You are on page 1of 10

Panzerkraftwagen Austro-Daimler

w roku 1 905

Panzerkraftwagen Austro-Daimler podczas prezentacji przed delegacj Ministerstwa


Wojny w roku 1905 [S.W]

ffiamffikm

pffirtrnffi

Fot. zbiory autora]

Panzerkraffuvagen Austro-Daimler podczas manewrw wojsk austro-wgierskich


W roku 1906. Pojazd posiada przekonstruowan strzelnic z przodu wiey [www.
zimmerit,com]

ffifififfi

mtmsh

'il

hndy

S!f;I*-l 1

Geneza idei wykorzystania koowego poiazdu mechanicznego jako opance]zonego transportera oraz nosiciela
uzbrojenia siga co najmniej czterech ostatnich dekad dziewitnastego stulecia. Pocztkowo lozpatrywana
w zakresie teoretycznym, ujcieuilzaa naipieru w postaci pocigw, a nastpnie, zwaszcza po zwieczonych
sukcesem testach nad silnikiem benzynowym w ]oku 1885, w formie samochodw pancetnych.

ukasz Gadysiak
nad
wdrozeniem samobienych
rodkw walki w armii niemieckiej uzna mozna rok 1869,
kiedy to wadze w Berlinie zama dat pocztkow prac

wi\

osiem wyprodukowanych
w Wielkiej Brytanii dwudziesto,
tonoTch lokomotyw ypu F ouler.
Pierwsze egzemplarze dotar do
odbiorcy 20 sierpnia 7870 roku,
a debiut bojowy miay ju niespe}na miesic pniej, uywane
w charakterze cikich cignikw
dostarczajrych wgiel oraz amunicj wojskom pruskim oblegaj-

cym Pary. Rwnoczenie na tym


samym teatrze operacyjnym pojawiac si zacz improwizowane wagony pancerne/ a naczelne
dowdztwo w sposb ostateczny
dostrzega zaczo korzyci pynce z bojowego zastosowania me-

chanicznych rodkw transportu.1

W wier wieku po triumfal-

nym zakoczeniu wojny przeciwko Francji i proklamowaniu w Sali

Krysztaowej paacu w Wersalu


narodzin II Cesarstwa Niemieckiego pojawi si kolejny wynalaze ktry z czasem odmieni
mia charakter idowych dzi

ulicach Mannheim w roku 1BB5

1u

Benza, komendant Northwestent

pierwszego pojazdu spalinowego


pro|ektu Karla Friedricha Benza.2
Nowy pojazd, r,r, przeciwiestwie

Military Academy w stanie Illinois

do swych parowych poprzednikw. zdolny byl do przenoszenia

Colt-Brozoning M1895 na podwoziu


samochodowym projektrr Chariesa

adunku wikszej masy, bez istotnego uszczerbku waciwoci


drogowych i to waniez tego wzg}.-

Duryea, stworzy pierwszy pojazd


drogowy pruenoszcy uzbrojenie,
a w roku 1902 powoal pionier-

du zwrci uwag decydentw


wojskowych. Pomimo i projekt
ztealtzowany i, trzy lata pnie1,

zbrojnych, Zw ieczone sukcesem


prace nad si]nikiem benzynowym/

opalentowany zosta na niemieckiej ziemi, to nie poddani Hohenzollernw okazac si mieli pionierami w zakresie wdraania opancerzonych drogowych pojazdw
samobieznych. Czternacie lat po

zaowocoway pojawien,iem si na

premierze trjkoowego automobi-

- major Royal Page Davidson, osadzajc kar abin maszynowy typu

ski pododdzi.a r ozpoznaw czy


wykorzystujary w wynalazek.3
W ty- samym okresie wytone
prace nad wdroeniem nowego typu maszyn na etaty armii
trwa rwnie w Zjednoczonym
Krlestwi a projekty o charakterze zblionym do Daoidson-Dtrye
Machine-Gun Car zaptojektow a
brytyjski prekursor motoryzacji

i fundator Royal Automobil Club Frederic Richard Simms.a Oprcz


tego w przedostatnim roku pano-

wania krlowej Wiktorii, wojska


kolonialne stacjonujce w Afryce
z sukcesem zastosoway w boju
opancerzon lokomotyw drogow opart o wspomniany wczeniejwz markt F ouler.5

Cho za pocztek prac nad


niemieckim samochodem pancelnym uznaje si sporzdzony
w roku 1897, niezachowany jednakze do czasw wspczesnych,
szkic autorstwa samego cesarza

Wilhe]ma II Hohenzollerna, pocz-

tek drvudziestego stulecia zasta


armi Rzeszy zaledwie na etapie
prac koncepcyjnych. Co prawda
w roku 1900 rozpoczto badania

majce zakoczyc si stworzeniem uniwersalnego napdu na


dwie osie, co z kolei pozwoli
mialo na skul,eczne operowanie
wehikufu w trtrdnych warunkach

terenowyc prototyp cignika

zaprezentowany pTzez inyniera


Kellera, nie uzyska pozytywnej
opinii czonkw Naczelnego Do-

wdzt^,.a
i t

t l

Armli (Oberste

g). Poja zd,

konstrukcf

Heeresl en

ie wzo-

rowany na wagonie koleiowym,


wprawiany mia by w ruch za
pored nictwem wysokoprnego siInika typu Capitaitrc o mocy
udziestu koni mechanicznych.
Dwuosiowy uklad jezdny, rwnie zapoyczony zosta zwozw
szynowych, a porrrszanie si bez
koniec,rnosci ukladania torowiska
zapewnia mi szerokie obrcze
wok kazdego z czterech stalowych kl. Powysze rozwizania
d,lt

pozr,valay maszynie dugocisiedmiu i p metra osin prdko

maksymalrr rzdu 8 km,r.6

Przeomem w poszukiwaniach
optymalnego pojazdu spalinowego dla cesarskiej armii okaza si

cykl eksperymentw prowadzo-

kraftzoagen Austro-D aimler zaprczentowano delegacji niemieckiego


Vi nisterstwa \N ojny lKrie gsm i n isteritm). Pod wieloma rvzgldami

wz stanowil konstrukcj inno-

i,

w,acyjn. Przy czterocylindrowym

iM

chodzonym ciecz silniku Dalrrler-Vergasermotor, o pojemnoci 4,4 1


i mocy 35 KM, zdolnym rczpdzic

maszyn do stosunkowo duzej,


biorc pod uwa$ wczesne warunki, prdkoci24 km/h (zapas
paliwa starcza na okoo 155 km,
bdz, jak okrelato sam konstruktor: 10 godzin cigej jazdy), po raz
pierwszy zastosowano trjelementor,y zesp przeniesienia napdu

".

+*

w postaci wau kardana, waka z-

baiego tylnej osi oraz wau prze,


gubowego. W ten sposb w ruch
wprawiano wszystkie cztery koa.
W zory poszczeglnych podzespow zastrzeone zosta poprzez

nadanie numerw patentowych


D euts

ches Rei ch Gebr

au chmts ter.s

Ponadto prototyp okazal si pionierem zastosowania w pojazdach


bojowych opon - dotychczas sta1owe obrcze pokrywano bandazami
z li gumy.g Na uwag zasugi-

way take opywowe ksztaty


trzyipmilimetrowyc skutecz-

nie chronicych przed ostrzaem


z broni rcznej na dystansie trzystu
metrw, pt pancernych. W tylnei czci znajdowaa si ,peni
obrotowa pkolista wtey czka
wyposaona w po;'edynczy otwr

strzelniczy dla karabinu maszy-

nowego. Zao g P anzerkr aftu a gen


Ausl ro-Daimlcl, stanowiy dwie

osoby

strzelec oraz kierowca

dysponujcy stanowiskiem na tele-

skopowych wysignikach umozliwiajcych zmian jego pionowego


pooenia w zakresie trzydziesbl
centymetrw. Dziki takiemu rozwizaniu w czasie dyslokagi mg
on swobodnie obserwowa drog

Gepanzeftes Ballon-Verfolgungsfahrzeug
w roku 1906 [S,W]

wychyliwszy si ponad grn krawd nadwozia. Calkowi[a masa


bojowa samochodu mieciasi
w przedziale od dwch do trzech
ton.10

Projekt Paula Daimlera spotka

si z aprobat decydentw wojskolych Cesarstwa Niemieckie go,


w efekcie czego skierowano go na
testy w szeregach iednostek ko-

munikacyjnych

Z iniatyw

(Verkehr

tr up p

n).

Ehrhardt w czasie pokazw terenowych

sugerujc poozenie nacisku na


rozwj tradycyjnych galzi armii

ldowej, w tym przede wszystkim


kawalerii, W wyniku realnego za-

grozenia zoenia przez koncern

z Wiener-Neustadt oferty takze


wojskom francuskim, w Berlinie

zapadala ostateczna decyzia nabycia praw do produkcji pancernego

automobilu za kwot dwudziestu


siedmiu tysicy koron.Ir
.Wtaz z podpisaniem umowy

konstruktora pojazd
"v
z osterreichisches Daimler Motoren
ezentowano takze dowdztwu armii austro-wgierskiej pod- C, w stolicy Brandeburgiizorgaczas wielkich manewrw lskich nizowana zostala pierwsza wystajesieni 190b roku.|| Pomimo wa samochodgu, podczas kirej
zainteresowania ze strony szefa kontrprojekty zaprezentoway
rodzime zakady domeny Hosztabu - generaa Franza Conrada
henzollernw. Najpowanieiszym
von Htzendorta, cesarz austriacki Franciszek Jozef zrezygnowal konkurentem dla oferty zzapohtz wdraania nowego typu broni, dniowej granicy okaza si mia
z apr

nych od roku 1899 przez doktora


Paula Daimlera - syna drugiego

ojcow wiatowej motoryzacji

i konstruktora pionierskiego motocykl nadzorujcego prace projektowe nad pojazdem opancelzonym w zakadach Osterreichisches
Daimler Motoren AG w WienerNeustadt. Zabiegi zakoczy si

cztery laa pzniej stworzeniem

rokujcego duze nadzieje uniwer-

sainego czterokoowego podwozia.

!if]

Rnnoczenie, zwizany z fabryk kapitan wojsk Austro-Wgier

']],

- Ludwig von TlaskallHochwell

sporzdzac zacz d okumentacje

dotyczc napdu na dwie osie

dla samochodw cizarowych

oraz cinikw. Wizj istotnej roli


nowego pu broni Iansowa iake
inny podkomendny Franciszka Jzefa * pukowk Graf Schonfeld,?
12 maja 1905 roku prototyp
pojazdu oznaczonego j ako Panzer-

&-*$*T

Gepanzertes Kriegsautomobil Opel-Darracq z roku 1906, Dobrze widoczne oznaczenia pastwowe Monarchii Habsburskiej
w postaci czarnego ora, naniesione na pycie przedniej i po bokach wozu oraz proporczyk dowdcy [S,W.]

skiego. W wariancie z rcku 1906

WypoSaeniem Standardowym

miao sta si dziao przeciwlotnicze 5 cm Ballonabuehrkanone Ll30,

zamontowane w cakowicie obrotowej, naprowadzanej rcznie kosce konstrukcji koncernu Relnn rcl all, z moliwosci podniesienia
lufy od -5 d6 +70 stopni.i3 W przecir,iestwie do konkurenta z viener-Neustad nie zdecydolr ano si
na wykorzystanie innowacji tech-

nicznych, pozostawiajc tradycyjne przeniesienie napdu popuez


lacuch oraz zasad wprawiania
w ruch tvlko jednej osi.
Niedugo potem przedstawiono projekt odmiany powyzslego
pojazdu, cakowicie osonitego
nitowanym pancelzem z nieprofilolvanych pt stalowych gruboci
Panzerautomobil CGv1908 - francuSkiAUtomitrailleuse Charron Girardot & Voigt
w wersji w peni opancerzonej, przeznaczonej dla armii Cesarstwa Rosyjskiego.
Rok 1909 [S,W]

trzech milimetrw. Odpowiedni widoczno picioosobowej


zaodze zapewnia mia otwory obserwacf ne oraz strzelnice
kryte klapami pancernymi zain-

stalowanymi na zawiasach. Cakowicie zamknita skrzyniowa


nadbudwka Gepanzertes B allonVerfol gun gsf ahr z eu g Ehrhar d t, b o
pod takim oznaczeniem ukrvto

opisyu,-an konstrukcj, wywoaa

konieczno zastosowania nowej

odmiany jarzma pu MittelpiootW ie gc nlnfe

tl

e M l 06, ogr anic

lajcego

zakres poziomy przem ieszczania


lufy dziaa zaledwie do szedziesiciu stopni. Wewnirz przedziau bojowego miecisi miao sto

pociskw, z ktrych wikszo


stanowiy szrapnele typu Rheinmetll-Briznz wyposazone w zapalnik czasowy i adunek dymny
oznaczalcy trajektori lotu. Masa

bojowa maszyny wynosia trzv


i dr,ie dziesite tony.la Nowa propozya zakadw z Diisseldorfu
zainteresowaa czonkw oberste
Heeresleitung, jednakze testl, do-

starczonego prototypu zdecydowanie ostudzi pocztkowy


enblzjazm. Okazao si, i pojazd

nie jest w stanie prowadzi sku-

iecznego ostrzau w kierunkach

allon-Ver t'ol gu ngsfahrzeu g, pr zed-

stawiony ptzez fabryk Ehrhardt


w Diisseldorfie. Wykorzystujc
podwozie komercyjnego samochodu ciarowego oraz wzmoc-

bocznych, a tak zwane mrtut pol,


sigajce niekiedy a ttzydziestu

stopni przyczvni si mogy do

jego szybkiego unieszkodliwienia

w konfrontacji z piechot wfoga.


Argumenty te zaway na osta-

niony silnik benzynowy o mocy 60


KM, zdolny rozpdzi trytonowy
pojazd a do 45 km stworzono,
wydawac by si mogo, uniwersalny nosiciel uzbrojenia artylerf -

tecznym odrzuceniu projektu


w roku ]909.15

Na marginesie rozwaza do-

tyczcych berliskiej wystawy

CGV1908 - francuski Auto mitrailleuse


Charron Girardot & Yolgf w wersji
W peni opancerzonej, przeznaczonej
dIa armii Cesarstwa Rosyjskiego. Dobrze Widoczne szyny do pokonywania
przeszkd terenowych zainstalowane
nad tylnymi botnikami
Iwww.chars-f rancaises.net]

-,-*,ffix
i lt*-+

,r,;+#

fF'
'

",,,,li

::,',

i,

f;

l{
ak*i{a
*:-t*;i,e**
"j]*1_

_,

"

samochodowej warto zaznaczy ,


t rownte wwczas armia cesarstwa Niemieckiego po raz pierwszy w sposb rzeczywis zainteresowaa si cikim samochodem
ciarollym. Uwag zwrcolto na,
stanowicy swoisty an.]ch roni./m,
walcy cztery tony parowy cignik uniwers alny Hannouerisclrc
Mschbrcnbau, mogcy docelorvo

rwnie zostac wyposa70nvm


w opancerzon nadbudwk. Ze

wzgldu na du konkurenq,jno
jednostek napdo\^/ych 1a,ykorzystujcych mieszanki ropopochodne zwoz|7 tego szybko zrezygnoWano.16

f,

Brak zadowalajcych efektv


w zakresie prac nad samochodem

,,:

:,

pancernym oraz wzrasl,ajce la-

.+1-.9.:

##]

groenie zwikszania i losci nor,ego rodka walki w armiach poten-

cjalnych przecir,r,nikw Niemiec,


w1 wolal koniecznorozpoczcia
bada nad adaptacj automobili
cywilnych. W roku 1907 urucho-

miono w budzecie wojskowym

Rzeszy fundusz subsydiarny,


a jego zasoby wykorzystywa

miano do zakup,na dodynamicznie rozwijajcym si w pierwszej dekadzie dwudziestego wieku rynku motoryzacyjnym. W ten
sposb w arsenale Hohenzol1ernw znalazo si sto pidziesii

osiem pojazdw ciarowych

,'1

i:

z pl zy czep ami, dr,vunastu rnych

marek. Wszystkie wpisywa si


w wydane w tym samvm czasie
wvt}rczne okrelajcy minim aln
moc silnika na 35 KM, adolvno
- c/Lerv tony, a take grn granic
masy - osiem ,si{ry kilogramw.
Wozy te, w razie potrzebv, ptzy
pewnych modyfikacjach wynikajcych ze zwikszenia bezp|eczestwa zag, mona byo skierowa

do zada wykraczajcych poza

tradycvjny zakres jednostek iransportowych.]7


Przeomem rv poszukiu,aniach
opancerzonego transportera pie-

choty

i samobieznego nosiciela

uzbrojenia okaza si rok

1908,

kiedy to, posikujc si dokumenta{ techniczn autorst\,a kapitana von Tlaskall-Hochwella, udao
si skonstruo\,a \. Niemczech

pierwszy penosprawnv napd


na cztelv koa. Umoziir,r.io to
narodziny takich rt ehikur,v jak:
po dzidzie nierozpoznany dokadnie lvyposaony w karabin

maszynowy Bii ssittg-Omnibts czv


osonity ptami gruboci trzech
i p milimetra Dahnler-Mercedes 45
PS. Na bazie dolviadcze nabyt_llcfi 1g 675i

testowania Gepanzer-

pot es Bnllott-Verfolgungsfahrzeug,
rl,staa ponadto nowa konstrukcja,
majca ostatecznie zosta przyjt

przez wojsko niemieckie. 5,7


F ltt gabzuehrkano

anzerkr

aftzu

ne

LBO auf

cru

ninler

agell posiada nowy

tvp dziala przecir,r,lotniczego

z kompletem optycznych prz1.rzdw celorvniczych, umiesz-

czon), w calkorr icie obrotorr ej cr,lindrvcznej vr ie1 umieiscor,ionej

nad tyln osi.lE Redukcja osonv


grnej czcinadr,ozia zaledwie
do stanoviska kieror,vry jak rrrlie moliwosc jej oplrszczenia
w poowie 11,ysokoci, umoliwiaa prowadzenie ognia do celw

bliszego sojusznika. Napdzanv


silnikiem o mocy 40 KM, zaprojektowany trzy lata wczenlej GepanKri e gs aut omob il Op el-D nrr acq
rl rzeczvwistoci by duynr samozer tes

chodem o5obowvm rvvposaonym

pralr,dopodobnie w trzl.milimetrowe plvt1, pancerne chronice


kabin. Potr.r,,art konstrukcj na
wypadek opadw atmosferycz-

nych chroni mia rozkadany brelentowv dach, rlatomiast kierowca


i zasiadajcy \v plawvm przednim
fotelu pasazer, mieli moliwoob-

serwor,ania drogi za porednic-

tr.vem wizjerw kryl6h podwjn,vmi aluzjami. Wz dedykor,r,ano

przede wszystkim wyszvm

a jego jedynym
uzbrojeniem bya bro osobista
pasazerw 1ub montor,any do-

dowdcom,

ianie karabin masrynov.'o

_$*

Odmienny typ samo- $i


chodu pancernego, m razem pr zeznaczonego stricte

do dziaa na pierwszej linii, stanowi panzerautotnobil

CGV1908. W przecir.iestwie do

striackich projektw Daim]era


czy Opla, tym razem rdem poau

zyskania nowych pojazdu, by


naturalnv przeciwnik Cesarstwa
Niemieckiego - Francja. Pierwszy egzemplat z Att o mitr illeu s e
Charron Girrdot et Voigt, bo tak

pierwotn nauw otrzl.ma w


pojazd, jeszcze w wersji pozbal,r.ionej oson z

arkuszy stalowyc

powsta juz \,v roku 1902, stajc si


swoist sensacj zorganizowa nej
wlr czas wystawy motoryzacf nej
w Paryu, Od wariantu cywilnego
maszyn pI zeznaczon dla woj ska

odrzniaa zdemontolr.ana tylna


kanapa, a w jej miejscu zainstalowano \/annowe gniazdo broni
maszynowej. Dwa lata pniej
twrca projektu

Socit Charron

Girrdot et Voigt, zaprezentowa po-

naziemnych w zakresie trzystu jazd r, wersji zamknitej, q,konanej zczonych za pomoc nitw
szedziesiciu stopni. Pomimo
iz oddzielenie zamknitego sta- pyt gruboci od szeciu do siednowiska artylerf skiego uatwiao miu milimetrw. z samochodem
wykorzystanie samochodu w bojQ
zapoznaa si rwniez delegacja
problemem okaza si mogo rosyjska i to wanieona dokonaa
pierwszego zamt ienia w iloci
ulokowanie dwch zasobnikw
mieszczcych szedziesitpi dziesiciu szfuk,21 Pierwsze dwa
pociskw ka dy. Zainstalowano
e gzemplar ze, skierowane kolej
do Petersburga w roku 1909 ptze|e pomidzy przedztaem kierowcy a wie1 dodatkowo z klapami jte zosta przez suby ceine II
osonowymi otwieranymi w zdu- Rzeszy i w ten sposb wczono
je do parku maszynowego podnie, co \,ymtlszao kazdorauowo
opuszczan ie

rzedzi a|u

przez ador,rricze

bo

jowego

go.19

Dynamiczne dziaania podejmowane przez koncerny zareiestrowane w domenie Hohenzol1ernw nie odwrc uwagi Ministerstwa Wojny od konstrukcji

zagranicznych, W roku

1909

przedstawiciele armii niemiec-

kiej zapoznali si z kolejn obok


wspomnianego wczeniejAustroDninlera, propozycj ze strony naj-

Dziao 5 cm RheinmetallBAK na nieopancerzonym podwoziu samochodu ciarowego Ehrhardt, Rok 1908 [Brain News Service]

legajcego Krie gsministerium. P anzeratttomobil CCV1 908 wprawiany


by w ruch przy pomocy czterocylindrowego, czterdziestokonne go
silnika gani kowego umieszczo-

nego z przodu, a pIzeniesienie


napdu nastpowao w drodze
wykorzystania acucha. Dwie

symetrycznie uozone osie yposazono w koa o penych felgach


stalowych z samouszczelniajcymi
si oponami. Oprocz tego poko-

Ballon-Verfolugngsfahrzeug Ehrhardtzaprezentowany podczas WyStaWy motoryzacyjne.j w Berlinie w roku 1906 [H,D,]

nywanie

pr zeszk

d terenowyclr

zwaszcza szerszych roww,


umozliwia miaa para prowadnic rynnowyc umieszczonych,
w czasie gdy nie byy * uyciu.

skonie nad tylnymi botnikami.


Uzbrojenie wozu stanowi karabin maszynowy 7,9 mm Hotcllkiss
zzapasem dwch tysicv czterystu

siedemdziesiciu sztuk amtlnicji,

umieszczony w obTotowej wiey

z tytu maszyrry.r lnnowacj majc chroni bronprzed rykoszetami


bya pkolista osona stalor,a 1u.
Inne charakterystyczne elementy
stanow: duzy pojedynczy reflek,
tor znajdujry si porodkuosony
si]nika oraz jednoczciowa klapa
chronica kierowc, w przypadku
pozostawania pojazdu poza bezporedni stre{ dziaa bojowych

w caocipodnoszona ku grze.

Masa bojowa samochodu wynosia


okoo trzech i wier tony.23

Zza zachadntej graniry pozyskano ponadto jeden egzemplarz


opancerzonego ambulansu typu
P aliss

er (Cep anzer t es Kr ankentr ang P alisser), jednakze

sp or tfahr zeu

w zwizku z pracami nad rodzi-

mym odpowiednikiem wyposazonym w mocniejsz jednostk


napdow prowadzonym l przez
D aimler -Motoren-Ge sells chaft

w Stuttgarcie, odstpiono od
ewentualnego nabycia konstrukcji

francuskiej2a,
Wedfug Davida Haugha w roku
1910 powsta ponadto inny samo-

chd zakwalifikowany jako lekki


opancerzony wz rozpoznaw czy
z napdem na jedn o,Panzerkaft-

ffi.

>

5,7 cm Flak Ll30 auf Daimler Panzekraflyvagen, rok 1909. Dobrze widoczne wydzie-

lone obrotowe stanowisko artylefyjskie oraz dwojakiego typu koa IH,D,]


iLlilge]1

5,7 cm Flak Ll30 auf Daimler Panzekraftwagen podczas testw w roku


aUtora]

ostatnimi niemieckimi kon-

srLlkcjami \\ ./Jkre5ic opancerzonego parku mdszvno\vego .lrmii


Hohenzollernr,, ktre pojat i
si ttr przed 1alybuchem l,ielkiej

piciu onierzy. Iak rniao si okaza starcie pod Zamme1 nie byo
nic nieznaczc\.m inct,dentenr w c7dtie obJellia Antrr,crl.ii nll-

r'ojny, byv przedstawione r,i osn 1.914 roku prototlpy koncernu


z Badenii-Wirternbergii. Pielr,szy

zesta\vu 11ryposaenia bojowego


l1ltl8h, plze\\rozi dodatkor,vo dwa
cikie karabinv maszVnol\,e z zapasem az szesnastu tvsicy sztuk
pociskr,l,. Oprcz tego planowano
zainstalowanie lvelvntrz uchwlrtu pozrvalajcego na prou,adzenie
ognia z jednego z nich bezporednio z r,ntrza wozu/ a docelor,vo
zakadano, i ivariant servjnv posiada bdzie potwart pancern nadbudwk. Wykorzystarrie
silnika lotniczegcl o pojemnosci
6,3 1i mocv siederndziesiciu koni
mechanicznvch pozlval ao na osignicie przez samochd prdkoci
52 km,r.2{'

Pomimo i dziaania majce

na celu r,drozenie na etat armii


niemieckiej no\vego samobienego rodka lvaiki, trway co najmniej od poow-v pierwszej clekady dwrrdziestego stulecia, a do
1,ybtlchtr konfliktu globalnego
Ohrslc Hct,cslit tt l g nie wl,prat

cor,ao doktrynv r,vt korzystania


samochodw pancemych. Pojazdv
mechaniczne zadebiutoi,vah w armii cesalskiej r,v trakcie manervrl,r.
letnich roku 1908 - do 25. Heskiej
Brvgad,v Kalvalerii przvporzdkorvano r,v,vczas cztery samochody

ciarorve narki Adler, a jesieni


eksperyment por,trzono na szer-

sz skal podczas r,icze XVIil


Korpusu, tvm razem korrstajc
z ciszych rvozrv dostarczonvch
i iJli,l
=.=i,'l,j j!_:-:-::::.::.

:a]:::j:;-:-.j:!a=]+:1i

dzy sierpniem a padzienrikiem


191,1 roku pojazclr, tl,pr- Mlltci,r,n

oraz implor.izo\Iane konstrukcje


Dziesiciotonowy Panzenuagen Brisslng A5P w roku

: :,, :,
:.._

:-]

l.i'

191

r,chodzce lt skad formorvanego


ocl wrzeniabelgijskiego Korpu stt

6 [H.D.]

Samochodr, Pancernvch (Col,ps


to -Cltotts Mit r ai Il e u s es) niejednokrotnie tlr zdzav r,ieczone
sukcesami taktrzcznymi wypady
przecilr.ko zglupo\vaniom \,vIo8a/
zyskujc dodatkor,r,o szeroki rozAtL

Hr--

i"b
,
$.4

ziesici oosobol,r,ym druzynom

pieclrotri ktre oprcz penego

0 [zbiory

blachl Ostatecznie,lvszyscr. biorcy udzia r, akcji poddani A1berta I Koburga polegli, jednake stratv vv szeregach onierzy
cesarskich 1r,yni9s1, dl,udziestu

schlater nada1 pozostaje kon-

strukcj zagadkorv.2'

z nich - Dniniler leichte-Vierrndatttrieb-Ingelt - mia by standardol,VYln 1lapdzanym na cztery koa


1ekkim transporterem, jednak to
kolejna koncepcja zlvrcia szczegiln i-rrvag zr,r,olennikr,r, motory zai r,r,,ojska. Me rc e des, D ai til er
E4 dec1l,kowano przede lyszvstkim

,191

fy;r

gos ,"r, prasie pastr,r, zrvizan,vch


albo svmpatl,zujcvch z Entente

&

Ctlrdinle

.Ja

Pancerne maszvny koor,r,e


pojawi\, si rwl:riez na froncie
vsclrodnim. 19 sierpnia r. ra-

Podwozle cikiego samochodu pancernego Bussing AsP. Dobrze Widoczne


zdwojone stanowisko kierowcy [www,fortunecity.com]

przez zakady Siemens-Schu

Maszyny rv

ckert

j:

wcrs_ji tlpatrcerzonej

redniego kalibru oraz ekvipunku


irrdyw-idualnego.29

Kotrieczllosc rerr fik;cji popierlvszv raz sprar.dzono , gr,upie dr,anaciemiesicv poniej, r,yszych pogldlv poja,iasi
juz r,r. chrvili rozpoczcia dziaa
1ecz mimo zadolvalajcych t vnikr,r,

pod naciskiem konserlvatvr-

nych k rl otoczeniu Wilhelma

lI ocjalnie /asLlzezollo, iz nott,a


brori r,ykorzystana zostanie je-

dynie

zakresie
odgrlil,vc rniay nadal
formacje tradycl,jne, Implikacj
tej decvzji stao si rozporudzenie lvfinisterstlr.a Wojnv z dnia72
mrc.l l9l0 roku nk.lzujce rliem.lle calkorvi lego tr :trzvtnania
r., ograniczonvm

- Prym

pl,.lc nad pojazdami p.lncertlvmi,


co dodatkolvo argumentolr.ano ich
slaboci rv zir,izl..u ,, koniecznocicisegoprzyr,r,izania do drg
utrtardztln1 cfi. 'Ciar koncepq inv przenie miano r,n noczenie
na innor,r,acje w zakresie artvlerii

\,\.ojennych 1atem 1914 roku. 14

sierpnia impl,or,r,,izorvan}, oddzia


belgijski zoonyz dr,ch czte,o1on614lych samochodlv pancernych Aut omitrnillettse Mincro

n,

clor,vodzony przez porucznika


Charlesa Henkarta, urzdz,i zasadzk pod micjscowoci Zammel r, okolicach Antlverpii. Cztervstu pidziesiciu niemieckiclr
uanw przez blisko dr,l ie godziny
nie potrafio skrrtecznie zapobiec

szybkim manewrom zaledrvie

osmioosobotvej 3rupy przecir nika lwposaonej w samobiezne

nosiciele karabinw maszyno-

w; ch /,9 lttnt Hotrltki.,, chronioll


cz

tertlmilinretlotr vmi arkuszami

mach armii Cesalstr,r,a Rosviskiego potr,olana zostala l, Kom1..1111n


Samochodlv Pancernvch, ktr
r, krikim czasie zasili miao
czterdzieci osienr pojazdr.r. tr.pu
Au st i tl, zanrrvionvch pr zez lra11 bn,tljskiego
sojlrsznika.' Oprcz iego, ie-ierli

dze r, PetersbulElu

po|.lrvi l si projekt pr.zerzLIcetl1.1

do Galicji korprrsu ochotnikr.,

pastr, Europy Zachodniej,

rr,r

nie dl,spcllluj4cego

tr

ozami

opancerzonvmi.32
Niepokojce u,iecinaph.ll-aj-

liniol.vch odnonie
coraz r,ikszej iloci, a co za ivm
idzie rr zmaga jce3,o si zagrozenia
ce z jedrrostek

ze strony no\,ego tvplr broni, 1egr.

u podstaw zarzdzenl,a Naczelnego Dor.dztlva Armii rvydanego

22padziernika 1914 r,oku, lr. m,vl

ktrego lozpisanv zostah konktrls


na projekt i protolp niemieckiego
samochodtl pancefnego, Do n.rr,altzacji, oprocz koncern.". D nit il er
l

j Ehrhgrdt stan takze wiodc,v

producent oraz eksporter autobusrr - zaklady Brlsslll{ z Brunszttiktr. Rwnoczenie przl,jto, i testy
terenol,\,e maszvn maj odby si
juz wiosn 1915 roku.33

przed chodnic dla lepszej l,en,*,,_,,,!9_rd!'!,l,


Dlugo
szeroko
Wvsoko

950J mm

57,10 mm

2l0B mm

2057 mm
2845 mm

56]3 mm
2007 mm
3048 mm

8700 kg

9500 kq

Dalm er lt146z1

Daim er M1,164

2908 mrn

l0

Moc
lt9\q,_( l!:yng!!.q,, _
Zasig

droqowy

Uzbroienie

200 kq

Buss ng Vergasermotor
n]eznana
] 00 Kl\

]ednostka napdol,r,a
Pojemnoc

9j[_*__

9,8

9,8

80

80 KM

__

4x7,92mm Maxm MG08


9 osb

stru kcji, pTzewozono \Tposaen ie

5lmm

|]_G_Q8

9 osb

9 osob

Ponadto zaoga zabietaa ze sob


komplet broni osobistej oraz 1ranaty. Powysze rozwizanie stanowic miao wedlg konstruktorw
jeden z wariantw produkcyjny
gdyz stworzone r, Stuttgarcie podwozie umozliu,iao w przyszoci
adaptacje dzta Rheinmetll 5 cm

w Siuttgarcie-Bad Cannstatt. Pnnzerwagen Dimler 15 wprowadzany


by w ruch popruez umieszczonv
z ptzodu czterocylindrowy ga,
nikolvy silnik Ml4o4 o poiem-

noci9,B I i mocy B0 KM. Cho


zakadana w projekcie prdko
maksymalna blisko dziewicioto-

nowej maszyny siga miaa a 60

km/h, lv praktyce wyniosa ona


niemale poolv mniej - 38 km/h.
Ciekawostk techniczn stao si
natomiast zastosowanie omiobie-

nia dla 1azdy w kierunku ptzednim oraz wstecznym. W ten spo-

wano podwjn par reflektorr


Uzbrojenie gwne Daimler 15
stanowily trzy chlodzone ciecz
samoczynne karabiny maszynowe 7,92 ntln Mnxittt MC08 o niewymiennej lufie, strzelajce seriami
(teoretyczna czstotliwo wynosia od cztervstu pidziesiciu do

szeciuset strzaw na minut).

Jako pierwszy swj pojazd


ukoczya fabryka z stedzib

gol,ej skrzyni pu Wengegetriebe,


rozdzie|ajcej po cztery przeoe-

sapelskie w postaci opat i innych

przydatnych w polu narzdzi.


Dodatkowo na dachu zainstalo-

K]Vl

1,9:1a]!allm

aluzle, Na zewntrz samochodu,

prezentowanych wczeniej kon-

250 km

3 x 7,92 mm Ma^ m MG08

tylacji wzbogacono o ruchome

co Stanowio innowacj Wzgldem

38 km/h

750 km

;1;.

4x)

]8 km/h

40 km/h

Zaloqa

;,;.;.,''.',

Panzerwagen B|jssing AlP podczas dziaa na terenie Transylwanii w roku 1 916


Iwww,aviarmor,net

llonabzu ehrknone, P

onadto pr ze-

widziano montaz aparatury radiowej z wysuwanym przez otwr


w dachu teleskoporym masztem
antenowym, Mankamentem tego
rozwizania okaza si jednak koniecznoc unieruchamiania wozu
na czas transmisji.

Zblion do projektu

D imler a

koncepcj zaproponowa w krtki


odstpie czasu koncern z Nadrenii

sb wz mg porusza si w obu

kierunkach mniej wicej w tym


samym tempie.3+ Mimo pierwoi-

Pnocnej-Westfalli. P anzerzuagen
Ehrhardt 15 w duej mierze korzy-

dowano si na r,r,ariant 4x.Zrezy,


gnowano rr,nie z opon narzecz

w tym przede wszystkim z tej samej jednostki napdowej, skrzyni


biegw czy lestawu uzbrojenia.
Nieznacznie rzni si w zakresie

sta z podzespow konkurent

nych zaoesugerujcych napd


na dwie osie, ostatecznie zdecy-

gruboszprychowych stalowych
felg typu Sandfelgen zbandaami
z 1itej grrmy. Ponadto lny zestaw
k wyposaono w ich dodatko,
ilr paf/ a z przodu zamocowano

znany midzy innymi z cikich


cignikw35 system konierzy

ffi

wymiarw, jednakowoz jego masa


Wzrosa o blisko osiemset kilogramw. Element dotychczas niewy,*;ffi

#,ir ;r"{

qt rt**

korzystany sianowi natomiast

z dziesicioma poprzecznymi

zasIawami, ktre podc,, as iazdy drogowej nie mia,v koniaktu


z podoem,Ieczbatdzo dobrze

spenia swe zadanie na grzskiej


nar,ierzchni.36 Dziewicioosobowa
zao1a, zoonaz dowdcy, dl,ch

kieror,cw oraz szeciuonierzy,

zasiadala wewntrz skrzyniowej

asvmetrycznej nadbudwki krl,tej


nieprofi lowan blach pancern
gruboci siedmiu milimetrw, wyposazonej w nieruchom.1 wiez
z czterema strzelnicami. Oprocz
tego r, grnej czciburt pojazdu

zloka}izowano kolejne otwory,


umozliwiajce montaz broni

po

jednej z kadej stronl jak rwnie

podrroszone klapy oslania jce


stosunkowo duzych rozmiarw
,izjerlPrzedzia silnikowy chroniony by odrbnym segmentem

pancernym/ ktrego przedni

cz,umieszczon bezporednio

Panzerwagen Bilssing AsP w roku 1 91 6. Dobrze Widoczne oznaczenie pastwowe


wpisanego w btae kwadratowe pole [www.aviarmor.net]

postacl czarnego krzyaTalzenkreuz

ffiffiffi

Panzerwagen Daimler 15. Dobrze widoczny podwjny ZeStaW nieosonitych rellektorw z ty}U nieruchomej wiezy orazkonierz z zastawami przy przednim kole,
majcy uatwi poruszanie si w terenie [Archiwum Zakadw Daimler-Benz]

Panzervvagen Ehrhardt 75. Fotografia Wykonana prawdopodobnie na froncie za.


chodnim w roku 1916 [H.D,]

mi arkuszy stali chromowo-niklowej grubocisiedmiu milimetrw.

Na dachu symetrycznej nadbudwki z szecioma strzelnicami

zamocowano nieruchom wiez


z czIetema otworami krytymi kiapami. Dziewiciu zgromadzonych

wewntrz czonkw zaogi miao


do dyspclzycji, oprcz kompletu
broni indywidualnej oraz granatow, trzy karabiny maszynowe
7,92 mm Maxim MC08.39 Biissing
45 podobnie jak jego dwaj konkurenci, wykonany zostat zale-

dwie w jednym egzemplarzu.


W przeciwiestwie jednak do
Panzerwagen Daimler 15Wposaony w aparatur i maszt radiowy. Rok 1915 [S.W.]

uchwyt zewntrzny umoliwiajcy


strzelanie przeciwlotnicze. Oprcz
tego zmieniono ksztat nierucho-

take w tereni co zawdziczano pl Zeszo trzydziestocentyme-

mwiey, nadajac jei cylindryczny

trowemu przewitowi, obszernym amortyzatorom pirowym,

ksztat.37

pancernym, jaki w lipcu 1915 roku

w pene stalowe felgi z grubymi


gumowymi bandaami. Ponadto,
w wyniku zastosowania podwjnego mechanizmu skrtu znacz-

Najciekawszym samochodem

rozpocz prby terenowe pod


okiem przedstawicieli Ministerstwa Wojny3s by ponaddziesi,
ciotonowy Panzerwagen Biissing
A5P, nazywany take Bilssingiem
i5, Mimo znacznych rozmiarw
i duej masy, woz, dziki zastoso-

waniu nowego typu silnika ben,

Przede Wszystkim napdowi na

WSZystkie cztery kota WyPosdone

projektw Daimlera i Ehrhardta, do


koncepcji brunszwickiej powrcono z kocem 1916 roku, zakadajc wykorzystanie podwozi do
budowy cikich cignikw oraz
transporterw amunicyjnych dla
jednotek wyposaonych w czogi
A7 V.

Pt

zeomowym momentem

w dziejach niemieckiego parku sa-

mochodw pancernych okaza si


rokl9t7. Wzbogacona o dowiad-

czenia zwl,zane z testami nad

wozem zaprezentowanym

clr,va-

dzieciacztery miesice wczeniej


fabryka w Diisseldorfie przedstawia jego lzejsz wersj oznaczon
jako Strassenp anzerkrat' rt, agen EV l 4

LItrllardl ]7. Mimo zastosowania


tej samej jednostki napdowej DaimItr Ml464, obnizenie masy

ponizej omiu ton pozwoiio


ostatecznie zr ealizow a zamys
maksi malnej prdkocidrogorvej
wynoszcej 60 km/h. Zapas palilva
wynoszcy sto dziewidziesit
litrw pozwala na przejechanie

bez koniecznociuzupeniania
dwustu pidziesiciu kilometrw.

Dodatkowo tym razem w ruch


wprawiane byy obie osi a tyln zredukowano do jednej pary
k. Zakady Friedrich Krupp AG
w Essen dostatczyy iake pty
stalowe gruboci od szeciu do
dziewiciu milimetrw ktre przy
pomocy nitw poczono ta by
chroniy nie tylko nadwozie, ale
take spd pojazdu. Dodatkowo
w oslony pancerne wyposaono
rwniez przednie owietlenie.

nie ograniczono jego promle.


Pojazd wyrcniasi takze pod

wzgldem ksztatu nadwozia

wykonanego z czonych niia-

zynowego - Biissing-Ver gaser motor


o mocy 100 KM oraz skrzyni

biegw o piciu przekadniach

w kadym kierunku jazdy, osiga


prdko drogow rzdu 40 km/h.

Z doduz sprawnociporusza si

Panzerwagen Daimler 15, Rok 1915 [MalowaArkadiusz Wrbel]

Podobnie jakw przypadku odpowiednika z roku 1915 na dachu


zai nstalowa no

cylindryczn wie

z Szecioma otworami Stlzelniczyrni, ktra w niedalekiej przyszoci

miaa mie mozliwopenego obrotu. Omioosoborva zaoga korzystaa z karabinw maszynowych

7,92 mm Maxin MG08, rv praktyce


jednak rwnoczesny ogie z po-

wodu ograniczonej przestrzeni

wewntrznej ptzedziau bojowego prorvadzony mg by co najwyej z trzech.at] Ehrhardt 17 stan-

dardowo wyposazony by take

w nadawczo,odbiorczy zestaw radiou,y o doduych gabarytac

a korzystanie z niego moliwe


blo jedynie w czasie postoju, po
uprzednim wysuniciu teleskopo,
wej antenv przez otr,vr w dachu.
W przeciwiestwie do poprzednich konstrrrkcji, ktre w praktyce
nie wyszy poza stadium prototy-

pu/ nowe maszyny w roku 1917


opuciyfabryk w Diisseldorfie
w iloci dwunastu sztuk. Kilkarracie miesicy przed kocem

pierlvszej wojny wiatowej Kriegs

inis t er itm zoyozamwienie

na kolejne dwadziecia egzempla-

rzy, ktre zostalv ukoczone ju


miesicach funkcjonowania Reptrbliki Weimarskiej,
zasi lajc jednoczenie szeregi jej
r, pierwszych

oddziaw policyjnych. cznie


produkcja Strass enp anzerlz agen
EVl4 osigna liczb pidzie-

Strassenpanzerkraffuvagen EVl4 Ehrhardt 17 w trakcie suzby w niezidentyfikowanej jednostce policyjnej w roku


osony silnika, prawdopodobnie bia farb naniesione oznaczenie pojazdU W obrbie plutonu - ,,2" IH.D.]

skim. Analiza fotografii archiwalnych pozwala na wysnucie


domniemania, e wnttza wo-

zw kryio odcieniami janiejszymi, mogcymi siga nawet bieli.


W identyczny sposb wyglda

rwniez pojazdy prezentowane

typu pojazdu pancernego roz-

ehelfxt, agen.a2

Najpopularniejsz maszyn

iego t),pu okaza si, l,l posaonv


w prostopad loscien n skrzynior,
nadbudr,k i dwa due reflekto,
ry dro5;owe, Mannesman,MulagLastkr nft w ngen zbudor,any przez
fabryk Mannesman-Motoren und
Lastzuagen AG w Aachen. Mimo i
w z b ez wikszych probleml.

m3 przer,r,ie rt, bezporedni


rejon dziaa bojou,ych dziesicioosobort, druzyn piechoty

z pelnl,m wyposaeniem, jego


ewidentn sabociokaza si

brak uzbrojenia r,vasnego - we-

dlg zaoenpro.1'ektantw ochron ogniov sianowi miaa bro


rczna desantu. sttzelca przez

umieszczone dookoa pr zedziau

adunkowego otwory.a3 Oprcz

tego od koca roku 1916 pracowano nad pojazdem rozpozna\Iczym

ukrytym pod oznaczeniem Mnrien-Zzuitier HT.aa

it

nikacyjne, malowano jednolim


kolorem szarym lub szaroniebie-

gw wielobarwnego kamuflazu.
Wzbogacono je rwnie o system
oznacze taktycznych m aj cych
uatwi rozpoznanie na polu wa1kl, przez formacje wasne: na pa-

zlvanych

9. Na boku

pancerne/ jakie przewinlz 3i


przez cesarskie jednostki komu-

ju w trakcie konfliktu globalnego,

poczto konstruowanie szeregtr


koowych transporterw opancelzonych opartych na podrvoziach
samochodw cizarowych - tak

91

leszcze przed r,ybuchem wielkiej wojny wszystkie samochody

siciu dwch u,ozw, a jej uytko.,t nikami byy, oprocz formacji


niemieckic rwniez jednostki
polskie i armia holenderska.a'
Wtaz z wdraaniem na etaty
u,ojsk Hohenzollernt, r,ro*,"g"o

w wyniku cze1o zrezygnowano

z popularnego l, przypadku czo-

skich powierzchniach bocznych


nadwozia lub l,iey nanoszono
biay kwadrat z wpisanym we

Ciekawy wariant symbolu prz"vnalenoci pastwowej namalowano na


uwiecznionvm na dwch fotografi aclr opancerzonym samochodzie
ciarowym Marulesm ann -Mt LlagLas tkr nfiru a gen - kr zy za stpiony
zostal prlez bial tarcz z wizerunkiem czalnego ora Hohenzollernw. |' Brak jednoznaczn ie potwierdzonych informacji co do innych oznacze umieszczanych na
samochodach pancernych do roku
1918, cho nie mozna wykluczy,
iz stosowano popularne chocia,
by pniej r, szeregach Wolnyclt
Korpusul (Freikorys) skrty literor,vo-cvfrowe przyporzdkowane
cz atny m kr zy em Tat z e nkr e u z.

pododdzi aw.
Niewiele informacji udao si
jak dotvchczas pozyska w zakresie zag niemieckich samochodw

Opancerzony samochd ciarowy Mannesmann-Mulag-LKW penicy funkcj

transpoera onierzy piechoty. Rok 1917 [S,W.]

porzdkowaniem niemal caoci niono przez nadanie pamitkowej


parku maszynowego armii Ho- odznaki dla bych zag czogl;
Irenzollern, dowdztwu Verkehr - czonkolvie obsugi samochodw
struppen, na uniformach onierzy nie dostpili tego zaszczytu.
Pierwszym zwizkiem taktyczuytkujcych \rozy opancerzone
pojalvia si jasnoszare obszycia6.
Rr,noczenie zachowano sorty
mundurowe znane w formacjach
piechoty. Moz)il,ym jest, i r,vdawano im take wprowadzone na
wvposazenie w roku 1972 skorzane uniformy kierowcur Zastanawiajcy fakt stanowi ponadto spo-

sb traktowania weteranw jednostek samochodr,. pancernych ju

po zakoczeniu piervtszej wojny


r,l iato,1vej - w przeciwiestr.l,ie do
otoczonych nimbem bohaterstr,t a
)olnierzy formac!i w pelni pdncernych, ktrych r,r, 1921 roku wyto-

nym wyposazonym w samobiene

opancerzone nosiciele uzbrojenia

by powoany z pocztktem 1916


roku 1. Batlion Samochod, Pancernych (Panzer Krartwagcn Maschi-

1)7 .Przydzielono do niego wszystkie trzy te-

nen Gewehr Abteilung

stowane 1atem roku poprzedniego


pojazdy, a zatem po jednej szfuce
P

anzerttlagen Bi.tssing ASP,

anzer-

rwniez na ewentualn dostaw

kolejnych drvch lvozw z Dtisseldorfu. lo ukoczeni r-l forlnowania

5300 mm
2000 mm
2850 mm

Dlugoc
szeroko
Yliysoko
Przev,lit

350 n,]m
1,11-:9

\s

DairrlIer M]464
9,8

80 KlV

4x4

do poszczeglnych

pancernych. P r zypuszczalnie,
w zwizku z nominalnym pod-

aagen Dninler 15 oraz Panzerwagetl


Ehrhrdt 15, Jednostka oczekiwaa

_Q,Q.l1m/h

,l90

sot'
,1

x 7,92 mm Max m MG08

4,9

mry

8 osb

,_

nych czasw wielkiej wojny jest

ich wykorzyst anie ptzez oddzia


polskie, 7 lutego 1919 roktr w re-

jonie Budzynia doszo do starcia

oddziau kompanii powstacw

wielkopolskich z Rogona ze zgIlJpowaniem niemieckim wyposaonym w Strassenpanzerwagen EVl4,

ktrego dowdc by porucznik

wiosn oddzi skierowany zosta


rv rejon Verdun, d nastPnie Przez

Alzacj na pogranicze szr,ajcarskie.


Z racji charakteru podejmowanych
na tamtym obszatze dziaawozy
pozostaw w stTefie tyowej. Syfuaa zmienila si z kocem sierpnia1916 roku w zwizku z wypo-

wiedzeniem wojny Pastwom Centralnym przez Krlestwo Rumunii.


P anzer Krafizoaten

Maschinen Gewehr

Abteiltng 1przydzielono do sformowanej w celu Powstrzymania


uderzenia zgrupowa generar,r,
Ioana Culcera (rumuska 1. Armia)
i Grigore Crair,iceanu (rumuska
2. Armia) niemiecko-austriackiej
9. Armii dowodzonej przezEricha
von Falkenhayna.rs Nor,l,y p broni doskonaie wpisyr,a si w takk przyjtptzez dawnego szefa

tupuEhrhardt 17, w pododdziaach


od 7 do 9 oraz 17 - zdobvczne sa-

mochody francuskie, angielskie

- gwnie piciotonowe, wyposa-

zone w ciki karabin maszynowT


7,7 mm Virkcrs oraz bro wsparcia
w postaci lekkiego 7,7 mm Lewis,
pojazdy marki Lnchester51, a tak-

ze rosyjskie - przede wszystkim


dwuwieowe Austill-P utiow, ktore z kolei stanowiy jedyne wypo,
sazenie plutonu o numerze 10.52

Numeracja nowych zwizkow


sugerowa moe, t zasili one 1.
Batalion Samochodw Pancernyc
a jej pierwotne s przeksztacono w 1. pluton. cze do koca
pierwszej wojny wiatowejjednostka dysponowaa trzydziestoma dr,oma pojazdami.

Po reorganizacji wszystkie

Sztabu Generalnego, okrelan opancerzone nosiciele uzbrojenia


mianem Beruegungskriegag. Debiut na podwoziu koowym skiero-

mog wzi udzia w walkach

wano do zada okupacfnych na


froncie wschodnim. Czz nich
- przede wszystkim Ehrhardty 17
* znalazta si z prawdopodobiestwem graniczcym z pewnoci
w okolicach Brzecia Litewskiego.
W pntelszym okresie jednostk
efektywnie wykorzystywano na
Ukrainie, gdzie prawdopodobnie

Kamp fgr upp e Kilme na pr zeczach

utracono

bojowy samochodw pancemvch

spod znaku czarnego krzya nastpi 9 padziernika w czasie bitl,y

pod Kronstadt (obecnie Brasov,


pooonysto szedziesitkilometrw na pnoc od Bukaresz-

tu). Nastpnie oddzia skieror,ano

do Transylwanii, gdzie maszyny

Vulcan i Szurdak pozn jesieni.

W grudniu 1916 roku wszystkie


trzy wrc na terytorium domeny

Hohenzollernw, gdzie jednostk


wzmocniono dwoma improwizowanymi transporterami piechoty.50

Rozwj organtzacyjny w za-

kresie pojazdw opancerzonych


umozliwio pojawienie si na kiikanacie miesicy przed kocem
r ielkiej wojny Str assenpanzerlu tlgen EVl4. Dwanacie sztuk, kire
dostarczone zost pr zez labryk
Eltrhardta, wczono do nowo formowanych Plutonw Samochodw Pancerny ch (P an zerkr afi w a gen
Maschinen Geuehr Zl.i3e). Powoano
ich a dziesi, z cze1o kazdy skada si z dwch wozw. W plutonach oznaczonych numerami od 2
do 6 znalaz si waniepolazdy

P anzerula4en Ehrhr

dt 15,

ktry zosta zdobyty 1uwieczniony na fotograhi ptzez onierzy


carskich. Ostatnim przedsiwziciem bojovqlm Panzer Kraftl.uagen
Mschinen Gewehr Abteilung 1staa
si operacja desantowa v Gruzji.

oktrpacyjnych. Z drugiej strony


dwukrotnie wiksze gabaryty
pojazdw niemieckich nie byy
atutem w przypadku szybkich
manewrw, niemniej jednak do-

wdztwo od pocztku zaoyo,


co uzna mona za bd, ich defen-

Kurt Amos, polegy w czasie akcji.


Pojazd zosta zdobyty i dwa tygodnie pniej otrzyma na cze
dowdcy pnocno-wschodniego
odcinka imi wasne Pukownik
kzimierz Grudzielski. w marcu

sy\/ny charakter, dziaania podjazdowe tradycyjnie powierz-ajc

pod wsi Zamo'5, by nastpnie


zasilic 2. Dywizjon Samochodw
Pancernych stacjonujcy w Poznaniu. W czasie wq'ny polsko-bolszewickiej znalaz si na stanie parku

pIzez co midzy pododdziaami

pojazd
Strassenpanzerkraftwagen EV14 Ehrhardt 17. Zwraca uwag wiksza, anieli
okreIona instrukcjamr, ilokarabinw maszynowych IK.S.]

cerne, zamiast prowadzi operacje nkajce, skierowano do zada

wzi$ udzia w walkach

maszynowego 5, Armii Wojska


Polskiego, a osiatnie salwy odda
podczas III Porvstania Slskiego

stale rozwijanelprzez rokiem 1914

kawalerii. Zaskakujcy jest rw-

nie brak uwzgldnienia koolvych

wozw pancernych na etatach

formacji wyposazonych w czogi,


operujcymi na pojazdach gsienicowych a piechot ktorz zao-

enia mi one wspiera, pojawia


si trudna do wypenienia wyrwa.
W zakresie wykorzystania w boju
nowe wiatorzuclmoe dogb,
na analiza dziaa Panzerkraftua-

w maju 1921 roku. Jednakze z ewidencji usunito go dopiero w roku

gen Maschninen Gezuehr Abteilwtg

1928.3,6

w Gruzji. Trudnoci w m zakresie jest jedna jak dotychczas brak

lodobnie jak mialo to miejsce

w przypadku czogw, podsta-

wowym problemem niemieckich


samochodw pancernych bya ich
niewielka ilo.W chwili gdy cakowita liczba tego typu maszyn
w Niemczech, w|czajc improwizowane polazdy ciarort e i prototypy przedwojenne, sign moga

nie wicej niz pidziesit sztuk,


sama brytyjska Sekcja Smochodru
Pancernych SubyLohliczej Marynarki lhlewskiej (Royal Naal Air
Serice Armoured Car Section) dysponowaa siedemdziesicioma dwoma wozami jednej marki'-.
Kolejnym problemem okazaa
si doktryrra. Pomimo i dowiadczenia belgijskie sta si bezporednisil sprawcz s{worzenia

parku wozw opancerzonych

w armii Hohenzollernw niemal


calkowicie nie ivycignito wnio-

skw taktycznych, Puez ca


okres dziaa wojennych ani razu

nie zor6Janizowano akcji o charakterze zblizonym do zasadzki


pod Zammel, a samochody pan-

na Phvyspie Balkaskim oraz

materiau rdowego.
Samochody pancerne pierl,szych dwch dekad dwudziestego
stulecia stanowi ciekaw i mao
znan kart dziejw niemleckiego
ora. Nie ulega wtpliwoci, e
poszukiwania prowadzone przez
konstruktorw wiodcych w tamtym czasie koncernw motoryzacyjnych zaowocol,afu zaistnieniem
szeregu innor,acji rozwinitych
nastpnie przez inynierw Republiki Weimarskiej, bez ktrych
prawdopodobnie niemozliwe staloby si stvorzenie nowoczesnei
wojny manewro\.ej, jaka objal,i
si miaa wiafu dlvadziecia 1at po

ostatniej z

wojen.

Bibliografia
Bullock David, Arnored Untts of the l1ussialt
Ciuil \ar. White and Allied, Oksford 2003.
Ellis Chris, Military Transport af Woild War
I ilcludittg Vintage Vehicles ant1 PosL l\rnr

Models, Londyrr 1970.


Erickson Edu,ard, Ordered to Die: l hisLtl,t o!
the Oltomnn Army ut Lhe Jirst I\orIL1 \ar,

liestport 2000.

Hamric Jacob, Germany's Decisitle

VicLort1:

W rejonie poozonego midzy


wschodnim wybtzeent Morza
Czarnego

Jeziorem Paliasiomi

miasta Poti 25 maja 1918 roku wy-

ldowaa improwizowana brygada niemiecka53, w ktrej skadzie


znalaz si jeden pluton pojazdw

pancernych. 11 czerwca oddzia


wzi$udzia w oblzeniu Tbilisi,
a

w poowie wrzenia zaj Baku.

Miesic poniej ca ekspedycj


ewakuowano do Niemiec.sa

Ciekawym

i mao znanym

epizodem zwizanym z dziejami


niemieckich samochodw pancer-

Zdobyty przez powstacwwielkopolskich w lutym 1919 r Slrassenpanzerkraffuva,


gen Ev14 Ehrhardt 77 o imieniu wasnym ,,PukownikKazimierz Grudzielski" fwww
Ianships,f reeservers, com].

Vilolajl ll Rommon-r tkieroulno


ochotrricz jednustk beIp,ij.ko lran.uska
dvsponujaca kilkoma .amoclrodami pancemvmi.lgrupotvanie u,zilo udzia rv rrr1kach przeciu ko ,ilom austro-rvgierskim.
Hulgelier jon. llle B,l1in,t Elpcdiliollnrv
C,,r!. l,i R-.i talJ L9l.. Referll rvyglo-zonr podcza. N4idz} ndrod,,\\e8o /iJ/dU
Historykrv rv Mosku,ie li, 1994 r,
d cara

Okadka brytyjskiego tygodnika,,The

Penny War Weekly" [wydanie z dnia 7 li


stopada 1 91 4 roku]. Rycina przedstawia
walk jednego z dwch samochodw
pancernych porucznika Charlesa Henkarta z uanami niemieckimi w czasie
zasadzki pod Zammel, 1 4 sierpnia 1914
roku [zbiory autora]

\'. Spielberger, Die gepanzeten Radfah


r:ege,,,, s. 18,
Tes, prototypu Daimlera 15 w,vkaza, e
na biegu tt.tecznt m pojazd moe o,iglc
prdkonavet 33 km,r. D. Haugh, Anrcrd
Cgrs - An. . ,, s.173.
Spielberger Walter,, Die Rnd- unrl Volketten-

Falkenhmp's Cnmpaign in Rontnnin 1916,


[w:] ,,Ivlichigan War Studies Revielf" is.tle 200i,U],0 l,'tP.iIanti 2005,
Harris [., Men Idens TarLks: Britisll militar_a
tll }LLt:l1t L111l1 l1rmued t'o rces 1903-1939,
HlLlgh Dar id, r,,nrcd Cnr, 11 | ulg]rydir

,i,llr. l\urld: hr, /c,1 fiq/,/llr5

t]lil z0oo,

Zugnusclliltn

llc,,

Hunnicutt Richarcl, Arlorcd C: A Histon1


of Ameitan \\llueletl Combat Wlicle, San
Rafael 2002.

Huygelier Jon, Thc Belgian Erpedifitlnry Corps


itt Russin 1915^191 7, Referat lvvgoszon;,
podczas Midzvnarodorvego Zjazdu H!
storr,krv u, \,Ioskvie rv

im 7. |feltkrieg, Dorheim 1988, s. 34-35,

Leduoch, SOltn[]ta.lv ]-n,ruu., Jr],,,,,, 6,


W, Spielbelger, Die gepanzeten Radfnlt

1994 r.

rzcuge,

l\iarszau,a 1996,

Andrelv, Ar n nJ U n ifo r m s o f \\| arl 1 \| nr


L Dolset 1977.
\,Ioszczaski l]ia, ,4rmored uhicles of the Creat
Btitgill pRrt 2, Mosklr,a 1999,

N,1o1]o

Dofiet1977, s.127.
Okrelenie batlior jg5i 11, tym pr,padku cakot icie teorefi,czne - rv nomenklaturze niemicckiej terrnin ,1i;rr,/lt,i{, choc zttl rzajotvo
odno.zdcv si rr Iasnie d,, lntnllo,ri,. zan ierl
l..sobie tike zgruporvania mniejszvch roz-

m]aIotl

Thomas Nige| 7e Cernlan rtty in |orlcl

18

wil

W czasie pierrvszej u,ojny rviatorvej oraz

Descllcll Heeres 1,905 1945,

,{tlt}.!" f r

Strrttgari BDIV.

lr. drvudziestoleciu midvojemym okre]enie to starr,iano rr, u,yranej opozvcji do


realirv dziaa lra froncie zachodnim, naz1u mvch 51i/irr,r3.r i3- czlli ,rnj,u niurhon,n

; A{. !*?
l

y:

lt{"{l\i

Spielberger Walte Die Rad- und Volketelt

Heeres

\Iakardana ohztla numer 196-5-19, l,aek


zbat1, tvlnej osi: i91-172, a rva przegolq,:
190-741.
Rozlvizanie to jako pienvszl, rv Niemczech

Grate Oorlog,

Lerrven 2008.
Thomas Nigel, Tlt Gernan Arnry il\orLtlWar
-!915-17,
Oks{ord 2003,
I (2 ),
Thonas Nigel, Tlt Certnn Arny in WorlL1\!r
I (3).1917,18, Oksiord 200,1.
Tucker Spence1 Warld ||ar I, Santa Rarhara

zaproponorva na przeomie dziervitnastego

i dlvudziestego wieku rviodcv producent


uzbrojenia .-. koncem Frierlriclt k,upp AC
z Essen.
B. !\rhite, nsnnd ather...,s. Il2.
Plotot\,p, od wariantu niemieckiego rni
,i drugim orhorenl 5trlelnic/vm rv n ier:
Spielberger \hlter, Dia gepanzeten Ratlt'ah-

2006.

White Brian, Tanks and other ArtnotLred FiglttingVehicles 190a h 1918, Londyn 1970,

rzeuge des Dautschen Heeres 1905


gari BD s. 11-12,

0bianisniaskrtw

cpnnzclcll

Rldfal,r:ettqe tles Dlul>tlu,n Hetrs l9a51945, Stuttgart BDl{


(W.B.) - \hite B., Tanks nd other Annoted Fighting\l'ehicks i900 to 1918, Londyn 1970

1 Ellis Chris, Militnry


1

'

Transpott of World lar


includittg Vintnge Vehicles nd Post \Yar Mod-

els,

Londyn

1970, s. 108-109.

SpT 0 tylu plekulsola motoryZaqi po dzi


dzie pozostaie kwesti otrvart. Pomimo i
Karl Friedrich Bero jako piem,szy opatento-

wa pelnowartociou,ym pojazd spalinowy


i iu w roku l878 przepronadzi} udma prob z dwu.urvowlm silnikiem napdzmvm
pochodnvmi ropy naitowej, w m samvm

izasie podobne eksperymenty prowadzili


jego rodacy - Gottlieb Daimler oraz Wilhelm

Mavbach,

Hunnirutt Richard, Arnored Car: AHistory of


Atneicn Weeled Combat Vehicle, SanRalae|
2002, s. 46.

a C.El|is, Militnry 'l|ransport of ,, ,, s, I75,


5 \ite Bria Tirrks ald othr Annourerl Figltl
o
7

ingVehicles 1900 to 1918,Londyn1970, s.l.


C. El|is, Militaly Trnnspor of ,.., s. 112-113.
Tucker Spencer, WorldWar I, Santa Barbara
2006, s.20],

945, Stutt-

1r

Die gescltichtliche Enfuuicklung rler detscltctt


Flugabuthryanzer, Kob}encja 1980. s, 17.

Ledrvoch Jmusz, Samocltody pancerne 1x1,


lVarszalva 16, s.5,

'5 W. Spielberger, Die gepanzeten Radfah16

rzeuge,.,, s.74.

Ellis Chris, Military Trnnspmt of WorldWar


I

Przypisy

Tego, Der Weg zult Flaanzer Cepard.

(H.D.) - Harrgh David,, Arntored Carc - An

{S.W} Spielberp,cr \\altcr, Dic

I (2), 1915-17, oksford 2003, s, 12.

\\ bezpo.rednim llumaczeniu ]ermin B,


,Jr{///q.l,ip. 07na( /a IaJl1? mfr]lid-t-0,1,a.

Spielberger Walter, Dle .gcpnllzatcn Rnrlfah

Encyclopedia of tlLe World's \\rheeled. Figlttin5 Vrirles, BMW 2006

Al...,s. 7l7.

I,

1980-

clc

Cts

B.\hlte, Tnnks anrJ other,.., s.78.


Mollo Andrer,, Arny Uni.forms of trforld INar

]j

\-iemann ]aIr\,, Dic Dailliler Motorengesell


scnft 1E90 /92ti, Bjelcfeld 2002.
Quarrie Bruce, Entlcloperlit of tlt Cermn
Arnry in tfu 2a"' Cclltrr1, Sanclrrskr, 1 989,
Sclrneider l\bligan g, DelLtsclt Kanp.fuagen mt
1, ili,likricg, Dorheim 19E8,
von Senger und Ettcrlin Ferdinand, Dit Krlnryfpmzcr ton ].91o-1966, \{rnachirrm 1966.
\,Valter, Drr \Ncg Lun Flannzcr
Spielberger
'
Gepird. Dit gcscltichtlichc Eufttliclltn Llcr
r]e tt t sch elt FltLgnLnrthrp an ze r, Koblencja

187'1-1945, Stuttgaft BD!V,

s.19.

Kantp|pntt:tr ,t lq l 6- l 9oa, Mon.tchium


1966, s.84,
\\. Schneider, Dct,lsrlt. K,wyj",lqlt illl . . ..
s.42,
D, Haugt! rllored Cirs - Ail..., s. 117 -

Snuochadu palrcerne 4r1,

Thiry Aupirrst, Reizigtrs dtlor

.,

lon Senger und IHerlin Ferdinand, Dlr

prr: 21.05.2t)09 r.).

Zugnaschinen tles DeLtscltcs

D, Haugh, Arnorrd

]]

rvrvrrtmmlsh.
nitl
pl/articles.php?article,id=6 (daia dost\ll i clkoynl skiego, http://

,:zetLge des

7 7945,

J.

Kulczvski Salvomtr, Ciekaut1 ellizod Potustl-

Ledwlch Janusz,

des De utsches Hecres 187

Sfuttgart BDW, s, i9-20,


B. !\'lrite, Tls ald oh.. ., s.139.
W. Spielberge1 Dic gepanzeten Radfah
rzeuge. . ,, s.19,
)7
D. Hauglr, Ariorcd Cars, An.,., s.114.
T ScIneider }\blfgan g,, De u tsche KntryJragetL

itcltitlgVnf

age Vehicles

''1]

Niemam Harry, Die Daimler Molorengtsell-

fi9a1926, Bielefeld 2002, s, 57.


'r Haugh Dal,id, Armorerl Cars, An Encycloschnft

!5

pedia af the \Yorltl's \4wled


BN{W 2006, S. 112.

50

Fighting Vehicles,

Spielberger, Dte gepanzeten Radfa}r

'6 Sanrochody u, obu przypadkach ilpe}nih


powierzone im zadania, pokonujc niejednoklotnie Z Pehlvm obcieniem ponad sto
kjlometrrv dziemie. C.E77is, Militat 1 Transpon af, , ., s. 72D-721,

By moe u,wczas upowszechnia si zacz1o okre>lenie szeroko zaadaptou ane ju


,,ojnie
viatort,ej - Slrnsserpan
po pietwszej
zcra,n3c,t, odnosu cc si do aalosci pdncemego parku samocrodouego w Niemczech.
T W. Spielberger, Die gepanzeten Radfah,

27

rzeuge,.., s,15-77

29

and Post Wnr Mod-

Londyn 1970, s. 17,


'' ]ednym z naibardziej rrniwersalnl,ch pojazdw nabvch u, drodze piem,sze1 fali
zakupl, dokonmych z zasobw funduszu
subsydiarnego armii bvv czterotonorte samochody cjarowe tvpu Nsue Automobil
Cesellsclnf {,\4G1.1arue, s, I28.
18 Z powodu znacznego obcienia
lnei osi
zdecydol,mo zamontowac na niej dva koa

oon z dwch baterii po szelvozlv,


ktr uzna mona za pionierski zabieg organizacyjny w zakresie nowego tlpu broni,
Fomacja, dowodzona przez majora Collon
po kapitulagi Belgii skierou,ana zostaa jako

wzmomienie amii franrusk, Thiry Augus! Rei:igers

2008,

s.97-9.

rLoot rle

Crote Oorlog, Leuven

Bullock David, Armored Units of the Russian


Ciuil War. Wite and Allied, Oksford 200 s.

3r Postrrlat tm zrealolvanv zosta jesieni 1915

roku, kiedy to pod bezporedni komen-

pmcemd marki /',rcc.lpr zdobvte u osta


uprzednio w cza<ie ria]k z uoj.kami rott,j.kinli, Z \\ielkiej Brvtanii trJfib \f 5z,re8i
l,ojsk Romanolvlv za porednictvem Korpusu Alelsatrdrotl.Uego, kir) n Iadonai
u Rosji w .tvcniu lo I7 roku, B. \riie, r>
anrl oher.... s. l9.

J. Ledwoch, Sannchody pnncerne 4x4.,.,s, 6.


]r W skadzie ekspedl,cji znalazv si: 7. Bawarska Brygada Kawalerii, 29, Bawarski Puk
Piecho 10. Batalion Szfumorvy, 176. Kompmia \,Iodu ierzv oraz pIuton tamochodw
pancernych. rozpozndhdr\ taLe jalo plu-

ion karabilow maszlnowvch, Wsparcia

udzieLic im miab camorzu lnic organizon,azgnrpou ania ludno.ci Bruzi:kiei orau


niemletiojzl,cznr ch potomkurv osadni kolv
wiemberskich przybvch w tamten region
w poowie dzieitnastego sfuiecia. Caoci
si dolvodzi genera Friedrich Freihen Kress
tre

na sformowmie w listopadzie pienvszej niezalenej jednostki samochodw pancemych

stalowe z bandaami z }itej gum,v Ich przed-

5:

Bohaterska postat a porucznika Hearta


i jego podkomendnych pod Zammel staa si
jednym z grm,vch tematrv prasowych poou.1, sierpnia 1914 roku we Francji czy Vielkiej Brytanii. Stmci oprcz echybnie przeomorvego aspektu militamego, w szybkim
czasie stao si symbolem oporu przecin,ko

militaryzmowi niemieckiemu. W zakresie


wojskowl,m dou,iadczenia zdobyte podczas oblenia Antwerpii pozwoli Be}gom

o:ilrujm1. HamricJacob. Cclnnv - Dtti,l-


Vicioiy: Falkenhatln's Canryaigl in Rornaia
]9i6, [lv:] ,,Michigan War Sfudies Revier"'
issue 2005.05.01, Ypsilanti 2005, s. 2.
B. White, Tanks nr] other...,s. 140.

Prar.dooodobnvm ie.t, c -dmochody

rzetLge..., s. 16.

els,

nie odporviedniki, wzorem Ausfro-Dainler


P anzerkr aftlu a ge n, posiad opon,v
174.
'9 B,'lVhite, Tmks arul other,..,s.
2a Automitrailleuse Chatron Girardlt et Voi4t stanolvi mia odporvied na zapotrzebowae
armii carskiej zrvizme z coraz czstsz ko,
niecznocitumienia rozruchw spoecznych, ktre narast od pocztku roku 1905.
'r Ciekawostk stmowi fakt, i prar,dopodobnie nie zakadmo wymiany uzbroienia
glonnego / warjdnru francuskiego na szeioko stoiowany w szeregach rroisk Hohmzollernw ciki karabin maszvnow1, 7,92

nnl I4G08 patentu Hjrama Nlaxima,


B. \\hite, Tnnks and other..., s. 177-112.

von Kressenstein, Cwnym celem nprawy


bylo zabezpieczenie linii kolejon,ej oraz rurociu Batumi - Baku prred zagroeniem
tureckim. Frickson Edward, ordercd la Dii
a history of lfu Oiiomnll Army in the Jirst \|old
War, Wesort 2000, s.233.
Thomas igel, 7c Ceman Arny in World
wnr l 13). !917 18, oks{ord 2gg4, s, l3.
Wies Zamosc, poloona ie,t obemie w wojen dztrvie kuiawsko-pomorskim (gmina
Szubin. powiat nalielski). Kulcz}mski 9awr
mir. C ieka u,y rpi zol Polct at in W itl kapol ski ga.
h:// wlvw.tmm]sh.pl/artic}es.php?article_id= (data dostprr: 21.05.2009 r).
Wicei informacii na temat starcia pod Bu-

dzvnjem i dalszr ch losw polskiegu frrd/ i7 zawart 9awor KulczynsLi w tykule zafufu}oh,dnvm: Cirkau,v nizol lol,"lnnin
W klkpolskk go,'opubl ikowinvm w roLu 2008
u,witn nie Sekcji Histoq,c/nej Towarzvsh{a
MiokwMiasta Lubonia. S. Kulczyski,
Qig]ila,y i2gtl Polost a n ia...
Moszcaski llia. Amored uhiclts o| lhc Creat
Britain par! 2,Moskwa 1999, s. 43,

i]"i.Ei*
!r ''. T, ;.