You are on page 1of 23

Energetika

Energija je materija sposobna da obavlja rad , a uzrokovala je nastanak ivota i osnov je


kruenja materije (energija suncafotosintezabiomasa). Nivo koritenja je u korelaciji sa
stepenom razvoja. Izvori energije su prirodni ( ovjekova i ivotinjska energija , energija
biomase , snaga vjetra , fosilna goriva i dr . ) . Prema funkciji energija je : MEHANIKA ,
TOPLOTNA , ELEKTRINA , ELEKTROMAGNETNA I NUKLEARNA. Koritenje fosilnih
izvora energije ( iscrpljivih , a neobnovljivih, ogranieni resursi) e dovesti prije ili kasnije do
njihovog iscrpljivanja. Na sreu ima trajnih ( sunce , vjetar , voda ) i obnovljivih izvora
( zemljite , ume i razne biljne vrste ). Obnovljivi izvori energije participiraju samo 21 %
svjetske proizvodnje energije. Za sada se iskoritava oko 20 % svjetskog potencijala
hidroenergije, a u zemljama u razvoju samo 10 % . Za sada samo Japan , vicarska i vedska
spaljuju vie od 50 % otpada . Spaljivanjem otpada, doprinosi se i smanjenu globalnog
zagrijavanja planete.(suzbijanje oslobaanja CH4)
Potronja el. energije u ukupno utroenoj energiji bit e u porastu pa i u razvijenim zemljama .
Modificiranjem opreme u postojeim termoelektranamapoveanje ekonominosti od 15 20
% te treba raditi na infrastrukturnim ulaganjima jer dolazi od velikih gubitaka putem prenosa
el.energije. S obzirom na poveanje konzuma mora se dati vanost interakciji energetskog
sistema ,ekonomskih sistema i okoline. Znatnije poveanje dobivanja energije koritenjem novih
tehnologija ( energija sunca , vjetra , biomase ) se ne oekuje pa je nuno iskoristit hidroenergiju.
Poveanje energetske efikasnosti nuan segment odrivog razvoja. Evropska komisija formirala je
plan kojim bi se poveala energetska sigurnost EU i smanjila ovisnost od uvoza energenata.
Identificirano je 6 infrastrukturnih projekata: meusobno povezivanje baltikih zemalja i
povezivanje b. zemalja sa ostatkom EU, razvoj junog plinskog koridora, dovretak
mediteranskog energ. prstena, razvoj plinskih i elektrinih veza sjever-jug izmeu srednje i
jugoistone Evrope, razvoj postrojenja za energ vjetra u sjevernom moru, izgradnja terminala
za ukapljeni plin. Komisija osmislila i 3 direktive: 1.propisi graevinskog sektora tehnologije i
materijali, 2. Oznake potronje energije za zgrade i industrijske proizvode, 3. Automobilske gume
prema efikasnosti.
Uticaj energetike na okolinu
Poveanjem broja stanovnitva i razvojem industrije , poveava se potreba za energijom , to
uzrokuje poveanje koritenje energetskih izvora sa spaljivanjem fosilnih goriva dok je
koritenje prirodnog plina je limitirano transportom od izvora do potroaa.
Sagorijevanje fosilnih goriva prvenstveno uglja u termoelektranama zagauje
vazduh(biljne,ivotinjske vrste i ovjeka).
Sa porastom energetskog zahvata jo uvijek je aktuelan problem emisije sumpordioksid i
azotnih oksida. Plinovi koji zakiseljavaju planetu Zemlju znaajni su polutanti a velika koliina
tih plinova emituje se visokim dimnjacima u atmosferu gdje se zagauje atmosfera , a u obliku
kiselih kisa polutanti dospijevaju i na tlo i tetno utiu na njegov kvalitet i vegetacijski pokriva.
Razvoj hidroenergetske proizvodnje uobiajeno uzrokuje posljedice u lokalnom okoliu jer
gradnja hidroakulumacionih objekata mijenja autentini izgled vodenih ekosistema i
neposrednog okolia. Hidroenergetika je jedan od istih oblika proizvodnje elektrine energije
te jedno od rjeenja znatnog smanjivanja opasnih staklenikih plinova (polovina ovih plinova
uzrokuju fosilna goriva a ostatak unitavanje uma, ubriva itd). Posebnu opasnost predstavljaju
NUKLEARNE ELEKTRANE I NUKLEARNI OTPAD. Radioaktivno zraenje , izazvano
havarijama , ostavlja teke posljedice na biljni , ivotinjski svijet i ovjeka(dilema o izgradnji).
Ugalj i dalje najeksploatisani izvor, no zalihe nestaju. Koraci ka promjeni: savremene tehnologija,
poveanje energ. efikasnosti, bolje raspolaganje zalihama, promjene potroakih navika.

Uticaj termoelektrana na okolinu


Klasine termoelektrane su postrojenja koja koriste ugalj za proizvodnju elektrine energije .
Obzirom na pogonski stroj termoelektrane se mogu podijeliti na :
- parne ( pogonski stroj parna turbina )
- plinske termoelektrane ( pogonski stroj plinska turbina )
- dizelske termoelektrane ( pogonski stoj motor )
U parnim termoelektranama moe se koristiti UGALJ , TENE I PLINOVITA GORIVA u
plinskim termoelektranama TENA I PLINOVITA GORIVA, a u dizelskim termoelektranama
dolazi u obzir SAMO TENO GORIVO. Osim klasinih ( parnih ) termoelektrana u kojima se
proizvodi elektrina energija , postoje i parne termoelektrane u kojima se pored elektrine
energije proizvodi para i vrela voda. Postrojenja za kombinovanu proizvodnju elektrine
energije pare i vrele vode nazivaju se TOPLANAMA. Postoje javne i industrijske toplane.
Proces pretvaranja hemijske u unutranju termiku energiju naziva se IZGARANJEM.
Izgaranje je izmjena materije, te se u procesu sagorijevanja goriva razvija toplota i oslobaaju
DIMNI PLINOVIsmjesa produkata izgaranja: - ugalj dioksid , ugljen monoksid , sumpor
dioksid , sumpor trioksid , azot , kiseonik , vodena para. Agregatno stanje goriva povezano sa
uslovima izgaranja, to je stanje gorive krue treba vie zraka i obrnuto.
Termoelektrane u procesu proizvodnje stvaraju velike koliine otpadnih materijala kojima se
okolina zagauje. Najvie se ovo deava u termoelek. Koje koriste LIGNIT(ugalj loeg kvaliteta)
ijim spaljivanjem dolazi do oslobaanja dimnih plinova i pepela. Samo oko 1/3 dovedene
energije se pretvara u elektrinu, veliki gubitci otpadna toplota i dimni plinovi. Glavni gorivi
sastavni dijelovi goriva su: UGLJENIK, VODONIK i SUMPOR. Sadraj vodonika i ugljika
odreuje koliinu vodene pare i ugljen dioksida. Ugalj najmanji sadraj vodonikanajmanji
sadraj vodene pare i najvei % ugljen dioksida. Koliina CO je vea iz term. Loenih ugljem jer
dolazi do nepotpunog izgaranja, emisija SO2 ovisi o prisutnosti sumpora u gorivu a dio S ostaje u
pepelu. Termoelektrane otputaju radioaktivne materije u biosferu(estice tekih metala,
rad.elm iz urana, toriji, kaliji). Otpadana toplota znaajno optereenje okoline odvedena
rashladnom vodom. (poremeaj ekosistema rijeka).
Uticaji prenosnih sistema na okolinu
Prenosni sistem elektrine energije ine dalekovodi raznog nivoa napona i to : 110 , 220 , i 400
kv. Za promjenu naponskog nivoa koriste se transformatorske stanice . Korona je samostalno
pranjenje izmeu dvije elektrode , od kojih jedna ili obje , imaju tako mali radijus
zakrivljenosti da je elektrino polje u neposrednoj okolini elektrode mnogo jae nego u
ostalom dijelu meuelektrodnog prostora. Elektrodu na kojoj se pojavljuju korona , obino
okruuju snopovi tinjajueg svjetla poput krune. Primjeuje za vrijeme nevremena na vrhovima
gromobrana , na ivicama visokih eljeznih tornjeva. .. tetna pojava prisutna na dalekovodima.
RADIO SMETNJOM definiu se neeljene visokofrekfentne oscilacije koje ometaju prijem
informacija i komunikacija na daljinu putem elektromagnetnih talasa . Nastaju kao posljedica
rada elektrinih aparata ureaja i postrojenja ili kao posljedica pranjenja u atmosferi.
Prema vrsti izvora koji ih uzrokuju , radio smetnje se dijele na : ATMOSFERSKE SMETNJE ,
INDUSTRIJSKE SMETNJE , SMETNJE OD DRUGIH EMISIONIH UREAJA .
Atmosferske smetnje nastaju usljed elektrinog pranjenja u atmosferi izmeu oblaka i oblaka
prema zemlji .
Industrijske smetnje nastaju kao popratna pojava raznih elektrinih aparata , ureaja i
postrojenja niskog i visokog napona ili se javljaju kao posljedica raznih kvarova na tim aparatima
i ureajima u toku njihove eksploatacije. Smetnje od druge emisione stanice ometanjem prijema
eljene stanice.
Dvije su osnovne karakteristike svake radio smetnje i to : njeno vremensko trajanje i
frekvencijski spektar kojeg ona zauzima . Prema tome razlikujemo povremene, trajne,

vremenski neodreene. Vodovodi visokog napona-trajne smetnje. Vodovodi utiu i na


cjevovode.
Vodoprivreda
Koliina vode i njeno kruenje
Ukupna koliina vode u prirodi iznosi oko 1,36 biliona km 3 , od ega se 97 % nalazi u morima
a 3 % kao slatka voda. 4/5 slatke vode nalazi se u obliku leda polarnih oblasti . Voda je u
stalnom krunom kretanju kroz hidroloki ciklus koji obuhvata isparavanje , padavine
poniranje i oticanje. Pod uticajem suneve energije i vjetra dolazi do isparavanja vode sa
vodenih povrina , tla vegetacije i odlaska vode u atmosferu . Pored isparavanja sa vodenih
povrina vano je i isparavanje vode sa tla , sa vegetacije poslije padavina , te transpiracija
biljki preko lia. Isparena se voda u atmosferi kondenzira i u vidu padavine ( kie , snijega , ili
leda , ovisno o temperaturi ( zraka ) vraa na zemlju . Intenzitet padavine ovisi o geografskoj
irini , topografiji terena , pokrivenou vegetacijom i blizini vodenih povrina . Procent vode
koja ponire ovisi najvie o poroznosti i geolokoj strukturi tla , vegetaciji i drugim faktorima.
Zbog krunog toka u prirodi voda se rijetko nalazi u potpuno istom stanju. Cirkulacijom dolazi
do razliitih otapanja. Hladna voda lake otapa plinove , a topla vrste tvari .Otapanjem karbon
dioksida u vodi se smanjuje pH ( odnosno poveava kiselost) otopine te dolazi do otapanja
mineralnih stijena. Morska voda gotovo ima sve otopljene elemente(tanije 3,5 % otopina soli)
Atmosferska ili ( meteorolokih ) voda je relativno najistija . Zbog malog sadraja mineralnih
tvari takva je voda bljutavog ukusa , pa je nepodobna za pie. Kia i snijeg preiavaju
atmosferu. Povrinske vode bogatije mineralnim tvarima mada esto kontaminirane. Podzemne
vode esto predstavljaju vrlo kvalitetan izvor vode. Obino su liene organskog mirisa ,
konstantnog su sastava i nalazi se u dovoljnim koliinama. Mogu se koristiti direktno za pie
izuzev vode iz velikih dubina koja moe biti nepodesna zbog prisustva karbon dioksida ( kiselast
okus ) , gvoa ( metalan okus ) , magenzijum i natrijum sulfata ( gorak ukus ) , te natrijum
klorida ( slan okus ) i nafte.
Znaaj vode za ivot ( razvoj civilizacije )
Savremeni svijet danas rauna sa potronjom vode od 200 500 L / st / dan , odnosno oko 1300
m 3 / godinje po stanovniku i to iste slatke vode. Oko zahvaenih voda vraa se oneieno
u vodotoke , pa ih je neophodno preistit. Voda pored hrane i energije postaje najznaajnih
resursa a u nekim podruima i najdragocjeniji . Racionalno upravljanje vodama moe se
realizovati formiranjem vodoprivrednih sistema koji sainjavaju PRIRODNI SISTEMI I
VJETAKI OBJEKTI , a koji su namjenjeni koritenju voda u svim vidovima ljudske aktivnosti ,
ureenje vodnih reima i zatiti od tetnog djelovanja vode , kao i zatiti kvaliteta vode .
Vodoprivredni sistemi po prirodi su vienamjenski kao to je :
Vodosnadbijevanje , odvoenje i preiavanje otpadnih voda , navodnjavanje ,
odvodnjavanje , odbrana od poplava , proizvodnje elektrine energije , proizvodnje
akvakulture , turizam i rekreacija .
Objekti u vodoprivredi mogu se podijeliti na :
- objekte koji imaju ulogu da vodu transportuju po prostoru sa lokaliteta gdje vode ima ,
hidrotehniki objekti ove namjene su : cjevovodi , tuneli , akvadukti , kanali
- objekte koji preraspodjeljuju vodu u vremenu kao to su rezervoari i akumulacije
- objekti koji mjenjaju vodni potencijal kao sto su hidroelektrane i slapita za disipaciju
energije
- objekti koji mijenjaju karakteristike vode kao sto su ureaji za preiavanje vode .

Vodoprivredni sistem i okolina


Problemi su vezani za zagaennje vode i prouavanje potrebe za vodom. Brz demografski rast
naroito gradova i nekontrolisano zagaenja povrinskih i podzemnih voda , doveli su do krize
vode. Ekoloki procesi spori i nepopravljivi. Rijeke su otpadni kanali zagaeni hemikalijama te
ugroavaju podzemne vode priobalja. IENJE zagaene vode vaan vodoprivredni probelm,
urgentan problem zatite okoline.
Dosadanji najei nain preiavanja voda ( primarno i sekundarno preiavanje sa
filtracijom i klorinacijom , ili ozoniranjem ) nee biti dovoljan i da da sigurnu pijau vodu .
Vodu e bitti potrebno podvrgnuti i tercijarnom preiavanju tj . uklanjanju raznih vrsta
hemikalija ( toksikih , kancerogenih ).
Uticaj vode na okolinu
Poplave kao i erozija prate ovjeka od njegovog postanka . Plavljenje vodom je izazvano loom
propusnom moi korita. Na svom putu voda , koja otie niz padine , najee prouzrokuje
eroziju , snosei estice , tla u rijeku koja te estice jednim dijelom odnosi , a drugim dijelom
taloi u korita , to smanjuje njihovu propusnu mo i pogoduje pojavi poplava , a u nekim
sluajevima , ak i pri manjim koliinama vode koja otie .
Osnovni inilac erozije i poplave
Postoji mnogo faktora koji utiu na oticanje vode i povrinsko spiranje tla . Meu najvanijim su :
- klimatski faktori , energija reljefa , veliina i oblik sliva , sastav zemljita , vegetacioni
pokriva , antropogeni faktori .
Erozioni procesi i poplave upravo su rezultat uzajmnog dejstva svih tih i drugih inilaca .
Posmatramo sve faktore pojedinano:
Klimatski faktori
Klimatski faktori su atmosferski talozi i temperatura. Raspored padavina i njihov intenzitet je
vrlo znaajan za eroziju i poplave. Poznato je da tzv . tihe ( kie sa malim intenzitetom
padanja ) esto ne daju uope povrinska oticanja , te na taj nain ne izazivaju eroziju i poplave.
Jake kie i znatne koliine atmosferskog taloga dovode do velikog povrinskog oticanja vode.
Energija reljefa
Koliina i brzina povrinskog oticanja , od kojeg zavisi intenzitet poplava i jaina povrinske
erozije , zavisi od karaktera i oblika reljefa , tako da postoji korelativna veza izmeu poplava ,
intenziteta erozije i reljefa . U tom smislu najznaajnija su 4 elementa reljefa i to :
- pad , duina , oblik , ekspozicija padine .
odluujuu ulogu u razvoju i intenzitetu povrinskog oticanja , pojave i intenziteta i brazdaste
erozije , imaju pad i duina padine.
Uticaj veliine i oblika sliva- veliina maksim. Proticaja u zavisnosti od veliine sliva tj. sa
poveanjem povrine sliva smanjuje se specifini proticaj (oticaj vode konkretnog sliva)
Sastav i struktura zemljita- granulometrijski sastav otpornost na eroziju, vie glinenih estica
a manje pijeska jai otpor upijanju padavina povrinsko oticanje dovodi do erodiranja. Sadraj
organskih tvari utjeu na poroznost strukture zemljita, smanjuju proces erozije.
(umska zemljita veoma povoljna struktura)
Uticaj vegetacionog pokrivaa- stalna vegetacija suprotstavlja se tetnom djelovanju vode.
Antropogeni faktori- ovjek i ekonomsko socijalni uvjeti utjeu na unitavanje vegetacije i
veliku koncentraciju vode to dovodi do poplava i erozije bre od prirodnih faktora.(nepravilan
nain iskoritavanja zemljita, nepravilna primjena agrotehnike, obrada zemljita na padinama)
Pomae poumljavanje, gradnja brana, akumulacija itd.

UKLJUIVANJE JAVNOSTI U ISTRAIVANJE


Mogunost za javni upliv treba biti predviena u toku cijelog procesa izrade plana, no ipak je
najvanija u fazi vrednovanja varijanti razvoja, ciljeva i vizije razvoja. Ostvarivanje kontakta sa
vlastima i javnosti ima dvostruki znaaj: pridobijaju se graani za plan i dobijaju se dodatne
informacije znaajne za kvalitet rada. Javna rasprava se gotovo uvijek vodi u 2 dijela:
formalno(procedura odluivanja kroz predvienu raspravu) i neformalno(znaajna).
Osnovni principi voenja javne rasprave pored transparentnosti jo su: istinitost, legalnost i
iskrenost. /glavni akteri spremni za javno dokazivanje, plan u skladu sa pravnim aktima uz
uvaavanje dostupnog znanja, plan legalan i legitimankredibilitet/
Mo ljudi u prostornom planiranju dovodi do pitanja etike- elementi linog izbora etikih naela i
istovremeno naela pluralizma vrijednosti i potreba.
Istraivanja u oblasti prostornog i urbanog planiranja
Znanje koje treba razviti :
- vizije i teorije za ostvarenje odrivih gradova
- jedinstven pristup gradu i regiji i sistematski pristup prostornoj organizaciji i sektorskoj
koordinaciji
- razvoj alata i metoda u prostornom planiranju za funkcionlano djelovanje
- odnos selo grad
- uticaj ekonomskih i drugih faktora na razvoj i ureenje okoline
- organizaciju , procedure , proces koordinacije
- odgovarajui dizajn i jezik planiranja
- uesnike u planiranju ( politiari , privrednici , udruenja planera itd . ) elje , dijaloge i
dugorona razmiljanja
Znaajne oblasti koje je nuno istraivati(naglasak na urbana naselja) obuhvataju:
1. razvoj novih paradigmi 7. nadzor i kontrola bolesti
13. poboljanje kvaliteta ivota
u razruenim podrujima
2. odrivi razvoj
8. kvalitet ivotne
14. urbana trita rada
sredine(vazduh,voda)
3. integrisani pristupi
9. ekonomska razliitost
15. degradirani prostori
urbanim sistemima
restrukturacija
4. novi tipovi stanovanja 10. I&C tehnologije
16. razvoj javnog saobraaja
5. energ.sistemi za gusto
11. ponaanje ljudi i
17. urbane tehnologije
naseljena podruja
prilagoavanje na urbanizaciju
6. tretiranje otpada
12. primjena demografskih
18. identitetna struktura grada
/odlaganje i reuse
modela
Terenska istraivanja
Nezamjenjiva uloga u koncipiranju urbanistikih rjeenja, istraivanja se provode organizovano,
na bazi pripremljenih programa i zapoinju u najranijim fazama istraivanja. Obilazak terena,
fotografska i video snimanja.
Urbano planiranje
Planiranje treba da udovolji osnovnim ivotnim potrebama graana. Za realizaciju svih ovih
potreba angauju se i znaajan prostor ( po nekim procjenama do oko 100 m 2 po stanovniku ).
Planiranje grada je struni i nauno istraivaki proces i politiko opredeljenje .
Vie se radi o stratekom planiranju i vizijama razvoja regiona i grada , koji ukljuuju i
pojedinane projekte i doprinose razvoju grada u cjelini . Tako se obezbjeuje meusobno
djelovanje gradskog plana u cjelini i pojedinanih planova. Na ovaj nain razvija se pristup
javno privatnog partnerstva, tako da se pojednani projekti mogu realizovati usklaeno sa
planom razvoja grada.

STRATEKO PLANIRANJE je timski interdisciplinarni rad baziran na naunim istraivanjima


(odvija se pod okriljem vlasti i uea javnosti). Detaljno planiranje treba organizovati , iskljuivo
, na bazi javnog nadmetanja , uz to veu konkurenciju razliitih ideja. Strateki plan treba da
odgovori prije svega na pitanja :
- koliko ce stanovnika grad imati u buducnosti
- na kojem ce se prostoru razvijati
- koje ce kapacitete imati infrastruktura i suprastruktura ( namjena i organizacija
prostora ) .
Kod detaljnog planiranja vie je naglasak na oblikovanju zatvorenog i otvorenog
prostora(prirodan i kulturan pejsa).
Urbanistiki plan
Prvi korak u izradi urbanistickog plana jeste valorizacija postojee planske dokumentacije
sumiranje iskustava i ucinka dosadanjeg naina planiranja .
Ukoliko se radio o veim gradovima esto se izrauje posebna strategija drutveno
ekonomskog razvoja i SWOT analiza .
U drugom koraku utvruje se stanje tendencije u razvoju , odnosno vri vrednovanje niza oblasti
kao to su :
1. prirodni izvorni uslovi
- geoprometni poloaj , morfologija , hipsometrija , geologija , seizmika , klima , hidrografija ,
zemljiste , mineralne sirovine , prirodne vrijednosti .
2. Stvoreni uslovi :
- kulturno istorijske vrijednosti , stanovnistvo , javni prostor , gradski centri , stanovanje ,
proizvodnja, trgovacki centri , zdravstvo , obrazovanje , sport , zelenilo i rekreacija , saobraaj ,
tretman otpada, groblja, vodoprivreda , energetika, poljoprivreda , ume , prirodne vrijednosti
,mineralne sirovine , bilansi povrina , namjena prostora , prostorna organizacija , zatita okoline .
Nakon izvrenog vredovanja vri se izrada varijantnih rjeenja namjene i organizacije prostora .
Nakon izvrenog vrednovanja vri se izrada varijantnih rjeenja namjene i organizacije prostora.
Izbor optimalne varijante zahtjeva viekriterijalno vrednovanje. Nakon usvojenog optimalnog
rjeenja vri se sektorsko planiranje(saobraaj,energetika). U konanici utvruju se mjere za
provoenje planaodluka o provoenju plana. Izrauje se nacrt urbanistikog plana i
usvajanjem zakonodavnog organa pokree se javna rasprava.(algoritam str. 160)
OKOLINSKI IMPAKTI
Zagaenje zraka
Zraenje dospjelo na povrinu Zemlje djelimino se apsorbira , a djelimino reflektira .
Trenutna zemaljska reflektivnost ili albedo ( odnos izmeu reflektirane energije i ukupnog
dotoka ) priblino iznosi 0,3 odnosno oko 30 %. . Najvei dio apsorbirane energije suneva
zraenja Zemlja pretvara u toplotu . Tako zagrijana zemljina povrina emitira energiju natrag u
atmosferu u obliku elektroenergetskog zraenja i to u infracrvenom podruju spektra.
Talasna duina i intenzitet Zemljina dugotalasnog zraenja zavisi od temperature Zemljine
povrine. Za razliku od kratkotalasnog zraenja Sunca , koje atmosfera uglavnom proputa i od
njega se vrlo malo zagrijava , dugotalasno zraenje zemlje emitirano u atmosferu apsorbuju tro
i vie atomni gasovi , popularno zvani STAKLENIKI GASOVI. Glavni predstavnici
staklenikih gasova su: vodena para ,karbon dioksid , meta, ozon , dinitrogen oksigen , I
CFC spojevi ( hloro fluorokarboni ). Zbog apsorbicije dugotalasnog zraenja atmosfera se
zagrijava te zbog svojih niskih temperatura emitira dugotalasno zraenje velikih talasnih duina
Delta = 2 .80 mm . Jedan dio tog zraenja odlazi iz atmosfere u svemir , a drugi dio koji je
usmjeren prema povrini Zemlje , vraa energiju zraenja prema tlu i zove se protuzraenje

atmosfere. Dio toplotne energije troi se i na pretvorbu vode u vodenu paru u atmosferi i na tlu,
a toplota se prenosi i horizontalnim i vertikalnim strujama zraka , te okeanskim strujama .
Zrak se naglo zagauje bilo djelatnou ovjeka ili zagaenjem koje tokom postojanja zemlje
nastaje prirodnim putem. Erupcijom vulkana, prirodnim truljenjem organskih materija ,
terminalni izvorima i dr. Nainima . Sve tetne materije koje se nalaze u atmosferi mogu se
svrstati u nepartikularne i partikularne zagaivae. U prvu grupu spadaju plinovi i pare, a u
drugu aerosoli.
Plinovi pare i partikularni zagaivai su tetni ako je njihova koncentracija krae ili due
vrijeme toliko visoka da usvojena koliina od strane ovjeka vodi ugroavanju zdravlja ili
pogoravanju bolesti .
Aerozagaivanje moe imati na ovjeka lokalno ili sistemsko djelovanje. Lokalna oteenja
javljaju se na koi na disnom traktu i oima, dok se sistemaska javljaju na kostima , jetri ,
bubrezima , centralnom nervnom sistemu , srcu u krvotoku i genima. tetne materije mogu
izazvati alergiju to je est sluaj .
Kod sagorijevanja , atmosferski zrak koristi se kao oksidaciono sredstvo i pri tome s obzirom na
dati kvalitet fosilnih goriva i tip loita nastaju mnogobrojni produkti sagorijevanja koji se
emituju u atmosferu .
Fizike i hemijske karakteristike zraka uslovljene su nivoima na kojima dolazi do ravnotee
meu procesima , koji se odvijaju u atmosferu .
Atmosfera je mogunost da primi i preradi zagaujue materije antropogenog porijekla .
meutim , ukoliko se emituju zagaujue materije u tolikim koliinama da ravnotei nivo
zagaivanja i kondicioniranja dostigne takvu visinu koncentracija zagaujuih materija , koje
su tetne za ovjei organizam te se emitiraju materije koje priroda ne moe razgraditi.
Zagaivanje zraka je proces isputanja u atmosferu tetnih opasnih toksikih radioaktivnih
gasova ili estica , uglavnom kao posljedica ovjekovih aktivnosti .
Zagaivanje zraka tada se obino misli na zagaivanje koje nastaje kao posljedica ljudskih
aktivnosti . Osnovni izvori zagaivanja zraka su :
- spaljivanje fosilnih goriva i njihovih derivata za potrebe vrenja rada i grijanja
- tehnoloki procesi
- sagorijevanje goriva u motorima sa unutranjim sagorijevanjem i
- spaljivanje otpada .
Izvori emisija razlikuju se po nivoima na lokalnom i regionalnom nivou to su grijanje
stanova , ustanova i industrija i saobraaj , dok su na nacionalnim i globalnim nivoima emisije iz
snanih izvora ( gradovi ). Emisija od saobraaja-lokalno nivo. Pojavni oblici zagaivanja
podrazumijevaju- posredne i neposredne oblike.
Prirodno kruenje materija u zraku se odlikuju:
- emitovanje materija od ivih bia
- emitovanje od drugih prirodnih procesa
- kondicioniranje od strane biljaka(asimilacija)
- kondicioniranje kroz druge procese
Antropogeni tok materija ima 2 osnovne komponente:
- zagaivanje kroz transformaciju energije(sagorijevanje fosilnih goriva)
- emitovanje gasova tehnolokih procesa
- ienje otpadnih gasova
UPRAVLJANJE KVALITETOM VAZDUHAodreivanje eljen visine koncentracije
zagaujuih materija faze problematike ova oblasti su:
- emisija
- transmisija
- kondicioniranje atmosfere- uklanjanje polutanata i odlazak u tlo
- pojava zagaenog zraka i unos u receptore
Posljedice zagaenog zraka na zdravlje ovjeka djele se na hronine i akutne

Posljedice rezultat izlaganja organizma s odreenim sadrajem lebdeih vrstih estica i


prizemnog ozona. Sumporna i azotna jedinjenja se pretvaraju u sulfate i nitrate djeluju kao
aerosoli, ozon je jaki oksidans izaziva velike tete na biljkama. Kiseli gasovi unitavaju ume,
graevine. Azotni oksidi djeluju kao katalizatori u razgradnji ozona koji je inae zasluan za
apsorbciju ultraljubiastog zraenja.
ZAGAENOST VODA
Za kvalitet voda od posebnog je znaaja isputanje tekuih i krutih razgradivih otpadnih tvari te
unoenje topline, radioaktivnih i nerazgradivih otpadnih tvari. Openito otpadne tvari u vodu
dospijevaju direktno i indirektno. Tekuim i krutim otpadom iz stambenih naselja unose se u
vode velike koliine organskih tvari za iju se razgradnju troi kisik. Viestruk je nepovoljan
uticaj industrijskog otpada na ivotne zajednice u vodi kao i na ovjeka(izvor anorganskih tvari)
Za razrjeenje 1m3 otpadne vode potrebno 8-10 m3 rijene vode, prirodni resursi nedovoljni.
Poljoprivreda izvor zagaenosti kroz herbicide i pesticide. Ugroen je i kvalitet podzemnih
voda zbog urbanizacije, poljoprivrede i industrije.
Industrijsko zagaenje
Voda igra dvije vane uloge u industriji: 1. Slui za zagrijavanje i hlaenje 2. i moe biti
direktno upotrebljena kao reaktant, produkt ili otapalo.
Voda za hlaenje najmanje raktivnanajmanje zagaena/obino se direktno isputa/
Industrijske otpadne vode se ne mogu uvijek preiavati konvencionalnim metodama zbog
prisustva metalnih jona i bioloki nerazgradivih spojeva.
Velika raznovrsnost industrije shodno tome i raznovrsnost otpadnih tvari a najizrazitije su:
Prehrambena industrija:
Ukljuuje mesnu, mlijenu,preradu eera su po efektu koje izazivaju sline gradskim tj.
fekalnim vodama jer procesom raspadanja troe velike koliine otopljenog kisika.
Tekstilna industrija:
Tvari koje nastaju u procesu kuhanja vlakna i stvaranja platna izazivaju visok BPK(biohemijska
potronja kisika). Znatno alkalne neophodno ih prethodno neutralizirati.
Hemijska industrija:
Organska i anorganska hemija generiraju otpadne vode raznolikih otpadaka ovisno o karakteru
proizvoda. Gotovo uvijek kisele zbog iroke upotrebe kiselina u proizvodnji hemikalija, pa se
neutraliu da bude ph<6. Pri proizvodnji pesticida u vodu dospijevaju halogeni
aromaticizdravstveni hazard.
Industrija celuloze i papira:
Veliki zagaivai zraka i vode, otpadne vode sadre hemikalije koje se koriste u procesu
dobivanja papira, male komadie drveta, celulozna vlakna itd. Oko 50% drveta se odbaci kao
zagaenje. Veliki sadraj vrstih tvari koje prekrivaju dno rijeka debelim slojem koji unitava
riblji i akvatini svijet ovisan o hrani sa dna, boja otpadnih voda tamnosmeaonemoguava
se fotosinteza akvatinih biljaka.
Petrohemijska industrija:
Rafinerije nafte i postrojenja bazirana na petroleju proizvode razliite polutante. hidrokarboni,
alkalije, cijanidi, fenoli itd. Nafta i njeni derivati najvei zagaivai voda sa dugotrajnim
posljedicama.
Industrija gume i plastike:
Spojevi ovih industrija zbog organske prirode pojavljuju se u visokom BPK, jak miris i okus.
Miris se osjeti i 100 km nizvodno. Tvornice plastinih proizvoda otputaju vode koje sadre
hidrogenkarbone, specifine reagense
Metalna industrija:
Otpadne vode eline industrije potiu od: koksovanja uglja, pranja plinova iz visokih pei i
hlaenja elika. Veinom kisela reakcija, sadre veliku koliinu sedimenta, cijanida, fenola,
ugljevitih tvari ( druge industije metalne jone bakra, zinka)

Separacije sa mokrim postupkom:


Ispiranje uglja ili kamenih agregata moe dovesti do znatnog zagaenja vodotoka pa i njihovoj
neupotrebljivosti, naroito za vodosnabdijevanje i navodnjavanje.
Gradske otpadne vode:
Pri raspadanju troe kisik i to negativno utie na ivi svijet. Okus,boja i miris spreava
koritenje.
Infektivna sredstva:
Bakterije i mikroorganizmi koji izazivaju oboljenja potiu od bolesnika.
Mineralna gnojiva:
Nitrogen i fosfor stimuliu rast vodenog rastinja posebno algispreavanje pravilnog
koritenja vode za gradsku i industrijsku upotrebu. Eutrofikacija-obogaenje vode hranjivim
tvarima.
Organske tvari:
Detrdenti, pesticidi, produkti raspadanja organskih tvari
Anorganske tvari i minerali:
Izvor gradske i industrijske vode, vrlo otrovne neke, onemoguavanje vode za pie.
Sedimentne tvari:
Mineralne estice i estice tla koje se sapiraju sa tla u vrijeme intenzivnih padavina. Poveana
koliina sedimenata negativan efekat na biljni i ivotinjski svijet.
Radioaktivne tvari:
tetne ionizirajue tvari najvie potiu iz rudnika uranijuma i torijuma, te nuklearnih centrala.
Preiavanje otpadnih voda
Preiavanje se vri jednim ili vie postupaka fizike, hemijske ili bioloke prirode.
Fiziki postupci:
sedimentacija
flotacija
adsorpcija
membranski separacioni proces
Hemijski postupci:
flokulacija
koagulacija(+taloenje)
dezinfekcija
Savremene metode podrazumijevaju fizike i hemijske postupke sa pripremom u nekoliko
karakteristinih stupnjeva:
1. prethodna obrada(gruba filtracija,
4. sekundarna obrada( preiavanje
ujednaavanje protoka, uklanjanje
biorazgradivih org. Materija)
masti
2. primarna obrada(hem i meh. Postupci)
5. tercijarna obrada(adsorpcija, denitrifikacija)
3. neutralizacija, oksidacija, flotacija i
6. finalna dodatna obrada (hlorisanje,
taloenje
ozonizacija)
Obrada zavisi od kvaliteta ulazne i zahtjeva za specifini kvalitet.
OTPAD
Otpadom se smatraju ostaci od proizvodnje, prometa, materijala koritenih u razliite svrhe za
iju upotrebu i primjenu u korisne svrhe NE postoji interes. Pojavljuje se u vrstom, tenom
i gasovitom stanju kao i u obliku energije. Sastav i masa otpada zavise od klime, ekonomske
razvijenosti, veliine grada. Svojstva se mogu utvrditi razliitim metodama a istraivanja se
provode po godinjim dobima, i na karakteristinim dijelovima grada. Uzorci se uzimaju sa
mjesta odlaganja.
U svojstva vrstog otpada se ubrajaju:
Morfoloki sastav- sadraj pojedinih vrsta u odnosu na ukupnu masu
Srednja gustoa

Vlanost
Hemijski sastav
Toplotna mo- zavisi od sastava, mogunosti gorenja
Klasifikacija se vri prema razliitim kriterijima kao to su:
- Klasifikacija prema mjestu i nainu postanka
- Prema kriteriju sastava
- Prema kritetiju konzistencije
- Prema vrsti materijala
- Prema tetnosti
Prema MJESTU I NAINU NASTANKA razlikujemo:
KOMUNALNI OTPAD/otpad urbanih sredina(otpad iz domainstva, zanatskih radnji
Kabasti otpad, Ulini otpad, Graevinski,Vrtni i zeleni otpad)
INDUSTRIJSKI OTPAD(rad i boravak ljudi u pogonima) Iz tehnolokih procesa same
industrije razlikujemo: organski i anorganski
OTPAD OD SAOBRAAJA: koritena motorna ulja, baterije, stari automobili
+elektronski otpad
BOLNIKI OTPAD(opti, hemijski, infektivni, odbaeni proizvodi, igle, skalpeli,
patoloki, radioaktivni)
KANALIZACIJSKI MULJ(mulj iz ureaja za preiavanje)
PEPEO i LJAKA OD SPALJIVANJA OTPADA- + spaljivanje uglja
OSTALI OTPAD(rudnika jalovina, poljoprivredni, od drveta, ivotnjiski)
Prema SASTAVU:
ORGANSKI
NEORGANSKI
Prema KONZISTENCIJI:
vrsti, teni, gasoviti i vid energije
Prema VRSTI MATERIJALA: metal, staklo, papir, drvo, guma
Prema TETNOSTI:
Inertni- mali ili nikakav uticaj
tetni- flora, fauna i ovjek
Opasan otpad- u malim koliinama veoma tetne posljedice u veoma dugom roku
Na vrstu, koliinu, i sastav znaajno utiu: mjesto nastajanja, gustina naseljenosti, klima,
standard stanovnitva, godinje doba
Prikupljanje i odlaganje otpada
Kod prikupljanja razlikujemo 2 osnovna naina:
Neselektivno prikupljanje, sve zajedno a i transport zajedniki do mjesta odlaganjanedostatak nemogue ili teko odvajanje za reciklau
Selektivno, po vrstama i transport prilagoen
Odlaganje moe da bude: privremeno, u samim kuama, podrumima, ispred zgrade, kontejnerima;
pored suhog i mokri nain evakuacije otpada.
Transport otpada
Dva naina transporta: transportna vozila i pneumatski put(vakumske cijevi)
Najee specijalna vozila, nedostatak ovog puta buka, pneumatski- sistem cijevi usisavanjem
transportuju otpad- povean nivo higijene.
Naini tretmana:
Osnovne tehnologije tretmana i koritenja gradskih otpadaka su:
Kompostiranje
Reciklaa
Spaljivanje
Deponovanje

PEJSA
Pejsa je sloena vieznana kategorija. (problematika ambijenta) Primarni smisao pojma jeste
na razini estetskog, ali njegovo sekundarno znaenje, kao karakteristina kategorija, od velikog je
znaaja za nacionalni identitet i kao ekonomska kategorija, od sve veeg znaaja za turizam.
Ova tema jako aktuelna no izvorna fenomenologija vezana za lino, subjektivno i intimno.
Metodologija, danas u ovom domenu razlikuje dvije osnovne grupe metoda:
Metoda vizuelne analize prostora( ocjenjivanje sa estetske take gledita/kvantitativno ili
kvalitativno)
Metoda analize reakcije korisnika na prostor
OD 'OPTIMALNE VELIINE' DO 'ODRIVIH GRADOVA'
Planeri se bave optimalnom veliinom grad u smislu ekonomske efikasnosti, funkcionalne
opremljenosti, kvaliteta okoline i sl. Pojedini teoretiari bavili su se veliinom idealnog gradaod 20.000 i 50.000 hiljada stanovnika do 500.000 kao optimalni. Veoma aktuelna tema je
definisanje odrivog grada(eko-grad, zdrav grad).
Brutland: Odrivi razvoj je onaj razvoj koji zadovoljava trenutne potrebe bez
kompromitiranja mogunosti buduih generacija da zadovolje vlastite potrebe.
Ekonomisti smatraju da odrivi razvoj podrazumijeva ouvanje i unapreenje ukupnog
drutvenog kapitala(prirodnog, stvorenog, u znanju i umjeima, moralni i kulturni).
Drugi autori smatraju: Odrivi gradovi su gradovi gdje su socio-ekonomski interesi u
harmoniji sa okolinom. Sa stanovita odrivog razvoja potrebno je razviti dugorone-bazirani
na okolinskoj odrivosti i neposredne ciljeve- odgovarajui koraci na putu ka dugoronim
ciljevima(baza za planiranje, djelovanje i dopuna konkretnih mjera)
Veoma bitna su istraivanja koja treba da utvrde stanje okoline i mjere za njeno poboljanje.
Javni, urbani prostor dobiva na znaaju pa se govori o urbanoj renesansi.
I pored problema mnogi gradovi ine velike napore za epitet eco- citiya-> postizanje energetske
efikasnosti, poboljanje javnog prevoza, smanjenje zagaenja Potrebna znaajna sredstva
ali mogui i jeftini projekti- komunalna higijena, smanjenje zagaenja naizvoru, zelene zone i
koridori itd.
Gradovi kao najsloeniji drutveni sistemi mogu funkcionisati i razvijati se samo ako se
njima upravlja,(institucionalizacija ) praksa spontanog razvoja vie ne funkcionie.
Demokratizacija treba da ukljui javnost u sve oblasti odluivanja.
KVALITET IVLJENJA U PROSTORU
Kapitalistike zemlje su u fazi restruktuiranja a socijalistike zemlje u fazi tranzicije, to ih
nuno tjera na preskakanje odreenih faza razvoja kapitalizma da bi se i one restruktuirale.
Postmodernizam- faza restrukturizacije- ekonomske, socijalne, kulturne promjene
Posljedice neprilagoavanja brzini i tipu promjena rezultuju- siva ekonomija, nezaposlenost.
Poduzetniki grad- elite i segregacija siromanih
Kvalitet ivota- aktuelan- u razvijenim zemljama je rije o kvalitetu ivljenja u nerazvijenim o
osnovnim uslovima ivota/puko preivljavanje/. Osnovni uslov kvaliteta ivljenja jeste
cjelovitost koja obuhvata sve to sadri ovjekov dan- stanovanje, putovanje, rad, obrazvoanje,
rekreacija
Elementi kvaliteta ivota:
Opremljenost(infrastruktura, institucije, kvalitet okoline)
Dostupnost ( ekonomska, socijalna, prostorna dostupnost-mobilnost)
Izbor
Sigurnost(pravna, ekonomska, socijalna)
Informisanost(elektronski i tampani mediji)
Odluivanje
Gradski centri

Prvi korak u analizi gradskih centara podrazumijeva utvrivanje prostorne distribucije


stanovnika i radnih mjesta. Na osnovu gustine naseljenosti, gustine zaposlenosti i uea
zaposlenih u tercijarnom sektoru zakljuujemo da li je neko podruje centralno gradsko
podruje.
TRGOVINA- jedna od najvitalnijih funkcija, zajednika nit za sve centre. Stalna ekspanzija
trgovine njena bitna odlika, a gravitaciono podruje trgovine se podudara sa podrujem
pojedinih centara pa se karakteristike trgovine koriste za gravitacioni model. Trgovina se prema
frekvenciji snadbdijevanja stanovnitva definira na: svakodnevno, periodino i vanperiodino
snadbdijevanje. Veliki problem dananje trgovine ispresjecanost pjeakih tokova, usitnjenost
prostora Vitalni privredni saobraaj mora imati pristup do svih odredita ali se ne mora
odvijati najkraim putem.
RAZVOJ USLUNOG ZANATSTVA- pokazatelj razvoja grad. centara,
UGOSTITELJSTVO I TURIZAM- elementi grad. centara
RASPODJELA ADMINISTRACIJE I UPRAVE
OBJEKTI KULTURE(muzeji, pozorita, kole, galerije)
ZDRAVSTVENA ZATITA- odnosi se na opu i bolniku. (broj socijalnih slubi pokazatelj
socijalne zatite)
Za analizu i planiranje gradskih centara vaan nain koritenja zemljita u centralnoj zoni.
Ukoliko postoji dominacija pojedinih funkcija rije je o specijaliziranim centrima a ne o
opim. U analizama se vri i valorizacija objekata. Da bi se utvrdile granice i kapaciteti
prostornih jedinica vri se analiza po funkcionalno-ekolokim parametrima a to su: povrina
parcele, bruto izgraene povrine, centralne djelatnosti, parking prostor i slobodni prostor.
Potom se utvruje potreba za razvojem centralnih funkcija, prostor na kojem e se centar razvijati,
saobraajnice
Veina gradova ima vie centara(policentrinost) jer dolazi do procesa boljeg duhovne i
materijalne razmjene. Gradski centri su integracione take. (integriu gradsko tkivo)
URBANA REVITALIZACIJA
Jedan od najteih problema gradskog planiranja odnosi se na vrijeme. Svi znaajni gradovi su
stvarani generacijama. Drugi problemi odnose se na poveanje gustine bez razvoja prateih
sadraja. Potrebno je dugo vremena da bi se postigao urbani razvoj, s toga je urbani dizajn
fleksibilan i stalan proces. Planiranje je postalo prirodan izraz ivotne zajednice i posebna oblast
umjetnikog samoizraavanja. Postoji cijeli set pravila kojim je utemeljeno urbano planiranje
baziran na konceptu vizuelnog reda. Tokom 20. vijeka predlau se tzv, idealni gradovi pa sve do
dananjih Garden City-a. U Britaniji poznatiji kao model urbane forme Modern Garden City.
Jedna od najznaajnijh ideja u ovom periodu je Tomorrow Town.
Sutina plana je u organskom jedinstvu prostora i vremena. Centar mora ispunjavati
funkcionalne zahtjeve svih vrsta drutvenih i ekonomskih aktivnosti svojih graana- dobro
snabdjeven za vlastite graane a i za druge potroae, kao veliko trite mora imati
specijalizovanu funkciju. Humano planiranje je fundamentalni princip civilizovane sredine za
ljudska bia.
Novi gradovi zahtjevaju novu vrstu urbane jedinice- gradski sektor. Predloen razvoj super
blokova- mikro gradova u makro gradu, jednostavna potreba da se ekonomske aktivnosti grada
grupiu.
Projekti urbane regeneracije ukljuuju: poboljanje tj. ureenje i otkup zemljita, oivljavanje
lukih obala, novo stanovanje, uzdizanje stambenih susjedstva. Zajednika tema projekatavanost stvaranja razliitosti u izgraenoj okolini i dobiti od mjeovitog
koritenja(polifunkcionalizam). Uspjena regeneracija mora ukljuivati aktiviranje nergije
zajednice i politiku viziju i snagu volje.
Urbana konzervacija
Historijsko nasljee i tradicija su najvei potencijal svjetskoj konkurenciji. Prisutna je tendencija
da se stanovnici vraaju u historijske centre pa urbana rekonstrukcija i konzervacija ovih
podruja postaje urgentna. Moderno planiranje bi trebalo obezbijediti elemente prolosti dok

integrira nove i moderne sadraje. Urbano planiranje i konzervacija nisu kontradiktorni ve


komplementarni uslovi.
TRENDOVI RAZVOJA ZAPADNOEVROPSKIH GRADOVA I NOVI PRISTUPI
PLANIRANJU
U posljednjim decenijama je prisutan karakteristian ekstenzivan rast predgraa i
izvangradskih oping centara sa negativnim efektima na tradicionalne centre- veliki
problemi u unutranjoj funkcionalnoj strukturi urbanih podruja. Prisutna je socijalna
segregacija stambenih podruja, smanjenje izgradnje stanova za iznajmljivanje i
socijalno ugroene i rastui problemi saobraajnog zaguenja itd. Takoer dolazi do
padanja okolinskog kvaliteta. Prisutne tendecije karakterie:
- Ekoloka senzibilacija ljudi
- Narasla vanost uloge individualca i lokalne zajednice o odluivanju o okolinskim
promjenama
- Globalna harmonizacija drutvenih odnosa
- Oslobaanje trinih snaga
- Prihvatanje izazova modernih tehnologija
Polarizacija izmeu siromatva i bogatstva je potencijalna opasnost. Dananji gradski saobraaj je
gui od najbliih autoputeva.
Grad mora postaviti primjerene prostorne uslove za odmjeren razvoj. Potronju ograniiti i
trajno smanjiti, privredni razvoj odrediti socijalnom odgovornou omoguiti e se
sposobnost za razvoj i ivot grada. Dravni, regionalni i lokalni partneri u cilju globalizacije
trita trebaju podsticati: dobro povezanost aerodromima i saobraajnim osama, ekonominiji i
efikasniji javni transport Gradovi se trebaju posvetiti izazovima degradacije sredine
uzrokovane urbanim razvojem te podsticati efikasno koritenje energije.
Promovirati jedan ivi kulturan ivot. U oblasti ekonomske konkurentnosti gradovi imaju
kljunu ulogu te prije svega poboljati sveukupnu privrednu infrastrukturu. Privlaenje
potencijalne radne snage poboljanjem kvaliteta ivota, vodea uloga u inovativnim regionskim
strategijama. Poraditi i na socijalnim pitanjima i na pitanjima obrazovanja.
NOVI PRISTUP PLANIRANJU
Inovacije treba uskladiti sa ve postojeom idejom kako bi se efikasnije djelovalo na konfliktne
situacije. Evropa se suoava sa krizom jednog jedinog centra i postoji tenja za formiranjem
centara tj. grada-regiona_naselja su katalizatori konsolidiranja konurbacija. Koritenje
ostatka prolosti je potencijal za izgradnju budunosti. U detaljnim planovima trebalo bi ii na
difuziju funkcija - uz rjeavanje stambenog, radnog i rekreaciong prostora. Zakon o
planiranu treba regulisati ope standarde, a vrednovanje prostora treba biti ekoloki
orjentisano. Osnovna naela planiranja su: SVEOBUHVATNOST, MULTIDISCIPLINARNOST
i INTEGRALNOST. Osnovna podruja analiziranja su: prirodno-historijski okviri, fizikogeografski, socijalno- demografski i tehniko-ekonomski uslovi.
Urbanistiki planovi najbolje objedinjuju stvorene i prirodne uslove pa se u okviru njih:
- Iskljuuje se izgradnja u ekoloki ugroenim podrujima
- Izgradnja usaglaena sa kapacitetom okoline
- Zatiene zone se formiraju
Ekonomski razvoj je nazustavljiv pa se mora uiniti odrivim- otuda pored kriterija racionalnog
koritenja prostora i kriteriji ogranienog kapaciteta okoline.
Okolinsko planiranje je proces formuliranja vrednovanja i interpretacije politike zatitne
okoline.
Integralno okolinsko i prostorno planiranje kao jedan od pristupa bazira se:
- Okolinski orjentirano prostorno, urbanistiko i ekonomsko planiranje
- Donoenje okolinskih standarda i alata
- Demokratizacija prpreme, provoenja planova
Dananji kooperativni koncept- grada bate jedna je alternativa mogue realizacije
modifikovane sinteze grad+selo.

Osnovni kriteriji (prijateljsko okruenje) kod planiranja su:


- Kvalitetan urbani dizajn i funkcionalna arhitektura
- Trokovna efikasnost i okolinski prihvatljivo planiranje i izvoenje
- Zasnivanje dobrosusjednih odnosa
- Dugorona optimizacija prostornog rjeenja stana i dr.
Dijalog izmeu politiara, profesionalaca i korisnika prostora preduslov je za njihovu efikasnost.
Najznaajniji limitirajui faktor uspjenog urbanizma limitiran je tritem zemljita.
Urbana podruja su u posljednje vrijeme obiljeena smanjenjem fizikog prostora i poveanjem
prostora aktivnosti.
Na polju okolinskog upravljanja u razvoju Colby iznosi 5 paradimi(vladajua teorijska forma):
ekonomija granica, okolinska zatita, upravljanje resursima, eko razvoj, dubinska ekologija.
Posebno metodoloko pitanje odnosi se na ocjenu rizika i upravljanje katastrofama.
Postavlja se pitanje da li veliki grad moe biti privredno uspjean, socijalno podnoljiv i okolinski
odriv.
Znatni su potencijali koji lee u ponovnom koritenju naputenih povrina. Oblasti gdje se uvode
restrikcije su:
- Unutranjost grada i urbana podruja centra
- Podruja nepogodna iz ekolokih razloga
- Zastiena privredna i istorijska podruja
Prestruktuiranje e se odnositi na povrine kao to su : kasarne, fabriki areali, ekstenzivno
koritena industrijska podruja
Ouvanje i poboljanje kvaliteta okoline je centralna briga prosperitetnog grada.
U tu svrhu, neophodno je izraditi plan za smanjenje opterenja zemljita zagaenjem ukljuuje:
Smanjenje buke, zatitu biotopa Osnovni uslovi za razvoj grada su:
- Odrivost privrednog prosperiteta
- Uzimanje u obzir socijalnih pretpostavki
- Poklanjanje panje ekolokoj podnoljivosti
Dva aktuelna trenda od 1910. 1. Racionalistiko, funkcionalistiko razmiljanje i 2. Vrtni grad sa
kuama i zelenilima
Karakteristike planiranja:
Planiranje adaptirano lokalnim uslovima
Postojee strukture prihvaene i iskoritene
Planiranje ambijenta zasnovano na zahtjevima ljudi
Planer treba posjedovati relevantna znanja o situaciji
Osnovu savremenih trendova mogue opisati: decentralizacija gdje je mogua integracija gdje
je neophodna.
LOKALNE INCIJATIVE I STRATEKI PLANOVI NA LOKALNOM NIVOU
Da bi se stekli vii standardi oblikovanja koriste se mehanizmi bazirani na:
Kontroli planiranja
Finansijski mehanizmi uestvovanja svih nivoa vlasti
Afirmisanje ulice dovoenje otvorenih prostora do izraaja
Jaanje identiteta kraja
Sadraj koji doprinosi konstrukciji identiteta mjesta je : prirodna podloga, fizike strukture,
historijska podloga, skladno proimanje izmeu ljudi i pejsaa.
Lokalne vlasti u procesima decentralizacije i integracije na viim nivoima imaju ulogu kao
promotori i katalizatori ekonomskog i socijalnog razvoja.
Investitori od lokalnih vlasti oekuju: stabilnu vlast, izvrenu pripremu zemljita za optimalnu i
najbolju upotrebu, transparentne i kvalitetne razvojne programe.
OSNOVNI POSTULATI RAZVOJA LOKALNE ZAJEDNICE BAZIRAJU SE NA: ODNOSU
PREMA RAZVOJU, DECENTRALIZACIJI I TRANSPARENTNOSTI U PODJELI
SREDSTAVA. Za razvoj lokalne samouprave potrebno je : senzibiliranje javnosti, izrada

programa, planova; razvoj poduzetnikog duha Za razvoj malog biznisa na lokalnom nivou
potrebno je : kreirati strateki proizvod, plan koritenja zemljita, ponuda lokacija, nove ideje
Str. 214 ALGORITAM RADA NA LOKALNIM STRATEGIJAMA
Da bi se privukao investitor nuan je razvoj menadmenta koji proizilazi iz: globalizacije, razvoja
informacionih sistema, evropskog trita a iji se uspjeh bazira na vizijama, strategijama,
odlinim uslugama, dobroj administraciji itd.
URBANE TEHNOLOGIJE
Saobraaj
Saobraajna politika treba da promovie visok stepen mobilnosti te da maksimizira saobraajnu
sigurnost i minimizira okolinske impakte. Lokalna vlast treba razvijati sveobuhvatni koncept
saobraaja bairan na mjerama i uputstvima koje osiguravaju koordiniran, usmjeren i odriv razvoj
saobraajnog sistema. (proirenje javnog saobraaja, proirenje kapaciteta ulinih sistema,
proiriti parkovske povrine, pjeake zone itd)
Osnovi savremene saobraajne politike baziraju se na:
- Prioritet su potrebe ljudi koje ive u gradu
- Saobraajni impakti na okolinu reducirani
- Saobraaj treba biti kompaktibilniji u drutvenim uslovima
- Treba biti sigurniji
- Borba sa saobraajnim obimom zahtjeva kooperativnost
- Saobraajni sistem mora povezati cijeli region
Principi koji e ovo omoguiti su:
Reduciranje saobraajnog obima, reduciranje saobraajnih ruta, poboljanje saobraajnog
sistema, poitraga za inovacijama, novi izvori finansiranja
Gradovi trebaju koristiti prijateljska vozila(mala potronja energije, maksimalna kontrola buke),
javni saobraaj kompjuterizacija kontrole i optimizacije j. saobraaja, )
VODOPRIVREDA
Snadbdijevanje vodom
Osnovni cilj upravljanja je dovoljno kvalitetne vode za pie. Fokus lei na prevenciji gubitaka
vode. (moderne metode detekcije curenja). Jedan od ciljeva EU- snadbdijevanje na bazi odrive
upotrebezatita i koritenje raspoloivih izvorita. Nuno uspostaviti sistem prenoenja
podataka.
Upravljanje podzemnim vodama
Odgovor na ugroenost kvaliteta voda lei u izradi Planova upravljanja podzemnom vodom.
Ciljevi izrade planova upravljanja podzemnim vodama su:
- Stvaranje kontrolnog alata za upravljanje vodama
- Zatita podzemnih voda, odravanje kvaliteta
- Identifikacija i pokrie potreba za vodom uz odravanje vodenog bilansa
- Osiguranje rezerve podzemnih voda za buduu upotrebu
- Stvaranje zaliha za snabdijevanje u posebnim okolnostima
Upravljanje otpadnom vodom
Cilj je zatita kvaliteta vode na regionalnom nivou, ije je pokazatelj kvalitet vode nizvodnih
tokova. Ekoloki cilj jeste postizanje biolokog kvaliteta vode za kupanje u vodotocima. Vana
osobina upravljanja vodom je smanjenje volumena otpadne vode(filtriranje kinice, krovni
vrtovi). Posmatrajui ciklus vode sa take gledita otpadne vode oigledno je da je svaka faza pod
uticajem ljudskih aktivnosti(izuzev atmosferskih procesa). Pojedinane faze su:
- Voda za pie
- Kanalizacioni sistem
- Postrojenja za tretiranje vode
- Oblici prijema vode(podzemne vode)
- Okeani
Kvantitativni faktori- smanjenje volumena priticanja:

- Omoguavajui krovnoj vodi da se filtrira


- Smanjujui udio izgraenih povrina
- Odvajajui prirodne oblike vode od kanalizacionog sistema
Kvalitativni faktori- smanjenje stepena zagaenosti:
- Industrija: spreavanje otrovnih supstanci da dopru u otpadnu vodu, smanjenje zagaenja
kroz pre-purifikacione procese
- Domainstva: sudoper nije kanta za smee
ENERGIJA
Kompanije za upravljanje energiju imaju znaajnu ulogu, kao dobavljai grijanja, osvjetljenja i
energgije, u oienju zraka i sanitarnom odlaganju otpada. Gradovi su pioniri u koritenju
obnovljivih izvora energije. Aktivnosti na smanjenju potronje energije zahtjevaju informisanje
i edukacione kampanje irih razmjera. Zatita okoline i upravljanje resursima centralna
naela za odrivi razvoj gradova. Nastoje se ispuniti Kyoto i Kopenhagen ciljevi tj. smanjiti se
emisija CO2 tako to se- preispituju tehnologije za proizvodnju energije, koritenje hidro
energije, poveanje udjela prirodnog gasa napori ka ovim ciljevima. U smislu trokova i
cijena gradovi nastoje da podstaknu razvoj okolinski zdravih tehnologija. (solarna energija i
energija vjetra)
ZATITA OKOLINE
Zrak
Sistem prikupljanja podataka je srce sistema za praenje kvalitete vazduha(pokretne stanicepraenje emisije SO2, azotnih oksida, CO i ozona a ostale satnice mjere vjetar, tempraturu i
navedene koncentracije). Javnost mora imati pristup ovim informacijama i pored medija.
Efikasna upotreba energije, podravanje izvora koji emituju malo ili nikako CO2,
smanjenje saobraaja i odgoj stanovnitva- vodei principi strategije klimatske zatite.
Da bi smanjili emisiju CO2 1. Energija mora biti efikasnije upotrebljavana(toplotna izolacija npr)
i 2. Vei prioriteti izvorima nizak CO2 ili nikakav(prirodni gas, obnovljiva energija solarna)
Druge mogunosti: smanjenje saobraaja( pjeaenje, biciklisti, bio gorivo), kupovina proizvoda
prijateljski po okolinu.
Mjere kojima se gradovi trebaju smanjiti vrijednost CO2 po stanovniku:
1. Jaanje toplotne izolacije
7. Smanjena emisija CH4 na deponijama
2. Subvencija za uvoenje solarne energ.
8. Novi standard gradnje
3. Nekupovanje proizvoda koji sadre
9. Rehabilitacija kua
tropsko drvo
4. Prioritet izolacioni materijali bez CFC
10. Transport:upravljanje parkiralitima
smanjenje saobraaja
5. Podruno grijanje, upotreba prirodnog
6. Proirenje mree javnog transporta
gasa, otpadna toplota
Buka
Najvei izvor buke je CESTOVNI SAOBRAAJ:automobili 32%, motocikili 29%, eljeznice,
buka na gradilitu, domainstva i industrija. Nekoliko razliitih faktora se koristi za
izraunavanje zagaenja od buke kao to su:
Uslovi saobraaja( gustina saob, brzina kretanja), uslovi ulica(povrina ulice), irenje(distanca,
refleksija, prenoenje). Podaci se uzimaju iz manuelnih ili automatskih brojaa i analize
saobraajnih izvjetaja. Sistem za ucrtavanje podataka moe posluiti za brojne aplikacije: baza
za sistematsku kontrolu buke, baza za miljenje eksperata, modifikacija zoniranja i planova
upotrebe zemljita.
Upravljanje otpadom
Izbjegavanje gomilanja otpada glavni je prioritet u planovima upravljanja otpadom. Jedan od
projekata jeste odvojeno prikupljanje i ponovno iskoritavanje materijala(staklo, papir i
plastika te posebno odlaganje tetnog otpada). Vaan segment odnosi se na posebnom
prikupljanju biogenog otpada. Trenutno najvee koliine otpada koje se direktno odlau na

odlagalita su uglavnom nehomogene koliine graevniskog materijala. Bioloki kompost


kontejneri koriste za prikupljanje kompostonog otpada.
Berza recikliranja za graevinske materijale je informaciona online platforma koja eli privui
korisnike slijedeih proizvodnih grupa: mineralni graevinski materijali(recikliranje),
mineralni graevinski otpad: nezagaeni iskopni materijal, ulini iskopni materija, humus i
kompost.
Zelena podruja i vode
Kvalitet zelenih podruja je kvaliteta urbanog podruja. Gradovi implementiraju razliite
projekte: zelene transverzale, zeleni zatitni pojas, zelena podruja kako bi sauvali zelenilo.
Prije uvoenja mjera prezervacije ovih podruja vri se monitoring biotopa(prikupljanje
podataka). Pored vrtova i parkova gradovi EU posveuju panju zatiti rekreacionih podruja tj.
podruja rijeka u gradskom tkivu kao koridori rekreacionih i komercijalnih funkcija.
METOD RADA I PLANERSKI ALATI
Prostorni sistemi na nivou opine regije , grada ili drave mogu se tretirati i kao kompleksni
adaptivni sistemi. Nemogue je deterministiki definirati ove sisteme , oni su izmeu haosa i
reda. Kompleksnost proizilazi iz njihovih karakteristika , jer se sastoje iz vie dijelova ali i veza
meu njima to ih ini kompleksni. Adaptivni su zbog toga to se prilagoavaju okolini. Postoji
takoer i samooptimizacija ili samoorganizacija. Sljedea osobina jesu emergentna svojstva
gdje iz relativno jednostavnog ponaanja jedinki sistema nastaje vrlo kompleksno ponaanje na
nivou sistema. Ovo se estoo dovodi u vezu sa samoorganizacijom . Karakteristika je tzv.
hijerahija organizacije ovih sistema i modularna organizacija. Matematske metode ovog
podruja razvijaju se u 2 smjera: 1. Sistem je skup jedinki te se zakljuuje o ponaanju sistema
i 2. Globalni pristup(trendovi). ovjek je organizovao sredinu koja odgovara jednom
organizovanom ivotu , odnosno obezbijedio pet osnovnih elemenata , u potpunoj meusobnoj
ravnotei : prirodu , ovjeka , drutvo , ljuske ( suprastrukturu ) i mree -infrastrukturu .
U kontekstu teorije kompleksnih adaptivnih sistema postavlja se i pitanje do koga nivoa u oblasti
prostornog razvoja treba ii u planiranju odnosno definisanju svih elemenata prostornog
razvoja. Odgovor bi mogao biti infrastruktura i zatita okoline.
PRIMJENA INFORMACIONIH TEHNOLOGIJA U PLANIRANJU
Planeri se mogu osloboditi gomile tekstova , tabela , grafikona i karata odnosno omoguuju im da
se zamjene papirnate procese digitalnim , kako bi se oslobodili za kreativne zadatke. Usko lokalno
i sektorsko razmiljanje ustupa mjesto svjesti o svjetskom okruenju a digitalne informacije
omoguuju primjenu trajnog umjesto periodinog planiranja.
Koordinator plana upravlja podacima, grafikim predstavama, kartama i naporima lanova tima.
Cilj informacijske tehnologije u planiranju je izvlaenje maksimuma iz mozga planera.
Danas prostorno planiranje treba da odgovara na porast sloenih situacija u kojima se drutva
nalaze. Treba raditi i na demokratizaciji procesa planiranja. Izrauju se mnogobrojni scenariji
budunosti kako bi se ovjek pripremio za budunost. Timsko vodstvo neophodno a za
ukljuivanje grupa i pojedinaca koriste se komunikacione tehnike. Finalna faza planiranje jeste
faza donoenja odluka- autoritativno politiko tijelo. Nakon usvajanja slijedi faza
implementacije i monitoringa.
MODELI(ALATI)
Prostorni raspored gradova
Jedan od prvih modela kojim se utvruju odnosi gradova je RELLYEV MODEL baziran na
Newtonovom zakonu gravitacije. Primjenjuje se na odnose meu gradovima a koristi broj
stanovnika i udaljenost. SVI GRADOVI PRIBLINO ISTOG BROJA STANOVNIKA
TREBALI BI IMATI PRIBLINO JEDNAKE MEUSOBNE UDALJENOSTI.

K=

M 1M 1 M i
= n
n
D1
Di

n=2 u Newtnovoj formuli

CHRISTALLEROV MODEL
Obuhvata cijelu mreu kao HIJERARHIZOVANA CENTRALNA MJESTA. Grad kao centralno
mjesto prua centralne funkcije svojoj okolini. Daljna pretpostavka je da je prostor relativno ravan
i saobraajno svuda podjednako pristupaan i dovoljno gusto urbanizovan. Oko Centralnog
mjesta funkcije su gravitacioni krugovi koji se preklapaju kako bi se pokrio cjelokupan prostor
izmeu naselja. Formiraju se gravitacione zone u obliku estougaonika. Da bi centralna mjesta
mogla obavljati svoju funkciju najvea udaljenost ne bi trebala biti ve od 4-5 km. I pored kritika
ove teorije ona omoguava utvrivanje bitnih razloga razmjetanja centralnih mjesta(ako se
posmatra iri prostor jer su gradovi u prostoru smjeteni prema zakonu gravitacije). Beckman je
razvio model po uzoru na Christallerove hijerarhije i relativno jednake gustine. Najnii rang
centralnog mjesta bazira se na ruralnom stanovnitvu pa je veliina jednog grada
proporcionalna ukupnom stanovnitvu te zone.
PRAVILO REDA VELIINE GRADOVA
Ovaj model rangira gradove po veliini. Model je emprijski i pravilo rada veliine glasi: BROJ
STANOVNIKA GRADA N-tog REDA JE JEDNAK BROJU STANOVNIKA NAJVEEG
GRADA PODJELJENOG SA RANGOM GRADA.
S
S n= 1 Ova jednaina predstavlja opadajuu funkciju gradova.(od najvieg ka najniem)
n
Pravilan tok pravca javlja se u razvijenim urbanim zemljama. Ovim modelom se moe pratiti tok
urbanizacije u vremenskom periodu. (uee gradova raznih veliina u strukturi mree naselja).
Tipovi dijagrama reda veliina gradova prema Berryu(slika 52 str. 240) :
Tip A- zemlje sa niskim nivoom urbanizovanosti (mnogo malih gradova)
Tip B-prelazni tip sa premoi najveeg grada sa malo ili bez srednjih gradova i sa veim
brojem manjih gradova
Tip C- razvijeni tip urbanizacije- pravilno uee gradova razliite veliine
Teorija centralnog mjesta polazi od toga da svaki grad oko sebe stvara gravitacione zone.
Centralni grad e imati sa susjednim manjim gradovima jae veze nego manji gradovi
meusobno. Kao djelatnosti centralnog mjesta uzimaju se: uprava, trgovina na malo,
veletrgovina, transport i komunikacije, kolstvo, zdravstvo, kultura, banke, osiguravajua
drutva.
Temelj teorije idealnog sistema centralnih mjesta su subjekti koji su nosioci centralnih funkcija
u prostoru zadovoljavanja svojih potreba. Nastavljajui rad Christallera Losch je znaajnije
dopunio model centralnog naselja prihvatajui u naelu Christhallerov shematizam.
On istrauje sistem sa gledita formiranja tranje i pridaje veliki znaaj ureenju transportne
mree izmeu sredinjih naselja. Uvodi pojam EKONOMSKOG PEJSAA, postoji u tom
podruju hijerarhijska vanost posmatranih procesa koji uslovljavaju razliita znaenja centara
istog nivoa.
GRAVITACIONI MODEL
Alokacioni modeli koriste se za odreivanje promjena koje nastaju izmjenom namjene na
odreenom prostoru. Gravitacioni model napravljen je kao pokuaj da se matematiki
modelira naseljavanje stanovnitva.
GPaPb
E=
gdje su Pa i Pb stanovnitva 2 podruja a d rastojanje izmeu njih i G
d bab
gravitaciona konstanta.

Prvobitno je ovaj model koriten za odreivanje interakcije izmeu 2 podruja A i B, a kasnije


za procjenu obima putovanja izmeu zona. Hansenov model koristi se za predvianje
naseljavanja po zonama u zavisnosti radnih mjesta po zonama i raspoloivog neiskoritenog
zemljita. Gravitacioni modeli javljaju se kombinovani sa ekonomskim parametrima npr Lorijev
model koji kai i Hansenov dovodi u vezu radno mjesto i naseljavanje sa neto finijim
modeliranjem.
Alokacioni modeli kao Hansenov, Lorijev i drugi mogu da daju odgovore na pitanja ta e se
desiti ako a cilj im je odrediti mjesto i obim investicija u baznoj djelatnosti i
infrastrukturi. Odgovor na ovo pitanje daju optimizacioni modeli iji osnov ine promjenjive i
koji mogu biti ulaz i izlazi, ogranienja i kriteriji. U SAD su razvijeni integrisani modeli
transporta i namjene zemljita: model stanovanja, model radnih mjesta i raspodjela putovanja
po mrei.
Glavni problem kod razvoja veine modela jeste to za odnose izlaza i ulaza koristimo
pretpostavke. Modeli koje smo naveli primjenjeni na pojedine sluajeve pokazuju odreenu
slinost sa realnou ali nema garancije da e se to desiti na drugim podrujima.
UTVRIVANJE ZAVISNOSTI
Jedno od temeljnih naela istraivanje jeste meusobna povezanost pojava.
Multivarijantna regresiona analiza
U polazitu je potrebno pretpostaviti matematski oblik funkcionalne zavisnosti izmeu zavisno i
nezavisno promjenjivih veliina, a zatim koritenjem teorije vjerovatnosti i osnova teorije
uzoraka vriti provjeru pouzdanosti te veze.
Faktorska analiza
Spada u domen analize meuzavisnosti, gdje se svi posmatrani parametri uzimaju istovremeno
kao zavisne i nezavisne. Odgovarajuu sliku o meuzavisnosti prua matrica koeficijenata
korelacije. Zadatak matematskog izvoenja svodi se na izraunavanje faktorskih
pondera(oieni koeficijenti korelacije izmeu datog faktora i parametra). Postoji vie metoda
putem koji se ovo radi najvie prilagoen raunarskoj upotrebi je metod glavnih osa. Prvi korak
u ovoj analizi jeste izraunavanje matrice koeficijenata korelacije izmeu svih parametara a
osnovna ideja jeste da je korelacija izmeu standardizovane promjenjive z(i) uslovljena
doprinosom vie faktora.
VIEKRITERIJALNO VREDNOVANJE
Jedan od problema sa kojima se susree jeste rangiranje odreenih varijanti. Na izbor najbolje
varijante utie i znaaj pojedinih kriterija na osnovu kojih se vri rangiranje.
Metoda Electre
Omoguava rangiranje pojedinih varijanti pri emu se uzima u obzir i znaaj pojedinih kriterija
za rangiranje. Prije rangiranja vri se normalizacija vrijednosti koje uzimaju varijante po
pojedinim kriterijima. Neki kriteriji su vaniji od drugih a njihova teina se utvruje anketom
eksperata. Pored toga za ocjenu teine kriterija razvijeno je vie metoda: entropijski model za
ocjenu teina pojedinih kriterija(konkretne vrijednosti). Zakljuak: Ukoliko su vrijednosti
koje uzimaju varijante po odreenom kriteriju vie ujednaena to je entropija po tom kriteriju
vea, te mu treba dati manju vrijednost. Matrice saglasnosti i nesaglasnosti slue za konano
rangiranje varijanti.
Metoda prostog zbrajanja teinskih vrijednosti kriterija
Za ovu metodu neophodno je poznavati teinske vrijednosti pojedinih kriterija na osnovu kojih se
rangiraju varijante. Prije metode vri se transformacija eventualnih kriterija trokova u
kriterije koristi. U sluaju kriterija koristi varijanta bolja ako zauzima vee vrijednosti a u
sluaju kriterija trokova varijanta bolja ako ima nie vrijednost. Vrijednosti se mnoe sa
odgovarajuim teinskim vrijednostima kriterijuma te se bodovi sabiraju i rezultat je
ukupan broj bodova te varijante. Najbolja ima najvie bodova.
Metoda linearne raspodjele teina kriterija

Jedna od najjednostavnijih u ovoj oblasti. Razmatrane varijante se rangiraju po pojedinim


kriterijima, tj. za svaki kriteriji se odredi poredak varijante po tom kriteriju i dodjeljuje se
poen 1,2 itd. najbolja varijanta ima najmanje poena.
Metoda frakcione sekcije
Varijante se najprije porede po najvanijem kriteriju- dobiven redosljed daje najbolju
varijantu. Ukoliko je vie varijante iste vrijednosti po najvanijem kriteriju onda se varijante
porede po slijedeem kriteriju vanosti.
SWOT analiza(strenghts, weaknesses, opportunities and threats)
Sinteza i pregled svih informacija prikupljenih za potrebe urbanistikog plana obezbjeuje bazu
koja nam omoguava da uoimo jake strane(resursi, potencijali), slabosti(ogranienja),
povoljne prilike i opasnosti.
Kompletiranjem ove analize mogu se identifikovati kritine oblasti kojima treba posvetiti panju.
Uobiajeno se analiziraju same cjeline(opina, grad) kao i odnos prema okruenju.
Formira se matrica u kojoj se tretiraju interesantni faktori, te se razrauju i definiu se akcijeanaliza situacije.
O
T
S
W
Metod povratnog pristupa
Ova metoda identificira mjere potrebne da bi se ostvarile ranije definisane norme. Povratnost je
termin: Glavna svojstvena karakteristika povratne analize je zabrinutost, ne kakva budunost e
se najvjerovatnije desiti nego koliko eljena budunost moe biti ostvarena. To je tako
ekspliciran normativ, ukljuujui rad unazad, od posebno eljene budue krajnje take, do
sadanjosti da bi determinisali fiziku mogunost te budunosti i kakve politike mjere e biti
potrebne za dostizanje te take. Prema Dreborgu: povratne studije tipino ciljaju na nosioca
politike i zainteresovane javnosti sa imidima budunosti, kao pozadinom za formiranje
miljenja i odluka. Rezultati ovih studija su VARIJANTE VIZIJE BUDUNOSTI, potpuno
analizirane u pogledu njihovih mogunosti i posljedica. (primjeri kako bi budunost trebala
izgledati)
Ekspertni sistem baziran na protoku misili
Prvi korak u radu ekspertnih timova polazi od liste kritinih problema formulisanih na osnovu
izvrenih analiza. Ne treba imati ambiciju za izradu sveobuhvatne liste problema ve treba se
osigurati da neki vaan problem nije izostavljen. Probleme formuliramo kratkim izjavama koje
definiraju negativnu situaciju. Zatim se glasa o znaaju problema na osnovu dogovorenog
sistema glasanja. Broj bodova koji ima svaki glasa obino za 1 manji od broja problema.
Rezultati glasanja odraavaju zajedniku procjenu vanosti problema. Na osnovu
identifikovanih kritikih problema koji spreavaju prostorni razvoj svaka radna grupa utvruje
od 2-4 strategije koje e ublaiti prioritetne kritine probleme. Dobra strategija je ona za koju se
vjeruje da e biti efikasna u ublaavanju 1 ili vie problema. Sljedei korak je izbor najefikasnije
kombinacije strategija meu prijedlozima. Kod izbora diskutuje se o vrijednostima i manama,
odbacuju se slabije strategije u korist jaih kojih se odabire 2-4. Kod izbora strategija
redosljeda(koje strategije forsirati kojim redom) se moe uspostaviti na bazi kriterija
mogunosti realizacije i sa kim se moe realizovati predloena strategija.
Odmah
Kasnije
Sam ta moe
1
2
Sa drugim
3
4
realizacija
Na osnovu identifikovanih prioritetnih strategija po svim radnim grupama formira se jedinstven
tim od predstavnika svake grupe te vre procjenu meusobnih uticaja. Veze meu strategijama

boduju se od strane ekspertnog tima s tim da se jakost uticaja ocjenjuje od -3 do 3. Na osnovu


ovako utvrenih meusobnih veza(realizacije ciljeva) utvruje se izdvaja se grupa najvanijih
strategija na koje se koncentriemo u daljem radu. Za svaku identifikovanu strategiju pojedine
ekspertne grupe daju listu 2-4 instrumenta, putem kojih se moe realizovati identifikovana
prioritetna strategija kao i nosilac realizacije te njen poetak i kraj. Na plenumu se prezentuju
instrumenti za realizaciju svih strategija i zauzimaju se konani stavovi o prioritetnim
strategijama, instrumentima, nosiocima realizacije i vremenu realizaciju.(slika str 253)
MJERENJE NIVOA DRUTVENOG RAZVOJA
1990 se definie koncept drutvenog razvoja kao: proces poveanih mogunosti izbora ljudi i
dostignutog nivoa blagostanja -sr pojma. Bez obzira na nivo razvoja 3 bitna izbora za ljude
jesu: da ive dug i zdrav ivot, da steknu znanje i da imaju pristup resursima neophodnim
za pristojan ivotni standard. Koncept drutvenog razvoja stavlja pojedinca u centar- ovjek
glavni nosilac i jedini korisnik razvoja. Cilj razvoja jeste da se povea mogunost izbora.
Koncept obuhvata 4 glavne komponente:
1. PRAVINOST(ravnopravne mogunosti)
2. ODRIVOST(iste mogunosti za budue kao i za sadanje generacije)
3. PRODUKTIVNOST(stvaranje makroekonomskog okruenja koji omoguava pojedincima
da ostvare svoj maksimalan potencijal)
4. OVLASTI(izbor na bazi slobodne volje svakoga)
Dva aspekta razvoja: oblikovanje ljudskih sposobnosti i nain na koji ljudi koriste steena znanja.
Indeks drutvenog razvoja mjeri se tako to se u kombinovani indeks ugrade indikatori
prosjenog trajanja ivotnog vijeka(min 25-85 max), nivoa obrazovanja(pisemnosti od 0100%) i visine prihoda(100$-40.000).
stvarna vrj .min . vrijednost
index=
max vrijednostmin vrij .
PROSTORNA ORGANIZACIJA
Prostorna organizacija je jedan vii nivo koji podrazumijeva ujedinjenje u jednu cjelinu to
omoguava primjenu sistematskog pristupa kao savremenog naunog metoda baziranog na
Opoj teoriji sistema.
Sistem je FUNKCIJA sadraja(objekti sistema) i strukture(povezanost komponenti) njihove
uzajamne povezanosti.
Prostorna organizacija je veliki sistem koji karakterie veliki broj koordinata stanja i izlaza. U
okviru ovog sistema djeluju drutveni, tehniki, ekonomski i prirodni procesi.
Prostornu organizaciju sainjavaju podsistemi koji simultano djeluju- dinamika cjelina.
Prostorna organizacija je otvoren sistem prema okolini i bazira se na injenici svestrane
povezanosti pojava, na dinamici odnosa i razvoju. (SLIKA str 259)
Prostornu organizaciju analiziramo preko forme(nain vienja u datom periodu) i
strukture(apstraktni model). Struktura je takav model koji omoguava da se iz forme identifikuje
njene relevantne komponente, sadraji i odnosi izmeu tih komponenata.
MOGUNOST PRIMJENE PREDLOENOG METODSKOG PRISTUPA
Provedena istraivanja na osnovu iznesenog metodskog pristupa pokazala su:
- Postoji visok nivo korelacije izmeu drutvenog proizvoda i pokazatelja putne
mree(duina, gustina, stepen modernizovanosti)
- Visok koeficijent korelacije izmeu zaposlenih i gustine putne mree i gustine
naseljenosti
- Sa udaljenou od centra opadaju gustine naseljenosti
Na formu prostorne organizacije veliki uticaj ima prostorna mrea (saobraajna infrastruktura i
prostor). Najea forma je linearna i kruna u BiH dominantan koridorski razvoj.

PROGNOZE
Temeljni pojam je KAUZALITET- neoslabljeno nastupanje nekog djelovanja zbog nekog
uzroka. Trebamo razlikovati uzorno zbog od privremenogprema. U prognozama
deterministike prognoze pokazuju najvei kauzalitet.
Naunim procesima se ne mogu prognozirati procesi haotinog karaktera a poseban sluaj ine
predvianja- objekat prognoziranja podloan ljudskoj volji.
Za prognoze u prostornom i okolinskom planiranju najee se koriste:
Metode trenda ekstrapolacije, metode normiranja, metode regresione analize i metode
scenarija.
METODA TRENDA EKSTRAPOLACIJE
Predstavlja metod trenda. Na osnovu odvijanja neke pojave ili procesa u proteklom periodu
utvruju se zakonitosti. Uobiajeno je da se uzimaju podaci za raspoloivi period iz prolosti, s
tim da se ide u prolost onoliko koliko elimo u budunost.
Matematski oblik se utvruje na osnovu korelacionih jednaina(vrijeme ili neka korelativna
veliina- nezavisno promjenjiva). Gdje nema historijskih podataka ova metoda se ne koristi.
Utvrene zakonitosti mogu ukazivati kakva bi mogla budunost biti ako budu vaili uticaji kao u
prolosti. Najee se primjenjuje linearni,kvadratni, kubni odnosno eksponencijalni trend a
mjerilo moe biti algoritamsko, logaritamsko i polulogaritamsko.(SLIKA 60 str 269)
Ukoliko koristimo umjesto apsolutnih relativne vrijednosti moemo vriti usporeivanje sa
drugim sredinama.
METODA NORMIRANJA
Normativne metode baziraju se na utvrivanju buduih veliina polazei od normativa za
pojedine oblasti. Za izbor norme ili stope rasta treba provesti istraivanja kako bi se utemelji
princip odgovarajueg izbora. Ove metode koristimo kada nema mogunosti koritenja ranijih
podataka ili u sluajevima kada je cilj dostizanja odreene norme.
REGRESISKE ANALIZE
Koristi se kada se za predvianje razvoja odreene oblasti koristi vie nezavisnih varijabli. Tj.
kada se moe utvrditi meuzavisnost rasta jedne zavisne varijable(stepen motorizacije) od vie
nezavisnih(broj stanovnika). Ove analize koriste se najvie nedostatak- osjetljivost na
reprezentativnost uzorka.
SCENARIJI
Poseban sluaj prognoza. Nije to nikakva zatvorena metoda nego se kreiraju principi budunosti u
vidu Scenarija sa obiljejima:
Scenariji nisu zatvoreni ekonometriski modeli ve otvoren sistem mekih dugmadi za
podeavanje
To se proigrane varijacije mnotva datosti razliitih vrsta
1 scenariji bezvrijedan treba nam vie njih uvijek
Scenariji- pomono sredstvo za najavu razliitih razvojnih mogunosti jedne pojave
Koristimo ih uvijek ako postoji nesigurnost prognostikih iskaza
Cilj- to vie obuhvatiti promiljanjem i pokazati uticaje razliitih ljudskih oblika
PROMJENE KOJE SE OEKUJU POETKOM XXI STOLJEA
Realne opasnosti od ratova, kataklizmi, nezaposlenost, neofaizam, neonacizam, realna prijetnja i
organizovani kriminal i terorizam koji se globalizuje i ima plodno tlo u zemljama sa sivom
ekonomijom. Globalno otopljenje moe u potpunosti izmjeniti izgled nae drave.
Digitalna tehnologija

Poslovanje e se promijeniti sve zbog toka digitalnih informacija a ova era je zapoela 70tih
godina 20 st. Na pragu 21. vijeka, alati i povezanost digitalnog doba omoguuju nam lako
dobivanje i djeljenje informacija kao i djelovanje na osnovu njih. Mikroprocesorska revolucija
je omoguila eksponencijalni porast snage sa personalnim raunarima. Povezanost u digitalnom
dobu ima mnogo ire znaenje od interakcije 2 osobe, internet stvara novi sveobuhvatni prostor
za razmjenu podataka i saradnju. Digitalni nervni sistem obuhvata digitalne procese koji
povezuju sve firmine misli i djelovanja i dostupni su svim radnicima znanja koji se pomou
digitalnih alata brzo prilagode i reaguju na novonastalu situaciju.
Digitalni nervni sistem ima 2 glavne uloge: poveava analitike mogunosti pojedinane i
omoguuje korisnicima razumijevanje i uenje. Sve prednosti internetskog ivota se ne mogu
ostvariti bez postojanja irokopojasnog sistema- uvodi se nova infrastruktura te se iznova grade
telekomunikacione infrastrukture. Internet omoguava stvaranje novih zajednica- zajedniki
interesi- CENTRALNI GRADSKI TRG SVJETSKOG SELA BUDUNOSTI. Rad na daljinu,
uklanja se prostorno ogranienje posla. Upravljanje znanjem je upravljanje tokom informacija i na
4 vana podruja pomae poslovanju: planiranje, usluge klijentima, obrazovanje i projektna
saradnja. Informacione tehnologije su strateki resurs. Deregulacija telekomunikacija
vjerovatno najvaniji korak koji drava moe uiniti u stvaranju digitalne privrede.
PRIVREDA
Nastavit e se otpoeti proces globalizacije ekonomije, tranzicije proizvodnog u informacioni
model proizvodnje, prestruktuiranje firmi i razvoj fleksibilnih specijalizacija, sa kljunim
znaajem permanentnog obrazovanje i informacija. Zapoljavanje iz proizvodnih djelatnosti
sve e se vie pomjerati ka uslugama. Prisutan proces brzog razvoja kreativnih kulturnih i
industrijskih grana.
TEHNOLOGIJA
Oekuje se znatno poboljanje ivotnog standarda, kupovina okrenuta ka trajnim dobrima a troit
e se znatna sredstva na putovanja, sport i rekreaciju. Osnovni alat postat e softvernanotehnologije. Dvadesetprvo stoljee je stoljee BRZIH LJUDI. Robotizacija, multitasking,
najvaniji zadatak nauke deifrovavanje eme ljudskog ivljenja.
DEMOGRAFIJA
Svjetska populacija se u posljednjih 40 godina udvostruila, 6 milijardi a do 2050. Se oekuje 8-9
milijardi. Postie se kvantitet nad kvalitetom. Bum u ljudskom kapitalu povlai bum u
fizikom kapitalu. (obrazovanim ljudima potrebni bolji alati za rad)
TRANSPORT
Osnovni problem transporta je zagaenje i globalno otopljenje. Vizije elektrinih auta, ili
povratka pjeaenju, biciklizmu i javnom saobraaju. Prisutan e biti i trend urbane
decentralizacije. Super brzi vozovi oko 90% prometa na udaljenostima od 200-500 km. Jedan
novi koncept predstavlja regionalni metro i mrea super brzih vozova. Transportni vorovi bitan
element prestruktuiranja urbanih modela.
GRADOVI
Najbolji nain da se sprijei irenje ljudi van grada da im se da dobar razlog da zajedno rade,
kupuju, provode slobodno vrijeme itd. to se postie formiranjem efikasnog saobraajnog
sistema. Promjene u prestruktuiranju zahtjevat e da se zadre tradicionalne vrijednosti.
Tendecija razvoja pjeakih zona, u gradovima sa doborm urbanom praksom na djelu je
energetska politika.
OKOLINA
Dva osnovna cilja- sticanje bogatstva na jednoj strani i zatita okoline na drugoj- integrisanje
razliitih pristupa.