You are on page 1of 23

Prostorno Planiranje

Prostor i okolina
Pod pojmom prostor podrazumijevamo realni okvir ivljenja . Prostor moe biti prirodni i stvoreni , a
prema klasinoj definiciji ( Euklid ) on je odreen sa 3 dimenzije : irina , visina i duina .
Prirodnim karakteristikama prostora ( zemljite , klima , morfologija i sl. ) ekonomskim ( nivo proizvodnje ,
zaposlenosti ) , socijalnim ( karakteristike stanovnitva ) , tehnikim ( infrastrukturni sistem ) i
suprastrukturnim sistemom .
Prostor sloeni dinamiki sistem , sastavljen iz niza elemenata , meusobno povezanih , gdje vlada niz
zakonitosti i gdje se odvijaju procesi koji esto imaju globalni znaaj .
Ekonomski , socijalni prostor , fiziki , urbani ekoloki prosto itd. Matematiki reeno prostor je ustvari
N DIMENZIONALNI .
Osnovni odnos izmeu dogaaja je prostorno vremenski odnos .
Dok se ranije mislilo da su prostor i vrijeme meusobno nezavisna svojstva spoljanjeg svijeta , sada se
smatra da su oni samo vidovi osnovnog i planiranog svojstva prostor vremena.
Prirodni prostor je apsolutno ogranien resurs , ije koritenje i organizacija koritenja sagledava u okviru
prostornih planova .
U razvojnim procesima prostor se javlja sa dvosmjernim dejstvima i to kao nezamjenjivi FAKTOR drutveno
ekonomskog razvoja i kao OBJEKAT razvojnih procesa .
Svaki razvojni proces pokazuje izvjesnu neravnomjernost u kretanju .
Neravnomjernosti mogu biti faze uspona odnosno ekspanzije i faze padova ili kontrakcije .
Pragovi razvoja javljaju se usljed nedostatka prostora za razvoj , ili usljed izrazitog zaostajanja u razvoju
pojedinih funkcija bilo na nivou grada drave ili regije .
Okolinu ine njene komponente , kao to je : tlo , zrak , voda , biosfera , kao i izgraena okolina koja je
nastala kao rezultat aktivnosti .
Okolina se razmatra kao POSEBNA KARAKTERISTIKA ILI DIMENZIJA PROSTORA .
Okolina treba da bude podobna za zdravlje i blagostanje ljudi , pa iz tog proizilazi individualne i kolektivne
obaveze zatite i poboljanja okoline .
Ugroenost okoline
Okolina predstavlja ivi i neivi svijet , pa je pojam okoline i prostora INDENTIAN .
Kvalitet okoline predstavlja jednu od dimenzija prostora , odnosno ona je sinonim za kvalitet prostora . Sa
ekonomskog stanovnitva okolina se tek odnedavno poela da tretira kao rijetko i ogranieno dobro . U
prolosti se okolina koristila kao ope dobro .
Prekomjerno koritenje okoline i pad kvaliteta uinilo je industrijsko drutvo trine ekonomije te je izraslo
na skrivenim trokovima okoline .
Sa porastom stanovnitva poveava se i koritenje prirodnih resursa i proizvodnja raznog otpada , koji se
odlae kontrolisano ili nekontrolisano u prostor , tako da prvi put u historiji ovjek utie na ekoloku
ravnoteu ne samo jedne oblasti ve itavog svijeta .
Sedamdesetih godina , Rimski klub , knjigom Granice Rasta , upozorava na ekspanziju populacije i
ugroavanja ivotne sredine , istiui da na Zemlji NIJE MOGU neogranien i beskonaan rast
stanovnitva , jer su resursi i prostor ogranieni . Poslije je preduzeto niz mjera koje su trebale da dovedu do
stabilizacije broja stanovnika , ograniene potronje resursa i smanjenja zagaenosti okoline . U knjizi je
izraena teorija globalne ravnotee. Sistem zahtijeva period od barem 20 godina da bi se popravile i u
cjelosti otkrile posljedice promjene.
Stanje zemlje 1999 prezentuje dokaze o RAANJU NOVE EKONOMIJE , koja e nas odvesti od trenutne
ekonomije , bazirane na koritenju fosilnog goriva , ekonomije razbacivanja i automobilskog centralizma , do
ekonomije solarno hidrogenetske energije , ekonomije u kojoj e se prevoz odvijati biciklom , odnosno
eljeznicom i ekonomije recikliranja . Takva ekonomija moe potpuno zadovoljiti potrebe ljudi i tititi
ekosistem Zemlje. (nova ekonomija: reinvencija energ. sistema, preorjentacija na ekonomiju umarstva,
ishrana 9 milrd. ljudi) Globalno trite je nestabilno, nacionalne ekonomije bliske ekonomski problemi
rezultiraju katastrofalnim posljedicama.

Ekologija je bioloka disciplina koja se bavi prouavanjem ODNOSA jedinki tj. ivotnih zajednica prema
sredini u kojoj ive. (oikos- dom i logos- nauka). Nauka o odravanju ivog svijeta uopte.
Pojam ekosistem(biotop+biocenoza- biotop OKOLI a biocenoza IVOTNA ZAJEDNIICA) je
osnovna organizaciona jedinica prirode koja posjeduje sposobnost SAMOOBNOVE I
SAMOREGULACIJE. Biodiverzitet OBUHVATA RAZNOVRSNOST biljnih i ivotinjskih vrsta , ivotni
formi tipova ivotnih zajednica , ekosistema vegetacijskih zona i bioma.(genetski, ekosistemski i
biodiverzitet rasta) Zahvaljujui biodiverzitetu odvija se proces stvaranja organske materijeO2 free a CO2
se vezuje). Npr. razliite sorte povra, itaricaevolucija itd.
Definisanje odrivog razvoja
Opti princip odrivog sistema zasniva se na OUVANJU I POVEANJU sveukupnog kapitala drave u
toku vremena .
Ekonomisti smatraju da se ukupni kapital neke drutvene regionalne ili ak globalne zajednice sastoji od
etiri osnovne komponente : Ku = Kn + Km + Kh + Kc
Kn prirodni kapital , Km onaj stvoreni od ovjeka , Kh kapital u ljudima i njihovim vjetinama i znanju
, a Kc moralni i kulturni kapital .
Posebno je znaajan prirodni kapital , jer on osigurava protok roba i usluga , ali i uslovljava i ograniava
kapacitet prirodnog ekosistema. Tri vrste prirodnog kapitala obnovljivi(ive vrste), neobnovljivi(fosilina
goriva i prostor) i nadopunjujui(voda, suneva energ).
ODRIVI RAZVOJ je proces REKONSTRUKCIJE odnosaekonmskih+socijalnih+tehnikih kako bi se
zatitila priroda za koritnje sadanjim i buduim gener. drutveno ODGOVORAN razvoj.
Potronja i tehnologija POKRETAKE sile promjena ; Osnovna orjentacija PROMJENA SISTEMA
VRIJEDNOSTI i obrasca POTRONJE. Vlade krive ali i svi pomalo. Napredak takav da zadovolji i nas ali
da i ne ugrozi potrebe onih koji dolaze. Glavni problemljudi se ne ele odrei PROFITA.
Plan i planiranje
PlaniranjePLAN . Osnovna karakteristika je odluivanje o akcijama koje treba poduzeti.
Planiranje RACIONALNO ORGANIZOVAN KA BUDUNOSTI USMJEREN SISTEM DJELOVANJA .
Planiranje je proces ija je FUNKCIJA smanjenje entropije i poveanja organizacije u okruenju .
PLAN sloen dinamiki sistem koji je dat u obliku kontrolirajue strukture dogaaja , ija je
FUNKCIJA da u svome okruenju koji je drugi dinamiki sistem izazove takve organizacione promjene
koje se prema vrijednosnim opredjeljenjima u datom vremenu smatraju PROGRESOM .
Plan nije konana slika budueg stanja(konani cilj) ve i TOK AKCIJA koji vode do konane slike.
Proces planiranja
Sustina planiranja svodi se na NIZ izbota , STRUKTURU dogaaja i TOK akcije to neki autori definiu kao
skup postupaka. Proces planiranja tri osnovna nivoa biranja koja ine :
FORMULISANJE VRIJEDNOSTI + IDENTIFIKACIJU SREDSTAVA + EFEKTUACIJU
( sprovoenje ili primjena ) .
Proces planiranja sutina je ema CILJSREDSTVO onda se sastoji plan. od:

Analiza i vrednovanje stanja


potencijali
ogranienja

Definisanje vizije razvoja


Na osnovu sistema vrijednosti

Razrada ciljeva
Oblikovannje varijanti i redoslijeda akcija
Viekriterijalno vrednovanje varijanti
Izbor optimalne varijante

Proces planiranja prostornog plana polazi od sistema vrijednosti na osnovu kojih se definie vizija razvoja i
opi ciljevi i kriteriji za valorizaciju potencijala i ogranienja .
Na osnovu opih ciljeva i valorizacije stanja ( potencijali i ogranienja ) utvruju se posebni ciljevi . Opi i
posebni ciljevi sa valorizacijom stanja i vizijom , okvir su u kojem se kreiraju varijante . Vrednovanje
varijanti vri se na bazi vise kriterija , a kriteriji se formuliu kao doprinos realizaciji opih i posebnih ciljeva
. Izborom optimalne ( najpovoljnije ) varijante i definisanjem etapa i mjera za realizaciju , definisan je plan .
Prvenstveno EKSPLICIRANJE SISTEMA: NORMATIVNO PLAN.(normeKREIRANJE budunosti ne
pogaanje)
STRATEKO PLAN.(KONKRETNI vremenski ciljevi)
OPERATIVNO (definisanje SREDSTAVA)
Bitan pojam i FUTURta treba da BUDE a ne ta e biti. KREIRATI/POGAATI

VRSTE PLANOVA

Vizija

GLOBALNI POGLED U BUDUCNOST; osnova sistem vrijednosti.


Za dui vremenski period
Osnovnu razvojna orjentaciju drutva na osnovu ega se mogu formulisati ciljevi razvoja .

Strategije

Oblikovanje strategije razvoja zahtjeva: sposobnost dugoronog gledanja + sposobnost prepoznavanja


dinamike u okviru ekonomskih drutvenih prostornih i okolinskih procesa + prepoznavanja
meuzavisnosti izmeu globalnih i lokalnih aktivnosti te spremnosti za blagovremeno djelovanje .
Strategija je most izmeu VIZIJE I AKCIJE . Najloija je strategija koja ignorie promjene , to nismo
spremni da se suoimo sa njim .
Stratesko planiranje je kontinualni i dinamiki proces putem kojeg se identifikuju POTENCIJALI I
OGRANIENJA (prioriteti) kao i UNUTRASNJE I VANJSKE SNAGE koje mogu predstavljati pretnju
budunosti . razvijamo i akcione planove kako bismo postigli odreene REZLUTATE u nekom roku.

Platforme (neki kau platforme umjesto planova)

Platforme sadre SPECIFIKACIJU potrebnih i moguih uslova za promjenu smjera razvoja i IZBOR
konkurentnih programa u razliitim vremenima KAO NAJPOVOLJNIH zavisno od mogunosti potreba i
zelja upravljakim struktura u datim uslovima .
Trebaju ponuditi:
1 SPECIFIKACIJU prostornih, privredni.. resursa datog podruja
2 SPECIFIKACIJU meuzavisnosti NAMJENE i ZAHTJEVANIH PROMJENA
3 SPECIFIKACIJU ogranienja
4 RAUNARSKE PROGRAME ZA valorizaciju rjeenja
5 SISTEMSKI PRISTUP u integraciji svih bitnih procesa i akcija na tom nekom mjestu
U sutini trebaju nam razvijene baze podataka i planerski alati

Strukturni planovi

Za brzo djelovanje u sluaju kriza ili potrebne obnove i razvoja pojedinih podsistema grada , moe se raditi
tzv. Strukturini plan .
Strukturni plan bavi se gradom kao strukturom(fizikom, geografskom, prirodnom) koja ima svojstva
TOTALITETA + TRANSFORMACIJE i AUTOREGULACIJE . Svojstva totaliteta znaci da je cjelina
sastavljena od neovisnih elemenata , svojstvo transformacije ukazuje na proces stalnih promjena i

preobraaja , a svojstva autoregulacije - na svojstvo ureena po sebi , sto znaci izvjesnu konzerviranost i
zatvorenost .
Ciljevi izrade strukturnog plana su :
1 PREPOZNATI KLJUNI elm. i probleme gradskog sistema i mogue naine RJEAVANJA
2 DOVESTI ih u RELACIJE
3 OZAKONITI bitne stvari za sadanji ivot i budui razvoj grada
4 PREDLOITI program akcija
Postavimo hipotezu za svaki zadatak prikupljamo informacije selekcija i analiza
KONTINUIRAN proces

PROSTORNO PLANIRANJE
Osnovna FUNKCIJA bila je kontrola koritenja zemljita pitanjem ekonomskog i drutvenog razvoja ,
saobraaja , zatite okoline , stanovanja , drutvenih djelatnosti i dr .
Opine koriste 2 nivoa planiranja i to kompleksni sveobuhvatni plan ( prostorni plan ) , odnosno
STRATEGIJE i DETALJNE RAZVOJNE PLANOVE . Sa regionalnog stanovnitva postoje 3 bitna pitanja
koja se rjeavaju planom : sistem naselja + infrastrukturni sistem + okolina .
Period koji je pred nama obiljeit e :
1 GLOBALIZACIJA i regionalizacija drutva
2 TRINI ODNOSI i efikasnost
3 ODRIVI RAZVOJ
4 Uvoenje NOVIH tehnologija
5 HUMANIZACIJA ivljenja
6 RAZVOJ lokalne samouprave i vea ULOGA pojednica
7 DEMETROPOLIZACIJA ruralno-urbani kontinum
Centar interesovanja u proteklom desetljeu problem prilagoavanja drutva EKO-CIKLUSU.
Prostorni plan prerasta: INSTRUMENT koritenja prostoraINSTRUMENT upravljanja i razvoja
prostora
Veliki znaaj ove oblasti za istraivanje npr. istraivanje odrivih gradova, prilagodljivost dr. Razvoja
okoliu itd.
Potreba za planiranjem proizilazi iz sljedeih zahtjeva :
- privatni i javno partnerstvo koje je koristilo modele iz 1980 tih godina , ima znatnih manjkavosti .
trite ne moe obezbijediti efikasno rjeenje za razliite infrastrukturne potrebe i potrebe drutvenih
djelatnosti
problem koordinacije izmeu razliitih sektora
drutvene posljedice kao sto su visoki nivo nezaposlenosti , ravnopravnost spolova, i dr . Postoje
ambicije jaanja uloga planiranja.
Najdelikatnija faza planiranja jeste DEFINISANJE CILJEVA I KREIRANJE VARIJANTI . Ovo u stvari
SINTEZA svih istraivanja u okviru pripreme plana . Dinamika promjene i veliki broj oblasti koje se
tretiraju u okviru prostornog planiranja zahtjevaju istraivanja koja ukljuuju i meunarodnu kooperaciju .
Integrisanje prostornog i okolinskog planiranja
Stanje i budunost okoline je vezano za namjenu i organizaciju koritenja prostora.
Okolinske studije obezbjeuju indikatore koji pokazuju KAKO ODREDJENA NAMJENA I
ORGANIZACIJA PROSTORA UTICE NA OKOLINU . Stoga je prostorno i okolinsko planiranje nauni
pristup za razumijevanje prostora i okoline i na taj nain obezbjeuje i prilagoava ovjeka i njegovih
aktivnosti prostoru , odnosno okolinu. Planiranje prema emi cilj-sredstvo+ utjecaj okolinePUO i SPUO
Sve ovo rezultuje OPTIMALNOM NAMJENOM PROSTORA zasnovanoj na odrivom razvoju.
INTEGRITET PROCESA
Procedura priprema i izrade prostorno planskih dokumenata
Pripremne aktivnosti za izradu prostorno planskih dokumenata zapocinju izradom PROGRAMA PRIPREME
koji sadrzi osnovne motive i ciljeve izrade planskih dokumenata , definise vrstu dokumenta prostorni
obuhvat , dinamiku izrade , rokove izrade , potrebna sredstva , izvore sredstava i OSNOVNE
SMJERNICE ZA IZRADU . U posebnim slucajevima radi se metodologija izrade planskog dokumenta . Na
4

osnovu Programa rada na pripremi prostorno planskog dokumenta , donosi se Odluka o pristupanju izradi
prostorno planskog dokumenta .
Odluka sadrzi : vrstu prostorno planskog dokumenta prostorni obuhvat , nosioca pripreme potrebna
sredstva , rok izrade i trajanje prostorno planskog dokumenta . (savjet plana- pomae nosiocu
pripreme/vladinom organu/ dajui miljenja o elaboratima i sl. Formira ga sam nosioc) najee postoji
natjeaj za nosioca izrade
Osnovni IZVORI PODATAKA za pripremu prostorno planskih dokumenata su :
1
2
3
4
5
6

POSTOJECI planovi i dokumentacija


STRATEGIJE dravnog,regionalnog i lokalnog nivoa
P i S pojedinih SEKTORA
PODACI svi nivoi ih posjeduju
PO. Od pojedinih INSTITUCIJA
ANKETE

Za potrebe izrade prostorno planskog dokumenta rade se : studije , elaborati , separati kako bi se analizirala i
dala odgovarajuca rjesenja za pojedine oblasti .
PROSTORNO PLANSKA RJESENJA rade se u 3 faze i to :

Stanje i
valorizacija
prostornog
razvoja

Prognoza
Ciljevi i
vizija razvoja

razvoja osnovnih
sektora i prostornih
sistema
Koncepcija razvoja

+ IV faza mjera za provodjenje prostorno planskih rjesenja .


Indikatori prostornog i okolinskog planiranja
Da bi bile efikasni u procesu pojednostavljenja slozenosti prostora i okoline sinteticki indikatori moraju biti :
malobrojni , jednostavni , vazni , strateski(obavijest o buduem razvoju) , razvojni(provjera trenda) ,
izracunjivi , staticki kontrolisani.
Indikatori ukazuju na problem ili stanje pokazujuci tako gdje smo SADA gdje zelimo ICI i koliko smo
DALEKO od cilja koji bismo htjeli dostignuti . Svrha njihova postojanja se svodi na RAZUMIJEVANJE
sloenih sistema i njihovog funkcioniranja. Indikatori su efektivni ALAT ZA PRAENJE progresa razvoja,
pomau i pri preduzimanju mjera- ODSTUPANJA od planiranog kursa. U tehnikom smislu pokazuju
PROMJENE I TRENDOVE tokom vremena. Ilustrirani indikatorimape, dijagrami, grafovi..
Veliki je znacaj MULTI MEJDIJSKI I GEOGRAFSKI INFORMACIJSKI SISTEMA ( gis ) koji uticu na
preciznost u procesiranju prezentiranjju i upotrebi informacija . Vie individualnih faktora se organizira u
serije, grupe s ciljem upotrebe na stratekim nivoima
Osnovni indikatori , koji se koriste u oblasi prostornog planiranja , vezani su za : Opi podaci o prostoru ,
stanovnistvo , mreza naselja , poljoprivredno zemljiste , ume i umsko zemljiste , klima , vodna
infrasturktura , mineralna nalazista , proizvodnja i prenos energije , saobracaj , privrea, drustvene
djelatnosti , prirodne vrijednosti , kulturno istorijsko nasljede , zastita i unapredjene okoline , minska
polja, ugrozenost podrucja .
Analiza stanja i valorizacije prostornog i okolinskog razvoja
Analiza zapoinje fazom ISTRAIVANJA ustrvuju se TRENDOVI RAZVOJA koji se potom uporeuju sa
drugim sredinama. U ovoj fazi rada koriste se tehnike baza podataka , multivarijantna regresiona
analiza , faktorska analiza , komparativne tehnike , visekriterijalno vredovanje i sl.
FAZA A(stanje) brojni podaciRELEVANTNI INDIKATORI I ANALIZIRAJU ZAKONITOSTI
POJAVA .
5

FAZA B(valorizacija) VREDOVANJEM ZAKONITOSTI I ISPOLJENIH TRENDOVA


FAZA C(pronoza) budui razvoj TRENDOVI RAZVOJA POJEDINIH PROCESA I SISTEMA KOJI SU
PREDMET PLANIRANJA .
Prva faza ( STANJE I VALORIZACIJA prostornog i okolinskog razvoja ) i druga faza CILJEVI ima
sljedece cjeline : PRIRODNI USLOVI(klime, ume), STVORENI USLOVI (naselja,stanovnitvo),
KORISTENJE PROSTORA , PROSTORNA ORGANIZACIJA , PROCJENA UTICAJA NA OKOLINU
Za URBANISTICKE planove pored navedenih oblasti prostornog plana treba obraditi i slijedea podruja :
1) CENTRALNE DJELATNOSTI
7) SERVISI
2) JAVNI PROSTORI
8)TRGOVAKI CENTRI
3) ZELENILO I REKREACIJA
9)STAMBENE ZONE
4) TRETMAN OTPADA
10)PRIVREDNE ZONE
5) GROBLJA
11)GUSTINA NASELJENOSTI I SISTM.
IZGRAENOSTI PO ZONAMA
6) TOPLIFIKACIJA
12) BILANS POVRINA
Za detaljne planove neophodno jo i podatci o vlasnitvu zemljita i parcelizaciji, detaljno obraena
ogranienja za izgradnju, gustina naseljenosti i koeficijent izgraenosti, detaljni bilansi tj. namjena
povrina, nivelacione podatke i regulacionu i graevisnku liniju
DETALJNI PLANOVI rade se uobucajeno na kartama razmjere 1 : 1000 pa cak i 1 : 500 i 200 .
PROSTORNI PLANOVI rade se u razmjeri 1 : 200 000 ( drzavni ) 1 : 50 000 regionalni i 1 : 25 000
opinski . URBANISTICKI PLAN radi se u razmjeri 1 : 10 000 , 1 : 5 000 i eventualno za neke manje
gradove 1 : 2500 .
Prostorni i Urbanisticki planovi tretiraju se i kao RAZVOJNI planovi dok se detaljni planovi tretiraju kao
PROVEDBENI .
Ciljevi
Ciljevi predstavljaju iskaze o zeljenom stanju sistema , odnosno stanju sistema kome tezimo.
Ciljevi cine osnov za izradu varijantnih prijedloga plana i neophodno su sredstvo za njihovo testiranje i
vredovanja . Ciljevi mogu biti komplementarni medjusobno zavisni i nezavisni . Obzirom na
operativnost planiranja postoje 3 vrste ciljeva : normativni , strateki i operativni . Ciljevi se mogu
podjeliti na kratkoroene i dugorone na ope i posebne .
Jedan od bitnih zahtjeva da ciljevi to vjerniji i taniji odraze potrebe i interese ljudi da to u mjeri u kojoj je
to mogue ostvariti , budu oni ciljevi koje oni zele .
Pri tome se javljaju mnoge teskoce nacelne i prakticne naravi kao sto su :
Teskoce utvrdjivanje opih i posebnih uslova u periodu dosezanja ciljeva , ko utvrdjuje cilj.
Teskoce nastaju i zbog proturjecnosti i iskljucivo pojedinih ciljeva , mogucnost mjerenja i utvrdivanja
njihove vaznosti kao i zbog stanja promjene prioriteta ciljeva za pojedine skupine ljudi i vremenska
razdoblja . Vazan i posljedni zahtjev u utvrdjivanju ciljeva jeste da oni budu jasno iskazani , da budu logicki
i mjerljivi .
Proces izrade ciljeva :
Na osnovu sistema drustvenih vrijednosti formulise se jedan ili nekoliko najopcijih ciljeva iz kojih
proizilazi posebni ciljevi , formira se nekoliko hijerarhijskih struktura ciljeva u kojima postoje temeljni ,
primarni , sekundarni i tercijarni ciljevi .
CILJapsttrakni ideali
ZADACIposebni ciljevi nieg reda jasniji
ZAHTJEVstandard mogue mjeriti i postii
Pristup stratificiran zbog EFIKASNOSTI
Komponenti ciljevi po prirodi konfliktni pa ih ASEMBLIRAMO u jedan cilj, kod podciljeva moramo voditi
rauna o :
Sloenosti, resursima,ogranienjima, akcijama, udio u zajednikom cilju
Formiramo ga kao zasbni cilj i dio zajednikog.
Kada je rije o odrivom razvoju razlikujemo DUGORONE(to podnosi ovvjek i prioroda) i
NEPOSREDNE(odg koraci na putu ka dugoronim ciljevima) ciljeve
NEPOSREDNI ciljevi osnova konkretnih mjera

DOSTIZANJE VIZIJE polazi se od ciljeva usmjerenih ka viziji, ANALIZA potrebnih resursa a potom
INSTRUMENTI koji e omoguiti realizacijuIMPLEMENTACIIJA. Nakon svake faze evaluacija
Koncepcija prostornog i okolinskog razvoja
Ovo je NAJZNACAJNI dio plana , odnosno sustina planiranja . Koncepcija prostornog i okolinskog razvoja
bazira se na stanju, valorizaciji i ciljevima prostornog i okolinskog razvoja , kao i ispoljenim trendovima u
razvoju pojedinih oblasti . Da bi se kvalitetno izradila Koncepcija prostornog i okolinskog razvoja potrebno
je prognozirati DUGOROCNE POTREBE koje se baziraju , prije svega , na stanovnistvu ( projekcijama
stanovnistva po strukturi .
Stanovnistvo je osnovni NOSIOC potreba .
Drugi aspekt jesu MOGUCNOSTI koje obezbjedjuju valorizovani resursi .
Trei aspekt proizilazi iz STAVOVA STANOVNISTVA o valorizovanim resursima , mogucnostima razvoja
i prioritetima koje preferiraju stanovnici . Veoma vazna princip u prostornom planiranju jeste
KOMPATIBILNOST iskaznih potreba i zelja stanovnistva i istrazivackih rezultata .
Ako sve radiomo za covjeka i zbog covjeka , onda je neophodno u svim fazama izrade Plana konsultovati
stanovnistvo i ukljuciti ga aktivno u proceduru pripreme i donosenja Prostornog plana . Pored stanja i
valorizacije prostornih i okolinskih uslova , ciljeva i projekcije razvoja osnovnih oblasti kao PODLOGE ZA
koncepciju prostornog razvoja sluzi i : - studija vredovanja prostora za koristenje studija ranjivosti
prostora studija procjene uticaja na okolinu .
- Studij vredovanja prosora je moguci prostor za izgradnju ( naselja i infrastrukture ) .
- Studij ranjivosti prostora je komplementaran studiji vredovanja prostora za razne namjene jer ona ukazuje
koji prostori se izkljucuju iz upotrebe za izgradnju , odnosno pod kojim uslovima se moze vrsiti izgradnja
odredjenih sadrzaja , obzirom na nivo ranjivosti prostora .(OVE DVIJE KAU NA KOJEM PROSTORU SE
MOE VRITI GRADNJA I POD KOJIM USLOVIMA)
Okolinska studija govorimo o IMPAKTU razvoja na okolinu.
Prostorni planovi su dugoroni i prognoze dugorone , a time i nedovoljno precizne , pa je stoga
neophodno obezbjediti kontinuitet u planiranju , kako bi se blagovremeno mogle vrsiti inovacije prostorno
planskih rjesenja , saglasno novim saznanjima .
Prostor je takodjer apsolutno ogranicen resurs bitan za razvoj svih djelatnosti i u njemu se objedinjuje svi
prirodni i drustveni procesi . nuno upoznati DINAMIKU svih procesa
Koncepcija prostornog razvoja sadrzi prognoze : - stanovnistva naselja , privrede drustvene
djelatnosti infrasturkturni sistemi .
Pored ovih elemenata prostorni plan sadrzi i MJERE I AKTIVNOSTI ZA PROVODJENJE prostornog
plana .
Kod URBANISTICKOG odnosno detaljnog plana imamo sljedee posebne prognoze : stanovanja sport i
rekreacija - zelene povrsi , groblja , deponije otpada , toplifikacija , biciklisticki i pjesacki saobracaj ,
saobracaju u mirovanju , gustinu naseljenosti i sistemu izgradnje .
PROSTORNO PLANSKI DOKUMENT moze se prezentirati u sljedecim oblicima :
1
PLANSKA OSNOVA stanje,valorizacija,ciljevi i koncepcija(smjernice)
2
PREDNACRT saetak prve faze, ciljeve,koncepciju i mjere za provoenje
3
NACRT PLANA isto kao i PREDNACRT
4
PRIJEDLOG PLANA kao NACRT PLANA
Prednacrt, nacrt i prijedlog plana razmatraju tijela koja usvajaju plan ( opinsko vijee ili skupstinu ) . U
obipajeno je da se Nacrt plana stavlja na javnu raspravu koja traje 1 2 mjeseca . Sumiranjem prijedloga
sa javne rasprave i usvajanjem od nosioca priprema i nosioca izrade plana , formira se PRIJEDLOG
PLANA , koji nakon usvajanja u odgovarajuem zakonodavnom tijelu postaje PLAN , cije vazenje
( primjena ) pocinju od dana objavljivanja u sluzbenom glasniku . Prostorno planiranje je zakonska obaveza
a usvojeni plan ima karakteristike zakonskog akta .
Mjere za provoenje plana
Mjere za provodjenje plana sastavni su dio plana i obicno se usvajaju u oblik ODLUKE O PROVODJENJU
PLANA , koja sadrzi :
- Mjere zemljisne politike , mjere ekonomske politike , ivesticiona i poreska politika , obavez izrade
drugih planskih dokumenata, podrucja na kojima se primjenjuju posebne razvojne i druge mjere ,

uslove smjestaja privrednih i drustvenih objekata infrastrukture , uslove zastite izvorista sumskog
zemljista i menaralne resurse , uslove zastite infrasturkture koridora ,
Uslove koristenja prosora , mjere i zastite prirodnog i istorijskog nasljea , uslov lociranja i koristenja
sanitarnih deponija , mjere za rjesavanje nepovoljnih uticaja na okolinu , mjere zastite stanovnistva i
dobara od prirodnih nepogoda i ljudskih djelovanjem izazvanih nepogoda .
Kod urbanistickih i detaljnih planova neophodno je utvrditi i mjere :
Urbanog uredjena , granice graeviskog zemljista i rezime gradjena , odnos prema postojecim
objektima , industrijske zone i rezim gradjena , uslove za uredjene graevinskog zemljista , velicine
gradevinskih parcela , komunalno opremanje , uslove izgradnje gospodarskih i privrednih objekata ,
uslove izgradnje na gradevinskom podrucju .
Grafii dio plana
Graficki prikazi su sastavni dio PLANSKE DOKUMENTACIJE . Rade se u okviru tekstualnog dijela plana ,
kao graficka interpretacija prostornih sistema i kao posebni ( tematske ) karte razlicite razmjere
( zavisno od vrste plana ) .
Tematske karte mogu se raditi za :
- hipsometriju , odnosno podjelu terena po nadmosrkim visinama ,
- geoloske karakteristike prostora sa stabilnosti terena i seizminosti ,
-hidroloske karte , sa izvoristima voda , podzemnim lezistima vodotocima ,
- karte boniteta zemljista ( poljoprivredno i sumsko ) date za osam kategorija ,
- sumskea zemljista ( visoke sume , izdanacke sume , goleti ) ,
- poljoprivredno zemljiste ( po kategorijama ) ,
- realna i potencijalna vegetacija ,
- prirodne vrijednosti ,
- istorijske vrijednosti ,
- saobracajna infrasturktura ,
- vodoprivredna infrasturktura ( sa plavim podrucjama , akumulacijama ) ,
- ebnergetska infrastruktura ,
- telekomunikacijska infrastruktura ,
- mreza naselja sa urbanim podrucjama ,
- privredne zone , turisticka podrucja itd.
Rade se obavezno sinteze karte i to :
- sinteza karte stanja prostornog razvoja ,
- karte mreza naselja ,
- karte namjene prostora ( svi povrsinski sistemi ) ,
- karte infrasturkturnih sistema ,
- karte smjernice za zastitu okoline ,
- sve karte treba da se radue u GIS-u u odgovarajucoj razmjeri koji plan zahtjeva , sa adekvatnom legendom .
Studije , elaborati , separati
Zavisno od vrste i kompleksnosti prostorno planskog dokumenta rade se studije , elaborati ili separati za
sljedee oblasi :
- Prirodni izvori i uslovi
- stanovnistva
- privreda
- drustvene djelatnosti
- infrasturkturni sistemi :
- saobracaj
- vodoprivreda
- energetika
- telekomunikacija .
Ova dokumentacija ima sektorski karakter ali sa naglasenom prostornou i obicno sadrzi : stanje i
valorizaciju , ciljeve i koncepciju razvoja .

Rade se i posebne studije koje novijeg datuma s neke su i zakonska obaveza kao sto je studij ranjivosti
prostora i studija zastite okoline . Sve ove studije elaborati ili separati SU NAJZNACAJNIA OSNOVA ZA
IZRADU PROSTORNO PLANSKIH RJESENJA .
Studija ranjivosti prostora
Pojam ranjivosti
Brandley i Smith kazu da je ranjivost moguce predstaviti kao vjerovatnocu da ce BUDUCI UTICAJI
IZAZIVATI PROMJENE U NEGATIVNOM SMJERU . U ekoloskoj literaturi , RANJIVOST
REFLEKTUJE STEPEN OSJETLJIVOSTI STANISTA ZAJEDNICA I VRSTA NA OKOLINSKE
PROMJENE ( Nilsson i Grelsson
1995 ). U hidrologiji , ranjivost odslikava do kog STEPENA su podzemne vode izlozene kontaminaciji
usljed aktivnosti na zemljenom pokrivacu , odnosno ranjivost reflektuje prirodne zastite karakteristike
slojeva izmedju povrsine i podzemnih resursa .
U vizuelnoj analizi pejsaza , ranjivost je definisana kao inverzna vrijednost u odnosu na apsorpcioni
kapacitet pejsaza na promjene izazvane novim aktivnostima na njemu . RANJIVOST=STEPEN
OSJETLJIVOSTI OKOLINE
Studija ranjivivosti postupak koji se izmedju ostalog temelji na EKOSISTEMASKOJ PODJELI PROSTORA
I OMOGUCAVA ZASTITU PRIRODE , te realnu procjenu kakvi su zahvati u okolini dopustivi i studiju cine
: kvalitativna i kolicinska analiza okoline i njegovih komponenti , osjetljivosti na zahvate u okolini ,
regeneracijske i neutralizacijkske sposobnosti okoline . Ova studija pokazuje koliki je stepen ugrozenosti
i prag opterecenja prirode i okoline . U krugovima prostornih planera cesto se susrece pojma OPA
RANJIVOST kao ranjivost koja nije ovisna od potencijalnih uticaja specificnog tipa zahvata tj. Konkretnog
zahvata . u prostoru , nego ranjivost koja proizilazi neposredno i ( pojedinih ) karakteristika tj . prepoznatih
vrijednosti prostora .
Pojma opasnosti rizika
Opasnost ( dogaaja ili kontinualan proces ) predstavlja rizik u slucajevima kada postoji vjerovatnoca da
ce ista imati negativan uticaj na neku od vrijednosti okoline . Rizik predstavlja VJEROVATNOCU DA
CE SE U ODREDENOM VREMENSKOM PERIODU JAVITI NEGATIVAN EFEKAT kod covjeka ,
grupe , ljudi , biljki , zivotinja , na odredenom podrucju koje je izlozeno odredjenoj dozi ili koncentraciji
opasne supstance . Razlicite stetne supstance koje se ispustaju na lokalnom ili regionalnom nivou zagadjuju
okolinu .
Ranjivost prostora u prostornom planiranju
Model ranjivosti prostora za potrebe izrade Studije ranjivosti prostora moze se bazirati na principu
ZDRUZIVANJA djelatnosti , koje u svojoj pojavnosti imaju slicne uticaje .
Grupa : djelatnosti koje se obavljaju u KORIDORIMA :
- saobracajna infarstruktura ( ceste , zeljeznice , aerodromi ) ,
- energetska infrastruktura ( dalekovodi , naftovodi , plinovodi ) ,
Grupa : djelatnosti koje se pojavljuju TAKASTO I POVRINSKI :
-stanovanje i industrija , turizam i rekreacija , odlaganje materijala , dobijanje mineralnih sirovina,
infrastrukturni objekti.
Grupa PRIMARNE DJELATNOSTI:poljoprivreda, umarstvo i vodoprivreda
Uzmemo u obzir i oblikujemo modele prema slijedeoj shemi:
1 Model ranjivosti PRIRODE KAO DIJELA OKOLINE radi(koridora,usljed djelatnosti koje pojavljuju
ta.,usljedp)
2 Modeli ranjivosti PRIRODNIH RESURSA
3 Modeli ranjivosti OKOLINE
4 Modeli ranjivosti PEJSAA SA ASPEKTA NJEGOVE PREPOZNATLJIVOSTI
Rezultat okvirnog modela ranjivosti su mape ranjivosti .

Paralelno sa izradom modela ranjivosti prostora neophodno je osigurati prikupljanje , sistematizovanje i


obradu dostupnih informacija kao ulaznim parametrima u proces ocjene ranjivosti prostora .
Vaznost dostupnosti informacija u adekvatnoj formi (zbog softvera)je glavni preduvjet pristupanja
analizama .
Polazista za vredovanja uticaja su :
- VAZECI PROPISI standardi , normativi , granicne vrijednosti , zasticena podrucja )
- KONVENCIJE ( strategije opceprihvacena nacela ) ,
- EKSPERTSKE OCJENE .
Za ocjenu potencijalnih uticaja zahvata u prostoru mozue se odabrati sljedeca skala :
0 nema uticaja tj . zanemarljiv je ,
1 uticaj je znacajan ,
2 uticaj je velik ,
3 uticaj je veoma velik ,
4 uticaj je nedopustiv .
Ocjene utvruju polaznu osnovu za planiranje
Aspekt upotrebe prostora i mogucnosti za odvijanje pojedinih djelatnosti razmatra se sa aspekta
POTENCIJALA PROSTORA za odvijanje djelatnosti kao sto su : urbanizacija , industralizacija i
izgradnja infrastrukturnih objekata .
Potencijal prostora za odvijanje djelatnosti moze biti modeliran eksplicitno , oslanjajuci se na skup kriterija /
parametara koji determinisu potencijal prostora i koji kvantificiraju stepen njegove pogodnosti .
Kapacitet se definise kao globalni regionalni , kapacitet rjecnog sliva , drzavni , a zavisno od vrste
proizvodnje odnosno djelatnosti . U oblsti energetike kapacitet se definise kao globalni i on po glavi
stanovnika iznosi 60 GJ/a od cega na fosilna goriva otpada 25 MJ/a . (ua 50% manje u 1990 nam treba a
75 fosilna)
Mogui konflikti u prostoru
Potencijal prostora za smestaj neke djelatnosti , samo po sebi , ne daje konacno rijesenje koju vrstu
djelatnosti je optimalno , smjestiti , u prostor . Jedan segment prostora moze imati isti nivo potencijala za
razlicitet djelatnosti . Sueljavanjem potencijala dobivamo tzv. Konfliktna podruja. ZAUZIMANJE
prostora ima vise aspekata , unistavanje ili znacajno ostecenje zatecenih , ali i drugih , s njim povezanih
eko sistema i gubitka tla za druge namjene . Ucesnici rjesavanja konflikta u prostoru podijeljeni su u 4
grupe i to :
- oni koji se bave drustveno ekonomskim razvojom
- oni koji se bave razvojem tretirane oblasti
- ekolozi ( biolozi i ostali strucnjaci za ekologiju )
- gradjani ( stanovnici ) .Posao USAGLASAVANJA konflikta podjeljen je u 3 faze . U prvoj fazi definise
CILJ(potrebe koje treba zadovoljiti) . Zatim se definise PODRUCJE RAZMATRANJA . Sljedece je
prikupljanje POTREBNIH , a raspolozivih PODATAKA o datom podrucju , nakon cega se vrsi ocjena
upotrebljivosti ovih podataka i rezimira stanje podrucja(5) . U prvom koraku svi a poslije svako za
sebe. U estom koraku svi izrauju MAPU OSJETLJIVOSTI prostora- unija reflektanata ta moe a
ta ne. KRAJ PRVE FAZE U drugoj fazi opet svaki reflektant za sebe radi analizu zeljenog
projekta(studij izvodljivosti) i kao analizu mogucnosti smanjenja impakta . Rezultat ovog rada svih grupa
je VISE RJESENJA ZA ZADOVOLJAVANJE OVOG CILJA (je gradnja novog izvora elektricne energije :
planeri drustvo - ekonomskog razvoja odlucuje se za hidroelektranu na lokaciji A , energeticari za
termoelektranu na lokaciji B , a ekolozi na hidroelektranu na lokaciji C . Na ovaj nacin se dobije vise
rezultata rjsenja , koji svaki reflektant rangira utvruje redoslijed rjesenja. )
U TRECOJ fazi , vlada na bazi stavova relevantnih ministarstva , donosi odluku o tome koji ce se objekt
graditi odnosno na kojoj lokaciji . Po izboru objekta pravi se klasicna studija uticaja na okolinu .
Gradjani cijelo vrijeme primaju odredjene informacije da bi mogli da razumiju bitne cinjenice o drzavnom i
lokalnom znacaju .
Vredovanje prostora za determinisanje namjene prostora
Za razlicite oblasti potrebne su odredene podobnosti prostora , a stoga postoje i ogranicenja za realizaciju
odgovarajuce namjene , postoje i prostorna ogranicenja , koja poizilaze iz zakona kao sto je propis o

10

vodama , sumama i sumskim i poljoprivrednim zemljistu a i ogranicenja utvrdjena studija ranjivosti


prostora . Stoga se u prostornom planiranju postavlja zahtjev za VISEKRITERIJALNO VREDOVANJE
PROSTORA ZA STANOVANJE , RAD , INFRASTURKTURNE SISTEME I SLI. Ovo su ustvari
kategorije koristenja zemljista , odnosno potrosnje prostora . Ostali dijelovi prostora predstavljaju
primarnu namjenu ( poljoprivreda, vode , sume i sumsko zemljiste ) . Ove kategorije prostora obicno su
zasticene i odgovarajucim zakonima . Osnovni princip prostornog planiranja jeste racionalno koristenje
zemljista tako da se tzv. Potrosnja treba svesti na najmanju mjeru odnosno da se prednost u koristenju
prostora da primarnoj namjeni tj . poljoprivredi , sumarstvu , vodoprivredi itd. svaki plan ima neke svoje
kriterije
Kriteriji prostornog plana, koji se koriste za podobnost prostora za izgradnju su :
- pristupacnost zemljista , - nagib terena , - relativna visina u odnosu na najnizu tacku datog
podrucja , - orijentacija , - upotreba vrijednost zemljista , - ekoloske vrijednosti itd .
Orijentacije se moze definisati prema stranama svijeta .
Padovi se mogu podijeliti na klase ( ravan , malog nagiba , naget , strm i veoma strmo zemljiste ) .
Za topografske karakteristike terena uobicajeno su klasifikacije ravnicarski , brdovit i planinski .
Pomou alata moemo klasificirati ekoloku povoljnost prostora od 0-1 ili 1-5; ZA viekritetijalno
vrednovanje kosriste se STANDARDNE METODE npr GIS baza podataka(nivo tanosti 1 ha)
Prostor se moze klasificirati u vise kategorija kao npr :
- Izuzetno povoljan,
- Veoma povoljan ,
- Povoljan ,
- Nepovoljan .
Kod urbanistickog planiranja obrada se vrsi detaljnije ( cestice od 100 m ) , a prostori za izgradnju mogu
ukljuciti i parametre komunalne opremljenosti , stabilnost terena , okolinske povoljnosti ( buka, zagadjenost
zraka , osucanost itd . ) .
Kod detaljnog planiranja cestice mogu biti i manje od 100 m, a detaljnije se analiziraju svi naprijed
pomenuti parametri , sa odgovarajucim bilansima(parametri) izmeu izgraenog i slobodnog prostora .
Povoljna kategorija prostora namjenjena je za rekonstrukcije .
Veoma povoljno za intenzivnu urbanizaciju .
U nepovoljne kategorije spadaju prostori kao sto su poljoprivreda , sumarstvo itd . jer to treba zastiti od
izgradnje . U ODNOSU NA IZGRADNJU kaemo da je tu povoljno graditi ili ne
Studije zatite okoline
Generalno dva principa su ukljucena :
Prvo , ZASTITA OKOLINE , PRIRODNIH USLOVA I ZIVOTNI STIL , stanovnistvo su proglaseni za opsti
interes .
Drugo , proglaseno je obaveznim da se vrsi SPUO ( strateska procjena uticaja na okolinu planski nivo ) i
PUO ( procjena uticaja na okolinu projektnio nivo ) .
PUO smatra dokumentom koji slijedi odluku o provedbi nekog projekta . Rijetko kada se Puo ukljucuje od
pocetka u proces odlucivanja . Po naravi i zakonskim okvirima u kojim se Puo danas izradjuje , on nije
instrument predskazivanja , vec TEK PROCJENA O TOME STO SE NA OSNOVU POSTOJECEG I
PRETHODNOG ISKUSTVA MOZE OCEKIVATI KAO POSLJEDICA PROVEDBE PROJEKTA U
EKOLOSKOJ , SOCIJALNOJ I EKONOMSKOJ STRUKTURI LOKALNE ILI REGIONALNE
ZAJEDNICE . U tome pogledu PUO svrstava u niz dokumenata ili postupaka cija se vrijednost odnosno
domet i karakter uticaja moze procjeniti samo tek naknadno kad se donese odluka o izgradnji nekog objekta
ili je on izgradjen . Spuo je INSTITUCIONALIZIRANI DOKUMENT KOJI ISPITUJE MOGUCNOST
PROVEDBE MJERA ZASTITE KAO I VJEROVATNOSTI VECIH UTICAJA NA OKOLINU U
PRIMJENI STRATEGIJE RAZVOJA . (mo predskazivanja princip opreza, kapacitet prostora, analiza
rizika) SPUO alat za nametanje imperativa odrljivosti)
Puo se koristi za postojecu namjenu .
Spuo se koristi za planiranu namjenu .
SPUO- STRATEKE PROCJENE UTICAJA NA OKOLINU
Procjena posljedica na VIEM nivou

11

ZATITA OKOLINE glavno pitanje


Dvije grupe za procjenu posljedica- OKOLINSKE(buka,vibracije,otpad) i SOCIO-EKONOMSKE+javni
inters(prirodan okolina, kulturno nasljee, rekreaciona podruja)
SPUO koristi dugorone posljedice
Procjena uticaja na okolinu ( PUO )
NAKON to se utvrdi lokacija objekta PUO vri proceduru PRAENJA posljedica na okolinu.
Puo se mora posmatrati kao integralni dio sireg procesa planiranja i projektovanja , pocevsi sa ranom
indentifikacijom planskih varijanti i potencijalno znacajnih uticaja na okolinu . Minimum slijedee:
zakonske propise,standarde- opis projekta-opis okolia-previeni uticaj na okolinu-odabrane
varijante-mjere i preporuke,plan praenja(monitoring), uee javnosti
Alati procjena
Puo i Spuo , obicno su zasnovani na mjesavini kvalitatnih i kvantitativnih metoda . (multikriterijski
pristup) koliinska analiza se takoer koristi
Procedura prihvatanja studija uticaja na okolinu
Prethodna studija uticaja(okolinkse dozvole za objekte/ Strateke procjene uticaja na
okolinu(plan)primjedbe i prijedlozi organaSTUDIJA UTICAJA NA OKOLINUjavna
raspravaokolinska DOZVOLA
Studija strateske procjene uticaja na okolinu je sastavni dio planova i programa , odnosno instrument za
utvrivanje okolinskih prihvatljivih uslova , u okviru pomenutih dokumenata .
Namjena povri
Namjena povrsina je ISHODISTE za sve bitne elemente prostornog plana , a sama namjena povrsi
pojomovno je vezana za ureenje , odnosno planiranje koritenja prostora .
Polazna osnova za plan namjene povrsina jeste sadasnja namjena povrsina , kao i odredjene podloge od
kojih je vrlo znacajna kategorizacija zemljista .
Poznavanje zemljista kao ogranicenog resursa koji se moze koristiti kao staniste za biljke , kao graevinski
materijal , kao objekat na kome se podiu stambeni , infrastrukturni , industrijski i dr. objekti vazna je faktor
za svaku zajednicu koja zeli da organizirano zivi i radi .
Prema prirodi zemljista , njegova osnovna funkcija je proizvodnja hrane , drveta i ostalih biljnih produkata ,
a ostali vidovi koristenja zemljista mogu se ostvariti i na povrsini , bez zemljista tj . goloj stijeni . Osnovna
karakteristika koristenja zemljista jeste da se stepen pogodnosti za razlicite namjene , gotovo
podudara tj . ukoliko je zemljiste pogodnije za poljoprivrednu proizvodnju ono je pogodnije i za druge
vidove koristenja . Osnovni kriterij pri izboru namjene RACIONALNO KORISTENJE ZEMLJISTA i
maksimalno koristenje principa VRACANJA ZEMLJISTA PRVOBITNOJ NAMJENI .
Kategorizacija zemljista vrsi se na osnovu svojstva tla , a pedoloska karta predstavlja neophodanu osnovu
za izradu kategorizacije , jer pedoloske sistematske jedinice daju podatke o : dubini tla , teksturi , vodnim
prilikama , hemijskom sastavu , stepenu razvoja tla i sl .
Za prostornno planiranje nisu dovoljne sistematske jedinice karta , nego su potrebne stanine jedinice , u
koje se jos ukljucuju ekoloski , bioloski , agrotehnicki , pa i ekonomski parametri .
Kategorizacija zemljista namijenjena je prije svega , za izbor NAJRACINALNIJE NAMJENE ZA
SVAKU OD KATEGORIJA .
Npr I-III najkvalitetnije; IV ozbiljna ogranienja za intenzvino koritenje;
Vri se VIEKRITERIJALNO VREDNOVANJE da bi se utvrdila podobnost prostora za razne namjene.
Od prirodnih kriterija , obino u vredovanju , koristimo slijedee : nagib tla , osuncanost , plodnost ,
stabilnosst , morfologiju , hipsometriju , vegetaciju . Od stvorenih uslova mogu se ukljuciti sljedeci
kriteriji : dostupnost , postojeca izgraenost , opremljenost infarastrukturom itd . (Najpogodni prostorii
su tamno osjeneni , a ekonomski povoljni su prostori izvan dolina na padinama juzne i
jogoistocneorijentacije ) . NAJTEE ODREDITI VANOST NEKOG KRITERIJA
Izbor budue namjene zavisi od dosadanje namjene i kriterija za izbor nove namjene
Osnovni kriteriji , kod izbora namjene su :

12

- NORMATIVNI ( zakoni , ciljevi drutva , meunarodne obaveze i sl . )


- EKOLOSKI i EKONOMSKI . /slika13/
Puo se koristi za postojece objekte ( postojecu namjenu ) i stratesku procjenu na okolinu Spuo za
planiranu namjenu .
ZONA -povrsinu koja je dovoljno velika da se moze nacrtati na karti LOKACIJA nema uvijek te dimenzije .
Slika 14 zoniranje je oblik namjene povrina dolazi na kraju urb i prostornih planova
Okolinski aspekti namjene povrsina
Najvei dio prostora zauzima suma i sumska zemljista , poljoprivredna zemljista i vode . maksimalno ih
titi trebamo
ume i umska zemljista
ume su jedan od najznaajnih prirodnih resursa svakog drustva , a razvoj drustva i okolinske kvalitete
zavisi u velikoj mjeri od rasprostranjenosti i kvaliteta ume .
Funkcije ume su :
- Proizvodne funkcije
Suneva energijaorgansku masu od ukupnih 58 milrd tona org mase 20,4 na ume otpada(fotosinteza)
- termika funkcija
Kronja zadrava toplotu i danju a noi pak i ometaju radijaciju
- regulisanje rezima voda
Indirektno utiu na bolje koritenje (rahlije zemljite prima (kvalitet)vie vode)
- regulisanje rezima vode ( oticanja )
Intercepcija, transpiracija i upijanje znaajno utiu na oticanje, topljenje snijega due
- protueroziona funkcija
umska vegetacija najbolji biljni pokriva
- sprecavanje eoloske erozije
Opasnost u ravniarski predjelima
- smanjenje zagaenja zraka
isti atmosferu kao filteri
- rekreativne funkcije
Ljekovita svojstva
- esteska funkcija sume
- naucno odgojna funkcija
praume kao laboratoriji
VREDOVANJE FUNKCIJA UMA
Komisija za sumarstvo u FAO u dala je slijedecu klasifikaciju suma , po funkcijama :
A ) proizvodna funkcija , B ) funkcija obnove i zastita suma , C ) rekreaciono zdravstvena funkcija .
Od ukupne povrsine suma danas se koristi oko dvije trecine suma.
Sa razvojem ljudske civilizacije , smanjivano je ucesce suma i sumskog zemljista kroz : nestajanje suma
( unistavanje ) , degradaciju suma , sesenje ( propadanje ) suma .
A osnovni uzroci nestajanja suma su : poljoprivreda narocito u nerazvijenim zemljama , razvoj naselja i
infrastrukture , razvoj rudarstva , potrosnja drveta za industriju , ratna dejstva i dr .
Pod degradacijom suma podrazumjeva se negativno djelovanje covjeka na sumu , cime se pogorsava njen
primarni sastav i remeti funkcionalnost .
Uzroci degradacije suma su :
- Krenje suma , napustanje zarastenje nekvalitetni vrsta , - pretvaranje visokih uma u izdanake , ekstenzivno stoarenje , - nekontrolisana paa , - unoenje stranih vrsta , - koritenje sporednih
umskih proizvoda , umski poari , - prekomjerna sijea . Suenje uma dodatni problem-izumiranje
vrsta U prvi plan uzroka suenja uma se podrazumjevaju :
Aerozagaivanje , promjene klime , naruavanje primarne strukture prekomjerenim sjeama .
umski ekosistemi sloeni organizmi to dovodi do velike osjetljivosti, ovjek neadekvatnim
razumijevanjem doveo do poremeaja u prirodi.
Poljoprivredna zemljita

13

Poljoprivreda je bitan faktor RAZVOJA CIVILIZACIJE , a tlo , ili zemljite je dio ekosistema , koji zajedno
sa vodom i zrakom sainjava jedinstven ekosistem , od ijeg kvaliteta zavisi egzictencija i ivot na naoj
planeti . TLO JE PRIRODNO TIJELO , IJA JE OSNOVNA FUNKCIJA , OBEZBJEENJE IVOTNOG
PROSTORA ZA BILJKE , a istovremneo je i stanite velikog broja drugih ivih bia , odnosno predstavnika
mikro mezo flore i faune , kao i makro organizama . U tlu se nalazi veliki broj bakterija , protozoa , algi ,
virusa , te glista , krtica i dr. ije su funkcije sloene i razliitog su djelovanja . Jedni imaju pozitivno
djelovanje , to se odrava na kvalitet tla , dok drugi imaju negativno djelovanje na svojstva tla , odnosno na
smanjenje plodnosti . Procjenjuje se da je na Zemlji oko 3 % povrina potpuno uniteno , oko 15 % su
napustena zemljista , kao nepogodna za dalje koristenje , oko 55 % izlozeno razlicitim oblicima suse a udio
napustenih i unistenih zemljista stalno se povecava . (neplodno 43%,ume 27%,obradivo 10%)
Minimalna kolicina zemljista za ishranu i smjestaj po osobi , na osnovu saznanja iz 90 tih iznosi _
0,4 ha obradive povrsina za ishranu .
0,08 do 0,174 ha za smjetaj-naselja i infrastrukturu .
Razvoj najveeg broja djelatnosti odvija se na racun poljoprivrednog zemljista i to njegovim pretvaranjem
u antropogenu pustinju ( betoniranje , asfaltiranje ) ili degradaciju .
Proces degradacije poljoprivrednog zemljista
Proces degradacije poljoprivrednog zemljista i zivotne sredine mogu biti vezani za vanjske uticaje na
poljoprivredno zemljiste i uticaje od poljoprivredne proizvodnje .
Uzroci ostecenja zemljista su :
- destrukcija ili fizicka ostecenja , kontaminacija i polucija , fizicko ostecenje ili destrukcija se smatra
najtezim , jer dovodi do fizickog nestanka tla , a ovdje se mogu izdvajati dvije grupe :
- privremeno iskljucenje tla iz biljne proizvodnje - trajni gubitak tla .
U privremeno iskljucenje tla iz biljne proizvodnje dolaze :
Povrsinski kopovi , pozajmista raznih materijala , deponija jalovine , deponije komunalnog i
industrijskog otpada , aheoloska istrazivanja , povrsinska erozija i klizista .
Trajni gubici tla nastaju : izgradnjom naselja , industrijskih i drugih objekata , saobraajnica , vodenih
akulumacija .
Poseban vid destrukcije zemljista predstavlja deponiju raznih vrsta industrijskog otpada kao sto su : pepeo
i sljaka iz termoelektrane , crveni mulj iz industrije glinice , odpad iz industrije elika , otpad iz prerade
olova i cinka .
Kontaminacija i polucija zemljissta
Kontaminacija tla je poveanje ukupnog sadraja raznih stetnih sastojaka , organskih ili patonogenih
agenasa u tlu , koji dovode do pogoravanja njenog kvaliteta .
Polucija tla oznaava akumulaciju neke komponente u tlu , koja dovodi do opasnosti za ive organizme .
Uzronici kontaminacije tla su : teki metali , organski zagaivai , radio nukleidi .
Oteenje zemljista uslijed poljoprivrednog zemljista
Negativne efekte na prostorni razvoj : jednolinost krajolika , napustenje tradicionalnih upravljackih
metoda , upotreba velikih povrina mokrog zemljista , movarnog zemljista i prirodno ranjivih
panjaka , zagaivanje podzemnih voda povecanom upotrebom pesticida i gnojiva i smanjenjem
bioloske raznolikosti . Monokulture na velikim povrsinama i njihova intenzivna proizvodnja povecavaju
broj stetocina i korovskih biljaka . Protiv njih covjek se bori insekticidima , herbicidima , pesticidima .
Velike tetoine nastaju i zbog pogrenog naina koritenja zemljista nagnutim terenima ( uzgoj okopavina
i sl . ) sto je izazvalo eroziju , a negdje i potpuno gubljenje tla .
Ekstenzivno stoarstvo djeluje negativno na ume izazivajui njihovu degradaciju i nestajanje sa nekih
podruja i promjenu osobina zemljita .
Uzgajaju se monokulture na velikim povrinama koristi se i manji broj ivotinja , to ugroava prirodni
biodiverzitet .
Krenje uma , isuivanje movara unistavanje stepa i sl . radi stvaranja oranica , vonjaka , vinograda i sl .
narocito u brdsko planinskim predjelim i na terenima sa izrazenim reljefom i velikim nagibom , doveli su

14

do pojave erozije , nestanka vode i sl . Dolo je do narusavanja ekoloske ravnoteze i od stabilnih ekosistema
stvoreni su nestabilni .
Savremena poljoprivreda suava prostor za zivot zivotinja kako na zemljistu tako i u zemljistu i vazduhu .
Obrada mehanizacijom , hemizacija , uz unistenje prirodnog stanista , vodi sigurnom nestanku vrsta na tim
prostorima .
Savremena poljoprivreda ne moze se zamisliti bez vjestackih ubriva herbicida i pesticida . Mnogo takve
supstance preko biljaka i zivotinja konzumira covjek . Pesticidi djeluju negativno na zivotnu sredinu , a
u zemljiste dospjevaju neposredno i posredno preko biljaka i sakupljaju se u biljkama . Negativno uticu na
biljke jer mogu da smanje fotosintezu , izazivaju fiziolosko slabljenje biljke i njeno uginue , a zdravlje
ljudi je ugroeno unoenjem pesticida u hranu preko koje dospjeva u ljudski organizam . Ugroavanje
ivotinja vri se primjenom hemijskih sredstava u poljoprivredi , a ugroene su ptice ,insekti , sisari ,
gmizavci , fauna u zemljitu .
Fosforna ubriva sadre teke metale najvei su zagaivai kadmijum i hrom , a sadre olovo , cink ,
arsen i fluor , Njihovom upotrebom u zemljite se unosi stroncijum i uran i poveava se eutrofizacija vode .
Ugroenost zemljista kombinacijom prirodnih i antropogenih faktora
Erozija zemljista spada u vodee faktore , ne samo ugroava zemljiste vec i zivotne sredine u cjelini .
Danas ona predstavlja ekoloski problem svjetskih razmjera , naroito u zemljama gdje su pogodni prirodni
uslovi za njeno nastajanje i gdje djelatnost ovjeka doprinosi procesima erozije .
Pod erozijom zemljista podrazumjevaju se PROCESI KOJI UZROKUJU RAZARANJE ZEMLJISTA
( ZEMLJINE KORE ) , NJEGOVO ODNOENJE ( TRANSPORTOVANJE ) I TALOENJE NANOSA .
Tri su osnovna vida erozije : gravitaciona , vodna i erozija vjetrom u nekim podruima erozija ledom .
Gravitaciona erozija nastaje usljed sile teze , koja pomjera i svlaci kamenje , pjesak i sitniji rastresiti
materijal niz padinu , koja se pretvara i golet , a materijal se deponuje u dolini .
Vodena erozija je uzrokovana vodom , a razlikuju se tri vrste erozija koja nastaje djelovanjem vode .
Marinska erozija predstavlja razaranje obala jezera i mora , rjena , ili fluvijalna je ona koju stvaraju
rijeke erozijom i nanosom , a kina ili pluvijalna je ona koja nastaje spiranjem pod uticajem kinih kapi .
Najaee je tzv . kina ( pluvijalna ) erozija . Eolska erozija ( deflacija ) je uzrokovana vjetrom i javlja se u
suhim predjelima na rastresitim zemljitima sa kojih je uklonjena vegetacija , to omoguuju odnoenje
estica zemljita vjetrom i njihovo deponovanje na okolna podruja .
Uslovi za nastajanje erozije su prirodni i antropogeni . Uslovi koje izaziva covjek vezani su za poremeaje
ravnotee ekosistema i padina , to dovodi do destruktivnog djelovanja vode i vjetra .
Najvei uzronik erozije je uklanjanje vegetacije sa tla , koja su podlona eroziji .
Posebno je tetno unitavanje uma ( poari , poljoprivreda ) jer ovaj pokriva ima nezamjenjivu ulogu u
ouvanju zemljista na terenima sa velikim nagibom , veom nadmorskom visinom i sl . gdje su pogodni
uslovi za nastanak erozije . Uzrok moze biti sirenje poljoprivrednih aktivnosti na nagnute terene , uzgojem
okopavina , vonjaka i drugih kultura , koje slabo vezuju zemljiste . Ekstenzivno stoarstvo , naroito uzgoj
koza i ovca , unistava vegetaciju koja vezuje zemljite , zbija zemljiste i mijenja njegovu strukturu , sto
pospjesuje eroziju .
Klizista predstavljaju poseban vid degradacije zemljista , a uzroci su im prirodna nestabilnost padina ,
ili nestabilnost izazvana covjekovom aktivnoscu .
Zatita poljoprivrednog zemljita
Obzirom da je obradivo zemljiste ogranicen resurs neophodan za proizvodnju hrane i zivot ljudi ,
neophodno je obezbjediti : racionalno koristenje zemljista obezbijediti rekultivaciju i razvoj zemljista
formirati informacioni sistem o zemljistu obezbjediti upravljanje zemljistem ( informacioni sistem
planiranja , organizaciju za provoenje aktivnosti upravljanja zemljitem i monitoring )
Vodne akumulacije
Akumulacije imaju nezamjenjivu ulogu u okviru vodoprivrednih sistema , jer sluze za vremensko i
prostorno izravnanje voda , a najee su vienamjenski objekti .
Znaaj akumulacije ( funkcija )

15

Snadbijevanje vodom
Akumulacije sve ee koriste kao izvor vode za pie .
Akumulacije poboljavaju kvalitet vode jer se u njima vre taloenje organskih i toksikih materijala pa su
trokovi za njeno preiavanje manji . One takoer smanjuju sezonsko kolebanje kvaliteta vode , to
omoguava ravnomjerni rad postrojenja za preiavanje . Podizanjem nivoa vode , smanjuju se visina
pumpanja , a u nekim sluajevima omoguava i gravitaciono dovoenje vode do mjesta potronje .
Koritenjem jezera do utvrenog minimalnog nivoa , obezbjeuje se siguran rad zahvatnih graevina , a
viestruko poveanjem minimalnih proticaja rijeke obezbjeuju vodu i za nizvodna naselja .
U nekim sluajevima akumulacije smanjuju stepen preiavanja otpadnih voda , koje se uputaju u
recipijent .Ove uslove najpovoljnije mogu da ispune velike akumulacije , posto su jedino one u stanju da
obezbijede industriji potrebnu koliinu vode , u svako doba godine . Pored toga voda iz akumulacije je
jeftinija u poreenju sa drugim izvorima obzirom da u njenoj izgradnji uestuju svi potencijalni korisnici
voda .
Navodnavanje
Navodnavanje je NUAN uslov za intenziviranje proizvodnje hrane . U sunim periodima nedostaje voda
biljkama a ona se moe obezbijediti samo iz akumulacije . Navodnavanje se poveavaju znatno prinosi , a
omoguavaju se dvije , pa ak i tri etve u toku godine . Za veinu zemlja svijeta jedan od najznaajnih
strategija za poveanje proizvodnje hrane , jeste navodnavanje .
Odbrana od poplava
Akumulacije su jedan od vanih vodoprivrednih objekata , koje reguliu proticanje i omoguavaju prihvat
velikih dotoka vode u kinim periodima .
Proizvodnja elektrine energije
Hidroenergija je obnovljivi izvor energije , ija upotreba ne proizvodi nepovoljne impakte na okolinu , kao
to to ine fosilna i nuklearmna goriva .
Avakultura
Akumulacije su izvor hrane , jer se u njima moe organizovati proizvodnja , avakultura , a naroito ribe i to
u koliinama koje mogu zadovoljavati potrebe stanovnitva , pa i za izvoz .
Turizam , sport i rekreacija
Akumulacije mogu biti vrlo atraktivna podruja za razvoj turizma , sport i rekreacija . Cijena zemljita uz
akumulacije ovakvim sluajevima , mogu znatno premaiti cijenu zemljita u urbanim podrujima .
Uticaj na ovjeka
Uticaj izgradnje akumulacije na ovjeka je veoma veliki . Ovaj uticaj je pozitivan ili negativan , Sa
savremenog stanovnistva ovi uticaji se ispoljavaju : prije izgradnje , tokom izgradnje i permanentno tokom
postojanja i eksploatacije akumulacije(od poetka do kraja) . Uticaj prije izgradnje akumulacije vezan je
prije svega za psiholoke reakcije ljudi oko svih neizvjesnosti , koje u njihov ivot unosi realizaciju ovakvih
projekata . PROMJENA
Uticaj tokom gradnje su dvojaki :
- sa gledita okoline je uglavnom negativan ( problemi gradilita ) ali ogranieni u trajanju .
- sa ekonomskog i socijalnog stanovnitva mogu biti negativni i pozitivni ( mogunosti zapoljavanja ,
socijalni kontakti lokalnog stanovnitva i graditelja . )
Najvee promjene nastaju u rejonu akumulacije gdje dolazi do potapanja poljoprivrednih zemljita ,
naselja , gradova , saobraajnica , mostova , drutvenih i privrednih objekata , istorijskih , arheolokih i dr .
vrijednosti. Problem pogotovo izraen ako ja poljoprivreda osnovna djelatnost

16

Akumulacije mogu izdizanjem nivoa podzemnih voda , da prouzrukuju plavljenja i zabarivanja i irih
povrina u priobalju . Potapanje naselja povlai za sobom migraciju stanovnistva , a esto i njihovu
prekvalifikaciju .
Stvaranjem akumulacije esto se potapaju i neke prirodne ljepote i rijetkosti : slapovi , vodopadi , izvori , a
djelimino i kanjoni .
Negativne posljedice su i oscilacija nivoa vode u akumulaciji , usljed ega dolazi do spiranja zemljita sa
padina , a u njenom nauzvodnijem dijelu do talozenja nanosa . Time se oko akumulacije i u njenom vrhu
stvaraju gole i blatnjave povrsine , koje remete prirodnu harmoniju doline .
Promjene u nizvodnom toku
Akumulacije ublazavaju prirodnu neravnomjernost proticaja u visegodinjem , pa i godinjem periodu .
Oscilacije u vodotoku mogu se javiti nizvodno od akumulacije usljed rada hidroelektrane .
Ovaj problem moze se uspjesno rijesiti izgradnjom kompenzacionih bazena ispod brana i promjenom
rezima rada hidroelektrane .
Promjena klime
Izgradnjom akumulacija mijenja se i toplotni rezim vode . Akumulacije imaju razlicite temperature vode po
dubini . Ljeti temperatura vode se smanjuje od povrsine ka dna -izmeu 4 do 6 C .. Regulisanjem proticaja ,
mijenja se i toplotni rezim u nizvodnom toku rijeke . U jesen iz rezervoara pristiu toplije vode nego u
prirodnim uslovima , a u proljee zbog sporijeg zagrijavanja , hladnije . Temperaturna razlika prije i poslije
regulisanja proticaja iznosi u prosjeku od 2 do 4 C .
Hemijske i bioloke promjene
Akumulacije poboljavaju uslove samopreiavanja vodotoka , smanjuju mutnou vode i bioloko
optereenje . Visoka sadrina biogenih materija u vodi i u poplavljenim zemljitima pogoduju razvoju
biljnih i ivotinskih organizama .
Reim nanosa
Stvaranjem akumulacija mijenja se rezim nanosa , taloenje vucenog nanosa pocinje na kraju
akumulacije dok se suspendovani nanos talozi njenom cijelom duzinom . (zato se poumljava)
Promjene seizminosti u podruju akumulacije
Na osnovu ispitivanja udesa na nizu brana , zakljueno je da su kod nekih uzrok bili zemljotresi , izazvani
akumulacijama . Ako se stjenska masa ispod rezervoara nalazi pod naponom onda svaki mehanizam
koji dovodi do njenog sloma , izaziva osloboenje energije deformacije , to prouzrokuje zemljotres .
Seizminost se kree se od potresa slabijeg intenziteta koji se manifestuje poveanjem frekvencije i
emitovane energije do katastrofalnih zemljotresa koji prouzrokuju ruenje brana , to nanosi ogromne tete
nizvodnim podruima .
Lokalni potresi koji se javljaju u toku punjenja akumulacije mogu da budu posljedica promjenjivioh
prirodnih uslova oticanja duz pukotina i podzemnih kanala usljed ega dolazi do zranih vodnih udara .

Rudnici
U izboru namjene u pojedinim podruima veliki uticaj imaju rudnici i deponije ( jalovine , pepala , ljaka i
otpada ) .
Uticaj rudnika uglja na okolinu
Postoje dvije osnovne vrste rudnika uglja : podzemni rudnici i povrinski kopovi .
Kod POVRSINSKIH KOPOVA radi se o veoj povrsini koja se devastira , a sto je u direktnoj funkciji od
koeficijenta otkrivke . Koeficijent otkrivke definise odnos otkopane otkrivke ( jalovine ) prema otkrivenom

17

uglju .Jalovina se odstranjuje i tako zauzima vrlo cesto plodno zemljiste . Najveci uticaj na okolinu kod
povrsinske eksploatracije uglja je u zauzimanju i degradiranju velikih povrsina zemljista . (15 m3=1t)
Otkopavanje i devastiranje ovako velikih povrsina zemljista ima za posljedicu : neminovnost izgradnje
novih naselja , odnosno preseljavanja stanovnistva , izgradnu nove infrasturkture , komunalija , kola
nadokandu stete za poljoprivredno zemljiste i poljoprivredne kulture , izgradnju novih saobracajnica ,
zastitu kulturnih spomenika , eventualno izmjestanje vodotoka itd .
Povrsinski kopovi uticu na unistavanje zemljista i promjenu morfologije zemljista .
Dodatno utjee i pumpanje vode iz amfiteatra na smanjenje nivoa podzemnih voda i to na sirem podrucju .
Pojavu klizista sto vrlo cesto moze zahvatiti i naseljena mjesta .
Velika buka i prasina kod kopanja kao i izduvni gasovi iz masina .
PODZEMNI RUDNICI ( djelovaju kao drenovi ) a narocito na slijeganje tla. Ukoliko se ne vrsi
preiscavanje otpanih voda dolazi do zagaenja vodotoka . Miniranje i jednih i drugih(oteenja)
Sanitarne deponije
vrsti otpaci razliiti po svom fizikom hemijskom i biolokom porijeklu slobodno izloeni uticaju
atmosferilija kontaminiraju ovjekovu okolinu , cesto sa veoma negativnim posljedicama .
Planiranje deponija
Sanitarne deponije ( krae deponije ) element su urbane infrastrukture , krajnja taka u okviru odravanja
higijene naselja , gdje se na bezbjedan sanitarno higijenski nain vri odlaganje otpada i njegova
neutralizacija . U okviru prostorng i urbanistikog planiranja obradi i problem dispozicije vrstih otpadaka
vodei racuna o :
- koliini i kvaliteti otpadaka
- nainu prikupljanja i transporta otpada
- postojeim nainu dispozicije otpada
- Urbanim , prostorno regionalnim , vodoprivrednim i komunalnim uslovima i dr.
Uvaavajui sve najbrojne faktore slijedi izbor nacina tehnologije dispozicije otpada kao i izbor mjesta
lokacije , gdje ce se to obavljati putem posebnih studija koje su nekad i vrlo kompleksne posebno kad se radi
o izboru lokacije .
Za izbor LOKACIJE analiziramo slijedee uslove:
1 Potrebna POVRINA zemljita
2 TRANSPORTNE udaljenosti
3 LOKALNI USLOVI(prekriveni materijal)
4 Topografija, KLIMA I HIDROLOGIJA
5 USLOVI ZATITE OKOLINE
6 NAINI KRAJNJEG koritenja
Optimalna tehniko ekonomska rjeenja regionalne deponije. Vano i raspolagati odgovarajuim podacima
o KVANTITETU i KVALITETU otpadaka.(anketirati graane, demografski razvoj,reciklaa)
Izbor lokacije
Zahtjeva posebne elaborate i tim strunjaka, veliina dep. Zavisi od koliine otpada, najee 1-3 kg po
stanovniku. Minimalno za narednih 20 godina, visina od 15-30m, 4:1 koliina otpada na prekriveni materijal
{formule?!}Vodonepropusni sloj treba deponiji
Projektovanje, tehnologija i oprema- glavni projekat sadri tehnoloki dio, prateu infrastrukturu i objektesendvi sistem sloj otpada sloj prekrivenog materijala.
PROSTORNA ORGANIZACIJA-VOROVI I MREE(INFRASTRUKTURNI SISTEMI)
GRAD
Definicija- vea ili manja, gusta i permanenta, zatvorena aglomeracija, obino u pogledu ishrane, neovisna
o teritoriju na kojem se razvija ija egzistencija implicira aktivan ivot, relacije meu korisnicima
prostora i visok stepen organizovanosti.
Osnovna karakteristika urbanog ivota-DOMINACIJA ovjeka nad prirodm

18

Pokazatelji grada: veliina od min 2 000 stanovnika; postojanje gradskog jezgra; max 10%
poljoprivrednog stanovnitva; >10 000 stanovnika bezobzira na poljoprivredno uee to je grad
Osnovna obiljeja: veliina po broju stanovnika, funkcije, fizionomsko-morfoloka obiljeja
Prema funkciji: trgovaki, industrijski, vjerski
ZONE UTICAJA GRADA (GRAVITACIONO FUNKCIONALNE ZONE)
Veliina zone zavisi tj. uticaja grada zavisi od same veliine grada i njegove FUNKCIJE.
Svaka funkcija ima DOMETE uticaja ali pod gravitacionom zonom grada podrazumijeva se PODRUJE
OKO GRADA u kojem se odvijaju SIMULTANI UTICAJI svih centralnih(regionalnih) funkcija.
Dometi se mogu utvrivati na osnovu IZOHRONA linije jednake vremenske udaljenosti od
centra(polusatne,satne). Znaajan indikator i kretanje stanovnika.
Pojasevi gravitacione zone se mogu podijeliti u: neposredno predgrae, prigradska zona, daleko predgrae i
ostatak zone uticaja. Druga podjela gravitacione zone na sredinju i aglomeraciju.
Urbana regija(3 znaenja)-zona iskljuive urbanosti;grad sa predgraem/urbana aglomeracija;polarizovana
regija;2-urbana izgradnja dosta nakupljena,3-ire gradsko podruje
Gradovi-regioni
Decentraliziran grad=urbanizirana zona grada+okolni(prigradski dio) /sela,manja naselja i sl./
Funkcija rada naglaenija od funkcije stanovanja-regionalni elm prostornog sistema-elementi urbanog
sistema. Gradovi regioni funkcioniu putem hijerarhijski ureenih vorita
Grad je trajniji od regiona, regioni su podloni PROMJENAMA uslijed politikih, etnikih aspekata
Metropolizacija- dinamiki proces urbanizacije prostora i ujedno vii stupanj urbanizacije u stalnim
promjenama
Osnovni kriteriji za definisanje metropolitanskog prostora je integracija centralnog grada sa okruenjem.
Prostorno planski kriteriji za definisanje utjecja jezgre i okruenja:
Min br. stnovnika centralnog naselja, broj zaposlenih u odnosu na ukupan br.;funkcionalna struktura,
kriteriji za socio-ekonomski preobraaj; gustina nasljenosti, stepen urbanizacije(nepoljoprivredno
stan); aktivno stanovnitvo
Kvantitativne promjene dovode do degradacije kvaliteta prostora, segregaciji stanovnitava itd.
Kokurbacije- vii stupanj urbane organizacije prostora,(odreeni prostor malo odstojanje dui vremenski
period neovisno razvija vei broj manjih naselja osim osnovnog nivoa funkcije centraliteta dnevnih potreba
nemaju ekonomske mogunosti za razvoj funkcija centraliteta periodinih potreba.)
Policentrizam urbane mree i koridori
Policentrizam je jedan od osnovnih kriterija razvoja , promoviran u okviru prostorno razvojnih smjernica
Evropske Unije . Policentrizam je u uskoj vezi sa regionalnim razvojem . Njihovi efekti su mnogostruki
( ravnomjeran razvoj , socijalna i ekonomska kohezija , koritenje prirodnih i stvorenih resursa i dr . )
Policentrizam i urbanizaciju BIH treba posmatrati u kontekstu izazova metropolizacije razvoja urbanih
mrea i koridorskih razvoja .
Pored Sarajeva kao metropole kvalitetnu saradnju u mrei gradova Evropa mogu obezbijediti i Banja Luka ,
Mostar , Tuzla i Zenica .
Ovo su i gradovi koji e se razvijati kao urbane regije sa funkcijama srednje velikih gradova Evrope , dok bi
Sarajevo trebalo razvijati funkcije Euro city ja .
Kompetitivni indikatori: reputacija efektivne upotrebe, drutvena raznolikost, visoko-obrazovana radna
snaga i inovativnost,ekonomska raznoslikost.
URBANE MREE okosnica policentrinog razvoja doprinose konkurentnosti regije umjesto policentrizma;
razlog horizontalna povezanost- 3 elementa vorovi-nosioci intresa,niti-veze meu vorovima,reetkeprostor izmeu niti.
Pokretai saradnje, efikasnost regionalne politike poveavaju. Prostorno planiranje treba imati incijatorsku
ulogu prilikom umreavanja. Regionalno planiranje treba pratiti proces urbanog povezivanja
Koridorski razvoj
Koridorski ili osovinski razvoj u urbanom planiranju u upotrebi je od 30 . tih godina proslog stoljeca i do
danas nije napusten u prostornoj i urbanoj planerskoj praksi .

19

Mnogobrojne teorije urbane organizacije naselja , osobito one sloenog tipa vezane su za Osovinski razvoj
. Neke od njih i kao pretee osovniskog razvoja . Organizacija ovakvih gradova se naziva jo i linijskom
( ili linearnom ) .
U okviru koridorskog razvoja kao osnovni i polazni oblik urbanizacije pojavljuju se konurbacije .
Na podruju BIH prisutan je i naglaen koridorski razvoj . Koridori su preodreeni dolinama vodotoka .
Povijesni tokovi inae idu hiljadama godina preko balkana u dva osnovna pravca i to dijagonalno od
Zapadne Evrope prema Bliskom Istoku i transferzalno od Srednje Evrope prema Jadranu odnosno
sredinjem dijelu Mediterana .
Ovi transportni koridori obijezbijedit e :
- nacionalnu intergraciju BIH
- meunarodne integracije
- podsticanje regionalnog razvoja
- uslove dugorone saradnje sa susjedima
Realizacija planiranih transportnih koridora poboljat e lokacionu podobnost prostora BIH , smanjenjem
barijere transportnih trokova i ponudom radne snage i zemljita na podruju BIH.
Jedan od bitnih elemenata za ostvarivanje ovih ciljeva jeste razvoj evropskih multimodalnih transportnih
koridora i na podruju BIH .
Ruralna podruja
Prema tradicionalnoj definiciji selo je naselje cija se stanovnistva pretezno bavi poljoprivredom
stoarstvom ribarstvom , odnosno primarnim djelatnostima . Ruralno stanovnistvo ne mora biti agrarno ,
ali naselje ima ruralni karakter . U opstem izboru lokacije na ruralno naselje uticu dvije vrste cinioca :
fizicko geografska i antropogena . Sela se obicno nalaze na visoravnima , planinskim terenima , padinama ,
uz visoka jezera i komunikacije. Gustina naseljenosti je veoma znaajan pokazatelj u ruralnim naseljima i
mogu se podijeliti na dva tipa :
- rastresito , ratrkano , disperzno selo ,
- zbijeno , zgusnuto , aglomeracijsko selo .
Skupina od 1 2 kue , sa najvie 15 stanovnika smatra se izoliranim kuama , a zaseok ima 2 25 kuca ,
sa 15 15 stanovnika , sela su sa vise od 25 kua , a velika sela sa vie od 1000 stanovnika .
Za utvrivanje rasprenosti ili zgusnutosti sela moe se upotrebiti indeks disperzije ( prema A Demangeonu
u).
q stanovnistvo u svim izolovanim kuama i zaseocima u opini .
n broj zaseoka odnosno izolovanih kua .
T stanovnitvo cijele opine .
Takoer klasificirati po obliku kao i po uceu djelatnosti kojima se bave njegovi stanovnici
Ruralna podruja obuhvataju oko 85 % prostora , a na njima ivi oko 15 % stanovnitva .
Do sada su ruralna podruja izrazito neravnopravno tretirana u razvoju u odnosu na urbana podruja iako
se radi o jedinstvenim prostornim sistemima , odnosno prostronom razvoju .
Prostorni planovi su jedan od najznaajnih instrumenata razvoja ruralnih podruja jer se u okviru njih
utvruju potencijali i ogranienja i indentifikuju razvojni projekti , neophodno je transformisatii u programe ,
studije i fizibiliti studije radi njihove implementacije . U okviru multidiscipliniranih timova , neophodno je
obezbijediti vredovanje svih raspoloivih resursa ( za proizvodnju energije , hrane , turizma , proizvodnju
energije , obezbijeivanje vode , nainu izgradnje , zatiti prostora i sl . Ruralni prostor moe se razviti
samo ako se obezbijedi razvoj veeg broja djelatnosti ( poljoprivredoa , stocarstvo , turizam itd . ) .
Saradnja ruralnih podruja meusobno omoguuju razmjenu iskustva.
Tri politika cilja ili instrukcije za prostorni razvoj EU :
- razvoj balasiranih i policentrinih gradskih sistema i novih urbano ruralnih odnossa.
- Osiguravanje jednakosti u pristupu infrastrukturi i znanju .
- Odriv razvoj mudro rukovoenje i zatita prirode i kulturnog nasljea .
Otra razlika izmeu grada i sela u okviru regiona , zanemaruje u veini sluajeva injenicu da samo regioni
mogu formirati trite radne snage , informacija , komunikacija . U ruralnim prostorima postoji znaajan
potencijal za obnovljivu energiju. Klju za odriv razvoj ruralnih regiona lei u otkriu domaih
potencijala a ne kopiranja drugih regiona EU. Partnerstvo se izraava kroz koordinaciju i kooperaciju.
Partnerstvo izmeu gradova i sela ima nekoliko prostornih dimenzija : regionalna , subregionalna ,
interregionalna i transnacionalna perspektiva ukljuuje partnerstvo izmeu gradova i mjesta svih veliina i

20

sela koji ih okruuju. Budunost mnogih ruralnih podruja postaje izuzetno zavisna od razvoja urbanih
naselja u ruralnim podrujima. Ruralno-urbane relacije se razlikuju, u gusto naseljenim regionima ogroman
pritisak urbanizacije, manje gusto naseljena r.podruja imaju vie ansi za zadravanje svog karaktera.
RAVNOTEA od koje e svako benificirati.
Infrastruktura ( mree )
Veze izmeu vorova , odnosno naselja ostvaruju se u mreama , odnosno infrastrukturnim sistemima , koji
sainjavaju : saobraaj , energetika , vodoprivreda , i telekomunikacijski sistemi . Oni obezbjeuju
snadbijevanje naselja energijom , vodom , informacijama i omoguuju kretanje ljudi , roba i kapitala . Za ove
sisteme specilizirane institucije , odnosno nosioci razvoja ovih sistema , rade posebne studije kao svoje
razvojne strategije koje su osnova za prostornu organizaciju .
Polazna strategija jesu podaci o veliini i prostornom rasporedu stanovnitva, kao i podaci o privrednim
i drutvenim kapacitetima pojedinih naselja. Transportne i telekomunikacijske mogunosti vaan faktor
promovisanja policentrinog razvoja. Nove informacione tehnologije od velikog znaaja za prostorni
razvoj- 2 smjera prostornih efekata novih tehnologija: intezifikacija urbane koncentracije te drugapromotivan razvoj u izolovanim podrujima. Infrastrukturne mree esto imaju efekat jaanja funkcije
postojeih industrijskih centara. Morski transport 90% izvoza EU. Fenomen infostruktura(telematika-mree
bazirane na telekomunikacionim sistemima)dopunjava ali ne zamjenjuje efekat infrastrukture.
OKOLINSKI IMPAKTI INFRASTURKTURNIH SISTEMA
Saobraaj
SISTEM kojim se obezbjeuje povezivanje aktivnosti u jedinstven sistem organizacije prostora.
Prisustvo ili odsustvo kvalitetnog saobraajnog sistema za pokretljivost, uvijek predstavlja
DETERMINANTE ubrzanja ili zaostajanja u razvoju pojedinih podruja.
Saobraaj je poseban sistem, funkcionalno organizovan da obezbjeuje koordiniran rad njegovih podsistema
a kao podsistem prostornog sistema, posmatra se kao on je POSLJEDICA I UZROK NAMJENE
prostora.
Tri osnovna oblika saobraaja,karakteristike prostora: voda,kopno i vazduh(potansko-telekomunikacioni u
sva 3 medija)
Na vodi razlikujemo: pomorski, rijeni, rijeno-kanalski i jezerski.
Kopneni: drumski, eljezniki, cjevovodni(javni gradski saobraaj posebna vrsta)
UTICAJI SAOBRAAJA NA OKOLINU
Saobraaj na okolinu utie putem saobraajne infrasturkture i saobraaja koji se odvija na njoj. Generalno
utie zauzimanjem prostora za izgradnju i koritenjem saobraajne infrasturkture, razdvajanjem
prostora, naroito kod eljeznikih pruga i autoputeva i uticajem vozila na buku, zagaenje vazduha i
vibracije.
Vibracije
Nastaju kao POSLJEDICA oscilatornih kretanja vozila, sa obzirom na ogranienost prostornog djelovanja
njihov znaaj nije veliki. Prilikom kretanja vozila preko neravnina na kolovozu dolazi do pojave
VERTIKALNIH DINAMIKIH REAKCIJA na kontaknoj povrini pneumatika i kolovoza VDR su
GENERATORI vibracija u tlu a prostiru se najvie u vidu povrinskih talasa izazivaju negativne posljedice
na ljude i objekte.
Generisane vibracije posljedice 3 glavna sistema: 1)sistem vozila kao cjelina(sopstvene f 1-10 Hz)
2)sistem elastino objeenih masa(tokovi, osovine-10-20 Hz)
3)sistem pojedinanih konstruktivnih sklopova(velike frekvencija) npr. motor msm
Negativne posljedice se ogledaju- zamor materijala, rastresanje starih graevina,na ovjeka djeluju
direktna mehanika dejstva(i bioloka i psiholoka)
Najprihvatljiviji dokument koji se tie tematike S 2631- opta problematika vibracija
Tri osnovna kriterija(granine vrijednosti pokazatelja vibracija): odravanje komfora, radne sposobnosti i
zdravstvene
Veliina vibracije zavisi od karak.: saobraajnog toka, povrine kolovoza, tlo preko kofc. priguenja i dr.
V=a*Wb(a-konst. Neravnost kolovoza, v-brzina vibracije, w-karakteristika saobraajnog toka).
Dozvoljeni nivo se izraava preko KB parametra(frekvencija,brzina,ubrzanje,pomjeranje)
Zagaenje voda
U sutini AKCIDENTNA zagaenja(udes vozila koje transportuju naftu i sl.)

21

Proces ima 2 faze: u toku izgradnje(privremena i ograniena/havarija-katastrofalna) i u toku


eksploatacije(taloenje izduvnih gasova,habanje guma/odbacivanje org i neorg otpada,taloenja iz
atmosfere)
Po vremenu: stalna(zavise od obim i struktura saobraaja),sezonska(godinji period npr. posipni materijal
zimi) ili sluajna(transport hazardnih materija)
Neophodna ZATITA irokih zona vodosnadbdijevanja te povrinskih voda visoke kategorije
Otpadne vode sa kolovoza sadre ugljikovodike, teke metale, benzopiren i sl. pa se ne mogu isputati tek
tako. Rauna se koliina zagaujuih materijala te se vre posebne studije(navee konc u toku zime, u prvih
5-10 mn kie najvee konc i tome slini zakljuci se izvode iz razliith prorauna sve u cilju adekvatnog
rjeenja ovog problema)
Zagaenje tla
2 faze: period izgradnje(transport velikih koliina materije i najproduktivniji sloj se unitava) i period
eksploatacije(zagaenje od povrinskih voda, taloenje izduvnih gasova, prosipanje tereta, rasturanja vozila
itd.)
Stalna(odvijanje saobraaja), sezonska(godinji period, so poveava salinitet tla) i sluajna(havarije)
Tlo pored kolovoza esto sadri teke metale, jedinjenja azota i prisustvo olova
Zagaenje zavisi od: sistema odvodnjavanja saobraajnica, saobraajnog optereenja, konfiguracije okolnog
terena, taloenja iz atmosfere)
Zauzimanje povrina
Na osnovu podataka o saobraajnicama odreuje se najoptimalnije zauzimanje povrina.
Povrine koje se nepovratno angauju: 1. Planum saobraajnice(vozne trake, zaustavne trakem razdjelni
pojas, trake za ubrzavanje i usporavanje, bankine) 2. Povrine elementa saobraajnice(kosine usjeka i
nasipa, odvodnjavanje, potprne konstrukcije i sli.) 3. Pratei sadraji (parking, benzinske pumpe) 4. Ostale
povrine
Flora
Proizilaze iz zagaenja vazduha, vode, tla- povrine sa potpunim gubitkom flore odgovaraju planumu
saobraajnice
Fauna
Posljedica kvantifikovanih elemenata- buka, aerozagaenja, zauzimanje povrina) Fenomen presijecanja
tradicionalnih puteva
Mikroklima
Karakteristike konstrukcije kolovoza mjenjaju temperaturni reim u zoni saobraajnice
Podruja u kojima oekujemo promjene: povrine pod kolovozom, kosina usjeka i nasipa(povrine ispod
mostova), izgraeni nasipi mijenjamo smjer i intenzitet vjetra
Zagaenje vazduha
Posljedica sagorijevanja derivata nafte u motorima sa untranjim sagorijevanjememisija zagaivaa
Atmosfera razrjeuje zagaivae pa se kvalitet vazduha mijenja uz i na saobraajnicama.
Propisima ograniene slijedee komponente: CO ugljenmonoksid, oksidi azota NOx, nesagorjeli
ugljikovodici HC, a i olovo
Ugljenmoksid-rezultat nepotpunog sagorijevanja, otrov direktnog dejstva
Oksidi azota-95 % NO kasnije prelazi u NO2 (veoma jak otrov)
Ugljikovodonici- nekompletnost sagorijevanje, HC velike molekularne mase veoma otrovni i u malim
koncetracijama( kancerogeni)
estice, a- vrsti djelii veliine 0,2-2mm u izduvnim gasovima motora, uglavnom po sastavu vrst grafit
a neke komponente veoma tetne(benzen,aldehidi,ozon)
Emisija pojedinih polutanata funkcija : E= N*K*m*L (n-broj vozila, k-kofc. emisije(kg/l), m- potronja
goriva po km,L-preeno rastojanje(km)
Minimalna emisija svi faktori sa desne strane to nii
Mjere ouvanja istoe se vode na : minimiziranje EMISIJE kroz propise za kvalitet ali i odreene uslove
vonje i razliita projektna rjeenja trase
Standardi za kvalitet vazduha zavise od namjene tj da li je rije o ivotnoj sredini ili o radnoj(poslovni
prostor ili sama sobraajnica)
(algoritam- mjere za osiguravanje kvaliteta vazduha od saobraaja)
Regulisanje rasprostiranja zagaujuih materija

22

Postie se : izborom poloaja trase i projektovanjem pojedinih dionica saobraajnice


Razliita rjeenja: otvorena saobraajnica(bono-na obje strane disperzija), polukanjon(zgrade na jednoj
strani- ove konc na jednoj strani), vijadukt(2x manji uticaj od tla),tuneli(ventilacija)
Mjere za smanjenje zagaenosti vazduha od vozila
Pored stalnog pootrenja zakonskih propisa o dozvoljenoj emisiji novih vozila njihov ukupni dio u u
zagaenju vazduha neprekidno raste pa je neophodno stalno praenje i poduzimanje strategija kao to je
supstitucija goriva, promjena reima saobraaja i sl.

Buka
Svi neeljeni tonovi se smatraju bukom, a rezultirajui nivo buke izazvan drumskim saobraajem potie od
rada motora sa SUS, vibracija, savladavanja otpora i kotrljanja pneumatika.
Nivo zavisi od gustine i strukture saobraajnog toka , uzdunog nagiba puta, ravnosti, hrapavosti i
vlanosti kolovoza itd.
Posljedice buke na ovjeka su oteenje organa sluha, neuro-vegetativni sistem, mo koncentracije
Postoje niz zakonskih regulativa kako bi se problem sanirao. Nivo mogue procijeniti ali se radi sloenom
proraunu.
Pogodno sredstvo za predstavljanje optereenja bukom KARTA BUKE: linijska karta buke glanih
saobraajnica, izolinijska predtsva du glavnnih saobraajnica, povrinska prdstava polja buke sa razliitim
visinama iznad tla
Nivo buke se moe smanjiti: adekvatnim regulisanjem saobraaja i poduzimanjem tehnikih mjera,
postavljanjem zaslona i prepreka
Primarne mjere zatitie kreu od planiranja i projektovanja saobraajnice- zatvoren nain izgradnje,
izgradja garaa, skladita i poslovnih prostora
Atrijumski nain izgradnje(vrtna dvorita zaklonjena), terasasti(ograde terasa)
Ako pravilnim planiranjem nije postignut zadovoljavajui nivo buke : hortikulturalno ureenje, zatitini
zidovi, pokrivanje saobraajnice i sl.
Uz ozelenjavanje kao zatitu od buke nasipi su priblini prirodnom rjeenju, nepovoljnija rjeenja
terasasti zidovi i ekranski(beton, opeka, drvo)
Veliki problem i aerodromska buka.

23