You are on page 1of 77

1.

PENDAHULUAN
Fonetik berasal daripada perkataan Yunani (phone) yang bermaksud bunyi
atau suara. Fonetik ialah kajian terhadap bunyi fizikal percakapan manusia. Ia
berkaitan dengan sifat fizikal bunyi (fon) serta proses penghasilan fisiologi dan
penerimaan auditori.
Ilmu fonetik mula dikaji seawal 2,500 tahun dahulu di India purba,
berikutan catatan Panini mengenai tempat dan kelakuan penghasilan bunyi bagi
bunyi konsonan di dalam buku bertarikh abad ke-5 SM dalam Bahasa Sanskrit.
Menurut Indirawati Zahid dan Mardian Shah Omar (2006), fonetik
merupakan kajian terhadap bunyi-bunyi bahasa yang digunakan dalam bahasa
untuk tujuan komunikasi. Bunyi-bunyi lain yang tidak digunakan dalam sistem
komunikasi, walaupun bunyi tersebut mempunyai makna yang diketahui umum,
contohnya bunyi seseorang individu kentut atau bunyi sendawa bukanlah
merupakan bunyi bahasa dan bunyi-bunyi seperti ini tidak menjadi bahan kajian
fonetik.
Manakala fonologi pula ialah bidang yang mengkaji sistem bunyi yang
bermakna yang diucapkan oleh manusia. Ia merupakan kajian mengenai pola
bunyi bahasa, iaitu kajian mengenai bunyi-bunyi yang berfungsi dalam sesuatu
bahasa. Fonologi juga merupakan sebahagian daripada linguistik deskriptif.
Menurut Raminah Hj Sabran dan Rahim Syam (1985), bidang fonologi
mengkaji sistem bunyi yang tertentu dalam pertuturan, khusus bagi sesuatu
bahasa. Fonologi merupakan bidang yang mengkaji bunyi-bunyi bahasa secara
am menggunakan kriteria-kriteria linguistik untuk pembahagian dan penjenisan
bahan-bahan yang dikutip dalam bidang fonetik.

2.0

TEORI FONETIK DAN FONOLOGI


2.1
Definisi dan Perbezaan

Menurut Indirawati Zahid dan Mardian Shah Omar (2006), fonetik


merupakan kajian terhadap bunyi-bunyi bahasa yang digunakan dalam
bahasa untuk tujuan komunikasi. Bunyi-bunyi lain yang tidak digunakan
dalam sistem komunikasi, walaupun bunyi tersebut mempunyai makna
yang diketahui umum, contohnya bunyi seseorang individu kentut atau
bunyi sendawa bukanlah merupakan bunyi bahasa dan bunyi-bunyi
seperti ini tidak menjadi bahan kajian fonetik.
Manakala fonologi pula ialah bidang yang mengkaji sistem bunyi
yang bermakna yang diucapkan oleh manusia. Ia merupakan kajian
mengenai pola bunyi bahasa, iaitu kajian mengenai bunyi-bunyi yang
berfungsi dalam sesuatu bahasa. Fonologi juga merupakan sebahagian
daripada linguistik
Menurut Raminah Haji Sabran dan Rahim Sham (1985), bidang
fonologi mengkaji sistem bunyi-bunyi yang tertentu dalam pertuturan,
khusus bagi sesuatu bahasa. Bagi Arbak Othman (1983) pula, fonetik
adalah kajian tentang bunyi-bunyi ujaran. Selain itu, fonetik boleh
didefinisikan sebagai mempelajari segala bunyi yang diucapkan melalui
mulut manusia, baik bunyi manusia dan bukan bunyi manusia.
Fonologi ialah bidang yang mengkaji bunyi-bunyi yang diucapkan
melalui mulut manusia. Bunyi-bunyi itu pula ialah bunyi-bunyi yang
bermakna. Pertuturan ialah bunyi-bunyi yang bermakna kerana apabila
dua orang saling bertutur, mereka saling memahami perkara yang
dituturkan. Dengan itu, bunyi yang bermakna itu ialah bunyi bahasa. Bunyi
bahasa ialah bunyi yang dihasilkan oleh alat artikulasi.
Fonetik mengkaji bunyi bahasa dari segi cara pengeluarannya,
daerah pengeluarannya dan sifat fizikalnya. Manakala fonologi ialah kajian
tentang sistem bunyi sesuatu bahasa yang terhasil melalui mulut manusia.
Fonologi lazimnya dibahagikan kepada dua bidang iaitu fonetik dan
fonemik. Fonemik ialah cabang fonologi yang menitikberatkan analisis
2

sistem bunyi sesuatu bahasa yang dikaji pada masa tertentu khususnya
untuk menghasilkan sistem tulisan.
Fonetik merupakan bidang ilmu yang mengkaji bunyi-bunyi bahasa
yang dihasilkan oleh manusia dan bunyi-bunyi tersebut digunakan dalam
proses komunikasi sesama manusia. Setiap bunyi yang terhasil juga
diberikan lambang tertentu yang membolehkan manusia untuk menulis
dan mencatat setiap bunyi bahasa. Manakala fonologi merupakan kajian
tentang sistem bunyi bahasa. Sistem yang dimaksudkan adalah lambang
yang mewakili setiap bunyi atau ujaran yang dihasilkan. Perbezaan antara
kedua-dua bidang kajian ini dapat dijelaskan menerusi jadual berikut:
Fonetik

Fonologi

Fenomena bunyi atau pertuturan

Mengkaji sistem bunyi-bunyi tertentu

manusia seluruhnya.

dalam

pertuturan

bagi

sesuatu

bahasa.
Asas kepada kajian fonologi.

Input kepada kajian linguistik tinggi,


iaitu morfologi dan sintaksis.

Tidak

dapat

memerikan

seluruh

Dapat

merumuskan,

menghuraikan

bunyi yang dihasilkan oleh manusia,

dan menjelaskan segala bentuk bunyi

tidak

segala

dalam sesuatu bahasa secara teliti

variasi bunyi tersebut dan tidak

dan terperinci dengan tujuan untuk

dapat menghuraikan sistem bunyi

menentukan peraturan dan bentuk

semua bahasa yang dituturkan oleh

bunyi secara spesifik.

dapat

menghalusi

manusia dengan sempurna.


Jadual 2.1.1: Perbezaan fonetik dan fonologi
Fonetik merupakan kajian terhadap
bunyi-bunyi bahasa yang dihasilkan
oleh manusia.
Definisi

Fonologi mengkaji sistem bunyi


yang diucapkan oleh manusia.

Definisi dan Perbezaan


Fonetik dan Fonologi
Fonetik merupakan bidang ilmu yang mengkaji bunyibunyi bahasa yang dihasilkan oleh manusia dan bunyibunyi tersebut digunakan dalam proses komunikasi
sesama manusia. Setiap bunyi yang terhasil juga
diberikan lambang tertentu yang membolehkan
manusia untuk menulis dan mencatat setiap bunyi
bahasa.

Fonologi merupakan kajian tentang sistem bunyi bahasa.


Sistem yang dimaksudkan adalah lambang yang mewakili
setiap bunyi atau ujaran yang dihasilkan.

Rajah 2.1.1: Definisi dan perbezaan fonetik dan fonologi

2.2

Matlamat Sebutan Baku Bahasa Melayu


Bahasa Melayu sekarang sudah berusia lebih 2000 tahun (Asmah,1999).
Jika dilihat dari sudut usianya bahasa Melayu sudah boleh dikelaskan
sebagai bahasa yang mantap dan kukuh. Ini boleh dilihat daripada
4

peranannya sebagai bahasa rasmi bagi negara kita, alat komunikasi


dalam urusan rasmi dan tidak rasmi. Peranan bahasa Melayu dalam
bidang pendidikan pula tidak perlu dipertikaikan lagi, ia merupakan
bahasa ilmu dan asas kepada perpaduan negara. Keyakinan negara
dalam meletakkan bahasa Melayu sebagai bahasa ilmu adalah kerana
bahasa ini sudah ada sistemnya yang tersendiri seperti ditulis oleh
Rohizah Halim dan Sharifah Fazliyaton Shaik Ismail, 2008 bahawa:
Bahasa Melayu adalah bahasa yang mempunyai struktur dan
bersistem, dengan asas yang padu dan kukuh ini, bahasa Melayu jelas
sekali telah diperlengkapkan sebagai bahasa intelek dengan wibawa yang
kukuh .
Namun sebagai bahasa yang hidup

dan berkembang, bahasa

Melayu khususnya bahasa Melayu baku menempuh banyak proses sejak


zaman kesultanan Melayu lagi sehingga pada masa ini. Kini, bahasa
Melayu baku menghadapi cabaran dan tekanan ekoran arus pemodenan
dan globalisasi. Penggiat bahasa risau, pendidik bimbang apatah lagi
pejuang bahasa yang melihat kian hari bahasa Melayu kian tersisih.
Kegagalan meletakkan bahasa Melayu ditempat yang sewajarnya
memberi kesan kepada perlaksanaan bahasa Melayu baku dengan
jayanya.
Bahasa baku ialah bahasa standard, mempunyai struktur yang
lengkap dan sempurna dari segi sistem ejaan, tatabahasa, dan kosa kata.
Bahasa Melayu baku mempunyai keseragaman dalam empat sistem yang
utama iaitu fonologi, morfologi, sintaksis dan semantik. Sebutan baku pula
mencakup aspek fonologi sahaja. Menurut Awang Sariyan (2004),
sebutan baku di Malaysia telah ditetapkan dalam Kongres Bahasa dan
Persuratan Melayu Kali Ke-3 (1956) yang memutuskan bahawa sebutan
baku ialah sebutan fonemik (berdasarkan ejaan) bukan berdasarkan
kelaziman sebutan menurut dialek Riau-Johor. Pelaksanaan sebutan baku
di institusi pendidikan khususnya sekolah berjalan serentak dengan KBSM
(1988). Tujuan pembakuan bahasa Melayu adalah seperti yang berikut:

i.

Untuk mewujudkan satu variasi sebutan baku dalam bahasa


Melayu yang dapat digunakan dalam situasi formal atau situasi
rasmi.

ii.

Untuk

meningkatkan

kecekapan

berbahasa

Melayu

dalam

kalangan pengguna bahasa.


iii.

Untuk memantapkan sistem dan struktur dalaman bahasa Melayu,


supaya sistem sebutannya menjadi mantap dan baku sejajar
dengan pemantapan dan pembakuan tatabahasa, kosa kata
(perbendaharaan kata umum dan istilah), sistem ejaan, dan laras
bahasa.

iv.

Secara khusus, untuk menyeragamkan cara berbahasa dan


bertutur serta mengurangkan penggunaan pelbagai variasi dan
gaya sebutan serta menghindarkan penggunaan dialek setempat di
dalam pengajaran dan pembelajaran Bahasa Melayu di peringkat
sekolah.

1. Untuk mewujudkan satu variasi sebutan


baku dalam bahasa Melayu yang dapat
digunakan dalam situasi formal atau
situasi rasmi.
2.
6

2. Untuk

meningkatkan

berbahasa

Melayu

kecekapan

dalam

kalangan

pengguna bahasa.

Matlamat Sebutan Baku


Bahasa Melayu

3. Untuk memantapkan sistem dan struktur


dalaman bahasa Melayu, supaya sistem
sebutannya menjadi mantap dan baku

4. Untuk menyeragamkan cara berbahasa dan


bertutur serta mengurangkan penggunaan
pelbagai variasi dan gaya sebutan (dialek).

Rajah 2.2.1: Matlamat Sebutan Baku Bahasa Melayu


2.3

Pelaksanaan Sebutan Baku Bahasa Melayu

Menurut Awang Sariyan (1988:6), ahli- ahli bahasa telah bersependapat


tentang

dasar sebutan baku Bahasa Melayu iaitu sebutan bagi kata


7

bahasa Melayu hendaklah berdasarkan sebutan fonemik atau sebutan


berdasarkan ejaan. Perkara ini adalah bertepatan dengan keterangan K.L
pike dalam bukunya Phonemics (1943:57) iaitu Kata-kata dieja
sebagaimana diucapkan dan diucapkan sebagaimana dieja, dan tidak ada
huruf yang senyap.
Garis panduan dasar umum tentang sebutan baku bahasa Melayu
adalah seperti berikut :
Sebutan Huruf: Pada umumnya, setiap huruf dalam ejaan Rumi
atau Jawi perlulah dilafazkan dengan jelas mengikut nilai bunyi
bahasa Melayu yang dilambangkan.
Sebutan Kata: Sebutan kata hendaklah berdasarkan ejaan secara
keseluruhan dan juga berdasarkan bentuk kata (pola pada suku
kata) sama ada kata dasar atau kata terbitan.
Intonasi: Intonasi ialah nada suara yang turun naik atau tinggi
rendah sewaktu bercakap dan hendaklah berdasarkan jenis dan
bentuk ayat atau kalimat dalam Bahasa Melayu serta keperihalan
keadaan yang berkenaan.
Huruf dan fonem vokal a
Sebutan Baku
Vokal a dilafazkan dengan [ a ] pada bahagian mana pun ia terletak sama
ada terbuka, tertutup, di tengah atau di akhir kata.Ini bermakna vokal a
disebut seperti mana dieja dan dieja seperti mana dilafazkan.
Contoh:
Huruf Vokal

Fonem/ bunyi

Ejaan

Sebutan

[a]

saya

[sa ya]

berapa

[be ra pa]

apa

[a pa]

Jadual 2.3.1: Sebutan baku vokal [ a ]


Fonem vokal yang dilambangkan dengan huruf i.
Mengikut sebutan baku fonem vokal i perlu dibunyikan dengan [ i ], sama
ada terletak pada suku kata akhir terbuka dan suku kata tertutup. Ini
bermaksud vokal i perlu dibunyikan seperti mana dieja. Sebutan JohorRiau bagi fonem vokal i pada suku kata tertutup dibunyikan dengan [e].
Contoh:
Ejaan

Sebutan baku

Sebutan Johor Riau

Alih

[a lih]

[ a leh]

Mukim

[mu kim]

[mu kem]

Hasil

[ha sil]

[ha sil]

Jadual 2.3.2: Sebutan baku vokal [ i ]


Fonem vokal yang dilambangkan dengan huruf u.
Mengikut sebutan baku fonem vokal u perlu dibunyikan dengan [ u ],
sama ada terletak pada suku kata akhir terbuka dan suku kata tertutup. Ini
bermaksud vokal u perlu dibunyikan seperti mana dieja. Sebutan JohorRiau bagi fonem vokal u pada suku kata tertutup dibunyikan dengan [o].
Contohnya:
Ejaan

Sebutan baku

Sebutan Johor-Riau

Betul

[be tul]

[ be tol]

Lanun

[la nun]

[la non]

tutup

[tu tup]

[tu top)

Jadual 2.3.3: Sebutan baku vokal [ u ]


Penyebutan Kata Terbitan
9

Kata terbitan mengikut garis panduan dasar umum tentang sebutan baku
Bahasa Melayu hendaklah dilafazkan berdasarkan pola ejaan KV , KV +
KV , KVK , KVK + KVK.
Kata terbitan dengan imbuhan awalan
Ejaan

Sebutan baku

Sebutan Johor-Riau

Pengajar

[pe nga jar]

[pe nga ja]

Pengedar

[pe nge dar]

[pe nge da]

Terasa

[te ra sa]

[te ra s]

Berlari

[ber la ri]

[ber la ri]

terangkat

[ter ang kat]

[ter ang kat]

Jadual 2.3.4: Sebutan baku kata terbitan dengan imbuhan awalan


Kata terbitan bahasa Arab, Indonesia dan Inggeris
Kata serapan Bahasa Arab , Indonesia dan Inggeris yang sudah sebati
dengan bahasa Melayu dibunyikan seperti sebutan baku Bahasa Melayu.

Ejaan Standard

Sebutan baku

Sebutan Johor-Riau

[an da]

[an da]

[mer de ka]

[mer de ka]

i)Bahasa
Indonesia
Sama bunyi
Anda
Merdeka

10

Berbeza
bunyi

[bang sa]

[bang s]

Sama bunyi

[fat wa]

[fat wa]

Fatwa

[tak wa]

[tak wa]

[mak na]

[mak n]

Bangsa

ii)

Bahasa
Arab

Takwa
Beza bunyi
Makna

Bahasa [fra sa]

iii)
Inggeris

[fra sa]

[dra ma]

[dra ma]

Frasa
drama

Jadual 2.3.5: Sebutan baku kata terbitan bahasa Arab, Indonesia dan
Inggeris

11

Garis Panduan Sebutan Baku


Bahasa Melayu

Intonasi
Sebutan Huruf:

Intonasi ialah nada suara yang turun

Pada umumnya, setiap huruf dalam

naik

ejaan Rumi atau Jawi perlulah

bercakap dan hendaklah berdasarkan

dilafazkan dengan jelas mengikut

12

atau

tinggi

rendah

sewaktu

jenis dan bentuk ayat atau kalimat

nilai bunyi bahasa Melayu yang

dalam

Bahasa

Melayu

serta

dilambangkan.

keperihalan keadaan yang berkenaan.

Sebutan Kata
Sebutan kata hendaklah berdasarkan
ejaan secara keseluruhan dan juga
berdasarkan bentuk kata (pola pada
suku kata) sama ada kata dasar atau
kata terbitan.

Rajah 2.3.1: Garis Panduan Sebutan Baku Bahasa Melayu

3.0

ARTIKULASI DAN ARTIKULATOR


3.1

Alat-alat artikulasi
Artikulasi atau alat pertuturan merupakan alat-alat yang terlibat dalam
proses pengeluaran bunyi-bunyi bahasa. Alat-alat ini sebenarnya
mempunyai tugas-tugas asas iaitu mengunyah makanan, menelan dan
menghembus nafas. Oleh itu, tugas alat-alat ini saling bertindih
termasuklah menghasilkan bunyi-bunyi bahasa.
Alat artikulasi terbahagi kepada dua bahagian, iaitu artikulator dan
daerah artikulasi. Artikulator adalah bahagian alat pertuturan yang boleh
digerak-gerakkan seperti lidah, bibir dan gigi bawah yang terletak di
13

bahagian bawah rongga mulut. Manakala daerah artikulasi termasuklah


gigi atas, gusi, lelangit keras dan lelangit lembut. Bahagian alat pertuturan
ini terletak di atas rongga mulut yang tidak boleh digerak-gerakkan dan
hanya dapat didekati atau disentuh dalam proses pengeluaran bunyibunyi bahasa. Rajah di bawah menunjukkan kedudukan alat-alat
artikulasi.

Rajah 3.1.1: Kedudukan alat-alat artikulasi

1. Bibir atas
11. Tengah lidah
2. Bibir bawah
12. Belakang lidah
3. Gigi atas
13. Akar lidah
4. Gigi bawah
14. Epiglotis
5. Gusi
15. Pita suara
6. Lelangit keras
16. Rongga tekak
7. Lelangit lembut
17. Rongga hidung
8. Anak tekak
18. Rongga mulut
9. Hujung lidah
19. Rahang
10. Hadapan lidah
20. Tenggorok
Jadual 3.1.1: Alat-alat artikulasi

14

Alat-alat artikulasi

Manakala daerah artikulasi


termasuklah gigi atas, gusi, lelangit
keras dan lelangit lembut. Bahagian
alat pertuturan ini terletak di atas
rongga mulut yang tidak boleh
Artikulasi
digerak-gerakkan dan hanya dapat

ArtikulatorArtikulator
adalah bahagian alat
pertuturan yang boleh digerak-

didekati atau disentuh dalam proses

gerakkan seperti lidah, bibir dan

pengeluaran bunyi-bunyi bahasa.

gigi bawah yang terletak di


bahagian bawah rongga mulut.

15

Rajah 3.1.2: Alat-alat artikulasi

3.2

Artikulasi Vokal
Anda perlu mengetahui bahawa, Sistem Ejaan Rumi mempunyai lima
huruf vokal yang digunakan untuk melambangkan enam fonem vokal atau
bunyi vokal baku. Huruf-huruf tersebut ialah a, e, i, o, dan u. Alat-alat
artikulasi vokal meliputi rongga mulut, iaitu bahagian lidah dan keadaan
bibir.
Bunyi vokal terhasil apabila udara yang dikeluarkan dari paru-paru
melalui rongga mulut tanpa mengalami sebarang sekatan. Jenis-jenis
bunyi vokal dapat ditentukan berdasarkan kedudukan bahagian lidah,
ruang udara antara bahagian lidah yang berkenaan dan keadaan bibir.
Kedudukan lidah dapat dibahagikan kepada empat peringkat, iaitu
tinggi, separuh tinggi, separuh rendah dan rendah. Selaras dengan
kedudukan bahagian lidah itu, ruang udara dapat dibahagikan kepada
16

empat juga, iaitu sempit, separuh sempit,

separuh luas dan luas.

Bahagian lidah yang terlibat pula terbahagi kepada tiga bahagian, iaitu
depan, tengah dan belakang lidah seperti yang ditunjukkan dalam
linguagram (gambar lidah) yang berikut:

Rajah 3.2.1: Bahagian Lidah

Seterusnya, keadaan bibir terbahagi kepada tiga bahagian, iaitu neutral,


hampar dan bundar. Dalam Bahasa Melayu standard terdapat enam jenis
vokal yang dapat dihasilkan, iaitu [i, e, a, o, u, ] dan dua vokal tambahan
dalam dialek Melayu, iaitu [] dan []. Bunyi-bunyi [] dan [] merupakan
bentuk sebutan harian dan juga perkataan yang dipinjam daripada bahasa
Inggeris, seperti beg dan bos.

17

Keadaan bibir semasa

Keadaan bibir semasa

menghasilkan vokal

menghasilkan vokal

hadapan, bibir terhampar.

belakang, bibir bundar.

Rajah 3.2.2: Keadaan Bibir

Artikulasi
vokal

Bahagian lidah

Keadaan bibir

18

Kedudukan lidah dapat dibahagikan

Seterusnya, keadaan bibir terbahagi

kepada empat peringkat, iaitu tinggi,

kepada tiga bahagian, iaitu neutral,

separuh tinggi, separuh rendah dan

hampar dan bundar. Dalam Bahasa

rendah. Selaras dengan kedudukan

Melayu standard terdapat enam jenis

bahagian lidah itu, ruang udara dapat

vokal yang dapat dihasilkan, iaitu [i, e,

dibahagikan kepada empat juga, iaitu

a, o, u, ] dan dua vokal tambahan

sempit, separuh sempit, separuh luas

dalam dialek Melayu, iaitu [] dan [].

dan luas. Bahagian lidah yang terlibat

Bunyi-bunyi [] dan [] merupakan

pula terbahagi kepada tiga bahagian,

bentuk sebutan harian dan juga

iaitu depan, tengah dan belakang

perkataan yang dipinjam daripada

lidah.

bahasa Inggeris, seperti beg dan bos.

Rajah 3.2.3: Artikulasi Vokal

3.3

Artikulasi Konsonan
Bunyi konsonan dapat dihuraikan berdasarkan cara penghasilannya,
sama ada letupan, letusan, sengauan, geseran dan sebagainya, serta titik
artikulasi atau daerah sebutannya, seperti dua bibir, gigi-gusi, lelangit
keras, lelangit lembut, anak tekak dan lain-lain.
Konsonan Bahasa Melayu

meliputi

bunyi

letupan, letusan,

sengauan, sisian, geseran, malaran dan getaran. Hentian sepenuhnya


dapat menghasilkan bunyi letupan (plosif). Udara yang dilepaskan
19

daripada paru-paru akan mengalami sekatan sepenuhnya sama ada di


bahagian bibir, lelangit keras, lelangit lembut atau pita suara. Kemudian
udara akan dilepaskan serta-merta dan akan terhasillah bunyi letupan.
Bunyi Letupan
Fon Awal

Akhir

[p]

[pulau]

[atap]

[b]

[bumi]

[rbab]

[t]

[talam]

[liat]

[d]

[datu] [kad]

[k]

[kata]

[g]

[garau]

[bg]

[] **

[ana]

*bunyi [k] tidak dapat hadir pada akhir suku kata dalam bahasa Melayu.

**bunyi [] adalah variasi kepada bunyi [k] dan hadir pada akhir suku kata
dalam Bahasa Melayu.
Sekatan sepenuhnya dapat menghasilkan bunyi letusan (afrikat).
Bunyi ini dihasilkan dengan cara menyekat arus udara sepenuhnya yang
dilepaskan oleh paru-paru. Kemudian arus udara itu dilepaskan perlahanlahan. Ada juga pendapat yang menyatakan bunyi afrikat ini adalah hasil
gabungan dua bunyi, iaitu bunyi [t] digabungkan dengan bunyi [] untuk

20

menghasilkan bunyi [], manakala bunyi [d] pula digabungkan dengan


bunyi [] untuk mendapatkan bunyi [j].
Satu lagi bentuk sekatan yang dilakukan sepenuhnya akan
mengeluarkan bunyi sengauan (nasal) yang dihasilkan dengan cara
menurunkan anak tekak (uvula) untuk menutup rongga mulut (oral). Ini
menyebabkan udara yang dilepaskan dari paru-paru akan melalui rongga
hidung dan terhasillah bunyi nasal [m], [n], [], dan [].
Hentian sebahagian pula akan menghasilkan bunyi sisian, geseran
(frikatif) dan malaran.
Bunyi sisian dalam bahasa Melayu dihasilkan
Bunyi Letusan
dengan melakukan penyekatan terhadap arus udara yang dilepaskan oleh
[]
[cawan] [ma]
paru-paru di bahagian lelangit keras oleh hujung lidah menyebabkan
[j]
[jam] sisi [caj]
udara hanya melalui
kawasan
di kiri dan kanan rongga mulut. Ini
menghasilkan bunyi [l].
Bunyi Sengauan
Bunyi geseran
dihasilkan
[m]
[muda] dengan
[cium] menyempitkan saluran udara
supaya udara yang melaluinya bergeser dan kedengaran bunyi berdesis.
[n]
[niat]
[jalan]
Bunyi geseran dalam bahasa Melayu ialah [f], [v], [s], [z], [], dan [h].
[]
[aa] [buja]
Untuk menghasilkan bunyi malaran, kedudukan artikulator adalah
[]
[ai]
* tetapi geseran yang dihasilkan
seperti menghasilkan
bunyi
geseran
adalah

terlalu Bunyi
lemah.Sisian
Bunyi malaran juga sama seperti untuk
menghasilkan bunyi
dan sesetengah
[l] vokal,[lalu]
[awal] ahli fonetik menamakannya
bunyi separuh vokal. Bunyi malaran dalam bahasa Melayu ialah [w] dan
Bunyi Geseran
[y].
[f]
[faseh] [alaf]
Bentuk sekatan udara yang ketiga ialah hentian sekejap-sekejap.
[v]
[vn]
*
Bentuk ini menghasilkan bunyi getaran. Udara yang dilepaskan oleh paruparu disekat dengan
hujung
[s] menggetarkan
[sarat]
[awas] lidah di lelangit keras. Dalam
bahasa Melayu hanya terdapat satu bunyi getaran, iaitu [r].
[z]
[zat]
[lafaz]
[]

[arat]

[skua]

[h]

[harta]

[sah]

21
Bunyi Getaran

[r]

[rasa]

[siar]

Bunyi konsonan terbahagi kepada bunyi bersuara dan bunyi tidak


bersuara. Bunyi bersuara dihasilkan dengan menggetarkan pita suara,
seperti
[b], [d],bibir-gigi
[g], [m], tak
[n],bersuara
[r], [l], [w], dan [y]. Sebaliknya pita suara
(i) bunyi
Geseran
Geseran
bibir-gusi
bersuarabunyi tidak bersuara, seperti bunyi
tidak(ii)
digetarkan
untuk
menghasilkan
(iii)
Geseran gigi tak bersuara
[p], [t],
[s], dangigi
[h].bersuara
(iv)[k], [f],
Geseran
(v) Geseran lelangit lembut tak bersuara
(vi)
Konsonan
Geseran
pinjaman
lelangit Bahasa
lembut bersuara.
Melayu terdiri daripada:

22

Ketika mengeluarkan geseran bibir-gigi tak bersuara, bibir bawah


dirapatkan kepada gigi atas supaya membuat sempitan untuk udara
keluar. Lelangit lembut dinaikkan rapat kepada belakang rongga tekak.
Udara dikeluarkan dari paru-paru melalui rongga mulut dan dibiarkan
bergeser keluar di daerah rapatan bibir bawah dan gigi atas itu tanpa
menggetarkan pita suara. Contoh sebutan: [fiker] fikir, [hafal] hafal, dan
[maaf] maaf. Cara mengeluarkan geseran bibir-gusi bersuara pula
sama dengan cara mengeluarkan geseran [f]. Perbezaannya ialah, pita
suara tidak digetarkan. Contoh sebutan: [vkal] vokal, [vrsi] versi, dan
[univrsiti] universiti.
Penghasilan geseran gigi tak bersuara ini menunjukkan daun lidah
berada di antara gigi atas dengan gigi bawah. Lelangit lembut dinaikkan
rapat kepada belakang rongga tekak. Udara dikeluarkan dari paru-paru
melalui rongga mulut dan dibiarkan bergeser keluar di daerah gigi itu
tanpa menggetarkan pita suara. Contoh sebutan: [alaa] Selasa
(thalatha), [inen] Isnin (Ithnin), dan [hade] hadis (hadith). Cara
mengeluarkan

geseran

gigi

bersuara

pula,

sama

dengan

cara

mengeluarkan geseran gigi tak bersuara. Perbezaannya ialah, ketika


mengeluarkan bunyi [] pita suara digetarkan. Contoh sebutan: [alem]
zalim (dzalim), dan [haer] hadir (hadzir).

23

Ketika menghasilkan geseran lelangit lembut tak bersuara,


belakang lidah dirapatkan ke lelangit lembut supaya membuat satu
sempitan. Lelangit itu sendiri dinaikkan rapat kepada belakang rongga
tekak. Udara dikeluarkan dari paru-paru dan dibiarkan bergeser pada
sempitan di daerah lelangit itu tanpa menggetarkan pita suara. Contoh
sebutan: [xabar] khabar, [axbar] akhbar, dan [axer] akhir.
Akhirnya,

penghasilan

geseran

lelangit

lembut

bersuara

menunjukkan persamaan dengan cara menghasilkan geseran lelangit


lembut tak bersuara. Perbezaannya ialah, ketika mengeluarkan bunyi []
pita suara digetarkan. Contoh sebutan: [aeb] ghaib, [loat] loghat,
dan [bale] baligh. Menurut Raja Mukhtaruddin (1965:44), bunyi ini
sebenarnya terdapat dalam pertuturan orang Melayu ketika menyebut
perkataan-perkataan Melayu seperti orang [a] dan [baa]
sebagai kelainan kepada getaran gusi [r].

Artikulasi Konsonan

24

Bunyi konsonan dapat dihuraikan berdasarkan cara


penghasilannya, sama ada letupan, letusan, sengauan,
geseran dan sebagainya, serta titik artikulasi atau daerah
sebutannya, seperti dua bibir, gigi-gusi, lelangit keras,
lelangit lembut, anak tekak dan lain-lain.

Konsonan Bahasa Melayu meliputi bunyi letupan, letusan,


sengauan, sisian, geseran, malaran dan getaran. Hentian
sepenuhnya dapat menghasilkan bunyi letupan (plosif). Udara
yang dilepaskan daripada paru-paru akan mengalami sekatan
sepenuhnya sama ada di bahagian bibir, lelangit keras, lelangit
lembut atau pita suara. Kemudian udara akan dilepaskan sertamerta dan akan terhasillah bunyi letupan.

Rajah 3.3: Artikulasi Konsonan

3.4

Artikulasi Diftong
Bahasa Melayu mempunyai tiga bunyi diftong, iaitu [ai], [au] dan [oi].
Diftong boleh membentuk suku kata seperti dalam perkataan [# tupai #],
[# panau #] dan [# amboi #]. Keadaan sebegini membezakan diftong
daripada deretan vokal contohnya, mengenai (Abdullah Hassan, 2006:42).
Diftong Bahasa Melayu terdiri daripada:
25

1. Diftong biasa, iaitu gabungan dua bunyi vokal yang disebut


dalam satu suku kata akibat perubahan kedudukan lidah
contohnya, [ai] dalam [pandai] pandai, dan [a] dalam [pula]
2.

pulau.
Diftong lebar yang melibatkan perubahan yang luas pada

kedudukan lidah contohnya, [ai] dalam [pantai].


3. Diftong menurun, iaitu diftong yang puncak kenyaringannya
jatuh pada vokal pertama contohnya, [ai] dalam [pandai] pandai.
4. Diftong sempit, iaitu diftong yang melibatkan perubahan yang
sempit pada kedudukan lidah contohnya, [oi] dalam [sepoi]
sepoi. Kedudukan alat artikulasi lidah ketika menyebut bunyi
diftong adalah seperti berikut:

Rajah 3.4: Kedudukan Lidah Untuk Bunyi Diftong

Diftong biasa, iaitu gabungan dua bunyi


vokal yang disebut dalam satu suku kata
akibat

perubahan

kedudukan

lidah

contohnya, [ai] dalam [pandai] pandai, dan

Diftong lebar yang melibatkan perubahan

[a] dalam [pula] pulau.

yang luas pada kedudukan lidah contohnya,


[ai] dalam [pantai].

26

Artikulasi Diftong

Diftong menurun, iaitu diftong yang puncak


kenyaringannya jatuh pada vokal pertama
contohnya, [ai] dalam [pandai] pandai.

Diftong sempit, iaitu diftong yang melibatkan


perubahan yang sempit pada kedudukan
lidah contohnya, [oi] dalam [sepoi] sepoi.

Rajah 3.4.1: Artikulasi diftong


4.1

LAKARAN CARA PENGHASILAN BUNYI


4.2
Vokal
a. Cara-cara menghasilkan bunyi-bunyi vokal separuh sempit [ i ]
i. Hadapan lidah dinaikkan tinggi tanpa menyentuh lelangit keras.
ii. Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan ke belakang rongga
iii.

tekak dan menutup arus udara dari paru-paru ke rongga hidung.


Pita suara dirapatkan supaya udara yang keluar dapat

iv.
v.

menggetarkan selaput suara.


Keadaan bibir hampar
Bunyi yang dihasilkan ialah vokal sempit [ i ] seperti yang
terdapat dalam perkataan yang berikut:
27

di hadapan
ikan [ ikan ]
itik [ itek ]

di tengah
tipu [ tipu ]
pita [ pita ]

di belakang
topi [ topi ]
padi [ padi ]

Rajah 4.1.1: Lakaran penghasilan bunyi [ i ]

b. Vokal hadapan separuh sempit [ e ]


i.
Hadapan lidah dinaikkan tanpa menyentuh lelangit keras tetapi
ii.

lebih rendah daripada bunyi vokal hadapan sempit [ i ].


Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan ke belakang rongga

iii.

tekak untuk menyekat arus udara ke rongga hidung.


Pita suara dirapatkan supaya udara yang keluar daripada paru-

iv.
v.

paru dapat menggetarkan selaput suara


Keadaan bibir hampar
Bunyi yang dihasilkan ialah vokal hadapan separuh sempit [ e ]
seperti dalam perkataan-perkataan yang berikut:

di hadapan
ekor [ ekor ]
elok [ elo ]

di tengah
kekok [ keko ]
merah [ merah ]

28

di belakang
kole [ kole ]

Rajah 4.1.2: Lakaran penghasilan bunyi [ e ]

c. Vokal hadapan separuh luas [ ]


i.
Hadapan lidah dinaikkan ke lelangit keras, tidak menyentuh
lelangit keras, tetapi lebih rendah daripada bunyi vokal hadapan
ii.
iii.

separuh sempit [ e ].
Hujung lidah tercecah pada gusi dan gigi sebelah bawah.
Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan ke belakang rongga
tekak untuk menyekat arus udara yang keluar dari paru-paru

iv.
v.

melalui rongga tekak ke rongga hidung.


Bibir dihamparkan.
Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi vokal hadapan separuh luas
[ ] seperti yang terdapat dalam perkataan-perkataan berikut:

di hadapan
enak [ na ]
esok [ so ]

di tengah
belok [ b l ]
katil [ katl ]

29

di belakang
lodeh [ lod ]
tempe [ temp ]

Rajah 4.1.3: Lakaran penghasilan bunyi [ ]

d. Vokal hadapan luas [ a ]


i.
Hadapan lidah dinaikkan sedikit ke arah lelangit keras
ii.
Anak tekak dan lelangit lembut menutup rongga hidung
iii.
Pita suara dirapatkan supaya arus udara dari paru-paru dapat
iv.
v.

menggetarkan selaput udara.


Bibir dihamparkan.
Bunyi yang dihasilkan ialah vokal hadapan luas [ a ] seperti
dalam perkataan-perkataan berikut:

di hadapan
adik [ adi ]
aku [ aku ]

di tengah
mata [ mata ]
batik [ bate ]

30

di belakang
saga [ saga ]
bola [ bola ]

Rajah 4.1.4: Lakaran penghasilan bunyi [ a ]

e. Vokal hadapan sempit [ u ]


i.
Belakang lidah dinaikkan ke arah lelangit lembut untuk
menyempitkan rongga mulut tetapi tidak mencecah lelangit
ii.

lembut.
Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan ke belakang rongga
tekak supaya udara dari paru-paru dapat menggetarkan selaput

iii.

suara.
Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru dapat

iv.
v.

menggetarkan selaput udara.


Bibir dibundarkan.
Bunyi yang dihasilkan ialah vokal belakang sempit [ u ] seperti
dalam perkataan-perkataan yang berikut:

di hadapan
ubat [ ubat ]
unta [ unta ]

di tengah
sudu [ sudu ]
budu [ budu ]
31

di belakang
pintu [ pintu ]
batu [ batu ]

Rajah 4.1.5: Lakaran penghasilan bunyi [ u ]

f. Vokal belakang separuh sempit [ o ]


i.
Belakang lidah dinaikkan separuh sempit ke lelangit keras.
ii.
Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan rapat ke belakang
iii.

rongga tekak untuk menyekat udara ke rongga hidung.


Pita suara dirapatkan supaya arus udara dapat menggetarkan

iv.
v.

selaput suara.
Bibir dibundarkan.
Bunyi yang dihasilkan ialah vokal separuh sempit [ o ] seperti
dalam perkataan-perkataan yang berikut:

di hadapan
otot [ otot ]
otak [ ota ]

di tengah
tolak [ tola ]
kekok [ kko ]

32

di belakang
koko [ koko ]
pidato [ pidato ]

Rajah 4.1.6: Lakaran penghasilan bunyi [ o ]

g. Vokal belakang separuh luas [ ]


i.
ii.

Belakang lidah dinaikkan separuh luas ke arah lelangit lembut.


Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan untuk menyekat arus

iii.

udara ke rongga hidung.


Pita suara dirapatkan supaya arus udara dari paru-paru dapat

iv.
v.

menggetarkan selaput suara.


Bibir dibundarkan.
Bunyi yang dihasilkan ialah vokal belakang separuh luas [ ]
seperti dalam perkataan-perkataan yang berikut:

di hadapan
orang [rang ]
oleh [leh ]

di tengah
golok [ gl ]
bolot [ blt ]

33

di belakang
teko [ tk ]
soto [ st ]

Rajah 4.1.7: Lakaran penghasilan bunyi [ ]

h. Vokal tengah pendek [ ]


i. Bahagian tengah lidah dinaikkan ke arah pertemuan antara lelangit
ii.

keras dan lelangit lembut.


Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan rapat ke belakang rongga

iii.

tekak untuk menyekat arus udara ke rongga hidung.


Pita suara dirapatkan supaya arus udara yang keluar dari paru-

iv.
v.

paru dapat menggetarkan selaput suara.


Bibir dibundarkan.
Bunyi yang dihasilkan ialah vokal tengah pendek [ ] seperti dalam
perkataan-perkataan berikut:

di hadapan
empat [mpat ]
emak [ma ]

di tengah
pekak [ pka ]
tenat [ tnat ]

34

di belakang
-

Rajah 4.1.8: Lakaran penghasilan bunyi [ ]

i. Vokal tengah panjang [ ]


i.

Tengah

lidah

dinaikkan

lebih

tinggi

dari

keadaan

semasa

ii.

menghasilkan vokal separuh sempit.


Lelangit lembut dinaikkan ke belakang rongga tekak untuk menyekat

iii.

udara ke rongga hidung.


Pita suara dirapatkan supaya arus udara dari paru-paru dapat

iv.
v.

menggetarkan selaput suara.


Bibir dibundarkan.
Bunyi yang dihasilkan ialah vokal tengah panjang [ ] seperti dalam
perkataan-perkataan yang berikut:

di hadapan
-

di tengah
-

35

di belakang
daya [ daj ]
usaha [ usah ]

Rajah 4.1.9: Lakaran penghasilan bunyi [ ]

4.3

Konsonan
a. Konsonan letupan dua bibir tidak bersuara [ p ] dan konsonan letupan
dua bibir bersuara [ b ].
i. Dua bibir dirapatkan untuk membuat sekatan penuh pada arus
ii.

udara dari paru-paru ke rongga mulut.


Lelangit lembut dinaikkan ke belakang atau ke dinding rongga
tekak untuk membuat sekatan udara dari paru-paru ke rongga

iii.
iv.

hidung.
Pita suara direnggangkan.
Udara dari paru-paru keluar

v.
vi.

menggetarkan pita suara.


Sekatan pada dua bibir dilepaskan serta merta.
Bunyi yang dihasilkan ialah letupan konsonan dua bibir tidak

ke

rongga

mulut

tanpa

bersuara [ p ].
Untuk menghasilkan bunyi konsonan letupan dua bibir bersuara
[ b ] sama seperti menghasilkan bunyi konsonan letupan dua
bibir tidak bersuara, yang berbeza ialah:
i. Pita suara dirapatkan.
ii. Arus udara dari paru-paru keluar melalui rongga mulut
dengan menggetarkan pita suara.

36

iii.

Bunyi yang dihasilkan ialah letupan konsonan dua bibir


bersuara [ b ] seperti dalam perkataan-perkataan berikut:
Bunyi konsonan letupan dua bibir tidak bersuara [ p ]
di hadapan
pasu [ pasu ]

di tengah
apit [ apit ]

Bunyi konsonan letupan dua bibir bersuara [ b ]


di hadapan
di tengah
di belakang
balik [bale ]
sabun [ sabun ]
rebab [ rebab ]
Rajah cara membunyikan konsonan letupan dua bibir
tidak bersuara dan bersuara:

Rajah 4.2.1: Lakaran penghasilan bunyi [p]

37

di belakang
atap [ atap ]

Rajah 4.2.2: Lakaran penghasilan bunyi [ b ]

b. Konsonan letupan gusi tidak bersuara [ t ] dan konsonan letupan gusi


bersuara [ d ]
i. Hujung lidah dinaikkan rapat ke gusi untuk membuat sekatan
ii.

penuh pada arus udara.


Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan ke belakang atau ke
dinding rongga tekak untuk menutup arus udara ke rongga

iii.
iv.

hidung.
Pita suara direnggangkan.
Arus udara dari paru-paru keluar melalui rongga mulut tanpa

v.

menggetarkan pita suara.


Sekatan yang dibuat oleh hujung lidah dan gusi dilepaskan

vi.

serta merta.
Bunyi yang dihasilkan ialah konsonan letupan gusi tidak
bersuara [ t ].
Untuk menghasilkan konsonan letupan gusi bersuara [ d ] sama
seperti membunyikan letupan gusi bersuara [ t ], bezanya ialah:
i. Pita suara dirapatkan.
ii. Arus udara dari paru-paru yang keluar melalui rongga
mulut dengan menggetarkan pita suara.

38

iii.

Bunyi yang dihasilkan ialah konsonan letupan gusi


bersuara [ d ] seperti dalam perkataan-perkataan berikut:

Bunyi perkataan konsonan letupan gusi tidak bersuara [ t ]


di hadapan
tutup [ tutup ]
tuntut [ tuntut ]

di tengah
atas [ atas ]
bakti [ bakti ]

di belakang
pahat [ pahat ]
jahat [ jahat ]

Bunyi perkataan konsonan letupan gusi bersuara [ d ]


di hadapan
dalam [ dalam ]
daun [ daun ]

di tengah
tanduk [ tandu ]
tunduk [ tundu ]

di belakang
abjad [ abjd ]
abad [ abad ]

Rajah cara membunyikan konsonan letupan gusi tidak


bersuara [ t ] dan letupan gusi bersuara [ d ].

Rajah 4.2.3: Lakaran penghasilan bunyi [ t ]


39

Rajah 4.2.4: Lakaran penghasilan bunyi [ d ]

c. Konsonan letupan lelangit lembut tidak bersuara [ k ] dan konsonan


letupan lelangit lembut bersuara [ g ]
i. Belakang lidah dirapatkan ke lelangit lembut untuk membuat
ii.

sekatan penuh pada arus udara.


Lelangit lembut dan anak tekak dirapatkan ke rongga tekak
untuk bagi menyekat arus udara dari paru-paru ke rongga

iii.
iv.

hidung.
Pita suara direnggangkan.
Arus udara yang keluar dari paru-paru melalui rongga mulut

v.

tanpa menggetarkan pita suara,


Sekatan udara yang dibuat oleh belakang lidah dilepaskan serta

vi.

merta.
Bunyi yang dihasilkan ialah konsonan letupan lelangit lembut
tidak bersuara [ k ].

40

Bunyi konsonan letupan lelangit lembut tidak bersuara [ k ]


di hadapan
kata [ kata ]
kota [ kota ]

di tengah
akan [ akan ]
akur [ akur ]

di belakang
cek [ ce ]
budak [ buda ]

Untuk membunyikan konsonan letupan lelangit lembut bersuara


[ g ], sama dengan cara membunyikan konsonan letupan
lelangit lembut tidak bersuara, yang berbeza ialah:
i.
ii.

Pita suara dirapatkan.


Arus udara dari paru-paru yang keluar melalui rongga

iii.

mulut menggetarkan pita suara.


Bunyi yang dihasilkan ialah konsonan lelangit lembut
bersuara [ g ] seperti dalam perkataan-perkataan yang
berikut:

di hadapan
gali [ gali ]
guru [ guru ]

di tengah
sagu [ sagu ]
agar [ agar ]

di belakang
dialog [ dialog ]
monolog [ monolog ]

Rajah cara membunyikan konsonan letupan lelangit lembut tidak


bersuara [ k ] dan konsonan letupan lelangit lembut bersuara [ g ]:

Rajah 4.2.5: Lakaran penghasilan bunyi [ k ]

41

Rajah 4.2.6: Lakaran penghasilan bunyi [ g ]

42

d. Hentian glotis [ ]
i. Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan ke belakang atau
dinding rongga tekak untuk membuat sekatan udara dari paruii.
iii.

paru ke rongga hidung.


Pita suara dirapatkan serapat-rapatnya.
Arus udara yang keluar dari paru-paru dibiarkan tersekat di

iv.

bahagian rapatan pita suara.


Udara disekat oleh rapatan pita suara tanpa menggetarkan pita

v.

suara.
Bunyi yang dihasilkan ialah hentian glotis [ ] seperti dalam
perkataan- perkataan yang berikut:

di hadapan
anak [ ana ]
ikan [ ikan ]

di tengah
saat [ saat ]
soal [ soal ]

di belakang
budak [ buda ]
tidak [ tida ]

Rajah cara membunyikan hentian glotis:

Rajah 4.2.7: Lakaran penghasilan bunyi glotis [ ]

e. Konsonan letusan lelangit keras gusi tidak bersuara [ ].


i. Hadapan lidah dinaikkan rapat ke lelangit keras untuk membuat
sekatan pada arus udara.
43

ii.

Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan ke belakang/ke


dinding rongga tekak untuk membuat sekatan terhadap arus

iii.
iv.

udara dari paru-paru ke rongga hidung.


Pita suara direnggangkan.
Arus udara dari paru-paru keluar melalui rongga mulut tanpa

v.

menggetarkan pita suara.


Udara yang tersekat oleh hadapan lidah di lelangit keras

vi.

dilepaskan perlahan-lahan.
Bunyi yang dihasilkan ialah letusan lelangit keras tidak bersuara
[ ].

Contoh perkataan:
di hadapan

di tengah

di belakang

cari [ari]

laci [lai]

koci [koi]

f. Konsonan letusan lelangit keras gusi bersuara [ ]


Cara membunyikannya sama seperti membunyikan konsonan [ ].
i.
ii.

Bezanya ialah:
Pita suara dirapatkan.
Arus udara dari paru-paru keluar melalui rongga mulut dengan

iii.

menggetarkan pita suara.


Bunyi yang dihasilkan ialah letusan lelangit keras bersuara [
Contoh perkataan:
Awal

Tengah

Akhir

jala [ala]

kanji [kani]

kolej [kole]

Rajah konsonan letusan lelangit keras gusi tidak bersuara [ ] dan


konsonan lelangit keras gusi bersuara [ ].

44

Rajah 4.2.8: Lakaran penghasilan bunyi [ ]

Rajah 4.2.9: Lakaran penghasilan bunyi [ ]

g. Konsonan geseran gusi tidak bersuara [ s ]


i. Hadapan lidah dinaikkan ke gusi untuk membuat sempitan pada
arus udara.

45

ii.

Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan ke belakang rongga


tekak untuk menyekat arus udara dari paru-paru ke rongga

iii.
iv.

hidung.
Pita suara direnggangkan.
Arus udara dari paru-paru melalui rongga mulut tanpa

v.

menggetarkan pita suara.


Udara keluar melalui sempitan depan lidah dan gusi untuk
menghasilkan bunyi konsonan geseran gusi tidak bersuara [ s ]
seperti dalam perkataan-perkataan yang berikut:
di hadapan
saya [ saya ]
sudah [ sudah ]

di tengah
susu [ susu ]
jasa [ jasa ]

di belakang
malas [ malas ]
tebas [ tebas ]

Rajah cara membunyikan konsonan geseran gusi tidak bersuara [ s ]

Rajah 4.2.10: Lakaran penghasilan bunyi [ s ]


h. Konsonan getaran gusi bersuara [ r ].
i. Hujung lidah dikenakan pada gusi.
ii. Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan ke belakang rongga
tekak untuk membuat sekatan arus udara dari paru-paru ke
iii.

rongga hidung.
Pita suara dirapatkan.

46

iv.

Arus udara yang keluar dari paru-paru melalui rongga tekak

v.
vi.

menggetarkan pita suara.


Arus udara melalui rongga mulut menggetarkan hujung lidah.
Bunyi yang dihasilkan ialah konsonan getaran gusi bersuara [ r ]
seperti dalam perkataan-perkataan berikut:
di hadapan
rasa [ rasa ]
rusa [ rusa ]

di tengah
tiru [ tiru ]
lari [ lari ]

di belakang
takbir [ takbir ]
ikrar [ ikrar ]

Rajah cara membunyikan konsonan getaran gigi bersuara [ r ]:

Rajah 4.2.11: Lakaran penghasilan bunyi [ r ] S

i. Konsonan sisian gusi bersuara [ l ]


i. Hujung lidah dinaikkan ke bahagian tengah gusi untuk membuat
ii.

sekatan.
Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan ke belakang rongga
tekak untuk menyekat arus udara dari paru-paru ke rongga

iii.
iv.

hidung.
Pita suara dirapatkan.
Arus udara dari paru-paru keluar melalui rongga mulut dengan
menggetarkan pita suara.
47

v.
vi.

Arus udara dibiarkan keluar melalui tepi lidah sahaja.


Bunyi yang dihasilkan ialah konsonan sisian gusi bersuara [ l ]
seperti dalam perkataan-perkataan yang berikut:
di hadapan
laju [ laju ]
labu [ labu ]

di tengah
talam [ talam ]
pilu [ pilu ]

di belakang
bekal [ bekal ]
dalal [ dalal ]

Rajah cara membunyikan konsonan sisian gusi bersuara [ l ]:

Rajah 4.2.12: Lakaran penghasilan bunyi [ l ]


j. Konsonan sengau dua bibir bersuara [ m ]
i. Bibir bawah dan bibir atas dirapatkan untuk membuat sekatan
ii.

pada arus udara.


Lelangit lembut dan anak tekak diturunkan untuk memberi

iii.

laluan arus udara dari paru-paru ke rongga hidung.


Arus udara dari paru-paru masuk ke rongga mulut dan terus ke

iv.
v.
vi.

rongga hidung.
Pita suara dirapatkan untuk membuat getaran.
Arus udara dilepaskan perlahan-lahan.
Bunyi yang dihasilkan ialah konsonan sengau dua bibir
bersuara [ m ] seperti dalam perkataan-perkataan yang berikut:

di hadapan

di tengah
48

di belakang

musuh [ musuh ]
muka [ muka ]

demam [ demam ]
ambil [ ambil ]

talam [ talam ]
kelam [ kelam ]

Rajah cara membunyikan konsonan sengau dua bibir bersuara [ m ]:

Rajah 4.2.13: Lakaran penghasilan bunyi [ m ]

k. Konsonan sengau gusi bersuara [ n ]


i. Hujung lidah dinaikkan kepada gusi (gigi-gusi) untuk membuat
ii.

sekatan arus udara.


Lelangit lembut atau anak tekak diturunkan untuk memberi

iii.
iv.

laluan pada arus udara dari paru-paru ke rongga hidung.


Pita suara dirapatkan.
Arus udara dari paru-paru melalui rongga mulut terus ke rongga

v.
vi.

hidung.
Arus udara dilepaskan perlahan-lahan.
Bunyi yang dihasilkan ialah konsonan sengau gusi bersuara
[ n ] seperti dalam perkataan-perkataan berikut:

di hadapan
nanah [ nanah ]
nama [ nama ]

di tengah
panas [ panas ]
panah [ panah ]

49

di belakang
lipan [ lipan ]
papan [ papan ]

Rajah 4.2.14: Lakaran penghasilan bunyi [ n ]

l. Konsonan sengau lelangit keras gusi bersuara [ ]


i. Depan lidah dinaikkan dan dirapatkan pada lelangit keras untuk
ii.

membuat sekatan pada arus udara.


Lelangit lembut dan anak tekak diturunkan untuk membuat

iii.
iv.

laluan pada arus udara dari paru-paru ke rongga hidung.


Pita suara dirapatkan dan digetarkan.
Arus udara dari paru-paru melalui rongga mulut dan terus ke

v.

rongga hidung.
Udara yang tersekat oleh depan lidah dan lelangit keras

vi.

dilepaskan perlahan-lahan.
Bunyi yang dihasilkan ialah konsonan sengau lelangit keras
gusi bersuara [ ] seperti dalam perkataan-perkataan yang
berikut:

di hadapan
nyonya [ ]
nyaris [ ris ]

di tengah
lanyak [ laa ]
senyap [ sap ]

50

di belakang
-

Rajah cara membunyikan konsonan sengau lelangit keras gusi


bersuara [ ]:

Rajah 4.2.15: Lakaran penghasilan bunyi [ ]


m. Konsonan sengau lelangit lembut bersuara [ ]
i. Belakang lidah dirapatkan ke lelangit lembut untuk membuat
ii.

sekatan arus udara.


Lelangit lembut dan anak tekak diturunkan untuk memberi
laluan kepada udara yang keluar dari paru-paru masuk ke

iii.
iv.

rongga hidung.
Pita suara dirapatkan dan digetarkan.
Arus udara dari paru-paru melalui rongga mulut dan terus ke

v.

rongga hidung.
Arus udara yang tersekat oleh belakang lidah dan lelangit

vi.

lembut dilepaskan perlahan-lahan.


Bunyi yang dihasilkan ialah konsonan sengau lelangit lembut
bersuara [ ] seperti dalam perkataan-perkataan berikut:
di hadapan
ngeri [ ri ]

di tengah
pengakap

di belakang
dulang [ dula ]

[ pekap ]
ngilu [ lu ]
tingkap [ tikap ]
belang [ bla ]
Rajah cara membunyikan konsonan sengau lelangit lembut
bersuara [ ]:

51

Rajah 4.2.16: Lakaran penghasilan bunyi [ ]

n. Separuh vokal dua bibir bersuara [ w ]


i. Bibir dibundarkan.
ii. Belakang lidah dinaikkan ke lelangit lembut.
iii. Lelangit lembut dinaikkan ke belakang rongga tekak.
iv. Pita suara digetarkan dan lidah bergerak dengan pantas ke
v.

kedudukan untuk menerbitkan vokal tengah [ ].


Bunyi yang dihasilkan ialah separuh vokal dua bibir bersuara [ w
[ seperti dalam perkataan-perkataan berikut:

di hadapan
di tengah
di belakang
warung [ waru ]
ketawa [ ktawa ]
takraw [ taraw ]
wasiat [ wasiat ]
lawas [ lawas ]
Rajah cara membunyikan separuh vokal dua bibir bersuara [ w ]:

52

Rajah 4.2.17: Lakaran penghasilan bunyi [ w ]

o. Separuh vokal lelangit keras bersuara [ j ]


i. Depan lidah diangkat tinggi ke arah gusi
ii. Bibir dihamparkan.
iii. Pita suara digetarkan sambil lidah bergerak pantas ke
iv.
v.

kedudukan untuk menerbitkan vokal tengah [ a ].


Lelangit lembut dinaikkan ke belakang rongga tekak.
Bunyi yang dihasilkan ialah separuh vokal lelangit keras
bersuara [ j ] seperti dalam perkataan-perkataan yang berikut:
di hadapan
yatim [ jatim ]
yayasan [ jajasan ]

di tengah
baying [ bajang ]
payah [ pajah ]

di belakang
-

Rajah cara membunyikan separuh vokal lelangit keras bersuara [ j ]:

53

Rajah 4.2.18: Lakaran penghasilan bunyi [ j ]

p. Geseran bibir gigi tidak bersuara [ f ] dan geseran bibir gigi bersuara
[ v ].
i.
ii.

Bibir bawah dirapatkan pada gigi atas untuk membuat sempitan.


Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan rapat ke belakang
rongga tekak untuk membuat sekatan udara dari paru-paru ke

iii.
iv.

rongga nasal.
Pita suara direnggangkan dan tidak digetarkan.
Arus udara yang keluar dari paru-paru melalui rongga mulut

v.

dibiarkan bergeser di kawasan sempitan.


Bunyi yang dihasilkan ialah geseran bibir gigi tidak bersuara [ f ]
seperti dalam perkataan-perkataan berikut:

di hadapan
fitnah [ fitnah ]
fardu [ fardu ]

di tengah
sifar [ sifar ]
sifir [ sifir ]

54

di belakang
alif [ alif ]
taraf [ taraf ]

Untuk menghasilkan geseran bibir gigi bersuara [ v ] sama


seperti menghasilkan geseran bibir gigi tidak bersuara [ f ],
perbezaannya ialah:
i. Pita suara dirapatkan dan digetarkan.
ii. Bunyi yang dihasilkan ialah geseran bibir gigi bersuara
[ v ] seperti dalam perkataan-perkataan berikut:
di hadapan
di tengah
di belakang
versi [ vrsi ]
university [ univrsiti ] varnish [ varnis ] novel [novel ]
Rajah cara membunyikan geseran bibir gigi tidak bersuara [ f
] dan geseran bibir gigi bersuara [ v ]:

Rajah 4.2.19: Lakaran penghasilan bunyi [ f ]

55

Rajah 4.2.20: Lakaran penghasilan bunyi [ v ]

q. Geseran gigi tidak bersuara [ ] dan geseran gigi bersuara [ ]


i. Daerah lidah diletakkan antara gigi atas dan gigi bawah untuk
ii.

membuat sempitan suara.


Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan rapat ke rongga tekak

iii.

untuk menyekat arus udara.


Arus udara yang keluar dari paru-paru melalui rongga mulut,

iv.
v.

bergeser keluar di daerah sempitan depan lidah dan gigi.


Pita suara tidak digetarkan.
Bunyi yang dihasilkan ialah geseran gigi tidak bersuara [ ]
seperti dalam perkataan-perkataan berikut:

di hadapan
thalatha [alaa ]
thabit [ abet ]

di tengah
ithnin [ inin ]
Othman [ Oman ]

56

di belakang
hadith [ hadi ]
harith [ hari ]

Untuk menghasilkan geseran gigi bersuara [ ] sama seperti


menghasilkan geseran gigi tidak bersuara [ ], bezanya ialah:
i. Pita suara digetarkan.
ii. Bunyi yang dihasilkan ialah geseran gigi bersuara [ ]
seperti dalam perkataan-perkataan berikut:
di hadapan
dzalim [alem ]

di tengah
hadzir [ haer ]

di belakang
-

Rajah cara membunyikan geseran gigi tidak bersuara


[ ] dan geseran gigi bersuara [ ]

Rajah 4.2.21: Lakaran penghasilan bunyi [ ]

57

Rajah 4.2.22: Lakaran penghasilan bunyi [ ]

r. Geseran lelangit keras tidak bersuara [ ].


i. Hadapan lidah dinaikkan antara gusi dan lelangit keras untuk
ii.

membuat sempitan.
Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan rapat ke belakang
rongga tekak untuk menyekat arus udara dari paru-paru ke

iii.

rongga hidung.
Arus udara yang keluar dari paru-paru melalui rongga mulut
dibiarkan bergeser di bahagian sempitan depan lidah dan gusi

iv.
v.

lelangit keras.
Pita suara tidak digetarkan.
Bunyi yang dihasilkan ialah geseran lelangit keras tidak
bersuara [ ].
Bunyi geseran lelangit keras tidak bersuara [ ] terdapat dalam

perkataan-perkataan berikut:
di hadapan
syabas [ abas ]

di tengah
isytihar [ itihar ]
58

di belakang
-

syahdu [ ahdu ]
isyak [ iak ]
Rajah cara membunyikan geseran lelangit keras tidak bersuara [ ]:

Rajah 4.2.23: Lakaran penghasilan bunyi [ ]


s. Geseran lelangit lembut tidak bersuara [ x ] dan geseran lelangit
lembut bersuara [ ]
i. Belakang lidah dinaikkan dan dirapatkan ke rongga tekak untuk
ii.

membuat sempitan.
Lelangit lembut dan ank tekak dinaikkan ke rongga tekak untuk
membuat sekatan udara dari paru-paru memasuki rongga

iii.

hidung.
Arus udara yang keluar dari paru-paru dibiarkan bergeser di

iv.
v.

kawasan sempitan belakang lidah dan lelangit lembut.


Pita suara tidak digetarkan.
Bunyi yang dihasilkan ialah geseran lelangit lembut tidak
bersuara [ x ] seperti dalam perkataan-perkataan berikut:
di hadapan
khabar [ xabar ]

di tengah
akhirat [ axerat ]

di belakang
-

Untuk menghasilkan geseran lelangit lembut bersuara [ ],


sama seperti menghasilkan geseran lelangit lembut bersuara [ x
], perbezaannya ialah:
i. Pita suara digetarkan.

59

ii.

Bunyi yang dihasilkan ialah geseran lelangit lembut


bersuara

[ ] seperti dalam perkataan-perkataan

berikut:

di hadapan
ghaib [ aeb ]

di tengah
loghat [ loat ]

Rajah cara membunyikan geseran lelangit lembut tidak


bersuara [ x ] dan geseran lelangit lembut bersuara [ ]:

`
Rajah 4.2.24: Lakaran penghasilan bunyi [ x ]

60

di belakang
-

Rajah 4.2.25: Lakaran penghasilan bunyi [ ]

t. Geseran gusi bersuara [ z ]


i. Hujung lidah dinaikkan dan menyentuh sedikit bahagian gusi.
ii. Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan ke belakang rongga
tekak untuk menyekat arus udara dari paru-paru ke rongga
iii.

hidung.
Arus udara yang keluar dari paru-paru keluar melalui rongga

iv.
v.
vi.

mulut dan melalui sempitan di antara daun lidah dan gusi.


Pita suara digetarkan.
Bunyi yang dihasilkan ialah geseran gusi bersuara [ z ].
Bunyi geseran gusi bersuara [ z ] terdapat dalam perkataanperkataan yang berikut:

di hadapan
zuriat [ zuriat ]

di tengah
azam [ azam ]

Rajah cara membunyikan geseran gusi bersuara [ z ]:

61

di belakang
lafaz [ lafaz ]

Rajah 4.2.26: Lakaran penghasilan bunyi [ z ]

4.3

Diftong
Diftong [ ai ]

Cara membunyikan diftong ini:


i. Keadaan bibir agak terhampar.
ii. Hujung lidah terkena gigi bawah
iii. Depan lidah pada kedudukan seperti membunyikan vokal depan
iv.

rendah [ a ].
Lidah secara digelungsurkan ke arah cara membunyikan vokal

v.

depan tinggi [ i ].
Anak tekak dan lelangit lembut dinaikkan bagi menutup rongga

vi.
vii.
viii.

hidung supaya udara tidak keluar melalui rongga hidung.


Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut.
Pita suara digetarkan.
Bunyi yang dihasilkan ialah diftong [ ai ] seperti pada perkataan:

di hadapan
di tengah
aising
hairan
aidilfitri
khairat
Rajah cara membunyikan diftong [ ai ]:
62

di belakang
pandai
pakai

Rajah 4.2.27: Lakaran penghasilan bunyi diftong [ ai ]


Diftong [ au ]
Cara membunyikan diftong ini:
i.
ii.
iii.

Keadaan bibir daripada hampar kepada bundar.


Hujung lidah hampir kena kepada gigi bawah.
Depan lidah pada kedudukan sebelum membunyikan vokal depan

iv.

rendah [ a ].
Lidah secara cepat digelungsurkan ke arah cara membunyikan vokal
belakang tinggi [ u ] dengan belakang lidah melengkung ke arah

v.

lelangit keras.
Anak tekak dan lelangit lembut dinaikkan bagi menutup rongga

vi.
vii.
viii.

hidung supaya udara tidak keluar melalui rongga hidung.


Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut.
Pita suara digetarkan.
Bunyi yang dihasilkan ialah diftong [ au ] seperti yang terdapat dalam
perkataan-perkataan berikut:

di hadapan
di tengah
aurat
saudara
audit
tauliah
Rajah cara membunyikan diftong [ au ]:

63

di belakang
harimau
pukau

Rajah 4.2.28: Lakaran penghasilan bunyi diftong [ au ]


Diftong [ oi ]
Cara membunyikan diftong ini:
i.
ii.

Keadaan bibir daripada hampar kepada bundar.


Belakang lidah pada kedudukan sebelum membunyikan vokal

iii.

belakang separuh tinggi [ o ].


Lidah secara cepat digelungsurkan ke arah cara membunyikan vokal
depan tinggi [ i ] dengan depan lidah dinaikkan ke arah lelangit keras,

iv.

rendah sedikit daripada cara membunyikan vokal [ i ].


Anak tekak dan lelangit lembut dinaikkan bagi menutup rongga hidung

v.
vi.
vii.

supaya udara tidak keluar melalui rongga hidung.


Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut.
Pita suara digetarkan.
Bunyi yang dihasilkan ialah diftong [ oi ] seperti pada perkataan:
di hadapan
boikot

di tengah
-

Rajah cara membunyikan diftong [ oi ]:

64

di belakang
amboi
sepoi

Rajah 4.2.29: Lakaran penghasilan bunyi diftong [ oi ]

5.0

TRANSKRIPSI RENCANA
MENGAPAKAH MANUSIA PERLU TIDUR?
Bermula daripada bayi yang baru lahir sehingga sampai ke hujung usia, baik
yang sihat mahupun kurang sihat, semuanya akan mengalami fasa tidur dalam
kehidupan. Percaya atau tidak kita menghabiskan separuh daripada hidup ini
hanya untuk tidur sahaja. Ilmuwan barat juga mempercayai manusia dapat
bertahan hidup lebih lama tanpa makanan daripada tidak dapat tidur.
Tanpa kita sedar, sebenarnya tidur diperlukan untuk menajamkan minda
dan menjadikan daya ingatan semakin kuat. Tanpa tidur kita akan sukar untuk
mengingati maklumat-maklumat yang dilihat, didengar dan dipelajari. Namun
untuk memastikan ingatan seseorang itu benar-benar tajam, seseorang itu
perlukan tidur yang sihat.
Menurut pensyarah di Jabatan Psikologi, Fakulti Sains Sosial dan
Kemanusiaan,

Universiti

Kebangsaan

Malaysia,

Profesor

Dr.

Ruzainee

Khairudin, agak tidak mudah untuk mendefinisikan makna tidur secara tepat. Hal
ini kerana, tidur boleh diertikan dalam banyak makna antaranya tidur nyenyak,
tidur ayam dan bermacam-macam lagi makna tentang tidur. Logiknya, setiap
individu memerlukan sekurang-kurangnya lapan jam sehari untuk tidur.
65

Tidur merupakan proses penyimpanan, pembuangan dan penyusunan


maklumat oleh otak. Maklumat-maklumat ini diterima ketika kita berjaga. Otak
menyimpan segala maklumat yang kita lihat, dengar dan pelajari dalam bentuk
penapisan. Maklumat yang tidak berguna dan tidak penting akan dibuang dan
maklumat penting akan disimpan dengan lebih lama.

#mapakah manusia prlu tid#


#brmul3 daripad3 baji ja baru lahr shig3 sampai k huj usia// ba ja
shat mahupn kura shat// smua3 akan malami fasa tid dalam khidupan#
#pray3 atau tida kit3 mhabskan sparh daripad3 hidp ini ha3 unt tid
saha3# #ilmuwan barat ug3 mmprajai manusi3 dapat brtahan hidp lbh
lam3 tanp3 makanan daripad3 tida dapat tid#
#tanp3 kit3 sdar// sbnar3 tid diprlukan unt mnaamkan minda dan
mnadikan daj3 iatan semakn kuat# #tanp3 tid kit3 akan sukar unt miati
malumat malumat ja dilihat// didar dan diplaari# #namun// unt
mmastikan iatan ssora itu bnar-bnar taam// ssora itu prlukan tid ja
sihat#
#mnurt
kmanusiaan//

pnarah
univrsiti

di

jabatan

kbasaan

saikologi//
m3lysia//

fakulti

sans

profesor

sosial

dt3r

dan

ruzainee

khairudin// aga tida mudah unt mndifinisikan man3 tid scar3 tpat# #hal ini
kran3 tid bolh dirtikan dalam baa man3 antara3 tid eak// tid ajam
dan brmaam maam man3 tnta tid# #loik3 stiap individu mmrlukan
skura kura3 lapan am shari unt tid#

66

#tid mrup3kan proses pimpanan// pmbuaan dan pusunan malumat


leh ota# #malumat malumat ini ditrim3 ktik3 kit3 brag3# #ota meimpan
sgal3 malumat ja kit3 dar dan plajari dalam bnt pnapisan# #malumat
ja tida brgun3 dan tida pnti akan dibua dan malumat pnti akan disimpan
dan lebh lam3#

6.0

RUMUSAN
Pelaksanaan tugasan Kerja Kursus Berasaskan Ilmu BMM 3108 (Fonetik dan
Fonologi Bahasa Melayu) ini telah banyak memberikan input, pengalaman dan
pengetahuan saya dalam bidang fonetik dan fonologi. Menerusi tugasan kerja
kursus ini, saya dapat mendalami maksud atau definisi sebenar tentang fonetik
dan fonologi.
Menurut Indirawati Zahid dan Mardian Shah Omar (2006), fonetik
merupakan kajian terhadap bunyi-bunyi bahasa yang digunakan dalam bahasa
untuk tujuan komunikasi. Bunyi-bunyi lain yang tidak digunakan dalam sistem
komunikasi, walaupun bunyi tersebut mempunyai makna yang diketahui umum,
contohnya bunyi seseorang individu kentut atau bunyi sendawa bukanlah
merupakan bunyi bahasa dan bunyi-bunyi seperti ini tidak menjadi bahan kajian
fonetik.
Manakala fonologi pula ialah bidang yang mengkaji sistem bunyi yang
bermakna yang diucapkan oleh manusia. Ia merupakan kajian mengenai pola
bunyi bahasa, iaitu kajian mengenai bunyi-bunyi yang berfungsi dalam sesuatu
bahasa. Fonologi juga merupakan sebahagian daripada linguistik.
67

Di samping itu saya juga telah mengkaji bagaimana bunyi vokal,


konsonan dan diftong dihasilkan. Setelah mengkaji, vokal merupakan bunyi
bersuara kerana tidak halangan semasa udara keluar dari paru-paru. Lidah dan
bibir memainkan peranan yang amat besar dalam penghasilan bunyi vokal
manakala konsonan mempunyai bunyi yang bersuara dan bunyi yang tidak
bersuara. Bunyi konsonan terhasil kerana ada gangguan atau halangan semasa
udara keluar dari paru-paru. Dua bibir, gusi, lelangit keras, lelangit lembut, pita
suara, glotis dan rongga hidung amat penting dalam penghasilan bunyi
konsonan. Selain itu saya juga membuat kajian tentang diftong. Diftong
merupakan hasil daripada penggabungan dua vokal. Diftong terbahagi kepada
tiga iaitu [ ai ], [ oi ] dan [ au ].
Selain daripada itu, saya juga telah mengkaji tentang alat-alat artikulasi
dan dearah-daerah artikulasi. Alat-alat artikulasi melibatkan semua organ yang
terlibat dalam penghasilan bunyi manakala dearah artikulasi adalah organ yang
tidak boleh digerakkan dan sentiasa berada pada tempatnya.

68

BIBLIOGRAFI
Abdullah Hassan. (2006). Linguistik Am Siri Pengajaran dan Pembelajaran Bahasa
Melayu. Kuala Lumpur:PTS Professional Publishing Sdn.Bhd.
Awang Sariyan. (1988). Sebutan Baku Bahasa Melayu. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa
dan Pustaka.
Indirawati Zahid dan Mardian Shah Omar (2006). Fonetik dan Fonologi, Kuala
Lumpur: PTS Professional Sdn. Bhd.
Raminah Sabran dan Rahim Syam (1985). Kajian Bahasa untuk Pelatih Maktab
Perguruan, Petaling Jaya: Fajar Bakti Sdn. Bhd.
Kamus Dewan ( edisi ketiga ) Kuala Lumpur : Dewan Bahasa dan Pustaka
Zaharani Ahmad dan Teoh Boon Seong, 2006. Fonologi Autosegmental. Kuala Lumpur
: Dewan Bahasa Dan Pustaka

http://www.scribd.com/doc/62449884/7/Pelaksanaan-Sebutan-Baku-Bahasa-Melayu
http://www.scribd.com/doc/62449884/10/Definisi-Artikulasi-dan-Artikulator
http://www.scribd.com/doc/62449884/12/Alat-Alat-Artikulasi-Vokal

69

REFLEKSI
Assalamualaikum w.b.t. Alhamdulillah, pertama sekali saya ingin memanjatkan rasa
syukur yang tidak terhingga kerana dengan izin dan limpah kurnia-Nya dapatlah saya
menyiapkan Kerja Kursus Berasaskan Ilmu (KKBI) kertas BMM 3108 (Fonetik dan
Fonologi Bahasa Melayu) ini dengan jayanya. Di kesempatan ini juga, saya ingin
merakamkan setinggi-tinggi ucapan terima kasih kepada pensyarah saya, iaitu En.
Sardi bin Ahmad atas segala bimbingan dan tunjuk ajar yang telah beliau diberikan.
Menerusi kolaboratif yang dijalankan bersama beliau, saya telah dapat membuat
penambahbaikan terhadap gaya persembahan tugasan saya.
Selain itu, saya juga ingin mengucapkan jutaan terima kasih kepada kedua ibu
bapa saya kerana sentiasa mendoakan yang terbaik buat saya. Tanpa doa dan
dorongan mereka, saya mungkin menghadapi masalah dalam menjayakan kerja kursus
ini dengan jayanya. Terima kasih buat mereka. Mereka berdua merupakan permata
yang tidak ternilai dalam hidup saya. Semoga Allah merahmati mereka berdua.
Selain itu, saya juga ingin merakamkan ucapan terima kasih yang tidak terhingga
kepada rakan-rakan seperjuangan yang lain kerana bersama-sama membantu saya
sama ada dari segi fizikal dan spiritual. Meskipun tugasan ini merupakan tugasan
70

individu, mereka tidak kedekut untuk berkongsi ilmu malah dengan suka hati berkongsi
sesuatu maklumat atau ilmu dengan saya dalam usaha menghasilkan sebuah tugasan
yang mantap. Saya berharap agar ukhwah dan persahabatan yang terjalin antara kami
akan kekal mewangi hingga ke akhirnya. Semoga Allah merahmati mereka semua.
Tugasan Kerja Kursus Berasaskan Ilmu (KKBI) kertas BMM 3108 (Fonetik dan
Fonologi Bahasa Melayu) mengkehendaki saya untuk menghuraikan dan membuat
perbezaan mengenai teori fonetik dan fonologi, artikulasi dan artikulator dalam sebuah
esei pendek. Setelah itu, saya dikehendaki untuk membuat lakaran cara penghasilan
bunyi vokal, konsonan dan diftong. Selepas itu, saya juga perlu mentranskripsi satu
rencana yang panjangnya tidak kurang daripada 200 patah perkataan.
Proses penghasilan tugasan yang saya lallui ini tidak mengalami banyak
masalah. Semasa mencari maklumat berkaitan fonetik dan fonologi, saya telah
membuat rujukan di perpustakaan. Saya bernasib baik kerana perpustakaan
menyediakan banyak bahan mengenai bidang ini sekaligus membantu saya dalam
menyiapkan tugasan. Tambahan pula, teknologi yang canggih pada masa kini seperti
kemudahan internet turut memudahkan saya dalam mencari maklumat yang berkaitan.
Menerusi tugasan ini, saya telah mendapat pelbagai input, pengalaman dan
pengetahuan baru berkenaan ilmu fonetik dan fonologi. Antaranya ialah, saya dapat
mengkaji mengenai definisi dan teori fonetik dan fonologi, artikulasi dan artikulator. Di
samping itu, saya berasa sangat seronok kerana dapat membaca lebih banyak bahan
berkaitan bidang fonetik dan fonologi sama ada berbentuk buku mahu pun nota di
internet. Hal ini secara tidak langsung dapat meningkatkan ilmu pengetahuan saya
mengenai bidang fonetik dan fonologi. Selain itu, bagi menghasilkan sebuah tugasan
yang berkualiti, saya telah membuat kajian secara menyeluruh mengenai tajuk-tajuk
yang terkandung dalam tugasan ini.
Berdasarkan pengamatan saya, subjek Fonetik dan Fonologi ini merupakan satu
subjek yang mencabar kerana memerlukan kesabaran dan kesungguhan dalam
memahaminya terutamanya mengenai cara-cara penghasilan bunyi vokal, konsonan
dan diftong. Saya juga mendapati bahawa pembikinan tugasan ini memerlukan
71

kesungguhan yang mantap agar dapat membuahkan hasil yang sangat berkualiti.
Mempelajari dan mengkaji bidang fonetik dan fonologi ini membuatkan rasa cinta
terhadap bahasa semakin menebal dalam diri saya.
Menyoroti pengalaman dalam pembikinan tugasan ini, saya telah membahagikan
masa dengan sebaik yang mungkin agar tugasan yang dihasilkan adalah yang terbaik.
Alhamdulillah, saya berjaya menyiapkan tugasan ini dengan jayanya meski pun melalui
detik-detik yang agak sukar pada mulanya. Sebenarnya disiplin dalam diri adalah faktor
terpenting dalam usaha menghasilkan sesebuah tugasan dengan baik. Tanpa disiplin
dalam diri, sangat sukar untuk menghasilkan sesebuah tugasan dengan baik.
Secara keseluruhannya, tugasan kerja kursus ini telah melatih saya menjadi
seorang insan yang berdisiplin dan menepati masa. Hal ini demikian kerana saya perlu
menyiapkan tugasan ini pada awal waktu kerana saya juga perlu menyiapkan tugasan
yang lain. Saya yakin dan percaya bahawa tugasan yang disiapkan pada awal waktu
akan membuahkan hasil yang mantap berbanding tugasan yang disiapkan pada waktuwaktu akhir. Manakala penghasilan nota dalam bentuk pengurusan grafik pula telah
memotivasikan saya untuk lebih berfikiran kreatif dan inovatif.
Alhamdulillah, akhirnya penghasilan tugasan ini sampai ke peringkat yang
terakhir. Berkat usaha, doa dan tawakal pada Allah, segala urusan saya dipermudahkan
oleh-Nya. Semoga dalam sibuk mencari ilmu dunia, saya tidak mengetepikan kan ilmu
akhirat. Kedua-dua ilmu ini perlu dicari untuk kejayaan dunia dan akhirat.
Tuntasnya, saya berasa sangat bersyukur kerana telah berjaya mengarang
sebuah lagi episod penghasilan tugasan dalam diari hidup saya sebagai seorang
musafir yang sedang berkelana mengutip mutiara-mutiara ilmu. Mudah-mudahan
penghasilan tugasan ini bakal memberi manfaat bukan sahaja kepada diri saya malah
kepada semua pihak.
Saya juga sangat berharap agar setiap ilmu, pengalaman dan kemahiran yang
saya timba sepanjang penghasilan kerja kursus ini bukan sahaja akan menjadikan saya
guru kelas pertama, tetapi seorang guru yang berjaya melahirkan modal insan kelas
pertama.
72

Sesungguhnya, kursus dan tugasan ini memberi saya banyak pengalaman dan
ilmu pengetahuan baru. Pengalaman seperti ini sudah pastinya menjadi titik tolak bagi
melahirkan guru yang berkualiti pada masa akan datang.
Betapa indahnya iman jika dihiasi dengan ilmu,
Dan betapa indahnya ilmu jika dihiasi dengan amal.
Sekian, terima kasih.

BORANG KOLABORATIF
BORANG KOLABORATIF KERJA KURSUS BERASASKAN ILMU
NAMA PELAJAR

NOR HIDAYAH BINTI MUSA


(910920-01-5372)

KUMPULAN

MATA PELAJARAN

PENSYARAH PEMBIMBING :

TARIKH

PISMP SEMESTER 4
FONETIK DAN FONOLOGI BAHASA MELAYU
EN. SARDI BIN AHMAD

PERKARA YANG

TINDAKAN

DIBINCANGKAN

73

TANDA TANGAN

16/07/2012

Menerima tugasan kerja

Membuat senarai

kursus.

semak tugasan.

Penerangan mengenai

...........................
(En. Sardi)

kehendak soalan dan

18/07/2012

pelaksanaan kerja

.........................

kursus.

(Nor Hidayah)

Mengumpulkan

Membuat senarai

bahan/maklumat

kandungan.

.........................

berkaitan dengan kerja

Mencatat

(Nor Hidayah)

kursus.

bibliografi bagi
setiap bahan.
Membuat
penulisan nota.

20/07/2012

Membuat penulisan esei

Membuat

pendek teori fonetik dan

penambahbaikan

.........................

fonologi.

pada senarai

(Nor Hidayah)

kandungan.

22/07/2012

Membuat penulisan esei

Menyemak

pendek bahagian

penulisan esei

.........................

artikulasi dan artikulator.

dan membuat

(Nor Hidayah)

penambahbaikan.

74

24/07/2012

Membuat lakaran cara

Membuat

penghasilan bunyi

semakan nota-

.........................

vokal.

nota yang telah

(Nor Hidayah)

disiapkan.

27/07/2012

28/07/2012

08/08/2012

Membuat lakaran

Membuat

penghasilan bunyi

penambahbaikan

.........................

konsonan dan diftong.

lakaran sedia ada.

(Nor Hidayah)

Membuat penerangan

Membuat

.........................

cara penghasilan bunyi

semakan ejaan

(Nor Hidayah)

vokal, konsonan dan

dan tanda baca

diftong.

pada nota.

Memilih rencana yang

Membuat

sesuai untuk

penambahbaikan

.........................

ditranskripsikan.

pada bahagian

(Nor Hidayah)

tertentu.
10/08/2012

Mentranskripsi rencana.

Merangka refleksi.
.........................
(Nor Hidayah)

12/08/2012

Membuat penulisan

Menyemak

bibliografi.

sekiranya terdapat .........................


bibliografi yang

(Nor Hidayah)

tidak dimasukkan.
15/08/2012

Membuat rumusan.

75

Membuat

.........................

penambahbaikan.

(Nor Hidayah)

18/08/2012

Membuat penulisan

Membuat

.........................

refleksi.

pembetulan dan

(Nor Hidayah)

penambahbaikan.

07/09/2012

Menghantar tugasan

Menandatangani

kerja kursus.

borang kolaboratif

.........................

yang terakhir.

(Nor Hidayah)

LAMPIRAN
76

77