο πολλών και διαφόρων διώξεων. το Κ. Γίνονταν επίσης διάφορες διώξεις από κατώτερα όργανα της Διοικήσεως. από τη συνεχή υποτίμηση των ημερομισθίων. Στην έλλειψη των αγαθών προσετέθη μια καταστροφική οικονομική και νομισματική κατάσταση. δεν βοηθούσαν βεβαίως την κατάσταση. Το 1945 τα πάθη δεν είχαν καθόλου κατασιγάσει. μπορούσε. και άλλοι παράγοντες τα ερέθιζαν. που κάθε ένα αντιπροσώπευε εκατομμύρια και τελικά δισεκατομμύρια. Αλλά δεν το ήθελε. εκτός από τις στερήσεις. Βεβαίως. άδεια και οι εισπράξεις ασήμαντες. από τις ομάδες του Μαγγανά στην Πελοπόννησο και του Σούρλα στη Θεσσαλία. είχε καταργηθεί. φυσικά. Και μαζί με το χαρτονόμισμα είχαν εξαφανισθεί και οι υποχρεώσεις που εκφράζονταν με αυτό. αλλά δεν αποτελούσαν τίποτε το εκπληκτικό: η εργατική τάξη υπέφερε από την ανεργία. οργανώσεις κάποτε αμφιβόλων προθέσεων. Οι απεργίες που συχνά εξαπέλυε το Κ.χ. ήταν εξαιρετικά δυσχερής. Άλλωστε. από τις κάθε είδους στερήσεις. αλλά υπετιμάτο και αυτή με ταχύ ρυθμό. . εξαιτίας των παραγόντων αυτών. η καλή διοίκηση ήταν αδύνατη. Τα ταμεία του Κράτους ήταν. μετά από την έκδοση κατά την Κατοχή χαρτονομισμάτων.Κ. Είχε δημιουργηθή μια νέα δραχμή. Τα πάθη και τα μίση ήταν σε έξαψη. Το νόμισμα.Ε.Ε. Οι διώξεις γίνονταν συχνά από πρόσωπα ή από ιδιωτικές οργανώσεις. γιατί το νόμισμα είναι παντού και πάντοτε η εικόνα της εθνικής οικονομίας και των προβλέψεων που κάνει κανείς για την εξέλιξή της.Η κατάσταση λοιπόν στην Ελλάδα το 1945 έκανε την επιβίωση πολύ δύσκολη. Οι αδυναμίες ήταν αναπόφευκτες. γιατί για τον καθορισμό της στάσεώς του επενεργούσε ο άλλος ανθρώπινος παράγων: το πάθος. όπως π. Η ανόρθωση. αν το ήθελε.Κ. δικαιολογημένων ή όχι.

Γιατί η Διοίκηση καθορίζει την πορεία του Συνδικάτου και όχι τα μέλη του. προμήθευαν εξαίρετα επιχειρήματα για τη διεξαγωγή αντεπιθέσεων που η τακτική τους ήταν ποικιλόμορφη. οι αντιπρόσωποι του ΕAM υπέβαλαν μια έντονη έκθεση παραπόνων. συχνά εντελώς αβάσιμα. αλλά να εξασφαλίζεται η Διοίκηση ή. όταν προκαλεί.Κ. όπου. Από το άλλο μέρος. το οποίο οι κυβερνήσεις. Πρέπει όμως να προστεθεί ότι οι εφημερίδες του Κ. Ήταν ο τόνος της υπεροψίας και της προκλήσεως. Ελέχθη παραπάνω ότι συχνές υπήρξαν οι παραβάσεις αυτές. Για να γίνη ανακεφαλαίωση με ένα γενικό χαρακτηρισμό: ο τόνος του Κ. Τον Μάρτιο του 1945. να εμφανίζεται πολύ στο προσκήνιο. γέμιζαν τις φυλακές.Αυτού του είδους οι διώξεις δεν απήρεσκαν φαίνεται στην ηγεσία του Κόμματος.Κ. έστω και χειροτερεύοντάς την.Ε. αυτά τα λαμπρά Πανεπιστήμια του Κομμουνισμού.Ε. συσπείρωναν γύρω τους έναν ορισμένο αριθμό συνοδοιπόρων «πρωτεξαδέλφων». την εποχή εκείνη δεν ήταν ο τόνος της περισκέψεως και της προσοχής. . το Κ. Το Κόμμα εκμεταλλευόταν με κάθε δυνατό τρόπο την κακή οικονομική κατάσταση. γενικώς.Κ.Ε. και αυτό διηυκόλυνε αυτού του είδους τις επιθέσεις. Εξάλλου. προσπαθούσε να συγκεντρώνει τις συνδικαλιστικές δυνάμεις σε ένα ευρύ εργατικό μέτωπο. Ένας πρόσφατος νόμος περί δοσιλογισμού ήταν πολύ ευρύς στις διατυπώσεις της εννοίας της συνεργασίας και ήταν αυστηρός για τους συνεργάτες πάσης φύσεως. γιατί βοηθούσαν το παιχνίδι καλύτερα από οτιδήποτε άλλο. τουλάχιστο.Κ. κατηγορούσε συνεχώς. χωρίς το Κ. Κρύβει κανείς καλύτερα την αδυναμία του και εμψυχώνει όσους διστάζουν. δεν λαμβάνουν αρκετά υπ” όψιν ή και το αγνοούν: να γίνωνται στην αρχή παραχωρήσεις από το Κόμμα σε πολλά πεδία. τότε Πρόσεδρο Υπουργό για τη Μεσόγειο. η αποφασιστική επιρροή επάνω της. συνοδευομένη από ένα μακρό κατάλογο σχετικών περιπτώσεων. τους εχθρούς του ως συνεργάτες του κατακτητού. Είναι παντού και πάντοτε το μεγάλο μυστικό της συνδικαλιστικής κινήσεως. δεκαπλασίαζαν τις παραβάσεις αυτές και τις παρουσίαζαν με λεπτομέρειες εξαιρετικά παραποιημένες και εξογκωμένες. Το Κόμμα ανέφερε επίσης και κατεδίκαζε δημοσία κάθε παράβαση των όρων της Συμφωνίας της Βάρκιζας.Ε. διηύθυνε από το παρασκήνιο τις βασικές κινήσεις των συνδικαλιστών. στον Harold Macmillan. Φανάτιζαν τα μέλη του Κόμματος. Τέλος.

μέχρι μεγάλης υπερβολής. Οι ηγέται του Ελληνικού Κομμουνισμού δεν ανεγνώριζαν. ως σύμβολο της Τάξεως. . εσυγχωρείτο εύκολα. Το Κόμμα ήταν πλέον ο λιγότερο αξιόπιστος συνομιλητής.Βεβαίως. παρ” όλα αυτά. Οι συμπαθούντες προς αυτό ήταν το Κακό υπ” αριθμόν δύο.Ε. ο Πλαστήρας απεκαλύπτετο. ήταν αυτομάτως τουλάχιστον ύποπτος. αν ο Αρχιεπίσκοπος-Αντιβασιλεύς κέρδιζε σε κύρος και εθεωρείτο διαιτητής αντικειμενικός. είχαν τοποθετήσει στην κοινή συνείδηση το Κ. Η συνεργασία με τον εχθρό.. δημιουργούσαν τον Απρίλιο ένα νέο κόμμα. Εκτός της κάπως χαώδους καταστάσεως που ήδη μνημονεύατε. ένας πρωθυπουργός πολύ αδύνατος. Η πίεση της κοινής γνώμης ήταν τόση. έστω και αν δεν ήταν μέλος του Κόμματος. οι στερήσεις. τα παλαιά μέλη του ΕΑΜ.Κ. Η μεγάλη πλειοψηφία των ατόμων είχε απλοποιήσει τα πράγματα μέχρις υπερβολής. ώστε και αυτοί ακόμη οι σύμμαχοι του Κ. και μάλιστα σε ορισμένες περιπτώσεις ήταν ακόμη και ανεκτή. Γιατί. όλα αυτά δεν απέδιδαν τους επιδιωκομένους καρπούς. υπό την ηγεσία του Καθηγητού Σβώλου και του Τσιριμώκου. απεμακρύνοντο. ως το Κακό υπ” αριθμόν ένα. μια υποδοχή που η ελληνική πρωτεύουσα δεν είχε επιφυλάξει ποτέ σε κανένα.Κ. υπό την προϋπόθεση ότι δεν είχε γίνει σε υψηλά επίπεδα ή επί σκοπώ μεγάλων κερδών. περνώντας από την Αθήνα κατά το ταξίδι της επιστροφής τους από τη Γιάλτα. τους εαυτούς των ηττημένους. τα δεινά. Οι οδύνες. τους βοηθούσε και η πολιτική κατάσταση. Ο Churchill και ο Eden. μόνο και μόνο επειδή ήταν αντίπαλοί τους. ο φόβος του Σιδηρού Παραπετάσματος. αντιπροσώπευαν το πνεύμα του Καλού. δέχθηκαν. δυναμικός και χρήσιμος. το λιγότερο που μπορεί κανείς να πει. Οι αντίπαλοί τους. Αν κανείς ήταν κάποτε μέλος του ΕΑΜ. τα δάκρυα. μαζί με τον Σκόμπυ. και. χωρίς όμως να αποκτήσουν σοβαρή λαϊκή βάση. Ο Γεώργιος ο Β” γινόταν και πάλι δημοφιλής. γιατί το ακροατήριο είχε πάρα πολύ αλλάξει. την «Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας-Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδος ΕΛΔΣΚΕ». Η ιεραρχία των αξιών είχε ανατραπεί: η απλούστευση και η γενίκευση ήταν κανόνας για την καθιέρωση της νέας ιεραρχίας.Ε.

Η νέα Κυβέρνηση. όπως θα έλεγαν σήμερα.Ε. σελ. Η Δεξιά δεν έμεινε ικανοποιημένη. επί Κατοχής. Κεφάλαιο Δ”. Οι δυσμενείς συνθήκες δεν άλλαζαν.Κ. εσυγχωρείτο μεν ο μικρός δοσίλογος. εξίσου αντιβασιλικό όσο και αντικομμουνιστή. η Άκρα Αριστερά ακόμη λιγότερο. αναμειγνυόμενος. Τέλος. και διατηρώντας στα Υπουργεία τους εκείνους που εθεωρούντο οι καλύτεροι Υπουργοί του Πλαστήρα. ενώ η ώρα δεν χρειαζόταν τους πρώτους αλλά τους δεύτερους. και συχνά. . όταν συνέβη ένα γεγονός χαρακτηριστικό της συγχύσεως στην οποία βρίσκονταν τότε τα πράγματα: στα Ηνωμένα Έθνη. δημοσιεύθηκε στις εφημερίδες των Αθηνών. Και. άλλα δημιουργήθηκαν και προσετέθησαν στα παλαιά. παρά μερικές επιτυχίες στο εσωτερικό. αλλά κανείς δοσίλογος δεν ήταν ανεκτός στα υψηλά επίπεδα της Διοικήσεως. τα χειροτέρευε. 131-132). οι οποίοι. ο Υπουργός των Εξωτερικών Σοφιανόπουλος ψήφισε εναντίον της εισδοχής της Αργεντινής. χώρας φιλικά διακείμενης προς την Ελλάδα. άνθρωπο ισχυρό. Ο Βούλγαρης όμως κατήρτισε καλύτερη Κυβέρνηση. Δεν μπορούσε να ασχοληθεί με τα μεγάλα προβλήματα που όφειλε να αντιμετωπίζει. γνώρισε και αυτή πολλές δυσκολίες και δεν μπόρεσε να ζήση περισσότερο από πέντε μήνες. αρκετούς «τεχνοκράτες». στο Σαν Φρανσίσκο. την υποψηφιότητα της οποίας υπεστήριζαν οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Μεγάλη Βρετανία αλλά πολεμούσε η Σοβιετική Ένωση! Έτσι.Ήταν θαυμάσιος στρατιώτης. που είχε πολεμήσει αγρίως τον Πλαστήρα.Κ. με τον εχθρό. αλλά υπήρχε τουλάχιστο μια καλύτερη Κυβέρνηση. εν τω μεταξύ. Μερικά μεγάλα προβλήματα περιεπλάκησαν. βέβαια. Έβλαψε επίσης το λαϊκό του κύρος χρησιμοποιώντας παλαιούς του φίλους. είτε.Ε. δεν ήταν ένας επιτελικός. Το Κ. όπως ελέχθη. όταν μια πολύ δυσάρεστη επιστολή του. ο Πλαστήρας προεκάλεσε αληθινή οργή.. περιλαμβάνοντας σ” αυτήν.[i] ο Αντιβασιλεύς επωφελήθη για να ζητήσει την παραίτησή του και να τοποθετήσει στη θέση του τον Ναύαρχο Βούλγαρη (βλ. είτε είχαν εκτεθεί με το Κ. που γράφτηκε το 1941 προς τον Πρεσβευτή της Ελλάδος στο Βισύ. επετίθετο τώρα κατά του Αντιβασιλέως γιατί τον είχε αντικαταστήσει με τον Βούλγαρη.

Κ. ο Χότζα. Την 8η Ιουλίου ο Τίτο εκφωνούσε λόγο περισσότερο από αυστηρό. Το καλοκαίρι του 1945. Εξάλλου. Το Κ. Οι εφημερίδες της Άκρας Δεξιάς ζητούσαν την άμεση κατάληψη της Βορείου Ηπείρου και ορισμένων βουλγαρικών επαρχιών. Η κατάσταση των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων καθιστούσε βεβαίως γελοίο το αίτημα τούτο. αποδεχόταν τις κατηγορίες του με όσα έγραφαν οι εφημερίδες του και με όσα έλεγαν οι ηγέτες του. Χρησιμοποιούσε τη γλώσσα που χρησιμοποιείται όταν ετοιμάζεται εισβολή. Ο Τίτο και ο μικρός ακόλουθός του. η ατμόσφαιρα παρέμεινε βαρειά. η πολιτική κατάσταση γεννούσε πολλές ανησυχίες. η οποία διέθετε πολλές εφημερίδες και ορισμένες δραστήριες οργανώσεις. στο εσωτερικό πεδίο. οι εφημερίδες του Βελιγραδίου. Οι λιμένες της Θράκης. και η Θεσσαλονίκη. που έδιναν την εντύπωση ότι απέβλεπαν στην προετοιμασία της κοινής γνώμης τους για μια εισβολή στην Ελλάδα. φαίνονταν να είναι τα κύρια αντικείμενα των διεκδικήσεών τους. εκτός από τις δυσκολίες που ήδη μνημονεύθηκαν. φάνηκαν να θίγονται και απέστειλαν στην Ελληνική Κυβέρνηση σκληρότατες διακοινώσεις.Ε. ισχυριζόμενες ότι οι Αλβανοί μωαμεθανοί της Ηπείρου και οι σλαβόφωνοι της Μακεδονίας ήταν θύματα διώξεων και βιαιοτήτων.Το ένα από αυτά ήταν διεθνούς φύσεως και προκαλούσε την ανησυχία και τη ζωηρή αντίδραση του πληθυσμού. Πάντως. . προ παντός της Άκρας Δεξιάς. και τα σύνορα μεταξύ της Γιουγκοσλαβίας. Οι άλλες εφημερίδες απαντούσαν κατηγορώντας τους τρεις ηγέτες των γειτονικών χωρών ότι είχαν εξολοθρεύσει τις άλλοτε ανθούσες ελληνικές μειονότητες που βρίσκονταν στα εδάφη τους. Αλβανίας και Βουλγαρίας καθορίσθηκαν οριστικά. Όταν η Τεργέστη χάθηκε για τον Ανατολικό Συνασπισμό. οι τρεις γείτονες της Ελλάδος φάνηκαν να στρέφονται εναντίον της. της Σόφιας και των Τιράνων εξαπέλυσαν μια έντονη εκστρατεία κατά της Ελληνικής Κυβερνήσεως. αλλ” αυτό το είδος της πολεμικής δεν κατεπράυνε καθόλου τα πράγματα. που επί τρία χρόνια είχαν μείνει στα χέρια των Βουλγάρων. Δεν είναι γνωστό πως και γιατί -ίσως χάρη σε διεθνείς μεσολαβήσεις και χάρη στη σταθερή στάση των Αθηνών.το κακό απεφεύχθη.

Μέλη της Κυβερνήσεως υφίσταντο συνεχείς επιθέσεις και προσβολές για τον ένα ή τον άλλο λόγο. Αυτό. πολλοί υπουργοί ορισμένοι σημαίνοντες. μετά την επιλογή αυτή. ο Γεώργιος ο Β” θα έπαιρνε μεγάλη πλειοψηφία. Αντιθέτως. Ή πρώτα οι εκλογές.είχαν παραιτηθή.Κ.Ε. Τα σαφώς δημοκρατικά κόμματα ζητούσαν τον σχηματισμό μιας καθαρώς πολιτικής Κυβερνήσεως. Μην μπορώντας να αντιμετωπίσει αυτή τη γενική σύγχυση και τον πληθωρισμό που μεγάλωνε. αλλά αντετίθετο σε κάθε ιδέα εκλογών πριν αποκατασταθεί πλήρως η τάξη. αλλ” ως αντικομμουνιστής. Το Κ. όχι ως πρόσωπο ή ως καθεστώς.και πρωτίστως έπειτα από μια έντονη βρετανική παρέμβαση. ο Αρχηγός των Φιλελευθέρων . αντιπροσωπευτικής όλων των τάσεων εκτός της Άκρας Αριστεράς. Η Συμφωνία της Βάρκιζας είχε βεβαίως λύσει το ζήτημα. έπειτα από οξεία διαφωνία που οδήγησε τον Αντιβασιλέα στην παραίτηση -που ανεκλήθη λίγο αργότερα. ως αντικομμουνιστικό σύμβολο. Μερικοί πολιτικοί αρχηγοί θεωρούσαν τις εκλογές απαραίτητες για να αποκατασταθεί κάποια τάξη πραγμάτων. υπεστήριζαν ότι το δημοψήφισμα θα εθεωρείτο ισχυρότερο αν είχε οργανωθεί από μια δημοκρατική Κυβέρνηση. αλλά τώρα οι δημοκρατικοί αντελαμβάνοντο ότι. Με ένα ιντερμέτζο υπό τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο που διήρκεσε από τις 2 ως τις 20 Νοεμβρίου. εάν προηγείτο το δημοψήφισμα. όπως σαφώς όριζε η Βάρκιζα. Εξάλλου. έκλινε υπέρ αυτής της απόψεως. ετίθετο το ζήτημα: έπρεπε να γίνη πρώτα το δημοψήφισμα για το καθεστωτικό. επειδή ήταν βέβαιο ότι θα έπαιρνε πολύ μικρό ποσοστό των ψήφων. Μέχρι του μηνός Σεπτεμβρίου. οι εκλογείς θα ήταν λιγότερο επηρεασμένοι από τις αντικομμουνιστικές τάσεις τους. Αλλά οι εκλογές ήταν πρακτικώς αδύνατες: η κατάσταση της Χώρας δεν φαινόταν να τις επιτρέπει και οι εκλογικοί κατάλογοι δεν είχαν αναθεωρηθή από το 1936. νόμιζαν ότι οι εκλογές θα επέτρεπαν μια επιλογή μεταξύ όλων των πολιτικών αποχρώσεων και ότι. Τέλος. ο Βούλγαρης παραιτήθηκε την 9η Οκτωβρίου. και ίσως επειδή ετοιμαζόταν για άλλο πράγμα.

Οι άνθρωποι του Κέντρου. έλεγε. σαφές: δεν υπήρχε ενδιάμεση κατάσταση. τα . δεν άφηναν καμιά αμφιβολία ως προς τη γραμμή που θα ακολουθούσε: «Ή θα ξαναέχουμε ένα καθεστώς όμοιο αλλά αυστηρότερο από το καθεστώς της μοναρχοφασιστικής δικτατορίας. η Άκρα Αριστερά είχε καλά ανθέξει στις επιπτώσεις της μεγάλης πανωλεθρίας της και είχε γρήγορα ξαναρχίσει τη δράση της. αλλά ήταν πάντα ακμαίος και ζωηρός. ή και να μη διαβάζουν καν. ή ο αγώνας του ΕΑΜ για την εθνική απελευθέρωση θα στεφανωθεί με την εγκαθίδρυση στην Ελλάδα μιας Λαϊκής Δημοκρατίας». Και στις 30 Μαΐου του 1945. περιβεβλημένο τώρα με την αίγλη της μακράς οδύνης και ξένο προς κάθε ευθύνη για τις αποτυχίες του 1944. Όπως διεφάνη. και προπάντων οι άνθρωποι της Δεξιάς. ο οποίος σύντομα θα έπαιρνε πάλι στα χέρια του τα ηνία του Κόμματος. Ο νέος Πρωθυπουργός ήταν 85 ετών. Το Κ.Κ. που μέχρι τότε πιστευόταν ότι είχε πεθάνει στο Νταχάου. γιατί είχε μαθευτεί ότι ζούσε ο Ζαχαριάδης. θυσιάσθηκε η χρονολογική συνέχεια του θέματος. Η Κυβέρνησή του περιελάμβανε αντιπροσώπους όλων των κομμάτων.Ε. Κείμενο περιεκτικό. έχουν συχνά το απίστευτο ελάττωμα να μη μελετούν. δεν υπήρχε συνεννόηση ή συμβιβασμός. παρά μερικές προσεκτικές επιφυλάξεις.Κ. που είδαν το φως στις εφημερίδες του Κ.Ε. σκληρό.Σοφούλης σχημάτιζε πολιτική Κυβέρνηση. και είχε ως Υπουργό Εξωτερικών τον Σοφιανόπουλο. Οι πρώτες δηλώσεις του Ζαχαριάδη. Πρέπει όμως τώρα να σημειωθή ότι εν τω μεταξύ αξιόλογα γεγονότα είχαν γίνει στο στρατόπεδο της Άκρας Αριστεράς. μέχρι της κεντροαριστεράς. ορμητικό και επιθετικό Για να εκτεθεί με κάποια ενότητα η εξέλιξη της εσωτερικής πολιτικής καταστάσεως.. Η ορμή της όμως είχε κάπως ανακοπή κατά την άνοιξη. ένα βρετανικό πολεμικό αεροπλάνο απεβίβαζε στο αεροδρόμιο της Ελευσίνος τον παλαιό Αρχηγό του Κόμματος. Τα ηγετικά στελέχη δεν ήθελαν λοιπόν να εκτεθούν χωρίς να γνωρίζουν ποια θα ήταν η γραμμή πλεύσεως του ανθρώπου του Στάλιν.

Κ. Άλλες επιφυλακτικές πράξεις αφορούν τον ίδιο τον Ζαχαριάδη. η καταδίκη αυτή δεν άργησε να φθάσει στην εκτέλεσή της. προέβη σε μια απρόβλεπτα διαλλακτική δήλωση. αλλά γενικώς είναι τότε πολύ αργά. Οι πράξεις. το Κόμμα έλαβε θέση υπέρ της προσαρτήσεως στην Ελλάδα της Κύπρου. Επρόκειτο όμως περί προσεκτικών παραχωρήσεων για λόγους τακτικής. της Δωδεκανήσου. Και όπως ελέχθη ήδη. το σύνολο της δράσεως του Κ. ο Ζαχαριάδης. της μεγάλης σημασίας της Μεσογείου για τη Βρετανική Αυτοκρατορία (…Αυτοκρατορία!…). στην πρώτη Ολομέλεια μετά την επιστροφή του (Δωδεκάτη Ολομέλεια – τέλη Ιουνίου). τον Άρη Βελουχιώτη. όταν η Ενδεκάτη Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής. που θα αναπτυχθεί τελευταία. με τις δικές τους έριδες. Ανακαλύπτουν τις πράξεις των άλλων. υπήρξαν στην αρχή ανάμεικτες: επιφυλακτικές και τολμηρές. Εκτός της συστηματικής προπαγάνδας. . μπορεί κανείς να διακρίνη στη δράση του Κ.Ε. και ενός πόλου μεσογειακού. Λαϊκή Δημοκρατία) της Βορείου Ηπείρου. Ασχολούνται με τα δικά τους κείμενα. με επίκεντρο την Αγγλία. Η αιτιολογία που ανεφέρθη ήταν ότι δεν είχε αποδεχθεί τη Συμφωνία της Βάρκιζας.κείμενα της Άκρας Αριστεράς. η μία των οποίων. Π. Δεδομένης. ήταν ένας συνεχής και ιδιαιτέρως έντονος πολιτικός αγών. επειδή ανήκε στην Αλβανία. Αναφέρουμε ένα παράδειγμα επιφυλακτικής πράξεως. που χρησιμοποιούσε κάθε είδους επιχειρήματα και περί της οποίας ελέχθησαν ήδη λίγα λόγια. Επρόκειτο περί καταδίκης σε θάνατο. με επίκεντρο τη Σοβιετική Ρωσία.χ. η εξωτερική πολιτική της Ελλάδος έπρεπε να είναι ρεαλιστική και να κινήται μεταξύ ενός πόλου ευρωπαιοβαλκανικού. που έγινε προ της αφίξεως του Ζαχαριάδη (αρχές Απριλίου 1945).Ε. εν προκειμένω. και (με σοβαρές επιφυλάξεις. Κατά τα άλλα. με σαφείς διεθνείς προεκτάσεις. Εξάλλου. υπό την ηγεσία του Ζαχαριάδη.Κ. τρεις κύριες γραμμές. δεν εδίστασε να καταδικάσει ως «ντεβιασιονιστή» εκείνον που υπήρξε η ψυχή του ενόπλου αγώνος του Κόμματος. ενώ καθόρισε διάφορες αδιάλλακτες θέσεις. για να δώσει απτό δείγμα των φιλειρηνικών της διαθέσεων. είπε.

για την Ελλάδα!») θα αντηχήση και πάλι στα φαράγγια και στις κορφές των βουνών μας. ΕΛΑΣ.» είπε «το ένδοξο θούριο («Εμπρός. Είναι επίσης αλήθεια ότι καμιά απεργία ή λαϊκή εκδήλωση οργανωμένη από τα αριστερά συνδικάτα (Εργατικός Αντιφασιστικός Συνασπισμός-ΕΡΓΑΣ) δεν σημείωσε επιτυχία. Η δεύτερη γραμμή ήταν τολμηρότερη. ώστε. Επρόκειτο περί της λογικής καταλήξεως της τακτικής της συνεχούς καταδίκης -ή εξογκώσεως. το οποίο επιμόνως προεβάλλετο. οι αυτοαμυνίτες άρχισαν να γίνονται επιθετικότεροι και να εντείνουν τη δραστηριότητά τους. Πάντως. όπως και οι ηγέτες της Αριστεράς. Είναι αλήθεια ότι. δεν επρόκειτο καθόλου για τη γλώσσα που θα μπορούσε να χρησιμοποιήση ο . «Αν χρειασθή. η τότε Κυβέρνηση ακύρωσε τις εκλογές εκείνες και όρισε Προσωρινή Διοίκηση για να διεξαγάγει αυτή νέες εκλογές. Η προσπάθεια όμως υπήρξε τόσο επίμονη και τόσο επιδέξια. οι εφημερίδες και τα στελέχη της Αριστεράς δεν άργησαν να μιλήσουν περί της ανάγκης οργανώσεως των διωκομένων πολιτών ανά τη Χώρα σε ομάδες αυτοαμύνης. τα αποτελέσματα των εκλογών που επετεύχθησαν μετά από μια γενική πανωλεθρία. σε λόγο που εξεφώνησε στη Θεσσαλονίκη. όμως. Πράγματι. πρέπει να σημειωθή ότι κατ” αρχάς υπήρξε πολύ δύσκολη.Η πρώτη. ήταν η γραμμή της συνδικαλιστικής δραστηριότητος. Για να αποδοθεί αυτή με μια συντομωτάτη περίληψη. όμως. Τα άρθρα των αριστερών εφημερίδων. και ο Γενικός Γραμματεύς του Συμβουλίου ήταν μέλος του Κόμματος. Το Κόμμα υιοθέτησε το «αίτημα» και. ο Ζαχαριάδης. το Συμβούλιο της Γενικής Συνομοσπονδίας των Εργατών που εξέλεξαν τα συνδικάτα είχε μια πτέρυγα άκρως αριστερά. για λόγους δικονομικούς απολύτως θεμιτούς. στις αρχές του 1946. Τον Αύγουστο του 1945. που εξεδηλώθη με ιδιαίτερη επιμονή. που να έχη μεγάλη πρακτική σημασία. μίλησε για αντίποινα χρησιμοποιώντας συνθήματα των ετών ’43-44. υπό την ειρηνική κάλυψη της αμύνης. δεν άργησαν να μιλήσουν για την ανάγκη μιας «ενεργού αμύνης».» Δεν επρόκειτο βέβαια για ομιλία με διπλές έννοιες και αποχρώσεις. αποδεικνύουν ότι μια πολιτική Λαϊκού Μετώπου είχε ακολουθηθεί με πολλή δεξιοτεχνία μέσα στους κόλπους της εργατικής τάξεως.των διώξεων που υφίσταντο «οι δημοκρατικοί πολίτες από τους μοναρχοφασίστες». και ότι δεν γνώρισε ποτέ πραγματική επιτυχία. Παρά το όνομά τους. οι ομάδες αυτές οργανώθηκαν σε πάρα πολλά χωριά και σε πολλές συνοικίες πόλεων.

000 ανδρών. υπό τον συνεχή και ορθολογισμένο έλεγχο των Άγγλων. πολλοί ομιληταί κατεδίκασαν τη «βρετανική κατοχή». Η τρίτη γραμμή.000 κατά το τέλος του 1945. τον Στρατό που το 1941 είχε υπερβεί τον αριθμό των 500. Γενικώς.000 άνδρες την επομένη της Βάρκιζας. πηγαίνετε στην πατρίδα σας!).αντίπαλός του. Go Home!» (Γιάγκηδες. παραλλήλως προς διάφορες βρετανικές στρατιωτικές αποστολές. στο Ζ” Συνέδριο του Κόμματος. με μόνη την παρουσία τους.Κ. Τον Οκτώβριο. Για όλους αυτούς τους λόγους.Ε. αλλά εκπαιδευόμενος. τις υπερβολές των φανατικών της Άκρας Δεξιάς. και ίσως προ παντός. επεδίωκε την αποχώρηση των Άγγλων. Επρόκειτο περί του Συνεδρίου που επισήμως επιβεβαίωσε ότι ο τελικός σκοπός του Κόμματος ήταν «η νίκη στην Ελλάδα . αν ο Ζαχαριάδης ήταν ο νικητής… Αλλά λίγοι άνθρωποι πρόσεξαν αυτές τις ενδείξεις.Κ. Η πρώιμη εκδοχή του σημερινού συνθήματος. άρχιζε να γίνεται μια όχι ασήμαντη δύναμη. κεφαλαιώδη σημασία: αποτελούσαν μια έκδηλη απόδειξη του ενδιαφέροντος που η Μεγάλη Βρετανία εξακολουθούσε να έχη για την Ελλάδα. αλλά χωρίς πολλή αργοπορία έγινε σαφής και τολμηρή. Ο Ελληνικός Στρατός της εποχής εκείνης δεν μπορούσε να συγκριθεί με τον εξαίρετο και μεγάλο στρατό που είχε πολεμήσει τον Χαλύβδινο Άξονα. Απέβλεπε στην απομάκρυνση των βρετανικών στρατευμάτων. Τέλος. αριθμούσε 70. διεγράφη απλώς στον ορίζοντα.Ε. εθεωρείτο ότι όλα αυτά ήταν ψευδοαπειλές ενός ηττημένου. στην αρχή. ακουγόταν συνεχώς εντονότερα: «Να φύγουν οι Άγγλοι!» Τα λόγια αυτά άρχιζαν πλέον να γίνωνται ένα καθημερινό σύνθημα. στο οποίο έλαβαν μέρος 300 αντιπρόσωποι από όλη την Ελλάδα. σε μια απόφαση του Πολιτικού Γραφείου του Κόμματος έγινε για πρώτη φορά λόγος περί «Βρετανικών Αρχών Κατοχής». ακόμη λιγότεροι ανησύχησαν. Τα στρατεύματα αυτά δεν ήταν πολυάριθμα αλλά είχαν για το Κ. μαζί με την Αστυνομία. βοηθούσαν σοβαρά την εκπαίδευση των νέων ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων. Ανεφοδιαζόταν μάλλον πενιχρά από τους Άγγλους. Τον Ιούλιο του 1945. Ενώ όμως αριθμούσε περίπου 30. Ενεθάρρυναν εμμέσως. όταν ο Άξων βρισκόταν στην ακμή του. το Κ. «Yankee.

Η. Η πρώτη επίσημη διεθνής προέκταση Την 21η Ιανουαρίου 1946 έγιναν σε δύο διαφορετικά μέρη -σύμπτωση που προφανώς δεν ήταν σύμπτωση. Το μανιφέστο ζητούσε την άμεση ανάκληση των Βρετανών στρατιωτών από την Ελλάδα. «για να καθαρίσει τη Χώρα από τα μοναρχοφασιστικά σκουπίδια και να καταργήσει αυτή (ο γράφων υπογραμμίζει) την απειλή κατά της ειρήνης». Αυτή η γλώσσα έπρεπε να έχη κάποιο αντίκρισμα. Την ημέρα εκείνη η Κεντρική Επιτροπή του Κ. να ασχοληθεί με το «ελληνικό θέμα». Η βρετανική κατοχή ήταν επί ένα χρόνο το μόνο εμπόδιο για την ανόρθωση της Χώρας… Ο Ελληνικός Λαός αντιμετώπισε τόσες θύελλες και κατά τα τελευταία δέκα χρόνια έκαμε τόσες θυσίες για τη λευτεριά του (ο γράφων υπογραμμίζει) ώστε δεν θα καταθέση τα όπλα όσο δεν θα έχη εξασφαλίσει την ειρήνη και το μέλλον του τόπου του κατά τον τρόπο που το καταλαβαίνει ο Λαός».Κ. Μερικά αποσπάσματα από το κείμενο αυτό: «…Το πρώτο εθνικό αίτημα αυτή την ώρα είναι να φύγουν οι Άγγλοι. Αυτό έγινε ορατό μετά ένα μήνα.της Λαϊκής Δημοκρατίας… και η καθιέρωση μιας σοσιαλκομμουνιστικής κοινωνίας». ο ίδιος ο Ζαχαριάδης έπαιρνε θέση σε άρθρο που δημοσίευε στην επίσημη ημερησία εφημερίδα του Κόμματος.Ε. η Σοβιετική Κυβέρνηση ζητούσε από το Συμβούλιο Ασφαλείας του Ο. και κατέληγε με τη δήλωση ότι ένα σώμα εθελοντών δημοκρατών έπρεπε να δημιουργηθή. δημοσίευσε στην Αθήνα ένα μανιφέστο που περιελάμβανε κατάλογο κατηγοριών εναντίον των «βρετανικών στρατευμάτων κατοχής». Εξηγούσε ότι δεν υπήρχε πλέον κανένας λόγος που να δικαιολογεί την παραμονή των βρετανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα και υπεστήριζε ότι η παρουσία τους εκεί αποτελούσε «κίνδυνο για τη διεθνή ειρήνη». Τον Δεκέμβριο.δύο ενέργειες διαφορετικές κατά τον τύπο. Την ίδια ημέρα. τα οποία εθεωρούντο πριν απ” όλα υπεύθυνα για την κατάσταση στη Χώρα.Ε. . όμοιες ως προς την ουσία.

η Σοβιετική Αντιπροσωπεία επέμενε επί της προτάσεώς της. Ο Andrei Vyshinsky υπεστήριξε τη σοβιετική θέση. γιατί ο Ο. διαβήματα με τα οποία ζητούσαν εν ονόματι του λαού την άμεση και πλήρη ανάκληση των Βρετανών στρατιωτών.Ε. Προσέφερε επίσης. Επρόκειτο προπάντων για μια συστηματική εκστρατεία του αριστερού τύπου.Αντιλαμβάνεται κανείς τώρα ότι το «να φύγουν οι Άγγλοι» δεν ήταν ένα τοπικό σύνθημα: λεγόταν σε άλλες πρωτεύουσες και η ηχώ του ακουγόταν στην Αθήνα.Κ. Εν ονόματι της Σοβιετικής Κυβερνήσεως. Ήταν ίσως η πρώτη φορά από την εποχή του Δεκεμβρίου του 1944 που εδημιουργείτο η εντύπωση ότι ο κώδων του κινδύνου σήμαινε πάλι σε όλη τη Χώρα. Η διεθνής πλευρά του θέματος εκτυλισσόταν στο ωραίο αρχοντικό Lancaster House του Λονδίνου. την ακολούθησαν πολλές άλλες. Την πρώτη εκδήλωση. αν και απετελείτο από δημοκρατικούς. Δεν προσεκόμιζε κανένα νέο στοιχείο αλλά προσέφερε στην υπηρεσία του θέματος όλο το πάθος και τη δεξιοτεχνία που είχε επιδείξει στις πασίγνωστες δίκες της Μόσχας. είχε δύσκολο βίο. Εκεί η συζήτηση διήρκεσε έξι ολόκληρες ημέρες. η Κυβέρνηση.Ε. και προπάντων.Ε. ο Vyshinsky προσέθεσε ότι οι διαμαρτυρίες δεν γίνονταν μόνο από το Κ. τα οποία όμως παρουσίασε με πολλή δύναμη και ευφυία. δεν διέθετε ακόμη το κομψό γυάλινο ανάκτορο του της Νέας Υόρκης. αλλά από ολόκληρο το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο. Ρωσίας είχαν χάσει τη ζωή τους. το βάρος εκείνου που αντιπροσώπευε.Κ.. η Άκρα Δεξιά βρέθηκε ενισχυμένη και έγινε περισσότερο θορυβώδης. Ηύξησε πολύ και η επιθετικότης της Άκρας Αριστεράς. μετά τις οποίες τόσες προσωπικότητες του Κ. αλλά επρόκειτο και για διαβήματα προς τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών και τους πρεσβευτάς των τριών Μεγάλων Δυνάμεων.Η.Κ. και η πίεση για την ταχύτερη δυνατή διεξαγωγή των εκλογών ηύξησε πολύ. της 21ης Ιανουαρίου. . Στα ήδη προαναφερθέντα επιχειρήματα του Κ. Η κοινή γνώμη ανησύχησε. δηλαδή επί της αμέσου ανακλήσεως των βρετανικών στρατευμάτων.

είπε ο Bevin. εφ” όσον δεν υπήρχεν ούτε αστυνομία. δεν θα παραμείνωμεν. Ο τόνος οξύνθηκε και οι αντιπρόσωποι των άλλων χωρών έλαβαν μέρος στη ζωηρή συζήτηση. βρετανικά στρατεύματα έπρεπε να μεταβούν εις την Ελλάδα με την έγκρισιν του Στρατάρχου Στάλιν». ούτε στρατός. όμως. όταν έφθασε στο Λονδίνο. αρνήθηκε να εκτελέση τις οδηγίες που είχε λάβει στην Αθήνα!… Επέμεινε να προστεθεί ότι η Ελλάς θεωρούσε ως απαραίτητη προϋπόθεση κάθε αποφάσεως που θα την αφορούσε. Ιδού πως διετυπώθη πολύ απλά. ούτε πολιτική διοίκησις. ο παλαιός δημοκράτης των Αθηνών. αλλά και με σκληρότατο υπονοούμενο: Κατά την απελευθέρωση της Χώρας… «μία Κυβέρνησις εξ όλων των Κομμάτων εσχηματίσθη. είχε στείλει στο Λονδίνο τον Υπουργό του των Εξωτερικών Σοφιανόπουλο για να βεβαιώσει ότι όλες οι μεταπολεμικές ελληνικές Κυβερνήσεις. «Ευρισκόμεθα εκεί ως σύμμαχοι και εγγυηταί. άνθρωπος ενός Λαϊκού Μετώπου προ της δικτατορίας του Μεταξά. Αν η Ελληνική Κυβέρνησις δεν μας θέλει. Ο Σοφιανόπουλος. Ένα άλλο επιχείρημα του Bevin περιείχε υπαινιγμό που θα έπρεπε να είναι ένας εφιάλτης για τον Vyshinsky. διατυπωμένη από τον άλλοτε λιμενεργάτη του Τάμεση. θεωρούσαν την παρουσία των Άγγλων στρατιωτών στην Ελλάδα ως ασφάλεια για τη διατήρηση της τάξεως. έκαμε μια αντεπίθεση: Μάλιστα! Υπήρχε μια απειλή που στρεφόταν κατά της ειρήνης του κόσμου. Το Συμβούλιο Ασφαλείας. διότι μας εκάλεσεν η Κυβέρνησις της Χώρας. έπρεπε πριν από όλα να αποφασίσει αν οι ασθενείς βρετανικές δυνάμεις που στάθμευαν στην Ελλάδα αποτελούσαν πράγματι κίνδυνο για την ειρήνη. συμπεριλαμβανομένης της δικής του.Η απάντηση. Ο Σοφούλης. Συνίστατο στην αδιάκοπη προπαγάνδα που έκανε η Μόσχα και όλα τα Κομμουνιστικά Κόμματα για να συκοφαντηθή ο Βρετανικός Λαός και η Κυβέρνησή του. δεν ήταν λιγότερο έντονη. Συνεφωνήθη ότι. Και για να καταλήξει. όπως και η μεγάλη πλειοψηφία του Λαού.» Ήταν ένα επιχείρημα αλλά και μια δέσμευση. την ανεπιφύλακτη και ομόφωνη γνώμη όλων των Συμμάχων της. Αλλά το πιο θεαματικό γεγονός της συγκεντρώσεως εκείνης αφορούσε αποκλειστικά την ελληληνική πλευρά. δηλαδή και της Σοβιετικής Ενώσεως η οποία ήγειρε το θέμα… .

δεδομένου ότι το Συμβούλιο Ασφαλείας έκανε τα πρώτα βήματά του. ο Υπουργός των Εξωτερικών των Η. το αποτέλεσμα ήταν ικανοποιητικό: μια προσφυγή. και ο Στεττίνιους. τον άλλοτε βοηθό Γενικού Γραμματέως της Κοινωνίας των Εθνών.Κ. Θανάση Αγνίδη: η παρουσία των βρετανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα. τα μέλη του Συμβουλίου είχαν καθένα λάβει θέση.Κ. συμπεριλαμβανομένου του Κ. Στην Ελλάδα. δεν είχε διατυπωθεί βέτο. που δεν απέβλεπε στο περιεχόμενό της αλλά σε εντελώς άλλο πράγμα. της 26ης Σεπτεμβρίου 1944.Α. Το αποτέλεσμα των εργασιών του Συμβουλίου Ασφαλείας υπήρξε αρνητικό για τους Σοβιετικούς: Το Συμβούλιο έλαβε απλώς υπ” όψιν τις συζητήσεις. Είχαν επίσης προειδοποιηθεί πολλές πρωτεύουσες: στο Λονδίνο οι Εργατικοί αντιδρούσαν κατά των συκοφαντών. όχι ευχάριστα ως προς το Κ.Π. έλεγε ο Αγνίδης. Η Δεξιά δικαιωνόταν. και αυτό ενώπιον της Διεθνούς Κοινής Γνώμης. την οποία είχαν δεχθεί όλα τα πολιτικά Κόμματα της Ελλάδος. λιτός και ακριβολόγος.. Και ο Αγνίδης.Ε. Μια δημοκρατική Κυβέρνηση με απόκλιση κεντροαριστερή είχε βρεθεί στην ανάγκη να λάβη θέση εναντίον του Κ.Ε. ο γηραιός δημόσιος άνδρας των Αθηνών απέλυσε τον Υπουργό του των Εξωτερικών! Η ελληνική θέση υπεστηρίχθη από τον πρεσβευτή της Ελλάδος στο Λονδίνο. Από της απόψεως του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών.Ε. χωρίς καν να μνημονεύση την αγγλική υπόσχεση περί ανακλήσεως των στρατευμάτων όταν θα είχαν εκπληρωθεί οι βρετανικές υποχρεώσεις στην Ελλάδα. Η Ελληνική Κοινή Γνώμη είχε εντόνως προειδοποιηθεί.. . αναγκαζόταν να υποστηρίξη τη βρετανική θέση. απομακρυνόμενος έτσι από τη δυσμενή ουδετερότητα που είχε τηρήσει επί του θέματος τον Δεκέμβριο του 1944. τα αποτελέσματα της σοβιετικής προσφυγής ήταν σημαντικά ως προς το σύνολο.Κ. και ενώ συνεδρίαζε το Συμβούλιο Ασφαλείας. στηριζόταν νομικώς και πολιτικώς επί της Συμφωνίας της Καζέρτας.Χωρίς δισταγμό. και δεν είχαν χρησιμοποιηθεί άλλα διαδικαστικά τεχνάσματα για να παρεμποδίσουν τις εργασίες. εξήγησε γιατί όλες οι κατηγορίες εστερούντο κάθε βάσεως. είχε τεθεί στο περιθώριο.

γεγονός είναι ότι λίγες μόλις ημέρες μετά από εκείνη τη Σύνοδο του Συμβουλίου Ασφαλείας. πρώτη επέτειο της υπογραφής της Συμφωνίας της Βάρκιζας. στις 12 Φεβρουαρίου. Πράγματι. ίσως για πρώτη φορά.. ότι η παρεμπόδιση των πολλαπλών σοβιετικών διεισδύσεων ήταν για τον Ελεύθερο Κόσμο ζήτημα ζωής ή θανάτου. γιατί δεν μπορεί να είναι κανείς βέβαιος περί των αντιδράσεών του.[ii] κατάλαβε. η ηγεσία. η Κεντρική Επιτροπή του Κ. Πάντως.Ίσως ο Στάλιν είναι εκείνος που περισσότερο από κάθε άλλον αισθάνθηκε προσωπικά το βάρος αυτής της αποτυχίας. και ένα ειδικό λόγο για να μην αναβάλη τη λήψη αυτής της αποφάσεως: ήταν πλέον εντελώς βέβαιο ότι οι εκλογές θα διεξήγοντο υπό τον έλεγχο ξένων παρατηρητών. . Πρέπει να σημειωθή ότι το Κ. στις 9 Φεβρουαρίου 1946. κάλεσε το λαό του να πραγματοποιήση μια βιομηχανική και στρατιωτική ανάπτυξη από τις πιο σημαντικές.Κ. θα είχε πολύ μεγαλύτερο κύρος για να του κλείση το δρόμο. Ο αντίκτυπος του λόγου αυτού στον κόσμο ολόκληρο υπήρξε πολύ μεγάλος.Κ. Γνώριζε ότι δεν είχε καμιά πιθανότητα έστω κάποιας σχετικής επιτυχίας και δεν ήθελε να συμμετάσχη στις εκλογές. που είχε διαφωτισθή και από μια προφητική και βαθυστόχαστη προειδοποίηση του συμβούλου της Αμερικανικής Πρεσβείας της Μόσχας. Γνώριζε όμως επίσης το Κ. Την ημερομηνία αυτή η ελληνική Άκρα Αριστερά τη θεωρεί ως ημερομηνία της ενάρξεως του Τρίτου Γύρου. Στην Αθήνα. εν ολομελεία. απεφάσιζε «την οργάνωση ένοπλου αγώνα ενάντια στο μοναρχοφασιστικό όργιο». στη Μόσχα. παρ” όλες τις αδυναμίες του κοινοβουλευτισμού. είχε. αφού δογμάτισε επί της αδυναμίας της επιτεύξεως ειρηνικής διεθνούς εξελίξεως «υπό το σημερινό καθεστώς της καπιταλιστικής οικονομίας».Κ. Έπρεπε λοιπόν να την αδυνατίση από την πρώτη ημέρα της γεννήσεώς της. Πρέπει να λεχθή «ίσως». μεταξύ άλλων. που θα μπορούσε να χαρακτηρισθή η πρώτη κήρυξη του «Ψυχρού Πολέμου».Ε. ότι μια Κυβέρνηση που θα στηριζόταν στη θέληση του λαού.Ε. εξεφώνη σε τον πολύκροτο λόγο του. τρεις ημέρες μετά το λόγο του Στάλιν. Στις Ηνωμένες Πολιτείες.Ε. και ήταν ανάγκη το Κόμμα να ετοιμασθή εγκαίρως.

ενώ.ανελάμβανε έτσι μεγάλες ευθύνες. .Ε. πραγματοποίησε μερικές προόδους. ελαφρώς στην αριστερά του Κέντρου.Ε. ο Αρχηγός των Φιλελευθέρων. σε ηλικία 85 ετών. μέτριος ρήτωρ. αντιβασιλικός. χάρις σε μια ποσότητα χρυσών λιρών που προμήθευσε η Μεγάλη Βρετανία και επωλούντο στη νέα επίσημη τιμή τους. (20. με τη συνεργασία της Παγκοσμίου Συνομοσπονδίας των Συνδικάτων. ήταν γενναίος. είχε κοινό νου τετράγωνο. Χάρις σε μια καλύτερη διανομή των ειδών που έστελνε η UNRRA.Κ. Προεκάλεσε βέβαια την οξεία αντίδραση της Άκρας Δεξιάς. η κατάσταση ήταν αρχικώς σχεδόν χαώδης. αρεσκόμενος στο χιούμορ και τα λογοπαίγνια. Άρχισε με τη βελτίωση των οικονομικών. και τον Καρτάλη. που ενοχλούσαν άλλωστε την παροιμιώδη οκνηρία του. που τώρα έκλινε προς τα αριστερά.Εκλογές μετά από δέκα χρόνια δικτατορίας και πολέμων Η Κυβέρνηση Σοφούλη δεν είχε εύκολο βίο. όπως περιεγράφη. Δεδομένου ότι θα συναντήσουμε και πάλι τον Σοφούλη στις κρισιμότερες ώρες του ανταρτοπολέμου. και κατόρθωσε να διευρύνη στη Χώρα την έννοια της δημοκρατικής ζωής. επανεξελέγη στη θέση του. Είχε ως κυρίους οικονομικούς υπουργούς τον Τσουδερό. Δεδομένων όλων όσων είχαν προηγηθή -και όσων προετοιμάζονταν.000 προηγουμένως). γιατί ο πρώην Γενικός Γραμματεύς της Γ.000 δραχμές. Δεν χανόταν ποτέ στις λεπτομέρειες.Σ. μέλος του Κ. χρήσιμο είναι να σκιαγραφηθή εδώ με λίγα λόγια ο γηραιός πολιτικός. η Κυβέρνηση Σοφούλη κατόρθωσε να ποδηγέτηση κάπως τον πληθωρισμό και να προκαλέση πάλι κάποιο αίσθημα εμπιστοσύνης. Στο σύνολο όμως.. Αντιμετώπισε μερικά νέα προβλήματα. υπήρξε ένας από τους πιστούς του Ελευθερίου Βενιζέλου. είχε αρετές απλές αλλά βασικές: ήταν ήρεμος σε ύψιστο βαθμό. Πολλοί παράγοντες συνετέλεσαν σ” αυτό. χωρίς να στερήται πονηρίας.. Ήταν τώρα.Ε. Φλογερός πατριώτης. που τώρα έκλινε προς τα δεξιά. πέτυχε. έβαλε τάξη στη συνδικαλιστική κίνηση. ο πατριάρχης των «βενιζελικών». Αντιθέτως. χάρις σε δάνεια που χορήγησαν η Μεγάλη Βρετανία και οι Ηνωμένες Πολιτείες. Με την πίπα και το χαμόγελο πάντοτε στα χείλη. Έπειτα. αλλά ασφαλώς η προσωπικότης του Πρωθυπουργού υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες. αλλά ήξερε πάντοτε να διακρίνη μέσα στη σύγχυση την ουσία των μεγάλων θεμάτων. έναντι 180.

όπως με πολύ πνεύμα ελέχθη. Για να κατασιγάση τα μίση και τις αντεκδικήσεις. και ευνοούσε ασφαλώς την επιστροφή του Γεωργίου του Β”. για να αναφερθούν μόνο τα πολύ ουσιώδη. σύμφωνα με τη ρήτρα της Βάρκιζας. και.χ. στις 19 Ιανουαρίου του 1946. κατελήφθη από τις ομάδες του Μαγγανά.. ήταν αντίθετη προς τις επιθυμίες των δημοκρατικών. υπήρξε αυστηρός στη δίωξη όλων των υπερβασιών.αλλά ο γηραιός πολιτικός. π. ήθελε να εξασθενίση τα επιχειρήματα των αριστερών συνδικαλιστών. «η πολιτική της μη παρεμβάσεως υπεχρέωνε τους Εργατικούς να κάνουν μια τελευταία παρέμβαση» και να παρασύρουν τις άλλες Κυβερνήσεις να πιέσουν τον Αντιβασιλέα και τον Πρωθυπουργό να διεξαγάγουν πρώτα τις εκλογές. της Αγγλίας και της Γαλλίας. ήθελε προπάντων. αντεστάθη σε όλες τις πιέσεις που απέβλεπαν στην αναβολή των εκλογών. που είχε πολύ υποφέρει από την τρομοκρατία του ΕΛΑΣ. Αλλά άρνηση παρεμβάσεως για την αναβολή του δημοψηφίσματος σήμαινε έμμεση παρέμβαση υπέρ του Βασιλέως. που εθεωρείτο κλάδος της Οργανώσεως «Χ». κατηγορία πολύ δυσάρεστη για τους Εργατικούς. Έτσι. που προσπαθούσαν να αναμειγνύωνται όσο το δυνατό λιγότερο στα ελληνικά πράγματα. συμπεριλαμβανομένων εκείνων της Δεξιάς. Πράγματι. εξήγγειλε εξάλλου μια αρκετά ευρεία αμνηστία. και έλαβε τόσο αυστηρά στρατιωτικά μέτρα ώστε η τάξη στην περιφέρεια της Καλαμάτας απεκατεστάθη εντός τριών ημερών. ατάραχος. Όλα σχεδόν τα κόμματα είχαν συμφωνήσει να προηγηθούν οι εκλογές του δημοψηφίσματος. η πόλη της Καλαμάτας στην Πελοπόννησο. Όταν. να μη θεωρήται άνθρωπος μεροληπτικός και άδικος. στην Αγγλία οι Εργατικοί. Η κατ” αυτόν τον τρόπο ανατροπή της σχετικής ρήτρας της Συμφωνίας της Βάρκιζας είχε διευκολυνθή από ένα διάβημα που είχε γίνει προς την κατεύθυνση αυτή από τις Κυβερνήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών. όσο το επέτρεπε ο φανατισμός των κατωτέρων οργάνων. κήρυξε τον στρατιωτικό νόμο. εν όψει των εκλογών που θα οργάνωνε. Τέλος. κατόπιν βρετανικής εισηγήσεως. Με ακόμη περισσότερο πνεύμα ελέχθη στη Βουλή των Κοινοτήτων ότι «η μη . βρίσκονταν σε μια περιεργότατη θέση: η διεξαγωγή του δημοψηφίσματος προ των εκλογών. εδίωξε όλες τις οργανώσεις. και τέλη Ιανουαρίου τις προεκήρυξε για την 31η Μαρτίου.

Ο Γέρος δεν εκάμφθη. Η Σοβιετική Κυβέρνηση είχε απαντήσει αρνητικώς. επικαλούμενη τη δήλωση των τριών Μεγάλων στη Γιάλτα. Είναι αλήθεια ότι εκτός από την επιθυμία του να τελειώνη με αυτό το θέμα και να οδηγήση πάλι τη Χώρα στη συνταγματική τάξη. Αρχές Μαρτίου. και τον Δεκέμβριο του 1945 οι αντιπρόσωποί τους έφθαναν στην Αθήνα κατά εκατοντάδες για να σχηματίσουν την Επιτροπή για την παρατήρηση των ελληνικών εκλογών. περί τους 1. από της συγκροτήσεώς της. και οι τρεις . Υπήρχε ακόμη πολύ μίσος. Οι άλλες όμως Κυβερνήσεις είχαν δεχθεί. δηλαδή της βασιλόφρονος Δεξιάς. κατά την οποία θα βοηθούσαν τους συμμάχους των να αποκαταστήσουν δημοκρατικά πολιτεύματα. Προφανώς δεν ήθελε να πιστοποιήση και εκείνη την ήττα της Αριστεράς. και κάποτε γίνονταν και βιαιότητες. που την ενδιέφεραν ιδιαιτέρως. Αλλά αν το ζήτημα αυτό ρυθμίσθηκε εύκολα. και ο Αντιπρόεδρος της Κυβερνήσεως Σοφοκλής Βενιζέλος απεσχίζετο από τους Φιλελευθέρους για να σχηματίση άλλο κόμμα υπό την ηγεσία του. Όλα τα κόμματα. δέκα υπουργοί του Σοφούλη είχαν παραιτηθή. καθώς και τη Γαλλική Κυβέρνηση) να αποστείλουν παρατηρητάς που να παρακολουθήσουν τη διεξαγωγή των εκλογών. άλλα δεν ήταν δυνατό να ρυθμισθούν και προεκάλεσαν ζωηρές αντιδράσεις. Μερικοί απειλούσαν ότι θα απόσχουν. Η Κυβέρνηση Βούλγαρη.παρέμβαση ήταν ένας μεταφυσικός όρος που δεν διαχωριζόταν από την παρέμβαση». Οι εκλογικοί κατάλογοι είχαν ατελώς μόνον αναθεωρηθή και εχρονολογούντο από το 1936. ζητούσαν την αναβολή των εκλογών. Τα κόμματα δεν είχαν τον απαιτούμενο χρόνο για να αναδιοργανωθούν και να επιλέξουν τους υποψηφίους των.200. είχε και έναν άλλο λόγο για να επιμένη. την επιτροπή τη διεθνώς γνωστή από τα αρχικά του ονόματός της αγγλικά ως AMFOGE. εκτός των Λαϊκών. είχε προσκαλέσει τις αντίστοιχες Κυβερνήσεις. και προπάντων να δημιουργήσει δυσάρεστο προηγούμενο για άλλες χώρες του δικού της Συνασπισμού. Τον Ιανουάριο είχαν φθάσει όλοι.

Μερικοί πολιτικοί ισχυρίζονταν ότι ήταν προτιμότερο να γίνουν καλά προετοιμασμένες εκλογές σε ατμόσφαιρα ηρεμίας. Το Κ. Οι περισσότεροι από όσους είχαν πεθάνει μεταξύ 1936 και 1945 παρέμειναν εγγεγραμμένοι. Η Άκρα Αριστερά υπεστήριξε. Φοβούμενος λοιπόν ότι θα χάση τους παρατηρητάς. έμεινε μέχρι τέλους σταθερό υπέρ της αποχής. Υπό . με την καθιέρωση του αναλογικού εκλογικού συστήματος. όμως. πρέπει να εκτεθούν μερικά γεγονότα και να μνημονευθούν μερικοί αριθμοί. ελπίζοντας ότι θα αποφύγει την αποχή με μια πονηρία. εντός και εκτός της Ελλάδος. Όλη η Δεξιά ζητούσε εκλογές με πλειοψηφικό. επέβαλε την αναλογική. και συχνά την επίστευσαν. για να πεισθεί η Διεθνής Κοινή Γνώμη ότι οι εκλογές είχαν διεξαχθεί καλά.Ε. για να συνασπισθεί και να συντρίψει όλα τα κόμματα του Κέντρου και της Αριστεράς. επικαλούμενος μερικές δικαιολογίες. που ευνοούσε όλα τα μικρά κόμματα. Ευνοούσε βεβαίως έτσι και το δικό του. έπρεπε προπάντων να γίνουν υπό τα όμματα μεγάλου αριθμού ξένων απεσταλμένων. εξουδετερώθηκαν οι δισταγμοί πολλών κομμάτων.Κυβερνήσεις προειδοποιούσαν ότι οι παρατηρηταί έπρεπε να αναχωρήσουν το αργότερο στα μέσα Απριλίου. Ένα σημείο είναι κεφαλαιώδες ως προς αυτές τις εκλογές. Πριν μνημονευθούν τα συμπεράσματα της AMFOGE. ότι περίπου το 50% των ψηφοφόρων απέσχε. Οι εκλογικοί κατάλογοι είχαν συμπληρωθεί με την εγγραφή των νέων εκλογέων. Ο Σοφούλης.Κ. είναι απολύτως ανακριβές. Από αυτό εξηρτάτο αργότερα η κρίση ως προς την αποκατάσταση της νομιμότητος και ως προς τον αντιπροσωπευτικό χαρακτήρα του νέου Κοινοβουλίου: ποιο ήταν το αληθινό ποσοστό της αποχής. που είχε εξασθενήσει πολύ λόγω της αποσχίσεως του Βενιζέλου και λόγω των κατηγοριών ότι η Κυβέρνησή του είχε ευνοήσει την Αριστερά. Αυτό. προχώρησε. Αλλά η πονηρία του γέροντα Πρωθυπουργού τον οδηγούσε στη σκέψη ότι. Είχαν όμως μόνο μερικώς αναθεωρηθή. Πάντως όμως. παρά να υπάρχουν ξένοι παρατηρηταί.

750. κατά το νόμο της εποχής εκείνης.).000 εγγεγραμμένων.850. με πιθανότερο ποσοστό 15%. Πράγματι.000). Υπήρχαν έτσι 1. αριθμό που περιελάμβανε τους περισσοτέρους από όσους πέθαναν την προηγουμένη δεκαετία. το Λιτόχωρο.000 εγγεγραμμένοι ψηφοφόροι (τότε οι γυναίκες δεν ψήφιζαν ακόμη). Η αποχή συνεπώς του 50% είναι εξοφθάλμως ανακριβής. στην Πίνδο.000 στρατιωτικοί και χωροφύλακες (επί συνόλου 130. το 13% άκυρο (νεκροί). δήλωσε ότι το 78% των εγγεγραμμένων ήταν ασφαλώς έγκυρο. Επί συνόλου λοιπόν 1. να λεχθή ότι ένα μικρό μέρος της αποχής οφειλόταν στο γεγονός ότι τις παραμονές των εκλογών η Άκρα Αριστερά τρομοκράτησε μεγάλον αριθμό χωρικών. μερικά μικρά κόμματα και ορισμένοι ανεξάρτητοι δεν έλαβαν μέρος στις εκλογές. από τους οποίους πρέπει να αφαιρεθούν άλλοι 100.χ. πολιτική και φυσιολογική (ασθενείς. δεν ήταν).τας συνθήκας που βρισκόταν η Ελλάς τότε. αλλά όχι στο σύνολό τους. Συγκεκριμένως. να ψηφίσουν. Εξάλλου. οι οποίοι. πολύ απλοί υπολογισμοί αποδεικνύουν ότι η αποχή. τάσσονταν υπέρ της αποχής. αυτό ήταν αναπόφευκτο και δεν συντελούσε βεβαίως στην ειλικρινή έκφραση της λαϊκής θελήσεως.ά. Υπελόγιζε ότι η αποχή για λόγους πολιτικούς κυμαινόταν «μεταξύ 10 και 20% κατά μέγιστο όριο.122. Πρέπει ακόμη να σημειωθή ότι οι απέχοντες ανήκαν στην Άκρα Αριστερά κατά πλειονότητα. και αν ακόμη η θνησιμότης των ετών 1936-1945 ήταν η συνήθης (και αλίμονο. Η AMFOGE. η περίπτωση της ληστοσυμμορίας του Ζαραλή. ομάδες ληστών. Είναι π.000 άτομα. που για να αποκτήσουν καλύτερη υπόσταση διεκήρυσσαν ότι ανήκουν στην Αριστερά. το 9% αμφίβολο. ο . μετά από μια πολύ λεπτομερή έρευνα των εκλογικών καταλόγων. είναι αδύνατο να υπερέβη το 25%. ψήφισαν 1. στους πρόποδες του Ολύμπου. εξάλλου. απόντες κ. Πρέπει. επειδή δεν βρίσκονταν στην εκλογική τους περιφέρεια. προπάντων μεταξύ εκείνων που δεν ψήφιζαν στο χωριό τους αλλά σε άλλο γειτονικό: μερικές ομάδες ανταρτών είχαν ήδη κάμει την εμφάνισή τους και απειλούσαν εκείνους που διέσχιζαν ακατοίκητα μέρη για να ψηφίσουν σε γειτονικό χωριό. δεν μπορούσαν. παραμονή των εκλογών. που δεν είχε ποτέ την παραμικρή σχέση με οποιαδήποτε πολιτική κίνηση. Αλλού. Για να δοθεί περισσότερο βάρος στην απειλή. ένα συγκρότημα ανταρτικών ομάδων κατέλαβε την 30ή Μαρτίου.

Ως προς τον σεβασμό τον οφειλόμενο προς το εκλογικό αποτέλεσμα. Κάθε μία εκλογική περιοχή επιθεωρήθηκε από έξι περίπου ομάδες παρατηρητών. Τα αποτελέσματα των εκλογών. Ότι οι εκλογικές διαδικασίες. και ειδικότερα την αποχή του Κ. Η AMFOGE έκαμε μια συστηματική και λεπτομερειακή εργασία.. υπήρξαν ευνοϊκά για τη Δεξιά.τι αφορούσε την πολιτική αποχή. Ήταν τα ακόλουθα: . ώστε εγγυώντο την καλή διεξαγωγή των εκλογών. μπορεί να λεχθή ότι.ότι στις 31 Μαρτίου 1946 εξεδηλώθη στην Ελλάδα η λαϊκή εντολή ελεύθερα και ικανοποιητικά.Καρτάλης. ο Σβώλος. ο παλαιός συνεργάτης του Ελευθερίου Βενιζέλου Γεώργιος Καφαντάρης. και άλλοι. Θα ήταν πράγματι εντελώς ανόητο να σκεφθεί κανείς ότι ένας τόσο μεγάλος αριθμός παρατηρητών. παρά την παρούσα ένταση των πολιτικών αισθημάτων στην Ελλάδα. εντός και εκτός των εκλογικών τμημάτων. κατά και μετά τις εκλογές. όπως καθένας το προέβλεπε. είναι προτιμότερο να αναφερθεί κανείς στα συμπεράσματα της AMFOGE. στο σύνολό τους. οι οποίοι προέβησαν σε πολλές δειγματοληψίες εκλογικών καταλόγων. η Αποστολή συμπεραίνει ότι. Ιδού το τελικό συμπέρασμα της λεπτομερούς εκθέσεως που η AMFOGE υπέβαλε στις τρεις Κυβερνήσεις: «Κατά συνέπειαν. ότι το γενικό αποτέλεσμα αντιπροσώπευε μια αληθινή και έγκυρη απόφαση του Ελληνικού Λαού». ως προς ό. Γι” αυτό. ο Τσουδερός. προερχομένων από τρεις διαφορετικές χώρες όπου είχε διεξαχθεί εκστρατεία κατά του ελληνικού «μοναρχοφασισμού». προ. αυτή πλησίαζε περισσότερο προς το 10% παρά προς το 20% που η AMFOGE ανέφερε ως μέγιστο. ήλεγξαν την εγκυρότητά τους.Κ.Ε. ήταν ελεύθερες και δίκαιες. θα συμφωνούσαν να τον υπηρετήσουν αποκρύπτοντας την αλήθεια. τη διεξαγωγή των εκλογών. Δηλαδή και μια στοιχειώδης μόνον αντικειμενικότης επιβάλλει να αναγνωρισθεί -πρόκειται περί κεφαλαιώδους σημείου για την κρίση των όσων επηκολούθησαν. ο Τσιριμώκος. οι συνθήκες ήταν τέτοιες. και την 31η Μαρτίου παρηκολούθησαν επί τόπου.

Ε. Το Εθνικό Κόμμα.Κόμματα Ψήφοι Ενιαίο Εθνικό Μέτωπο (Συνασπισμός της Δεξιάς) 611. ήταν τοπικό: κατ” ουσίαν. Αρχίζοντας από το τέλος του πίνακος. ο Σοφούλης. υπό τον Ζέρβα. ο οποίος. είχε την τιμή. περιελάμβανε κυρίως στοιχεία της Άκρας Δεξιάς που δεν έπαιξαν κανένα ρόλο εκτός από τη δημιουργία ενός ασυνάρτητου θορύβου. τον Γεώργιο Παπανδρέου (28 βουλευταί) και τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο (6 βουλευταί). μπορεί κανείς να αγνοήσει την τελευταία κατηγορία. οι βουλευταί του προήρχοντο από την Ήπειρο. Είναι γνωστοί επίσης οι Φιλελεύθεροι και ο Αρχηγός τους. Την επομένη των εκλογών η Ε. Η Εθνική Πολιτική Ένωση περιελάμβανε τρία κόμματα υπό τον Σοφοκλή Βενιζέλο (36 βουλευταί). τον γνωστό Αρχηγό της Αντιστάσεως. με δύσκολες συνθήκες.500 Εθνικό Κόμμα Ελλάδος (Δεξιά) 66. τον Μάρτιο του 1946. αντιμετώπισαν μέχρι του τέλους του 1949 τον ανταρτοπόλεμο.000 Κόμμα Φιλελευθέρων (Κέντρου-Κεντροαριστεράς) 159. διελύθη και κατ” αυτόν τον τρόπο τα τρία κόμματα παρεχώρησαν τη θέση της αξιωματικής αντιπολιτεύσεως στους Φιλελευθέρους.Π. . να διεξαγάγει καλές εκλογές και να τις χάση.000 Εθνική Πολιτική Ένωση (Συνασπισμός Κέντρου-Κεντροδεξιάς) 214. κατανεμημένο ως ανωτέρω. Είναι συνεπώς χρήσιμο να λεχθούν λίγες λέξεις περί των κομμάτων που αντιπροσωπεύονταν στο Κοινοβούλιο αυτό.000 Οι κυβερνήσεις που προήλθαν από το νέο Κοινοβούλιο. Είναι μικρή.000 Διάφορα Κόμματα και ανεξάρτητοι 58.

έπαιξε τον πρώτο ρόλο και περί τα μέσα Απριλίου εξελέγη Αρχηγός του Κόμματος. Ήταν το έγκλημα. η πλειοψηφία των εκλογέων ψήφισε στις βουλευτικές εκλογές πρωτίστως υπέρ των υποψηφίων που ζητούσαν την επιστροφή του Βασιλέως. αλλά μετά τις εκλογές ένα από τα μέλη της. ικανοποιημένοι και ησυχότεροι ως προς εκείνο που θεωρούσαν βασικό. αφού ο Βασιλεύς ήταν το σύμβολο των αντικομμουνιστικών τάσεων και της αποκαταστάσεως της τάξεως. κακός ρήτωρ. . Για τη μάζα. που απέβλεπαν στη διεξαγωγή των εκλογών προ του δημοψηφίσματος.Οι μεγάλοι νικηταί των εκλογών ήταν οι Λαϊκοί. Έτσι. το καλύτερο συστατικό που μπορούσε να εμφανίσει κανείς στο Λαό και στους πολιτευομένους για να καταλάβει ηγετική θέση. Ανεψιός ενός ομωνύμου πρώην Πρωθυπουργού. Ειρωνεία της Ιστορίας. Όλες οι προσπάθειες των δημοκρατικών. το αίμα. τα αποτελέσματα των εκλογών θα ήταν διαφορετικά. Αν το δημοψήφισμα για την επιστροφή του Γεωργίου του Β” είχε προηγηθή. και δεν φαινόταν προορισμένος να γίνη Αρχηγός ενός μεγάλου Κόμματος. είχαν αποδώσει αρνητικά γι” αυτούς αποτελέσματα. ή την επιστροφή του Γεωργίου Β”. για τους συμμάχους των. ο Κωνσταντίνος Τσαλδάρης. η βία. ο μόνος που δεν είχε διατυπώσει επιφυλάξεις ως προς την παραδοχή της Συνταγματικής Βασιλείας. ο Άρης Βελουχιώτης. Αυτή υπήρξε η περίπτωση για τους Λαϊκούς. ο κομμουνισμός δεν ήταν μια ιδεολογία ή μια πολιτική κίνηση. ένας από τους πιο αγνούς και φανατικούς ιδεολόγους του κομμουνιστικού κινήματος. που κατέλαβαν τις 171 έδρες από τις 204 του συνασπισμού των. Η τοποθέτηση αυτή ήταν. Αλλά από όλους τους κάπως γνωστούς πολιτικούς ήταν ο μόνος που δεν είχε απαρνηθεί τις αρχές του. άνθρωπος καλός. το 1946. Οι ψηφοφόροι. ιδίως στην ύπαιθρο. είχε συντελέσει περισσότερο από κάθε άλλον για να δημιουργηθή αυτή η πεποίθηση. είχε κάμει μια μικρή πολιτική καριέρα. Οι Λαϊκοί τελούσαν υπό την ηγεσία μιας επιτροπής. για το Κόμμα του Ζέρβα. θα αισθάνονταν τότε περισσότερο ελεύθεροι να επιλέξουν κόμματα και υποψηφίους. έντιμος και απλός. και για το ήμισυ των βουλευτών της Εθνικής Πολιτικής Ενώσεως.

Για τη μεγάλη μάζα. . Και ήταν έτσι σε τέτοιο σημείο. μετά δέκα χρόνια. ήτο ιδιαιτέρως ευαίσθητος εις την λογικήν της ισχύος». έτσι ήταν. Η μακρά και απόρρητη έκθεσή του της 22ας Ιανουαρίου του 1946.ώστε η επιλογή είχε πολύ απλοποιηθεί.[iii] Εάν ο Τσαλδάρης δεν είχε όλα τα προσόντα του ηγέτου. υπήρξε η πρώτη μεγάλη ανάλυση της νοοτροπίας και της πολιτικής της Σοβιετικής Ενώσεως. μόνο λόγω της όψιμης προσχωρήσεώς των στο στρατόπεδο των φανατικών βασιλοφρόνων. προς το Υπουργείο των Εξωτερικών των Η. αδιάφορος εις την λογικήν του στοχασμού. [ii] Του Τζώρτζ Κέναν. οι οποίοι κατόρθωσαν να εκλεγούν βουλευταί. μεταξύ τάξεως και αταξίας.τι μπορούσαν για να τις επιβαρύνουν. Κυρίως με αυτόν τον τρόπο η Δεξιά μπόρεσε να επιτύχει μια τόσο μεγάλη πλειοψηφία. ώστε υπήρξαν και υποψήφιοι σαφώς χρωματισμένοι δοσίλογοι. του οποίου ο φιλοβασιλισμός ουδέποτε διαψεύσθηκε. που δημοσιεύθηκε κατά το μεγαλύτερο μέρος της τον Ιούλιο του 1947 με την υπογραφή «Χ». Οι συνθήκες ήταν τέτοιες -ο Vyshinsky και ο Σοφιανόπουλος είχαν προσφάτως κάμει ό. και ότι η Σοβιετική Ένωσις. μεταξύ νόμου και τρόμου.Α. μεταξύ Σοβιετικής Ενώσεως και Δυτικών Συμμάχων. θα φανεί αργότερα ότι είχε βαθύ το αίσθημα της τιμής και της αυταπαρνήσεως -αρετή απαραίτητη για τον μεγάλο δημόσιο άνδρα.Π.. ο Γεώργιος ο Β” ήταν προφανώς το σύμβολο του Καλού. [i] Με την επιστολή αυτή απεκαλύπτετο ότι δεν νόμιζε ότι έπρεπε η Ελλάς να πολεμήσει εναντίον της Ιταλίας. συνεργάτες του εχθρού. στηριζόταν στη θέληση του Λαού.Αλλά οι περισσότεροι ψηφοφόροι σκέπτονταν κατ” άλλον τρόπο. Δικαίως ή όχι. εξελέγη Αρχηγός των Λαϊκών και έγινε Πρόεδρος της Κυβερνήσεως που για πρώτη φορά. Ο Κέναν εξηγούσε γιατί βρισκόμαστε «ενώπιον μιας πολιτικής δυνάμεως φανατικώς πεπεισμένης ότι δεν ημπορούσε να υπάρξει ένας διαρκής συμβιβασμός (modus vivendi) με τας Ηνωμένας Πολιτείας. Με αυτόν τον τρόπο ο Τσαλδάρης. Επρόκειτο για επιλογή μεταξύ κομμουνισμού και αντικομμουνισμού.

. υπό τον Πρόεδρο του Συμβουλίου Επικρατείας Πουλίτσα. που κράτησε ένα περίπου δεκαπενθήμερο.[iii] Προ της εκλογής του Τσαλδάρη ως Αρχηγού των Λαϊκών. σχηματίσθηκε μια άλλη Κυβέρνηση.

πόλεων που είχαν σημαντικά ποσοστά μαχητικών οπαδών της Άκρας Αριστεράς. και σύντομα αυτοί οι πρώτοι μεμυημένοι κίνησαν και πάλι σε ολόκληρη τη Βόρειο Ελλάδα την επιμελητεία του ΕΛΑΣ. στο Μπούλκες. "για να αγωνισθή εναντίον της Κυβερνήσεως που βρισκόταν στην εξουσία στην Ελλάδα". για περισσότερη ασφάλεια. Κέντρα ανεφοδιασμού δημιουργήθηκαν πέρα από τα ελληνικά σύνορα. Η αναδιοργάνωση άρχισε με τη δράση παλαιών στελεχών του ΕΛΑΣ καταγόμενων από τις πόλεις της Ναούσης και του Βόλου. Την ημέρα εκείνη.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ζ': «ΦΩΤΙΑ ΚΑΙ ΤΣΕΚΟΥΡΙ!» Ο ανταρτοπόλεμος αρχίζει Σημειώθηκε ήδη ότι η 12η Φεβρουαρίου 1946 θεωρείται από τους Έλληνας κομμουνιστάς ως η ημέρα που κηρύχθηκε ο ανταρτοπόλεμος. προερχόμενοι από άλλες περιοχές. όπου ήδη εφιλοξενούντο μερικές χιλιάδες ανταρτών που είχαν καταφύγει στη Γιουγκοσλαβία. ως ΕΤΑ. αντιπροσώπων των Γενικών Επιτελείων των δύο χωρών. και ένα μεγάλο στρατόπεδο βορείως του Βελιγραδίου. . άλλες ημερομηνίες είναι σημαντικότερες. ασχολήθηκε με τη συντήρησή τους. Άλλοι. Εκεί ελήφθη η απόφαση να αναδιοργανωθούν οι Έλληνες αντάρτες σε σώμα που θα ονομαζόταν "Δημοκρατικός Στρατός". τη γνωστή.Κ. γιατί αφορούν την ουσία του θέματος. Είναι η ημέρα που έγινε μια τυπική πράξη.Ε. προσετέθησαν αργότερα σε αυτούς. από τα αρχικά του ονόματος της. Στην πραγματικότητα. το πρώτο εξάμηνο του 1946. παρεχωρήθη για την εκπαίδευση του "Δημοκρατικού Στρατού". Οι Γιουγκοσλάβοι υπεσχέθησαν βοήθεια πάσης φύσεως και ζήτησαν να συντονίσουν όλες τις ενέργειες. μετέφερε σε ξένο έδαφος όσα από τα αποθέματα αυτά βρίσκονταν κοντά στα σύνορα. η νέα ΕΤΑ κατήρτισε πίνακες όλων των αποθεμάτων όπλων και πολεμοφοδίων. κοντά στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα. Η ημερομηνία της 15ης Δεκεμβρίου 1945 είναι ίσως εκείνη κατά την οποία ελήφθησαν οι βασικές αποφάσεις. Πολύ μυστικά. και Γιουγκοσλάβων και Βουλγάρων αξιωματικών. και. έγινε μια σύσκεψη της Κεντρικής Επιτροπής του Κ. στη βουλγαρική κωμόπολη Πετρίτσι.

η ληστεία ανθούσε. Αντιθέτως. η επίθεση κατά του Λιτοχώρου. επεσκέφθη για πρώτη φορά το στρατόπεδο του Μπούλκες ο ίδιος ο Ζαχαριάδης. με τη διαφορά ότι για μερικούς μήνες δεν επανελήφθη κατά τον ίδιο τρόπο. Μικρές ομάδες παλαιμάχων ελασιτών. Αυτό είναι ανακριβές. Διηυκόλυνε όμως η μεταμφίεσή της με μια δήθεν αφοσίωση προς τη μια ή την άλλη παράταξη των άκρων. που ήταν όλοι αντάρτες του 1943-1944. έγιναν πολλά επεισόδια επί κεντρικών δημοσίων οδών. Γίνεται συχνά λόγος περί δράσεως κομμουνιστικών ενόπλων ομάδων και προ της ημερομηνίας αυτής. Έπαιρναν τρόφιμα. όταν η δίωξη των παρανομούντων ήταν δύσκολη και όλα έλειπαν. μάλλον πτωχά οπλισμένες. εξεφώνησε μακρό λόγο και συνομίλησε με τους υποψηφίους στρατιώτες του. αυτή τη φορά είμαστε βέβαιοι για τη νίκη". Δεν υπήρξε άλλωστε η μόνη. δηλαδή η ημέρα της καταλήψεως του Λιτοχώρου. Στις κεντρικές και βόρειες περιοχές της Χώρας. την άνοιξη. Αντιδρούμε. Τα συνθήματα ήταν πάντοτε τα ίδια: "Βγήκαμε στο βουνό για να προστατευθούμε από τους μοναρχοφασίστες. μεταξύ των οποίων σπανίως βρίσκονταν νεοφερμένοι. Η ημερομηνία της πραγματικής αρχής των επιχειρήσεων είναι η 30ή Μαρτίου 1946. Αρκετοί λήσταρχοι αυτού του είδους θα μπορούσαν να μνημονευθούν. Προσέξτε! Ελάτε μαζί μας. ώστε να βρίσκουμε σ' αυτή την πρώτη πραγματική εκδήλωση του ανταρτοπολέμου. Κακομεταχειρίζονταν κάποτε ταξιδιώτες. σταματούσαν λεωφορεία. . αν υπήρχαν. Εκείνη την εποχή. έκαμναν προπαγάνδα και απειλούσαν. και ιδίως το καλοκαίρι. στις 30 Μαρτίου. αλλά δεν σκότωναν ποτέ. αλλά κατά τα άλλα δεν ελήστευαν. έγινε με τέτοιες συνθήκες. αλλά τίποτε δεν πείθει ότι οι ομάδες αυτές επεδίωκαν πολιτικούς σκοπούς: επεδίωκαν να αποκτήσουν τα υπάρχοντα του άλλου. Αρχίζει ο τρίτος γύρος.Τον Μάρτιο του 1946. από τον φασισμό που ξαναεγκαταστάθηκε στην Ελλάδα. Πρέπει να σώσουμε το Λαό από την καταπίεση που υπάρχει. Δράση ενόπλων ομάδων υπήρχε και παλαιότερα.

αν συνελαμβάνετο.κατά της Δεσκάτης. Αυτό μπορούσε κανείς να το κάμει μετά το δημοψήφισμα (1η Σεπτεμβρίου 1946). Όχι για έναν αληθινό ανταρτοπόλεμο. Στις 14 Σεπτεμβρίου έγινε επίθεση κατά του χωριού Αλιάκμων. Έτσι . που κατέληξε στην επιστροφή του Γεωργίου του Β'. Συντονισμένη προσπάθεια εναντίον του Σταθμού Χωροφυλακής και εξολόθρευση των ανδρών του. Σφαγή ή και ακρωτηριασμός του επικεφαλής. μια συμμορία Αλβανών. κατά μικρές ομάδες. και. κωμοπόλεως που βρίσκεται μακριά από τα σύνορα.Κ. όπου ο διοικητής του Σταθμού Χωροφυλακής. γιατί η περίπτωση του Λιτοχώρου επανελήφθη τότε με κάπως πυκνότερο ρυθμό. Σοβαρότερη ήταν η επίθεση -24 Σεπτεμβρίου.Ε. πολύ κοντά στα αλβανικά σύνορα.Μπορούσε ήδη να μιλήσει κανείς για διασάλευση της τάξεως. Την προηγουμένη νύκτα. την οποία διηύθυνε ο καπετάν Υψηλάντης (ψευδώνυμο).εσφάγη έπειτα από τρομερή άμυνα. Η τακτική ήταν παντού η ίδια: σύγχρονη επίθεση. στα διοικητικά όρια Μακεδονίας-Θεσσαλίας. Αυτή τη φορά επρόκειτο περί πραγματικής στρατιωτικής επιχειρήσεως. από διάφορες κατευθύνσεις. πιθανότατα. Στις 20. στα βόρεια διαμερίσματα της Χώρας. κατελήφθησαν επτά μικρά χωριά γύρω από τη Δεσκάτη. στην έκφραση της λαϊκής θελήσεως. κατά ανταποκριτάς αθηναϊκών εφημερίδων. κοντά στα γιουγκοσλαβικά σύνορα. επίθεση κατά του χωριού Σούρμενα. Στις 19 κατά της Πυρσόγιαννης. κατεστράφησαν τα σύρματα των τηλεγράφων και των τηλεφώνων. γνωστών ως παραγόντων της Δεξιάς. Εκτέλεση μερικών πολιτών.η ληστοσυμμορία του Ζαραλή και. αφού εξεμηδενίσθησαν οι λίγοι εκεί χωροφύλακες. και στην οποία έλαβε μέρος -ίσως λόγω μη υπάρξεως επί τόπου επαρκών δυνάμεων. η απάντηση του Κ. ο υπομοίραρχος Κούρκουλας επονομαζόμενος "το Λιοντάρι". Ήταν. Ταχεία απομάκρυνση με συναποκόμιση τροφίμων.

Την υπερασπίζονταν οι χωροφύλακές της και ένας ασθενής λόχος του Στρατού. όπως ελέχθη. Τμήματα Στρατού έφθασαν νωρίς την επομένη. Μεταξύ αυτών υπήρχαν δύο αξιωματικοί.τι τρόφιμα διέθετε το μεγάλο χωριό. αντιλαμβανόμενη ότι κινδύνευε να εκμηδενισθή.[i] Η σύγκρουση διήρκεσε έως τις 9 το βράδυ. Η επιχείρηση αυτή έγινε. και με χρησιμοποίηση άφθονης βενζίνης έβαλε φωτιά στα σπίτια σημαινόντων πολιτών. αποτελουμένη από εργάτες των εργοστασίων της πόλεως. αλλά μόλις πρόφθασαν να έλθουν σε επαφή με τους επιτεθέντας. αρκετά μακριά από τα γιουγκοσλαβικά σύνορα. Αυτή τη φορά οι αντάρτες επετέθησαν κατά της Ναούσης. οι οποίοι απεσύροντο αφού είχαν αδειάσει τις αποθήκες της UNRRA και αφού είχαν πάρει μαζί τους ό. Οι απώλειες των επιτεθέντων πρέπει να ήταν σοβαρές. στις 24 και 25 Σεπτεμβρίου. Μια εικόνα που να αποδίδει αρκετά καλά όσα συνέβησαν είναι πιθανότατα η ακόλουθη: Την 23η ώρα της 1ης Οκτωβρίου. Ο Γεώργιος ο Β' επέστρεφε στην Ελλάδα στις 27. και απεσύρθη στα γύρω υψώματα. εκτός από πολλούς "αγνοούμενους" και τραυματίες. Δεν μνημονεύονται εδώ. που τα σώματά τους ανευρέθησαν ακρωτηριασμένα. γιατί οι αριθμοί δεν είναι βέβαιοι: για λόγους ψυχολογικούς. αντεπετέθη. Δεν ήταν το μόνο θλιβερό πυροτέχνημα που του επεφύλασσε ο "Δημοκρατικός Στρατός" για να τον υποδεχθεί. στη Μακεδονία. διέσπασε τον κλοιό. Τη νύκτα της 1ης προς την 2α Οκτωβρίου κάηκε και ένα άλλο πυροτέχνημα. πολύ μεγαλύτερο. Η φρουρά άφηνε επί τόπου. Όσοι έβγαιναν από μέσα επυροβολούντο. έκοψε τα σύρματα του τηλεφώνου και του τηλεγράφου. όταν η φρουρά της κωμοπόλεως. Τα επίσημα ανακοινωθέντα για το εγχείρημα διαφέρουν αισθητά από την περιγραφή των γεγονότων που έκαμαν οι εφημερίδες της εποχής. μια "πέμπτη φάλαγξ". οι ανταρτικές ομάδες προσπαθούσαν να μην αφήνουν νεκρούς και τραυματίες επί του πεδίου της μάχης.απομονωμένη. 47 νεκρούς. η κωμόπολη υπέστη επίθεση την αυγή από διάφορες κατευθύνσεις. .

ισχυρότερος του συνήθους. τους κατεδίωκαν -αλλά χωρίς αποτέλεσμα. η Νάουσα ήταν μια ήττα για τους επιτιθεμένους. Οι σημαντικότερες επετίθεντο αμέσως κατά του Σταθμού Χωροφυλακής χρησιμοποιώντας πολυβόλα. που δεν είναι φυσικό να έλθει αμέσως στη σκέψη: όλες οι μικρές πόλεις.τμήματα Στρατού που είχαν αποσταλεί από γειτονικές φρουρές. δεν ήταν δυνατό να ικανοποιηθούν. Οι ψυχολογικές επιπτώσεις ήταν πολύπλευρες και τόσο φανερές ώστε δεν χρειάζονται ιδιαίτερη επισήμανση. Ας σημειωθή όμως μια. Μετά από μερικές οδομαχίες. Η "πέμπτη φάλαγξ" απετελείτο από εκατό περίπου άτομα.επί καιρό αντιμετώπιζαν τέτοιες επίμονες αξιώσεις. Αλλά εκείνη η νύκτα δεν υπήρξε τόσο τυχερή για τους αντάρτες. ενώ ο λόχος έμπαινε στη Νάουσα. Ο Σταθμός Χωροφυλακής. επέμειναν να τις προστατεύσει η Κυβέρνηση με σημαντικές φρουρές. Οι αντάρτες. αμύνθηκε αποτελεσματικά. Αν. για πρώτη φορά. Με την ανατολή του ηλίου. Κατά τις εφημερίδες. ομάδες ανταρτών κύκλωναν ένα λόχο Στρατού στρατοπεδευμένου στα περίχωρα. Σχεδόν όλοι οι βουλευταί της ηπειρωτικής Ελλάδος -ιδίως των βορείων διαμερισμάτων. και ο κυκλωμένος λόχος κατόρθωσε να διασπάσει τον εχθρικό κλοιό και να επιδείξει απρόβλεπτη μαχητικότητα. όπως η νύκτα της Δεσκάτης. ήταν "ανώτεροι εις αριθμόν" από τους στρατιώτες και τους χωροφύλακες. από μιας απόψεως. εναντίον πόλεως και είχαν προξενήσει σημαντικές ζημιές. και αν δεν απεκόμισαν "λάφυρα". από μιας άλλης απόψεως ήταν μεγάλη επιτυχία: είχαν επιτεθεί. και άλλες ομάδες έμπαιναν μέσα στην πόλη. κατά τις Αρχές. δηλαδή κυρίως τρόφιμα. Οι εφημερίδες των Αθηνών ανήγγειλαν τη μεθεπομένη τα γεγονότα υπό τον τίτλο "νύκτα τρόμου". Και φυσικά.Την ίδια περίπου ώρα. χειροβομβίδες και όλμους. αντάρτες και πέμπτη φάλαγξ έφευγαν εσπευσμένως προς τους γύρω λόφους. Τις πρώτες πρωινές ώρες της 2ας Οκτωβρίου. ανετινάχθη μια γέφυρα που συνέδεε την πόλη με την πρωτεύουσα του νομού. . τρομοκρατημένες. οι χωροφύλακες έβγαιναν από το Σταθμό τους και αντεπετίθεντο. Τώρα πλέον επρόκειτο για πραγματικό κλεφτοπόλεμο. ανήρχοντο περίπου σε χίλιους και ανήκαν σε "συγκροτήματα" τεσσάρων γειτονικών βουνών.

δεδομένου ότι η Κυβέρνηση προσπαθούσε να μειώνει τη σημασία των όσων συνέβαιναν. Μόλις οι επιχειρήσεις αυτές ολοκληρώνονταν.Οι καταδρομές συνεχίζονταν πότε εδώ. πότε εκεί. Το ευρύτερο κοινό. αν και πρέπει να λεχθή ότι επί μερικούς μήνες καμιά δεν είχε τη σημασία των εγχειρημάτων της Δεσκάτης και της Ναούσης. Συγκεκριμένως: Οι ομάδες ήταν μικρές. σπανίως περισσοτέρους. Δεν ήταν γνωστό κατά την εποχή εκείνη πως όλα αυτά ήταν οργανωμένα και συντονισμένα. χειροβομβίδες. ζούσε εις βάρος του πληθυσμού της. συνενώνονταν και αποτελούσαν τότε δύναμη ικανή να αναλάβει σοβαρότερες επιχειρήσεις. Η έλλειψη στολής διευκόλυνε την εμφάνισή τους. Ήταν βέβαιο ότι αυτό δεν γινόταν μόνο του. μερικά οπλοπολυβόλα. Όσοι ήταν υπεύθυνοι για τη δημοσία τάξη. αλλά εστερούντο ασφαλών πληροφοριών ως προς τη διεύθυνση και τον συντονισμό των επιχειρήσεων των ανταρτών. η δύναμη διεσπάτο πάλι σε μικρές και διάσπαρτες ομάδες. Επρόκειτο σχεδόν πάντοτε για παλαιούς ελασίτες και επικεφαλής τους βρίσκονταν αντάρτες που είχαν διακριθή. ή όσα επληροφορούντο από τους αιχμαλώτους. και επιπλέον με τα τρόφιμα που της απέφεραν οι καταδρομές της. αφ' εαυτού. αλλά ελαφρός: όπλα. Πιστευόταν τότε ότι αυτές ήταν οι μοναδικές πηγές ανεφοδιασμού των. ανησυχούσε αλλά δεν γνώριζε παρά τα σημαντικότερα γεγονότα. 30 έως 80 αργότερα. Προς το φθινόπωρο. Ο οπλισμός τους ήταν σε αρίστη κατάσταση. Κάθε ομάδα είχε συνήθως τη δική της μικρή περιοχή. Έως το φθινόπωρο όμως κανείς δεν ήξερε ακριβώς "ποιος και πως" επετίθετο. Η τακτική ήταν εξαίρετη. είχαν και μερικούς όλμους μικρού διαμετρήματος. η εφαρμογή της επίσης. Ανεπτύσσετο σε έκταση και εβελτιώνετο. ήταν βεβαίως ενήμεροι των πάντων. Ελαφρές όπως ήταν. όπως και την εξαφάνισή τους. Γνώριζαν τότε μόνον όσα έβλεπαν. Έγινε . Αυτές οι μικρές ομάδες ακολουθούσαν την τακτική του "hit and run" ("χτύπα και φύγε"). Περιελάμβαναν 5 ως 10 άνδρες εντελώς στην αρχή.

γνωστό λίγους μήνες αργότερα. Γεννημένος στη Μικρά Ασία το 1906. ήταν Πολιτικός Επίτροπος του ΕΛΑΣ Μακεδονίας. έδειξε αμέσως ότι ήταν στρατιωτικός ηγέτης. Στην Κατοχή. ο Μάρκος Βαφειάδης φάνηκε ως ο ενδεδειγμένος Αρχηγός των νέων επαναστατικών ομάδων. και σήμερα είναι ακόμη λεπτομερέστερα γνωστό. πριν από όλα. δημιούργησε δίκτυο πληροφοριών συνδεδεμένο με το κέντρο. εγκατεστάθη στο Μπούλκες και προσπάθησε. έπαιρνε προσωπικά μέρος σε επιχειρήσεις. η Κεντρική Επιτροπή του Κ. έφυγε για τη Γιουγκοσλαβία. Συνελήφθη επανειλημμένως. Το όνομα του Στρατιωτικού Αρχηγού ήταν Μάρκος Βαφειάδης. και ιδίως των επικεφαλής. Οι μόνιμοι αξιωματικοί του Επιτελείου του ΕΛΑΣ Μακεδονίας. ησχολείτο με αυτά. αλλά από την άφιξή του στην Ελλάδα υπήρξε προπάντων ένα δραστήριο μέλος του Κ. και επέβαλε την ιδεολογική διδασκαλία όλων των ανδρών. είχε διορίσει ένα Στρατιωτικό Αρχηγό και του είχε δώσει ευρείες εξουσίες για κάθε ζήτημα που αφορούσε τον "Δημοκρατικό Στρατό". ρύθμισε λεπτομερώς τα της διαβάσεως των συνόρων προς τις δύο κατευθύνσεις.Κ. είτε . μιλούσαν για τη "στρατιωτική ιδιοφυία" του. αλλά του άρεσαν ιδιαιτέρως τα στρατιωτικά θέματα. Τέλος.Κ.Ε. Ο "Στρατηγός Μάρκος" (αυτό ήταν πλέον το όνομά του). και δεδομένου ότι μεταξύ των παλαιών ελασιτών δεν ξεχώριζε καμιά μορφή όπως ξεχώριζε άλλοτε η μορφή του Άρη Βελουχιώτη. Τον Αύγουστο του 1946. να οργανώσει την επαφή με όλες τις ένοπλες δυνάμεις του και να επιβάλει σ' αυτές τον έλεγχό του. Δεδομένου ότι οι μόνιμοι αξιωματικοί που ήταν άλλοτε μέλη του ΕΛΑΣ δεν ενέπνεαν εμπιστοσύνη για να ηγηθούν σε τέτοιον αγώνα. Εργάσθηκε για μερικά χρόνια ως καπνεργάτης στην Καβάλα. που κατά κάποιον τρόπο ήταν οι δάσκαλοί του στην τέχνη του πολέμου. ώστε οι ομάδες του να μπορούν να διέρχονται με άνεση. Μόλις διορίσθηκε στη νέα του θέση. Συγχρόνως οργάνωσε τον ανεφοδιασμό (τοπικό ή δια μέσου των συνόρων). κατέφυγε το 1923 στην Κωνσταντινούπολη και έπειτα στη Θεσσαλονίκη.Ε. δραπέτευσε επανειλημμένως. βρέθηκε πάντα στην πρώτη γραμμή των πιστών.

Οι τρεις γείτονες δεν επέτρεψαν μόνο τη διέλευση των συνόρων τους.για ανεφοδιασμό και ανάπαυση. Επρόκειτο περί θέματος ασφαλείας. Τα τρία κράτη ήταν απολύτως συνεπή στους συλλογισμούς των.περί προσαρτήσεως ορισμένων παραμεθορίων περιοχών. Φαίνεται. Αλλά ο "Στρατηγός Μάρκος". να επεκτείνει και να κάμει ακόμη μεγαλύτερες επιχειρήσεις. μολονότι ήταν αποφασισμένος να πολεμήσει και μολονότι έτρεφε βαθύ σεβασμό για τον Τίτο. Για να συνεχίση. ότι. Όλα αυτά δεν ήταν καθόλου περίεργα. η Βουλγαρία και η Αλβανία. επρόκειτο πιθανότατα -σύμφωνα με παλαιές θέσεις του Κ. Τον βοήθησαν αμέσως σ' αυτό οι τρεις γείτονες της Ελλάδος. επρόκειτο περί ανοίγματος θυρών προς τη Μεσόγειο. είχαν κάθε λόγο να θέλουν να γειτνιάζουν προς νότον με μια κομμουνιστική χώρα. τόσο μάλλον που η Ελλάς ήταν πολύ αδύνατη και περιελάμβανε μια πέμπτη φάλαγγα αποφασισμένη να αγωνισθή. μεταφορικά μέσα ετέθησαν στη διάθεση των Ελλήνων επαναστατών.Ε. είχε μια μικρή επιφύλαξη: από . Καταλαβαίνει κανείς καλύτερα τώρα πως και ποιος οργάνωσε τις επιχειρήσεις Δεσκάτης και Ναούσης. ήταν αρεστές και στον Αρχηγό του Μπούλκες για διαφορετικό λόγο: να δοκιμάσει την τακτική του σε μεγαλύτερη κλίμακα. Κέντρα ανεφοδιασμού και εκπαιδεύσεως δημιουργήθηκαν. Τον βοήθησε πολύ και η Βουλγαρία. είτε για τη σωτηρία τους σε περίπτωση κινδύνου. έχοντας κοινή ιδεολογία.Κ. τα οποία η Ελλάς -λόγω του μήκους των. μικρές βάσεις εγκατεστάθησαν κοντά στα σύνορα. αν ήταν αρεστές στην κομμουνιστική ηγεσία των Αθηνών για να χαιρετηθεί με αυτές η άφιξη του Βασιλέως. και ιδίως η Γιουγκοσλαβία. Ο υπ' αριθμόν 4 χάρτης δείχνει τις κυριότερες από τις βάσεις αυτές. ο Μάρκος χρειαζόταν καλύτερη και ευρύτερη οργάνωση. άλλωστε. επιχειρήσεις πολύ τολμηρές για μικρές διάσπαρτες ομάδες ανταρτών. Η Γιουγκοσλαβία.ήταν αδύνατο να φρουρήσει: τη διευκόλυναν. αλλά αυτό έγινε μόνον αφού ο δυναμικός Δημητρώφ επέβαλε πλήρως την εξουσία του. βρισκόμενες σε άριστες σχέσεις μεταξύ τους και με τη Σοβιετική Ένωση.

ήταν ικανό να αναστατώνει τη Χώρα. με την εφαρμοζόμενη τακτική. όπλων και πυρομαχικών στα βουνά που βρίσκονταν κοντά στα σύνορα. αλλά εν τούτοις επέτρεπαν την ύπαρξη εκατό έως διακοσίων ομάδων των 30 έως 80 ανδρών. Ο "Στρατός" του ήταν μικρός. Πριν αρχίσει ο βαρύς χειμώνας.όσα είναι γνωστά σήμερα. και επιπλέον και άνδρες των βοηθητικών υπηρεσιών που άρχισαν να σχηματίζονται. φρόντισε.000 έως 4. Χρειαζόταν.000. Αν δεν υπήρχαν οι παλαιοί ελασίτες του Μπούλκες. Αλλά ο σκοπός δεν ήταν αυτός. Αλλά η προσέλευση νέων ανταρτών δεν ήταν καθόλου ικανοποιητική. Όταν ανέλαβε την αρχηγία του.μήπως γενικότερα συμφέροντα. διέθετε 6. επωφελούμενος και από τις ευκολίες που του παρείχαν από βορρά. δεν θα υπήρχε καν αύξηση των ανδρών του "Δημοκρατικού Στρατού". οι αποθήκες του τροφίμων. μεγαλύτερος ανταρτικός στρατός. Οι εθελονταί ήταν σπάνιοι. και τέλος δεν ήταν γνωστό -ή δεν γινόταν . φαίνεται σχεδόν βέβαιο ότι δεν ήθελε να εξαρτάται αποκλειστικά από βάσεις που θα βρίσκονταν πέραν των συνόρων. Διηρωτάτο μήπως γεγονότα που γίνονταν αλλού. μήπως ξένες παρεμβάσεις καθιστούσαν κάποτε δυσχερή τη χρησιμοποίηση αυτών των βάσεων. -όπως στην Τεργέστη π. περί τα τέλη Δεκεμβρίου διέθετε 8.. και πολλές άλλες δευτερεύουσες.. διέθετε 3. Οι αριθμοί δεν είναι εντυπωσιακοί. πράγμα που. η ανάμνηση της εγκαταλείψεως από τη Μόσχα ήταν ζωντανή και τυραννική. Μετά από δύο μήνες.000 άνδρες. γι' αυτό το σκοπό.000. Γι' αυτό.χ. Η ήττα του Ιανουαρίου του 1945 ήταν πρόσφατη. Αυτό του έδινε και μεγαλύτερη ευχέρεια κινήσεων. Η δυσκολία του συνίστατο σε κάτι άλλο. επαρκούσαν για να συντηρηθεί επί πολλούς μήνες ένας στρατός σαφώς μεγαλύτερος από εκείνον που υπήρχε περί τα μέσα του φθινοπώρου. Έπρεπε να βάλλεται συνεχώς ο αντίπαλος ώστε να οδηγηθεί σε κάποιου είδους συνθηκολόγηση. και οι άλλοι σύντροφοί τους μέσα στην Ελλάδα που κινδύνευαν να συλληφθούν. χωρίς να τις παραμελήσει. Η προσπάθειά του αυτή επέτυχε. να έχη επί ελληνικού εδάφους μερικές βάσεις μάλλον σημαντικές.

και οι πιστοί δίσταζαν.που με τις σύντομες επιδρομές τους βεβαίωναν την εκεί παρουσία του Δημοκρατικού Στρατού. γιατί ήθελε να επιβληθεί και να αποδείξει ότι ήταν αρκετά ισχυρός και καλά οργανωμένος ώστε να μπορεί να επιβιώσει. αφ' ετέρου έβλεπαν ότι το Κράτος άρχιζε να σταθεροποιήται και να οργανώνεται. χωρίς καθόλου να παραμελήσει τις συνήθεις καταδρομές στα κεντρικά και βόρεια διαμερίσματα. Αλλού ο "Στρατηγός" εμφανιζόταν πολύ περισσότερο δια των ομάδων του.ότι στο βουνό υπήρχε μια κάπως σοβαρή οργάνωση. αντέκρουε εμπράκτως την κυβερνητική άποψη κατά την οποία ο κλεφτοπόλεμος οργανώθηκε και ανεφοδιάζετο από το εξωτερικό. και δύσκολα θα μπορούσε κανείς να μιλήσει περί υπάρξεως στην Ελλάδα ενός Γενικού Επιτελείου του Δημοκρατικού Στρατού. τους συνδέσμους του και τους αρχηγούς μερικών βοηθητικών υπηρεσιών. κατά το τέλος του 1946 υπήρχαν στα βουνά της Πελοποννήσου. Γι' αυτό. ανήγγειλε τη δημιουργία στην Ελλάδα ενός Γενικού Επιτελείου. έκαμε ότι ήταν δυνατό για να δημιουργήσει επαναστατικές ομάδες στην Πελοπόννησο. Αυτό του ήταν . οποιαδήποτε δράση. Τόσο περισσότερο που αυτοί ζούσαν κυρίως στις μεγάλες πόλεις: εκεί αφ' ενός διώκονταν λιγότερο. Η διακήρυξη όμως ότι είχε δημιουργηθή ένα Γενικό Επιτελείο ηχούσε καλά και έδινε κύρος. Τον Οκτώβριο. δεκαπέντε περίπου μικρές ένοπλες ομάδες -αριθμούσαν συνολικά περί τους 300 άνδρες. όμως. ο Μάρκος πολλαπλασίασε τις προσπάθειές του προς όλες τις κατευθύνσεις. στο νότιο άκρο της Χώρας. Υπό τας συνθήκας αυτάς. Εκεί. Έπειτα. έστω και πολύ περιορισμένη. Εν τούτοις. Δεύτερον. έπειθε τους πιστούς που δίσταζαν ότι η επανάσταση ήταν γενικευμένη και ότι η οργάνωσή της επεξετείνετο παντού. Αυτό αρκούσε για τον απομονωμένο Μοριά. και ιδίως στον Ταΰγετο. Βάπτιζε έτσι τους ηγέτες των τοπικών Αρχηγείων που είχε μόλις δημιουργήσει. Στην Πελοπόννησο τα πράγματα δεν προχώρησαν τόσο καλά και τόσο γρήγορα όσο αλλού. παρά τον τραχύ χειμώνα των βουνών.πιστευτό. λίγο μετά τη Νάουσα. ήταν πολύτιμη από δύο απόψεις: πρώτον. Ο ίδιος απουσίαζε συχνά στο Μπούλκες. που είχε εξελίχθη σε σημαντικότατο κέντρο.

υπάρχει μια μακριά ορεινή χαράδρα. όταν οι ομάδες κατελάμβαναν ένα χωριό για μερικές ώρες. από τα τελευταία του 1946.. που τον Δεκέμβριο είχαν μετονομασθεί "Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας".. αλλά οι αντίπαλοι τους την ηρνούντο πάντοτε.Σ. υπό ένα καθεστώς σχεδόν συγκυριαρχίας. για να εφαρμόζει καλύτερα ένα άλλο σχέδιο: την επιστράτευση ανταρτών μέσω κάποιου καταναγκασμού. Η περιοχή ζούσε ημέρες αγωνίας. αλλά χαρακτηριστικό από πολλές απόψεις. Κατά τις βεβαιώσεις των χωρικών. οι αρχές είχαν σχηματίσει εκεί μια διμοιρία που περιελάμβανε κυρίως άνδρες της περιοχής. Για να αμφισβητηθεί η κυριαρχία του και για να ενισχυθεί το ηθικό των κατοίκων. να τους ακολουθούν. τους απειλούσαν. δευτερευούσης ίσως σημασίας. που τα δύο τους είναι αρκετά σημαντικά. μέσα στην οποία βρίσκονται επτά χωριά. την είχε καταλάβει προς το τέλος του θέρους με τρεις δεκάδες ανταρτών του. και ζούσε εκεί ως κύριος της περιοχής. δεν περιορίζονταν πλέον στην εκτέλεση μερικών πολιτών και την προμήθεια τροφίμων. ενδιαφέρον θα ήταν να μνημονευθή ένα εγχείρημα. Πριν κλείση η παράγραφος για τη γένεση και τα πρώτα βήματα του Δ. και υπεχρέωναν πάντα μερικούς. τους τελευταίους μήνες του 1946. Σε κανένα από τα χωριά δεν υπήρχε χωροφυλακή ή στρατός. Τα χωριά της Ηπείρου και της Δυτικής Μακεδονίας. ιδίως μεταξύ των νεωτέρων. Αύτη ήταν σε γενικές γραμμές η κατάσταση από της πλευράς της ενόπλου κομμουνιστικής ανταρσίας κατά το τέλος του 1946. απομονωμένα σε ιδιαιτέρως ορεινές περιοχές. Πράγματι. ο οποίος συνοδεία . επιζητούσαν τη μάχη. υπέφεραν περισσότερο από αυτού του είδους την επιστράτευση των ενόπλων του Κ. αυτής της μετεμψυχώσεως του ΕΛΑΣ. ήταν καλά οπλισμένοι.Ε.εξάλλου χρήσιμο. με λίγες μικρές κοιλάδες και πολλά πυκνά δάση. Στα ακραία νότια όρια της Ηπείρου και της Μακεδονίας. ο "Καπετάν Βασιλάρας". καλούσαν όλους τους παλαιούς ελασίτες.Ε.Κ. Εδιοικούντο καλά από εντόπιο μόνιμο αξιωματικό. Η χαράδρα εστερείτο τότε αμαξιτής οδού. Ένας νέος βουλευτής. Ένας ονομαστός παλαιός ελασίτης.

αλλά είχε φονεύσει τέσσερεις αντάρτες και είχε συλλάβει δύο αιχμαλώτους. ότι ησυχότερος μετά την αναχώρηση της διμοιρίας δεν έπαιρνε μέτρα ασφαλείας. Είχε συγκρουσθεί μαζί της. η διμοιρία απεστάλη προσωρινώς αλλού. Ο Βασιλάρας δεν διέθετε είκοσι άνδρες. οι επιζώντες της μικρής κυβερνητικής δυνάμεως. όλους αποφασισμένους και καλά οπλισμένους. Την επομένη. ειδοποιήθη από "ασφαλή πηγήν" ότι ο Βασιλάρας δεν είχε πλέον παρά είκοσι άνδρες. ήταν αιχμάλωτοι. είχαν τραυματισθεί ο ίδιος. Μιαν από αυτές την είχε αντιμετωπίσει στις παρυφές του Μετσόβου. Πολλοί εθνοφρουροί κρύφθηκαν. τον Κώστα Μπαϊρακτάρη. και ότι συχνά οργάνωνε διασκεδάσεις. Μόλις έμαθε την αδυναμία του σημαντικότερου αντιπάλου του στην περιοχή της αρμοδιότητός του. Είχε περισσοτέρους από εκατό. μεταξύ των οποίων ο αρχηγός τους. που έφερε δύο τραύματα. Ο "Λύκος" ήταν γνωστός για το θάρρος του και για τη μανία του εναντίον των κομμουνιστικών ομάδων. αλλά δεν αντελήφθη πουθενά την ομάδα των ενόπλων κομμουνιστών. ο επονομαζόμενος "Λύκος". τους υπεχρέωσαν να παρελάσουν σε τρία χωριά. συνήντησε επανειλημμένως την κυβερνητική διμοιρία.ενόπλων επεσκέφθη τα επτά χωριά τον Οκτώβριο. Ακριβώς προ των Χριστουγέννων. ένας υπαξιωματικός του και ένας αξιωματικός του Στρατού. του Μετσόβου. Το μεσημέρι. ο διοικητής της πλησιέστερης Υποδιοικήσεως Χωροφυλακής. Αφού τους απεγύμνωσαν εντελώς. και με συνεχή πορεία έφθασε την ίδια νύκτα στα πρώτα σπίτια του χωριού που του είχε υποδειχθεί ως καταφύγιο του εχθρού. όπου ο πληθυσμός έλαβε εντολή να τους ρίχνει πέτρες και να τους . υπομοίραρχος Μούργας. δεν εδίστασε καθόλου: πήρε τους δέκα χωροφύλακές του και είκοσι εθνοφύλακες που είχαν τεθεί υπό τας διαταγάς του. Δεν πρόφθασε να συναντηθεί παρά με ένα κάτοικο. Επετέθησαν κατά του "Λύκου" από όλες τις κατευθύνσεις.[ii] Το σχέδιο του ήταν να συνεννοηθεί με τους εθνικόφρονες χωρικούς που γνώριζε καλά και να επιτεθεί την αυγή.

Η Ελλάς γινόταν και πάλι η γη των ανθρωπίνων και θαυμάσιων θεών. οι εθνοφύλακες αφέθησαν ελεύθεροι. τιμωρούσαν τους μοναρχοφασίστες που τυραννούσαν το Λαό. χαρακτηριστικό από άλλης απόψεως. Κανείς δεν θα γλίτωνε αυτή τη φορά. ενώ η Χώρα ήταν γεμάτη ερείπια και τάφους. τα σώματα δεν ενταφιάσθηκαν. είπε. που είχε ενισχυθεί με αποδείξεις. είχε ειδοποιηθεί από ένα πιστό του βοσκό… Επί της άλλης όχθης Στην Κυβέρνηση Τσαλδάρη έλαχε ο κλήρος να αντιμετωπίσει αυτή την εξαιρετικά δύσκολη και περίπλοκη κατάσταση. γιατί. οι χωροφύλακες τουφεκίσθηκαν και ο "Λύκος" εσφάγη. που έχει διατηρηθεί ζωντανή με την παράδοση δια μέσου των αιώνων. που είχαν όμως τη δίψα της τραγωδίας. Κανείς όμως δημοκράτης δεν θα θιγόταν αν ήταν λογικός. γιατί κατά το δημοψήφισμα είχε ταχθεί υπέρ της Δημοκρατίας. Στο τρίτο χωριό. Η αστική νοοτροπία δεν επέτρεπε να διανοηθεί κανείς ότι έπειτα από πέντε έτη φρικτών μαρτυρίων. Συμπληρωματικό στοιχείο αυτού του δράματος. Ευφυής ομιλία. Άλλη απόδειξη: δεν είχαν πειράξει κατά την περιοδεία του τον νέο βουλευτή.βρίζει. και ενώ . Μια απόδειξη: δεν είχαν θιγεί οι στρατιώτες που ήταν παιδιά του Λαού και είχαν υποχρεωτικώς επιστρατευθή. Οι δημοκρατικές δυνάμεις της Χώρας. Υψίστη ύβρις. Εν τούτοις. ούτε το ευρύ κοινό αλλά ούτε και η Κυβέρνηση είχαν αντιληφθεί περί τίνος ακριβώς επρόκειτο. Στην αρχή. από τον καιρό της Αντιγόνης. Εκείνος όμως δεν πέρασε από εκεί. με κάθε μυστικότητα. ο λόγος που εξεφώνησε ο καπετάν Βασιλάρας στους κατοίκους των τριών χωριών που είχαν διαταχθεί να συγκεντρωθούν για να τον ακούσουν. δεν είχε λεχθή κάτι· εκείνο που οι ακροαταί δεν έμαθαν παρά μετά το τέλος του συμμοριτοπολέμου: επί δύο ημέρες ο καπετάν Βασιλάρας είχε στήσει ο ίδιος ενέδρα περιμένοντας τον βουλευτή στον αυχένα από όπου ανεμένετο ότι θα περάσει.

Από αυτή την εντύπωση προέκυψαν τα λαϊκά και αργότερα επίσημα ονόματα των "κομμουνιστοσυμμοριτών" και του "συμμοριτοπολέμου". Το δημοψήφισμα. τα 11. Γι' αυτό.Κ. σύμφωνα προς τις διακηρύξεις των δημοκρατικών ηγετών. στις 13 Μαΐου. που αναμφισβητήτως ήθελε να κάμει το καθήκον της. που τις είχαν ενισχύσει μερικοί παλαιοί αντάρτες. για μερικές μικρές συμμορίες ληστών. ενομίζετο. ανηγγέλθη κατά την έναρξη των εργασιών της Βουλής. και προπάντων στις περιοχές που είχαν περισσότερο υποφέρει από τον εμφύλιο πόλεμο της Κατοχής· οι βουλευταί που τόλμησαν να υποστηρίξουν τη Δημοκρατία. Τα 68. στον Πειραιά και τη Θεσσαλονίκη. Η λαϊκή ετυμηγορία υπήρξε σαφώς εναντίον της επιστροφής του Βασιλέως στην Κρήτη. χρειάσθηκαν ακόμη μερικοί μήνες για να γίνη αντιληπτό ότι η νέα ένοπλη σύρραξη δεν οφειλόταν στην απελπισία λίγων εμπαθών ανθρώπων. και τα 20% έριξαν στις κάλπες λευκά ψηφοδέλτια. Δεν μπορούσε να διαρκέσει. δημιουργήματα της ανεχείας. Αν όμως χρειάσθηκαν μερικοί μήνες για να γίνη λόγος περί ανταρτοπολέμου ή περί πολέμου. που ψήφιζαν εναντίον. αλλά. κατά την αγγλική έκφραση. Οριζόταν για την 1η Σεπτεμβρίου.6% όσων ψήφισαν κηρύχθηκαν υπέρ της επιστροφής του. Οι περιλαμβανόμενοι στο τελευταίο ποσοστό ήταν εναντίον της Συνταγματικής Μοναρχίας. .3% εναντίον. όχι πια επί του πολιτεύματος αλλά επί της επιστροφής του Βασιλέως. κατ' αρχάς. άρχιζε μια νέα επανάσταση. Αυτό ήταν όλο. Η επιστροφή του Βασιλέως Γεωργίου του Β' υπήρξε μια από τις πιο επείγουσες φροντίδες της.Ε.η νομιμότης είχε αποκατασταθεί. δεν μπορούσε να βάλει. Τα αποτελέσματά του υπήρξαν σαφώς ευνοϊκά για την επιστροφή του Βασιλέως. first things first ("τα πρώτα πράγματα πρώτα"). Θα επρόκειτο. δια του λόγου του Αντιβασιλέως. αποδοκιμάσθηκαν από μεγάλη μερίδα φίλων τους. η Κυβέρνηση Τσαλδάρη. Υπήρξε ιδιαιτέρως ευνοϊκή στην ύπαιθρο.. είχαν ψηφίσει κατ' αυτόν τον τρόπο για να διαχωρισθούν από τους οπαδούς και τους συμμάχους του Κ. δημιουργήματα του πάθους και του φόβου.

Εδώ ο Τσαλδάρης και οι συνεργάτες του υπήρξαν λιγότερο τυχεροί. Κατά την έναρξη των εργασιών της Βουλής. Ούτε καν μια αόριστη υπόσχεση. δεν ήταν δυνατό παρά να ικανοποιηθούν οι διεκδικήσεις. αλλά για τις άλλες διεκδικήσεις δεν πέτυχαν τίποτε. οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση ουδέτερες. γιατί και αν ακόμη η διαδικασία του δημοψηφίσματος ήταν ιδεώδης (και βεβαίως σε ορισμένες περιοχές κάθε άλλο ήταν παρά ιδεώδης). Παρά την εργώδη προσπάθεια του λαού και μια εντελώς εξαιρετική εσοδεία σιτηρών. Ο μόνος τρόπος για να ενισχύεται η αξία του νομίσματος ήταν πάντα η πώληση χρυσών λιρών σε σταθερή τιμή. το φθινόπωρο του 1946 η γεωργική παραγωγή είχε ελαφρώς υπερβεί τα 90% της προπολεμικής. Βόρειος Ήπειρος. . δυστυχώς. Σε άλλους τομείς. οι εισπράξεις του Δημοσίου πολύ μικρές. η βιομηχανική παραγωγή τα 45%. κατά τις αναφορές της UNRRA και του FAO. γιατί η μεγάλη πλειοψηφία του λαού πίστευε ότι. Η απογοήτευση του λαού υπήρξε μεγάλη. Ενσωμάτωσαν μεν στην Ελλάδα τα ως τότε κατεχόμενα από τους Ιταλούς Δωδεκάνησα. αφού είχε πολεμήσει μέχρις εσχάτων κατά του Άξονος όταν όλη η Ευρώπη ήταν υποδουλωμένη. οι οποίες αποτελούσαν προαιωνίους πόθους που είχαν αναζωπυρωθεί κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού πολέμου: Δωδεκάνησα. Έτσι. που ήταν πολύ πιεστικοί. νόμιμα και δικαιωματικά. Μια άλλη σοβαρή απασχόληση της Κυβερνήσεως υπήρξε το θέμα των εθνικών διεκδικήσεων. τα αποθέματα της εκδοτικής Τραπέζης ασήμαντα. Ο λαός δεν γνώριζε ότι. Αυτό ήταν φυσικό. αλλά η πραγματοποίηση των υποσχέσεων ήταν πολύ αργή για να είναι ορατή. τόσο μάλλον που αυτές βασίζονταν στην αρχή των εθνοτήτων. Κύπρος. οι κυβερνητικές προσπάθειες κάθε άλλο παρά απέδωσαν όσα ανεμένοντο. η Αγγλία γονατισμένη.Είναι αλήθεια ότι ορισμένοι αμφισβήτησαν τη γνησιότητα των αποτελεσμάτων. Το ισοζύγιο εξωτερικών λογαριασμών ήταν καταστροφικό. ο Γεώργιος ο Β' επέστρεψε στην Αθήνα στις 27 Σεπτεμβρίου. η διεθνής δικαιοσύνη δεν υπάρχει. ή και δεν γινόταν καθόλου. Το έκαμαν όμως χωρίς πολλή θέρμη. η Κυβέρνηση είχε υποσχεθεί οικονομική σταθερότητα και πρόοδο. πάλι τα αποτελέσματα δεν θα ήταν πολύ διαφορετικά.

αλλά πωλούμενα και στη Δύση. μια από τις χειρότερες καχεξίες. Εκεί όμως όπου η Κυβέρνηση Τσαλδάρη απέτυχε εντελώς. ή τη σύλληψη διωκομένων. στη ζωηρή εχθρότητα που ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού έτρεφε κατά της Άκρας Αριστεράς. και η σύλληψη του Μαγγανά. που το είχαν ψηφίσει όλοι οι βουλευταί. που είχαν απόσχει. Έτσι.την αντικειμενικότητα που κατ' αρχήν είχε η ίδια. . όπως ήταν π. Έπταιε όμως ή όχι. το κλείσιμο όλων των επαρχιακών γραφείων της Οργανώσεως "Χ". για κάθε εξουσία. εκείνη πλήρωνε πολιτικώς την οικονομική καχεξία.χ. για διάφορα αδικήματα αμέσως ή εμμέσως σχετιζόμενα με την οργάνωση και τη δράση των ανταρτικών συμμοριών. Δια του νόμου αυτού μπορούσε να επιβληθεί η ποινή του θανάτου ή άλλες βαρειές ποινές. και το απέδειξε με ενέργειες τολμηρές για δεξιά Κυβέρνηση. ή που προσέφεραν στην ανταρσία επιχειρήματα καλά για την Ανατολή. Αλλά από έλλειψη κύρους η πυγμής. δεν έπταιε για όλα αυτά η Κυβέρνηση. εκτός από τους Φιλελευθέρους του Σοφούλη. καθ' όσον τον Ιούνιο η Κυβέρνηση είχε υποβάλει στη Βουλή ένα αυστηρό νομοσχέδιο "περί εκτάκτων μέτρων δια την δημοσίαν τάξιν". του θλιβερώς γνωστού από την κατάληψη της Καλαμάτας τον Ιανουάριο του 1946. Οι προθέσεις της ήταν καλές. η Κυβέρνηση δεν μπόρεσε να επιβάλει σε όλα τα στελέχη της Διοικήσεως -και προπάντων στα κατώτερα από αυτά.Βεβαίως. προσετίθετο κάποια μεροληψία κατά την εφαρμογή των νόμων. και ακόμη να απαγορεύσουν επί ορισμένες νυκτερινές ώρες την χωρίς άδεια κυκλοφορία των πολιτών. Δεν μπόρεσε καν να εξαφανίσει τα αίτια που δυνάμωναν την ανταρσία. Όχι ότι δεν ήθελε να το κάμει. Επιπλέον. είναι στην αποκατάσταση της τάξεως. ορθολογισμού ή πνεύματος συνεχείας. επετρέπετο στις αστυνομικές αρχές να ενεργούν κατ' οίκον έρευνες στη διάρκεια της ημέρας και της νύκτας. με σκοπό την ανακάλυψη όπλων και πολεμικού υλικού γενικώς. Αυτό ήταν ακόμη περισσότερο επικίνδυνο. αν όχι η χειρότερη από όλες.

Ο Σαράφης. με περισσότερη περίσκεψη και ψυχραιμία. απελύθησαν. οι Αρχές μείωναν τη σημασία των όσων συνέβαιναν στα βουνά. περιπτώσεις που αφορούσαν πρόσωπα γνωστά. με το οποίο τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε η προϊσχύουσα νομοθεσία. Από το άλλο μέρος. και ιδίως πολλοί παλαιοί ελασίτες. χρήσιμος εν όψει της θυέλλης που άρχιζε. αλλά κυρίως με δύο περιστατικά γενικότερης σημασίας. πολλοί καλόπιστοι άνθρωποι. προκαλούσαν επίσης οξύτητες στο εσωτερικό και υποψίες στο εξωτερικό. ήταν συγχρόνως επικίνδυνος. να επιτυγχάνονται λύσεις λιγότερο ίσως ριζικές αλλά περισσότερο κατά βάθος αποτελεσματικές. Η αντίδραση της εργατικής τάξεως κατά της Άκρας Αριστεράς ήταν εν τούτοις τόσον ισχυρή. Ο νόμος αυτός. Και δεν ήταν γνωστό τότε ότι η Ασφάλεια είχε πληροφορηθεί -ορθώς η εσφαλμένωςότι επρόκειτο να εγκαταλείψουν την πρωτεύουσα για να στελεχώσουν ανταρτικά τμήματα… Παρεμβάσεις στη συνδικαλιστική κίνηση. Το ένα διήρκεσε μόνον λίγους μήνες.Εξάλλου. Το χειρότερο ήταν ότι η Κυβέρνηση Τσαλδάρη πολύ συχνά αντέφασκε προς εαυτήν. Καθηγηταί Πανεπιστημίου και ανώτεροι υπάλληλοι. παρεμβάσεις θεμελιωμένες κατά τους νόμους αλλά πάντοτε ευνοϊκές για τα δεξιά στελέχη. λόγω του φανατισμού που επικρατούσε στα κατώτερα όργανα του Κράτους. δημιούργησαν την εντύπωση ότι η Κυβέρνηση εδίωκε χωρίς λόγο την Αριστερά. ώστε όλες οι απεργίες είχαν μάλλον αποτύχει. Ήταν δηλαδή δυνατό. ο Μπακιρτζής και μια εκατοντάδα αποστράτων αξιωματικών εκτοπίσθηκαν στα νησιά. της ησυχίας και της ασφαλείας της Χώρας". μια επιτροπή από τον Νομάρχη και δύο δικαστάς είχε το δικαίωμα να εκτοπίζει κάθε πρόσωπο "ύποπτον δι' ενεργείας εναντίον της δημοσίας τάξεως. μερικές άδικες περιπτώσεις προεκάλεσαν έντονες διαμαρτυρίες και χρησιμοποιήθηκαν ευρύτατα για την προπαγάνδα εναντίον του "μοναρχοφασισμού". Υπό τις συνθήκες όμως αυτές. διηρωτώντο . περίπου μέχρι της επιστροφής του Βασιλέως: για να μην ανησυχήσει η Κοινή Γνώμη. στενά συνδεδεμένοι άλλοτε με το ΕΑΜ. Αυτό εκδηλωνόταν με διάφορα λεπτομερειακά γεγονότα. με νομοθετικό διάταγμα. και μολονότι γενικώς ο νόμος εφαρμόσθηκε με αντικειμενικότητα.

του ανέθεσε. επικεφαλής του Πολιτικού Γραφείου και της Κεντρικής Επιτροπής. δεν έφθασε στο ύψος των περιστάσεων. αλλά υπό τον όρο ότι θα επετύγχανε να διευρύνη τη βάση της. ο οποίος έτυχε θερμοτάτης λαϊκής υποδοχής. και σε ορισμένους κύκλους την αντίδραση: ενώ κυριαρχούσε η αυστηρότης και εδιώκοντο στελέχη της Άκρας Αριστεράς. διήρκεσε περισσότερο. και αργότερα για πολλούς μήνες ακόμη. ο Ζαχαριάδης. Ολόκληρο το έτος 1946. απόδειξη ιδίως χρήσιμη για το εξωτερικό. τουλάχιστο μέχρι της διεξαγωγής του δημοψηφίσματος. Πράγματι. Η ανταρσία θα γινόταν οπωσδήποτε. Αλλά εμφανές επίσης είναι ότι αυτή η πρώτη κοινοβουλευτική Κυβέρνηση. να βγουν στο βουνό. που εύκολα εξηγείται και συγχωρείται. -συχνά κατώτερα στελέχη της – υπήρχε πλήρης ελευθερία δράσεως για εκείνους που στα ανώτατα κλιμάκιά της οργάνωναν και διηύθυναν την ανταρσία που άρχιζε. που υπεβλήθη για καθαρώς τυπικούς λόγους. μόλις επέστρεψε. με το οποίο ασχολείται αυτό το κεφάλαιο. γιατί τα αίτιά της ήταν πολύ βαθύτερα. δεν εμπόδιζε το πράγμα να στερήται ορθολογισμού και να είναι αντιφατικό προς την όλη κυβερνητική δραστηριότητα. Και υπήρξε και αυτό ένα από τα ποικίλα εκείνα αίτια που ώθησαν ορισμένους παλαιούς πιστούς του Κόμματος. να σχηματίση νέα Κυβέρνηση. Αυτονόητο είναι ότι αυτά δεν υπήρξαν τα αίτια της ανταρσίας. προσεπάθησε. . αν δεν συνέβαινε τίποτε το πολύ σοβαρό. προς τι τόση αυστηρότης. όπως διεκηρύσσετο. Ο Γεώργιος ο Β'. αυτό γινόταν για να υπάρχει η έμπρακτη απόδειξη του σεβασμού των δημοκρατικών κανόνων. ως αρχηγού της πλειοψηφίας. που εφοβούντο τις διώξεις. Βεβαίως. όμως. να βελτιώσει την πολιτική κατάσταση. Αποδεχόμενος την παραίτηση του Τσαλδάρη.αν αυτή η "ανεξήγητη" αυστηρότης δεν οφειλόταν μόνο σε ένα πνεύμα μεροληψίας και εκδικήσεως. των εφημερίδων του και του παρανόμου μηχανισμού του. Το δεύτερο περιστατικό. Αυτό. ηύξησε τη σύγχυση. εργαζόταν ελεύθερα υπό την προστασία των Αρχών.

Αυτό δεν ήταν βεβαίως καλό για έναν αγώνα εναντίον επαναστατών πεπειραμένων. κατ' ουσίαν. Ο Τσαλδάρης ξαναήλθε μόνος στην εξουσία. τον Γονατά. να στερηθεί της εξουσίας. Κανελλόπουλος). και ο Τσαλδάρης σχημάτισε τη νέα Κυβέρνησή του επί του παλαιού υποβάθρου της. τον Ιανουάριο του 1947. ζήτησαν να τους παραχωρηθούν τα Υπουργεία των Εξωτερικών.Ο Σοφούλης. μετρίως οπλισμένη. κατάλαβε περί το τέλος του καλοκαιριού ότι η αντίδραση κατά των συμμοριών δεν μπορούσε πλέον να είναι η ίδια. αρνήθηκε κάθε συνεργασία. με ένα Υπουργό Εθνικής Αμύνης πολύ μέτριο. Έγινε λοιπόν τότε σαφές ότι οι . εκείνη η Κυβέρνηση. του υπέδειςε να παραιτηθή και πάλι. η διεύρυνση της κυβερνητικής βάσεως δεν επετεύχθη. ασθενή αριθμητικώς και διεσπαρμένη σε πολλούς απομονωμένους Σταθμούς. ή ορθότερα μόνος με τον σύμμαχό του. αλλά και από την έκδηλη επιθυμία του Βασιλέως να την αντικαταστήσει με άλλη Κυβέρνηση. Οι Αρχηγοί των τριών κομμάτων της Εθνικής Πολιτικής Ενώσεως (Βενιζέλος. αποφασισμένων και πειθαρχημένων υπό μία διεύθυνση απολύτως ενιαία. Τη Χωροφυλακή τη βοηθούσε η Εθνοφρουρά. αναιμικά στελεχωμένη. Αυτό σήμαινε ότι ο νικητής των εκλογών θα έπρεπε. ο Γεώργιος ο Β' επενέβη ο ίδιος στις διαπραγματεύσεις. τον Μαυρομιχάλη (που τον αντικατέστησαν επιτυχώς. Αυτή τη φορά. αλλά η διεύρυνση της Κυβερνήσεως και πάλι στάθηκε αδύνατη. Όλο το βάρος του αγώνος είχε αναληφθεί από τη Χωροφυλακή. Παπανδρέου. ο οποίος δεν προσέθετε τίποτε ούτε στο κύρος ούτε στην ικανότητα της Κυβερνήσεως. ευρύτερου συνασπισμού. κακώς εκπαιδευμένη. οι οποίοι υπέκυπταν ο ένας μετά τον άλλο. στον οποίον ο Τσαλδάρης ήταν πολύ αφοσιωμένος. του Οικονομικού Συντονισμού και της Εθνικής Αμύνης. που καθένας πλέον τον έβλεπε να αναπτύσσεται. Παρ' όλα αυτά. ο οποίος εν τω μεταξύ είχε διεξαγάγει δηλητηριώδη αντιπολίτευση εν ονόματι των "διωκομένων δημοκρατικών πολιτών". Μετά όμως από ένα μήνα. Έτσι. Το κύρος της Κυβερνήσεως εθίγετο τότε όχι μόνον από τον συμμοριτοπόλεμο. εξίσου ανεπαρκής αριθμητικώς. ο Βασιλεύς. με τον Γεώργιο Στράτο).

ο οποίος σκεπτόταν ότι επρόκειτο να αντιμετωπισθούν μερικές χιλιάδες ανταρτών. να απασχοληθεί με το εσωτερικό μέτωπο σ' έναν κλεφτοπόλεμο. Αυτό φαινόταν ικανοποιητικό στον μη ενήμερο. Έργο ανέφικτο: η Ελλάς γινόταν ολόκληρη ένα "μέτωπο".ζύγιζαν πολύ περισσότερο από ληστάς. ο Στρατός είχε τότε δύναμη 92. . Κατήλθε πολύ συνεσταλμένος. του οποίου η τακτική ήταν απολύτως διαφορετική από την τακτική των πολέμων για τους οποίους προετοιμαζόταν ο Στρατός. που είχε αναλάβει την οργάνωση του Ελληνικού Στρατού. όχι επαρκώς εξοπλισμένος. έπρεπε να προστατευθούν οι πόλεις. Το άλλο ήμισυ ήταν μηχανοκίνητο."κομμουνιστοσυμμορίτες". επιπλέον των συνόρων που έπρεπε να ελέγχονται επί χιλίων περίπου χιλιομέτρων. Έτσι. Ο Στρατός ήταν ακόμη αδύνατος. Η Βρετανική Αποστολή. έλεγαν οι Βρετανοί υπό τον Στρατηγό Rawllings. μόνον το ήμισυ περίπου του Στρατού μπορούσε να αντιμετωπίσει ορεινό πόλεμο. αλλά ήταν ανεπαρκές για τον επιτελικό. και στις αρχές του φθινοπώρου ο Στρατός κατήλθε στην πολεμική κονίστρα. λόγω της επιμονής των Βρετανών.τι άλλα μέσα ήταν απαραίτητα για να αντιμετωπισθή το ανερχόμενο παλιρροιακό κύμα. Δεν έπρεπε. οι εγκαταστάσεις και οι αποθήκες κάθε είδους. και ό. Παρ' όλα αυτά. Επιπλέον. η ηγεσία του Στρατού δεν κατείχετο από καμιά ψευδαίσθηση. Πρώτον. οι συγκοινωνιακοί κόμβοι και οι γέφυρες. οι "κομμουνιστολησταί" -όνομα αμφιβόλου αξίας από απόψεως προπαγάνδας. και ότι έπρεπε ακόμη και προπάντων να καταδιωχθούν και να συντριβούν ευκίνητες ομάδες ανταρτών. Όχι επαρκώς εκπαιδευμένος. η χρησιμοποίηση του Εθνικού Στρατού απεφασίσθη τον Αύγουστο.000 ανδρών. που εγνώριζε ότι. Αυτό ήταν καλό για έναν κλασικό πόλεμο. οι οποίοι παραχωρούσαν το πολεμικό υλικό του αναδιοργανουμένου Στρατού. δεν συμφωνούσε. δεν υπήρχε άλλος τρόπος για να αντιμετωπισθή η κατάσταση. Απεφασίσθη γι' αυτό να χρησιμοποιηθεί ο Εθνικός Στρατός. γιατί αν ο λαός και οι αντιπρόσωποί του είχαν ψευδαισθήσεις. και η Βρετανική Αποστολή αναγκάσθηκε να υποχωρήσει. Ήταν μειονεκτικό για έναν ανταρτοπόλεμο διεξαγόμενο σε χώρα με πολλά βουνά και με ανεπαρκές οδικό δίκτυο.

οι οποίοι προκαλούσαν πολλές ενοχλήσεις αλλά δεν δημιουργούσαν αληθινό κίνδυνο. και εν συνεχεία θα κατεδίωκαν τους επιτιθεμένους. τα τμήματα θα έσπευδαν να βοηθήσουν τα σημεία που θα υφίσταντο επιθέσεις.000 άνδρες. Απέσυρε επίσης όσα τμήματα της Αττικής είχαν εκπαιδευθεί.τι καλύτερο ήταν δυνατό. Και χρειάσθηκε. Το Γενικό Επιτελείο. απέσυρε όλα τα τμήματά του από την Πελοπόννησο και εμπιστεύθηκε ολόκληρη την περιοχή αυτή στη Χωροφυλακή. Επρόκειτο για ελαχίστη συμβολή στο τεράστιο έργο που ανελάμβανε ο Στρατός θέλοντας όμως ή όχι. για να δεχθεί ο Στρατάρχης Montgomery τον εξοπλισμό άλλων 3. έπρεπε να πολεμήσει με τα μέσα που υπήρχαν. Αφορούσε τη δημιουργία Μονάδων Αμύνης Υπαίθρου (Μ. "διότι ο ανταρτοπόλεμος δεν αντιμετωπίζεται παρά με πλημμύρα στρατευμάτων".Κατά τη διάρκεια μιας συσκέψεως επί ανωτάτου επιπέδου. που έγινε την εποχή εκείνη. Η αποστολή τους ήταν να προστατεύσουν την πλούσια πεδιάδα που περιεστοιχίζετο από ευρείες οροσειρές. ο Rawllings να συνοδεύσει ο ίδιος στο Λονδίνο τον Αρχηγό του Ελληνικού Γενικού Επιτελείου. Ο Αρχηγός της Βρετανικής Αποστολής δέχθηκε τελικά τον αριθμό των 135. Επρόκειτο περί μιας καθαρώς τυπικής αποφάσεως.000 ανδρών. λοιπόν. Σε κάθε χωριό. του τύπου των κομάντος.). Από εκεί. τον Νοέμβριο του 1946. παρά τις πολύ ισχυρές όσο και ευνόητες πολιτικές πιέσεις. Μια άλλη σημαντική απόφαση ελήφθη τον Οκτώβριο του 1946. και τα έστειλε όλα στη Θεσσαλία. γνωστά από τα αρχικά του ονόματος των ως ΛΟΚ. δρούσαν τότε περίπου τριακόσιοι αντάρτες. Απεφασίσθη λοιπόν η αύξηση της δυνάμεως του Στρατού σε 200. έκαμε ό. Στην Πελοπόννησο. οι ηγέται του Στρατού δεν απέκρυψαν τους φόβους των. Ο Εθνικός Στρατός. διαθέτοντας ένα σώμα αξιωματικών πρώτης τάξεως. από το κέντρο της Ελλάδος.Υ.Α. Αλλά τα υλικά μέσα έλειπαν. Μερικοί ζήτησαν να γίνη γενική επιστράτευση. ο οποίος επί πολλούς μήνες έμεινε στο χαρτί.000 ανδρών! Για να μη νομισθεί ότι γίνεται λάθος. επαναλαμβάνεται και ολογράφως ο αριθμός: τρεις χιλιάδες… Ο Στρατός επωφελήθηκε για να δημιουργήσει τουλάχιστο επίλεκτα τμήματα κρούσεως. άνδρες .

πλήρωσαν ακριβά τη δράση τους. και θα επεστρατεύοντο προς το σκοπό αυτό. Η αντίσταση αυτή δεν ήταν πάντοτε επαρκής. θα έπαιρναν ορισμένες μικρές παροχές εις είδος.Α. και κάποτε δεν μπορούσε να διαρκέσει μέχρι της αφίξεως των ενισχύσεων. ήταν και οι δύο αποφασισμένοι να συγκρουσθούν άγρια. την επισκευή μεγάλου μέρους αυτού. αν και κατά τους επόμενους μήνες ορισμένες απομονωμένες ομάδες των Μ.Υ. οι επιτιθέμενοι αναγκάζονταν να τραπούν εις φυγήν αφήνοντας το έργο τους ημιτελές. όπως συνέβη στη Νάουσα. Το σχέδιο ήταν καλό και έγινε δεκτό με ενθουσιασμό από τον πληθυσμό της υπαίθρου. θα γυμνάζονταν τις Κυριακές. ενώ εξεπλήρωνε αυτή την αποστολή. Αντί αμοιβής. αν οι ανταρτικές ομάδες είχαν παντού την πρωτοβουλία και πλεονεκτούσαν από πολλές απόψεις. και θα έπρεπε να είναι στη διάθεση των διοικητών τους για οποιαδήποτε υπηρεσία θα τους ζητούσαν κατά την ημέρα ή την νύκτα. ο Στρατός. που κατοικούσαν στην περιφέρεια. και συχνά. Η μεγαλύτερη δυσκολία που αντιμετωπίσθηκε για τη δημιουργία αυτών των μονάδων. Από το άλλο μέρος. Οι άνδρες θα είχαν τον οπλισμό τους στα σπίτια τους. Γιατί. όπως και με την αγορά ενός αριθμού όπλων. κατορθώθηκε από τους πρώτους μήνες να δημιουργηθούν πολλές ομάδες Μ. Αποτελούσε όμως μια άμυνα.πιστοί στις εθνικές παραδόσεις θα οπλίζοντο και θα ετίθεντο υπό τας διαταγάς εφέδρων αξιωματικών.Α. προετοιμαζόταν για να αναλάβει την άνοιξη σοβαρότερες επιχειρήσεις. και η Χώρα δεν διέθετε συνάλλαγμα για να αγοράσει από το εξωτερικό πολεμικό υλικό. με τη συγκέντρωση όλου του παλαιού υλικού. αν και οι μεν και οι δε δοκίμαζαν μεθόδους και παρακολουθούσαν ο ένας τον άλλον. μια σοβαρή αντίσταση άρχιζε να οργανώνεται. Έτσι. την Πυρσόγιαννη και αλλού. Οι Βρετανοί ανεφοδίαζαν μόνον τον τακτικό Στρατό.Υ. Το εξαίρετο ηθικό τους τις έκαμε αμέσως σημαντική βοηθητική δύναμη. με ψυχρό το πνεύμα με την ψυχή γεμάτη μίσος. . όπως συνέβη στη Δεσκάτη. και πολλές ομάδες πολέμησαν παραπλεύρως προς τακτικά τμήματα. ήταν ο εφοδιασμός τους με όπλα και πολεμοφόδια. Παρ' όλα αυτά.

Η επικρατέστερη πολεμική κραυγή του "Δημοκρατικού Στρατού". Για τον άλλον. Από το τοπικό στο παγκόσμιο Οι τελευταίοι μήνες του 1946 επρόκειτο να αποκαλύψουν τις αληθινές διαστάσεις αυτού του τοπικού πολέμου τον οποίο διεξήγε ένας μικρός ανορθόδοξος στρατός. Ένα βαθύτατο χανδάκι είχε ανοιγή μεταξύ των δύο ιδεολογιών. λοιπόν. Η Ουκρανία. Κατά την έκφραση του Άρη Βελουχιώτη. ήταν η ορμή της επιθέσεως και η καταστροφή που φαίνεται απαραίτητη στον οικοδόμο που ακολουθεί ολοκληρωτικές κατευθύνσεις. επιβεβαίωσε αυτήν την μεγίστη και ίσως μοναδική. Στον Στάλιν. είχαν τελικά παραχωρηθεί τρεις έδρες: μια για τη Σοβιετική Ένωση. Θα κοκκίνιζε επί τρία χρόνια. ενώπιον του Συμβουλίου Ασφαλείας. μια προσφυγή κατά της Ελλάδος. αντηχούσε η πολεμική κραυγή του Αγώνος της Ανεξαρτησίας του 1821. που την είχε υιοθετήσει ο Εθνικός Στρατός: "Ελευθερία ή θάνατος!" Στις δύο αυτές πολεμικές κραυγές υπήρχε η φύση και ο λόγος υπάρξεως αυτού του αδελφοκτόνου αγώνος.απόδειξη της "ανεξαρτησίας" της. "το ποτάμι έπρεπε να κοκκινίσει για να επικρατήσει η μια από τις δύο ιδεολογίες". . ήταν: "Φωτιά και τσεκούρι!" Από το άλλο μέρος του βαθιού φαραγγιού. οι δύο αυτές περιοχές βρέθηκαν να είναι μέλη του ΟΗΕ. ήταν το πείσμα της αμύνης και η πεμπτουσία της ζωής του ανθρώπου. καταθέτοντας την 24η Αυγούστου 1946. Έτσι. που διέθετε τότε λιγότερους από 10.000 μαχητάς. Για τον ένα. μια για τη Λευκορωσία και μια για την Ουκρανία. που είχε αρχικά ζητήσει να έχη στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών μια έδρα κάθε "Δημοκρατία"-μέλος της Σοβιετικής Ενώσεως.

επανέλαβε τα επιχειρήματα εκείνου που εκεί δεν ήταν ο κύριός του αλλά ο συνάδελφός του.υπεστήριξε πρώτος την εγγραφή της ουκρανικής προσφυγής. Κάθε παράγραφος των. "δεν ήταν εσωτερική παρά μόνο κατά το μέτρο που δεν δημιουργούσε διεθνείς περιπλοκές και δεν προκαλούσε απειλές κατά της ειρήνης και της ασφαλείας". Δημήτρης Μανουίλσκυ. η εξέλιξη των σχέσεων της Ελλάδος με την Αλβανία. αλλά ανέπτυξε ιδιαιτέρως την κωμική πλευρά. διεξήχθησαν δύο συζητήσεις: η μια επί της αποδοχής της προσφυγής.ο Γκρομύκο υπεστήριξε ότι η Ελληνική Κυβέρνηση μετετρέπετο σε φασιστική. Ο αντιπρόσωπος της Ουκρανίας. κατά το Καταστατικό του. χαρακτήρισε την παρουσία των βρετανικών στρατευμάτων ως "αποφασιστική ενθάρρυνση για τη συντριβή της δημοκρατίας και για την επίθεση εναντίον των γειτονικών χωρών". Ο Αντρέι Γκρομύκο. με επιχειρήματα που εποίκιλλαν από του τρομακτικού μέχρι του κωμικού. η άλλη. τη Βουλγαρία και τη Γιουγκοσλαβία θα απειλούσε την ειρήνη στα Βαλκάνια και ίσως τη γενικότερη ασφάλεια: μεγάλοι πόλεμοι είχαν αρχίσει με επεισόδια που στην αρχή εφαίνοντο ασήμαντα (υπογράμμιση του γράφοντος). επί της ουσίας της. επηρέαζαν επικινδύνως τη διεθνή ατμόσφαιρα. Υπεστήριξε ότι οι "ανεύθυνες" πράξεις των Ελληνικών Αρχών μπορούσαν να κάμουν τα Βαλκάνια θερμοκήπιο ενός νέου πολέμου.Όπως είναι ο κανόνας στις περιπτώσεις αυτές. με την οποία ο ΟΗΕ. Τα επανέλαβε με άλλες λέξεις. Η εσωτερική κατάσταση. μετά την "εγγραφή" της. έλεγε. ο Γκρομύκο είχε υποστηρίξει ότι η Ουκρανία ενδιαφερόταν για το ζήτημα επειδή είχε κοινά σύνορα με τα Βαλκάνια!… Ο Μανουίλσκυ . δύο μεγάλων αγορεύσεών του τελείωνε στερεοτύπως με την ίδια φράση: "Το θέμα είναι πολύ σοβαρό". Προ και μετά την εγγραφή του θέματος -την οποία βοήθησαν και οι Αμερικανοί. δεν μπορούσε να ασχοληθεί. Η εξωτερική πολιτική της Ελλάδος -η οποία είχε ήδη περιγραφή ως επεκτατική. Πράγματι.και τα συνοριακά επεισόδια και άλλες προκλήσεις εναντίον της Αλβανίας. Αν το Συμβούλιο δεν έπαιρνε τα ενδεδειγμένα μέτρα. Σοβιετικός αντιπρόσωπος -ο μετέπειτα επί πολλά έτη Υπουργός των Εξωτερικών της Σοβιετικής Ενώσεως. και ως απόδειξη της καταλύσεως των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Ελλάδος. Τέλος.

αναιμικής και στο άλλο άκρο της Χερσονήσου. ελαφρά εγερθέν…"). αλλά έκαιγε όπως καίει η φωτιά: χωρίς δισταγμούς. Κατά την εποχή όμως εκείνη. "valable". και ότι. Η απάντηση του Έλληνος αντιπροσώπου (Δενδραμή) υπήρξε συγκρατημένη. Οι απαντήσεις των αντιτιθεμένων σε αυτήν ήταν ανάλογες προς το κατηγορητήριο που είχε διατυπωθεί. του οποίου οι θετικές ψήφοι ήταν περίπου ίσες προς τον αριθμό όσων ψήφισαν. το κωμικό δεν προκαλούσε το γέλιο. ήταν ισχυρό. Ο τόνος ήταν σκληρός και κάποτε περιφρονητικός ("…το επιχείρημα δεν είναι μακριά από τον εξωφρενισμό…") άλλοτε βαρύς σε υπονοούμενα ("…όλος ο κόσμος γνωρίζει άλλες θλιβερές περιπτώσεις εδαφικών διεκδικήσεων εις βάρος συμμάχων ή εχθρών…") άλλοτε πάλι σαρκαστικός ("…θέμα ελαφρό. . "λόγω των εν Ελλάδι συνθηκών. αντέκρουσε σημείο προς σημείο όλες τις κατηγορίες. δεν μπορούσε παρά να είναι πλαστογράφηση της θελήσεως του λαού"… Ήταν δύσκολο να προχωρήσει κανείς περισσότερο. Αλλά μέχρις εδώ μνημονεύθηκαν τα λεχθέντα από όσους υπεστήριζαν την ουκρανική προσφυγή. Αντιθέτως. λοιπόν. Χρήσιμο είναι. ο ίδιος ο Molotov έκαμε μια σύγκριση μεταξύ της εγκυρότητος του δημοψηφίσματος στη Βουλγαρία -είχε γίνει την 8η Σεπτεμβρίου-και της εγκυρότητος του δημοψηφίσματος στην Ελλάδα. Το δεύτερο. Το πρώτο. να αναφερθεί ένα ακόμη επισημότερο και εξωφρενικότερο παράδειγμα: λίγες ημέρες αργότερα. πολύ λεπτομερής. παρουσίαζε ανάγλυφο το γεγονός ότι η φωτιά δεν κρυφοέκαιγε πια.συνεπλήρωσε το επιχείρημα προσθέτοντας ότι η Ουκρανία είχε υποστή τέσσερεις εισβολές εντός τριάντα ετών και ότι και μόνον αυτό το γεγονός επέβαλλε την προσφυγή!… Μικρή παράλειψη: λησμονούσε ότι οι εισβολές αυτές δεν είχαν γίνει από τα Βαλκάνια. ακόμη σημαντικότερο. Οι απαντήσεις του αντιπροσώπου της Μεγάλης Βρετανίας (Καντόγκαν) και των Ηνωμένων Πολιτειών (Χέρσελ Τζόνσον) αντέκρουαν περιληπτικά και απέρριπταν γενικά όλους τους ισχυρισμούς. γιατί οι λεπτομέρειες αυτές είναι χαρακτηριστικές μιας γενικότερης τακτικής. ήταν όλες σύμμαχοι της Ουκρανίας… Ας ανοιχθεί εδώ μια μικρή παρένθεση. την εποχή εκείνη οι βαλκανικές χώρες. σε άλλο χώρο. εκτός της Ελλάδος.

κατ' ουσίαν. Το Συμβούλιο όφειλε να δηλώσει ότι θα διατηρούσε εγγεγραμμένο το απειλητικό θέμα "εφόσον η Ελληνική Κυβέρνηση δεν θα είχε υπακούσει στις συστάσεις του Συμβουλίου".ο Αμερικανός αντεπετέθη τη μεθεπομένη. και ζητούσε. κατά το οποίο το Συμβούλιο Ασφαλείας θεωρούσε την Ελλάδα ένοχη όλων των κατηγοριών που είχε διατυπώσει η Ουκρανία. θα ψήφιζε κατά του σοβιετικού σχεδίου. κατά το οποίο το Συμβούλιο "αφού άκουσε τις διάφορες απόψεις. Ο Γκρομύκο υπέβαλε δικό του σχέδιο αποφάσεως. Γι' αυτόν το λόγο. συνοριακά επεισόδια και περιπτώσεις κακής μεταχειρίσεως μειονοτήτων. η Ελληνική Κυβέρνηση "να εγκαταλείψει τις διώξεις των εθνικών εν Ελλάδι μειονοτήτων…" και τις "ενέργειες των επιθετικών μοναρχοφασιστικών στοιχείων". Πρότεινε λοιπόν να ασχοληθεί το Συμβούλιο με "τις δυσκολίες των συνόρων" και με το πρόβλημα των μειονοτήτων σ' εκείνες τις περιοχές. Κατόπιν οδηγιών της Κυβερνήσεώς του. έπειτα από τις αγορεύσεις διαφόρων αντιπροσώπων. μετά την κατηγορηματική απόρριψη των κατηγοριών από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν πίστευαν ότι η Ελλάς ήταν υπεύθυνη. έθετε θέμα καθορισμού νέων συνόρων… . μεταξύ των άλλων. "για να μπορέσουν οι αντιπρόσωποι να συνεννοηθούν με τις Κυβερνήσεις των". -του Έλληνος μεταξύ αυτών. προχωρούσε στο επόμενο θέμα". Αλλά είχαν παρουσιάσει στο Συμβούλιο. Αντιλαμβάνεται κανείς ότι η πρόταση αυτή. εφόσον. Ήταν φανερό ότι το πράγμα μπορούσε να οδηγήση πολύ μακριά. έλεγε. Αλλά αυτή η άχρωμη πρόταση δεν είχε την επιτυχία που ανέμεναν οι Δυτικοί. Την πρώτη ημέρα νομίσθηκε ότι όλα θα διορθώνονταν εύκολα.Η συζήτηση διεκόπη στις 11 Δεκεμβρίου. Επανελήφθη στις 16. έλεγε. προκαλούσε τις ΗΠΑ και τις έθετε σε πολύ λεπτή θέση. και τα επεισόδια μπορεί να οφείλονταν "στο πρόβλημα του καθορισμού των συνόρων". γιατί ο Αυστραλός αντιπρόσωπος υπέδειξε μια διέξοδο απολύτως ακίνδυνη για όλους: ένα σχέδιο αποφάσεως.

Η ψηφοφορία επί της αμερικανικής προτάσεως. που διεξήχθη πρώτη. ότι ο Truman φαινόταν αποφασισμένος να αναλάβει το ρόλο των Βρετανών ως προς την προστασία της Ελλάδος. ενός των "Μεγάλων". ότι ο αγώνας του ήταν τοπικός αλλά οι συνέπειές του παγκόσμιες. που η αρνητική του ψήφος στο Συμβούλιο Ασφαλείας εξισούται προς ανέκκλητο βέτο. Την επομένη. επιτροπή που θα αναζητούσε επί τόπου την αλήθεια. κατέληξε σε μεγάλη θετική πλειοψηφία. και περί της επιθυμίας των Γιουγκοσλάβων "να προστατεύσουν τους δυστυχείς Μακεδόνες" με την ενσωμάτωση της βουλγαρικής και της ελληνικής Μακεδονίας στην Ομοσπονδία τους. μια εναντίον. Ο Τζόνσον έφθασε μέχρι του σημείου να μιλήσει σαφώς περί των βουλγαρικών διεκδικήσεων επί της Θράκης. αυτές οι είκοσι ημέρες αγώνος στο Συμβούλιο Ασφαλείας ήταν αποκαλυπτικές. η αμερικανική αντεπίθεση έγινε εντονότερη και πήρε συγκεκριμένη μορφή· τη μορφή ενός σχεδίου αποφάσεως με την οποία το Συμβούλιο Ασφαλείας συνιστούσε επιτροπή από τρία μέλη.Η συζήτηση υπήρξε οξεία και χρησιμοποιήθηκαν από τα δύο μέρη κάθε άλλο παρά διπλωματικές εκφράσεις. μια αποχή. Επτά ψήφοι υπέρ. Αλλά αυτή η μοναδική αντίθετη ψήφος ήταν της Σοβιετικής Ενώσεως. Παρ' όλα αυτά. ώστε το Συμβούλιο να μπορέσει να αποφασίσει τι έπρεπε να γίνη. Η αμερικανική ενέργεια είχε εξουδετερωθεί. Ο Γκρομύκο υπερημύνθη των θέσεών του με πάθος και δεξιοτεχνία. Ο Γκρομύκο έφθασε μέχρι του σημείου να μιλήσει περί της ετικέτας της ελευθερίας υπό την οποία ετοποθετείτο η δουλεία για να υπηρετήσει συμφέροντα που είχαν σχέση με τα πετρέλαια. Οι επιπτώσεις αυτής της διπλωματικής μάχης επί της Διεθνούς Κοινής Γνώμης και επί των συμμάχων Κυβερνήσεων υπήρξαν σημαντικές αλλά . Απεκάλυπταν καλύτερα παρά ποτέ ότι ο μικρός στρατός του Μάρκου ενδιέφερε ζωηρά τη Μόσχα. επιλεγμένα για την αντικειμενικότητά τους από τον Γενικό Γραμματέα.

ότι ο ανταρτοπόλεμος είχε την επίσημη βοήθεια της Γιουγκοσλαβίας. ο οποίος υπέστη ζωηρές προσωπικές επιθέσεις ως Αρχηγός "φασιστικής" Κυβερνήσεως.επί όλων αυτών των επεισοδίων. Αλλά αυτή τη φορά. η κατάληξη των συζητήσεων υπήρξε εντελώς διαφορετική από εκείνη των προηγουμένων συζητήσεων. ο Αγνίδης. Η τακτική των Αμερικανών κατά τη μάχη στο Συμβούλιο Ασφαλείας έκαμε την ελληνική διπλωματία να σκεφθεί ότι άλλη οδός θα έπρεπε να ακολουθηθεί. υπέβαλε στο Συμβούλιο Ασφαλείας αίτηση ερεύνης επί τόπου των προστριβών μεταξύ της Ελλάδος και των βορείων γειτόνων της. έπειτα από ρητορικές μονομαχίες. έπειτα από συνεννοήσεις μεταξύ Αθηνών. που έθιγε τη δημοσία τάξη και την ακεραιότητα της Χώρας: υπήρχαν αποδείξεις. Η . Την ελληνική θέση υπεστήριζε αυτή τη φορά ο ίδιος ο Πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Τσαλδάρης. ο Χ. υπεστηρίζετο. μνημόνευσε άλλα. στις 3 Δεκεμβρίου. Οι συζητήσεις επί της προσφυγής αυτής έγιναν από της 10ης μέχρι της 19ης Δεκεμβρίου.βρίσκονται έξω από τα πλαίσια της παρούσης αναλύσεως. Κατά τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο. Ο Αμερικανός αντιπρόσωπος. Τέλος. Στις 26 Νοεμβρίου. πρότεινε πάλι τον καταρτισμό επιτροπής για τη διεξαγωγή ερευνών από τις δύο πλευρές των συνόρων. διετύπωσε κατηγορίες. κυρίως μεταξύ Ελλήνων και Γιουγκοσλάβων. Η κατάσταση μπορούσε να θέση σε κίνδυνο τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια. ο αναπληρωτής αρχηγός της Ελληνικής Αντιπροσωπείας. η Ελληνική Αντιπροσωπεία ενημέρωσε επισήμως τον Γενικό Γραμματέα -με τέσσερεις επιστολές. αιτίας όλων των κακών. Washington και Λονδίνου. Επρόκειτο περίπου για επανάληψη των συζητήσεων επί της ουκρανικής προσφυγής. η Ελληνική Αντιπροσωπεία στον ΟΗΕ υπέβαλε προς τον Γενικό Γραμματέα του Οργανισμού έξι μνημόνια για τα επεισόδια που είχαν γίνει στα βόρεια σύνορα της Χώρας. Μια όμως από αυτές συνδέεται στενά με το θέμα μας και είχε συνέπειες θεμελιώδους σημασίας. Τζόνσον. Οι τελευταίοι κατηγορούντο ότι βοηθούσαν τον ανταρτοπόλεμο.

έπειτα από ένα σκληρό και δριμύ κατηγορητήριο. ώστε να μπορεί να εγείρεται επί μακρόν. είναι βέβαιο ότι είχε επιτευχθή χάρη σε συνεννόηση που είχε επέλθει παρασκηνιακώς μεταξύ των "Μεγάλων". αλλά από το Συμβούλιο Ασφαλείας. Στους Έλληνες οφειλόταν το ότι είχαν σκεφθεί την προσφυγή και ότι την είχαν καλά χειρισθεί. ο Αντρέι Γκρομύκο. η πρόταση ελαφρώς διαφορετική. Πώς η Σοβιετική Ένωση δέχθηκε την επιτροπή.παρέμβαση του ήταν πολύ ισχυρή. την 19η του μηνός. Η απόφαση αυτή του Συμβουλίου Ασφαλείας αποτελούσε μια από τις μεγαλύτερες επιτυχίες της Κυβερνήσεως Τσαλδάρη στον διπλωματικό χειρισμό του αγώνος κατά των ανταρτών. Ο μόνος υπαινιγμός που έκαμε για να δικαιολογήσει τη μεταστροφή του ήταν ότι η συζήτηση είχε αποδείξει ότι Αμερικανοί και Βρετανοί ενδιαφέρονταν προς το παρόν για τη διαδικασία (εννοούσε τη διαδικασία του τρόπου επιλογής των μελών της Επιτροπής) και ότι δεν ήταν έτοιμοι να υποστηρίξουν τη θέση της Ελληνικής Κυβερνήσεως. ο τόνος συγκρατημένος. και καθεμιά αναζητεί τα οφέλη που θα απεκόμιζε η Μόσχα παίρνοντας αυτή τη θέση: . Γιατί. που εθεωρείτο τότε πιθανή. Η επιτυχία δεν είχε επιτευχθή χάρις στην ελληνική προσφυγή. γιατί ζητούσε τον καθορισμό των μελών όχι από τον Γενικό Γραμματέα του. ή χάρις στα διαβήματα της Ελληνικής Κυβερνήσεως και της ελληνικής διπλωματίας. Δόθηκαν πολλές ερμηνείες. Η επιτυχία. Την επομένη. μεστή συνεπειών. δεχόταν "να εξετάσει τα γεγονότα και να μελετήσει την κατάσταση" επί του εδάφους των τεσσάρων ενδιαφερομένων χωρών μια επιτροπή του Συμβουλίου. Οργανισμού. . αυτό το θέμα που ενδιέφερε τη Μόσχα. . πως δέχθηκε αυτή τη διεθνή έρευνα -τη μοναδική μέχρι σήμερα.επί εδαφών που ανήκαν σε τρία μέλη του συγκροτήματός της.Ενδεχομένη διεύρυνση των αρμοδιοτήτων της Επιτροπής. εντός των κόλπων του Συμβουλίου Ασφαλείας. Ο λόγος δεν θα μαθευτεί ίσως ποτέ.Πρόληψη ή τουλάχιστον αναστολή μιας αμέσου αγγλοαμερικανικής παρεμβάσεως.

δεν θα γίνεται στις σελίδες αυτές διάκριση μεταξύ Στρατού και Εθνοφυλακής.. καταγγελίες που άλλως θα μπορούσαν να αμφισβητηθούν. που πλήρωνε το λογαριασμό με το αίμα του.Ε. Το Κρεμλίνο δεν ήταν αλάθητο. έγινε αντιληπτό ότι η σοβιετική παραχώρηση έπαιξε έναν ακόμη πιο σημαντικό ρόλο για τη συντριβή της ανταρσίας: τα συμπεράσματα των παρατηρητών του ΟΗΕ βοήθησαν πολύ τον Πρόεδρο Truman για να πείσει τον Αμερικανικό Λαό να δεχθεί την πολιτική του της βοηθείας προς την Ελλάδα και την Τουρκία. . Με την πάροδο του χρόνου. [i] Όσο δεν θα γίνονται πραγματικές στρατιωτικές επιχειρήσεις. Δεν είναι ανάγκη να συζητηθούν περισσότερο εδώ.Κ. Η τελευταία . Ένα σώμα ένδεκα διεθνών υπαλλήλων θα βρισκόταν επί τόπου για να εξετάσει και ενδεχομένως να επιβεβαιώσει τις καταγγελίες που θα διετύπωναν οι ελληνικές αρχές. Εκείνο που πρέπει να σημειωθή είναι ότι η Σοβιετική Ένωση. Όλα αυτά τα αίτια έπαιξαν πιθανόν το ρόλο τους. αν ηρνούντο τις επισκέψεις των παρατηρητών. χωρίς ασφαλώς να συμβουλευθεί το Κ. έλαβε μια απόφαση από πολλών απόψεων δυσμενή για την ανταρσία που άρχιζε: δυσκόλευε την ελευθερία των κινήσεων. η Σοβιετική Ένωση θα κατηγγέλλετο ότι παρημπόδιζε τη λειτουργία του ΟΗΕ. Οι γειτονικές σοσιαλιστικές χώρες εξετίθεντο σε βαρειές υποψίες. χωρίς πιθανότατα να συμβουλευθεί τους απ' ευθείας ενδιαφερομένους μικρούς συμμάχους της.Απλή κίνηση μέσα σε ευρύτερο παιχνίδι που απέβλεπε σε μεγαλύτερα κέρδη επί εντελώς άλλων πεδίων.Φόβος ότι έπειτα από μια δεκάδα βέτο που είχαν προβληθεί κατά τη διάρκεια του έτους εκείνου.. Η Σοβιετική Ένωση είχε πράγματι τότε ανησυχίες για πολλά μεγάλα οικονομικά ζητήματα.

. ελαφρότερα οπλισμένους -συχνά οπλισμένους με παλαιά όπλα.αυτή ήταν κλάδος του Στρατού. με άνδρες λιγότερο εκπαιδευμένους. [ii] Επρόκειτο για το Φλαμπουράρι.και με στελέχη που κατά μεγάλη αναλογία ήταν έφεδροι αξιωματικοί. στο ανατολικό Ζαγόρι.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η': Η ΑΝΕΡΧΟΜΕΝΗ ΑΜΠΩΤΙΣ
Μετά το πρώτο κύμα
Ο Μάρκος δεν είχε μόνον κατορθώσει να επιβεβαιώσει την ύπαρξή του πριν
από τον χειμώνα. Είχε κατορθώσει να είναι έτοιμος για να εφαρμόσει, χωρίς
διακοπή, την τακτική του και κατά τη διάρκεια του χειμώνος. Παρά τις
διάφορες αντιξοότητες, είχε πράγματι επιτύχει κάτι πολύ μεγάλο.
Είναι γνωστό σήμερα ότι προς το τέλος του έτους ο «Στρατηγός», για να
επιτύχει τον τελικό σκοπό του, ήθελε να έχη στη διάθεσή του ένα στρατό
50.000 ανδρών. Αυτός είναι ο αριθμός των μαχητών που θεωρούσε
απαραίτητους για να εξουδετερώσει τις παντός είδους κυβερνητικές δυνάμεις.
Οι δύο κύριες δυσκολίες που συναντούσε ήταν ο ανεφοδιασμός και
προπάντων η εξεύρεση ενός τόσο μεγάλου αριθμού μαχητών.
Η Μόσχα, προς την οποία είχε απευθυνθεί, είχε απαντήσει με υπεκφυγές, είχε
περιορισθεί στην αποστολή ενός μικρού αριθμού αξιωματικών, σιωπηλών
παρατηρητών, που παρέμεναν, κυρίως, πέραν των ελληνικών συνόρων.
Η επίσκεψη-αστραπή που ο Μάρκος έκαμε στις βαλκανικές πρωτεύουσες
βελτίωσε αισθητά εκείνο που είχε ήδη επιτύχει. Επέτυχε πράγματι αυξήσεις
ως προς το παραχωρούμενο υλικό και βελτιώσεις ως προς τις διευκολύνσεις
που είχαν παραχωρηθεί. Σε αντάλλαγμα δόθηκαν, φαίνεται, μερικές γραπτές
υποσχέσεις που αφορούσαν «βελτιώσεις συνόρων» και το «καθεστώς των
μειονοτήτων» της Βορείου Ελλάδος, υποσχέσεις που, κατά μερικούς ξένους
συγγραφείς, δόθηκαν με δική του ευθύνη, δηλαδή χωρίς προκαταβολική
έγκριση του Κ.Κ.Ε. Επρόκειτο περί λογαριασμού ο οποίος θα διεκανονίζετο
στο μέλλον. Προς το παρόν έπαιρνε μια προκαταβολή, που του ήταν
απαραίτητη. Ένα αληθινό δίκτυο στρατοπέδων, βάσεων και οδών
δημιουργήθηκε πέραν των συνόρων για τον ανεφοδιασμό του «Δημοκρατικού
Στρατού Ελλάδας» (βλ. χάρτη υπ” αριθμόν 4, σελ. 226).
Αλλά για να αυξήσει ο όγκος του «Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας» υπήρχε
μια μεγάλη δυσκολία, η επιστράτευση, που δεν εξηρτάτο από το εξωτερικό και
που ήταν πάρα πολύ δυσχερής.
Πρώτον, ο Δ.Σ.Ε., μετά από ζωή έξι περίπου μηνών, άρχιζε να έχη πρόβλημα
λιποτακτών. Μέχρι του τέλους του 1946, περισσότεροι των 600 ανταρτών

είχαν εγκαταλείψει τους συντρόφους των και είχαν παραδοθεί στις
κυβερνητικές δυνάμεις. Επρόκειτο προπάντων για νέους που είχαν
επιστρατευθή βιαίως, αλλά λίγο-λίγο ένας ορισμένος αριθμός παλαιών
ελασιτών, ακόμη και μερικοί γνωστοί καπεταναίοι, λιποτάκτησαν.
Τίποτε το περίεργο σε τούτο. Φαντάζεται κανείς εύκολα τα πλεονεκτήματα του
κλεφτοπολέμου, αλλά δεν σκέπτεται κανείς αρκετά τις δυσκολίες εκείνων που
τον κάνουν. Ο αντάρτης που πρέπει να αλλάζει καταφύγιο πολύ συχνά αλλά
όλο καταδιώκεται, που είναι κατάκοπος, κρυωμένος και βρεγμένος, και
πρέπει, παρ” όλα αυτά, να φύγει ταχύτατα, ο αντάρτης, τέλος, που δεν βλέπει
κοντά την επιτυχία, μπορεί εύκολα να εγκαταλείψει τον αγώνα, αν δεν είναι
σωματικώς ρωμαλέος και αν δεν έχη αλύγιστη ψυχή. Θα τον εγκαταλείψει
ακόμη ευκολότερα, αν -όπως ήταν η περίπτωση στην Ελλάδα- γνωρίζει ότι
από την άλλη πλευρά του εξασφαλίζουν αμνηστία και ελεύθερη επιστροφή
στο σπίτι του.
Ο Δ.Σ.Ε. αντιμετώπισε αυτές τις δυσχέρειες σ” όλη τη διάρκεια του βίου του,
από την αρχή όμως ο Μάρκος έκαμε ό,τι ήταν δυνατό για να τις υπερνικήσει.
Τακτική διαφώτιση γινόταν γραπτώς και δια ζώσης, υπό μια πειθαρχία δίκαιη
αλλ” αυστηρή. Οι αντάρτες τρέφονταν καλά και είχαν γενικώς καλή
μεταχείριση. Ο λιποτάκτης, συλλαμβανόμενος εγκαίρως, εξετελείτο πάντοτε.
Εν περιπτώσει ενόπλων συγκρούσεων, οι νεοεπιστρατευθέντες, με
επικεφαλής τους αρχηγούς των, εμάχοντο στην πρώτη γραμμή. Οι πιστοί
εθελονταί εμάχοντο πίσω από αυτούς. Μέτρα ασφαλείας ήταν απαραίτητα,
γιατί η μάλλον βιαία επιστράτευση εφαρμοζόταν ευρύτατα. Από όλες τις
καταδρομές τους, περίπου χωρίς καμιά εξαίρεση, οι συμμορίες επέστρεφαν
στις θέσεις τους συνοδεύοντας πάντοτε έναν αριθμό νέων επιστράτων.
Η επιστράτευση γινόταν κατά τρόπο απλό: στο χωριό, το τρομοκρατημένο και
συχνά καιόμενο, συνεκεντρούντο όλοι όσοι είχαν δεσμούς με την Αριστερά.
Τους μιλούσαν για τους σκοπούς του αγώνος, για τη βέβαιη νίκη και τους
απειλούσαν. Εκόντες-άκοντες, μερικοί ακολουθούσαν, και αν δεν κατόρθωναν
να δραπετεύσουν από τις πρώτες ημέρες, ήταν δέσμιοι, γιατί γνώριζαν ότι
επιστρέφοντας ριψοκινδύνευαν πάρα πολύ.
Τα επίσημα ελληνικά στοιχεία λέγουν Ότι οι ανταρτικές ομάδες του Δ.Σ.Ε.
είχαν 30% εθελοντάς και 70% βιαίως επιστρατευομένους. Η αναλογία αυτή

δεν είναι αληθοφανής. Ένας τόσο σκληρός αγώνας δεν θα μπορούσε να
διαρκέσει επί τρία και πλέον έτη, αν η πλειοψηφία των αγωνιζομένων δεν
θερμαινόταν από πίστη, κινητήριο δύναμη κάθε ανθρωπίνης δράσεως.
Αυτή η ανάμειξη των μαχητών, των ετοίμων για κάθε θυσία και των
απροθύμων γι” αυτήν, επέτρεψε στον Μάρκο να επεκτείνει τις επιχειρήσεις
κατά τους τρεις πρώτους μήνες του 1947.
Πρέπει να αναφερθούν μερικά συγκεκριμένα γεγονότα που αφορούν μιαν
ορισμένη χρονική περίοδο, για να αντιληφθεί κανείς τον ρυθμό των
επιχειρήσεων.
Την παραμονή του Νέου Έτους, επίθεση πενήντα ανταρτών εναντίον ενός
μεγάλου χωριού της Ηπείρου, και εκατό ανταρτών εναντίον της Υπάτης, στην
Κεντρική Ελλάδα. Όλοι οι χωροφύλακες της τελευταίας, 15 άνδρες, ή
εφονεύθησαν ή τραυματίσθηκαν ή ενεγράφησαν στον κατάλογο των
αγνοουμένων.
Στις 3 Ιανουαρίου, κίνηση πολλών συμμοριών από βορρά προς τη Θεσσαλία
και νοτιότερα. Έγιναν μερικές συγκρούσεις.
Στις 4 του μηνός, κατάληψη από μιαν ανταρτική ομάδα ενός πολύ ορεινού
χωριού της Ηπείρου, της Βωβούσης, ενός άλλου στον Θεσσαλικό κάμπο, του
Σουφλαρίου, ενός τρίτου νοτίως της Λαμίας, του Μεσοχωρίου. Νεκροί και
τραυματίες, μερικές εκτελέσεις, βιαία επιστράτευση, αρπαγές τροφίμων. Νέο
γεγονός χαρακτηριστικό, η επίθεση κατά του Σουφλαρίου έγινε από 70 ιππείς.
Στις 6 του μηνός, η κίνηση προς νότον, βάσει καλώς μελετημένου σχεδίου,
προωθείται. Πολλές συμμορίες εισέρχονται στη Θεσσαλία, συνεχίζουν την
πορεία τους και αντιμετωπίζουν μερικές συγκρούσεις. Γίνεται φανερό ότι οι
μετακινήσεις προκαλούνται από την προσεχή άφιξη των παρατηρητών του
ΟΗΕ: είναι προτιμότερο να υπάρχουν περισσότερες δυνάμεις μακριά από τα
σύνορα.
Ο Δ.Σ.Ε. δεν εγκατέλειπε όμως γι” αυτό τις εμφανίσεις του στον Βορρά. Από
τις επτά ως τις δέκα Ιανουαρίου, δυο χωριά καταλαμβάνονται προσωρινώς
στη Θεσσαλία, εννέα στη Μακεδονία και στη Θράκη, γίνεται μια εισβολή
μεγάλων μονάδων ιππέων, αναστέλλεται η πορεία ενός τραίνου στη

Μακεδονία, καταστρέφονται τρεις γέφυρες στη Θεσσαλία. Κάθε εγχείρημα
εμφανίζει τα ίδια περίπου χαρακτηριστικά.
Από της 11ης μέχρι της 15ης του ίδιου μηνός, καταλαμβάνονται δυο χωριά
στη Θεσσαλία, τέσσερα στη Μακεδονία και ανατινάσσεται μια αρκετά
σημαντική γέφυρα.
Παντού εφαρμοζόταν η ίδια τακτική, με τη διαφορά ότι κατά τις τελευταίες
επιθέσεις οι συμμορίτες έπαιρναν μαζί τους πολλά από τα κτήνη των
χωρικών. Αυτό εν συνεχεία θα γινόταν τακτικά. Τα αρπαγμένα ποίμνια
παρεδίδοντο σε χωρικούς που ζούσαν σε απομονωμένες περιοχές, οι οποίοι,
έναντι ορισμένης παροχής σε είδος, όφειλαν να τα κρατούν στη διάθεση των
ανταρτών. Είχε έτσι βρεθεί λύση στο πρόβλημα του ευκολότερα φθειρομένου
είδους διατροφής, του κρέατος.
Την 17η, εγκαινιάσθηκε άλλη τακτική. Στη Θράκη, κοντά στα βουλγαρικά
σύνορα, ακριβώς πριν από την αυγή, οι αντάρτες, συγκεντρωμένοι σε επαρκή
αριθμό, επετίθεντο συγχρόνως εναντίον δύο μικρών στρατοπέδων του
Εθνικού Στρατού. Οι δύο διοικηταί, άλλοι αξιωματικοί, όπως και αρκετοί
στρατιώτες, ανευρίσκοντο την επομένη νεκροί στα λεηλατημένα στρατόπεδά
τους. Ο αιφνιδιασμός του εχθρού αποδίδει σχεδόν πάντοτε.
Από την ημέρα αυτή, μέχρι της 31ης Ιανουαρίου, δηλαδή επί 14 ημέρες,
σημειώνονται σαράντα συγκρούσεις μεταξύ συμμοριών και κυβερνητικών
δυνάμεων. Οι μισές περίπου απ” αυτές οφείλοντο σε όψιμες διώξεις που
έκαμε ο Στρατός εναντίον ανταρτών που είχαν καταλάβει για μερικές ώρες
διάφορα χωριά.
Ο ρυθμός ελαττώνεται κάπως τον Φεβρουάριο. Παρά ταύτα όμως, στα
κεντρικά και βόρεια διαμερίσματα της Χώρας σημειώνονται επιθέσεις εναντίον
περισσοτέρων των 75 χωρίων. Οι νεκροί και τραυματίες μετρούνται κατά
εκατοντάδες, όπως και οι απαχθέντες και αιχμαλωτισθέντες χωρικοί.
Σημειώνονται επίσης, η ανατίναξη μιας δεκάδος γεφυρών ή τμημάτων
σιδηροδρομικών γραμμών. Σημειώνονται, τέλος, δύο επιθέσεις εναντίον
στρατιωτικών τμημάτων στρατοπεδευμένων κοντά σε κωμοπόλεις.
Μερικές επιθέσεις διέφεραν κάπως από τις επιθέσεις του Ιανουαρίου.

Παραδείγματος χάριν, την 12η Φεβρουαρίου, σε ένα χωριό της Μακεδονίας,
στην περιοχή της Αρδαίας, οι αντάρτες έκαυσαν 48 σπίτια. Εξετέλεσαν
δώδεκα άνδρες, έξι γυναίκες, δύο βρέφη και τραυμάτισαν σοβαρά δώδεκα
χωρικούς. Το χωριό αυτό είχε κακώς ανταποκριθεί στην πρόσκληση για
επιστράτευση, και η τιμωρία του υπήρξε, για πρώτη φορά, ιδιαιτέρως
αυστηρή.
Άλλο παράδειγμα διαφορετικού είδους επιθέσεως είναι η επίθεση που έγινε
εναντίον της πόλεως της Σπάρτης, την 18η του μηνός, στο νότιο άκρο της
Χώρας. Όλες οι συμμορίες της Πελοποννήσου είχαν συγκεντρωθεί γι” αυτό το
εγχείρημα, που ήταν μικρής διαρκείας και είχε συγκεκριμένο σκοπό: την
απελευθέρωση όλων των κρατουμένων στις φυλακές. Επρόκειτο περί της
ευκόλου επιστρατεύσεως.
Ας αναφερθεί, τέλος, η περίπτωση της 9ης Φεβρουαρίου, κατά την οποία
έγινε συγχρόνως επίθεση εναντίον πέντε μεγάλων χωριών της Θεσσαλίας. Οι
επιτιθέμενοι ανήρχοντο συνολικώς σε 600 αντάρτες.
Βλέπει κανείς ότι στην ηγεσία του κινήματος δεν έλειπε η φαντασία. Η τακτική
δεν ήταν πάντοτε η ίδια. Υπήρχαν παραλλαγές, και οι παραλλαγές αυτές ήταν
επικίνδυνες για τον αντίπαλο.
Εκείνο το οποίο ήταν επίσης επικίνδυνο για τον αντίπαλο, και μάλιστα πολύ
επικίνδυνο, ήταν κάτι άλλο: η ναρκοθέτηση των δρόμων. Άρχισε το 1947.
Ανετινάσσοντο έτσι στους μεγάλους δρόμους τα αξιολογώτερα μέσα
συγκοινωνίας, ιδίως τα λεωφορεία και τα φορτηγά αυτοκίνητα. Οι δρόμοι, τότε
καθώς ήταν γεμάτοι λάκκους, χαλίκια και λάσπη, δεν επέτρεπαν στους
οδηγούς να αντιλαμβάνονται τη νάρκη που τους περίμενε. Το όπλο αυτό ήταν
για το άμεσο μέλλον ένα από τα πιο αποτελεσματικά που χρησιμοποίησε ο
Δ.Σ.Ε.
Και η ιστορία επαναλαμβανόταν από τον ένα μήνα στον άλλο.
Επαναλαμβανόταν τόσο κανονικά ώστε από δω και πέρα δεν θα
μνημονευθούν στις σελίδες αυτές παρά μόνο ειδικά γεγονότα ή σημαντικά
εγχειρήματα.

Οι λεπτομέρειες, όμως, που σημειώθηκαν για τον Ιανουάριο και τον
Φεβρουάριο του 1947, αποκαλύπτουν και μόνο αυτές μέχρι ποιου σημείου η
ζωή της Χώρας είχε αναστατωθεί. Αποκαλύπτουν πόσο ο Μάρκος είχε
οργανωθεί καλά, πόσο ήταν σε θέση να συντονίζει τις στρατιωτικές του
επιθέσεις, ώστε αφ” ενός να εκτελούνται καλά από απόψεως τακτικής και αφ”
ετέρου να είναι χρήσιμες από πολιτικής πλευράς.
Την εποχή εκείνη (τέλος Φεβρουαρίου 1947), ο Μάρκος Βαφειάδης διέθετε
περί τους 13.000 μαχητάς.
Οι συμμορίες, που στην αρχή ονομάζονταν ομάδες και ήταν μικρές,
απετελούντο τώρα από 70-100 άνδρες, και είχαν το κάπως εξεζητημένο
όνομα «συγκροτήματα». Κάθε «συγκρότημα» είχε του λοιπού, εκτός από τον
αρχηγό του, και έναν πολιτικό κομισάριο, ονομαζόμενο «Καπετάνιο».
Τέλος, τον Μάρτιο, εκείνο που στην αρχή φαινόταν να είναι απλώς ένα
στοιχείο προπαγάνδας, έγινε πραγματικότης. Ένα Γενικό Στρατηγείο
δημιουργήθηκε επί τόπου με τον ίδιο τον Μάρκο επικεφαλής, και από το
Στρατηγείο εξηρτώντο επτά Διοικήσεις, που η καθεμιά ήταν υπεύθυνη για τις
ακόλουθες περιοχές: Θράκη, Ανατολική Μακεδονία, Κεντρική Μακεδονία,
Ήπειρος, Θεσσαλία, Ρούμελη, Πελοπόννησος.
Οι Διοικήσεις έπρεπε να παρακολουθούν την εκτέλεση των εντολών του
Γενικού Στρατηγείου, ιδιαιτέρως ως προς τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, αλλά
έπρεπε συγχρόνως να αναπτύξουν και δική τους πρωτοβουλία ως προς την
οργάνωση υπηρεσιών πληροφοριών, όπως και όλων των άλλων υπηρεσιών
που υπάρχουν στα επιτελεία των μεγάλων στρατιωτικών μονάδων.
Η έδρα των επτά Διοικήσεων δεν ήταν σταθερή. Μετεφέρετο, αν οι
επιχειρήσεις το επέβαλλαν, και τότε η επιμελητεία φρόντιζε είτε για τη
μεταφορά του αποθηκευμένου υλικού είτε για την απόκρυψή του. Η
περίπτωση αυτή ήταν σπάνια, και ακόμη σπανιότερα συνέβαινε οι αντάρτες
να χάσουν τα αποθέματά τους σε τρόφιμα και πολεμοφόδια. Μια από τις
σπάνιες αυτές περιπτώσεις υπήρξε εκείνη ενός από τους καλυτέρους
αξιωματικούς του Δ.Σ.Ε., του Στρατηγού Κικίτσα (άλλοτε εφέδρου
αξιωματικού), ο οποίος την 9η Φεβρουαρίου, μετά από μια μάχη που
διήρκεσε 16 ώρες, αναγκάσθηκε να εγκαταλείψει σημαντικό υλικό και 20
νεκρούς.

Αντιθέτως, το Γενικό Στρατηγείο του Μάρκου είχε μόνιμη έδρα: στη
βορειοδυτική πλευρά της Χώρας, κοντά στη λίμνη της Πρέσπας, εντεύθεν των
ελληνοαλβανικών και των ελληνογιουγκοσλαβικών συνόρων. Τα όρη του
Γράμμου και του Βίτσι σχηματίζουν εκεί προπύργιο με στενές διαβάσεις,
γυμνές και απότομες, που περιβάλλονται από πυκνά δάση. Ο Στρατός δεν
είχε φθάσει στην άγρια αυτή περιοχή, η οποία άλλωστε βρίσκεται πολύ κοντά
στις βάσεις εφοδιασμού από το εξωτερικό. Εκεί ο Μάρκος είχε εγκαταστήσει
την έδρα του δικού του Γενικού Στρατηγείου, από όπου όμως ο ίδιος
απουσίαζε συχνά.
Όλη αυτή η οργάνωση και η καταπληκτική δραστηριότης που προέκυπτε από
αυτήν είναι ακόμη περισσότερο αξιοπρόσεκτες, γιατί η ηγεσία του Κ.Κ.Ε.,
όπως είναι γνωστό σήμερα, δεν ήταν ιδιαιτέρως ευμενής στην εξέλιξη του
Δ.Σ.Ε. Ο παράνομος μηχανισμός του Κόμματος δεν είχε τεθεί στη διάθεση του
Στρατού του. Για ένα χρόνο περίπου, η ηγεσία, προ παντός ο Ζαχαριάδης,
εκηρύσσετο υπέρ άλλης τακτικής: Οργάνωση στο βουνό εν όψει του
μέλλοντος. Εκεί, περιορισμένη δράση. Προς το παρόν, ο αγώνας του
προλεταριάτου στις πόλεις θα είχε το προβάδισμα. Η δράση στα βουνά, τυχόν
αναπτυσσόμενη, θα μπορούσε, υπό μορφήν αντιποίνων, να είναι ολέθρια για
τον αγώνα μέσα στις πόλεις.
Αν κανείς πιστεύση όσα ο Μάρκος Βαφειάδης υπεστήριξε εγγράφως και
επισήμως όταν, πολύ αργότερα, προέβαινε στην εκκαθάριση των
λογαριασμών του παρελθόντος (έκθεσή του του Οκτωβρίου 1957 προς την
Κεντρική Επιτροπή), οι πόλεις ανέστειλαν την εξέλιξη του Δ.Σ.Ε. κατά το 1946
και κατά τους πρώτους μήνες του 1947.
Εν πάση περιπτώσει, με τη βοήθεια ή χωρίς τη βοήθεια των πόλεων, ο
Δ.Σ.Ε., κυρίως χάρις στην ξένη βοήθεια και τις ικανότητες του Αρχηγού του,
κατόρθωσε μέσα σε λίγους μήνες να αναπτύξει μια δραστηριότητα που
ανεστάτωσε τη Χώρα.
Βεβαίως όμως, αυτή η αναστάτωση της Χώρας δεν γινόταν χωρίς να
σημειώνεται μια σοβαρή στρατιωτική αντίδραση.
Όπως ελέχθη, οπουδήποτε οι αντάρτες επετίθεντο, ύστερα από λίγες ώρες
υφίσταντο πάντοτε αντεπίθεση και έπρεπε να αρνηθούν τη μάχη και να
τραπούν εις φυγήν. Πολύ συχνά υφίσταντο απώλειες, που δεν μπορούσαν να

τις αποκρύψουν παίρνοντας μαζί τους τους νεκρούς των, σύμφωνα με τη
διαταγή που είχαν. Τέλος, μερικές εκατοντάδες θέσεων -πόλεις,
συγκοινωνιακοί κόμβοι κ.ά.- επροστατεύοντο αρκετά καλά.
Δεδομένων των περιστάσεων, αυτό ήταν πολύτιμο, συγχρόνως όμως ήταν και
ανεπαρκές: οι αντάρτες γίνονταν συνεχώς ισχυρότεροι.
Ο Στρατός λοιπόν απεφάσισε να καταφέρει ένα σκληρό κτύπημα κατά του
Δ.Σ.Ε.
Το Γενικό Επιτελείο ήταν εν πλήρει γνώσει των ειδικών συνθηκών του αγώνος
και της ανεπαρκείας των μέσων που διέθετε. Έκρινε όμως ότι το ηθικό του
πληθυσμού και των Ενόπλων Δυνάμεων, όπως και λόγοι διεθνούς σημασίας,
δεν επέτρεπαν στο Στρατό να περιορίζεται στον αμυντικό ρόλο που είχε έως
τότε.
Αλλά πριν αρχίσει η έκθεση αυτή της πρώτης ευρείας και σχεδιασμένης
αντεπιθέσεως του Εθνικού Στρατού, που άρχισε την 14η Απριλίου, πρέπει να
μνημονευθούν άλλα γεγονότα, πολιτικά και στρατιωτικά, που συνέβησαν από
την αρχή του έτους και επηρέασαν τις γενικότερες εξελίξεις.

Προσπάθεια αντιπλημμυρικού φράγματος
Οι συνθήκες υπό τις οποίες βρισκόταν η Χώρα τον χειμώνα του 1946-47, δεν
ήταν δυνατό παρά να δημιουργήσουν μια πολύ κακή οικονομική και
δημοσιονομική κατάσταση. Και αν ακόμη η Διοίκηση ήταν τέλεια -που δεν
ήταν- και αν ακόμη οι «πλούσιοι» και οι «κερδοσκόποι» είχαν ηθικές αρχές που δεν είχαν- η οικονομική και δημοσιονομική κατάσταση θα ήταν πολύ
κακές.
Όταν το φθινόπωρο του 1946 είχε ενταθεί ο συμμοριτοπόλεμος, έγινε
προφανές ότι ούτε ένα ελάχιστο οικονομικής σταθερότητος δεν μπορούσε να
επιτευχθή με την ομαλή λειτουργία της συνήθους παραγωγικής
δραστηριότητος. Περί προόδου δεν ήταν δυνατόν να γίνη βεβαίως λόγος.
Το Λονδίνο, που εκτός από την πολύτιμη προσφορά της UNRRA προσέφερε
την απαραίτητη βοήθεια στην κατερειπωμένη Ελλάδα, είχε αρχίσει από το
1946 να λέγει στην Washington ότι οι δικές του δυσκολίες δεν του επέτρεπαν
να κρατεί στους ώμους του το ελληνικό φορτίο.

Κανελλόπουλο. Ασφαλείας) αλλά προεδρευόταν από ένα σεβαστό και μετριόφρονα τραπεζίτη.Η Αμερικανική Κυβέρνηση. Παπανδρέου. Αλλά το αποφασιστικό γεγονός. Έτσι. Αμερικανοί και Βρετανοί είχαν επισημάνει επιμόνως στην Ελληνική Κυβέρνηση και στην Αντιπολίτευση ότι ένα κυβερνητικό σχήμα ευρύτατου συνασπισμού ήταν απαραίτητο ώστε η Διεθνής Κοινή Γνώμη να πεισθεί ότι δεν κυβερνούν μόνο οι Δεξιοί. ότι οι ανυπέρβλητες οικονομικές δυσχέρειες που αντιμετώπιζε η Χώρα. Τον Ιανουάριο του 1947 σχηματίσθηκε νέα Κυβέρνηση αυτής της μορφής. είχε επισήμως πληροφορηθεί από τον Έλληνα Πρωθυπουργό και από μια ομάδα κοινοβουλευτικών ανδρών της αντιπολιτεύσεως. υπήρξαν τα διαβήματα τα οποία έκαμε στην Washington ο Πρέσβης της Μεγάλης Βρετανίας την 21η Φεβρουαρίου. . υπό την προεδρία του Σοφοκλή Βενιζέλου. όταν μια αποστολή ειδικών υπό τον Πωλ Πόρτερ απεστάλη επειγόντως από την Washington για να μελετήσει την οικονομική κατάσταση της Χώρας. άλλωστε. της μόνης υπερδυνάμεως της εποχής εκείνης.των οποίων τα 70 μέλη αντιπροσώπευαν το ένα πέμπτο του Κοινοβουλίου. Διάφορα γεγονότα μπορούν να θεωρηθούν ως οι κατά τον ένα ή τον άλλον τρόπο συντελεσταί του Δόγματος Truman. οι εσωτερικές πολιτικές συνθήκες της Ελλάδος έκαμαν ευκολότερες τις ενέργειες της χώρας που ηγείτο των δημοκρατικών χωρών του κόσμου. Τέλος. Το State Departmemt είχε ήδη επισήμως πληροφορηθεί ότι οι βρετανικές δυνάμεις στην Ελλάδα θα περιορίζοντο σε μια ταξιαρχία. όταν ο συμμοριτοπόλεμος απεκαλύφθη ιδιαιτέρως επικίνδυνος. των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. εξάλλου. Υπουργός των Εξωτερικών· Ζέρβας. Περιελάμβανε επίσης τους Αρχηγούς τριών μικρών Κομμάτων του Κέντρου -Βενιζέλο. η οποία. Διατηρούσε μερικά από τα παλαιά της χαρακτηριστικά (Τσαλδάρης. κινδύνευαν να ανατρέψουν όλα όσα με τόσες θυσίες εσώζοντο στα πεδία των μαχών. τον Μάξιμο. μια ασφαλέστερη γι” αυτούς πηγή πληροφοριών δημιουργήθηκε από τους ίδιους τους Αμερικανούς. Εν τω μεταξύ. στην αρχή του Νέου Έτους. τόσο ως προς τους τύπους όσο και ως προς την ουσία.

θα χρειαζόταν για το 1947 βοήθεια σε ξένο συνάλλαγμα 240 έως 280 εκατομμυρίων δολαρίων. Με την πρώτη διακοίνωση η Βρετανική Κυβέρνηση υπενθύμιζε τη σύμπτωση απόψεων των δύο Κυβερνήσεων ως προς την ανάγκη της διατηρήσεως της ανεξαρτησίας της Ελλάδος. και εκείνο που χρησιμοποιεί «τον τρόμο και τη βία. την κατάργηση της ελευθερίας». Οι δύο αυτές διακοινώσεις και τα μηνύματα που αντήλλαξαν την ίδια ημέρα ο Στρατηγός Marshall και ο Ernest Bevin. «Πιστεύω. δεν ανέμενε παρά την ευκαιρία για να ανατραπεί. ο Marshall. δήλωνε. Με τη δεύτερη. Η Ελλάς. έλεγε η διακοίνωση. ο αναπληρωτής του Acheson. όπου ο Πρόεδρος διέθετε μόνο τη μειοψηφία των γερουσιαστών. Μετά από μια προετοιμασία του State Departmemt και των Υπουργών των Στρατιωτικών και των Ναυτικών και μετά από πολύ προσεκτικές επαφές με τη Γερουσία. όπως και ο ισχυρός γερουσιαστής Άρθουρ Βαντερμπεργκ. Την 21η Φεβρουαρίου οι βρετανικές προειδοποιήσεις έγιναν επίμονες. τότε Υπουργοί των Εξωτερικών των δύο χωρών. ο Truman μπόρεσε να παρουσιάσει την 11η Μαρτίου τον Νόμο που περιείχε το αργότερα ονομαζόμενο «Δόγμα Truman» Υποβάλλοντας τον νόμο αυτόν δήλωνε ότι στον κόσμο ολόκληρο συγκρούονται δύο συστήματα: το σύστημα που στηρίζεται στη θέληση της πλειοψηφίας και στους ελευθέρους θεσμούς. ότι . ανέτρεψαν αδράνεια. Η Βρετανική Κυβέρνηση ήλπιζε ότι μετά την 1η Απριλίου η οικονομική αυτή βοήθεια θα εβάρυνε τις Ηνωμένες Πολιτείες. εξετίθετο η οικονομική κατάσταση της Χώρας και ετονίζετο ότι δεν θα ήταν ποτέ δυνατό να γίνη κάτι το αποτελεσματικό αν η Ελληνική Κυβέρνηση δεν κατόρθωνε να εξουθενώσει τις κομμουνιστικές ομάδες. πολύ πιθανόν.θα έμενε εκεί μόνο και μόνο επειδή σοβιετικά στρατεύματα στάθμευαν στη Βουλγαρία. Οι μεγάλοι πρωταγωνισταί αυτής της αλλαγής υπήρξαν ο Truman. άλλοτε φανατικός απομονωτικός και ήδη φανατικός διεθνιστής. η οποία εντός δεκαπέντε εβδομάδων θα έθετε τις βάσεις της προσεχούς αλλαγής της εξωτερικής πολιτικής των Ηνωμένων Πολιτειών». με δύο διακοινώσεις που παρεδόθησαν στο αμερικανικό Υπουργείο Εξωτερικών. η οποία. Όπως παρατηρεί ένας ξένος συγγραφεύς. «ο αιφνίδιος αυτός σπινθήρ εξαπέλυσε μια φλεγόμενη διαδικασία.

χάρη στο οποίο η Ευρώπη. τη συστηματική αντίπαλο των δημοκρατικών ιδεών. ακόμη περισσότερο. Το πράγμα ήταν επικίνδυνο. αυτό είχε τεράστια σημασία: επρόκειτο περί της αρχής μιας εκστρατείας για την περιστολή της σοβιετικής προωθήσεως. μπόρεσε να ανορθωθεί σε διάστημα μικρότερο των δέκα ετών. κατερειπωμένη και κατεστραμμένη. η Φιλλανδία. βεβαίως. περί των Ηνωμένων Πολιτειών και περί της δημοκρατικής Ελλάδος της εποχής εκείνης. υπό την μια ή την άλλη μορφή. Η εκστρατεία επρόκειτο να διευρυνθεί πάρα πολύ δύο μήνες αργότερα. δια της εφαρμογής του Σχεδίου Marshall.οι Ηνωμένες Πολιτείες οφείλουν να βοηθήσουν τους ελευθέρους λαούς που ανθίστανται σε απόπειρες υποδουλώσεώς των από ένοπλες μειοψηφίες. Δεν ήταν δυνατό να γίνη δεκτή. Την 5η Οκτωβρίου ανηγγέλλετο η δημιουργία της Κομινφόρμ. Γι” αυτό οι διαπραγματεύσεις τις οποίες ο Molotov προσωπικώς διεξήγαγε για την αποδοχή του Σχεδίου Marshall. η Τσεχοσλοβακία και η Γιουγκοσλαβία. Για πρώτη φορά στην Ιστορία τα σύνορα της εθνικής δημοκρατίας διηυρύνοντο από τις Ηνωμένες Πολιτείες μέχρι των ορίων της παγκοσμίου δημοκρατίας. Αδιέξοδο που την 2α Ιουλίου κατέληξε σε βαρειά καταγγελία κατά του Σχεδίου. τόνιζαν περισσότερο παρά ποτέ τη διαίρεση της Ευρώπης σε δύο συγκροτήματα.) Η Βουλή των Αντιπροσώπων και η Γερουσία δέχθηκαν το Δόγμα με μεγάλη πλειοψηφία. Το σχέδιο προέβλεπε ως πρώτη δόση μια βοήθεια 250 εκατομμυρίων δολαρίων για την Ελλάδα και 150 εκατομμυρίων για την Τουρκία. επειδή το Σχέδιο Marshall χαιρετίσθηκε με ενθουσιασμό και από αυτές ακόμη τις χώρες όπου η ρωσική ηγεμονία είχε αρχίσει να επιβάλλεται. . το οποίο. κατά τον Molotov. Επί του παγκοσμίου πεδίου. Πριν από τα μέσα Ιουλίου. η Βουλγαρία. Δεν ήταν δυνατό να γίνη δεκτή από τη Σοβιετική Ένωση. Η διεύρυνση αυτή γινόταν με πρακτικά μέσα. η Ουγγαρία. η Πολωνία. ηρνούντο την αποδοχή του Σχεδίου Marshall η Αλβανία. εξελισσόμενα. η Ρουμανία. Όλα όμως αυτά.» (Βρισκόμαστε στο έτος 1947… Μιλούσε. κατέληξαν σε πλήρες αδιέξοδο. πράγμα που την έκαμνε πολύ περισσότερο αποτελεσματική. «θα οδηγούσε τις χώρες της Ευρώπης στην απώλεια της εθνικής και οικονομικής των ανεξαρτησίας».

βαθύ. Όλες οι μεταπολεμικές Κυβερνήσεις. στηριζόμενες στις βρετανικές δυνάμεις κατοχής. Αυτή η διαίρεση καθίστα ανάγλυφη την ουσία του αγώνος.Η Ευρώπη χωριζόταν κατά τρόπο σαφή. που αντιπροσώπευαν την Αλβανία. του Νορβηγού Συνταγματάρχου Lount. τόσο στο ηθικό και πολιτικό όσο και στο οικονομικό πεδίο. είναι φανερό ότι η θέση που υπεστήριζε η Ελληνική Κυβέρνηση εξυπηρετείτο θαυμάσια από το δόγμα Truman. Οι Έλληνες «μοναρχοφασίστες» κατηγγέλλοντο για την τυραννία που ασκούσαν εναντίον των άλλων δημοκρατικών πολιτών. την κατάσταση επηρέασε και ένας άλλος ευνοϊκός παράγων: η Επιτροπή των Παρατηρητών του ΟΗΕ. που ήταν ο ίδιος ο Αντιπρόεδρος της Δημοκρατίας και της Εθνικής Συνελεύσεως της Βουλγαρίας. επικίνδυνο. δηλαδή της Αυστρίας. . Πολιτικοί άνδρες της Ελλάδος ή φυσιογνωμίες της Αντιστάσεως κατηγορούντο ως πράκτορες της Γκεστάπο. π. Οι πρώτες συνεδριάσεις υπήρξαν θορυβώδεις. ότι οι υπερβολές της Άκρας Δεξιάς δεν ήταν καθόλου η αφορμή του τοπικού πολέμου στην Ελλάδα. Οι Βούλγαροι αντιπρόσωποι. με επιχειρήματα στηριγμένα σε πραγματικά γεγονότα. της Κίνας. της Βραζιλίας. της Γαλλίας. Η ενδεκαμελής αυτή Επιτροπή βρισκόταν σε επαφή και προσκαλούσε συχνά στις συνεδριάσεις της τέσσερεις συνδέσμους. της Κολομβίας. Περιελάμβανε ανά ένα αντιπρόσωπο για κάθε μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. υπό την προεδρία του Γενικού Γραμματέως της. Εξάλλου. γιατί οι τρεις βαλκανικοί αντιπρόσωποι επέμειναν με πάθος στις απίστευτες συκοφαντίες των κατά της Ελλάδος. τη Γιουγκοσλαβία και την Ελλάδα. της Μεγάλης Βρετανίας. των Ηνωμένων Πολιτειών. χωρίς να λογαριασθεί ο Αρχηγός των.. υπερασπιστών της ειρήνης. ήταν δέκα. ο οποίος εξελισσόταν στην Ελλάδα και έπειθε κάθε καλόπιστο άνθρωπο. Οι συνοδοί των συνδέσμων ήταν κάπου-κάπου πολύ περισσότεροι από εκείνους που συνόδευαν τα μέλη της Επιτροπής. ήταν φασιστικές και δεν αντιπροσώπευαν τον Ελληνικό Λαό. της Συρίας και της Σοβιετικής Ενώσεως. της Πολωνίας. Η Επιτροπή συνήλθε για πρώτη φορά στην Αθήνα την 30ή Ιανουαρίου 1947. τη Βουλγαρία. Κατά την ίδια εποχή.χ. του Βελγίου.

η Επιτροπή μπόρεσε να εργασθή. ο οποίος ήταν εν τούτοις ο δικηγόρος των «διωκομένων δημοκρατικών πολιτών». Αργότερα. Μπόρεσε όμως να ακούσει ελεύθερα αντιπροσώπους της Αριστεράς.Σ. ως προς την αλήθειάν του και την έκτασίν του. μη ούσης άλλως δυνατής της αποκρούσεώς του κατ” αντικειμενικήν κρίσιν και φιλοδικαίαν συνείδησιν. Καυστικές αλήθειες τους ελέχθησαν δημοσία και ο πιο θορυβώδης από τους τρεις. από την οποίαν προσδοκώμεν μείζονα κατανόησιν εδραζομένην επί της παγίας φιλίας των Λαών μας». δέον να διαπιστωθεί δι” επιτοπίου ερεύνης. Η Ελλάς ήγαγε ενώπιον του Συμβουλίου Ασφαλείας το ζήτημα ότι οι ένοπλοι αντάρται ορμώνται εκ του εδάφους της Αλβανίας. Τελικά. Το ζήτημα.Η τακτική αυτή προεκάλεσε μια αντίδραση που δεν περίμεναν οι τρεις αντιπρόσωποι. Ο Σοφούλης λοιπόν δήλωσε στις 9 Φεβρουαρίου 1947 προς τον Ελληνικό και ξένο τύπο: «Η ανώμαλος κατάστασις έχει αίτια εξωτερικά και εσωτερικά. . των γειτόνων μας. αποτελούν εκδήλωσιν της κανονικής λειτουργίας των δημοκρατικών μας θεσμών και δεν δύνανται να δικαιολογήσουν οιανδήποτε ανάμειξιν. Γιουγκοσλαβίας και Βουλγαρίας. μεταξύ των οποίων υπήρχαν και τρεις καπεταναίοι σημαντικοί. Μπόρεσε επίσης να εξετάσει πολεμικό υλικό. και αξίζει να μνημονευθή σ” αυτές τις σελίδες. «καπετάνιους» εν ενεργεία του Δ.Ε. Ένα ωραίο και αποτελεσματικό μάθημα τους εδόθη από τον γέροντα Σοφούλη. ή έγγραφα προερχόμενα από τη Γιουγκοσλαβία.. «Αι διαφοραί αντιλήψεων ως προς την αντιμετώπισιν της ενόπλου ανταρσίας ανάγονται εις την εσωτερικήν μας πολιτικήν. λιποτάκτες του Δ. λόγω ή έργω. μεταφέροντας την έδρα της στη Θεσσαλονίκη.Σ. Πρόκειται περί αληθινού μαθήματος δημοκρατικής αγωγής.Ε. ιδίως όταν μια μαρτυρία σημαντική επιβεβαίωνε την εξωτερική παρέμβαση. που είχαν βρεθεί στα χέρια ανταρτών. ο Γιουγκοσλάβος αντιπρόσωπος. εκινήθη ελεύθερα κοντά στα σύνορα.. Αντιμετώπισε δυσχερείς καταστάσεις. ο ανένδοτος αντίπαλος της Δεξιάς. κατηγορήθηκε σαφώς πως κάμνει τα αδύνατα δυνατά για να μην αντιληφθεί την αλήθεια η Επιτροπή. Λέγομεν τούτο προς τα εχθρικά κράτη της Αλβανίας και Βουλγαρίας και προς την φίλην Γιουγκοσλαβίαν.

Οι Αρχές και ο Λαός προσεπάθησαν να διευκολύνουν την έρευνα. Η στάση
αυτή έφθασε μέχρις υπερβολής, όταν την 3η Μαρτίου 1947, στην Αγόριανη
(Θεσσαλία), η Επιτροπή, αφού άκουσε τέσσερεις από τους πιο γνωστούς
καπετάνιους, παρηκολούθησε παρέλαση μονάδων του Δ.Σ.Ε.!
Πράγματι, την ημέρα εκείνη, μπροστά στην Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών,
εγγυήτρια και προστάτιδα της ανεξαρτησίας των μελών της, παρήλασαν ένας
λόχος πεζών ανταρτών και δύο ίλες ιππικού. Όλοι οι άνδρες ήταν οπλισμένοι
με όπλα, αρκετά οπλοπολυβόλα και φορούσαν στολή. Μεταξύ αυτών
υπήρχαν και μερικοί πάρα πολύ νέοι.
Κατά την αναχώρησή της από την Αγόριανη, η Επιτροπή συνοδεύθη από
τιμητική φρουρά 150 ιππέων μέχρι της στροφής του δρόμου. Το πράγμα ήταν
πολύ γραφικό αλλά συγχρόνως και κωμικοτραγικό.
Επί δύο μήνες, δεν εσημειώθη εις βάρος της Επιτροπής παρά μόνο ένα
δυσάρεστο επεισόδιο, το οποίο όμως ο σοβιετικός αντιπρόσωπος επίμονα
επεκαλέσθη στο Συμβούλιο Ασφαλείας: από ένα στρατόπεδο προσφύγων
ερρίφθησαν λίθοι και διετυπώθησαν ύβρεις κατά των απεσταλμένων της
Ρωσίας, της Πολωνίας, της Αλβανίας, της Βουλγαρίας, της Γιουγκοσλαβίας,
που πήγαιναν στα βουνά για να συναντήσουν τον Μάρκο.
Η Επιτροπή ανεχώρησε από την Ελλάδα, και μετά από σύντομη παραμονή
στην Αλβανία, τη Βουλγαρία και τη Γιουγκοσλαβία, συγκεντρώθηκε στη
Γενεύη, από όπου, την 23η Μαΐου, υπέβαλε το πόρισμά της.
Αυτό το πόρισμα περιελάμβανε δύο μέρη: το πρώτο αφορούσε τις συστάσεις,
το δεύτερο τα συμπεράσματα. Το πρώτο είχε γίνει δεκτό με 9 ψήφους κατά 2
(Σοβιετική Ένωση, Πολωνία), το δεύτερο με ψήφους 8 κατά 2, και μια αποχή,
της Γαλλίας.
Από τις συστάσεις, που ήταν όλες λογικές αλλά θα ήταν και αποτελεσματικές
μόνο αν αφορούσαν γείτονες φιλικά διακειμένους, πρέπει να συγκρατηθεί
εκείνη που συνιστούσε τη δημιουργία για ένα χρόνο μιας διεθνούς επιτροπής
παρατηρητών, η οποία κάθε τρεις μήνες θα ανέφερε τις επί τόπου
διαπιστώσεις της στο Συμβούλιο Ασφαλείας. (Η σύσταση αυτή έγινε δεκτή
από το Συμβούλιο Ασφαλείας έπειτα από μακρές συζητήσεις.)

Από τα συμπεράσματα, πρέπει προπάντων να συγκρατηθεί η
κατηγορηματική βεβαίωση κατά την οποία «οι τρεις γείτονες προς Βορράν, και
ιδίως η Γιουγκοσλαβία, εξεπαίδευσαν τους αντάρτας, τους προμήθευαν όπλα
και πολεμοφόδια, τους διηυκόλυναν την διέλευσιν των συνόρων και τους
παρείχον άσυλον».
Η Αριστερά αμφισβήτησε θορυβωδώς την ειλικρίνεια των συμπερασμάτων,
αλλά οι κύβοι είχαν ριφθεί: Η Διεθνής Κοινή γνώμη είχε ευρύτατα και
υπεύθυνα διαφωτισθή από διεθνή ομάδα, στην οποία μάλιστα δεν συμμετείχε
η Ελλάς.
Στον παράγοντα αυτό, που επηρέασε ευμενέστατα το κάπως κλονισμένο
ηθικό των κυβερνητικών στην Ελλάδα, προσετίθετο κάτι άλλο σημαντικό: όλος
ο πολιτικός κόσμος της Ελλάδος είχε τηρήσει κοινή στάση για να διαφυλάξει
τις αρχές της αληθινής δημοκρατίας, τις αρχές που εξασφαλίζουν την
ελευθερία και την αξιοπρέπεια του ανθρώπου.
Δεν μπορούσε βέβαια να γίνη ακόμη λόγος περί πλήρους αλληλεγγύης. Οι
Φιλελεύθεροι, υπό την ηγεσία του Σοφούλη, διεξήγαν πάντοτε μια
αντιπολίτευση οξεία και κάποτε δηλητηριώδη. Αλλά από αυτή ακριβώς την
αντίθεση προέκυπτε η μεγάλη δύναμη της σχετικής αλληλεγγύης, που
διεγράφετο γενικώς και που, όπως διεφάνη προηγουμένως, εξεδηλούτο τις
σοβαρότερες ώρες.
Η ίδια αλληλεγγύη δεν υπήρχε στο στρατόπεδο της Αριστεράς. Η πειθαρχία
ήταν απόλυτη εκεί, γιατί δεν υπήρχε δυνατότης να συμβαίνει το αντίθετο.
Κάτω από την επιφάνεια όμως υπήρχαν αντιθέσεις που είναι σήμερα
πληρέστερα γνωστές.
Ο Στρατιωτικός Αρχηγός, ο Μάρκος, ενισχυμένος από τις επιτυχίες του
Δ.Σ.Ε., επιτυχίες των οποίων εκείνος ήταν ο πρωτεργάτης, είχε αποκτήσει μια
ανεξαρτησία, όχι τύπων αλλά ουσίας, που δημιουργούσε δυσαρέσκειες μέσα
στην ίδια την ηγεσία του Κ.Κ.Ε. Οι δυσαρέσκειες αυτές ήταν και προσωπικής
και δογματικής φύσεως.
Ο Ζαχαριάδης και οι προσωπικά πιστοί σ” αυτόν, αν και βεβαίως υπεστήριζαν
τον ανταρτοπόλεμο, πίστευαν περισσότερο στην ορθόδοξη κοινωνική
επανάσταση του Λένιν και του Στάλιν, εκείνη που εξορμά από τις πόλεις. Δεν

πίστευαν στο νέο είδος επαναστατικής κινήσεως, το τότε νεοφανές, του ΜάοΤσε-Τουγκ, που ξεκινά από τις απομονωμένες περιοχές και προχωρεί προς
τις πόλεις.
Ο Σιάντος, εξάλλου, ο «Γέρος», που έχαιρε πάντοτε πολλού σεβασμού, όταν
έγινε προφανές ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες προσέφεραν στον αντίπαλο
σημαντική πολιτική και υλική βοήθεια, άρχισε να έχη αμφιβολίες ως προς την
εξέλιξη της ανταρσίας.
Τα επιχειρήματα που έθεσε ενώπιον της ηγεσίας, χωρίς πάθος αλλά σαφώς,
είχαν έναν αναμφισβήτητο ρεαλισμό: η Αμερική κατέβαινε στον στίβο, και
συνεπώς ήταν σχεδόν αδύνατο να καταληφθεί η εξουσία ενόπλως. Το Κόμμα
μπορούσε να προκαλέση επεισόδια, δεν μπορούσε όμως να επιβληθεί.
Έπρεπε κάτι να γίνη λοιπόν πριν φθάσει στην Ελλάδα ο όγκος της
αμερικανικής βοηθείας. Το Κόμμα ήταν πάντοτε νόμιμο. Είχε διάφορες
διευκολύνσεις. Όλα αυτά θα σταματούσαν μια μέρα. Ήταν ακόμη καιρός για
να σωθεί το Κόμμα μέσω ενός καλού συμβιβασμού, που θα τον επετύγχαναν
από θέσεως ισχύος. Αυτό θα επέτρεπε τον πολιτικό αγώνα, που ήταν
βραδύτερος αλλ” ασφαλέστερος. Έπρεπε να μελετηθεί η τακτική αυτή.
Ο Ζαχαριάδης δεν ήθελε να ακούσει τίποτε σχετικώς και αντιδρούσε εντόνως,
εναντίον αυτών των απόψεων.
Ορισμένοι φίλοι του απέδωσαν αργότερα αυτόν τον επαναστατικό του ζήλο σε
ένα συνδυασμό συνδρόμου κατωτερότητος -αποτέλεσμα των περιστάσεων,
και συνδρόμου ανωτερότητος- αποτέλεσμα της νοοτροπίας του. Ήταν ο
εκλεκτός, ο εκλεκτός της Μόσχας, ο εκλεκτός του λαού «του». Ορισμένοι τον
θεωρούσαν ένα είδος Μεσσία, και έτσι έβλεπε και ο ίδιος τον εαυτό του.
Όλοι οι άλλοι, οι κατώτεροί του, είχαν κάμει την επανάσταση μέχρι τον
Ιανουάριο του 1945. Παρ” ολίγο θα έβαζαν την Ελλάδα στις αγκάλες της
μεγάλης σοσιαλιστικής οικογένειας, στα χέρια του σεβαστού Αρχηγού, του
Στάλιν. Άλλοι σύντροφοι, σε άλλες χώρες, είχαν κάμει τον ίδιο αγώνα και είχαν
επιτύχει.
Ο ίδιος, ο Στάλιν της Ελλάδος, ήταν ο μόνος που δεν είχε συμμετάσχει σε
επανάσταση. Τώρα που η επανάσταση είχε αρχίσει, που είχε γνωρίσει τις
πρώτες επιτυχίες της και υπεστηρίζετο από τρεις γειτονικές χώρες, τώρα που

ο ίδιος ήταν ο ανώτατος αρχηγός της, έπρεπε η επανάσταση να συνεχισθεί
και να επιτύχει! Επρόκειτο περί της αποκαταστάσεώς του.
Δεν είναι η πρώτη φορά που ιστορικά γεγονότα επηρεάσθηκαν από τέτοιου
είδους ψυχολογικά σύνδρομα.
Αλλά από το άλλο μέρος, τα επιχειρήματα του «Γέρου» δεν ήταν καθόλου
αβάσιμα και οδηγούσαν σε βαθειά αντίθεση.
Όταν η Επιτροπή των Παρατηρητών του ΟΗΕ μετέφερε την έδρα της στη
Θεσσαλονίκη, ο Ζαχαριάδης πήγε εκεί, και είναι σήμερα βέβαιο ότι έπειτα από
λίγες μέρες είχε μακρές συνομιλίες, αφ” ενός με τη σοβιετική και την πολωνική
αντιπροσωπεία και αφ” ετέρου με τους απεσταλμένους της Αλβανίας,
Βουλγαρίας και Γιουγκοσλαβίας.
Η κεντρική του επιχειρηματολογία ήταν ότι, μετά την αναγγελία του Δόγματος
Truman, το Κ.Κ.Ε. έπρεπε να επιτύχει γρήγορα σημαντικά αποτελέσματα, και
ότι γι” αυτό έπρεπε να λάβη αμέσως τη μεγαλύτερη δυνατή υλική και ηθική
βοήθεια.
Οι απαντήσεις υπήρξαν ικανοποιητικές, αλλά ιδιαιτέρως ενδιαφέρον είναι
εκείνο που είπαν στον Αρχηγό του Κ.Κ.Ε. οι πρώτοι συνομιληταί του, ο
Ρώσος Γκράουερ και ο Πολωνός Κράουμβακ.
Ιδού περί τίνος πρόκειται: Η Επιτροπή είχε ανταποκριθεί στην επιθυμία του
Μάρκου να εμφανισθεί ο ίδιος ενώπιόν της και είχε αποστείλει στα βουνά μια
υποεπιτροπή, υπό τον Βέλγο Αντισυνταγματάρχη Delvoie. Η υποεπιτροπή
αυτή είχε ακολουθήσει το δρομολόγιο και τις οδηγίες που της είχαν
διαβιβασθεί από το επιτελείο του Δ.Σ.Ε., αλλά ύστερα από περιπλάνηση έξι
ημερών, ύστερα από φιλοξενία από τη μια και την άλλη ανταρτική ομάδα, δεν
μπόρεσε να συναντηθεί με τον «Στρατηγό». Ύστερα από αυτό, απεφάσισε, με
ψήφους 7 κατά 2, να επιστρέψει στη Θεσσαλονίκη. Παρέμειναν στα βουνά
μόνον οι δύο που είχαν ψηφίσει εναντίον της επιστροφής στη Θεσσαλονίκη,
δηλαδή ο Ρώσος αντιπρόσωπος και ο Πολωνός συνάδελφός του, μαζί με
τρεις συνδέσμους των βορείων γειτόνων. Τότε, ως εκ θαύματος, συνήντησαν
τον Μάρκο στη Χρυσομηλιά, μικρό χωριό χαμένο μέσα σε ένα μεγάλο δάσος,
βορειοδυτικά των Μετεώρων.

Ο Ζαχαριάδης συνομίλησε με τους Γκράουερ και Κράουμβακ την 23η
Μαρτίου, δηλαδή την επομένη της επιστροφής τους από τη Χρυσομηλιά.
Ήταν και οι δύο ενθουσιασμένοι. Του εδήλωσαν ότι είχαν πολύ
εντυπωσιασθεί από όλα όσα είχαν δει και ότι ήταν πεπεισμένοι ότι η νίκη ήταν
πολύ πιθανή. Υπεσχέθησαν να υποστηρίξουν στην αναφορά τους ότι ο Δ.Σ.Ε.
έπρεπε να λάβη ανεπιφύλακτη βοήθεια. Είπαν ότι τα πράγματα τους
εφαίνοντο απολύτως ώριμα ώστε το Κόμμα να υιοθέτηση επισήμως τον
ένοπλο αγώνα και ότι η ηγεσία του Κόμματος έπρεπε να λάβη σαφή θέση.
Η ηγεσία έπρεπε, κατ” αυτούς, να εγκαταλείψει τις πόλεις και να αφήση εκεί
μόνο μικρές ομάδες, που θα εξεμεταλλεύοντο όσο ήταν δυνατό τα
πλεονεκτήματα που προσέφερε η νομιμότης.
Τέλος, βεβαίωσαν κάτι πολύ σημαντικό, του οποίου δυστυχώς δεν μπορεί να
εκτιμηθεί η ακριβής σημασία, γιατί δεν είναι γνωστό αν μιλούσαν εν ονόματι
των Κυβερνήσεών τους, η αν μιλούσαν παρασυρθέντες από τον ενθουσιασμό
τους: Αν ο Δ.Σ.Ε., είπαν, μπορούσε να είναι κυρίαρχος μιας μικρής περιοχής
και να συστήσει μια Προσωρινή Κυβέρνηση, η Κυβέρνηση αυτή θα
ανεγνωρίζετο αμέσως από όλες τις σοσιαλιστικές χώρες. Θα μπορούσαν τότε
να συναφθούν αμέσως εμπορικές συμφωνίες με την Κυβέρνηση του Κ.Κ.Ε.,
και έτσι οι σοσιαλιστικές χώρες θα μπορούσαν να προσφέρουν οιανδήποτε
υλική βοήθεια χρειαζόταν.
Ο Ζαχαριάδης είχε επίσης μια μακρά και προσωπική συνομιλία με τον
Λαβρίτσεφ, τον Αρχηγό της Σοβιετικής Αντιπροσωπείας στην Επιτροπή των
Παρατηρητών.
Όλα αυτά ενεθάρρυναν τον Αρχηγό του Κ.Κ.Ε. και τόνωσαν τις φιλοδοξίες
του. Φυσική συνέπεια όλων αυτών, ήταν να αλλάξει την τακτική του.
Το έκαμε το ίδιο εκείνο βράδυ μπροστά στα ανώτερα στελέχη του Κόμματος
στη Θεσσαλονίκη, προς τους οποίους μίλησε στο ξενοδοχείο «Αστόρια»,
όπου κατοικούσε. Άλλωστε, η ελευθερία των κινήσεών του είχε πολύ
διευκολυνθή από δύο θανάτους που επήλθαν στην κατάλληλη εποχή.
Την 20ή Μαρτίου ο Ζέβγος, «ο Ήρεμος», εδολοφονείτο στη Θεσσαλονίκη από
ένα παλαιό ελασίτη που είχε μόλις επιστρέψει από το Μπούλκες, που το

περιέγραφε με φρίκη: η σύζυγος του είχε παραμείνει εκεί, για να προσφέρει
ειδικές υπηρεσίες στους συντρόφους… Το Κ.Κ.Ε. και το ΕΑΜ απέδωσαν
βεβαίως το θάνατο του Ζέβγου στους «μοναρχοφασίστες» και διεδήλωσαν
βαθύτατη λύπη για την απώλειά του. Μέχρις ενός σημείου όμως, η απώλειά
του διηυκόλυνε σοβαρά την αλλαγή πορείας του Κόμματος, γιατί επρόκειτο
για άνθρωπο σοβαρό, τον οποίο εσέβοντο όλοι.
Δύο μήνες αργότερα, στις 20 Μαΐου, ο Σιάντος, νοσηλευόμενος από μερικές
μέρες στην Κλινική του Καθηγητού Κόκκαλη, πέθανε και αυτός. Δεν ήταν
γνωστό ότι ήταν ασθενής. Συμβαίνει όμως άνθρωποι να πεθαίνουν
αποτόμως, χωρίς να προηγηθή μακρά ασθένεια και χωρίς τα αίτια του
θανάτου να είναι πάντοτε σαφή. Αυτή υπήρξε και η περίπτωση του «Γέρου».
Ο Καθηγητής Κόκκαλης, διακεκριμένος χειρουργός, ήταν μέλος της
Κυβερνήσεως των Βουνών του 1944. Επτά μήνες μετά τον θάνατο του
Σιάντου, θα τον συναντήσουμε Υπουργό Κοινωνικής Προνοίας και Υγιεινής
στην Ελεύθερη Δημοκρατική Κυβέρνηση υπό τον Μάρκο Βαφειάδη.
Ο Ζέβγος και ο Σιάντος ήταν, ίσως, τα δύο ηγετικά στελέχη του Κόμματος που
έχαιραν του μεγαλυτέρου σεβασμού. Η τυχαία εξαφάνιση ηγετών αφήνει
πάντοτε τον δρόμο ελεύθερο στα άλλα μέλη της ηγεσίας.
Εν τούτοις, στην περίπτωσή μας, τα μέλη αυτά βρίσκονταν τώρα ενώπιον
μιας νέας προσωπικότητος, η οποία και συνεχώς μεγάλωνε. Επρόκειτο περί
του Μάρκου Βαφειάδη, για τον οποίο κατά την περίοδο εκείνη γινόταν πάρα
πολύς λόγος.

Η πλημμύρα παραβιάζει τα φράγματα
Όλα τα ευνοϊκά για την κυβερνητική θέση γεγονότα που εμνημονεύθησαν
προηγουμένως, δεν ανέστειλαν τη χειροτέρευση της στρατιωτικής
καταστάσεως. Αντιθέτως, δύο από τα γεγονότα αυτά -η παρουσία των
παρατηρητών του ΟΗΕ και η αναγγελία του Δόγματος Truman- προεκάλεσαν
την ένταση της δραστηριότητος των ανταρτών.
Ο Μάρτιος του 1947 υπήρξε φοβερός μήνας.
Δεν πέρασε μια μέρα χωρίς επεισόδιο, μια μέρα χωρίς το αίμα να τρέξει
άφθονο σε όλα τα σημεία της Χώρας.

Χωρίς να υπολογισθούν τα μικρότερα επεισόδια (αρπαγές τροφίμων σε μικρά
χωριά, καταστροφές γεφυρών, επεισόδια επί των μεγάλων εθνικών οδών
κτλ.), μεταξύ της 1ης Μαρτίου και της 10ης Απριλίου έγιναν 91 καταδρομές,
όμοιες με εκείνες που περιεγράφησαν σε προηγούμενες παραγράφους.
Η διαγωγή των συμμοριών ήταν τώρα πολύ σκληρότερη από άλλοτε. Τώρα οι
συμμορίες εκτελούσαν παντού τους Προέδρους των Κοινοτήτων, εφόσον ήταν
εθνικόφρονες. Εκτελούσαν τους ιερείς, τους δημοσίους υπαλλήλους και
σημαίνοντες πολίτες. Πυρπολούσαν ιδιωτικά σπίτια, δημόσια καταστήματα και
κτίρια κοινωφελών ιδρυμάτων.
Κάποτε επρόκειτο περί καταδρομών με συγκεκριμένους μεν, αλλά
σημαντικούς σκοπούς: την ανατίναξη π.χ. του ηλεκτρικού εργοστασίου μιας
πόλεως (Βέρροια, αρχές Απριλίου) ή την καταδρομή για την ανατίναξη
σημαντικών γεφυρών ή τμημάτων σιδηροδρομικών γραμμών (πολλών τον
Μάρτιο).
Πολλές καταδρομές χαρακτηρίζονταν από τόση σκληρότητα, ώστε εντός δύο
ή τριών ημερών όλοι οι κάτοικοι ομάδος χωριών κατέφευγαν έντρομοι στη
γειτονική πόλη. Αυτή υπήρξε η περίπτωση αρκετών χωριών που βρίσκονται
γύρω από τα Γρεβενά, μικρή πόλη στα νοτιοδυτικά της Μακεδονίας, όπου, τον
μήνα Μάρτιο, εκτός από τα συνήθη επακόλουθα των καταδρομών,
εξετελέσθησαν όλοι σχεδόν οι ιερείς της περιοχής.
Αυτή υπήρξε επίσης η περίπτωση της κωμοπόλεως Βελβενδού. Οι κάτοικοι
της κατέφυγαν όλοι, στις αρχές Απριλίου, στην Κοζάνη, αφού είδαν να
καίονται τα σχολεία τους, το Ταχυδρομικό Γραφείο, ο Σταθμός Χωροφυλακής
και 40 σπίτια, μέσα στα οποία κάηκαν ζωντανές έξι γυναίκες. Όπως το
περιγράφει ένας δημοδιδάσκαλος της περιοχής, «ήταν να ζεις την απελπισία
με συνθήκες κολάσεως».
Αυτό δημιούργησε ένα πρόσθετο πρόβλημα, το πρόβλημα των προσφύγων.
Μερικοί ξένοι συγγραφείς νόμισαν ότι το πρόβλημα αυτό είχε δημιουργηθή
από τον Στρατό, που ήθελε να αφήση τους συμμορίτες σ” ένα έρημο χώρο.
Αυτό ήταν αληθινό μόνο κατά το 1948, πολύ αργότερα δηλαδή.
Όσοι έζησαν επί τόπου το θέμα, γνωρίζουν ότι τουλάχιστον επί ένα χρόνο
άλλα ήταν τα αίτια αυτής της δραματικής προσφυγιάς. Οι χωρικοί με δική τους

πρωτοβουλία εγκατέλειπαν τις εστίες τους, συνήθως κατά τη διάρκεια της
νύκτας, επειδή εκεί βασίλευαν ο τρόμος και η αγωνία.
Το ρεύμα αυτό των προσφύγων, κατά πρώτον λόγο στα βόρεια διαμερίσματα
και κατά δεύτερον λόγο στο κέντρο, διπλασίαζε ή και τριπλασίαζε τον
πληθυσμό πολλών μικρών και μέσων πόλεων.
Τον Μάρτιο του 1947 είχε επέλθει μια απότομη διόγκωση του αριθμού των
προσφύγων, που κυμαινόταν γύρω στις 400.000.
Όλα αυτά αποτελούσαν ένα μικρό μειονέκτημα για τις συμμορίες: έχαναν έτσι
κέντρα ανεφοδιασμού και επιστρατεύσεως, τα οποία ήταν ήδη πολύ αναιμικά.
Αποτελούσαν, αντιθέτως, πολύ μεγάλο μειονέκτημα για την Κυβέρνηση, που
έπρεπε να ασχοληθεί με τη στέγαση, τη διατροφή και την υγειονομική
περίθαλψη αυτών των ανθρώπων, οι οποίοι έφθαναν από τα χωριά τους με
μόνο όσα είδη μπορούσαν να μεταφέρουν πεζοπορώντας σε δύσκολα μέρη.
Επρόκειτο για ένα μεγάλο πρόβλημα, που ήταν ακόμη σοβαρότερο επειδή οι
υπερτροφικές αυτές πόλεις, γεμάτες πλέον από αθλιότητα, ήταν σχεδόν
πάντοτε στρατιωτικές βάσεις, πράγμα που εμμέσως επηρέαζε το ηθικό των
στρατευμάτων.
Ο Στρατός, εξάλλου, ήταν φοβερά καταπονημένος. Η ένταση του
συμμοριτοπολέμου του επέβαλλε να βρίσκεται συνεχώς σε κατάσταση
συναγερμού και να καταδιώκει ενόπλους, οι οποίοι, ως επί το πλείστον,
κτυπούσαν και έπειτα εξηφανίζοντο.
Αλλά ο Στρατός είχε τώρα και ένα πρόσθετο λόγο για να εντείνει τις
προσπάθειές του: το Δόγμα Truman είχε αναγγελθεί αλλά δεν είχε ακόμη
εφαρμοσθεί. Έπρεπε λοιπόν να ενεργή κατά τρόπο που να μην αποθαρρύνει
τους μόνους μεγάλους φίλους που ήταν σε θέση να αυξήσουν και να
ενισχύσουν τα μαχόμενα τμήματα. Υπήρχε τέλος και κάτι άλλο: από τις αρχές
Φεβρουαρίου οι συγκρούσεις ήταν φονικότερες. Για λόγους εντυπώσεων στο
εξωτερικό ή για να ενισχύσουν το ηθικό τους, οι αντάρτες εγκατέλειπαν
κάποτε την τακτική του «χτύπα και φύγε» και εφήρμοζαν την τακτική της
εμμόνου αντιστάσεως πριν από την εγκατάλειψη του λεηλατημένου οικισμού.

άλλοτε αξιωματικός του Ψαρρού. Από το άλλο μέρος.. η δύναμη αυτή ηύξανε.Ε.000. όμως.Σ. απέδιδαν καρπούς. Υπήρχαν επιπλέον μερικές χιλιάδες ανδρών των βοηθητικών υπηρεσιών.Ε. ο οποίος είχε εγκαταλείψει τη Βουλή και είχε καταταγεί εθελοντής.Αυτό παρετηρείτο ακόμη και σε ορισμένες περιπτώσεις στις οποίες δεν είχαν αριθμητική υπεροχή. λίγες δεκάδες χιλιάδων συνδέσμων-πληροφοριοδοτών. η επίθεση περί τα τέλη Φεβρουαρίου τριών συμμοριών κατά της κωμοπόλεως Άγιος Γεώργιος της Φωκίδος. τέλος Μαρτίου) 1. κατά τον χειμώνα και η εντύπωση ότι το Κράτος δεν ήταν δυνατό να επιβληθεί. Οι αφαιμάξεις αυτές. ήταν ίσως ευκολότερα υποφερτές. επειδή αυτό το τρίμηνο του 1947 οι εθελονταί του Δ. κατά την εποχή εκείνη ηύξανε τον όγκο των επαναστατών σε ορισμένες περιοχές η αντίδραση εναντίον ενός ειδικού παράγοντος: η αντίδραση εναντίον των διώξεων της Άκρας Δεξιάς. Ας αναφερθεί ακόμη η σύγκρουση στο Λιδωρίκι (Ρούμελη. η αποδοκιμασία των διώξεων από την κοινή γνώμη. . τα κυβερνητικά μέτρα. Τον Απρίλιο του 1947. άνδρες και γυναίκες. Επίσης η καταδίωξη εις βάθος στα βουνά Βαρδούσια (Ρούμελη. Επρόκειτο δηλαδή για μια στρατιωτική και παραστρατιωτική δύναμη κάθε άλλο παρά ασήμαντη. οι οποίοι προσέφεραν συχνά μικρές χρηματικές εισφορές.300 ανταρτών προεκάλεσε συγκρούσεις που άφησαν επί του πεδίου της μάχης 200 αντάρτες νεκρούς. π. Οι διώξεις αυτές δεν είχαν ποτέ εντελώς εξαφανισθεί. Μολαταύτα.Σ. αρχές Απριλίου). ήταν πολυαριθμότεροι. Έτσι. κατά την οποία καταμετρήθηκαν 103 αντάρτες νεκροί. και η καταγγελία τους στην Βουλή τις είχαν αρκετά περιορίσει. Κατά τη διάρκεια της καταδιώξεως αυτής. όπου υπήρχαν σημαντικές ποσότητες τροφίμων. ο αριθμός των ανταρτών υπερέβαινε τις 16. κατέληξε σε μάχη που διήρκεσε δεκαέξι ολόκληρες ώρες. πολυάριθμοι συμπαθούντες. Η δράση του Δ. Πράγμα σοβαρότερο. μεταξύ των νεκρών του Στρατού βρισκόταν ο βουλευτής Δεδούσης.χ. μεγαλύτερες.

Μέσα σ” αυτήν την ατμόσφαιρα. Εφόνευαν και άλλους οκτώ αριστερούς πολίτες. Στους Λάκωνες και στους Κρητικούς ήταν στενά συνδεδεμένη με την έννοια της τιμής του ατόμου ή και όλης της οικογενείας του. Ανεφέρθη ήδη η καταδρομή που κατέληξε στην απελευθέρωση των κρατουμένων στις φυλακές της Σπάρτης. και το επετύγχανε τοπικά. σε άλλο χωριό. και στις 30. ένοπλες ομάδες αγνώστων. Η Δεξιά αντιδρούσε. εφονεύθησαν σε μια ενέδρα που είχε στηθεί έξω από την πόλη της Σπάρτης δύο αξιοσέβαστοι άνδρες. Οι Σπαρτιάτες ήταν σε ύψιστο βαθμό συντηρητικοί και ανήκαν πάντοτε κατά μεγάλη πλειονότητα στην εθνικιστική Δεξιά. Νόμιζε ότι συνέτριβε τον εχθρό. Η Κυβέρνηση είχε κηρύξει στρατιωτικό νόμο σε όλη τη Λακωνία στις 23 Μαρτίου. επίνειο της Σπάρτης. όλα γνωστά για τον αριστερισμό τους. ενισχύοντας τις προσχωρήσεις στις επαναστατικές ομάδες και εκθέτοντας την Κυβέρνηση σε κατηγορίες επιβλαβείς από πολλές απόψεις. προπάντων. εφόνευαν ακόμη 19 άτομα. αλλά αυτό δεν βελτίωνε την κατάσταση. Την επομένη νύκτα. αλλά η Δεξιά είχε εξαγριωθεί και συνέχιζε τα αντίποινα. Κατά την εποχή εκείνη η «βεντέτα» ήταν ακόμη αρκετά συνηθισμένη στην Ελλάδα. Εννοούσε να εξουδετέρωση μόνη της τον τρόμο δια του τρόμου. Το έπαιξε. Όλες οι μεταπολεμικές Κυβερνήσεις είχαν ταλαιπωρηθεί από τα γεγονότα αυτά και είχαν καταβάλει μεγάλες προσπάθειες για να τα αποφύγουν. κατελάμβαναν τις φυλακές και εφόνευαν τριάντα κρατουμένους κομμουνιστάς. θεωρούμενοι ως ανήκοντες στην ηγεσία της Άκρας Δεξιάς. . τη νύκτα της 21ης Μαρτίου. έμπαιναν στη μικρή πόλη του Γυθείου.Την άνοιξη όμως του 1947 επανελήφθησαν εντονότερες στην περιοχή της Σπάρτης. Στις 25 του μηνός. εφόνευαν δεκατέσσερεις σε ένα γειτονικό χωριό. προφανώς της Δεξιάς. αλλά γενικότερα έπαιζε το παιχνίδι του αντιπάλου. Οι τάσεις τους αυτές οξύνονταν τότε από το γεγονός ότι οι ομάδες των ανταρτών της Πελοποννήσου βρίσκονταν ως επί το πλείστον στα βουνά της Λακεδαίμονος και δημιουργούσαν σοβαρά επεισόδια.

ο Πρωθυπουργός του 1964. ενώ τα στρατεύματα ήταν ήδη ανεπαρκή για τον αγώνα κατά της επαναστατημένης Αριστεράς. στην Πελοπόννησο και αλλού. τότε Υπουργός Εσωτερικών. Ο Παπανδρέου. Χρειάσθηκε τότε να γίνουν πολλές συλλήψεις. και στο τέλος εντελώς σκοτεινός. επρόκειτο να γίνη συνεχώς βαρύτερος.Έπρεπε λοιπόν να διατεθούν στρατιωτικά τμήματα και εναντίον αυτών των εξτρεμιστών. και. Ενήργησαν εγκαίρως. ήδη σκοτεινός. και ο Ζέρβας. . Ο ορίζων. Δεν επρόκειτο να αιθριάση παρά έπειτα από δύο χρόνια. τότε Υπουργός Ασφαλείας. να κηρυχθούν παράνομες και να διαλυθούν βιαίως όλες οι οργανώσεις της Δεξιάς. υπήρξαν οι πρωταγωνισταί της εφαρμογής αυτών των αποφάσεων που τελικά συνέτριψαν τις οργανώσεις της Άκρας Δεξιάς. περί τα τέλη Απριλίου.

για τους λόγους που ήδη εξετέθησαν. .ΚΕΦΑΛΑΙΟ Θ': «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Ή ΘΑΝΑΤΟΣ» Η επιχείρηση «Τέρμινους» Εκεί όπου είχαν φθάσει τα πράγματα. ώστε να μειωθεί η επιθετικότης των ομάδων του. ώστε να τον υποχρεώσει να ζητήσει έλεος. Έτσι η επιχείρηση «Τέρμινους» -αυτό ήταν το κωδικό της όνομα. και κατελάμβαναν διαβάσεις και γέφυρες βο ρείως και νοτίως ολοκλήρου του ορεινού συγκροτήματος της Κεντρικής Ελλάδος. Έπρεπε τουλάχιστο να καταφέρει ένα ισχυρό πλήγμα κατά του αντιπάλου. ήταν υποχρεωμένο να δοκιμάσει να φθάσει στον αντικειμενικό του σκοπό. το Γενικό Επιτελείο σχημάτισε την εντύπωση ότι το καλό ηθικό των στρατευμάτων και το μαχητικό πνεύμα του Σώματος των Αξιωματικών θα επέτρεπε να επιτευχθούν σημαντικά αποτελέσματα. Κατά τη μελέτη και την προπαρασκευή αυτής της επιχειρήσεως. Παρ” όλα αυτά.. το σχέδιό του απέβλεψε τελικά στον εγκλωβισμό και κατόπιν στη συντριβή ενός μεγάλου μέρους των ανταρτικών δυνάμεων. χωροφύλακες και Μ. Αυτό ήταν πολύ πιο δύσκολο να επιτευχθή.Υ. Γι” αυτό.άρχισε τις 5 Απριλίου με τη μετακίνηση μικρών εθνικών ομάδων που φαίνονταν να αποβλέπουν σε καθαρώς αμυντικούς σκοπούς. ώστε να μην του είναι δυνατό να δρα.Α. τον λόγο τον είχαν τα όπλα. Οι ομάδες αυτές απετελούντο από στρατιώτες. το Γενικό Επιτελείο Στρατού. Ο στρατηγικός σκοπός του ενός ήταν να ενοχλεί συνεχώς περισσότερο την καθημερινή ζωή του άλλου. Έτσι συμβαίνει πάντα στους ανταρτοπολέμους. Ο στρατηγικός σκοπός του άλλου ήταν να ανακαλύψει τον αντίπαλο και να τον συντρίψει. ανέβαλαν την εφαρμογή του σχεδίου έως στα μέσα Απριλίου. Μερικές διαφωνίες που ηγέρθησαν ως προς την ακολουθητέα τακτική.

συνηθισμένος στην τακτική της αμύνης και των περιορισμένων καταδιώξεων. τρεις ομάδες ισχυρών τακτικών μονάδων εξόρμησαν προς τα βουνά.000 μαχητάς.Όταν οι μετακινήσεις αυτές συνεπληρώθησαν. Ένας περίεργος συνδυασμός των τακτικών δεδομένων έκαμε εντονότερο τον αιφνιδιασμό τους την τρίτη μέρα. Η τρίτη ξεκινούσε από την αντίθετη κατεύθυνση. και η θερμοκρασία έπεσε υπό το μηδέν. οι οποίες απέκλειαν την επέμβαση της αεροπορίας και καθιστούσαν τις επιχειρήσεις δύσκολες και επαχθείς. Γι” αυτό οι ανταρτικές ομάδες δεν διελύθησαν παντού εγκαίρως. μέσω Καρπενησίου. όταν άρχισε μεγάλη κακοκαιρία. και προχωρούσε προς δυσμάς. οι . από τη Θεσσαλία. αλλά η γενική κατεύθυνσή τους ήταν η ίδια. όταν παχύ στρώμα από χιόνι εκάλυψε τα βουνά. αναλόγως των περιστάσεων. Μια ολόκληρη νύκτα. με τις οποίες η Κυβέρνηση καλούσε τους αντάρτες να παραδοθούν και να επωφεληθούν της αμνηστίας που είχε εξαγγελθεί. Οι αντάρτες νόμισαν ότι ο Στρατός. Η δευτέρα ξεκινούσε από την Ήπειρο. όλα τα διαθέσιμα αεροπλάνα έριξαν στις θέσεις όπου υπήρχαν συμμοριακές ομάδες χιλιάδες προκηρύξεων. Ξεκινούσαν από σημεία πολύ απομακρυσμένα το ένα από το άλλο. έκαμαν διάφορες κυκλωτικές κινήσεις τοπικής σημασίας. Η μία ομάς ξεκινούσε από τον νότο (Λαμία. και προχωρούσε προς ανατολάς.000 μέτρων) και προχωρούσε προς βορράν. συχνά με χιονοθύελλα. Κατόπιν. σε μεγάλο υψόμετρο. ακολουθούσε τον Αχελώο και τους παραποτάμους του. Καθ” οδόν. από όλμους και από μερικές δεκάδες αεροπλάνων -μεταξύ των οποίων υπήρχαν και Σπίτφαϊρς και C47-τα οποία. την αυγή της 9ης Απριλίου. θα βομβάρδιζαν και θα πολυβολούσαν. σε υψόμετρο περίπου 1. Οι αντάρτες αιφνιδιάστηκαν. Οι τρεις μαζί είχαν 16. δεν θα συνέχιζε την επίθεσή του με τέτοιες δυσμενείς καιρικές συνθήκες. Αλλά η επίθεση του Στρατού συνεχίσθηκε χωρίς διακοπή. νύκτα και ημέρα. που υπεστηρίζοντο από ορειβατικό πυροβολικό.

Το κτύπημα ήταν σκληρό· η εξασθένηση ορισμένων «διοικήσεων» του Δ. ήταν σοβαρή· το ηθικό των ανταρτών είχε κλονισθεί: οι αριθμοί και οι καταθέσεις των αιχμαλώτων το απεδείκνυαν. Οι τραυματίες ήταν ασφαλώς πολύ περισσότεροι: καταδιωκόμενο. ήταν κακή. το οποίο είχε αποκαλυφθεί εξαίρετο. Ήταν κατάκοπα. με λιγότερη επιτυχία. βουνό κοντά στη Λαμία.επιχειρήσεις συνεχίσθηκαν με θερμοκρασία σαφώς κάτω του μηδενός. ενώ ο σκοπός της επιχειρήσεως ήταν να εγκλωβισθούν. τα γενικά αποτελέσματα της επιχειρήσεως «Τέρμινους» δεν ήταν ικανοποιητικά: ο όγκος των ανταρτών είχε διαφύγει.Σ. Μ” όλα ταύτα. Η επίδρασή του στο ηθικό του Στρατού. Ένα άλλο μέρος των τμημάτων. αλλά σχεδόν πάντα υπεχρεούντο να δεχθούν πρώτα τουλάχιστον μια αρχή μάχης. περί τους 100 τραυματίες και 412 αιχμάλωτοι. αλλά οι απώλειές των -τουλάχιστον κατά τους επισήμους αριθμούς. οι απώλειες του αντιπάλου ήταν σοβαρές: 647 νεκροί (από τους οποίους 100 περίπου είχαν πεθάνει από το κρύο). . με ένα μεγάλο και ταχύτατον ελιγμό. η επιχείρηση «Τέρμινους» ετελείωνε και τα στρατεύματα επανήρχοντο στους καταυλισμούς των. ένα στράτευμα δύσκολα ενταφιάζει ή παίρνει μαζί του τους νεκρούς. ένα σημαντικό μέρος των μαχόμενων τμημάτων διεξήγαγε με αρκετή επιτυχία ανάλογες επιχειρήσεις στα Χάσια -κλάδο της κεντρικής Πίνδου προς τα νοτιοανατολικά. Οι συγκρούσεις υπήρξαν πολλές και αιματηρές. Τις τελευταίες μέρες συνεχίσθηκαν με κατακλυσμιαία βροχή. νεκροί και βαριά τραυματισμένοι. Αντιθέτως.Ε. Αυτή η δύσκολη καταδίωξη διήρκεσε ένδεκα ημέρες.δεν ήταν μεγάλες: 120 αξιωματικοί και στρατιώτες. ενώ εύκολα παίρνει όσους τραυματίες μπορούν να βαδίσουν. περιελάμβαναν πολλές εκατοντάδες ασθενών.και στον Όλυμπο. από τις 20 έως τις 24 του μηνός. Αυτό υπήρξε γεγονός βαρύ σε συνέπειες. Στις 30 Απριλίου. Κατόπιν. και μάλιστα με θύελλα. Οι αντάρτες κατόρθωναν πάντοτε να διαφεύγουν. προσπάθησε να εγκλωβίσει τους αντιπάλους που βρίσκονταν στην Όρθρυ.

επαρκής όμως για να διατάραξη σοβαρά την ησυχία μιας μεγαλονήσου. Μερικές από αυτές αφορούσαν μεγάλα και πλούσια χωριά. αν είχαν χρησιμοποιηθεί περισσότερα στρατεύματα.Προς το παρόν. Βρίσκονταν παντού. με το δάκτυλο στη σκανδάλη. αν είχε χρησιμοποιηθεί μεγαλύτερος αριθμός μεταφορικών μέσων. και αν οι επιχειρήσεις είχαν συνεχισθεί με άλλες του αυτού είδους. . περισσότεροι των 50 από αυτούς εγκατέλειψαν αιφνιδίως τους καταυλισμούς και. Στην Κρήτη εστέλλοντο τότε οι νεοσύλλεκτοι που δεν ενέπνεαν εμπιστοσύνη. τότε στην Ελλάδα και ήθελαν και ήξεραν. που ήταν σχετικώς ήσυχη. Άλλωστε. Ακόμη και στις περιοχές όπου είχαν μόλις πολεμήσει επί είκοσι ημέρες χωρίς καν να προλάβουν να ξεκουρασθούν. κατά τις είκοσι ημέρες που διήρκεσε η επιχείρηση «Τέρμινους» οι επιδρομές των ανταρτών συνεχίσθηκαν σχεδόν παντού. Όπως το παρατηρεί έμπειρος ξένος στρατιωτικός κριτικός. δεν μπορούσε να γίνη τίποτε: οι διαθέσιμες δυνάμεις ήταν ανεπαρκείς. Τέλη Απριλίου. Μια ευκαιρία είχε χαθή». ο σκληρός πυρήν του Στρατού του Στρατηγού Μάρκου θα είχε τιναχθεί στον αέρα και ο υπόλοιπος Στρατός του θα μπορούσε να διαλυθεί και να χάση το ηθικό του. δυστυχώς. παίρνοντας φυσικά και τα όπλα τους. Αριθμός ανταρτών ασήμαντος. Μερικές επιδρομές έγιναν ακόμη και σε μεγάλα νησιά. Η Κρήτη. Είναι ακριβές. Αλλά δεν υπήρχαν επαρκή στρατεύματα. γιατί οι άνδρες του Μάρκου δεν βρίσκονταν μόνο στα βουνά της Κεντρικής Ελλάδος. Μια (23 Απριλίου. δεν μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν όλα. ενώθηκαν με τις μικρές ομάδες ανταρτών που βρίσκονταν στα κρητικά βουνά. άρχισε και αυτή να προκαλεί ανησυχίες. «αν το φράγμα των διαβάσεων είχε καλύτερα τοποθετηθεί. Οι μονάδες του Εθνικού Στρατού έπρεπε λοιπόν να δρουν σε ολόκληρη τη Χώρα. Και. πριν τελειώσει στα βουνά ο χειμώνας. αν οι αντάρτες ήθελαν και ήξεραν να διεξαγάγουν ανταρτοπόλεμο. Πράγματι. όμως. επί του όρους Πάρνων) συνέτριψε πλήρως ένα λόχο Χωροφυλακής αποτελούμενο από 93 άνδρες.

Κόζακα. άλλοτε υπολοχαγός του τακτικού στρατού. Τη δεύτερη και την τρίτη φορά της επετέθησαν πλέον των 1. εν πλήρει συνεδριάσει και υπό θύελλαν χειροκροτημάτων. κοντά στα βουλγαρικά σύνορα. από τη Σχολή Ευελπίδων.Μερικές αστραπές πριν από δύο αστροπελέκια Κατά τον Μάιο και τον Ιούνιο. Οι επιδρομές κατά των χωριών δεν ανεστέλλοντο καθόλου. Γενικός Αρχηγός Νοτίου Πίνδου (των βουνών Αγράφων. υπέστη επιθέσεις στις 19. ανάλογος επιδρομή εναντίον της κωμοπόλεως Μεταξάδες στη βορειοανατολική άκρη της Ελλάδος. η περίπτωση της Φλωρίνης.Κ. ένα γνωστό όνομα. κοντά στα γιουγκοσλαβικά σύνορα. Εκεί. Στις 25 Ιουνίου. Ο Ζαχαριάδης είχε αναχωρήσει από την Ελλάδα μετά τις συνομιλίες του της Θεσσαλονίκης και είχε επισκεφθεί το Βελιγράδι. συνοδευόμενος από ένα ηγετικό στέλεχος του Κ. εν τω μεταξύ. κοντά στα γιουγκοσλαβικά σύνορα.Κ. Χασίων. Παράδειγμα. την Πράγα και τη Μόσχα.. στο Στρασβούργο. διεκήρυξε ότι του λοιπού «είχαν πληρωθεί όλες οι προϋποθέσεις για τη δημιουργία στην Ελλάδα μιας Ελεύθερης Κυβέρνησης» και ζητούσε «τη βοήθεια όλων των Κομμουνιστικών Κομμάτων για να επιτευχτή η τελική νίκη» . σε όλη τη Χώρα συνεχίσθηκε ο ανταρτοπόλεμος που έχει περιγραφή έως τώρα. όταν εγνώσθη τι συνέβη στο Στρασβούργο την 25η Ιουνίου. και απεκρούσθησαν μετά από αγώνα που τελείωσε με την ανατολή του ηλίου. απομονωμένη στη μέση ψηλών λόφων. ονομαζόμενος Κωνσταντίνος Μαλτέζος). 400 αντάρτες εισέβαλαν στο Κιλκίς. Μεταξύ των νεκρών ανταρτών. Η τακτική αυτή έδωσε λαβή σε πολύ ανησυχητικές ερμηνείες. Γαλλίας. Τις ίδιες εκείνες νύκτες 29 και 30. Η πόλη αυτή. επιδρομές όπως αυτές που προανεφέρθησαν φαίνεται ότι σήμαιναν κάποια αλλαγή τακτικής. αλλά. Μερικές από τις επιδρομές είχαν μάλιστα ασυνήθιστη έκταση. ο καπετάν Τζουμερκιώτης. στον νομό Έβρου. 29 και 31 Μαΐου.000 ανταρτών και χρειάσθηκαν αιματηροί αγώνες για να τους εκτοπίσουν. ενεφανίσθη στο ετήσιο Συνέδριο του Κ. τον Πορφυρογένη.Ε. Στις 25 Ιουνίου.

αξιωματικοί απεστάλησαν από την Αθήνα για να πάρουν εκείνοι την κατάσταση στα χέρια τους. προχώρησε προς τα Ιωάννινα. γιατί ορισμένες Αρχές έχασαν την ψυχραιμία τους. αν γινόταν στη Βόρειο Ελλάδα. άριστα οπλισμένα.Ε. κάθε επιχείρηση ευρυτέρας σημασίας. έφερε μεγαλύτερα αποτελέσματα από εκείνα που μπορούσαν να φέρουν οι αντάρτες. και διηρέθησαν σε δύο συγκροτήματα. που είχε διατυπωθεί μετά από επίσκεψη σε πρωτεύουσες του Ανατολικού Συνασπισμού. τη γέφυρα Μπουραζάνι. κατά της Κονίτσης. ενισχυμένο από ομάδες που είχαν κατέβει από την οροσειρά της Πίνδου.. όταν έγινε γνωστό ότι βοηθητικές υπηρεσίες της Μεραρχίας είχαν διαταχθεί να φύγουν από την πόλη και να κάψουν ό. Το άλλο.. δυνάμεως το καθένα 450 ανδρών. Η πρωτεύουσα της Ηπείρου. έπαιρνε τώρα άλλη έννοια: ήταν εξασφάλιση μιας περιοχής για την εγκατάσταση της «Ελεύθερης Κυβέρνησης».Ε.τι δεν ήταν δυνατό να πάρουν μαζί τους. Υπουργός τότε Ασφαλείας. επιστεύθη ότι η επίσημη αυτή διακήρυξη. σήμαινε ότι η Μόσχα πίστευε τώρα στη νίκη του Δ. Αλλά η σκέψη ήταν αβάσιμη. Ένας από τους πρώτους συναγερμούς ήταν στα μέσα Ιουλίου. δυνάμεως δύο ταγμάτων. ώστε να εγκατασταθεί εκεί η Κυβέρνηση του Κ. Η ερμηνεία ήταν αληθοφανής. επετέθη ανεπιτυχώς.Σ. Η ανησυχία ηύξησε.Από κυβερνητικής πλευράς. Ο Ζέρβας. Τη νύκτα της 13ης Ιουλίου 1947. ότι η άδεια για τη δημιουργία Ελευθέρας Κυβερνήσεως είχε δοθεί. Ήταν πολύ δυσάρεστος. αν και έδρα Μεραρχίας. Γι” αυτό.. και ότι το πράγμα επέκειτο. και τέσσερα .Κ. έσπευσε ο ίδιος στα Ιωάννινα για να τονώσει το ηθικό. Το ένα. εξαπολυομένης από την Αλβανία. Εξουδετέρωσαν μια θέση-κλειδί (που θα συναντήσουμε αργότερα). οκτώ πλήρη τάγματα του Δ. εστερείτο στρατευμάτων και κατελήφθη από ανησυχία. πολύ κοντά στα αλβανικά σύνορα.Ε. με σκοπό να καταλάβει την όχι επαρκώς προστατευόμενη Ήπειρο. πέρασαν τα αλβανικά σύνορα. στη βορειοδυτική γωνιά της Ηπείρου. Η σκέψη μιας μαζικής επιθέσεως.Σ. στις 16 και 17 του μηνός.

000 κάτοικοι και 8. ο Δ.000 πρόσφυγες). Άλλωστε. και μετά από λίγες ημέρες ανέφερε λεπτομερώς τα γεγονότα. Μετά από μια σύγκρουση που διήρκεσε αρκετές ώρες -17 Ιουλίου. πρωτευούσης επαρχίας. Αλλά έγινε από πολλές ενδείξεις φανερό ότι το σχέδιο των ανταρτών δεν προέβλεπε επίθεση κατά των Ιωαννίνων. Αλλά την πορεία ανδρών αποφασισμένων και οπλισμένων δεν τη σταματά κανείς με φύλλα χαρτιού. Αξίζει να εκτεθεί η επιχείρηση με μερικές λεπτομέρειες. Είχαν κατευθυνθεί προς την οροσειρά της Πίνδου. όλα τα τμήματα του Δ. Τους τον έφραξαν σε απόσταση 22 χιλιομέτρων από την πόλη. Με αποδείξεις στα χέρια κατηγόρησε την Αλβανία ότι παρεβίασε το εθνικό έδαφος. και το Στρατηγείο τους είχε απλώς θελήσει να τρομάξει την Ήπειρο. όσο καλά κείμενα και αν είναι γραμμένα σ” αυτά.και που άφησε επί του πεδίου της μάχης 107 αντάρτες εκτός μάχης και μερικούς αιχμαλώτους. που σκοτώθηκε κατά τη μάχη. ήταν εις θέσιν να σχεδιάζει καλά επιχειρήσεις κάποιας σημασίας. τον Κατσώνη.τάγματα τακτικού στρατού μετεφέρθησαν επειγόντως για να φράξουν το δρόμο των εισβολέων. Βρέθηκε σε έναν καπετάνιο. τι μπορούσε να επιτύχει χωρίς πολύ μεγάλες θυσίες.Ε. Απέστειλε μια επείγουσα έκκληση κατά τη διάρκεια της εισβολής. γιατί από όλες τις επιχειρήσεις του ανταρτοπολέμου. σε άλλη επιχείρηση. μόνον αυτής το σχέδιο εκτελέσεως περιήλθε στα χέρια του Στρατού. Η Ελληνική Κυβέρνηση έφερε το θέμα εις γνώσιν του Συμβουλίου Ασφαλείας. Αποδεικνύει ότι. σε μια μικρή κοιλάδα απομονωμένη μέσα στα βουνά. οι αντάρτες που είχαν εξαφανισθεί από την Ήπειρο προχωρούσαν προς άλλη κατεύθυνση: διέσχιζαν την οροσειρά της Πίνδου προς ανατολάς. Ίσως είχε θελήσει να δη και τι αντίσταση θα συναντούσε. το σχέδιο εκτελέσεως είχε την υπογραφή «Στρατηγός Κικίτσας». Επρόκειτο περί πρώην εφέδρου αξιωματικού του . εξηφανίσθησαν.Ε. για να επιτεθούν κατά των Γρεβενών (6. Εν τω μεταξύ.Σ.Σ. εκτός από την τακτική του «χτύπα και φύγε». Επρόκειτο περί μετακινήσεως νεοσχηματισθέντων τμημάτων για να χρησιμοποιηθούν αλλού.

Ως Σταθμός Διοικήσεως του οριζόταν -σκληρή ειρωνεία των καιρών. Στις 3. Όλα τα τάγματα ήταν πλήρους συνθέσεως. πριν εκείνοι να είναι σε θέση να ανταποδώσουν τα πυρά. ενώ ένα άλλο τάγμα θα έπαιρνε θέση σε ένα σημείο των παρυφών της πόλεως. ο οποίος ήταν τώρα Αρχηγός του Αρχηγείου Κεντρικής Μακεδονίας του Δ. όλα υπό την διοίκηση γνωστών καπεταναίων. Εν περιπτώσει αντιστάσεως στις εισόδους της πόλεως. γνωστού από τη δράση του ως καπετάνιου του ΕΛΑΣ. θα απέκλειαν τη διέλευση ενισχύσεων. διαθέτοντας βαρέα πολυβόλα.Ε.Ε.Ε.ένα εξωκλήσι που βρίσκεται σε λόφο. Οι αντάρτες. η αντίσταση θα ηγνοείτο και κάθε τμήμα θα εξορμούσε προς το στόχο που σαφώς του οριζόταν. ορισμένες γέφυρες θα ανετινάζοντο. που επηρέαζε και το ηθικό των ανδρών. βοηθούμενα από αυτά τα μέτρα. θεωρούμενος ως ένας από τους αξιότερους καπεταναίους του Δ. Οι στόχοι ήταν οι εξής: οι Σταθμοί Διοικήσεων της φρουράς και της Χωροφυλακής.30′ της 25ης. Εκεί οι δρόμοι θα εναρκοθετούντο.) Πέντε τάγματα θα κατελάμβαναν αργά το βράδυ της 24ης Ιουλίου τις θέσεις που όριζε το σχέδιο.Σ. σε απόσταση τριών χιλιομέτρων από την πόλη. (Πρέπει ίσως να σημειωθή εδώ ότι τα πολυβόλα σπάνιζαν τότε μεταξύ των τακτικών τμημάτων.Σ. δηλαδή είχαν το καθένα 400 μαχητάς και 50 άνδρες που εχειρίζοντο πολυβόλα και όλμους διαφόρων διαμετρημάτων..Σ. Ένδεκα τάγματα ετίθεντο υπό τις διαταγές του. οι φυλακές. πέντε τάγματα θα επετίθεντο κατά της πόλεως από όλες τις πλευρές. γνωστός από τη δράση του ως καπετάνιος του ΕΛΑΣ. Κάθε ιδέα υποχωρήσεως απεκλείετο. Ταξίαρχος του Δ. μπορούσαν να βάλουν κατά των αντιπάλων τους. Τα σύρματα τηλεφώνων και τηλεγράφων θα κόβονταν προ του μεσονυκτίου. το . Ήταν θέσεις που είχαν ορθολογικώς επιλεγεί επί όλων των οδών που συνέδεαν τα Γρεβενά με τις γύρω περιφέρειες.τακτικού Στρατού. Τακτικό μειονέκτημα. οι αποθήκες τροφίμων. το Δημόσιο Ταμείο και οι Τράπεζες. και έτσι τα πέντε τάγματα. Τα κύρια σημεία του σχεδίου ήταν τα ακόλουθα: Τη διεύθυνση της μάχης ανελάμβανε ο καπετάν Γιαννούλης. δικηγόρος. πράγμα που τα έβαζε συχνά σε μειονεκτική θέση.

Ο Πανταζής είχε οσφρανθεί ότι κάτι ετοιμαζόταν εναντίον της φρουράς του και είχε λάβει τα μέτρα του.. 50 Μ. συνεπώς. έλειψε το πολύτιμο στοιχείο του αιφνιδιασμού στο οποίο υπελόγιζαν οι επιτιθέμενοι. Έτσι. Κατά την 5η πρωινή. Το σχέδιο είχε ασφαλώς άριστα συλληφθεί και είχε καταρτισθεί εν πλήρει γνώσει των δυνάμεων που υπερασπίζονταν τα Γρεβενά: 500 αξιωματικοί και στρατιώτες.Υ. περί φρουράς δυνάμεως τρεις φορές μικρότερης από τη δύναμη των επιτιθεμένων. 100 χωροφύλακες. το Γυμνάσιο και τα φαρμακεία. κάθε βράδυ. Έφθανε μάλιστα μέχρι του σημείου. Είχε ειδοποιηθή για την επικείμενη επίθεση μισή ώρα πριν εκδηλωθεί. επτά φορές μικρότερης αν ελαμβάνοντο υπ” όψιν και οι δυνάμεις που εκάλυπταν τους επιτιθεμένους. που ήταν . μετά την απαγόρευση της κυκλοφορίας. κι αυτό έκλεισε μετά από αγώνα μιας ώρας που έδωσε εφεδρεία η οποία έσπευσε επί τόπου. Στις 4. δυνάμεως 120 ανδρών. Η μικρή αυτή φρουρά είχε επιπλέον το μειονέκτημα να είναι αρκετά μακριά από τις πόλεις των Τρικκάλων και της Κοζάνης.30′ θα εισερχόταν στην πόλη το εν εφεδρεία τάγμα και θα βοηθούσε όπου θα χρειαζόταν. Κάθε αντίσταση έπρεπε να έχη συντριβή μέχρι της 6ης πρωινής. Είχε όμως το πλεονέκτημα να έχη επικεφαλής της ένα στρατιώτη. Ένα μόνο ρήγμα ανοίχθηκε.Ταχυδρομείο. τον Αντισυνταγματάρχη του Πεζικού Κώστα Πανταζή. Σε κάθε είσοδο της πόλεως τους ανέμεναν διασταυρωμένα πυρά. τα οποία προήρχοντο από σπίτια που είχαν γίνει πρόχειρα πολυβολεία.Α. δύο λόχοι βγήκαν από την πόλη και επετέθησαν αιφνιδιαστικώς εναντίον του τάγματος 850 των ανταρτών. Επρόκειτο. όπου υπήρχαν αξιόλογα τμήματα Στρατού. που είχε δώσει επιτυχείς εξετάσεις στα πεδία των μαχών της Μικράς Ασίας και της Αλβανίας. Κάθε κτίριο που θα υπερασπιζόταν ο εχθρός έπρεπε να εξουδετερωθεί με σκληρότατες επιθέσεις. που διέθεταν 4 πυροβόλα.στην πραγματοποίηση του τελευταίου σκοπού. να κρύβει εκτός της πόλεως έναν από τους καλυτέρους λόχους του. λίγους όλμους και δύο ελαφρά άρματα μάχης. ώστε τα αεροπλάνα να έβρισκαν μια πόλη πλήρως κατειλημμένη και να μην μπορούν να ανακαλύψουν τους επιτιθεμένους.

Λίγο αργότερα. μεταξύ των οποίων έναν καπετάνιο. όλοι οι αμυνόμενοι έβγαιναν από τα κρησφύγετά τους. δύο άλλα τάγματα του Δ. Στις 10. Ανέφερε τι συνέβη και ανήγγειλε ότι άρχιζε γενική αντεπίθεση. Άφηνε ακόμη. διήρκεσαν μία εβδομάδα.Σ. οι επιτιθέμενοι επολυβολούντο από αεροπλάνα που είχαν έλθει από τη Λάρισα. σε στρογγυλούς αριθμούς. σταματούσε ο αγώνας και οι αντάρτες απεσύροντο προς τα βουνά.Ε.Σ. Ατυχείς στην επίθεση. 22 τραυματίες) δεν είναι αληθοφανείς. και έτσι οι ενισχύσεις που έφθασαν από διάφορες κατευθύνσεις δεν μπόρεσαν να πάρουν επαφή με τους επιτεθέντας. Εκείνη την ώρα περίπου. αφήνοντας επί του πεδίου της συγκρούσεως 87 νεκρούς και 47 τραυματίες.ακάλυπτο. αλλά εις βάρος των επιτιθεμένων. συννέφιασε. Και πράγματι. Επιπλέον. και η αεροπορία αναγκάσθηκε να διακόψει την παρέμβασή της. ο διοικητής της φρουράς Γρεβενών κατόρθωσε να έλθει σε επαφή δια του ασυρμάτου με τη Μεραρχία του. τρεις διοικητάς λόχων. σε απόσταση 80 χιλιομέτρων. 65 αυτόματα. Ο αιφνιδιασμός υπήρχε τώρα. . που είχε την έδρα της στα Τρίκκαλα. Το αντάρτικο τάγμα υπεχώρησε ατάκτως.Ε. ο εκτός της πόλεως κρυμμένος λόχος προχωρούσε προς την πόλη. οι οποίες. 300 αιχμαλώτους.Ε. Στις 6 το πρωί. το απόγευμα άρχισαν βροχές. Ο Δ. με διακοπές. Οι απώλειες της φρουράς δεν είναι γνωστές.Σ. υπήρξαν ευτυχείς στην υποχώρηση: μόλις άρχισε η αναδίπλωσή τους. 150 όπλα. έσπευδαν να αποσυρθούν από τη μάχη. κατόπιν σήματος γνωστού εκ των προτέρων. εξορμούσαν σε ένα «ανθρωποκυνηγητό». οκτώ διοικητάς διμοιριών. άφηνε στις παρυφές της πόλεως 197 νεκρούς. και η εφεδρεία της Διοικήσεως. 200 βαριά τραυματισμένους. Το μάθημα ήταν σκληρό για τον Δ. Οι επίσημοι αριθμοί (12 νεκροί. με τον Αντισυνταγματάρχη τους επικεφαλής.

που υπέστη και αυτή ισχυρά επίθεση.Σ. πυρπολούσαν πολλά δημόσια και ιδιωτικά κτίρια.Σήμερα είναι γνωστό ότι το ηθικό του είχε κλονισθεί. Συνέχισε χωρίς διακοπή τις επιδρομές του εναντίον απομονωμένων χωριών. τους οποίους είχαν βεβαιώσει ότι η πόλη θα κατελαμβάνετο.Σ.Ε. Είναι επίσης γνωστό ότι οι Γιουγκοσλάβοι. και σε ορισμένες περιπτώσεις ανέλαβε και μεγαλύτερες επιχειρήσεις. Δεν γνώριζαν τότε οι εθνικόφρονες ότι δεν είχε καν αποθαρρύνει τους αντάρτες ως προς τη διεξαγωγή σοβαροτέρων επιχειρήσεων και ότι δύο πραγματικές μάχες θα γίνονταν πριν τελειώσει το 1947. Η αποτυχία των Γρεβενών δεν είχε βελτιώσει την κατάσταση για τους κυβερνητικούς. η διαγωγή των τμημάτων του Δ. είχε προκαλέσει την ένταση του κλεφτοπολέμου. ήταν πολύ πιο σκληρή από άλλοτε: εκτελούσαν περισσότερους προύχοντες. δεν εξαιρούσαν τις γυναίκες. Ο Δ. Στις 25. βοηθούμενος από μια αρκετά ισχυρή «πέμπτη φάλαγγα». όμως δεν απεθαρρύνθη. ότι επεβλήθησαν κυρώσεις.Ε. ήταν η σειρά της Νιγρίτας στη Μακεδονία. Σε όλες τις περιπτώσεις αυτές. Τη νύκτα της 18ης. στη Δυτική Μακεδονία. διεξήγαγε ισχυρή επίθεση κατά της Ναούσης. Την επομένη νύκτα. . κοντά στον αρχαιολογικό χώρο των Δελφών. αλλά προφανώς μόνο για λόγους ψυχολογικούς. επετέθη κατά της Αλεξανδρουπόλεως. επέκριναν την τακτική που ακολουθήθηκε και εξέφρασαν αμφιβολίες ως προς τη δυνατότητα εγκαταστάσεως στην Ελλάδα μιας Ελευθέρας Κυβερνήσεως. Τη νύκτα της 30ής Ιουλίου έκαμε συγχρόνως πέντε επιδρομές κατά κωμοπόλεων της Θράκης. Αντιθέτως. Την 5η Αυγούστου κατελάμβανε για μια νύκτα την Αράχωβα. όπως και σε πολυάριθμες άλλες μικρότερης σημασίας. ότι η κριτική εναντίον των διοικητών των ταγμάτων κρούσεως υπήρξε αυστηρά.

που από τις 354 έδρες της Βουλής διέθετε μόνο τις 46! . επρόκειτο να κινητοποιηθεί κατόπιν της εκκλήσεως του Ζαχαριάδη από το Στρασβούργο και ότι αυτό έπρεπε να αποφευχθή με κάθε τρόπο. Επιτροπή του ΟΗΕ). μεταξύ των οποίων ήταν πολλοί από τους παλαιούς ηγέτας του ΕΑΜ. Άλλωστε. Το ίδιο και η οδύνη του. Σε τέτοιο σημείο. είχε σημειώσει μερικές πολύ σημαντικές επιτυχίες (Δόγμα Truman.Η γενική κατάσταση πριν από τη θύελλα Η κατάσταση δεν εβελτιώνετο από το γεγονός ότι ο Στρατός έκαμνε το καθήκον του και ότι το ηθικό του ήταν καλό. όμως. διέθετε την πλειοψηφία της Βουλής. και ασφαλώς κανένας δικτάτωρ. τη Θεσσαλονίκη και τρεις άλλες πόλεις. Ήταν το τέλος του συνασπισμού Δεξιάς-Κέντρου. Στηριζόταν σε ευρεία λαϊκή βάση. Από το εξωτερικό όμως. μπορούσε αξιόλογα να επιμείνει και να κρατήσει την εξουσία. πλέον των 3. ο οποίος τον Ιούλιο είχε συλλάβει. Ο Μάξιμος. που εξετόπισε στα νησιά 20. που έκαμε ο Βασιλεύς Παύλος στον Τσαλδάρη -ο Γεώργιος ο Β” είχε πεθάνει την 1η Απριλίου. Λίγοι πολιτικοί στον κόσμο γνώρισαν τέτοια ώρα.Ε. ακόμη και από φιλικές χώρες.Κ. Τόσο μάλλον που ο Σοφούλης τον αντιπολιτευόταν κατά τρόπο εξαιρετικά σκληρό και μερικές φορές άδικο.ηύξανε. αλλά κανείς δεν επλανάτο: ενώ η Χώρα φλεγόταν. Με αυτές τις συνθήκες δεν ήταν εύκολο να κυβερνηθεί η Χώρα. αποθαρρυμένος. σχημάτισαν αμέσως Κυβέρνηση. Τα φημολογούμενα ήταν ιδιαιτέρως υπερβολικά αλλά οι κατήγοροι επέμεναν. που ερχόταν κυρίως από το εξωτερικό. ώστε η Δεξιά να επονομάζει πλέον τον μεγάλο γέροντα «εαμοβούλγαρο». Εστρέφετο κατά του Ζέρβα. παρητήθη τις τελευταίες ημέρες του Αυγούστου.ο Τσαλδάρης προσέφερε την πρωθυπουργία στον Σοφούλη. Τότε ο Κωνσταντίνος Τσαλδάρης γνώρισε την ωραιοτέρα του ώρα. στην Αθήνα.000 άτομα και φυλάκισε χιλιάδες άλλους. Η ανησυχία του λαού -άγχος. μόνοι τους. Οι Λαϊκοί. Στο πρώτο νεύμα. Ο Ζέρβας υπεστήριζε ότι ο μυστικός μηχανισμός του Κ. δεν είχε υποστή καμιά θεαματική ήττα. τον κατηγορούσαν ως φασίστα.000 ατόμων. θα έπρεπε να ονομασθεί. στις πολλές επικρίσεις που διετυπούντο κατά της Κυβερνήσεως προσετίθετο μια άλλη. άρχιζε μια σοβαρή πολιτική κρίση.

Η βαθύτερη αλλαγή -εκτός από του Πρωθυπουργού. περιέπλεκε τα πράγματα.Ο Σοφούλης εδέχθη. Η Κυβέρνηση Σοφούλη ορκίσθηκε στις 8 Σεπτεμβρίου 1947. Η έλλειψη αποτελεσμάτων στον τομέα των επιχειρήσεων.αφορούσε τα Υπουργεία Ασφαλείας και Δικαιοσύνης.ήταν μέλη των διαφόρων στρατιωτικών συμβουλίων. ορισμένες προσωπικές αντιπάθειες ή και εχθρότητες -κατάλοιπα παλαιών πραξικοπημάτων ή και των ανταρσιών της Μέσης Ανατολής. Ήταν χρήσιμο για το ηθικό στο εσωτερικό της Χώρας.δεν συμμετείχαν σ” αυτή την Κυβέρνηση.διατηρούσαν τα χαρτοφυλάκιά τους. Παπανδρέου. και αυτών ακόμη που έκαναν τις προαγωγές και τις τοποθετήσεις. αντί να βοηθή. εν ονόματι της Δημοκρατίας. Ο Τσαλδάρης έγινε Αντιπρόεδρος της Κυβερνήσεως και διετήρησε το Υπουργείο Εξωτερικών· μερικά μέλη της αμιγούς Λαϊκής Κυβερνήσεως -13 επί 24. μεταξύ πολλών άλλων θεμάτων. δημιουργούσαν μια δυσάρεστη κατάσταση στην κορυφή του Στρατού. ότι μια σαφής πλειοψηφία. αφού σ” αυτήν συμμετείχε η Δεξιά και η Αριστερά του Κέντρου. Ήταν καλό για τη Δύση και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Μπορούσε κανείς να υποστήριξη ενώπιον του λαού και στο εξωτερικό. τα οποία ανελάμβαναν δύο γνωστοί «εαμοβούλγαροι». και με ένα ειδικό θέμα. Οι Αρχηγοί των δύο Αποστολών -χωρίς δικαίωμα ψήφου. . Ένα μέρος του Κέντρου -Βενιζέλος. ενώθηκε για να πολεμήσει μια μικρή μειοψηφία που ήθελε να επιβληθεί «με τη φωτιά και το τσεκούρι». Κανελλόπουλος. που πρέπει να θιγεί εδώ με λίγες λέξεις. Ακόμη και με τους τάφους και τα ερείπια. Έπρεπε να ασχοληθεί. που εκπροσωπούσε όλες τις τάσεις. όπου συχνά ένας πνευματικός δονκιχωτισμός υποστηρίζει εκείνους που.και της Άκρας Δεξιάς -Ζέρβας. σημαντικό όσο και λεπτό. αλλά νέο αίμα άλλαξε την όψη και τις δυνατότητες της νέας Κυβερνήσεως. αλλά μοιραίως με βαρύνουσα γνώμη. θέλουν να καταργήσουν τις δημοκρατικές αρχές με οποιαδήποτε μέσα. ο Ρέντης και ο Λαδάς. Η ανάμειξη της Αμερικανικής και της Βρετανικής Αποστολής. αλλά παρά ταύτα μπορούσε πλέον να μιλήσει κανείς περί ενός είδους «Μεγάλης Συμμαχίας».άλλοι λόγοι ακόμη.

υπήρχαν και αντιζηλίες μεταξύ τους.Υ. Έθετε όρους που αφορούσαν. Το θέμα της ανωτάτης στρατιωτικής ηγεσίας είχε μερικές φορές επιπτώσεις ποικίλες και επικίνδυνες. μιλούσε για διαφόρους όρους.Κανείς από τους Έλληνες στρατιωτικούς ηγέτες δεν κατόρθωνε να επιβάλλεται πλήρως επί των άλλων. η σημαντικότερη.Α. έγινε κατά τρόπο ασυνήθη: στο φύλλο των Times του Λονδίνου της 10ης Σεπτεμβρίου 1947. της οποίας προήδρευε ένας άνθρωπος 86 ετών: αντιπροσώπευε το Έθνος. δεν είχε εντυπωσιασθεί από αυτό. τους οποίους χαρακτήριζε «συμμορίτες της Δεξιάς». ζητούσε μια γενική συμφιλίωση. Ακόμη χειρότερα.Σ. και στους συμμάχους στρατηγούς ακόμη. ενώπιον των Ηνωμένων Εθνών. Είναι αλήθεια ότι σημειώθηκαν μερικές συμφιλιωτικές χειρονομίες· η μία. Πρότεινε κατάπαυση του πυρός. οι παρεμβάσεις αυτές γίνονταν από μια Κυβέρνηση ευρέος συνασπισμού. .Ε. Τουλάχιστον. όμως. δεν υπήρξε πάντα ιδιαιτέρως επιτυχής στις παρεμβάσεις της στην κορυφή του Στρατού. Ο μόνος που θα μπορούσε να επιβληθεί. Σχεδόν συγχρόνως. το ΕΑΜ. τονίζοντας ότι δεν έχει καμιά σχέση με τον Δ.. Το Κ.Κ. Δεν ήταν όμως δυνατό να αυξηθεί ο όγκος του Στρατού. μεταξύ άλλων.Ε. πρότεινε εγγράφως να γίνη διαπραγμάτευση για την επίτευξη συνεννοήσεως. Η Κυβέρνηση Σοφούλη. τον όγκο και τη διάρθρωση του Στρατού. για διαφόρους λόγους που εξέρχονται των πλαισίων του βιβλίου αυτού. ο Αλέξανδρος Παπάγος. δεν δεχόταν να αναλάβει την αρχιστρατηγία. δημιουργία Κυβερνήσεως που θα περιελάμβανε το ΕΑΜ. εδημοσιεύοντο αποσπάσματα μιας επιστολής που ο Μάρκος είχε απευθύνει προς τη μεγάλη αγγλική εφημερίδα και με την οποία υπέβαλλε κατ” ουσίαν συμβιβαστικές προτάσεις. υπό τον όρο ότι θα ελαμβάνοντο ευρύτατα μέτρα επιεικείας και αφοπλισμού των Μ. και ζητούσε ακόμη την παρουσίαση της θέσεως του Δ. Ήταν η μεγάλη δύναμη αυτής της Κυβερνήσεως.Ε. Δήλωνε ότι πίστευε στην κοινοβουλευτική δημοκρατία και το απαραβίαστο των συνόρων..Σ.

επίσης. του Σοφούλη. ότι η Κυβέρνηση είχε δεσμευθεί να καλέσει παρατηρητάς του ΟΗΕ μόλις αποκατασταθεί η ειρήνη. Δεν απέδωσε σχεδόν τίποτε.Ε. μια σειρά κυβερνητικών . πολύ πιο σκληρή γραμμή. που έως τότε δεν είχε ποτέ αναγνωρίσει επισήμως ότι συνεδέετο με τον Δ. ο Αρχηγός καλούσε τους πιστούς να βοηθήσουν τον ένοπλο αγώνα. ότι όλα όσα ζητούσε ο Μάρκος. Η νέα γραμμή του απεκαλύφθη στις 8 Οκτωβρίου από δύο κείμενα που δημοσιεύθηκαν στην επίσημη εφημερίδα του Κόμματος. που είχε συνέλθει στην Αθήνα από τις 12 έως τις 15 Σεπτεμβρίου: το Κ. επιπλέον. Επεσήμαινε. Η Κυβέρνηση ηρνείτο. το Κ. δεδομένου του σεβασμού που ενέπνεε ο λόγος του γηραιού κεντροαριστερού. Υπό αυτάς τας συνθήκας. όπου εξακολουθούσε να βρίσκεται.Κ. Με το ένα κείμενο ανεκοίνωνε ορισμένες αποφάσεις της Γ” Ολομέλειας της Κεντρικής Επιτροπής. Άλλωστε. Ορισμένοι ήλπισαν τότε ότι. Με το άρθρο αυτό. από τη δική του πλευρά.Κ. περιελαμβάνοντο στις προγραμματικές δηλώσεις της Κυβερνήσεως ενώπιον της Βουλής. κάθε συζήτηση με την ανταρσία. η αμνηστία θα απέδιδε.Ε. για να παρακολουθήσουν την εφαρμογή των μέτρων συμφιλιώσεως. συνεπώς. Επεσήμαινε. η νομιμότης του Κόμματος δεν ήταν πλέον νοητή. υιοθετούσε. τονίζοντας ότι «ο αγώνας μας. και πολύ περισσότερα ακόμη. αγώνας υπέρ βωμών και εστιών. και μιας μειοψηφίας που εννοούσε να επιβληθεί με τη φωτιά και με το αίμα. Η μόνη υποχώρηση που έκαμε ο Σοφούλης ήταν να παρατείνει επί δύο μήνες την προθεσμία της αμνηστίας. το οποίο είχε στείλει από το εξωτερικό. είναι αγώνας για την Ελλάδα και το Λαό και σαν τέτοιος δεν μπορεί παρά να θριαμβεύσει».. Το άλλο κείμενο ήταν ένα άρθρο του Ζαχαριάδη. τον Ριζοσπάστη. Μεταξύ 15ης Οκτωβρίου και τέλους του έτους.Ε.Ο Σοφούλης δεν θέλησε να ακούσει τίποτε απ” όλα αυτά και καθόριζε σαφώς τη θέση του: δεν ήταν δυνατό να γίνουν διαπραγματεύσεις μεταξύ Κυβερνήσεως η οποία ενεργούσε βάσει λαϊκής εντολής. Δημοσιεύθηκε στον Ριζοσπάστη της 8ης Οκτωβρίου 1947 με τον τίτλο «Υπέρ βωμών και εστιών».. ανελάμβανε τώρα ανεπιφυλάκτως να υποστηρίξη τον ένοπλο αγώνα του. που είχε μόλις λήξει και που αφορούσε όλους όσους θα ήθελαν να εγκαταλείψουν την ανταρσία η την παρανομία.Σ.

Πράγματι. Σε αντάλλαγμα. από την ελληνική πολιτική σκηνή.Σ. Καταδικασμένο από τη συντριπτική πλειοψηφία που εκπροσωπούσε η Κυβέρνηση του «Έαμοβούλγαρου».μέτρων εξηφάνισε το Κ. Σοβιετικοί αξιωματικοί ήταν παρόντες κατά τις διαπραγματεύσεις. και το Κόμμα εκηρύχθη παράνομο.Σ. και δεν είναι ακόμη και σήμερα γνωστοί οι ακριβείς λόγοι που προεκάλεσαν αυτή την αλλαγή. σταθμών ασυρμάτου κτλ. γιατί του παραχωρούσε έλεγχο του στρατού του. .Ε. από τον Ελληνικό Στρατό με ελιγμούς εκτός του ελληνικού εδάφους. εδημιουργείτο ένα «Κοινό Βαλκανικό Γενικό Επιτελείο» και ο Δ. μεταξύ αυτού και αντιπροσώπων των Γενικών Επιτελείων της Αλβανίας και της Γιουγκοσλαβίας. αφ” ετέρου η βελτίωση των συνθηκών εκπαιδεύσεως. ο ένοπλος ελληνικός κομμουνισμός ετίθετο κατά κάποιον τρόπο υπό την κηδεμονία του γιουγκοσλαβικού κομμουνισμού. Δεν ήταν γνωστό τότε ότι ο πόλεμος θα άλλαζε τύπους και μορφή. όσα στελέχη ανευρέθησαν συνελήφθησαν. οι συμφωνίες που είχε υπογράψει ο Μάρκος το 1946 συζητήθηκαν και πάλι στο Μπλεντ. Απεφασίσθη τότε εκεί αφ” ενός η αύξηση της βοηθείας των γειτόνων και η παραχώρηση πιο αποτελεσματικού υλικού (πυροβόλων διαφόρων διαμετρημάτων.Ε. φορτηγών αυτοκινήτων.Κ. Οι εφημερίδες του απηγορεύθησαν. το Κόμμα εξηφανίσθη από τους δημοσίους χώρους για να εμφανισθεί στα βουνά.). Γιατί το καλοκαίρι του 1947. τα γραφεία του εκλείσθησαν. Τώρα επρόκειτο περί πολέμου μέχρις εσχάτων. Απεφασίσθη ακόμη η στάθμευση επί των συνόρων περισσοτέρων τακτικών φιλικών στρατευμάτων. Αιτία της λήψεως της τελευταίας αποφάσεως ήταν ότι οι συσκεφθέντες στο Μπλεντ φοβήθηκαν ότι θα μπορούσε να επιχειρηθεί κύκλωση τμημάτων του Δ. Πρέπει ίσως να αναζητηθούν και σε επεμβάσεις ξένων στρατιωτικών. Θα υφίστατο τον έλεγχό του σε τέτοιο σημείο ώστε οι τοποθετήσεις των ανωτέρων αξιωματικών έπρεπε να εγκριθούν από το Κοινό Επιτελείο.Ε.

. ασκουμένη προπάντων από τους Γιουγκοσλάβους που εδέσποζαν στην ανωτάτη κοινή επιτελική ομάδα. Κατά συνέπειαν.Κ. είναι εξαιρετικά ενδιαφέροντα. Είχαν ανάγκη μιας μικρής έστω περιοχής για να εγκαταστήσουν εκεί «Κυβέρνηση».Βεβαίως.Ε.Ε.Κ.Ε. και συνεπώς δεν είχαν κανένα λόγο να την αλλάξουν. αλλά ότι -ιδίως στην αρχή. Έπρεπε η κυβερνητική πλευρά να επωφεληθεί της σχετικής ησυχίας του χειμώνα. του Κ. Από κυβερνητικής πλευράς. είχαν τόσο μικρά χωριά ώστε να είναι απαράδεκτα ως έδρα «Κυβερνήσεως».Ε. που έγινε στον Βόλο υπό την προεδρία του Βασιλέως Παύλου και με τη συμμετοχή των ξένων στρατιωτικών αποστολών. Τα ορεινά συγκροτήματα του Γράμμου και του Βίτσι. Άλλωστε.Σ. επί στρατιωτικών ζητημάτων διαφωνούσε συχνά με τον Ζαχαριάδη και άλλους ηγέτες του Κ. προκαλούσε μερικές συγκρούσεις με τον Μάρκο. Η τακτική που ακολουθούσαν απέδιδε. ανεμένοντο νέες εξελίξεις. όπως θα φανεί παρακάτω. Ιδού τα συμπεράσματα αυτά: οι συμμορίτες εξακολουθούσαν να έχουν την πρωτοβουλία. Τα συμπεράσματα μιας μεγάλης συσκέψεως της στρατιωτικής ηγεσίας. μετά τις αποφάσεις της Γ” Ολομέλειας της Κ. Φαίνεται πάντως βέβαιο ότι ο Μάρκος δεν υποχωρούσε εύκολα. αλλά έπρεπε να γνωρίζουν ότι δεν θα μπορούσαν να υπερασπισθούν το έδαφός της. Ο χειμώνας θα μείωνε τη μεγάλη ευκινησία τους. Όπως και αν είναι. ώστε να αυξηθεί πολύ η επιθετικότης του Στρατού κατά την άνοιξη.υπεχρεώθη να υποκύψει σε σημαντικά θέματα.[i] Λίγα είναι γνωστά γι” αυτές τις διαφωνίες. περί το τέλος του 1947. χωρίς να εγκαταλείψει την παλαιά τακτική του. που θα εκτεθεί στις αμέσως επόμενες σελίδες. ο Δ. επικεφαλής των οποίων βρισκόταν ένας Γιουγκοσλάβος στρατηγός ονομαζόμενος Πόποβιτς. αυτή η ανάμειξη. εφήρμοσε και μια άλλη. Ο τελευταίος δεν ήταν πάντοτε σύμφωνος με την τακτική ή τα σχέδια των βαλκανικών συντονιστών του. ο μεγάλος κίνδυνος ήταν ο ανταρτοπόλεμος όπως διεξήγετο μέχρι τότε. όποια και αν ήταν τα αίτια. αλλά δεν επιστεύετο ότι θα εσημειούντο πολύ προσεχώς σοβαρά επεισόδια. των οποίων η άμυνα ήταν ευκολώτερη και των οποίων είχε αρχίσει η οχύρωση.

Ε. Η πορεία αυτή. Ο Στρατός. όπως και τα απαχθέντα παιδιά. Εξάλλου. προχωρούσαν προς βορράν.Υ. Οι βοηθητικές δυνάμεις (Εθνοφυλακή και Μ.000 άνδρες. Τέλος. θέλησε να καταλάβει την Εθνική Οδό η οποία δια των . Αλλά επρόκειτο και για κάτι άλλο. Αρκετά από αυτά συνόδευαν στα βουνά της Κεντρικής Ελλάδος οικογένειες ανταρτών. πολλές οικογένειες ανταρτών εξακολουθούσαν να κατοικούν σε χωριά της Κεντρικής Ελλάδος. καλός οργανωτής και μαχητικός στρατιώτης.) θα ενισχύοντο σοβαρώς. Η πρώτη μάχη Η σύσκεψη αυτή έγινε μεταξύ 16ης και 20ης Οκτωβρίου 1947. ο Στρατηγός Βεντήρης. Οι αρμόδιοι κυβερνητικοί στρατιωτικοί παράγοντες σκέφθηκαν ότι όλα αυτά δεν μπορούσαν παρά να σημαίνουν ένα πράγμα: είχαν ήδη αναφερθεί απαγωγές παιδιών σε περιορισμένο αριθμό.Αυτό και απεφασίσθη. Επρόκειτο περί αυτού. πεζή ή σε ημιόνους. κατά τη διάρκεια της συσκέψεως του Βόλου. έπρεπε πρώτα να φθάσουν στην Ελλάδα τα όπλα που της προσέφεραν οι Ηνωμένες Πολιτείες. που αριθμούσε 92.Α. με μια τολμηρή προώθηση αλπινιστών. Γι” αυτό και η τραγική αυτή πομπή και τα μέτρα ασφαλείας της που ελαμβάνοντο.Σ. Από το άλλο μέρος. Στη μεγάλη οροσειρά που από βορρά προς νότον διαιρεί την Ελλάδα σε δύο μέρη. θα έφθανε τους 132. γιατί η Κεντρική Ελλάς ήταν περισσότερο εκτεθειμένη στις επιθέσεις του Στρατού. ο Ιταλός Αρχιστράτηγος. που εύκολα ανεφοδιάζοντο. οι οποίες.000. Ο Δ. θα ανελάμβανε αμέσως την ηγεσία όλων των στρατευμάτων που βρίσκονταν στα βόρεια διαμερίσματα. Πράγματι. περίεργες πληροφορίες περιήρχοντο στο Γενικό Επιτελείο. όπως και άλλες. Αυτό ήταν επιβλαβές για το ηθικό των μαχητών. οι προβλέψεις ως προς τη σχετική ησυχία κατά τον χειμώνα ήταν λανθασμένες. Δεν ήταν θέμα ημερών ή εβδομάδων. είχαν αρχίσει τις πρώτες ημέρες του Οκτωβρίου. Τα καταλληλότερα μέρη γι” αυτό το σκοπό ήταν η Αλβανία και τα βορειοδυτικά καταφύγια. Αλλά για να τεθούν σε εφαρμογή οι αποφάσεις που είχαν ληφθεί. ώστε να παίζουν μεγαλύτερο ρόλο στην προστασία των κατοικημένων χώρων. Κατά τη φασιστική επίθεση του 1940. θα θέλησε λοιπόν να εξασφαλίσει τις οικογένειες αυτές. παρετηρούντο πολλές κινήσεις ανταρτικών τμημάτων. και θα κατεδίωκε με δραστηριότητα τις συμμορίες.

Εκεί στάθμευε μια ταξιαρχία δυνάμεως 1. Διέθετε εκεί ένα τάγμα. αν χρειαζόταν. τέσσερα πυροβόλα και δύο ελαφρά άρματα μάχης. Θα απομόνωνε έτσι την Ήπειρο. Ο Δόβας είχε αντιληφθεί ότι ετοιμαζόταν εναντίον του επιχείρηση ολκής και είχε επιμείνει να του σταλούν ενισχύσεις.μόνο έπειτα από άλλα 20 χιλιόμετρα. φρουρούσε το άλλο άκρο των 35 αυτών χιλιομέτρων. μήκους 35 χιλιομέτρων. ο Συνταγματάρχης Δόβας (ο μετά είκοσι χρόνια οργανωτής της κατά τον Δεκέμβριο του 1967 αποτυχούσης στρατιωτικής ενεργείας του Βασιλέως Κωνσταντίνου) είχε εγκαταστήσει το Σταθμό Διοικήσεώς του στο μέσον του επικινδύνου τμήματος της αμαξιτής οδού. σημαντικό σημείο διαβάσεως από διάφορες κατευθύνσεις.280. ενισχυμένο και με έναν ουλαμό όλμων. Του έστειλαν από τη Λάρισα με . η Κατάρα. Εφρουρείτο σε ένα τμήμα του. βρίσκεται το Μέτσοβο.Ε.αυχένων του Μετσόβου διασχίζει την οροσειρά της Πίνδου. Ο διοικητής της ταξιαρχίας. Εφρουρείτο σχετικώς καλά -σχετικώς. άρματα και ένα τάγμα προστάτευαν μια μεγάλη γέφυρα στο δυτικό άκρο αυτού του τμήματος της οδού. Παλαντά. σε αναλογία προς τις διαθέσιμες δυνάμεις. Την κωμόπολη τη χωρίζει ένα βαθύ φαράγγι από το χωριό Ανήλιο. γιατί εκεί το μέρος ήταν περισσότερο βατό και. Κάτω από τις δασωμένες κλιτύς του πρώτου υψώματος. του οποίου η κορυφή είναι στα 1. Πυροβόλα.700 μέτρων. από το υψόμετρο των 1.Σ. η άμυνά του θα γινόταν αρκετά εύκολα από τις ισχυρές φρουρές που βρίσκονταν στη Θεσσαλία. η οποία διέθετε όλμους. το ισχυρότερο.300 ανδρών. Αυτό ακριβώς θέλησε να κάμει τον Οκτώβριο του 1947 και ο Δ. που βρίσκεται επί απότομων κλιτύων οι οποίες σχηματίζουν βαθιά φαράγγια. στη διαδρομή των οποίων υπήρχε μάλιστα και ένας αυχένας ύψους 1. Ο πολύτιμος δρόμος δεν εφρουρείτο στο ανατολικό του τμήμα. μήκους περίπου 50 χιλιομέτρων. εγκατεστημένο στους γύρω λόφους. με διοικητή τον Αντισυνταγματάρχη Γ. το 584.500 μέτρα. Ένα άλλο τάγμα πεζικού.050 μέτρων ως τα 1. Κατείχε τα δεσπόζοντα του Μετσόβου υψώματα «Καρακόλι-Τσούμα-Μπούτσουμα Βρύση».

εννέα ημέρες και εννέα νύκτες. Η μάχη συνεχίσθηκε με σφοδρότητα και από τα δύο μέρη επί δεκάωρο. Τα κύρια χαρακτηριστικά της ήταν τα ακόλουθα: * Την ισχυρότερή τους επίθεση οι επιτιθέμενοι ενήργησαν από την αυγή της 19ης με δύναμη τριών ταγμάτων και μιας διλοχίας. με μικρές διακοπές. ως εφεδρεία του. ήδη από τα μεσάνυκτα. οι οποίοι εμάχοντο αποφασιστικά και θαρραλέα.000. Η άλλη διεξήγετο σε πολλά σημεία της Ηπείρου. αν ήταν ταλαιπωρημένα. δια μικρών ή και σοβαρών επιδρομών. Δύο άλλες επιχειρήσεις ολκής βοηθούσαν τις τοπικές επιθέσεις· Η μια ήταν η κατάληψη. ώστε να απασχοληθούν με αυτές οι εκεί σταθμεύουσες δυνάμεις του Εθνικού Στρατού. και ιδίως της Θεσσαλίας. και έλαβε θέσεις γύρω από τον Σταθμό Διοικήσεως. και χαλαρώθηκε ελαφρώς τις απογευματινές ώρες. Πολύ αργότερα έγινε γνωστό ότι οι κυρίως επιτιθέμενοι ανήρχοντο σε 5. έφθασε το απόγευμα της 18ης Οκτωβρίου. Τα τακτικά τάγματα της εποχής εκείνης είχαν δύναμη 700 ανδρών. έγινε φανερό ότι δυνάμεις πολύ ανώτερες από εκείνες της ταξιαρχίας του Δόβα απέβλεπαν στην πλήρη συντριβή της. όλες οι θέσεις της ταξιαρχίας υφίσταντο σύγχρονη ισχυρή επίθεση. Το τάγμα που εστάλη στον Δόβα είχε δύναμη 500 ανδρών. Κατά τη διάρκεια της . μέσα στη σιωπή και το σκοτάδι μιας βροχερής νύκτας. χωρίς οι επιτιθέμενοι να επιτύχουν την εκπόρθηση των θέσεων των αμυνομένων. ναρκοθέτηση και δολιοφθορά των οδών δια των οποίων μπορούσαν να έλθουν ενισχύσεις.φορτηγά αυτοκίνητα -μεταφορικό μέσο πολυτελείας για τον Ελληνικό Στρατό του 1947. εναντίον των θέσεων του τάγματος 584. Έφθανε εγκαίρως. Στις δέκα το βράδυ της 18ης.000 άνδρες. αν ήταν νέα ή ανανεωμένα. και ότι οι επιχειρούντες επιδρομάς υπερέβαιναν κατά πολύ τους χίλιους. Η επίθεση διήρκεσε. Επί τόπου. οι φρουρούντες τις διαβάσεις σε 3. 350 έως 450.ένα ολόκληρο τάγμα.

Ο ανεφοδιασμός τους έγινε δυνατός όταν δύο ημέρες καλοκαιρίας (23 και 24) επέτρεψαν στα αεροπλάνα να πραγματοποιήσουν πολλές ρίψεις εφοδίων. χάρις σε ένα ευφυά ελιγμό του Δόβα . αν και πολλές από αυτές. αλλά το Μέτσοβο δεν θα γίνη πρωτεύουσα του Μάρκου». διήρκεσε πέντε ώρες. Εσώθη και απεφεύχθη επικίνδυνο ρήγμα χάρις σε αντεπιθέσεις γειτονικών λόχων και σε αναδίπλωση επί ισχυρότερων θέσεων.ολοήμερης αυτής μάχης. άλλο τάγμα του Δ. περιήρχοντο στους πολιορκητάς. έγινε μεγαλύτερη. * Τη νύκτα της 20ής προς την 21η. Τις πρωινές ώρες οι επιτιθέμενοι αναγκάσθηκαν να υποχωρήσουν στα σημεία από τα οποία είχαν ξεκινήσει. με ισχυρά μέσα πυρός. είναι το σήμα που απέστειλε την 20ή του μηνός στην VIII Μεραρχία ο διοικητής του τάγματος: «Οι άνδρες μου και εγώ. έλεγε το σήμα του. και κατόπιν αυτού πολλές από τις ανταρτικές ομάδες που τη συνόδευαν ενώθηκαν με τους επιτιθεμένους. και κατέλαβε το απέναντι. * Στο Καρακόλι. και έτσι χωρίς δυσκολία κατέλαβε τη μισή περίπου κωμόπολη.Ε. * Ένα τάγμα της ταξιαρχίας. νοτιανατολικά του Μετσόβου.Σ. από της 21ης. οι πολιορκημένοι είχαν βρεθεί σε εξαιρετικά κρίσιμη κατάσταση. λόγω του ορεινού και του περιορισμένου του εδάφους. καλυπτόμενο από την ομίχλη. η οποία δεν εφρουρείτο. που γνώριζε ότι υπερασπιζόταν θέσεις μεγάλης τακτικής σημασίας για την έκβαση της όλης μάχης. η μεγάλη και θλιβερή πομπή που ερχόταν από τον νότο είχε διέλθει δια μέσου της διακεκομμένης γραμμής της ταξιαρχίας. εγκατέλειψε δύο φορές τις θέσεις του και υπεχώρησε ατάκτως. επειδή άρχιζαν να στερούνται πυρομαχικών και τροφίμων. όπως εγνώσθη αργότερα.. Από εκεί προχώρησε προς τη χαμηλότερη συνοικία του Μετσόβου. * Χαρακτηριστικό του ηθικού και της αποφασιστικότητος του πολιορκημένου τάγματος. χωριό. που περιελάμβανε. παρέκαμψε από ανατολών τη διάταξη του 584 τάγματος. στοιχεία της Άκρας Αριστεράς. άγρια και από τα δύο μέρη σε ορμή και αποφασιστικότητα. όλμους. πολυβόλα. το Ανήλιο. * Τη νύκτα της 19ης προς την 20ή επανελήφθησαν σφοδρότερες οι επιθέσεις των επιτιθεμένων κατά των θέσεων του 584 τάγματος στα υψώματα Καρακόλι και Τσούμα. θα πέσωμεν μέχρις ενός. Αλλά εκτός των ρίψεων. οπλοπολυβόλα και χειροβομβίδες και η μάχη. και η πίεση που υφίσταντο ήταν συνεχής και ισχυρή. Η πίεση.

μάλλον απρόβλεπτη οδός επαφής με τους πολιορκημένους: κατελήφθη σαν πυκνά δάση βορείως του Καρακόλι. συχνά με βροχή. εξαπελύοντο τη νύκτα. Αλλά στις 28. είτε τραπεί προς τα υψώματα που κατείχε το τάγμα. και το στρατιωτικό τμήμα έπρεπε κάπως να τους βοηθή από απόψεως διατροφής. Οι πολιορκηταί έσπευδαν να αποσυρθούν. άγρια στην αρχή. ακούγονταν οι τελευταίοι πυροβολισμοί. Αυτό δεν ενίσχυε βέβαια την άμυνα. γίνονταν από τις πιο απρόσιτες τοποθεσίες. Οι άνδρες του Μάρκου εξηφανίζοντο καταδιωκόμενοι αλλά αρνούμενοι τη μάχη. Η αντίστασή τους. τον δήμαρχό τους (Βασίλειο Ζαούση) να αυτοκτονεί την ώρα που θα συνελαμβάνετο. και είχαν είτε κρυφθεί στα υπόγεια. Οι κάτοικοι. από τα δύο μέρη. Πολλές δυσκολίες.και μια τολμηρότατη εξόρμηση. αφού αρχικώς είχαν βοηθήσει το τάγμα.Ε. * Η κωμόπολη του Μετσόβου είχε ανακαταληφθεί αλλά είχε και πάλι εγκαταλειφθεί λόγω βολών από το Ανήλιο και επιθέσεων που εξαπολύοντο από κάτω προς τα πάνω. . Ζούσαν στο δάσος ή μέσα στους θάμνους. επέτειο της απελευθερώσεως της περιοχής από τον τουρκικό ζυγό. οι ενισχύσεις αυτές. τα σπίτια τους να λεηλατούνται. στις 28. Την ημέρα γινόταν συνήθως πυκνή ανταλλαγή πυρών όπλων πεζικού και όλμων. για να μετατραπεί την επομένη σε άμυνα οπισθοφυλακών. που υπερήσπιζαν τις προσπελάσεις προς Μέτσοβο. εμπόδισαν την προώθηση των ενισχύσεων που έρχονταν από την Ήπειρο και προπάντων από τη Θεσσαλία. Την 30ή Οκτωβρίου.Σ. η πίεση εμειώθη. το 1912. μεταξύ άλλων μια πολύ πυκνή ομίχλη που σκέπασε τις ανατολικές κλιτύς της οροσειράς επί 48 ώρες. Η εννεαήμερος μάχη ήταν μια σειρά επιθέσεων και αντεπιθέσεων. και συχνά τα εγχειρήματα. εξαπέλυαν ισχυρή επίθεση κατά των τμημάτων του Δ. υποστηριζόμενες και από βολές πυροβόλων και όλμων. γιατί κινδύνευαν να μετατραπούν σε πολιορκημένους. Ως επί το πλείστον. είδαν τα σχολεία τους να καίγονται. ανοίχθηκε άλλη. Αυτή υπήρξε σε γενικές γραμμές η μάχη έως το βράδυ της ενάτης ημέρας Την επομένη. εξησθένησε προς το βράδυ. πράγμα που επέτρεψε την αποστολή ενισχύσεων με πεζούς και ημιόνους.

Οι κορυφές φθάνουν έως τα 2. υπήρξε βαθειά. Αλλά αν η κοιλάς. Το έδαφος είναι άλλοτε γυμνό και απότομο. Θα είχε επιτευχθή στρατηγικός σκοπός πολύ μεγαλύτερος από εκείνον της καταλήψεως μιας κυρίας για την Ήπειρο οδικής αρτηρίας.κυκλώνεται από αυστηρές κορυφογραμμές. για τη διάρκειά της. Ιδεώδεις συνθήκες για την άμυνα. μπορούσαν. είχε μεγίστη σημασία.500 και 1. κατά τα τακτικά δεδομένα της μάχης. πάντως κατά τους χειμερινούς μήνες. να είχαν επιτυχώς τελειώσει την επίθεσή τους μέσα σε μια ως τρεις ημέρες. θα διέθετε το έδαφος που χρειαζόταν για να εγκαταστήσει. Τα ανταρτικά τμήματα λοιπόν που επετίθεντο κατά της ταξιαρχίας του Δόβα. «δεν μπόρεσαν να προσαρμόσουν τους αγώνες στις συνθήκες της στιγμής».Ε. η γενική κατάσταση θα είχε σοβαρά επηρεασθεί.Σ.300 μέτρα. το υψόμετρο των οποίων κυμαίνεται μεταξύ 1. Η στενή κοιλάς του Μετσόβου -ας χαρακτηρισθή ορθότερα ως πλατύ φαράγγι. Η αντίσταση της ταξιαρχίας. Πρώτη για τη σημασία των αντικειμενικών της σκοπών.Σ.Ε. Ο χειμώνας είναι τραχύς και πρώιμος. . Αν είχε καμφθεί. βοηθούντος και του χειμώνος. την Προσωρινή Κυβέρνησή του. για να αναπαυθούν σε μέρος ασφαλές: πέραν των συνόρων.Έφευγαν γρήγορα. είπαν οι κριτικοί. Όπως εγνώσθη αργότερα από το μηνιαίο περιοδικό του Στρατού του Μάρκου Βαφειάδη «Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας» (τεύχος Απριλίου 1948). είχε χάσει την πρώτη αληθινή μάχη του ανταρτοπολέμου. άλλοτε πυκνά δασωμένο. για τον αριθμό των ανδρών που είχαν συμμετάσχει. Ο Δ. προπάντων εκείνη του τάγματος της θέσεωςκλειδί Καρακόλι.Κ.900 μέτρων. τότε το Κ. Η απογοήτευση στους κόλπους του Δ. Αν αυτό είχε συμβεί και τα επιτιθέμενα τμήματα ηνούντο με εκείνα που υπερήσπιζαν τις διαβάσεις προς την κοιλάδα. είχε μείνει στα χέρια των ανταρτών. η απελευθέρωσή της θα ήταν μια εντελώς άλλη υπόθεση. οι διοικηταί των ταγμάτων κατηγορήθησαν «για έλλειψη φαντασίας και πρωτοβουλίας». Γι” αυτόν τον λόγο.Ε.

Αντιθέτως. ο Στάλιν επέτυχε την αναβίωση της Κομιντέρν. ούτε στις δυσχερείς προετοιμαστικές φάσεις ούτε στην τελική φάση.Κ.Ε. την επανασυνιστούσε το 1947 για να απαντήσει στην ομάδα που αυτομάτως εδημιουργείτο από την πελατεία του Σχεδίου Marshall. Μετά από συνεννοήσεις και συσκέψεις ενός και πλέον έτους. Ούγγροι. Πρέπει. και για τους Έλληνες. 7. Το όνομα διέφερε κατά μια μόνο συλλαβή από το προηγούμενο όνομα: Κομιντέρν-Κομινφόρμ. Οι γονείς ήταν Ρώσοι. Ημερομηνία γεννήσεως ήταν η 5η Οκτωβρίου 1947. δεν είχαν κληθεί να λάβουν μέρος. ένας ρόλος δεσπόζων παρεχωρείτο . Ο τακτικός Στρατός είχε κάθε λόγο να είναι ικανοποιημένος. Η δεύτερη μάχη Πριν εκτεθεί η δεύτερη και μεγαλύτερη μάχη. πρέπει να επισημανθεί ένα γεγονός που αφορά την πρώτη. Προ παντός επειδή το ηθικό είχε και πάλι αποκαλυφθεί έξοχο. γιατί το γεγονός αυτό είναι πιθανότατα συνδεδεμένο με τις μάχες που επεζήτησε ο Δ. χωρίς να υπολογισθούν εκείνοι που αλλού έκαναν ή απέκρουαν επιδρομές. προς το τέλος. που έγινε μετά από δύο μήνες. Άλλα Κ. Γάλλοι.Κ. οι οποίοι εν τούτοις ήταν γείτονες πολλών ιδρυτών. και παρά τους δισταγμούς μερικών Κομμουνιστικών Κομμάτων.Είχε διαρκέσει -μαζί με τους αγώνες των προσπελάσεων-12 ημέρες.000 μετά τη δεύτερη μέρα. 8. Η εμφάνιση ήταν στην αρχή μετριόφρων: «Κοινό Γραφείο Πληροφοριών» των εννέα Κ. Τσεχοσλοβάκοι. Αυτό ίσχυε και για τους Κινέζους κομμουνιστάς. που το ίδρυαν. Γιουγκοσλάβοι.000 μαχητών.Σ. αλλά είχε προπάντων τη φλόγα της πίστεως και της θεληματικότητος που πηγάζει από αυτήν. Την είχε διαλύσει το 1943 για να εξουδετερώσει τις υποψίες των συμμάχων της στιγμής εκείνης.000 στην αρχή. Οι άνδρες που είχαν συμμετάσχει από τα δύο μέρη ήταν: στο κύριο πεδίο των επιχειρήσεων. και που τουλάχιστο ενέκρινε το Κοινό Βαλκανικό Γενικό Επιτελείο. υπό συνθήκας ιδιαιτέρως δυσχερείς… Η κραυγή «ελευθερία ή θάνατος» είχε ίσως μιαν απόχρωση απελπισίας. Ρουμάνοι. Ιταλοί. πλέον των 15. και οι οποίοι εκείνη την ώρα έχυναν άφθονο αίμα για την κοινή τους υπόθεση. Πολωνοί.500 έως 9. Βούλγαροι. Στην περιφέρεια.

Πάντως όμως.να δώσει στην ελληνική υπόθεση μια πιο αποφασιστική τροπή. η αλλαγή στρατιωτικής τακτικής και ορισμένων πολιτικών κατευθύνσεων του Κ. Η μάχη του Μετσόβου δεν επρόκειτο να είναι η μόνη σχετική ένδειξη. δεν είχε γίνει αντιληπτό.Κ.Ε. δεν άργησαν να καταλάβουν τους σκοπούς του δεσπότου του Κρεμλίνου. Ιταλίας. Όπως και αν έχη το πράγμα. Παρ” όλα αυτά. Τότε. ώστε να αισθάνεται ασφαλέστερος προς νότον: γι” αυτή την αιτία πιθανόν και οι δύο πρώτες μάχες του ελληνικού ανταρτοπολέμου.Κ. εφόσον οι γιουγκοσλαβικές αρχές θα διατηρούν την παλαιά «επίσημη» στάση τους. φαίνεται βέβαιο ότι οι Γουγκοσλάβοι. δεν θα γνωσθή πως η εξέλιξη των σχέσεων Μόσχας-Βελιγραδίου επηρέασε όσα συνέβαιναν στην Ελλάδα. για διαφόρους λόγους.Κ. Ολοκλήρωση της εύνοιας. Τώρα όμως ο ανταρτοπόλεμος έπαιρνε και μια άλλη μορφή. κατά την οποία η χώρα τους δεν είχε καμιά απευθείας ανάμειξη στον ελληνικό ανταρτοπόλεμο. .στο Κ. Γαλλίας και του Κ. και αυτό αποτελούσε την κυρία αιτία της αναστατώσεως της Χώρας. Αντιθέτως. πράγμα που. Σήμερα αντιλαμβάνεται κανείς -ο Αντρέ Φονταίν[ii] το έχει λαμπρά αποδείξειότι η «Μόσχα είχε ωθήσει τους Γιουγκοσλάβους να τεθούν επικεφαλής. συμπίπτει με τις πρώτες δυσκολίες που γνώρισαν οι σχέσεις του Τίτο με τη Μόσχα. λεπτοί και πεπειραμένοι ως προς τις διάφορες σταλινικές τακτικές. του στοίχισε την εχθρότητα ορισμένων αδελφών Κομμάτων. παντού στην Ελλάδα. κατόπιν κατηγορηματικών οδηγιών του Στάλιν: το Βελιγράδι οριζόταν ως έδρα της Κομινφόρμ.Κ. και ιδιαιτέρως του Κ. Φαίνεται λοιπόν πολύ πιθανόν ότι ο Τίτο εδοκίμασε -δια του Κοινού Βαλκανικού Επιτελείου.. Γιουγκοσλαβίας. ο ανταρτοπόλεμος διατηρούσε πάντοτε όλη του την ένταση. για να τους απομονώσει από την υπόλοιπη Κίνηση και να τους καταστήσει μισητούς στους άλλους». Δυστυχώς. Ο Τίτο και οι συνεργάται του είχαν ήδη τότε επισημάνει πολλές μικρές ενδείξεις που είχαν διεγείρει την καχυποψία τους. πολλοί έβλεπαν σ” αυτό ένα δείγμα εμπιστοσύνης και εύνοιας.

Περί τα τέλη Νοεμβρίου.500 Σλαβοφώνους της Διοικήσεως Μακεδονίας.000 μαχητάς άλλων Διοικήσεων και με 2. Αλλά οι σημαντικές αυτές δυνάμεις.Σ. έχει μερικά μικρά και φτωχά χωριά.Ε. που ήταν απολύτως ακατάλληλα για να διαχειμάσουν τόσοι άνδρες. η Μουργκάνα. Το Γενικό Επιτελείο είχε άλλωστε πληροφορίες κατά τις οποίες οι τρεις βόρειοι γείτονες -κατ” άλλους . εγκαθίσταντο στη Μουργκάνα. Οι μικρές φρουρές του Στρατού -κάθε μια δυνάμεως ενός έως δύο λόχωνπου βρίσκονταν στον δρόμο τους. Το Καλπάκι και άλλες θέσεις. ενώ προχωρούσαν πολύ δυτικότερα. αυτή τη φορά όχι από βορρά προς νότον. σε μια περιοχή εκτεινομένη από τους αυχένες του Μετσόβου έως τον Γράμμο. -5-6. Εξάλλου. φυσικώς οχυρές. πολύ στενόμακρο βουνό που κόβει καθέτως την ελληνοαλβανική μεθόριο. Ο αντικειμενικός σκοπός φαινόταν ότι ήταν να κοπεί η Ήπειρος στα δύο. ενισχύθηκαν αιφνιδίως με 1. υπό την προστασία μιας πυκνής ομίχλης. αντί να συνεχίσουν την πορεία τους. έδρα της VIII Μεραρχίας. περίπου στο μέσον της περιοχής μεταξύ Ιωαννίνων και αλβανικής μεθορίου. Η περιοχή δεν ήταν κατάλληλη για αξιόλογα εγχειρήματα ανταρτοπολέμου και ήταν πολύ αραιοκατοικημένη. ώστε κάπου να εγκαταστήσει την Προσωρινή του Κυβέρνηση. απέναντι από την Κέρκυρα. ένα άγριο. Ανεμένετο ότι θα διεχείμαζαν εκεί και θα έκαναν επιδρομές προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση. Πρώτον. κατελαμβάνοντο εύκολα από τις δυνάμεις του Μάρκου. κατήλθαν στην Ήπειρο. για να απειλήσει την Ήπειρο. μέσω Μουργκάνας. σε δύο τμήματα. Το σύνολο των ενδείξεων οδηγούσε στην πρόβλεψη ότι ο Δ. ίσως και αυτά τα Ιωάννινα.Σ.[iii] Αμέσως μετά. υπό τον Υψηλάντη. αλλά από δυσμών προς ανατολάς. υποχωρούσαν στα Ιωάννινα. οι δυνάμεις Ηπείρου του Δ. ετοιμαζόταν για χειμερινή εκστρατεία με ορμητήριο την Αλβανία. με κατεύθυνση την Ηγουμενίτσα.000 μαχηταίήταν διασκορπισμένες επί της οροσειράς της Πίνδου.Ε. Τέλη Νοεμβρίου φάνηκε ότι αποβλέπουν σε άλλους σκοπούς. όλες αυτές οι δυνάμεις εγκατέλειψαν την οροσειρά και. που σχηματίζει ένα είδος γέφυρας μεταξύ Αλβανίας και Ελλάδος.

Μια άλλη. η VIII Μεραρχία έπρεπε να ενεργήσει εγκαίρως.Κ. ο Πορφυρογένης.. που τότε βρισκόταν σε αλβανικό έδαφος.φαίνονταν ανυπόμονοι και πίεζαν να εγκατασταθεί το ταχύτερο η Κυβέρνηση του Κ. και κυρίως εναντίον της Μουργκάνας. Κατά το διάγγελμα της «Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης» προς τον Ελληνικό Λαό. Οι δύο άλλες ταξιαρχίες φρουρούσαν σημεία στρατηγικής σημασίας. για την κατοχύρωση της εθνικής κυριαρχίας. Εθνικής Οικονομίας). Δύο ταξιαρχίες επήνδρωναν καθ” όλο το μήκος του τον δρόμο του Μετσόβου. ο σύντροφος του Ζαχαριάδη στο Στρασβούργο. γιατί αυτός δεν ήταν καν μέλος του Κόμματος. που είχε ενισχυθεί με το 582ο Τάγμα. εκείνη του Δόβα. Στις 24 Δεκεμβρίου. ο τελευταίος γιατρός του Σιάντου. Ήταν ο μόνος που δεν προήρχετο από την Κεντρική Επιτροπή. Έφερνε το μεγάλο μήνυμα: η Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση Λεύτερης Ελλάδας είχε σχηματισθεί υπό την προεδρία του Μάρκου Βαφειάδη. Εξωτερικών. Έξι μέλη της Κεντρικής Επιτροπής του Κ. ο οποίος διατηρούσε και το Υπουργείο των Στρατιωτικών. Γεωργίας.Ε. στη βορειοδυτική γωνία της Ηπείρου.Σ. γινόταν Υπουργός Παιδείας. «πρώτος και κύριος σκοπός της Προσωρινής Κυβέρνησης είναι να κινητοποιήσει όλες τις δυνάμεις του Λαού για τη γρήγορη απελευθέρωση της Χώρας από τους ξένους ιμπεριαλιστές και από τους ντόπιους γραικύλους. έπαιρναν τα άλλα χαρτοφυλάκια (Αντιπροεδρία.μόνο η Γιουγκοσλαβία. Οικονομικών. μιλούσε από τον Ραδιοφωνικό Σταθμό του Δ. Αυτό ακριβώς επιθυμούσε ο Μάρκος να κάμει ο αντίπαλός του. Η Μεραρχία διέθετε πέντε ταξιαρχίες.Κ. και ο διακεκριμένος χειρουργός Καθηγητής Κόκκαλης. βρισκόταν στην Κόνιτσα. κάθε μία δυνάμεως 1. πολύ κοντά στην αλβανική μεθόριο. απεστάλησαν περί τα μέσα Δεκεμβρίου προς δυσμάς. Δικαιοσύνης.000 ανδρών. Η απειλή φαινόταν σοβαρή. ή αποτελούσαν την εφεδρεία της Μεραρχίας.Ε. Έξι από τα δέκα τάγματα των δύο αυτών ταξιαρχιών. για την . ενισχυμένα και από κάθε διαθέσιμη ομάδα χωροφυλάκων. Κοινωνικής Προνοίας και Υγιεινής.700 έως 2.

Ο στόχος ήταν η Κόνιτσα. Όλα ήταν έτοιμα για να παιχθεί το παιχνίδι.000 κατοίκους. . Η Κόνιτσα. ικανής να υπερασπίσει την εθνική της κυριαρχία. οι άνδρες του Μάρκου εξαπέλυσαν την αιφνιδιαστική τους επίθεση. είχαν σωστά προβλέψει στα Ιωάννινα. αλλά είχαν προβλέψει εν μεγεθύνσει: η εκλογή του Δ.Ε. Την εξαπέλυσαν προ της αυγής της ημέρας των Χριστουγέννων. ένας στενόμακρος βραχώδης λόφος τη χωρίζει από τον θαμνότοπο που συνεχίζεται μέχρι και μέσα στην Αλβανία. Οι μετακινήσεις προς τη Μουργκάνα απέβλεπαν μόνο στην παραπλάνηση του Στρατού. φιλικές σχέσεις με όλες τις δημοκρατικές χώρες. πόταμου που διασχίζει έπειτα την Αλβανία και χύνεται στον κόλπο της Αυλώνος. αγροτικές μεταρρυθμίσεις. είναι η μικρή πεδιάδα του Αώου. Με το ίδιο διάγγελμα. Ως προς το στίβο. που είχε μόνον 5.Σ. έναντι της οποίας δεν υπήρχε καμιά φυσική προστασία. αλλά είχε το πλεονέκτημα να βρίσκεται πολύ κοντά στα αλβανικά σύνορα. Προς δυσμάς. στις έξι το πρωί της 25ης Δεκεμβρίου. στο τέλος της κατωφέρειας. Δεν έλειπε παρά ο στίβος όπου θα παιζόταν. περιβάλλεται προς ανατολάς και προς νότον από πολύ. Από αυτή την κατεύθυνση. εκεί όπου φθάνουν τα τελευταία σπίτια. απλωμένη σε μια ελαφρά κατωφέρεια. Στόλου και Αεροπορίας μιας ισχυρής Ελλάδας. είχε περιοριστεί στην Κόνιτσα. ανεξαρτησία και ακεραιότητα από κάθε ξενική ιμπεριαλιστική επιβουλή. η Προσωρινή Κυβέρνηση υποσχόταν την εθνικοποίηση της βαρειάς βιομηχανίας και όλων των ξένων στην Ελλάδα περιουσιών. Η αναγνώριση πλέριας ισοτιμίας στις εθνικές μειονότητες και του δικαιώματος της ελεύθερης εθνικής ανάπτυξής τους. τη συμφιλίωση μεταξύ Ελλήνων. Προς βορράν. Η δημιουργία γερού λαϊκού Στρατού. σχεδόν στις παρυφές της κωμοπόλεως. για τη νίκη της Δημοκρατίας. άγρια βουνά. σε στενή αδερφική συνεργασία με όλους τους φίλους γειτονικούς λαούς».υπεράσπιση της εδαφικής ακεραιότητας από κάθε ξένη ιμπεριαλιστική επιβουλή. τρεις έως τέσσερεις ώρες μετά τη λειτουργία του μεσονυκτίου.

η τακτική άλλαξε αμέσως. προσέκρουσε περί το μεσημέρι της πρώτης ημέρας σε νάρκη. Τα άλλα σημεία ανθίσταντο όλα. αναγκάσθηκε να αποσυρθεί βιαστικά. Συνετρίβησαν από πυκνότατα πυρά κάθε είδους. περί επιθέσεως ολκής. Οι δυο λόχοι δεν πρόφθασαν καν να αμυνθούν. ένας εκπληκτικός αριθμός όλμων κάθε διαμετρήματος άρχισε να βάλλει κατά της πόλεως. φρουρούσαν τη γέφυρα Μπουραζάνι. τηρουμένων των αναλογιών. Πολύ δυτικότερα. αλλά οι σκοποί εσήμαναν εγκαίρως συναγερμό. Αρκετοί άνδρες κατόρθωσαν να καταφύγουν σε γειτονικούς λόφους. τον ακολούθησε μετά από μικρή αψιμαχία. χωρίς καμιά αμφιβολία. Δεν πρόφθασαν έτσι να εισχωρήσουν στους δρόμους της μικρής πόλεως. Η επίθεση γενικεύθηκε. τα οποία διήρκεσαν δύο ώρες. δύο ισχυροί λόχοι ενισχυμένοι από χωροφύλακες και Μ. εγκατεστημένος λίγο πιο πίσω. Για να συμπληρωθούν τα ατυχήματα. δηλαδή προς την Αλβανία. Επρόκειτο. Η κύκλωση ήταν τόσο στενή και οι θέσεις των πολιορκημένων είχαν τόσο περιορισθεί. ένας λόχος του τάγματος 582.Οι αντάρτες κατόρθωσαν να φθάσουν απαρατήρητοι μέχρις αποστάσεως 200-300 μέτρων από τον κατοικημένο χώρο. και ο άξιος διοικητής των πολιορκημένων τραυματίσθηκε σοβαρά. και για πρώτη φορά πυροβόλα έβαλλαν κατά των ισχυρότερων σημείων της αμύνης. .Υ. Προς βορράν της κωμοπόλεως. Ένας από τους κυριότερους δρόμους προς τον βόρειο γείτονα ήταν εντελώς ελεύθερος. κλειδί των συγκοινωνιών της περιφερείας με την Αλβανία.. ώστε αν ανοιγόταν ένα ρήγμα. Μετά την αποτυχία του αιφνιδιασμού. καλά διευθυνομένης και διεξαγομένης από άνδρες που πολεμούσαν γενναία. Ούτε ένας αξιωματικός δεν διεσώθη. αλλά η πίεση ήταν πολύ ισχυρή. το τζιπ του Δόβα. τον λοχαγό Θεόδωρο Βήτο. υπό έναν άξιο διοικητή. Ένας δεύτερος λόχος του ίδιου τάγματος. που βρισκόταν πολύ κοντά στη μεθόριο. και πυκνά πυρά προερχόμενα από τα περισσότερα σπίτια υπεδέχθησαν τα ανταρτικά τμήματα. όλα μπορούσαν να τελειώσουν μέσα σε δύο ώρες.Α. «πλημμύρα ανταρτών». στην πεδιάδα. που πήγαινε να επιθεωρήσει απειλούμενες θέσεις. Αντιμετώπιζαν.

την είχε καταλάβει σε βάθος μεγαλύτερο των 40 χιλιομέτρων.συνολικής δυνάμεως 7. και με άλλες που μετέφερε από αλλού. οι υπερασπισταί υπεχρεούντο να υποχωρήσουν σε διάφορα σημεία. ο Μάρκος είχε καταλάβει σε βάθος όλη τη γύρω από την Κόνιτσα περιοχή. με το Καλπάκι ως άξονα του φράγματος. αλλά κατόρθωσαν να αντιμετωπίσουν την προέλαση των επιτιθεμένων σε μια πρόχειρη γραμμή αμύνης που εσχηματίσθη μέσα σε δαιδάλους στενών δρόμων. μεγάλο αριθμό όλμων.000 ανδρών. Το Στρατηγείο του ήταν εγκατεστημένο στην Καστάνιανη. Δεν επετεύχθη η ανακατάληψή του από τους υπερασπιστάς. κατελαμβάνοντο από ισχυρές δυνάμεις. μια ορμητική επίθεση των ανταρτών τους επέτρεψε να καταλάβουν το κάτω μέρος της πόλεως. χαριτωμένο μικρό χωριό βορειοανατολικά της Κονίτσης. μολονότι στο σύνολό της ήταν αβέβαιη. προς τα Ιωάννινα. Προς νότον.000 μαχητών έφραζαν τους δρόμους που οδηγούσαν στο πεδίο της μάχης. συμπεριλαμβανομένου του σχεδίου της παραπλανήσεως του αντιπάλου. . έγινε γνωστό ότι τη μάχη διηύθυνε προσωπικώς ο Μάρκος. έως το πρωί της 31ης του μηνός. Δεν είχε παρά μικρές διακοπές. λίγο πριν από την επίθεση.Αργότερα. Όλα τα στρατηγικά σημεία της περιοχής. άγρια. σε απόσταση 17 χιλιομέτρων. Γιατί με μια απότομη και ταχεία στροφή των δυνάμεων που είχε συγκεντρώσει στη Μουργκάνα. Για τη μάχη είχε διαθέσει δύο από τις καλύτερες και ενισχυμένες ταξιαρχίες του -τη 16η και την 32α. Μετά από μια ανάπαυλα. το βράδυ της 25ης Δεκεμβρίου η μάχη επανελήφθη. Ήταν η πρώτη φορά που παραμέριζε τους εξ επαγγέλματος στρατιωτικούς και κατέβαινε ο ίδιος στο στίβο. Το σχέδιο ενεργείας είχε πολλά κοινά σημεία με το σχέδιο της μάχης του Μετσόβου. Προς την πεδιάδα. Πλέον των 10. και. Είχε διαθέσει επιπλέον δύο λόχους δολιοφθορέων. δύο πυροβολαρχίες ορειβατικού πυροβολικού των 75. και για πρώτη φορά αντιαεροπορικά πολυβόλα.

ο Περίδης υπήρξε ο κύριος εκτελεστής του. για να τους υπενθυμίζει τη σημασία του αγώνος. Θα ενδιαφέρει ίσως τον αναγνώστη να πληροφορηθεί ότι. στις παρυφές της. παρά την απίστευτη πίεση αυτών των αιματηρών Χριστουγέννων. Οι κάτοικοι της πόλεως. ήταν οι ρίψεις εφοδίων και πυρομαχικών από αεροπλάνα. Μόνο που η λάμψη του ήταν ασταθής. Ο διοικητής των. προς βορράν.[v] απηύθυνε μια επίσημη προειδοποίηση προς τις Κυβερνήσεις των τριών γειτόνων της Ελλάδος: «Μια αναγνώριση. ήταν στο πλευρό της. το τελευταίο προπύργιο της πόλεως. εκάλυπταν την πόλη. Κυβερνήσεις φιλικών χωρών ανησύχησαν σοβαρά. Όλη η Ελλάς παρακολουθούσε με αγωνία αυτή την πρώτη μεγάλη μάχη. Ήταν προς τα εκεί. όταν καθάρισε ο ουρανός. γιατί είχαν πλήρη συνείδηση της αποστολής των. Αλλά το άστρο δεν ήταν το ίδιο μετά από είκοσι έτη… Τον Δεκέμβριο του 1947. έκαμαν περιορισμένες συμπτύξεις. Ήταν τότε διοικητής του ισχυρότερου. Οι υπερασπισταί του λόφου ανθίσταντο. Αν έπεφτε το προπύργιο αυτό. και οι πολυβολισμοί που έκαμαν αεροπλάνα ιπτάμενα πάρα πολύ χαμηλά. η Βαλκανική Επιτροπή του ΟΗΕ. -στην Κατοχή. του Γ” Σώματος Στρατού. αν ο Δόβας ήταν ο οργανωτής του αποτυχόντος βασιλικού εγχειρήματος. άνδρες και γυναίκες.[iv] ο Ταγματάρχης Περίδης. Στο σημείο αυτό πρέπει να σημειωθή ότι η φρουρά δεν πολεμούσε εντελώς μόνη. σε όλο το μήκος της και κατείχαν το στενόμακρο βραχώδη λόφο του Προφήτη Ηλία. έπειτα από είκοσι ακριβώς χρόνια. το άστρο της Κονίτσης έλαμπε πάντοτε. Παλαντά. τα τάγματα 582 (εκτός του λόχου στο Μπουραζάνι) και 584. και πολλοί ήταν σκεπτικοί. τον Δεκέμβριο του 1967. Από την υπόλοιπη όμως Ελλάδα. Κανείς δεν μπορούσε πράγματι να πει αν η πολιορκημένη φρουρά θα ανθίστατο μέχρι της αφίξεως ενισχύσεων. Οι δύο άνδρες είχαν συνεργασθεί από μακρού χρόνου. Στις 28 του μηνός. η μόνη βοήθεια που έπαιρναν οι πολιορκημένοι.Προς βορράν. έστω ντε φάκτο» έλεγε η προειδοποίηση «της . υπό τον υπερασπιστή του Μετσόβου στην προηγουμένη μάχη Αντισυνταγματάρχη Γ.ήταν μεταξύ τους. κάθε άμυνα θα ήταν αδύνατη. Στις 29. είτε με το όπλο στο χέρι είτε για να προσφέρουν κάθε λογής υπηρεσίες. που εκάλυπτε τη Θράκη και την Ανατολική Μακεδονία. ένας από τους καλυτέρους καπεταναίους του ΕΔΕΣ.

τα τακτικά τμήματα εκάλυπταν ελαφρώς . το βράδυ της 30ης. επιμήκη λόφο η κατάσταση γινόταν αφόρητη. μια άγρια επίθεση απεκρούσθη. που το είχε εκπορθήσει η Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών της Κερκύρας -που μετετράπη από τη μια ημέρα στην άλλη σε τμήμα κρούσεως. Στις 9 η ώρα. Παρετηρείτο απλώς ανταλλαγή λίγων πυρών σε όλη την περιφέρεια. άρχιζαν να τον σπάζουν. Με το Καλπάκι ελεύθερο. είχε πέσει το Καλπάκι. Αλλά στον γυμνό. των συνθηκών ειρήνης και του Χάρτου του ΟΗΕ και θα δημιουργούσε σοβαρή απειλή κατά της διατηρήσεως της ειρήνης και της διεθνούς ασφαλείας». Οι τελευταίοι όμως ήταν εξηντλημένοι και έπρεπε να αποκρούουν συνεχώς επιθέσεις τμημάτων. Αν και η φρουρά ανθίστατο. Οι άνδρες διηρωτώντο αν ήταν η ησυχία που προηγείται της μεγάλης θυέλλης. Ήταν η πρώτη αμφιταλάντευση του εχθρού: οι ενισχύσεις που προχωρούσαν συγκλίνοντας κατά του σιδηρού κλοιού. Κατόπιν. και άνδρες της VIII Μεραρχίας. οι υπερασπισταί κρατούσαν. αγριότερη και ακάμπτως πεισματική. Οι βολές των πυροβόλων και των όλμων δεν ήταν πλέον το χειρότερο από τα κακά. Τα μεσάνυκτα. Τη νύκτα της 30ής Δεκεμβρίου επιστεύθη ότι όλα τελειώνουν. Αλλά με την ανατολή του ηλίου οι επιτιθέμενοι απεσύρθησαν. Δεν επρόκειτο περί αυτού. οι αντάρτες εξόρμησαν πάλι από πολλές κατευθύνσεις. γιατί κώχες των βράχων προστάτευαν αρκετά καλά τους υπερασπιστάς των. κατόρθωσε να καταλάβει το τέταρτο περίπου του στενόμακρου λόφου -τη νοτία αιχμή του.αλλά ο λόχος που τον υπερασπιζόταν μπόρεσε να υποχώρηση και να ενωθεί με τους άλλους δύο. Το κείμενο ήταν πιεστικό. Τα σπίτια στα οποία είχαν οχυρωθεί απεκαλύπτοντο μικρά φρούρια ικανά να αντισταθούν. Δύο ημέρες προηγουμένως. Μέσα στην πόλη.Προσωρινής Κυβερνήσεως θα αποτελούσε παραβίαση του Διεθνούς Δικαίου. μια δεύτερη επίθεση. Υπήρξαν φάσεις κατά τις οποίες ο αγών ήταν μια άγρια πάλη σώμα με σώμα. επεκράτησε σχετική ηρεμία. Η ανησυχία επίσης.τμήματα ΛΟΚ. η κατάσταση συχνά φαινόταν απελπιστική. που συχνά ήταν ανανεωμένα και αναπαυμένα. Ακριβώς προ της αυγής της 31ης.

Δεν είχε έννοια και δεν άξιζε πολλές θυσίες. έδρα του Μάρκου.τα πλευρά τους και προχωρούσαν κατά μήκος της αμαξιτής οδού ανατρέποντας κάθε αντίσταση. Οι διαβάσεις προς την Καστάνιανη. Ο αντικειμενικός σκοπός της καταδιώξεως ήταν να απαλλάξει από κάθε κίνδυνο την Κόνιτσα και τη γύρω της περιφέρεια. ημύνοντο ισχυρότατα και τα πυροβόλα και οι όλμοι των ανταρτών ήταν πάντοτε εν πλήρει δράσει. οι ελευθερωταί και οι υπερασπισταί της Κόνιτσας έπαιρναν τη διαταγή να καταδιώξουν τον εχθρό. στις 30. άλλα πολεμούσαν με πείσμα. αλλά όχι σε μεγάλο βάθος.Σ. Και. απεσύροντο. με τη μεθόριο δίπλα τους. μια διλοχία υπό τον Ταγματάρχη Γεώργιο Λυγεράκη. Άλλωστε. Η άμυνα της πόλεως είχε ενισχυθεί προ της αφίξεως των μεγάλων ενισχύσεων. Τα ΛΟΚ εισήλθαν στην πόλη νωρίς το πρωί της 31ης. που επιχειρούσε το ίδιο τόλμημα από άλλη κατεύθυνση. που ήταν και αυτός από τους παλαιούς καπεταναίους του ΕΔΕΣ. έφθανε στην Κόνιτσα. Είχε διασχίσει απόκρημνα βουνά.Ε. κάποτε μάλιστα ατάκτως. σαν να μην έφθανε αυτό. Η Κόνιτσα είχε σωθεί. Το ηθικό είχε πάλι παίξει το ρόλο του. και είχε μπει μέσα στην πολιορκημένη πόλη αφού προηγουμένως είχε περάσει από μέρη που εθεωρούντο πρακτικώς απροσπέλαστα. Εβιάζετο η διλοχία. Ούτε και αυτή τη φορά δε υπήρχε πόλη ελληνική για να εγκατασταθεί η «Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση της Λεύτερης Ελλάδας». οι αντάρτες μπορούσαν να αποφύγουν την κύκλωση. Εν τω μεταξύ. και στις 7 Ιανουαρίου ακούονταν οι τελευταίοι πυροβολισμοί. Η καταδίωξη έγινε. είχε περπατήσει μέσα σε χειμάρρους. Θα απωθούντο απλώς και θα πήγαιναν να αναπαυθούν και να αναδιοργανωθούν με κάθε ασφάλεια. όχι μόνο για λόγους καθήκοντος: ήθελε να φθάσει πριν από μια ομάδα ΛΟΚ. αν ορισμένα τμήματα του Δ. Ο σκοπός επετεύχθη μέσα σε μια εβδομάδα. . Το μηχανικό ακολουθούσε και κατεσκεύαζε πρόχειρες αλλά καλές γέφυρες επί των βάθρων των παλαιών γεφυρών που είχαν όλες ανατιναχθεί. εφόσον.

δηλαδή συνολικά 16. Ήταν η δεύτερη μάχη ολκής που εδόθη. Ως προς τους αμυνόμενους.000 αξιωματικούς και στρατιώτες. Η κυβερνητική πλευρά. με μεγάλη αποφασιστικότητα και με τη θυσία της ζωής των. κατά την τελική φάση. Οι συνθήκες επέτρεπαν τη μεταφορά και νεκρών και τραυματιών.. και τώρα καλύτερα παρά ποτέ. Οι αντάρτες λοιπόν. μετά από δέκα οκτώ μήνες. οι απώλειες του Δ.000 εθνοφρουρούς και περί τους 1. 5. είχε ανέλθει. είχε ρίξει στη μάχη -σε στρογγυλούς αριθμούς. Οι απώλειες των τακτικών τμημάτων ανήλθαν σε 513 νεκρούς. τους εβεβαίωναν ότι από την άλλη πλευρά του οδοφράγματος βρισκόταν «η σαπίλα στην υπηρεσία του ιμπεριαλισμού και του ξένου καπιταλισμού». σε 38.Σ. αλλά το ηθικό τους ανήρχετο κατακορύφως. λόγω της γειτνιάσεως των συνόρων και των μέσων που είχαν χρησιμοποιηθεί. και με τους άνδρες της ταξιαρχίας του Δόβα 18. στους καιρούς μας.ίσο προς το πείσμα των επιτιθεμένων.000 άνδρες.Υ.300 άνδρες περίπου εκτός μάχης. επί τόπου και στην περιφέρεια. τραυματίες και αγνοούμενους.Στο πεδίο της μάχης βρέθηκαν 240 αντάρτες νεκροί και 77 βαριά τραυματισμένοι. υπελογίσθησαν σε 1. Πράγμα που. Πολλά συμπεράσματα προέκυπταν για τις δύο πλευρές. αλλά ήταν πολύ πιο επικίνδυνη για τους εθνικόφρονες. δεν γίνεται στην υπηρεσία των άλλων αλλά μόνο στην υπηρεσία των πεποιθήσεων.000 περίπου άνδρες. Με βάση τις πληροφορίες πολλών αιχμαλώτων.Ε.Α. Το σημαντικότερο ήταν ίσως ότι το ηθικό και το πείσμα των αμυνομένων απεκαλύπτετο -για να λεχθή το ελάχιστο. Τους τελευταίους. αυτοί έβλεπαν καλύτερα τις αντικειμενικές δυσκολίες του αγώνος.10. Το πνεύμα του στρατού της Αλβανίας ανεγεννάτο στον μεταπολεμικό Εθνικό .000 περίπου. αντιλαμβάνονταν ότι οι άλλοι πολεμούσαν. Μερικά θα εκτεθούν σε προσεχές κεφάλαιο.000 χωροφύλακες και Μ. Ως προς τον αριθμό των συμμετασχόντων. παρά κάθε αντιξοότητα.

το δημοφιλέστερο πρόσωπο στην Ελλάδα. γινόταν αισθητή η απουσία του από τις γραμμές των πολλών μετώπων: δεν είχε δοθεί δημοσιότης στο γεγονός ότι ήταν κλινήρης. Συνεδύαζε την καλοσύνη. άρρωστος από τύφο. Η προγονική πολεμική κραυγή «Ελευθερία ή Θάνατος» είχε ξαναπάρει όλο της το νόημα.Στρατό. τον κοινό νου και το κύρος. Ακριβώς όμως μετά τη μάχη της Κονίτσης. που είχαν ιδιαιτέρως υποφέρει από τις συνθήκες κολάσεως της εποχής εκείνης. η Βασίλισσα Φρειδερίκη κατόρθωσε να γίνη τότε. επεμβαίνοντας στην εσωτερική πολιτική και προσβάλλοντας όλους εκείνους οι οποίοι. και ήταν έτσι μια από τις εντελώς πρώτες προσωπικότητες. Δεν ήταν απαραίτητο να είναι κανείς βέβαιος για τη νίκη για να πολεμά μέχρις εσχάτων. η Βασίλισσα κατόρθωσε να σπαταλήσει αυτό το τεράστιο κεφάλαιο δημοτικότητος. επικεφαλής και με την εντολή του λαού. συνοδευομένη μόνο από ένα τζιπ. Στο τέλος αυτού του κεφαλαίου. Ο Βασιλεύς Παύλος είχε αποκαλυφθεί μεγάλος βασιλεύς. μέσα σε ελάχιστο χρόνο. αντί του Βασιλέως. με μια έξαρση πείσματος εξόχως πρωσικού. Αγνόησε τις απαγορεύσεις των στρατιωτικών αρχών και. . που προεκάλεσε ενθουσιασμό. είχαν υπερασπισθεί και κτίσει τον τόπο. και η πρώτη γυναίκα που επεσκέφθη την τόσο ταλαιπωρημένη πολιορκημένη μικρή πόλη. με έξαρση αισθήματος αδελφοσύνης εξόχως ελληνικού. Η χειρονομία αυτή. η Βασίλισσα Φρειδερίκη έφθασε αεροπορικώς στα Ιωάννινα. είχε τη συνέχειά της σε μια εντονωτάτη προσωπική δραστηριότητα υπέρ των παιδιών των προσφύγων. Έτσι. Είχε διανύσει 75 χιλιόμετρα σ” ένα δρόμο που δεν ήταν καθόλου ασφαλής. πήγε στην Κόνιτσα την αυγή της 7ης Ιανουαρίου. Δυστυχώς αργότερα. Τελευταία. θα έπρεπε να γίνη μνεία μιας χειρονομίας που είχε ορισμένη απήχηση και εμνημονεύθη σε πολλά κείμενα.

Πρόκειται για τον σημερινό αρχισυντάκτη της μεγάλης παρισινής εφημερίδος Λε Μοντ. που κυκλοφορεί πάντοτε. . της Μεγάλης Βρετανίας.[i] Δεν επρόκειτο. που είχε σημαντική δράση ως καπετάνιος του ΕΛΑΣ στην Κατοχή. Κατά πληροφορίες ορισμένων ξένων δημοσιογράφων. βεβαίως. ο οποίος μετά το 1960 υπήρξε Πρεσβευτής της Γιουγκοσλαβίας στην Αθήνα. είχε αναλάβει εν τω μεταξύ τη διοίκηση της Ταξιαρχίας. της Ολλανδίας και του Πακιστάν. της Γαλλίας. [iv] Ο Αντισυνταγματάρχης Παλαντάς. [iii] Επρόκειτο για έναν από τους καλυτέρους καπεταναίους της ανταρσίας. Η Βαλκανική Επιτροπή εγκατεστάθη στην Ελλάδα στις 21 Νοεμβρίου 1947 και άρχισε αμέσως μια λεπτομερή έρευνα. γιατί η Σοβιετική Ένωση είχε προβάλει βέτο. στη ΒΔ Μακεδονία. ο «ελευθερωτής του Βελιγραδίου». Περιελάμβανε αντιπροσώπους της Αυστραλίας. είχε δημιουργήσει μια ομάδα ερεύνης που ονομάσθηκε «Βαλκανική Επιτροπή». του Μεξικού. Αρχηγός της ομάδος ήταν ο Στρατηγός Πέτκο Ντάπτσεβιτς. στερείται κάθε βάσεως. περί του Κώτσια Πόποβιτς (βλέπε παρακάτω). Βιβλιογραφία. λόγω του τραυματισμού του Δόβα. [ii] Βλ. [v] Η Επιτροπή Παρατηρητών του ΟΗΕ είχε συστήσει τη δημιουργία μιας Επιτροπής που θα την αντικαθιστούσε κατά τρόπο μονιμότερο.8. Η πρόταση είχε απορριφθεί στο Συμβούλιο Ασφαλείας (4. η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ. με 40 ψήφους εναντίον 6 και με 11 αποχές.1947). της Βραζιλίας. Η φήμη αυτή. των Ηνωμένων Πολιτειών. Οι γείτονες της Ελλάδος είχαν δηλώσει ότι δεν θα επέτρεπαν στην Επιτροπή να εισέλθει στα εδάφη τους. Κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου όμως.

θα διαλύονταν. δεν ήταν δυνατό να νικηθεί.000 άνδρες. προς τον επιδιωκόμενο σκοπό. . (Δεν περιλαμβάνονται στον αριθμό αυτόν οι άνδρες των βοηθητικών υπηρεσιών. Κάθε τάγμα θα διέθετε τηλέφωνο εκστρατείας. και διάφορα άλλα πολεμικά όπλα. Μόλις θέλησε να δώσει αληθινές μάχες. να κερδίσει μάχες. Ήταν απαραίτητο να συνεχισθεί η εφαρμογή της παλαιάς τακτικής. 40 μουλάρια. είχε γνωρίσει αιματηρές αποτυχίες. θα διέθετε πολλές χειροβομβίδες. Έπρεπε λοιπόν να προσαρμοσθεί η οργάνωση και η τακτική του Δ. Ο Ζαχαριάδης υπεστήριζε την πρώτη θέση. να καταλάβει περιοχές και τουλάχιστο μια πόλη. τα αποτελέσματα των μαχών του Μετσόβου και της Κόνιτσας προεκάλεσαν έντονη αντίδραση.Ε. όταν η Χώρα θα καταλάβαινε ότι ο Δ.Σ. 25 οπλοπολυβόλα.Ε. ένα λόχο μηχανημάτων.Ε. Στο κομμουνιστικό στρατόπεδο. Σημείωσαν και την αρχή της συγκρούσεως μεταξύ πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας της ανταρσίας. Η πολιτική ηγεσία επεκράτησε ως προς την αναδιοργάνωση του Δ.. Το τάγμα θα είχε τρεις λόχους.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι': 1948: ΕΤΟΣ ΔΕΙΝΩΝ Τα στρατιωτικά δεδομένα Για τους δύο αντιπάλους. ματαίων ελπίδων και πικρών απογοητεύσεων. Η ώρα της αλλαγής θα ερχόταν όταν ο Εθνικός Στρατός θα απεθαρρύνετο. είχε δίκαιο ο δεύτερος. Δεν κατόρθωσε όμως να επιβάλει την άποψή του και η διαφωνία λύθηκε με συμβιβασμό. το 1948 ήταν χρονιά μεγάλων θυσιών.Σ. οι ομάδες θα αποτελούσαν μεραρχίες.Ε. Η πολιτική ηγεσία ήθελε να οργανωθεί ένας πραγματικός Στρατός που να μπορεί να αντιμετωπίσει τον Εθνικό Στρατό. Ο σκοπός ήταν η κατάκτηση της εξουσίας.Σ. 4 βαριά πολυβόλα. και. Για την εποχή εκείνη. Κάθε μεραρχία θα είχε τρεις ταξιαρχίες. για τη διευκόλυνση των μεταφορών του. σταθμό ασυρμάτου. είχε επιτύχει θεαματικά αποτελέσματα εναντίον ενός πολύ ισχυρότερου αντιπάλου. 60 αυτόματα. 6 όλμους. Η στρατιωτική ηγεσία είχε αντίθετη γνώμη: ο Δ.) Τα περιφερειακά αρχηγεία του Δ.Ε.Σ. ο Μάρκος τη δεύτερη. κάθε ταξιαρχία τρία τάγματα δυνάμεως 430 ανδρών.Σ. που αριθμούσε τότε περίπου 24.

τη διμοιρία. πολεμούσαν καλά. αλλά δεν θα εδημιουργούντο μεγάλες βάσεις. τη μεραρχία. που θύμιζε τη διάρθρωση τακτικού στρατού. Γι” αυτό το λόγο ηύξανε συνεχώς περισσότερο ο αριθμός των γυναικών μεταξύ των μαχητών. Η νέα διάρθρωση του Δ. που έπρεπε να έχουν τουλάχιστον 1. Οι βάσεις του Δ. ούτε η αναλογία των εθελοντών εθεωρείτο ικανοποιητική.. Νόμιζε ότι με την καλύτερη οργάνωση των πολιτικών κομισσαρίων θα βελτίωνε την κατάσταση.Σ. και θα έπαιζαν σημαντικό ρόλο σε όλες τις μονάδες. θα ήταν στη διάθεση της μεραρχίας. από τη μεγαλύτερη. που θα απέβλεπαν στην προμήθεια τροφίμων και άλλων ειδών.Ε. θα γίνονταν μόνο επιδρομές» συνήθως νυκτερινές επιδρομές. θα πολλαπλασιάζονταν. ώστε να αυξηθεί η ευελιξία των τμημάτων. Μια άλλη καινοτομία που επέβαλε η πολιτική ηγεσία αφορούσε τους πολιτικούς κομισάριους. Εκεί θα γινόταν οχύρωση των περιοχών των βάσεων. έως τη μικρότερη. Επί του σημείου αυτού επήλθε ο συμβιβασμός των διαφωνούντων: δεν θα δίδονταν πραγματικές μάχες. Πολλά από αυτά τα είχε καθιερώσει και μόνος του ο Μάρκος Βαφειάδης. . αλλά η ηγεσία δεν ήταν ικανοποιημένη από