You are on page 1of 28

CRNOGORCI IZ GORNJE JABLANICE

Slobodan B. Medojevi

Apart from a short history of immigration and life of


Montenegrins in the Gornja Jablanica, this essay focuses on
their participation as loyal citizens of Serbia in the Balkan Wars
and World War One. Our intention was to present through facts
and numerous names the Montenegrin spirit in the history of
this part of Serbia.

Antropogeografska svojstva Gornje Jablanice

Gornja Jablanica, brdsko-planinska regija, nalazi se u junom


dijelu Republike Srbije, izmedu Leskovako-nike i Kosovske
kotline i u junom Pomoravlju. Kao dio junog Pomoravlja, ona
se nalazi blizu srpsko-bugarske granice, a sa jedne strane se
direktno naslanja na Kosovo. Najveci dio Gornje Jablanice pripada optini Medvea, a manji dio optini Lebane. Zajedno pripadaju Leskovakom okrugu. Gornju Jablanicu ine 42 naselja,
od kojih se veliinom izdvajaju Medvea i Lebane. Od 42 naselja, crnogorska su 30, dok sa Crnogorcima, Srbi (iz Hercegovine) ive u 3 naselja (Vrapci, Turane i Mrkonje). Crnogorci
zajedno sa Srbima i Albancima ive jo u 9 naselja (ukljuujui

www. maticacrnogorska.me

MATICA, br. 59, jesen 2014.

411

Slobodan B. Medojevi

varoice: Medveu, Lebane i rudnik Lece. Etnika slika Gornje


Jablanice esto namee popularni naziv za ovaj region: Mala
Crna Gora. Po porijeklu stanovnitva Gornja Jablanica se jasno
dijeli na:jugozapadni dio - gotovo iskljuivo crnogorski; istoni
dio - srpski i sredinji i jugoistoni dio - albanski. Ova podjela
prema etnikom principu bila je validna do sredine XX vijeka,
ak i pored masovne kolonizacije koja je preselila veliki broj
porodica iz Gornje Jablanice - uglavnom crnogorskih u
Vojvodinu: u Srpski Mileti (206 domainstava), Ratkovo,
Kovin, Zemun, Rumu, Odake, Iniju... Remeenje etnike
slike Gornje Jablanice uslijedilo je krajem pedesetih godina XX
vijeka, kada poinje masovnije migriranje stanovnitva iz
manjih u vea - gradska naselja. Ovaj posljednji migracioni talas
trajno je promijenio etniku sliku Gornje Jablanice, Crnogorci,
istina u manjem broju, jo uvijek na ovom prostoru, prema svim
poslijeratnim popisima stanovnitva, ine znaajan procentualni
udio u ukupnom stanovnitvu Gornje Jablanice.

Povijest Gornje Jablanice

Povijest Gornje Jablanice je burna, kao i uostalom itavog


Balkana. Mi se ovdje neemo uputati u analizu dalje prolosti.
Nau analizu fokusiraemo na period od kraja XVII vijeka.
Velika seoba Srba 1690. godine dovodi do rapidnog pada
broja stanovnika Gornje Jablanice, koja je do tada bila naseljena
(veinskim) srpskim stanovnitvom. Nepunu deceniju po
Velikoj seobi Srba, teritoriju Gornje Jablanice naseljavaju
albanske porodice, koje ve krajem XVII vijeka masovno
zaposijedaju ovu regiju - irei se uglavnom sa Kosova na sjever. Nepuna dva vijeka albansko stanovnitvo (uz mali broj Srba
i Roma) ini najbrojnije stanovnitvo Gornje Jablanice!
Izbijanjem Drugog srpsko-turskog rata 1877-1878. Kneevina
Srbija uz ilav otpor gornjojablanikih Albanaca osvaja Gornju
412

MATICA, br. 59, jesen 2014.

www. maticacrnogorska.me

Crnogorci iz Gornje Jablanice

Jablanicu u okviru zavrnih operacija za oslobadanje June


Srbije, krajem januara 1878. godine. Albansko stanovnitvo
masovno naputa teritoriju Gornje Jablanice povlaei se ka
jugu - ka Kosovu (Turskoj). Tijekom 1878. godine Gornja
Jablanica je ponovo praktino ostala bez stanovnitva! Kao
granini prostor prema Kosovu (Turskoj), potreba njenog naseljavanja prevashodno radi zatite novouspostavljene granice bila
je izrazito velika! Srpska vlada odmah po osloboenju donosi
Privremeni zakon o ureenju osloboenih predjela. Na
osnovu tih propisa obrazovane su Uprave (privremene vlastisreskog tipa), na ijem elu su bili vladini izaslanici kao privremeni Upravitelji. Gornja Jablanica je potpadala pod Upravu
leskovaku. Uprava je po nalogu vlade izvrila popis stanovnitva i utvrdila da na teritoriji Gornje Jablanice ivi 1490 lica, od
ega 383 Arnauta. Popisom su bili obuhvaeni ve doseljeni
Srbi iz blie okoline i iz udaljenih mjesta. Sanstefanskim ugovorom praktino je verifikovan status Gornje Jablanice u okviru
Kneevine Srbije. Berlinskim ugovorom je Gornja Jablanica
jasno separirana od Turske preciznim odreivanjem granice,
koja je i obiljeena koncem 1879. godine.

Crnogorci u Gornjoj Jablanici - doseljavanje

Prvi Crnogorci pojavljuju se kao doseljenici u Gornju


Jablanicu kao dobrovoljci iz uvene Specijalne dobrovoljake
jedinice koja je bila pod komandom vojvode Maa Vrbice, koji
je kao vojni zastupnik Crne Gore pri Srpskoj vrhovnoj komandi
formirao dobrovoljaki kor jo 1876. godine. Kor je tada brojao
oko 600 boraca, od kojih je jedan broj bio iz Crne Gore.
Dobrovoljci su sticali pravo na naseljavanje uz Svjedodbu
potpisanu od komandanata jedinice, u kojoj se dobrovoljac
borio. Koristei ovo pravo, prvi Crnogorci ve 1879. godine
naseljavaju opustjelu Gornju Jablanicu. Vraajui se u zaviaj,
www. maticacrnogorska.me

MATICA, br. 59, jesen 2014.

413

Slobodan B. Medojevi

oni su aktivno agitovali kod sunarodnika, predoavajui im prilike za naseljavanje u Srbiji! U zavisnosti od politikog trenutka, njihovo agitovanje je nerijetko nailazilo na osudu kod plemenskih kapetana i kod drugih organa vlasti u Kneevini Crnoj
Gori. U cilju to hitnijeg naseljavanja Gornje Jablanice sredinom 1879. godine knez Milan Obrenovi se obraa pismom
knjazu Nikoli I Petroviu, u kome ga moli kao to brat moli
brata da mu poalje oko hiljadu porodica radi naseljavanja u
novoosloboene krajeve...! Iz pisma kneza Milana uoava se
snana elja i potreba da se granini pojas prema Turskoj to
bolje i vre obezbijedi. Knez Milan je, po svemu sudei, znao
za ve pokrenuti proces preseljavanja stanovnitva u okviru
sprovoenja agrarne reforme u Crnoj Gori poslije osloboenja
crnogorskih istorijskih teritorija, ali i izraenu elju Crnogoraca
za to boljim ekonomskim situiranjem, jer je agrarna prenaseljenost, siromatvo i mnotvo drugih okolnosti praktino tjeralo Crnogorce iz matice. To najbolje ilustruje raspis
Ministarstva inostranih djela, na elu sa vojvodom Maom
Vrbicom u kome se plemenski kapetani obavjetavaju o
mogunostima za izdavanje pasoa koji go potrai i eli ii u
svijet, bilo trgovinom i etnjom ili dizanja radi. U pasokoj
knjizi, voenoj od 14. marta 1879. godine, jasno se oitava
masovnost migracije Crnogoraca. Od proljea do jeseni 1879.
godine za Srbiju je izdato 900 pasoa od toga 810 porodinih! Iz
navedenih materijala ne moe se utvrditi da li su svi iseljenici
usmjeravani prema jugu Srbije. Nesumnjivo je da je najvei broj
Crnogoraca naselio gornjojablaniki, zopliki, kosaniki,
dobriki i prokupaki region, to kasnija korespondencija dvije
drave dobrim dijelom potvruje. Crnogorci su za razliku od
drugih kolonista dolazili organizovano, u grupama od po vie
desetina porodica. Njihovo preseljavanje odvijalo se u talasima.
Prvi talas Crnogoraca (1879-1882) kretao se zaobilaznim
putem: od epan polja preko Bosne (Austrougarske), prelazei
414

MATICA, br. 59, jesen 2014.

www. maticacrnogorska.me

Crnogorci iz Gornje Jablanice

granicu kod Mokre gore, kreui se tada ka jugu, do granice sa


Turskom, do navedenih regiona. U meuvremenu, 1880. godine
Dravna komisija (Srbije) primenjujui doneeni Zakon o naseljavanju na terenu regulie posjedovne odnose, esto samo pravno verifikujui postojee stanje!

Period i intenzitet doseljavanja

Godine 1879. u Gornju Jablanicu ivi 35 crnogorskih porodica


(ukljuujui i one dobrovoljake); 1886. godine doseljeno je 13
porodica, a odseljene su dvije; 1888. godine doseljena je 81 porodica, nije odseljena nijedna; 1889. godine doselilo se 707 porodica, a odselilo se 188 porodica (odseljenim porodicama se smatraju one koje su se odselile u susjedne regione ili se vratile u Crnu
Goru). Pretpostavlja se da se u Gornju Jablanicu naselilo ukupno
3200-3800 Crnogoraca. (U isto vrijeme u Kosaniki, Prokupaki
i Dobriki srez doseljene su ukupno 772 porodice iz Crne Gore, a
odseljene su 222 porodice, to znai da je ostalo 550 porodica sa
2700-3200 Crnogoraca)! Vei useljeniki talas uslijedio je 1904,
1905. i 1906. godine. Godine 1904. naselile su se 252 porodice u
Jablanikom, Kosanikom i Prokupakom srezu. Godine 1905.
naseljeno je u Jablanikom srezu 1138 lica. Godine 1906. u sva tri
navedena sreza naseljena su ukupno 2803 lica, od ega najmanje
polovina u Jablanikom srezu, dakle, za samo ove tri godine u
Gornju Jablanicu je iz Crne Gore naseljeno 2800-3100 lica. Za
useljavanje iz Crne Gore postojale su nerijetko i zabrane u intervalima od po nekoliko godina (1882-1889, 1892-1896, 19061912) ili je useljavanje bilo znatno oteano (1898-1903). Tih
godina vraane su sa granice brojne grupe Crnogorskih doseljenika. Zabrana useljavanja u Srbiju 1883. godine bila je direktno
vezana za meudinastiki-meudravni, odnosno politiki sukob
Crne Gore i Srbije! Povod tome je bilo vjenanje knjeginjice
Zorke, kerke knjaza Nikole I Petrovia i Petra Karaorevia!
www. maticacrnogorska.me

MATICA, br. 59, jesen 2014.

415

Slobodan B. Medojevi

Meutim, pojedinana naseljavanja Gornje Jablanice iz Crne


Gore nijesu prestala ak do kraja Prvog svjetskog rata! Koliko
god pasoke knjige djelovale uvjerljivo, ipak je broj crnogorskih
porodica u stvarnosti bio mnogostruko vei. Imajui u vidu da se
radilo o fertilno sposobnom i prevashodno dominantno mladom
stanovnitvu, progresija broja Crnogoraca je bila nezaustavljiva
do Prvog svjetskog rata.

Politiki emigranti iz Crne Gore

Pored ekonomskih migranata na ovaj prostor dolazili su i


politiki emigranti. Najpoznatiji politiki emigranti iz Crne Gore
koji su se doselili na jug Srbije i u Gornju Jablanicu su serdar Jole
Pileti i vojvoda Peko Pavlovi. Pored njih znaajna imena tog
vremena predstavljali su vojvoda arko Ljeevi iz Pive, Krsto
Turudija, brigadir i Blagota Turinovi, visoki oficir Crnogorske
vojske, zatim Radoje Konti iz Pjeivaca, Radoje Plavi iz
Vasojevia. Tu se obreo i Sava Ivanovi, raniji dvorski oficir knjaza Nikole I kasniji uveni pisac insinuiranog propagandnog
antidinastikog spisa: Nekoliko krvavijeh slika iz vladalakog
doma Petrovia-Njegoa. Njemu se 1890. godine pridruio njegov brat Marko. U Lebanu jedno vrijeme boravi knjaev opozicionar Tomo Orahovac iz Kua. Milo Radovi, sudija Velikog
suda Crne Gore, na Cetinju, takoe je boravio u Gornju Jablanicu
kao i mnogi nepobrojani manje poznati Crnogorci, koji su zbog
svog antidinastikog, a mnogi od njih i kasnije anticrnogorskog
stava bili obilato nagraivani za slubu srpskim vladarima iz
dinastija Obrenovi i (naroito) Karaorevi.

ivot u novom zaviaju na nemirnoj granici

Naseljenici iz Crne Gore su u Gornju Jablanicu otpoeli ivot u


savardacima i zemunicama, da bi ubrzo vrijedne ruke kolonista
416

MATICA, br. 59, jesen 2014.

www. maticacrnogorska.me

Crnogorci iz Gornje Jablanice

izgradile prve kue i karaule. Crnogorci naviknuti na ivot u opasnostima, brzo su na nemirnoj granici zasnovali novi dom. Bavili
su se uglavnom poljoprivredom - stoarstvom, ratarstvom i
voarstvom. U stalnom ratu na granici stasavali su novi heroji,
stvarala se nova crnogorska epika, novi crnogorski narodnosni
nukleus. Trgovina je bila relativno nerazvijena, jer su osnovni
trgovaki artikli Crnogoraca iz Gornje Jablanice bili mljeni
proizvodi, rakija, rjee stoka, med i ostali prehrambeni artikli.
Teak ivot je ove gortake uinio prekaljenim ljudima. Ovim
hrabrim ratnicima, ivot je nametnuo i ulogu vrijednih poljoprivrednika, trgovaca, zanatlija... O ivotu na granici, ratovima, ustancima, ljudima koji su branei granicu prema Turskoj branili Srbiju
- svoju novu domovinu, napisane su mnoge znaajne knjige, studije, novinski napisi... Teko je ne napraviti nepravdu, a istai bilo
kojeg Krstaa (poluzvanini naziv za Crnogorce-graniare),
bilo kojeg umjetnika, naunika, vojnika, radnika... Iz upravo
navedenih razloga, trudiemo se da kroz njihova djela prikaemo
njihovu veliinu!

Animozitet (posrbljavanje) prema Crnogorcima

Jo u jeku doseljavanja Crnogoraca u Gornju Jablanicu mogli


su se uti neprijatni prijedlozi o rjeavanju Crnogorskog
pitanja u Srbiji. to je njihovo prisustvo bilo vee, animozitet
je bio vei kod domorodakog - srpskog stanovnitva. Nije bilo
rijetko uti da su Crnogorci u Srbiju doljaci i da ih treba proterati iz Srbije. Te i takve izjave davali su ak i poneki narodni
poslanici, to je natjeralo Crnogorce da sa delegacijom od 100
uglednih domaina zatrae prijem kod (tada ve) kralja Milana
Obrenovia, da bi se zatitili od sve veih i eih uvreda. Kralj
Milan ih je primio i dao im uvjeravanja da e ih zatititi i da te
nemile rijei nisu rijei zvanine Srbije. Drugi put su se
Crnogorci pobunili zbog loih uslova i nebrige za
www. maticacrnogorska.me

MATICA, br. 59, jesen 2014.

417

Slobodan B. Medojevi

opskrbljivanje graniara krstaa vatrenim orujem kojim bi


(se) uspjenije branili granicu. U Prokuplju su, iako skrajnuti na
dobar pukomet od Kralja koji je obilazio jug Srbije, uspjeli
glasnim dovikivanjem skrenuti panju na sebe i izloiti problem
koji je zahtijevao hitno rjeenje. Kralj je primio izaslanika
Krstaa i udovoljio njegovom zahtjevu. Tada su Krstai dobili oruje i municiju.
Asimilacija Crnogoraca poinjala je odmah na granici prilikom prelaska u Srbiju. esto su srpski pisari mijenjali prezimena naseljenicima, izvodei ih iz nadimaka naseljenika, upisujui
ih u pasoe! To je bila vrlo esta pojava na graninom prijelazu
na Javoru. Slian nain asimilacije Crnogoraca primjenjivao je,
i po tome upamen prekopeliki pop Petar Cvetkovi!
Crnogorci su esto dovodili svoje svetenike iz Crne Gore, dugo
insistirajui na pravu da sami dovode svetena lica iz matice!
Ovaj obiaj je ouvan do poetka Drugog svjetskog rata.

Crkva, prosvjeta

Crnogorci su po doseljenju u Gornju Jablanicu koristili za


slubu Boju crkvu Svetog oca Nikolaja u Prekopelici, gdje je
paroh Petar Cvetkovi skoro 10 godina vjenavao doseljenike,
krtavao njihovu djecu mijenjajui im prezimena! Osim crkve
u Medvei koju su podigli starosjedioci i naseljenici koji su tu
naseljeni do 1887. godine Crnogorci su u Gornjoj Jablanici
podigli crkve u naseljima: Buumetu (1895), Tularu (1902),
Gajtanu (1907) i Sijarini. Sve one su podignute od dobrovoljnih
priloga stanovnitva. Crnogorci su meu sobom imali i naseljenike - svetenike Petra Popovia i Vasa Vukievia koje su eljeli za mjesne parohe. Njih je posredovanjem srpskog naelnika
iz Lebana, Milutina Ilia kod ministarstva narodne privrede, a
na preporuku mitropolita Mihaila, ministar prosvjete postavio
za mjesne parohe (s redovnom platom) u gornjojablanikim
418

MATICA, br. 59, jesen 2014.

www. maticacrnogorska.me

Crnogorci iz Gornje Jablanice

crnogorskim selima Sijarini i Tularu. Mjetani su bez znanja


vladike, doveli sa abljaka iz Crne Gore popa Petra - Perka
aulia, poto su 1907. godine u Crnogorskom selu Gajtanu
podigli crkvu. Jedno vrijeme je u Gajtanu i okolini boravio
arhimandrit manastira Dobrilovina Mihailo Doi. Najstariji
Crnogorski sakralni spomenik je krst iz Sponca podignut krajem XIX vijeka oko koga su se okupljali o litijima i na zborovima! Ovaj krst je oteen za vrijeme Prvog svjetskog rata od
strane bugarske okupacione vojske.
Prva kola je podignuta 1880. godine u Boanjcu. Molbe doseljenika su dugo bile uzaludne, tako da je tek ukazom ministra
prosvete i crkvenih pitanja dr. Vladana orevia 1888. godine
poela sa radom kola u Medvei. Godine 1890. otvara se kola
u Sijarini za Albance. U ostalim veim naseljima Gornje
Jablanice kole se uglavnom otvaraju poetkom XX vijeka. Iako
relativno kasno, Gornja Jablanica je razvila prosvjetu, iznjedrivi veliki broj visokih intelektualaca. Rijetko koja branska regija
u Srbiji se moe pohvaliti tolikom brojem intelektualaca.

Kako su opstali Crnogorci

Vrlo je teko, gotovo nemogue, u formi teksta ovog formata sublimirati jednu tako istina mladu povijest jednog tako
kompleksnog kraja, kakva je Gornja Jablanica. Obuhvatiti sve
segmente ivota naseljenih Crnogoraca: njihovu bogatu povijest, koji su stvorili od prelaska granice sa Srbijom, kroz
graniarsku slubu kao Krstai, kroz oba Balkanska rata,
Prvi i Drugi svjetski rat - nemogue je! Nemogue je obuhvatiti sve sudbine ovih gortaka, svu slavu koju su pronijeli svijetom i kao graditelji svojih crkava i kola kao humanisti,
umjetnici, knjievnici, sportisti, vojnici, intelektualci,
akademski graani.
www. maticacrnogorska.me

MATICA, br. 59, jesen 2014.

419

Slobodan B. Medojevi

Gornjojablaniki Crnogorci uesnici ratova 1912-1918.

Gornjojablaniani su uestvovali u pvoj polovini XX vijeka u


odbrambenim ratovima Srbije i Crne Gore - u Prvom balkanskom ratu sa Turcima 1912, u Drugom balkanskom ratu s
Bugarima i Albancima 1913, zatim u Prvom svjetskom ratu sa
Austrougarskom, Njemakom i Bugarskom 1914-1918, potom
u Jablaniko-toplikom ustanku 1916-1918. sa Bugarima,
Austrijancima i Albancima, pa u Drugom svjetskom ratu protiv
Njemaca, Bugara, Italijana, Maara i Albanaca i domaih kvislinga raznih imena.
U pomenutim ratovima oni su dokazali da su vjerni sinovi
Crne Gore i lojalni graani nove domovine Srbije. Na podruju
Gornje Jablanice, Toplice, Kosanice i Puste reke regrutovan je
elitni Drugi gvozdeni peadijski puk knjaza Mihaila i u
crnogorskom selu Obiliu dignut Topliki ustanak 1917. godine.
U oslobodilakim ratovima 1912-1918, Toplikom ustanku
1917, u Drugom svjetskom ratu 1941-1945, iz Gornje Jablanice
poloilo je ivote na oltar slobode 3.206 graana i boraca. Njih
97 bili su nosioci Karaoreve zvezde, 734 nosioci Albanske
spomenice 1915. za vjernost otadbini, etiri narodna heroja
Jugoslavije i 123 nosioci Partizanske spomenice 1941. godine.
Od obinih redova 1912-1918, 80 hrabrih vojnika iz Gornje
Jablanice unaprijeeno je u nie i vie oficire. Ovaj kraj moe da
se podii sa sedam generala, 60 pukovnika i preko 250 podoficira i niih i viih oficira. Gotovo 90% ovih ljudi su Crnogorci!
Prvi balkanski rat, koji su 1912. godine vodili udrueni balkanski saveznici - Srbija, Crna Gora, Grka, Bugarska i Rumunija
sa Turskom, doprinio je konanom slomu Turske na Balkanu i
oslobaanju balkanskih hriana. Poziv srpskom narodu za rat
uputio je 5. oktobra 1912. godine kralj Petar I Karaorevi iz
Nia. Gornjojablaniani su se masovno odazvali i poli u rat
420

MATICA, br. 59, jesen 2014.

www. maticacrnogorska.me

Crnogorci iz Gornje Jablanice

protiv Turaka, veselo kao da idu na svadbu. Veina se sa orujem uputila ka srpsko-turskoj granici da bi ojaala odbrambenu
liniju 3. graniarske ete i uestvovala u borbama na Skrepu,
Markovom visu, Brveniku, Prporu, Krivom drvetu, Tisici,
Porotici, Brajini, Svircu, Kitki, Veljoj glavi i Kopiljaku. U tim
borbama junatvo ispoljie komandant pop Vaso VukieviMagovevi iz Tulara, Milo Jovanovi iz Sponca, komandir
Risto Perovi iz Stuble, Jovan Perii iz Brajine, Mitar, Marko,
uro i Mihailo Tokovi iz Gubavca, Aleksa Babi iz Stare
banje, Lako Nikoli iz Petrilja, Bajo Bulatovi Zekovi iz
Sponca, Boo Vuksanovi iz Prpora, Spasoje Vlahovi iz
Tulara, Simo Koprivica, Stevo Kneevi i Radovan Mikovi iz
Velike Brajine, komandir Vukosav Perovi iz Stuble, Janko
Vuksanovi iz Tulara, komandir Radule Perovi iz Stuble,
Kojica Papovi iz Marovca, Marko (Stankov) Vukadinovi iz
Medevca, Krsto Vujovi iz Tulara, Perovan anovi iz
Retkocera, uro Ognjanovi iz Stare banje, Ilija Markovi iz
okotina, Blagoje Radenovi Nikoli iz Svirca, Milo Perovi
iz Stuble (Miski), Mara Maulovi i Bosiljka pira Joksimovi.
Gornjojablaniani su se hrabro borili 1912. i u sastavu 1.
pjeadijskog puka Knjaz Milo Veliki i 2. pjeadijskom puku
Knjaz Mihailo Moravske divizije i u drugim srpskim jedinicama. Na Kumanovu, koti 1150, Babuni, Oblakovu, Banovcu,
kod Crne reke, Skoplja, na Crnom Vrhu, Bakarnom gumnu,
Brodu, Kievu, Krivolaku, Ovjem polju, Bitolju, Resenu,
Jedrenu i drugim bojitima. U pomenutim borbama i bitkama
srpske vojske hrabro su se borili: podnarednik Stevan P.
Rajevi iz Sponca, narednik Bajo Milunovi iz Mrkonja, uro
Vuksanovi Milosavljevi iz Tulara, Mihajlo Jovovi iz Gajtana
i ore Albijani iz Gajtana. Po vojnikoj hrabrosti i vrlinama
isticali su se narednik Dimitrije Perovanovi, potporunik
Dragoljub Petrovi, ore Popovi i redovi Stevan Delibai i
Milosav Kovini.
www. maticacrnogorska.me

MATICA, br. 59, jesen 2014.

421

Slobodan B. Medojevi

Drugi balkanski rat 1913. godine voen je oko podjele teritorije Makedonije. Bugarska je 29. juna 1913. izdala nareenje
svojoj vojsci da napadne Srbe i Grke. Borbe su zahvatile
podruje od Soluna, pored Vardara, do Skoplja, preko
Kumanova do Velikog vrha, na sjeveroistoku, na staroj srpskoturskoj granici, zatim na jugoistoku, odatle do ustendila,
Carevog sela (Deleva), Strumice i istono od Dojrana, prema
Serezu i Kavali. Na ovoj ratnoj teritoriji, s jedne strane bile su
srbijansko-crnogorska i grka vojska, a sa druge bugarska vojska. Gornjojablaniani u sastavu srpske vojske hrabro su se borili
u borbama na frontu od Krive Palanke do Sereza, du
Bregalnice, dolinom Zletovske reke, zatim na Retkim bukvama,
Grlenskim visovima, Grljanu, Ovem polju i dolinama Strume i
Mespe, izmeu evelije, Dojrana i Kukua, potom na Kitki,
Drenaku, Krivolaku, Graditu, Orlovom kamenu, Govedarniku,
tipu, Velesu, Vlasini i emerniku. U tim borbama istakli su se
Maksim urovi, Jovan Jokovi, Mihajlo Milovanovi Gedo,
Ilija Ili Popovi. Mijat Jovovi, Neeljko Bojovi, Bajo
Milunovi, Radule Perovi, Stevan Smajevi, uro i Janko
Vuksanovi. Veina je unaprijeena u oficirske inove i odlikovana najviim srpskim odlijima.
Atentat u Sarajevu 28. juna 1914. godine na austrougarskog
prestolonasljednika nadvojvodu Franja Ferdinanda i njegovu
suprugu vojvotkinju Sofiju Hoenberg, bio je povod za izbijanje
Prvog svjetskog rata. Austrougarska je 29. jula 1914. objavila
rat Srbiji. Srpski i crnogorski narod je stao u odbranu svojih
drava. Na proglas vlade, 12. i 16. jula 1914, u odbranu zemlje
stali su svi graani Srbije. U odbrambenom stroju nali su se i
Gornjojablaniani, tri generacije, djed, otac i sin. Pod zastavom
srpskih pukova borili su se 1914-1915. godine na Ceru,
Tekeriu, Rajcu, Kolubari, Vrapjem brdu, Guevu, Makovom
kamenu, Crnoj Bari, Suvoboru, Bogatiu, Kosinom gradu, kod
Ljiga, u odbrani Beograda, na Avali, Belom kamenu, Velikom
422

MATICA, br. 59, jesen 2014.

www. maticacrnogorska.me

Crnogorci iz Gornje Jablanice

Popoviu, na Drini, kod Lopatnje, Kremenice, Lazarevca,


Lipolista, Iverka i drugim bojitima.
Za ispoljenu linu hrabrost, u pomenutim borbama, iz Gornje
Jablanice odlikovani su Karaorevom zvezdom sa maevima:
Vlajko Petrui, Srdan Petrovi, Novak Grbovi, Petar
Jovanovi Peruta, Boko Albijani i Matija Turovi, svi iz
Gajtana, zatim Radosav R. Bulatovi (Amerikanac), Krsto
ugi, Bojica Ivovi, Milutin Boji, Marko edovi, ivko
Joksimovi, Jovan Mikovi, Krsto Mihailovi, Milovan Perovanovi, Milutin Ristovi i Stevan Rajevi, svi iz Retkocera,
potom Mihajlo Milovanovi Gedo, Mileta Paunovi i Novak
ivkovi iz Pustog ilova, Mirko Mini, Ilija Luki, Mirko
Vasiljevi i Jakov Nikoli Jevremovi iz Stuble, pa Miko Miloevi iz Vrapca, Arsenije Mikari iz Bogunovca, Tomica Premovi, Janko Vuksanovi, Novica Bulatovi i uro Milosavljevi
Vuksanovi iz Tulara, Jovan . Kneevi i Petar Savi iz Sijarine, Bajo Milunovi, Blagoje api i Stevan Smajevi iz Mrkonje, Duan Popovi, Milo Perovi i Petar S. Vukadinovi iz okotina, Luka Kneevi, Grujica Perii i Luka Perovi iz Brajine, Simo Lazarevi i Boo Tokovi iz Gubavca, Adem Ademovi, Blagoje Radenovi Nikoli i Rade Radenovi Nikoli iz
Svirca, Svetozar Milovanovi iz Gazdara, Sava Gruba i
Milivoje urovi iz Drenca i Mihailo S. Golubovi iz Leca.
Junatvo na Solunskom frontu 1916-1918. godine, ispoljili su:
Ilija Ili pop Tone, Ilija Mazi iz Borovca, Arsenije Mikari iz
Bogunovca, Miko Miloevi iz Vrapca, Miladin Vasovi,
Maksim urovi, Boko Jovovi, Milivoje Jovovi, Jevrem
Nedi, uro Perovi, Vlajko Petrui, Miladin Popovi i Rade
Popovi, svi iz Gajtana, Boo Tokovi iz Gubavca, Maan P.
Radovanovi i Petar T. Pavlovi iz Medevca, Ilija Gruba iz
Drenca, Boo Nikoli iz Petrilja, Dragutin Buturovi, Mileta R.
Paunovi i Novak ivkovi iz Pustog ilova, Krsto ugi, Milo
Jovanovi, Radovan Spasi (Spasojevi), Petar B. Spasojevi i
www. maticacrnogorska.me

MATICA, br. 59, jesen 2014.

423

Slobodan B. Medojevi

Petar Cvetkovi iz Retkocera, Milutin T. Pei iz Rujkovca,


Milo Jovanovi, Peria Jovanovi i Stevan Rajevi iz Sponca,
Aleksandar V. Vasiljevi, Mirko A. Vasiljevi, Tripko
urainovi, Ilija Luki, Vukosav I. Perovi, Mihailo I. Perovi,
Risto I. Perovi, Sava I. Perovi, Neeljko J. Perovi, Stevan R.
Perovi iz Stuble, Stanko Vlahovi, Stevan Markovi, Radovan
Radovi, Milutin Radojevi i Vukain alovi iz Tulara, Petar S.
Vukadinovi iz okotina i dr.
Pojedini borci srpske vojske ispoljili su lino junatvo i bili
primjer pukovima i etama. Po izboru pukova i eta najhrabriji bili su: Vlajko J. Petrui, Srdan N. Petrovi, Novak R.
Grbovi, Mihailo Milovanovi Gedo, Ilija pop Tone Ili,
Mirko Mini, Matija Turovi, Petar Vukadinovi, Bajo
Milunovi, Maksim urovi, Krsto ugi, Miladin Popovi,
Sava I. Perovi, Maan Radovanovi, Risto I. Perovi, Mihajlo
Tmui, Tripko urainovi, Miladin I. Vasovi, Boo
Tokovi, Milivoje P. Jovovi, Stevan P. Rajevi, uro
Milosavljevi Vuksanovi, Milovan P. Bogdanovi, uro .
Perovi, Vukain alovi i Petar T. Pavlovi. Najhrabrijih
meu hrabrim borcima srpske vojske sa dvije Karaoreve
zvezde bilo je osam: Ilija Ili (Popovi) - pop Tone, redov iz
Borovca, Vlajko Petrui, potporunik iz Gajtana, Boo
Tokovi, redov iz Gubavca, Maan Radovanovi, porunik iz
Medevca, Milutin Radojevi, major iz Mrkonja, Mihailo
Milovanovi Gedo, kapetan I klase iz Pustog ilova, Krsto
ugi, porunik iz Retkocera i Sava I. Perovi, potpukovnik iz
Stuble. Najvie francusko odlikovanje orden Legije asti nosili
su Ilija Ili pop Tone, Maksim urovi, Miladin Vasovi, Simo
Konti, Mihailo Milovanovi Gedo, Novica L. Perovi, Ilija
Mazi i Mihailo Tmui, a ruski Krst sv. ora Mirko Mini,
Luka Perovi, Boo Tokovi, Mihailo Milovanovi Gedo,
Miladin Popovi i Ilija Ili - Pop Tone.
424

MATICA, br. 59, jesen 2014.

www. maticacrnogorska.me

Crnogorci iz Gornje Jablanice

Jablaniko-topliki ustanak ustanak Crnogorskih ratnika

Jablaniko-topliki ustanak ini sastavni dio oslobodilake


borbe crnogorskog i srpskog naroda za slobodu i vana je epizoda Prvog svjetskog rata. Gornjojablaniani su dali veliki
doprinos u ustanku 1917. godine. Iz Jablanikog sreza uestvovalo je oko 5000 ustanika.
Prva, 8. i 9. divizija Druge bugarske armije, 20. novembra
1915. godine, okupirale su i Jablanicu. Odmah po okupaciji srpskih krajeva Bugari su obrazovali Vojno-inspekcijsku oblast
Morava, sa sjeditem u Niu. U cilju stvaranja velike
Bugarske na raun Srbije, bugarska vlada smiljeno je sprovodila genocid nad Srbima. Od oktobra 1915. do maja 1916. godine
Bugari su na zvjerski nain ubili blizu tri hiljade Srba, a meu
njima i 67 svetenika iz Vranjskog okruga. Internirano je preko
2000 Srba u bugarske zarobljenike logore. Trei nain fizikog
unitavanja Srba bili su kuluci i prisilan fiziki rad u rudnicima,
na putevima i morskim dokovima i solanama. Bugarske vlasti
formirale su logore i kazamate za neposlune Srbe i
Crnogorce irom Jablanice, Kosanice, Toplice i Puste reke. U
bugarskoj andarmeriji bio je i veliki broj Albanaca, koji su
naroito prema Srbima bili ak suroviji nego okupatorski vojnici. Bugari su oglasili da Srbija vie ne postoji, da se najstroe
zabranjuje srpski buntovniki jezik. Otvorili su i bugarske
osnovne kole i gimnazije i uveli bugarski jezik, a u pravoslavnim crkvama bugarski popovi zabranili su odravanje srpskih i
crnogorskih vjerskih obiaja. Bugari su u Jablanici opljakali i
rekvirirali stoni fond od 166.203 grla stoke, zatim novac,
zlato, srebro, poljoprivredne maine, pokustvo, odjeu i obuu
i hranu. Priinili su materijalnu tetu u vrednosti od 55.093.00
srpskih dinara u zlatu. Bugarski vii i nii oficiri, zatim vojnici,
policajci, andarmi, itari, poljaci, mladije, starije, pa i
www. maticacrnogorska.me

MATICA, br. 59, jesen 2014.

425

Slobodan B. Medojevi

bugarski popovi, batinali su Srbe i pljakali sve to im je dopalo aka. Batinali su 1540 Srba i Crnogoraca u Gornjoj Jablanici
i silovali preko 500 ena i djevojaka.
Okrutnost okupatora, njegovi sve drastiniji postupci koji su
se graniili sa genocidom, njegovo otvoreno neprijateljstvo
prema Srbima i Crnogorcima - pokrenuli su srpski narod, prije
svega seljake mase da se odupru ustankom i orujem. Tako je
nastala ustanika vojska koju su vodili malobrojni oficiri srpske
vojske, srpske i crnogorske nacionalnosti koji su se nali u pozadini neprijatelja. Kosta Vojinovi Kosovac, Dimitrije Begovi,
Sinadin Jankovi-Kosti, Milo urovi, Sotir Lazarevi i
drugi. Takoe, zasluuju pomen i oni koji su se istakli u organizovanju komitskog pokreta u Jablanici i ispoljili izuzetnu
hrabrost u borbama sa bugarskom okupatorskom vojskom i
Albancima. Meu najistaknutijim ustanicima bili su: kapetan I
klase crnogorske vojske Milinko Vlahovi, komandant
Jablanikog komitskog odreda, njegov brat Toko Vlahovi,
komandant Krajinskog komitskog odreda, vojvoda Dimitrije
Dimitrijevi - Pop Mita Komita (Kozje oko), organizator i
naelnik taba Jablanikog odreda, vojvoda i potporunik Dimitrije Begovi, drugi komandant Jablanikog odreda (od 11.
juna 1917. godine), zatim etovoe Sinadin Jankovi-Kosti,
braa Bojica i Nikola Ivovi, braa Plavii - Ivan i Vuko, braa
Kecojevii - epan i Simo, Dimitrije (Mitar) Popovi Gmitar,
Vitomir Mitrovi Baja, doktor Boidar - Boo Popovi,
Radisav Luki, Nenad Radovi Zeko, Marko Vuksanovi,
potporunik Milo P. urovi, Peria Vlahovi, Mirko Mosi,
Mato Bulatovi, uro Ognjanovi, Nikola Bali, Mihajlo Arsi,
Vukain Marjanovi, Radule alovi, Gojko Miti Komita,
Todor Miti Sliane, Jovan Perovi, Mili Lakievi, uro
Jovanovi, Ilija utanovi, Savo Petrovi, Milosav Bulatovi
Amerikanac, Marko Krivokapi, Milorad Perovi, Novica
uki, Marko S. Vukadinovi, Radule Gogi, Grujica Albijani,
426

MATICA, br. 59, jesen 2014.

www. maticacrnogorska.me

Crnogorci iz Gornje Jablanice

zatim Ramadan Azirovi, komandir kvartirske strae i autant


komandanta Jablanikog odreda, Radovan Babi, Milosav
Smajovi, Vladimir Grbovi, barjaktar, Milan Mazi, Joko
Krivokapi, Boo Jovanovi, Janko Mii, epan VujaiTurovi, Neeljko Markovi, Svetozar Popovi, Novica
Jovanovi-Perovi, Mileta Pavlovi, Nikola Vlahovi, Spasoje i
Turko Radovanovi, Boo M. Kankara, Sava Radovi, Georgije Vladimirovi Rus, a meu enama i djevojkama Jelena auli, srpski i crnogorski komita, Danica Mrdelji, Milica Kujovi, Rua Smolovi, Dobrica Perovi, uiteljica Magdalena G.
Nikoli Maga, uiteljica Paraskeva Gardi, Anelija Vlahovi,
Stanua Bulatovi, Leposava Mladenovi Belosajka, Cveta
Bulaji, Jagoda Perovi-Popovi, Kosara T. Mitrovi, Ana
epanovi - Pia Komita, Plana Gudeljevi. Darinka Pavliiurovi, Milica Perovi, Dunja Madar i druge Crnogorke i
Srpkinje od kojih su mnoge poloile ivote na oltar slobode!
Komitski (ustaniki) pokret pojavio se u Jablanici poetkom
1916. godine. Organizovao ga je sam crnogorski narod Gornje
Jablanice. Pruajui otpor bugarskom nasilju, poetkom 1916.
Jablaniani su se poeli povlaiti iz sela i sklanjati u oblinje
ume i planine i pripremati za oruani ustanak.
Prva jablanika komitska organizacija formirana je 19. aprila
1916. godine u gornjojablanikom crnogorskom selu Tularu. To
je bila i prva ustanika organizacija u toplikom i vranjskom
okrugu. U njoj je bilo 18 naoruanih komita, mahom
Gornjojablaana - Crnogoraca. Organizaciju su inili etovoa
Radosav R. Bulatovi Amerikanac, nosilac zlatne Obilieve
medalje i Karaoreve zvezde, zatim Radojica Vlahovi,
Milosav ulevi, Spasoje Vlahovi, Joa ivov, Anelija
Vlahovi, Dragi Brkovi, Sekule Vlahovi, Vlada N.
Surdulianin, koji je pobjegao sa gubilita u Dubokoj dolini,
Milosav Bulatovi sa dvije keri Stanicom i Stanuom i sa dva
bratanca, Pantom i Krstom Bulatoviem, Gospava Vlahovi,
www. maticacrnogorska.me

MATICA, br. 59, jesen 2014.

427

Slobodan B. Medojevi

Joksim alovi, Tanasije Vlahovi i Novelja alovi. Ova


ustanika grupa odrala je sastanak u jednoj zemunici na
Mrkonjskom visu, vie logorskih livada, i za komandira izabrala
Radojicu Vlahovia. Na toj dunosti Vlahovi je ostao do 6.
maja 1916. godine, do odlaska ustanika na Kopaonik i
uspostavljanja veza sa tabom komitskog odreda Koste
Vojinovia Kosovca.
Krajem novembra 1915. u Stublu je stigao porunik Crnogoraca
Dimitrije Begovi, koji je do jula 1916. godine formirao komitsku
organizaciju za crnogorska sela Stublu, Retkocer, Sponce, Gajtan,
Medveu, Drence, Pusto ilovo i Lece, kao i za Dobri do,
Sekirau, Ivan kulu i Trpezu. Porunik Kosta Milovanovi
Peanac, 28. septembra 1915. krenuo je sa saveznikog aerodroma Veterkorp, ispod Kajmakalana, na organizovanje ustanika
Srbije. Francuskim avionom, sa francuskim pilotom, poletio je u
6 sati ujutro i poslije dva sata i 45 minuta spustio se na Ravne
livade, kod sela Mehane, u Kosanici. Francuski pilot odmah je
produio za Rumuniju. Po dolasku u okupiranu Srbiju, Peanac je
prekinuo svaku vezu sa Vrhovnom komandom. U blizini slijetanja zatekao je ustaniku naoruanu druinu od dvadeset mladia,
od kojih su neki bili u Drugom gvozdenom puku Moravske
divizije. Oni su mu se stavili na raspolaganje, a jednog je Peanac
imenovao za stareinu sela Mehane. Imenovanom stareini
Peanac je naredio da prikupi sve odmetnike sela i okoline i da
eka njegova dalja nareenja. Tada se Peanac sastao i sa istaknutim odmetnicima Vukom Pantiem i Radosavom Toiem. O
susretu sa Peancem Panti, izmeu ostalog, kae: Od tog sastanka bili smo nas nekoliko ustanika uvek u drutvu sa vojvodom
Kostom. U Kosanici Peanac je zatekao ve formirane ete
Radoa Rakoevia, Savia Mrdeljia, Milije Mirovia,
potporunika Dimitrija Begovia, Bratimira Milaia, Jovana
Jelia, Mihaila Jakia, Rada Midovia, a u Gornjoj Jablanici
ete sa etovoama Miloem Jovanoviem, Nikolom Baliem,
428

MATICA, br. 59, jesen 2014.

www. maticacrnogorska.me

Crnogorci iz Gornje Jablanice

Toom Mitiem, Nenadom Radoviem Zekom, Petrom


uriiem, potporunikom Miloem uroviem, Miliem
Lakieviem, Radojicom Bulatoviem, Kostom Peroviem,
Radojicom Vlahoviem, etkom Milovanoviem, Jovanom
Peroviem, Bojicom Ivoviem, Ivanom Plaviem, urom
Ognjanoviem, potporunikom Sinadinom JankoviemKostiem i Mihajlom Arsiem. Takoe, Peanac je zatekao i
velike zbjegove mukaraca - vojnih obveznika Jablanikog sreza,
koji su se od Proloma i Radan planine pa do Velje glave sklanjali
od Bugara. Njih 500 Gornjojablaniana - vojnih obveznika
odmetnulo se u planine poetkom ljeta 1916. godine da bi izbegli
interniranje i bugarski zatvor.
Krajem septembra 1916. Kosta Peanac je iz Mehane preko
Proloma i Radana stigao u Gajtan. Prvo je svratio kod seoskog
kmeta Sima Kujovia i uglednog domaina Radojice
Jovanovia, zatim je siao u Donji Gajtan i navratio kod kmeta
Janka Drpia-Boovia. Tada se sastao sa gajtanskim
etovoama i ustanicima.
Njih sedamnaest, eta odabranih komita iz Crne Gore, braa kapetan I klase Milinko Vlahovi, profesor Jovan Radovi, Sava
Radovi, Miljan Drljevi, podnarednik 2. ete 3. bataljona 11.
puka umadijske divizije drugog poziva, uro Drljevi, policijski pisar, zatim Nikola Vlahovi, narednik Laki Lakievi i
Milosav Lakievi braa iz Tulara, pa braa Mirko Jovanovi i
uro Jovanovi-Lakovi iz Gornje Morae, Miruna JovanoviJovovi, uitelj Stevan i Miro Kljaji braa, inenjer Milan
Vujai iz Uskoka i jo nekolicina drugih Crnogoraca, krenula
je na put neizvjesnosti. Posle dogovora u Vuju crnogorske
komite rijeie da se preko Srbije prebace u Rumuniju. a odatle,
uz pomo ruske vojske preu na Solunski front i pristupe srpskoj vojsci kao crnogorski dobrovoljci.
Braa Vlahovi i njihova druina stigli su u iroke njive, kod
Kruevice (Toplica) i smjestili se kod Vlahovievog ujaka Raa
www. maticacrnogorska.me

MATICA, br. 59, jesen 2014.

429

Slobodan B. Medojevi

Milaia, iji su sinovi Manasije i Bratimir Milai bili Peanevi autanti. Manasije i Bratimir Milai su povezali brau
Vlahovie i ostale Crnogorce sa Peancem. Nou, 3. oktobra,
braa Vlahovii, braa Milaii, Miljan Drljevi i Jovan Radovi sastali su se sa Peancem u jednoj vodenici potoari, u Mehanskom potoku, blizu sela Mehane. Poslije ovog sastanka. odran je i drugi sastanak cijele crnogorske druine sa Peancem,
nou 4/5. (17. i 18.) oktobra 1916. blizu sela Kutlova.
Na sastanku je Kosta Peanac postavio Miljana Drljevia za
svog autanta, a kapetana I kl. Milinka Vlahovia sa ostalim
Crnogorcima uputio je u Gornju Jablanicu, gdje su imali roake,
sa zadatkom da sa popom Dimitrijeviem i Begoviem pristupe
radu na organizaciji jablanikih komitskih eta. Ova grupa
crnogorskih intelektualaca, koja se kasnije nala na elu
ustanike vojske Jablanice, Kosanice, Puste reke, leskovakog
kraja i Vlasine, svojim vojnikim iskustvom i hrabrou odigrala je veliku ulogu u jablanikom komitskom pokretu i
ustanku 1917. godine.
Poslije uobliavanja komitske organizacije i formiranja manjih seoskih i optinskih eta, komitskih bataljona i odreda u
Jablanici, Kosanici i Pustoj reci, organizatori komitskog pokreta pop Dimitrije Dimitrijevi, Dimitrije Begovi, Radisav Luki,
kapetan Milinko Vlahovi, Kosta Peanac, Toko Vlahovi,
Nenad Radovi Zeko, potomak vojvode Mine Radovia iz
Morae, Jovan Perovi i Jovan Radovi pristupili su formiranju
Jablanikog komitskog odreda. Prije formiranja odreda odrali
su nekoliko sastanaka sa Tularanima u kuama Boine
Savovia, Joksima alovia, Janka Vuksanovia, Milia
Lakievia, na Sokovini kod Tulara, a sa Retkoceranima kod
Boja ugia i irka Milovanovia u Retkoceru.
Organizatori jablanikog komitskog pokreta i vojvoda Kosta
Vojinovi Kosovac, 23. decembra 1916. godine, u
gornjojablanikom selu Stubli, u zaseoku Beriu, u kui
430

MATICA, br. 59, jesen 2014.

www. maticacrnogorska.me

Crnogorci iz Gornje Jablanice

uglednog domaina Turka Radovanovia formirali su komitski


odred koji je brojao 460 dobrovoljaca (ustanika), mahom iz
Gornje Jablanice. O formiranju odreda Vojinovi u ratnom
dnevniku pie: 23. decembar. Izvrio organizaciju u Tularima.
Izabran je tab Jablanikog odreda, koji su inili: kapetan I kl.
Milinko Vlahovi, komandant odreda, vojvoda pop Dimitrije
Dimitrijevi - Mita Komita, naelnik taba odreda i glavni organizator komitskog odreda i etovoa za medvesku, tularsku,
ravnobanjsku i retkocersku optinu, zatim etovoa Ramadan
Azirovi, autant odreda i komandir kvartirske strae,
potporunik Sinadin Jankovi Kosti, etovoa za leskovaki
kraj, Radisav Luki-Rubei, biv. predsjednik medveske
optine i naelnik jablanikog komitskog pokreta, Milorad
Perovi, etovoa tetovskog kraja, Boidar . Popovi Boo,
pisar odreda, Uro Dimitrijevi iz Sliana, potonoa odreda i
Aleksandar Markovi, kurir taba odreda. Odred je podijeljen u
tri ete sa komandirima - etovoama. Prvom etom je komandovao potporunik etovoa Dimitrije Begovi iz Dobrog Dola,
drugom potporunik etovoa Mili R. Lakievi, a treom
etovoa Toko Vlahovi. Prva i druga eta brojale su po 120, a
trea 220 ustanika.
Do ustanka Jablaniki komitski odred je narastao od 460 na
1200 aktivnih ustanika. U odredu su bili dobrovoljci iz tri
generacije: ed, sin i unuk. Bilo je starijih djeaka od 16 i staraca do 70 godina. Meu ustanicima bile su 33 evojke i ene, tri
Rusa, 41 Albanac, jedan eh i jedan Bugarin. U odredu su bila
i tri svetenika - Dimitrije Dimitrijevi, paroh sijarinski, Petar
auli Perko, paroh gajtanski i Rista K. Popovi, paroh jovake
crkve (Jelanica - Vranje).
Povod za izbijanje Toplikog ustanka bila je objava Bugarske
o regrutaciji srpskih obveznika i mladia (od 17 do 50 godina)
za bugarsku vojsku 15. januara 1917. godine. U crnogorskom
selu Obiliu, 8. i 9. februara 1917, u kui Crnogorca Petra
www. maticacrnogorska.me

MATICA, br. 59, jesen 2014.

431

Slobodan B. Medojevi

Dragovia i njegovih sinova Milutina i Miloa, odran je sastanak svih vienijih i odabranih komitskih vojvoda, etovoa i
ljudi sa juga Srbije. Tu je donijeta odluka o dizanju oruanog
ustanka i o narodnom zajmu.
Dok su ustanike voe raspravljale u Obiliu, narod je sam
podigao ustanak. Prve vee borbe poele su 21. februara, a dolaskom vojvoda i etovoa iz Obilia, otpoeli su jo ei okraji sa bugarskim okupatorom. Ustanici su iznenadili okupatora, te
su do kraja februara oslobodili veliki broj sela u Toplici, Jablanici
i Pustoj reci. Vea borba voena je za Kurumliju koju je branila
ojaana bugarska eta potpomognuta Arnautima. Saznavi za
borbe oko Kurumlije, Kosta Vojinovi je iz Obilia pojurio na
konju i uletio u grad, likvidirao otpor, organizovao vlast, odrao
vatreni govor okupljenom narodu i proglasio ustanak 26.
februara. Peanac je doao u osloboenu Kurumliju 1. marta.
Prvih dana marta ustanak je doivljavao kulminaciju oslobaanjem Blaca, Ribarske banje, Lebana, Medvee, Vlasotinca
i prostora izmeu Svrljiga i Soko Banje. Stvorena je prostrana
slobodna teritorija.
Najvee i najmnogobrojnije ustanike borbe sa bugarskim
okupacionim jedinicama i Albancima u sastavu bugarske vojske
voene su u Jablanikom srezu. Borbe su otpoele prije
zvaninog objavljivanja oruanog ustanka. Od 11. (24) februara
do 1. (14) marta 1917. godine u Jablanikom srezu voeno je
preko 80 gerilskih borbi i 35 manjih oruanih sukoba. Borbe su
voene u 71 mjestu i naselju, od toga: 27 u Gornjoj Jablanici, 21
u Donjoj Jablanici i 23 u Pustoj reci. U Gornjoj Jablanici voene
su borbe u: Medvei, Porotici, Vrapcu (Vrabaki potok),
Marovcu, Lisici, Dabievcu, Vasiljevcu, Zajevcu, Brveniku,
Retkoceru, Ajkobili, Skrepu, Markovom visu, Medregovcu, na
prilazima Gajtanu, Gubavcu, na Petrovcu, Tularskom visu, tjesnacu Petriljske reke, Sekirai, Maedoncu, Sijarinskoj Banji,
Veljoj glavi, Sponcu, Velikoj Brajini, Krivom drvetu, u
432

MATICA, br. 59, jesen 2014.

www. maticacrnogorska.me

Crnogorci iz Gornje Jablanice

Medevcima, Borovcu, na Kapiji, Mrkonjskom visu, Buumetu,


Varadinu, Svircu (kota 970), u Tularu, okotinu, Sijarini i
jablanikoj Stubli (Miskiima)
Topliko-jablaniki ustanak ugrozio je njemako-austrougarsko-bugarske eljeznike i putne komunikacije u dolini
june Morave, Niave i Vardara i pozadinu njihovih vojski na
Solunskom frontu. Ustanici su ugrozili redovan dotur hrane,
oruja i vojne opreme okupatorskim snagama i zaprijetili da se
ustanike borbe proire na teritoriju austrijske okupacione zone.
Ustanak je zadao i moralni udarac Centralnim silama i kompromitovao sve bugarske planove o Bugar-Moravi.
Poslije viednevnih uspjenih borbi Topliki ustanak je poeo
da jenjava. Radi guenja ustanka upotrebljene su bugarske i austrougarske vojne formacije (oko 30.000 vojnika), kao i dva
njemaka puka i albanske jedinice. Kao pojaanje dovedene su
trupe s rumunskog i Solunskog fronta: 102. austrougarski
pjeadijski puk s dva bataljona i s jednom brdskom baterijom, sa
neprijateljskog fronta na Soi, zatim graniarski lovaki
bataljon, jedan bataljon landturma, jedan alpski oklopni voz, a
iz Bosne jedan andarmerijski bataljon, potom jedan njemaki
bataljon, jedna baterija i jedan bataljon njemakih regruta.
Bugarska je uputila na ustaniku teritoriju 15 i po bataljona sa
22 mitraljeza i 28 topova.
Jake i dobro opremljene neprijateljske vojske triju okupatorskih drava (Bugarske, Njemake i Austrougarske) opkolile
su ustanika podruja. Bugari su prvi poeli napad 8. marta
1917. iz Nia s pet i po bataljona, zatim iz Leskovca, sa tri i po
bataljona i iz Pritine sa tri bataljona. U napadu su uestvovale
i albanske jedinice. Napad je bio snaan, podravan artiljerijom
i avijacijom. U okruenju neprijateljske vojske nalo se 13.000
crnogorskih i srpskih ustanika, naoruanih lakim orujem, sa
nedovoljno municije i sa samo deset mitraljeza. Zdruene okupatorske snage 13. marta napadale su sinhronizovano: grupa
www. maticacrnogorska.me

MATICA, br. 59, jesen 2014.

433

Slobodan B. Medojevi

potpukovnika Jana napala je od Blaca preko Barbatovca ka


Kurumliji i prevoju Grebac, kolone pukovnika Cankova od
rijeke Toplice ka Prekadinu, Prokuplju, itorau i itnom
potoku; kolona pukovnika Zlatanova napala je zapadno od
Bojnika, kotu 536 i Lebane, pa krenula prema Dragom Delu,
Radanu, Gajtanu i Buumetu, a konjiki eskadron majora
Avdijeva poao je od Donjeg Crnatova i Zlate, dok je jedan puk
brdske divizije sa Albancima napadao od Kosovske Mitrovice,
naselja na planinskom podruju na staroj srpsko-turskoj granici,
sprjeavajui nadiranje jablaniko-toplikih ustanika preko
Kosova Polja. Trupe iz podoficirske kole brdske divizije, pod
komandom kapetana arankova, nastupale su od Otre glave i
Sijarinske Banje.
Poslije tronedjeljnih borbi i bez pomoi sa strane, uz ilav
oruani otpor i velike gubitke, ustanici su se povukli prema
umama i planinama, u zabita mjesta Gornje Jablanice.
Kosanice, Pasjae i Poreja. Jedino su jablaniki ustanici pod
komandom iskusnog i hrabrog kapetana I klase Milinka
Vlahovia i ustanici pod komandom vojvode Koste Vojinovia i
dalje nastavili borbu i pruali okupatoru ilav otpor i poslije
propasti Toplikog ustanka u Srbiji. Peanac je napustio poloaj
i povukao se na planinu Radan. Za razliku od Peanca, Kosta
Vojinovi produio je borbu i nanio teak poraz 102. austrougarskom puku.
Bugarski okupator i njegovi albanski saradnici sa Kosova
marta i aprila uguili su Topliki ustanak u krvi. Spalili su sva
ustanika sela i pobili ogroman broj njihovih stanovnika. Prema
nepotpunim podacima smatra se da je ubijeno 35.000 mukaraca, ena i djece. Stravino je bilo u proljee 1917. godine u
Kosanici, Dobriu, Jablanici, Toplici, Pustoj reci, na Pasjai,
Vidojevici, Jastrepcu, Kopaoniku, Radanu, Kukavici i u Pinji.
Prema izvjetaju anketnog odbora spaljena je 43.541 kua (s
pomonim zgradama).
434

MATICA, br. 59, jesen 2014.

www. maticacrnogorska.me

Crnogorci iz Gornje Jablanice

Za uspjeh u guenju ustanka Protogerov je nagraen


generalskim inom. Poslije guenja Toplikog ustanka nastao je
pakao u Jablanici, Kosanici i Toplici. Strijeljanje ljudi i paljenje
u zatvorenim zgradama vreno je u 55 sela.

Krvavi epilog ustanka!

Gornja Jablanica je skupo platila neuspjeh Toplikojablanikog ustanka. Bugarska okupaciona vojska, uz pomo
albanskih pomagaa, marta 1917. godine, u selima i naseljima,
sprovela je nezapamen teror i masakr. U martu 1917. godine
Bugari su u selima Gornje Jablanice ubili, objesili, strijeljali i
zaklali 1.132 lica: 701 mukarca, 263 ene i 168 djece. Od toga,
pod bugarskim vjealima okonalo je ivot 18 mukaraca i ena,
spaljena 54 lica, meu njima dvije ene i etvoro djece. Bugari
su noem ili vojnikim bajonetom usmrtili 176 lica, od toga 156
ustanika, 12 ena i osmoro dece. Pod bugarskim motkama, batinama i kamdijama nalo je smrt 55 graana Gornje Jablanice,
dva lica su zadavljena i utopljena, a jedno dijete konjima pregaeno. Prilikom racije, Bugari su spalili skoro sva
gornjojablanika sela, i tom prilikom popalili 6.748 zgrada, od
toga 1.584 kue.
Bugari su na razne naine muili i batinali 1.540 lica: 650
odraslih mukaraca i staraca, 622 ene i 268 djece. U spaljivanju
sela uestvovali su i Albanci sa Kosova, koji su ubili 40 lica.
Bugarska okupaciona vojska u selima Gornje Jablanice opljakala je 991 konja, 9.279 goveda, 40.450 ovaca, 18.171 kozu i
5.941 svinju, zatim 1.240 konica, kao i sve vrednije stvari novac, nakit, djevojaku spremu, odjeu, obuu i ljudsku i stonu hranu. Sve su to otjerali u Bugarsku za potrebe njihovog stanovnitva i vojske. Pored toga, bugarska okupaciona vojska i
Albanci silovali su vei broj ena i djevojaka. Bugari su
internirali oko 1.000 ustanika iz Gornje Jablanice u bugarske
www. maticacrnogorska.me

MATICA, br. 59, jesen 2014.

435

Slobodan B. Medojevi

kazamate. U njihovim zarobljenikim logorima ubijen je 151


Gornjojablanianin.
Bugarska vojska pobila je u crnogorskom selu Gajtanu 539
staraca, ena i djece, od toga 294 Gajtanana. To je bio do tada
nevien masakr srpskog ivlja u okupiranoj Srbiji.
Bugarska okupaciona vojska 1915-1918. godine u Gornjoj
Jablanici ubila je 1.276 stanovnika (1.221 Crnogoraca i Srba i
55 Albanaca).
Poslije uguenja Jablaniko-toplikog ustanka, marta i aprila
1917. godine, Bugari su u Jablanici primijenili sistem sabirnih
logora, deportovanja stanovnitva u oblinje varoke i gradske
centre i interniranje ustanika sumnjivih i nepoznatih lica u
zarobljenike kazamate u Bugarskoj. Da bi onemoguili komitama da se sastaju sa narodom i svojim porodicama i rodbinom,
sproveli su sistem grupisanja mukaraca, ena i djece u sabirne
logore. Narod su drali kao taoce. Od gladi i bolesti umrlo je
1.250 mukaraca, ena i djece.
U Jablanikom srezu bugarske okupacione vlasti formirale su 51
sabirni logor i to: u Gornjoj Jablanici 28, u Pustoj reci 12 i Donjoj
Jablanici 11 logora. Srpski narod zatvarali su u nespaljenim
kuama i kolama. Najvei sabirni logor za cijelu Gornju Jablanicu
bio je u crnogorskom selu Pustom ilovu. Komandanti tog logora
bili su pukovnik Pavlov i vojvoda Martinov. Pomoni i vei,
sabirni logori bili su u Tularu, Retkoceru, Donjem Gajtanu,
Medevcu, Sijarinskoj Banji, Maedoncu, Medvei, Stubli
(Miski), a manji u Drencu, na Bubregu (Gornje Lece), Babinom
zubu (Stubla), Gornjem Gajtanu (ljivovo), zatim u Tupalu, na
Petrovcu (Gajtan), u Svinjitima (Gajtan), Sponcu i Vrapcu, a jo
manji (posebni logori) u Sijarini, Svircu, Borovcu, Lapatici,
Mrkonju, Porotici, Gubavcu, Brajini i okotinu.
Za ustanika jablanika sela i ustanike porodice Bugari su
ustanovili i posebne koncentracione logore i zatvore u
Leskovcu, Pritini, Niu, Kumanovu, Miroevcu, Jaunji i
436

MATICA, br. 59, jesen 2014.

www. maticacrnogorska.me

Crnogorci iz Gornje Jablanice

drugim oblinjim mjestima u koje su deportovali i raseljavali


ustanike porodice iz Jablanice i Puste Reke. U Medvei, postojao je logor gdje su grupisali Gornjojablaniane i time
onemoguili komitama svaki kontakt s narodom.
Bugarska okupaciona vojska i policija nisu uspjele da unite
komitske jedinice. Ustanike manje vojne jedinice i grupe, oko
300 ustanika, odrale su se u rejonu Radana, Petrove gore,
Majdana, Sokolovice, Velje glave i Kukavice. Odrale su se 22
ete do dolaska srpske vojske sa Solunskog fronta 1918. godine.
Poslije propasti ustanka bugarske vojvode komitdije internirali su oko 5000 Crnogoraca i Srba iz Jablanice, Toplice i
Kosanice u bugarske logore i kazamate.
Krajem 1917. hrabro ginu organizatori Toplikog ustanka
vojvode Kosta Vojinovi Kosovac, pop Dimitrije Dimitrijevi,
Toko Vlahovi, a poetkom 1918. godine porunik Dimitrije
Begovi, etovoe Sinadin Jankovi, Gmitar Popovi, Grujica
Albijani i drugi.
Poslije proboja Solunskog fronta, oekujui srpsku vojsku,
topliki ustanici sa etovoama Mihajlom Arsiem, Vitomirom
Mitroviem, Milisavom Bulatoviem, Radomirom Ristiem
Vasojeviem, Ivanom Plaviem, Jokom Krivokapiem,
Miloradom Peroviem i drugim napadali su austrijske vojne
jedinice u povlaenju i uestvovali u zavrnim operacijama za
osloboenje Srbije, septembra i oktobra 1918. godine

Na posljetku - danas...

Gornja Jablanica je danas iva Crnogorska oaza koja ne smije


biti zaboravljena. Ona je ivi spomenar crnogorske due koja je
ugraena u svaki kamen Gornje Jablanice. Ovaj rad, skromni
pokuaj, da se segmentirano doara bogatstvo povijesti jednog
crnogorskog kraja Srbije, treba shvatiti kao poziv: da se
Gornja Jablanica nikada ne zaboravi!
www. maticacrnogorska.me

MATICA, br. 59, jesen 2014.

437

Dolje navedena koriena literatura pomoi e svim


istraivaima da proire svoje znanje o Gornjoj Jablanici i da
Gornja Jablanica zauvjek ostane najvei spomenik Crnogorstva
u Srbiji to je i krajnji cilj ovog skromnog napisa.
Autor se posebno zahvaljuje hroniaru Gornje Jablanice Mr
Dobroslavu . Turoviu Vujaiu Trebjekom bez ije literature i pomoi ovaj rad ne bi mogao biti na nivou potrebnom da
se kvalitetno doara bogata prolost ove crnogorske dijaspore.

Literatura:
- Dobrosav . Turovi, Gornja Jablanica-kroz istoriju, Beograd 2002.
- Dobrosav . Turovi, Gornja Jablanica-ljudi i vreme, Beograd 1998.
- oko Pejovi, Iseljavanja Crnogoraca u XIX vijeku, Istorijski
institut NR Crne Gore, Titograd 1962.
- orije oko Pejovi, Uzroci masovnog iseljavanja stanovnitva
iz Crne Gore (1878-1916), Istorijski zapisi, knj. XIX, Titograd 1962
- Milorad Vasovi, Gornja Jablanica-geografska svojstva, Beograd
1998.
- Mita Kosti, Iseljavanje Crnogoraca u Srbiju 1889 godine Glasnik
etnografskog instituta SAN, II, III, Beograd 1957.
- Slobodan B. Medojevi: Crnogorci Gornje Jablanice, Oganj,
II,/2005, 7, 17-19,
- Slobodan Medojevi, Crnogorci u Vojvodini-Kolonizacija 19451948, Tom III-1, III-2, Matica crnogorska, Podgorica, 2010.
- Trebjeanin Rado, Naseljavanje Crnogorskog stanovnitva u
Jablanici i Toplici od 1880 do 1906 godine Leskovaki zbornik, SV
XIX i Leskovac 1979.
- Trifun Zonji, Razvoj kolstva u Jablanici (1878-1968), Leskovac
1970.
438

MATICA, br. 59, jesen 2014.

www. maticacrnogorska.me