You are on page 1of 192

Wysza Szkoa Komunikacji Spoecznej w Gdyni

ZESZYTY GDYSKIE NR 4
Tosamo
kulturowo-cywilizacyjna
Gdyni
Gdynia w warunkach wspczesnej unifikacji
i dywersyfikacji kulturowo-cywilizacyjnej
pod redakcj
Mirosawa Gawrona i Heleny Gogowskiej

Gdynia 2009
2

Spis treci
Recenzent:
prof. dr hab. Jacek Knopek
Redakcja techniczna:
Kazimierz Iwaszko
Projekt okadki:
Konrad Ninik
Skad komputerowy:
Karolina Cierzan
Zdjcie na okadce:
ze strony internetowej
Grupy Rekonstrukcji Historycznej Ldowej Obrony Wybrzea w Gdyni
Zeszyt nr 4 dofinansowany ze rodkw Prezydenta Miasta Gdyni

Wydawca:
Wysza Szkoa Komunikacji Spoecznej w Gdyni
ul. Armii Krajowej 46
81-365 Gdynia
tel./faks +48 58 661 30 12
e-mail: biuro@wsks.pl
ISSN 1896-3463
4

Helena Gogowska

Sowo wstpne.......................................................................................7
Andrzej Chodubski

Jednostka a ksztatowanie ycia spoeczno-politycznego

spoecznoci lokalnej...........................................................................13
Miron Kusak

Obywatel w przestrzeni publicznej miasta..........................................2 7
Magdalena Szmytkowska

Tosamo miejsc i ludzi. Gdynia i gdynianie.....................................41
Micha Graban

Czy gospodarka morska ma jeszcze znaczenie?

Przeobraenia struktury gospodarczej Gdyni......................................55
Maja Guchowska

Znaczenie symboli narodowych a prawo Unii Europejskiej.

Na przykadzie Stoczni Gdynia...........................................................65
Mirosaw Gawron

Ks. Stefan Kwiatkowski organizator parafii katolickiej

w Gdyni-Orowie.................................................................................77
Jarosaw Wsowicz

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

gdyskich stoczniowcw i portowcw w czasie Sierpnia 80.............89
Arkadiusz Modrzejewski

Kwestie spoeczno-polityczne w trjmiejskich przemwieniach

i homiliach papiea Jana Pawa II......................................................141
Mariusz Kardas

Jak to Gdynia kawaleri staa.

Tradycje kawaleryjskie przedwojennej Gdyni...................................151
Grzegorz Piwnicki

Polski wrzesie 1939 roku w Gdyni..................................................171
Helena Gogowska

Gdynia 1939 r. w yciu i twrczoci

biaoruskiego pisarza Janki Bryla......................................................195
Kamil Hoppe

Obraz i losy Gdyni w latach 19391945............................................213
Kazimierz Makowski

onierze woscy w okresie midzywojennym

i w czasie II wojny wiatowej w Gdyni.............................................225
5

Elbieta Maria Grot



Ludobjstwo w Pianicy jesieni 1939 r. ze szczeglnym

uwzgldnieniem losu mieszkacw Gdyni........................................237
Piotr Semkw

Rok 1949 w Gdyni niepolityczna rocznica wrzenia 1939 r.......267
Jerzy Bdmirowski

Marynarka Wojenna w polskiej polityce zagranicznej

okresu midzywojennego. Prba usystematyzowania.......................275
Bogdan Zalewski

Udzia Marynarki Wojennej w rozwoju gospodarczym Gdyni

w latach 19451989...........................................................................299
Adam Klein, Grzegorz Piwnicki

Stosunek ludnoci Pomorza Gdaskiego

do wsplnot mniejszociowych, imigrantw i obcokrajowcw........315
Zofia Sujkowska

Emigracja, Polska, region: gdzie jest miejsce

dla modych wyksztaconych kadr?...................................................345
Pawe Dbrowski, Jarosaw Urbaski

Wolno kultury Creative Commons

na tle regulacji prawnych w Polsce....................................................353
Z kroniki uczelni.........................................................................................375
Noty o autorach...........................................................................................379

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Sowo wstpne
16 lutego 2009 r., z okazji 83. rocznicy nadania Gdyni praw miejskich
i 70. rocznicy wybuchu II wojny wiatowej, Wysza Szkoa Komunikacji
Spoecznej w Gdyni zorganizowaa czwart konferencj naukow pt. Tosamo kulturowo-cywilizacyjna Gdyni. Jak co roku, patronowa jej Prezydent Miasta Gdyni dr Wojciech Szczurek.
Na konferencji wygoszono 14 referatw, reprezentujcych rne kwestie
tosamoci kulturowo-cywilizacyjnej Gdyni, zwaszcza w kontekcie wydarze rocznicowych oraz kapitau ludzkiego. Profesor Andrzej Chodubski
wskaza na rol jednostki w ksztatowaniu ycia spoeczno-kulturalnego spoecznoci lokalnej. Mgr Magorzata Chojnowska podniosa kwesti poczucia
wartoci gdyskich seniorw, zdeterminowanego ich aktywnoci. Dr Helena Gogowska przedstawia znaczenie Gdyni w yciu i twrczoci biaoruskiego pisarza Janki Bryla. Mgr Micha Graban zaprezentowa kwesti wyzwa cywilizacyjnych Gdyni w kontekcie przeobrae struktury gospodarczej miasta. Mgr Elbieta Grot zreferowaa problem ludobjstwa w Pianicy ze szczeglnym uwzgldnieniem gdynian. Dr Mariusz Kardas przedstawi
dzieje gdyskiej kawalerii. Dr Adam Klein skupi si na stosunku ludnoci
Pomorza do wsplnot mniejszociowych, imigrantw i obcokrajowcw. Profesor Miron Kusak, rektor Wyszej Szkoy Komunikacji Spoecznej, wskaza na problem obywatela w przestrzeni publicznej miasta. Mgr in. Kazimierz Makowski przypomnia o udziale onierzy woskich w czasie II wojny wiatowej w Gdyni. Adam Matys przybliy posta Franciszka Walickiego, ojca chrzestnego polskiego rocka. Dr Arkadiusz Modrzejewski zaprezentowa kwestie spoeczno-polityczne w trjmiejskich przemwieniach
ihomiliach Papiea Jana Pawa II. Profesor Grzegorz Piwnicki podnis problem wrzenia 1939 r. w Gdyni. Dr Magdalena Szmytkowska przedstawia
wyniki bada socjologicznych, dotyczce tosamoci miejsc i ludzi Gdyni
i gdynian. Profesor Bogdan Zalewski wskaza na udzia Marynarki Wojennej
w rozwoju gospodarczym Gdyni w latach 19451989.
Rnorodno tematyki na konferencji wskazuje na wielostronne podejcie do kwestii tosamoci kulturowo-cywilizacyjnej Gdyni. Nawizujc
do70. rocznicy wybuchu wojny, wieloaspektowo przedstawiono obraz Gdyni w1939 r. oraz w pniejszych latach wojny poprzez syntetyczne dane
7

Helena Gogowska

Sowo wstpne

o stratach wojennych w Gdyni (Grzegorz Piwnicki), relacje oparte take


na autopsji o pobycie onierzy woskich w Gdyni, zadymiajcych miasto przed nalotami aliantw (Kazimierz Makowski), literackie opisy obrony
Gdyni we wrzeniu 1939 r. (Helena Gogowska).
Okres II wojny wiatowej, a zwaszcza wojna obronna 1939 r., w cigu 70 lat ulega mitologizacji. Do rangi mitu narodowego urosa bohaterska obrona Westerplatte. Obrona Gdyni za, trwajca duej, pozostaje cigle
wcieniu i przypomina si o niej zwykle przy okazji lokalnych rocznic. Chocia to jej klska staa si dramatem nie tylko dla polskich onierzy, bronicych miasta i Wybrzea, ktrzy albo zginli, albo zostali ranni, bd trafili
do obozw jenieckich. Gdynia bya wtedy jedynym punktem oporu naWybrzeu, ktry nie kapitulowa napisa Kazimierz Makowski w Bedekerze Gdyskim1. Wraz z zaamaniem si obrony zacz si dramat mieszkacw Gdyni. Najmodsze wwczas polskie miasto, zaledwie trzynastoletnie, stao si 14 wrzenia 1939 r. miastem niemieckim. 19 wrzenia zmieniono jego nazw na Gotenhafen, ktra funkcjonowaa do 28 marca 1945r.
Dlaludnoci napywowej, ktra bya dominujc czci gdyskiej spoecznoci przed1939 r., byo to szczeglnie dramatyczne, bowiem to dziki jej
zaangaowaniu rozwino si polskie miasto, liczce 30 czerwca 1939 r. 127
300 ogu mieszkacw, wtym 98 775 zameldowanych na stae2. Z tej liczby
w czasie wojny w Gdyni zamieszkiwao okoo 30 tysicy jej przedwojennych
mieszkacw3. Architekci, budowniczowie, administracja, prawnicy, nauczyciele albo opucili Gdyni na pocztku wojny, albo byli wysiedlani przez
Niemcw, gdy zdecydowali si na pozostanie w swoich domach. Od pocztku okupacji Niemcy przeprowadzali masowe aresztowania orazwysiedlanie ludnoci polskiej. Wwyniku represyjnych i eksterminacyjnych dziaa wadz niemieckich cz mieszkacw Gdyni (w tym inteligencj) zlikwidowano w Lasach Pianickich, cz wywieziono do obozw koncentracyjnych (gwnie doStuthoffu), do obozw przejciowych i obozw pracy, naroboty przymusowe do Rzeszy, wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa lubprzesiedlono na peryferie miasta. Szacuje si, e do 30 stycznia
1942r. z miasta wysiedlono 50 630 osb4. Benedykt Wietrzykowski, prezes
Stowarzyszenia Gdynian Wysiedlonych twierdzi, e przypuszczalnie wysiedlono okoo 80 tys. mieszkacw przedwojennej Gdyni5. Pierwsze masowe

wysiedlenie gdynian miao miejsce 12 padziernika 1939 r. Akcja dotyczya


osb, ktre przybyy do Gdyni po 1920 r. Ludno autochtoniczna moga zosta wGdyni, ewentualnie bya przesiedlana z dzielnic centralnych naperyferia6. Po II wojnie wiatowej do Gdyni nie powrcio okoo 30 tysicy osb,
ktre mieszkay w miecie przed wojn, o ktrych nie ma dotd adnych
wiadomoci, na przykad czy zginli w obozach, pozostali poza granicami
kraju itp.7. Ocenia si, e obecnie w Gdyni mieszka niespena tysic osb
wysiedlonych podczas okupacji8.
W reportau Trzy Gdynie opublikowanym w 1942 r. w londyskich Wiadomociach Polskich napisano: Jak przedwojenna ludno Gdyni bya istn
mozaik Polakw ze wszystkich zaktkw kraju i zawodw, tak i jej obrocy przedstawiali nie mniej barwny obraz9. Od 2007 r. Urzd Miasta Gdyni wewsppracy z Archiwum Pastwowym w Gdasku Oddzia w Gdyni, Instytutem Pamici Narodowej Oddzia w Gdasku, Miejsk Bibliotek
Publiczn w Gdyni, Muzeum Miasta Gdyni, Muzeum Pastwowym Stutthof
w Sztutowie, Orodkiem KARTA w Warszawie prowadzi projekt edukacyjny Miasto Gdynia w okresie II wojny wiatowej. Podstaw formaln stao
si zarzdzenie prezydenta Miasta Gdyni z 24 padziernika 2007 r.10. Zaangaowane w jego realizacj s take stowarzyszenia: Polskie Towarzystwo Nautologiczne, Stowarzyszenie Gdynian Wysiedlonych, Stowarzyszenie Rodzina Pianicka, Stowarzyszenie Rodzina Katyska, Towarzystwo Mionikw Gdyni, Zwizek Towarzystw w Gdyni oraz wolontariusze11. W projekcie nie uczestnicz jako partnerzy szkoy wysze istniejce w Gdyni oraz
Uniwersytet Gdaski, w tym Instytut Historii. Jest to do dziwna rzeczywisto, jako e obiektywnemu poznawaniu historii najbardziej suy warsztat uczonego, powoanego do poznawania prawdy o danych zjawiskach. Jest
to tym bardziej niezrozumiae, e celem inicjatywy jest ustalenie obiektywnej i moliwie penej informacji o historii naszego miasta w najdramatyczniejszym okresie dla Europy, Polski i Gdyni w II wojnie wiatowe12.
WDziejach Gdyni, wydanych w 1980 r. pod redakcj Romana Wapiskiego,

K. Makowski, Bedeker gdyski, Gdask 2001, s. 351.


R. Toczek, Straty miasta Gdyni i jego mieszkacw w wyniku II wojny wiatowej, (w:)Miasto
Gdynia w okresie II wojny wiatowej. Projekt edukacyjny, http://www.2wojna.gdynia.pl/
strona.php?wystapienie,koordynatora, z 14.05.2009.
3
K. Makowski, dz. cyt., s. 353.
4
B. Jajkowska, Pakuj manatki i wyno si z miasta, Dziennik Batycki, z 10.10.2008, s. 4.
5
Tame; por.: S. Kitowski, Pami i prawda o wysiedleniach, Gazeta Wyborcza. Trjmiasto,
1
2

z 10.10.2008, s. 14 mowa tam jest o okoo 80% wysiedlonych mieszkacw Gdyni. Jeli
za wiarygodny przyj szacunek okoo 80 tys., to wynika, e wysiedlenia objy okoo
63% mieszkacw przedwojennej Gdyni.
6
R. Toczek, dz. cyt.
7
S. Kitowski, dz. cyt.; B. Jajkowska, dz. cyt.
8
Tame.
9
Trzy Gdynie, Wiadomoci Polskie, nr 41, z 12.10.1942, s. 2.
10
Zarzdzenie nr 3875/V/2007/R Prezydenta Miasta Gdyni z 24.10.2007, http://www.2wojna.
gdynia.pl, z 14.05.2009.
11
W. Szczurek, Wystpienie prezydenta Gdyni, http://www.2wojna.gdynia.pl/strona.php,
z12.05.2009; na stronie projektu znajduje si take wolontariuszy.
12
Tame.
9

Helena Gogowska

Sowo wstpne

zwracano uwag na trudnoci zwizane z ustaleniem dokadnej liczby zamordowanych i zaginionych mieszkacw Gdyni: Dane rdowe nie obejmuj wszystkich, poza tym zawieraj wiele niecisoci i z tego tytuu trudno ustali liczb strat13. Prawie dwuletnia praca nad projektem, ktry koordynuje naczelnik Biura Rozwoju Miasta Ryszard Toczek, przyczynia si
do uzupenienia listy strat osobowych gdynian w czasie II wojny wiatowej
w 1999r. byo na niej okoo 700 osb, przed 2008 r. 2 400, a obecnie 4
060 (3 989 ustalonych nazwisk) osb cywilnych i 2003 (1 727 ustalonych
nazwisk) onierzy Si Zbrojnych RP14.
Niemal rok po przyjciu projektu do realizacji,1 wrzenia 2008 r., uruchomiono jego stron internetow http://www.2wojna.gdynia.pl, na ktrej mona znale informacje dotyczce jego realizacji. Imponujco wyglda zrekonstruowana ksiga adresowa Gdyni z 1938 r. oraz listy strat wojennych
Gdyni. Ubogo za prezentuj si relacje i wspomnienia, zaledwie kilka, mimo
e w Gdyni yje jeszcze okoo tysica jej przedwojennych mieszkacw. Pojawia si pytanie, kto ma je pozyskiwa. Mona zaangaowa w to uczniw
istudentw oraz dziennikarzy.
Z okazji 69. rocznicy wysiedle gdynian z miasta, w dniach 1215 padziernika 2008 r. odbya si w kociele NSPJ msza wita w intencji wypdzonych
orazraniec w intencji wypdzonych, pomordowanych i rozstrzelanych gdynian
w kociele NMP, monta poetycko-muzyczny Mylc Ojczyzna, zoono kwiaty na Placu Gdynian Wysiedlonych oraz pod tablic ku czci Wysiedlonych Gdynian na Dworcu PKP Gdynia Gwna w asycie Kompanii Honorowej Marynarki Wojennej z udziaem przedstawicieli wadz samorzdowych Gdyni15. W prasie lokalnej ukazay si okolicznociowe artykuy, m.in. Sawomira Kitowskiego iBeaty Jajkowskiej. Sawomir Kitowski wspomnia o ledztwie prowadzonym od 2000 r. przez Oddziaow Komisj cigania Zbrodni przeciw Narodowi Polskiemu w Gdasku. Wana i bezprecedensowa dokumentacja jest te gromadzona w gdaskim oddziale Instytutu Pamici Narodowej z siedzib w Gdyni.
Zajmuj si ni prokurator Elbieta Rojowska, gromadzca informacje od wiadkw zdarze i historyk archiwista dr Monika Tomkiewicz, bazujc w badaniach
nakrajowej dokumentacji, znajdujcej si w archiwach Pastwowych, Archiwum
Akt Nowych, Bibliotekach PAN. Wnikliwej kwerendy i analizy wymagaj archiwa niemieckie, co ma ju miejsce od kilku lat, a dostp do nich maj wycznie prokuratorzy, historycy i osoby o odpowiednich umocowaniach prawnych.
[] Badania s mudne i czasochonne, wic na ich efekty jeszcze poczekamy16.

Stowarzyszenie Gdynian Wysiedlonych prowadzi rwnie cenn prac dokumentujc wysiedlenia w czasie II wojny wiatowej. Zorganizowao cztery sesje powicone tej tematyce, ktrych materiay zostay opublikowane. Ostatnia konferencja, zorganizowana wsplnie z Powiernictwem Polskim, Instytutem Pamici Narodowej (Oddzia Gdask), Pastwowym Muzeum Stutthof w Sztutowie i Urzdem Miasta Gdyni odbya si 28 listopada
2006 r. pod patronatem Senator RP Doroty Arciszewskiej-Mielewczyk i Prezydenta Miasta Gdyni Wojciecha Szczurka17.
Na pocztku 2009 r. swoist sensacj medialn staa si odkryta po latach historia batalionu ppor. in. Zygmunta Horyda, bronicego Gdyni we wrzeniu
1939 r. Jedenastostronicowe wspomnienia zostay spisane w latach 70. przezgdynianina Olgierda Liskarzewskiego. Odnalaz je wrd starych ksiek w domowej bibliotece jeden z mieszkacw Sopotu i przekaza Towarzystwu Przyjaci
Sopotu, skd powinny trafi do Muzeum Marynarki Wojennej18.
Zdawaoby si, e z takim zaangaowaniem prowadzone prace, upamitniajce gdynian i bohaterw obrony miasta, uwzgldni kad histori. Jednake dziwi mnie brak w Bibliotece projektu edukacyjnego Miasto Gdynia w okresie II wojny wiatowej ksiek Janki Bryla (19172005), biaoruskiego pisarza (czy nie jedynego literata bronicego Gdyni we wrzeniu
1939r.), chocia znajduj si one w gdyskich bibliotekach. Tak jak cigle
niemoliwe jest nadanie jego imienia jednej z ulic gdyskich, chocia ostatnio zmieniono nazwy ulic z patronw komunistycznych na literackich: Zbigniewa Herberta, Czesawa Miosza, Stefana Kisielewskiego i Jzefa Czapskiego19 i to w Redowie, gdzie we wrzeniu 1939 r. walczy biaoruski pisarz.
W przededniu 83. urodzin Gdyni Aleksandra Dylejko z redakcji Polska. Dziennik Batycki zainicjowaa akcj Wszyscy jestemy z Gdyni
i zwrcia si z apelem do czytelnikw o przesanie opowieci zwizanych
z Gdyni: Jedni z nas w Gdyni mieszkaj, inni pracuj. S tacy, ktrzy bywaj tu tylko przejazdem, i tacy, ktrzy przyjedaj regularnie. Do rodziny, do kina, na zakupy, na spacer Jeszcze inni si z Gdyni wyprowadzili,
a zupenie inna grupa osb chce tu zamieszka. S wreszcie ci wszyscy, ktrzy o Gdyni graj na planszy Monopoly i gosuj na miasto w przernych
plebiscytach. Te osoby jedno maj wsplne. Wszyscy s wszyscy jestemy z Gdyni!20. Szerokie rozumienie gdynianina, zaproponowane przez
t dziennikark, jest obecnym znakiem czasu tak jak kady moe si czu

Dzieje Gdyni, red. R. Wapiski, Wrocaw Warszawa Krakw Gdask 1980.


Straty wojenne Gdyni, http://www.2wojna.gdynia.pl, z 14.05.2009.
15
Program, Dziennik Batycki, z 10.10.2008, s. 4.
16
S. Kitowski, dz. cyt.
13
14

10

Kolejny tom materiaw historycznych, http:/www.sgw.com.pl, z 12.05.2009.


K. Fryc, Odkryta po latach historia batalionu bronicego Gdyni, Gazeta Wyborcza,
z08.01.2009, s. 4; Krwawa kampania wrzeniowa w zapiskach Olgierda Licharczewskiego,
Gazeta Wyborcza.Trjmiasto, z 16.01.2009,s 1011.
19
K. Fryc, Komu przeszkadzaj komunici, Gazeta Wyborcza. Trjmiasto, z 26.06.2008, s. 5.
20
A. Dylejko, Wszyscy s z Gdyni, Polska. Dziennik Batycki, z 27.01.2009, s. 8.
17
18

11

Helena Gogowska

Europejczykiem, tak moe by te gdynianinem. Bo rodowitych gdynian,


zwaszcza tych z korzeniami przedwojennymi w miecie, jest znaczna mniejszo. Wedug bada dr Magdaleny Szmytkowskiej prawie 40% obecnych
gdynian urodzio si w Gdyni, a okoo 20% ma gdyskie korzenie. Zaledwie 6% gdynian oboje rodzicw urodzio si take w tym miecie. Dlatego
osobowoci, ktre kojarz si obecnym gdynianom, to gwnie rzdzcy ni
ostatnio prezydenci Franciszka Cegielska i Wojciech Szczurek.

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Andrzej Chodubski

Jednostka a ksztatowanie
ycia spoeczno-politycznego
spoecznoci lokalnej

14 maja 2009 r., Helena Gogowska

W warunkach wspczesnych przeobrae kulturowo-cywilizacyjnych


powszechnie zauwaa si unifikacj ycia spoeczno-politycznego. Generuj j przede wszystkim:
a) postp naukowo-techniczny (informacyjno ycia kulturowego),
b) rozwizania prawne, ktrych fundament stanowi prawa czowieka,
c) systemy edukacyjne ukierunkowane na krzewienie wartoci: synkretyzmu kulturowego, tolerancji wobec rnych kultur, subkultur, rozumienia
tendencji przemian. Jednoczenie jednak stratedzy i architekci przemian globalnych wskazuj na potrzeb umacniania odrbnoci spoecznoci lokalnych1. Wie si to w istotnej mierze z demokratyzacj ycia spoeczno-politycznego, z uporzdkowaniem jednostki w adzie kulturowym. Umacnianie
lokalnoci sprzyja te wyzwaniom aktywnoci spoeczno-politycznej szerszych krgw spoeczestwa, jak te przeciwdziaa ujawnianiu si napi
ikonfliktw wyrastajcych na gruncie trudnoci przystosowawczych do adu
scentralizowanego, zestandaryzowanego czy zhomogenizowanego.
W sytuacji wspczesnej transformacji ustrojowej szczegln nono ma
jednoczenie urzeczywistnianie procesw unifikacji i dywersyfikacji ycia
spoeczno-politycznego. Z jednej strony dy si do generowania adu globalnego, a w tym do ksztatowania globalnego spoeczestwa obywatelskiego, wedug wzorw, paradygmatw rzeczywistoci cywilizacyjnej, zwanej
zachodnioeuropejsk. Z drugiej za dy si do upodmiotowienia wsplnot
lokalnych, rozwoju samorzdnoci, odrbnoci narodowo-etnicznej.
1

12

Por. A. Chodubski, Lokalizm pod cinieniem unifikacji wiata, Pienidz i Wi. Kwartalnik
Naukowy (Gdynia) 2002, nr 3, s. 510; Tene, Samorzd lokalny jako sygnat ksztatujcego
si spoeczestwa informacyjnego, Studia Samorzdowe (Pozna) 2003, nr 16, s. 720;
Tene, Globalizacja i lokalizm jako bieguny ksztatujcej si rzeczywistoci kulturowej
Europy, (w:) Cywilizacyjna tosamo europejska a polski patriotyzm, red. E. Ponczek,
A.Sapkowski, Wocawek 2006, s. 1130.
13

Andrzej Chodubski

Jednostka a ksztatowanie ycia spoeczno-politycznego spoecznoci lokalnej

Spoecznoci lokalne w najoglniejszym rozumieniu s zbiorowociami


ludzi, ktrzy:
a) zamieszkuj okrelon przestrze w podziale administracyjnym danych
jednostek organizacji politycznych spoeczestwa,
b) poczeni s formami ycia zbiorowego, a zwaszcza instytucjami ycia
politycznego i spoeczno-gospodarczego,
c) cz si poprzez instytucje infrastruktury spoecznej (edukacji, ochrony zdrowia, wyznaniowoci, sportu i rekreacji),
d) wytwarzaj wizi przez aktywno zawodow i spoeczno-kulturaln,
aw tym odrbnoci tradycji, zwyczajw,
e) integruj si w celu eliminowania zagroe i realizacji wyzwa cywilizacyjnych wymagajcych tak zwanego zbiorowego wysiku.
W integracji tej szczeglna rol peni jednostki wyrniajce si zwykle
predyspozycjami przywdczymi, zaangaowaniem w ycie publiczne.
Rzeczywisto globalizacyjna osabia modelowy obraz spoecznoci lokalnej2. Powoduje przeobraenie si podstawowych elementw lokalnoci.
Itak zmienia si jako przestrzeni spoeczno-kulturowej, zacieraj si granice odrbnoci przestrzennej, obumiera idea przywizania ludzi do danej
przestrzeni i wyranej identyfikacji z ni. Uniwersalizacja ycia kulturowego powoduje, e ludzie nie przywizuj istotnej wagi rozpoznawania specyfiki warunkw geograficzno-przyrodniczych przestrzeni, w ktrych zamieszkuj. Jawi si ona zwykle jako ad zurbanizowany, w istotnej mierze generowany przez jego architektw.
W lad za tym nie tworz si wyrane znaki identyfikacji instytucjonalnej; nie przywizuje si istotnej wagi do wizania miejsca zamieszkiwania zmiejscem pracy, edukacji, uczestnictwa w yciu kulturowym; i w lad
za tym nie zaznacza si uczestnictwo danej spoecznoci w instytucjach lokalnej infrastruktury spoecznej. Nie wytwarzane s wizi integracji spoeczno-kulturalnej, jako e z du si ujawnia si anonimowo ycia spoecznego, brak identyfikacji z instytucjami ycia spoeczno-gospodarczego i politycznego wdanej przestrzeni.
Rzeczywisto t w istotnym stopniu generuj procesy migracyjne3.
Przemieszczanie si ludnoci ze wsi do miast, jak te z miast na ich obrzea; zacieranie si granic odrbnoci kulturowej w nowo tworzcych si

wsplnotach administracyjnych. Nowe miejsca zamieszkania zwykle nie


s tosame zrealizacj zawodow, edukacj oraz aspiracjami uczestnictwa
w kulturze jednostek i grup spoecznych.
Wyranie zaznacza si w adzie przestrzennym podzia na tradycyjne
struktury ycia lokalnego (mae i rednie osady wiejskie) oraz nowe jednostki ycia terytorialnego (obrzeza miast, dzielnice miast, due aglomeracje). Wzory tradycyjnych znakw lokalnoci ujawniaj si przede wszystkim
wmaych osadach ycia wiejskiego, zwykle pooone w oddaleniu od duych
aglomeracji miejskich. Struktury te jednak ulgaj obumieraniu, co jest wynikiem opuszczania ich przez pokolenie ludzi modych, a to z kolei wie si
z moliwociami zatrudnienia i realizacj okrelonego poziomu ycia bytowego. W nowo tworzcych si dzielnicach miast oraz na ich obrzeach tworzy si ad wielokulturowy. Lokalno ma w nich zwykle deklaratywny, fasadowy charakter. W danych strukturach przestrzennych nie ujawniaj si rzeczywiste oddolne wizi, a generowane s one przez odgrne wyzwania kulturowo-cywilizacyjne. W procesie ich integracji wan rol peni media. One
generuj styl ycia kulturowego, a w tym wartoci polityczne, spoeczne, gospodarcze jednostek i spoecznoci w mikro- i makroskali. Wyjtkowa ich
sia zaznacza si w rzeczywistoci przemian ustrojowych, w sytuacji rozstawania si z minionymi wartociami i przejmowaniem nowych znakw postaw, zachowa ludzi.
W urzeczywistnianiu wartoci demokratyzacji ycia kulturowego wan
rol peni wybory wadz politycznych zarwno na poziomie lokalnym,
jak regionalnym (wojewdzkim), oglnokrajowym4. W wyzwaniu tym ujawnia si w istotnej mierze oblicze lokalizmu komu powierza si mandaty
sprawowania urzdw, wadzy, przedstawicielom danej spoecznoci, czy te
zewntrznym kandydatom ubiegajcym si o nie? Praktyka polityczna dowodzi, e mandaty wadzy zdobywaj przede wszystkim ludzie lansowani
przezmedia; autentyczne autorytety ycia kulturowego zastpuj idole, generowani przez media w czasie kampanii wyborczych. W tej sytuacji mandaty nie zobowizuj ludzi wadzy do odpowiedzialnoci za realizacje obietnic
wyborczych. W rzeczywistoci tej pierwszestwo zdobywa idea ryzyka politycznego przed odpowiedzialnoci przed wyborcami spoecznoci lokalnej.
Lokalno Gdyni sytuuje si w deniu do realizacji zrwnowaonego rozwoju. Z jednej strony, ujawnia si denie do pielgnowania cigoci rozwoju, a w tym adu gospodarczego portowo-morskiego, z drugiej za aspiracj wadz i spoeczestwa jest uczynienie miasta nowoczesn rzeczywistoci kulturow. W strategii rozwoju miasta z jednej strony podkrela si m.in. potrzeb pielgnowania tradycji morskiej stolicy

Por. J. Muszyski, Spoeczestwo informacyjne, Szkice politologiczne, Toru 2006;


L.W. Zacher, Transformacje spoeczestw. Od informacji do wiedzy, Warszawa 2007;
A. Chodubski, Gdynia a wspczesne wartoci spoeczno-polityczne wiata, Zeszyty
Gdyskie 2008, nr 3, s. 1328.
Por. A. Chodubski, Migracje i imigranci a wspczesne przemiany europejskie,
(w:) Integracja kulturowa imigrantw. Wyzwania i dylematy, red. J. Balicki, Warszawa
2007, s. 103121.

14

Por. A. Chodubski, Wybory jako warto polityczna, Czas Morza 2002, nr 1, s. 3739.
15

Andrzej Chodubski

Jednostka a ksztatowanie ycia spoeczno-politycznego spoecznoci lokalnej

Rzeczypospolitej, wykorzystania potencjau portu jako orodka aktywizacji


rozwoju miasta, rozwoju dziaalnoci portowej i stoczniowej, eglugi, i jednoczenie wskazuje si z drugiej strony wyzwanie ksztatowania pozycji
midzynarodowej miasta, wychodzcej naprzeciw poczuciu przynalenoci
do spoecznoci midzynarodowej, zwaszcza spoecznoci batyckiej; dy
si do nadania mu statusu metropolii, wie si to ze wzrostem jego potencjau gospodarczego, a w tym z uatrakcyjnieniem rynku pracy (atrakcyjne miejsca pracy dla ludzi ornych kwalifikacjach, wysokie kwalifikacje, pozwalajce na przekwalifikowanie si, wysokie zarobki), zwikszeniem konkurencyjnoci gospodarczej, otwartoci na innowacyjne technologie produkcji
i nowoczesne usugi5.
Wadze miasta przywizuj du wag do generowania silnej wizi gdynian z miejscem zamieszkania, do uzyskania akceptacji w spoecznoci lokalnej dla strategicznych celw rozwoju. Wyraaj przy tym niezadowolenie z maej wiadomoci mieszkacw w zakresie wasnej roli w budowaniu przyszoci miasta jako maej ojczyzny (frekwencja wyborcza, aktywno wdzielnicy, wraliwo na los ssiadw). Aczkolwiek, poznajc opini
publiczn, powszechnie ujawnia si due przywizanie do niego zarwno ludzi ycia publicznego, jak i szerokich krgw spoeczestwa. Nieodosobnione s opinie: Gdynia jest wyjtkowym miastem. Jest narodowym symbolem,
dowodem siy Polakw, ktrzy potrafili w krtkim czasie zmieni malek ryback wiosk w wielkie miasto Nowa ul. witojaska robi ogromne wraenie. Skwer Kociuszki jest niesamowitym miejscem, te statki, kutry, knajpki,
smaalnie ryb, zimne piwo, zapach morza, kramy z rnociami tak samo
bulwar Nadmorski6, czy te Bardzo jestem przywizana(y) do tego miasta,
do moich ulubionych miejsc i przyjaci. Kilka razy wyjedaam(em) z Gdyni na duej, ale wtedy strasznie tskniam(em) za tym miastem. Nie wyobraam sobie abym moga(mg) na stae opuci Gdyni7.
Przestrze miasta tworz poczenie w procesie rozwoju dziejowego polskie wsie; nierzadko zauwaa si, e w Gdyni wsie s dzielnicami. Rzeczywisto ta jest w duej mierze konsekwencj warunkw geograficzno-przyrodniczych, a w tym uksztatowania terenu. Poszczeglne wsie zdobyy w procesie rozwoju historycznego znaczc pozycj kulturow, a zwaszcza wysoki poziom ycia gospodarczego; m.in. na Kpie Oksywskiej Pogrze, Obue, Oksywie, dalej Wielki i May Kack, Witomino, Kolibki, Chwarzno (wczeniej nazywane Skrobotowem), Wiczlino (Witczlyn), Chylonia, Cisowa,

Redowo. Poszczeglne wsie byy wasnoci ksit pomorskich, przekazywane w rnym czasie zakonom, klasztorom oraz rycerstwu. Zamieszkiway
wnich due skupiska ludzi. Obok uprawy roli zajmowali si usugami (rzemiosem), zwizanymi w istotnej mierze z rybowstwem i tak zwan gospodark morsk.
Po uzyskaniu 10 lutego 1926 r. praw miejskich systematycznie powikszao si terytorium Gdyni. W 1926 r. liczyo ono okoo 15 km, obecnie obejmuje przestrze ponad 136 km. Niektre z dzielnic stay si swoist baz
mieszkaniow dla czci portowo-przemysowej miasta. Nie zachoway si
jednak w nich wizi lokalne, co jest przede wszystkim konsekwencj duych
migracji ludnoci. W 1926 r. zamieszkiwao w Gdyni okoo 12 tys. osb,
obecnie ponad 254 tys. Wzrost ludnoci w szybkim tempie nastpi w latach
przed II wojn wiatow, w okresie budowy portu oraz ksztatowania nowego adu gospodarczego, jak i po II wojnie wiatowej w sytuacji budowy prestiu morskiej stolicy Polski.
Ksztatowaa si wielokulturowo miasta. Bya ona rzeczywistoci naturaln w rozwoju miasta. Generowaa tak zwane nowoczesne oblicze miasta w przeszoci i ma swoje konsekwencje we wspczesnym jego ksztatowaniu. Zauwaa si, e zaznaczaj swoj obecno ludzie: ruchliwi przestrzennie (podatni na rzeczywisto migracyjn), odwani, przedsibiorczy,
otwarci na nowe znaki rozwoju kulturowo-cywilizacyjnego, tolerancyjni wobec rnych postaw, wartoci, aspiracji ujawniajcych si w yciu spoecznopolitycznym i gospodarczym. Podkrela si, e istotny wpyw na postawy te
wywiera kontakt z morzem jako miejscem pracy i ycia bytowego. Nierzadko postawy i zachowania lokalne porwnuje si do wzorw, modeli ksztatowanych na statku (miejscu pracy, miejscu zamieszkania i wypoczynku marynarza i rybaka)8. W rzeczywistoci tej pozornie obcej ujawnia si silne
przywizanie do troski o jego dobre imi, do pielgnowania tradycji i cigoci rozwoju. W relacjach midzyludzkich jednoczenie ujawnia si poczucie
zintegrowania, solidarnoci, z drugiej za indywidualizmu, atomizacji ycia spoeczno-politycznego.
Charakteryzujc spoecznoci lokalne, zwraca si uwag, e o obliczu ich rozwoju w przemonej mierze decyduj jednostki9. Odwoujc si
do przeszoci, a w tym do genezy poszczeglnych struktur organizacyjnych,
wskazuje si nazwiska zaoycieli i cele, jakie im przywiecay w ich tworzeniu. W wymiarze politycznym wspomina si o aktywnoci monego Jana

Por. Strategia rozwoju Gdyni. Cele rozwoju, zadania realizacyjne, Rada i Zarzd Miasta
Gdyni, Gdynia 1998, s. 2634.
6
Kurier Gdyski nr 6, z 10.02.2006, s. 3.
7
Tame, s. 6.
5

16

Morskie spoecznoci lokalne: teoria i empiria, red. L. Janiszewski, R. Woniak, Szczecin


1991; R. Dyoniziak, K. Iwanicka, A. Karwiska, J. Nikoajew, Z. Pucek, Spoeczestwo
w procesie zmian. Zarys socjologii oglnej, Krakw Szczecin Zielona Gra 1997,
s.303310.
9
Por. A. Chodubski, Jednostka, nard, pastwo, (w:) Wprowadzenie do nauki o pastwie
ipolityce, red. B. Szmulik, M. migrodzki, Lublin 2004, roz. VII.
8

17

Andrzej Chodubski

Jednostka a ksztatowanie ycia spoeczno-politycznego spoecznoci lokalnej

z Rzcina (obecnie Rusocina), ktrego wasnoci bya przestrze Kpy


Oksywskiej; w 1382 r. podarowa j klasztorowi kartuzw jako fundacj
aby zapewni zbawienie duszy swej i swoich rodzicw10. Budowniczym
nowego porzdku gospodarczego by zaoyciel klasztoru Jan Deterhus.
Utrzymywa poprawne stosunki z panujcymi na Pomorzu Krzyakami, uzyska od nich uprawnienia rybowcze, handlowe, rzemielnicze.
W procesie przemian dziejowych zmieniali si waciciele tej przestrzeni; umacniali swe panowanie przez uzyskiwanie praw lokacyjnych oraz rozwj gospodarczy11. Architektami przemian byli przede wszystkim ksita
pomorscy, m.in. Mciwoj I, witopek II, Mciwoj II, moni, jak na przykad Rciscy (Rusociscy), Kackowie, ciborowie, Ostromeccy, Wejherowie, Radziwiowie, Przebendowscy, Kukowscy, duchowni oraz mieszczanie gdascy i rycerze (bdcy przez okrelony czas wacicielami niektrych
posiadoci, jak na przykad Chwarzna), jak te sotysi, ktrych urzd by
dziedziczny.
Nowa rzeczywisto w rozwoju lokalnym Gdyni ujawnia si w okresie
rozbiorw Rzeczypospolitej. Przestrze t po I rozbiorze zajo pastwo pruskie, ktre ustanowio nowy porzdek polityczny. Nowy porzdek ustrojowy
stanowia administracja pruska; szczegowo okrelono zasady rozwoju ycia spoeczno-gospodarczego. Zmienia si skad ludnociowy, w przestrzeni tej zacza osiedla si ludno niemiecka protestanci. W jego generowaniu zaznaczali du aktywno osadnicy, przybywajcy gwnie z Niemiec;
wrd nich zaznaczay si nazwiska: Blumhoffw, Hildenbrantw, Kaffw,
Wossw. Ksztatowali oni podstawy rozwoju stosunkw kapitalistycznych.
W tym czasie ujawnia si wiadomo wypierania przez osadnikw spoecznoci lokalnej. Sprzeciw tej rzeczywistoci postawia miejscowa ludno.
Rozgos i uznanie zyska m.in. Antoni Abraham (18691923)12. Pochodzi
z ubogiej rodziny pracownikw najemnych (wyrobnikw) spod Pucka. Dowiadczajc polityki wynarodowienia, zaangaowa si w nurt przeciwdziaania tej rzeczywistoci. Nawiza kontakty z dziaaczami Pomorza Gdaskiego, takimi jak: Bernard Milski, Jzef Czyewski, Aleksander Majkowski, Antoni Miotkie. Pracujc zawodowo jako sprzedawca rowerw i maszyn
do szycia, przemieszcza si w przestrzeni pomorskiej, a zwaszcza kaszubskiej, jednoczenie prowadzi tam dziaalno uwiadamiajc; wystpowa

w obronie ludnoci kaszubskiej przed wynarodowieniem; dziaalno ta przyniosa mu miano krla kaszubskiego.
W dziaalno na rzecz pielgnowania lokalnej odrbnoci kulturowej angaowali si niektrzy ksia. Wrd nich du aktywno ujawniali: Jan
Dorszyski, Franciszek owicki, Ludwik Rybka.
Aktywno jednostek i ich wkad w rozwj Gdyni z du si zaznaczya si po I wojnie wiatowej, w okresie budowy nowoczesnego portu i miasta nadmorskiego. Wrd zaangaowanych osobistoci w budow nowej rzeczywistoci wymienia si m.in. pierwszych radnych Augustyna Grubb, Antoniego Moz, Augustyna Plicht, Franciszka Schroedera, Jzefa Tutkowskiego, Jzefa Vogta, a przede wszystkim pierwszego polskiego wjta Jana
Radtke (18721958)13. Pochodzi z rodziny wiejskiej, z Dbogrza na Kpie
Oksywskiej. Prac zawodow rozpocz jako zarzdca majtkw ziemskich
na uawach, nastpnie zaj si budow infrastruktury w Gdyni dla letnikw oraz ich obsug; budowa m.in. domy specjalnie przystosowane do wypoczynku letnikw oraz zaangaowa si w budow nowoczesnego kpieliska. W 1913 r. utworzy Zwizek Upikszania Gdyni; przygotowa plan zagospodarowania osady, zaangaowa si w akcj na rzecz przeksztacenia Gdyni wmiasto; w budow wityni na miar bazyliki morskiej; w ramach tej aktywnoci powsta koci pod wezwaniem Najwitszej Maryi Panny.
Niezwykym przedsiwziciem bya budowa portu w Gdyni14. W jego budow zaangaowane byy wadze najwysze Rzeczypospolitej, co wizao
si z urzeczywistnianiem idei polityki morskiej i portowej. Ksztat i przebieg budowy portu by jednak dzieem zaangaowanych w jego urzeczywistnianie jednostek. Wrd nich wyjtkowe zasugi pooyli 1. adm. Kazimierz Porbski (18721933)15, 2. Tadeusz Wenda (18631948)16, 3. Eugeniusz Kwiatkowski (18881974)17. Ci trzej animatorzy i realizatorzy budowy portu w Gdyni okrelani s mianem jego ojcw. Pierwszy z nich by
entuzjast i twrc koncepcji budowy portu, drugi autorem wyboru miejsca jego budowy, autorem koncepcji technicznej, planu budowy oraz kierownikiem tej budowy, trzeci protektorem budowy w rzdzie i dostarczycielem rodkw finansowych. Od 1926 r. by ministrem przemysu
i handlu, a od 1935 r. ministrem skarbu i wicepremierem oraz sprawowa piecz nad budow portu i nowoczesnego miasta Gdyni. Po II wojnie
Sownik Biograficzny Pomorza Nadwilaskiego, t. 4, Gdask 1992, s. 2930.
Por. M. Widernik, Gwne problemy gospodarczo-spoeczne miasta Gdyni w latach 1926
1939, Gdask 1970 (1999).
15
Por. C. Ciesielski, Twrcy Polskiej Marynarki Wojennej. Uznanie i represje (19181946;
19451951), Gdask 1995.
16
M. Widernik, Wenda Tadeusz, (w:) Ludzie Pomorza lat 19201939, Gdask 1977, s. 9699.
17
M.M. Drozdowski, Eugeniusz Kwiatkowski. Czowiek i dzieo, Krakw 1989.
13

K. Makowski, Bedeker gdyski, Gdynia 2001, s. 9.


11
Por. Dzieje Gdyni, red. R. Wapiski, Wrocaw Warszawa Krakw Gdask 1980;
M.Latoszek, Gdynia na korzeniu kaszubskim, (w:) Korzenie Gdyni. Materiay zkonferencji
historycznej, Gdynia 2004, s. 8397.
12
T. Bolduan, Aposto narodowej sprawy, Gdask 1974; Sownik Biograficzny Pomorza
Nadwilaskiego, t. 1, Gdask 1997, s. 1718.
10

18

14

19

Andrzej Chodubski

Jednostka a ksztatowanie ycia spoeczno-politycznego spoecznoci lokalnej

wiatowej w latach 19451947 peni funkcj Delegata Rzdu ds. Wybrzea;


uczestniczy w jego odbudowie, a w tym Gdyni. Wrd zasuonych dlamiasta zarzdcw nierzadko wymienia si burmistrzw Stanisawa Krauze
(19261928)18, pochodzcego z Pierwoszyna, pooonego na Kpie Oksywskiej, Franciszka Sokoa (19331939)19, we wrzeniu 1939 komisarza cywilnej obrony Gdyni, po 1945 r. kierownika Wydziau Odbudowy Miast Portowych w Delegaturze Rzdu ds. Wybrzea.
Zaangaowanie jednostek prowadzio do tworzenia oblicza gospodarczego Gdyni. Postawy te ujawniay si z du si w budowie floty i eglugi
morskiej, bazy i stanu zorganizowania rybowstwa, przemysu okrtowego,
awtym Stoczni Gdyskiej, Stoczni Rybackiej, Stoczni Jachtowej oraz Polskiej Marynarki Wojennej
Istotny udzia w budowie obrazu miasta ma Marynarka Wojenna20.
Wrd jej organizatorw i dowdcw zaznaczyo si wiele osobistoci, ktre uznaje si za ojcw tej instytucji. Wrd nich wymienia si m.in. adm.
Kazimierza Porbskiego, kmdra Jerzego wirskiego, kmdra Jzefa Unruga.
Oblicze architektoniczne miasta w samych podstawach jest dzieem
in.Adama Kuncewicza, ktry w 1926 r. opracowa projekt zabudowy Gdyni i jego ukad przestrzenny zabudowy. W 1934 r. wczony zosta w koncepcje zabudowy regionu nadmorskiego, wypracowana pod kierunkiem in. Stanisawa Filipkowskiego. Inynierowie architekci ujawnili due zaangaowanie w projektowanie i wznoszenie gmachw instytucji uytecznoci publicznej (magistratu, poczty, szkoy, urzdu morskiego), jak i budownictwo domw prywatnych, co byo niezwykym wyzwaniem w sytuacji duego napywu do miasta ludzi, w celu podejmowania pracy przy jego budowie oraz
w sytuacji wyrastania tak zwanego dzikiego budownictwa, wychodzcego
naprzeciw doranym potrzebom mieszkaniowym21. Wraz z budownictwem
mieszkalnym ujawnia si konieczno pilnego urzeczywistniania wyzwa
komunalnych, m.in. komunikacyjnych, zaopatrzenia w energi elektryczn,
w sie urzdze wodocigowych i kanalizacyjnych, w sie instalacji sanitarnej, gazowej, sie handlu i usug, jak te infrastruktury rekreacji i wypoczynku. Kada z tych sfer ycia kulturowego bya wyrazem zarwno zaangaowania i pracy przywdczych jednostek, jak i zbiorowego wysiku jego

budowniczych. Szczegln warto stanowia w tym wzgldzie lokalno;


now tre zdobywaa kategoria spoeczno lokalna. Budowa Gdyni bya
wyjtkowym wyzwaniem obywatelskim, patriotycznym. Napywajca
do niej spoeczno identyfikowaa si z tym wyzwaniem i od pierwszych
miesicy w niej pobytu dawaa wyraz przywizania do nowej rzeczywistoci.
Nierzadko ujawniaa si dychotomia postaw, to jest oficjalne identyfikowanie
si z kulturowoci Gdyni, a prywatnie pielgnowanie pamici o miejscach
pochodzenia, co wyraao si zwaszcza w sferze ycia bytowego.
W integracji spoecznoci Gdyni istotn rol odgrywaa infrastruktura kulturalno-owiatowa i jej pracownicy22. Spord wielu nauczycieli wymienia
si zasugi Teofila Zegarskiego (twrcy prywatnej szkoy typu redniego), Iren Grsk (twrczyni Radosnej Szkoy), Jzefa Niemca (dyrektora rednich szk oglnoksztaccych Towarzystwa Szkoy redniej), Jana Niwiskiego (organizatora szkoy muzycznej), Wacawa Szczeblewskiego (waciciela idyrektora Pomorskiej Szkoy Sztuk Piknych w Gdyni). Szczegln
rol penia prasa, a w tym ukazujca si w latach 19261939 Gazeta Gdyska redagowana przez Bonifacego Chmielewskiego, pniej Czesawa Buksakowskiego, Stanisawa Tadeusza Kaczmarka, Kurier Batycki ukazujcy si w latach 19371939 redagowany przez m.in. Jzefa Dobrostaskiego,
Henryka Tetzlaffa, Mikoaja Arciszewskiego, Witolda Mnickiego, oraz takie tytuy jak: Klub Nowych Ludzi (1931), Wiatr od Morza(19311935),
Latarnia Morska (19341935), Torpeda (19361937).
W krzewieniu kultury ycia teatralnego zaznaczyli swoj obecno i indywidualno, m.in. aktor i reyser Jzef Krokowski, Stanisaw Czapelski (dyrektor
teatru w Poznaniu i Lwowie), Janina Nosarzewska-Adwentowicz, Witold Butkis
(prezes Towarzystwa Dramatyczno-Muzycznego Pro Arte wGdyni), Tadeusz
Skaryski, Balbina Horska. W yciu muzycznym, m.in.dyrygenci Jan Kamrowski, Gerard Karski, nauczyciel piewu Wacaw Betlejewski, Adolfina Paszkowska organizatorka Prywatnej Szkoy Rytmiki iPlastyki.
Wyranie zaznaczya si aktywno twrcza i organizacyjna artystw plastykw. W sferze tej zaznaczyli swj indywidualizm Marian Mokwa, Antoni
Suchanek, Bolesaw Just, Feliks Smosarski, Maria Zabocka, Anna Lityska.
Marian Mokwa swj dom przeksztaci w Galeri Morsk, ktra w 1934r.
staa si oglnopolskim salonem wystawowym.
W sferze naukowej organizacyjn podstawow form stanowio Towarzystwo Przyjaci Sztuki, zaoone w 1937 r. Pierwszym jego prezesem zosta

S. Kitowski, Burmistrz z Oksywskiej Kpy, Kurier Gdyski nr 6, z 10.02.2006, s. 18.


K. Makowski, dz. cyt., s. 288290.
20
Por. S. Ordon, Polska Marynarka Wojenna 1918-1939, Gdynia 1966; G. Piwnicki,
B.Zalewski, Polska wojskowa polityka morska od X do koca XX wieku, Gdynia 2002;
G. Piwnicki, Kultura polityczna kadry Marynarki Wojennej Rzeczypospolitej Polskiej
wprocesie wspczesnych przemian ustrojowych, Gdask 2005.
21
Por. M. Sotysik, Gdynia miasto dwudziestolecia midzywojennego. Urbanistyka.
Architektura, Warszawa 1993.
18
19

20

22

Por. Gdynia sylwetki ludzi, owiata i nauka, literatura, kultura, red. A. Bukowski,
Gdask 1979; S. Kitowski, M. Sokolowska, Ulice Gdyni. O historii i patronach, Gdynia
2009; M. Sokoowska, W. Kwiatkowska, Gdyskie cmentarze. O twrcach miasta, portu
ifloty, Gdynia 2003.
21

Andrzej Chodubski

Jednostka a ksztatowanie ycia spoeczno-politycznego spoecznoci lokalnej

prawnik Jarosaw Czerliski, a sekretarzem historyk Jzef Bieniasz. Istotn


rol w rozwoju bada humanistycznych penio Muzeum Miejskie, zaoone w 1936 r.; kierowaa jego prac archeolog dr Janina Krajewska, od 1934r.
istniao te Miejskie Muzeum Etnograficzne, dokumentujce m.in. dzieje
rozwoju Gdyni. Rozwj ycia naukowego napotyka sprzeciw ze strony innych orodkw zajmujcych si sfer bada naukowych. Zarzucano gdynianom przede wszystkim nieprzygotowanie kadrowe do tego typu dziaalnoci,
aamatorstwo uznawano za rzeczywisto szkodliw dla nauki.
Bohaterskie karty postaw i zachowa ujawnili liczni gdynianie w czasie
agresji hitlerowskiej na miasto we wrzeniu 1939 r. oraz w czasie okupacji hitlerowskiej trwajcej do wiosny 1945 r.23. Liczni zaangaowali si w organizacyjne formy ruchu oporu, m.in. w dziaalno w ramach Tajnej Organizacji
Wojskowej Gryf Pomorski, oglnopolskiej organizacji wojskowej Armia
Krajowa, Tajnego Hufca Harcerzy, Polskiej Armii Podziemnej, Alfy ekspozyturze wywiadowczej Polskiej Marynarki Wojennej, Organizacji Wojskowej Modziey Kaszubskiej.
Kolejny bohaterski obraz postaw i zachowa ujawni si w Gdyni tu
pozakoczeniu dziaa wojennych i przystpieniu do odbudowy ycia kulturowego24. Ujawnia si konieczno zabezpieczenia i inwentaryzacji ocalaego mienia zarwno sfery produkcyjnej, jak infrastruktury spoecznej. Powracajcy z wysiedlenia gdynianie, jak i nowo napywajca do miasta ludno, wczyli si z najwikszym powiceniem w jego odbudow. Z niezwykle trudnym wyzwaniem organizacyjnym musieli zmierzy si pierwsi
kierownicy, dyrektorzy odbudowywanych instytucji; odbudowywano miasto czsto w rzeczywistoci ponad ludzkie siy. Bya to spoeczno moda pod wzgldem wieku. Wedug spisu ludnoci z 14 lutego 1946 r. zaledwie
4,2% stanowiy osoby w wieku 60 i wicej lat. Dua skala migracyjna ludnoci w pierwszych powojennych latach powodowaa tworzenie si po raz kolejny wielokulturowoci miasta. W spoecznoci tej, zwanej lokaln, najwyraniej zaznaczaa si ludno wywodzca si z kaszubskich wsi, byych wojewdztw: bydgoskiego, warszawskiego i lubelskiego oraz z terenw wczonych w przestrze Zwizku Radzieckiego, zwaszcza z Wileszczyzny, Biaorusi oraz tak zwanych kresw poudniowo-wschodnich.
Z punktu widzenia aktywnoci spoeczno-politycznej bya to szczeglna jako ludzi. Przyjmujc podzia spoecznoci na autochtoniczn i allochtoniczn (migrujc), w rzeczywistoci Gdyni w procesie przemian
dziejowych dominowaa spoeczno allochtoniczna. Przybywaa do tej

przestrzeni powodowana przede wszystkim czynnikami bytowymi; w celu


uzyskania miejsca pracy oraz zaspokojenia podstawowych potrzeb egzystencjalnych. Generalnie byli to ludzie odwani, przedsibiorczy, uparci w deniu do celu; sytuujcy si na rednim poziomie realizacji aspiracji kulturowo-cywilizacyjnych. Ujawniajcy przy tym aspiracje do osigania wygodnych warunkw ycia bytowego, przywizujcy du wag do realizacji prywatnych wasnych interesw, przedkadajcy dorane sprawy materialne
przed duchowymi wyzwaniami.
Sytuujc wspczesn rzeczywisto kulturow Gdyni, okrelan mianem
spoecznoci lokalnej25 w procesie przemian cywilizacyjnych, zauwaa si
wyrane jej zorientowanie na realizacj znakw i wyzwa nowoczesnoci,
tak zwanej globalnej spoecznoci obywatelskiej26. Wyraa si to w sferze ycia gospodarczego; na decentralizacji zarzdzania (tworzenia si sieciowych
struktur organizacyjnych zarzdzanych partycypatywnie), na wzrocie znaczenia sfery usug a osabieniu tradycyjnych dziedzin gospodarki, zwaszcza przemysowej i rolniczej, na zmianie charakteru pracy zawodowej (na informatycznoci, wysokim stopniu zmechanizowania), na odmasowieniu produkcji. W yciu spoecznym: na migracji ludnoci, narastaniu zjawiska bezrobocia, na samoorganizowaniu si jednostek i maych grup spoecznych,
nasystematycznym podnoszeniu kwalifikacji, zdobywaniu nowych umiejtnoci w procesie ksztacenia si jednoczenie w uznawaniu nowych wartoci
ycia kulturowego, a w tym m.in. tolerancji wobec rnych postaw, zachowa, aspiracji spoecznych, uznawaniu nadrzdnoci rozwiza normatywnoprawnych wobec zachowa moralnych, etycznych, uznawaniu synkretyzmu kulturowego w yciu jednostkowym i zbiorowym. W rzeczywistoci politycznej: na uznawaniu autonomii spoeczestwa wobec pastwa, na funkcjonowaniu w adzie decentralizacji i rozproszenia wadzy, na urzeczywistnianiu idei demokracji partycypatywnej, a w tym na ugruntowywaniu wizi lokalnych; na uznawaniu indywidualizmu jako formy zachowania i dziaania kulturowo-cywilizacyjnego. Indywidualizm wyznacza szczeglne miejsce wyciu spoeczno-politycznym jednostce.
Definiujc istot instytucji jednostka, zwykle zauwaa si, e ma ona
okrelony status prawny27, to jest wyznacza ramy aktywnoci kulturowej
nadanym poziomie rozwoju kulturowego. Wspczenie okrelaj je dokumenty o zasigu midzynarodowym, to jest: w Midzynarodowym Pakcie

23
24

Dzieje Gdyni, roz. XII-XV.


Tame, roz. XVI; Encyklopedia Gdyni, red. M. Sokoowska, I. Greczanik-Filipp,
W.Kwiatkowska, Gdynia 2006.

22

R. Toczek, Lokalno gdyska prawda czy fasz? Zeszyty Gdyskie 2007, nr 2, s.4555.
E. Polak, Przemiany cywilizacji wspczesnej w sferze kultury materialnej, Gdask
1996, s.4748; A. Chodubski, Wartoci cywilizacyjne a przeobraenia kulturowe Gdyni,
Zeszyty Gdyskie 2006, nr 1, s. 1332.
27
A. Chodubski, Jednostka, s. 141144.
25

26

23

Andrzej Chodubski

Jednostka a ksztatowanie ycia spoeczno-politycznego spoecznoci lokalnej

Praw Obywatelskich i Politycznych oraz w Midzynarodowym Pakcie Praw


Gospodarczych, Spoecznych i Kulturalnych, uchwalone 16 grudnia 1966 r.
Istniej te konwencje szczegowo regulujce prawa i wolnoci obywatelskie. Prawo reguluje i sankcjonuje wspczenie pooenie jednostki w rnych zbiorowociach i jest mechanizmem regulujcym caoksztat aktywnoci i dziaalnoci jednostki; jest te mechanizmem rnicujcym pooenie
jednostki w rnych konstelacjach spoeczno-politycznych i ekonomicznych.
Uczestnictwo jednostki w polityce jest wyzwaniem koniecznym jako urzeczywistnianie naturalnej potrzeby panowania, wyznaczania swojego miejsca
w adzie kulturowym28. Istotn rol w sferze odgrywaj cechy psychiczne,
wyraajce si zwaszcza w:
a) sile osobowoci zaufaniu do siebie, poczuciu wasnej kompetencji imoliwoci dziaania,
b) dyspozycyjnoci umiejtnoci odgrywania rl spoecznych i politycznych,
c) ekstrawertyzmie poszukiwaniu wci nowych, powierzchownych kontaktw,
d) ekstremizmie ujawnianiu postaw, pogldw radykalnych, ostatecznych.
Ekstremizm sprzyja ujawnianiu si postaw autorytarnych29.
Osobowo autorytarn generuj takie cechy, jak:
a) bezkrytyczny stosunek do okrelonych autorytetw, gotowo do uzalenienia si od jakiej siy wyszej,
b) radykalne odrzucenie koncepcji rwnoci,
c) mylenie przy pomocy stereotypw, postpowanie emocjonalne, odrzucanie zachowa i dziaa racjonalnych,
d) kult siy i twardo; eksponowanie dychotomii: panowanie podporzdkowanie i sia sabo,
d) projekcja wasnej wizji na wiat zewntrzny,
e) destruktywno cynizm.
Powszechnym zjawiskiem dla osobowoci autorytarnych jest:
a) projekcja przenoszenie wasnych ujemnych cech na oponentw,
b) reakcje upozorowane ukrywanie prawdziwych motyww dziaania,
c) sublimacja i kompensacja aspiracji wiadome minimalizowanie potrzeb,
aspiracji, ktrych jednostka nie jest w stanie zrealizowa, bd wiadomie
odwraca uwag, koncentrujc si na innej sferze aktywnoci, na przykad
w postaci twrczoci artystycznej.

Uczestnictwo jednostek w yciu politycznym ujawnia rn skal tej aktywnoci. Mona wyrni jako jej podstawowe kategorie:
a) przywdcy osoby sprawujce najwysze funkcje w organizacji ycia publicznego; urzdy wadcze zdobywaj drogami formalnymi i nieformalnymi, czsto nieakceptowalnymi spoecznie,
b) politycy (zawodowi) aktywno polityczn utosamiaj z prac zawodow, legitymuj si dowiadczeniem aktywnoci spoeczno-politycznej,
wypracowanym w rnych formach instytucji ycia publicznego,
c) aktywici dziaacze spoeczni, ycie spoeczno-polityczne postrzegaj
jako hobby; uczestnicz w inicjowaniu i rozwizywaniu rnych wyzwa
sfery ycia kulturowo-cywilizacyjnego,
d) obywatele (wysoko bd nisko upolitycznieni) jednostki ujawniajce
wiadomo rozumienia rzeczywistoci politycznej, wag okrelonych zachowa politycznych,
e) wyobcowani i apolityczni jednostki ujawniajce negatywny stosunek
do wiata polityki, w yciu politycznym uczestnicz na zasadzie koniecznoci cywilizacyjnej.
W praktyce spoeczno-politycznej nie istniej autonomiczne czyste typy
osobowoci politycznej, a cz si w rnym stopniu ich elementy, w zalenoci od stosunku jednostki do polityki, a w tym autonomicznego, instrumentalnego czy egocentrycznego traktowania wadzy; rne powody skaniaj ludzi do zajmowania si polityk. Powszechnie postrzega si je jako jednostki
odznaczajce si silnym ego, odporne na wszelkie przeciwnoci i niesprzyjajce okolicznoci spoeczno-polityczne, ekonomiczne, towarzyskie, skonne
do dawania wyrazu swej osobowoci, pewni siebie.
Odnoszc wiedz teoretyczn o jednostce i spoecznociach lokalnych
do rzeczywistoci kulturowo-cywilizacyjnej Gdyni, mona zauway nastpujce prawidowoci:
nowoczesne oblicze miasta w procesie dziejowym tworzya spoeczno
napywowa; jednostki przedsibiorcze, przystosowawcze do nowych warunkw ycia kulturowego,
w spoecznoci napywowej dominowao pokolenie ludzi modych, krytycznych i jednoczenie otwartych na wyzwania przemian kulturowo-cywilizacyjnych,
wan si sprawcz pozytywnych przemian kulturowych w miecie jest
jego wielokulturowo, dajca due moliwoci realizacji zawodowej
i spoecznej jednostkom autorytarnym,
spoeczno lokalna jawi si w wymiarze symbolicznym, fasadowym, podanym ideowo-politycznie, jako e jej animatorzy i realizatorzy jej

28
29

Por. J.J. Wiatr, Socjologia stosunkw politycznych, Warszawa 1977, roz. IX.
Por. Psychologia polityczna, red. K. Skaryska, Pozna 1999, s. 149167; Jednostka
i spoeczestwo. Podejcie psychologiczne, red. M. Lewicka, J. Grzelak, Gdask 2002,
s. 8587; K. Skaryska, Czowiek a polityka. Zarys psychologii politycznej, Warszawa
2005, s. 4758.

24

25

Andrzej Chodubski

rozwoju nie s zwizani z jej autentyczn tradycj, cigoci wartoci


kulturowych; s obcymi wrd tak zwanych swoich.
Wobec ujawniajcego si obrazu spoecznoci lokalnej podatnej na przyswajanie nowych wartoci kulturowych, nowych wyzwa cywilizacyjnych
pierwszestwo w generowaniu okrelonych wzorw, paradygmatw zdobywaj jednostki, okrelone mianem partycypatywnych przed szerokimi krgami spoeczestwa, ktrym rozwj cywilizacyjny wyznacza demokratyczne
uczestnictwo w yciu spoeczno-politycznym.

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Miron Kusak

Obywatel w przestrzeni
publicznej miasta
Miasto jest z natury struktur yw, trwale dynamiczn, podatn na zmiany, ale rwnie na destrukcj. Od staroytnoci, w rnych czasach i w rnych kulturach suyo ludziom do budowania lokalnych, suwerennych
wsplnot, ktrych waciwoci byo denie do osignicia na danym terytorium warunkw dla rozwoju, do czego potrzebna bya moliwo organizowania si w suwerenn spoeczno ludzi wolnych, poniewa od zawsze wolno i suwerenno byy wartociami stanowicymi fundament egzystencji. Konieczno przetrwania i rozwoju wymagay budowania spoeczestwa zjednoczonego wok wadzy w oparciu o stanowione przez ni regulacje iporzdek, ktry umoliwia osiganie potencjau i unikania chaosu
stanowicego zagroenie dla istniejcego status quo. Wanie ad przestrzenny iporzdek organizacyjny pozwalay unika chaosu, ktry zwykle sprzyja
degradacji. Wida to byo w dawnych kulturach, ktre wanie adem ustrojowym i adem przestrzennym dowodziy zdolnoci do budowania potencjau ireagowania na wyzwania. W warunkach chaosu nie ma moliwoci egzekwowania zobowiza, nie ma warunkw do budowania zaufania opierajcego si o ludzk solidarno, rozumian jako konieczno jednoczenia si
w wysikach dla osigania spoecznie wanych celw, a nie do walki o przywileje. Wspczesne spoeczestwa zauwaaj fundamentaln rol zaufania
jako najwaniejszego spoecznego kapitau niezbdnego do budowania potencjau spoeczestwa obywatelskiego. Spoeczestwo, ktre docenia rol
adu przestrzennego i porzdku docenia wartoci moralne wynikajce z sytuacji, kiedy czowiek wolny, dokonujc wyboru ma wiadomo koniecznoci
poniesienia jego konsekwencji i wynikajcej z tego odpowiedzialnoci. Dotrzymujc zobowiza, osiga sytuacj moraln sprzyjajc zaufaniu. Strony porozumiewajce si we wzajemnie dla siebie wanych sprawach, rozumiejc, erwnie w ich interesie jest dotrzymywanie zobowiza, nie musz kama i oszukiwa, a jeli kto zaryzykuje, to jest prawo i sankcje oraz

26

27

Miron Kusak

Obywatel w przestrzeni publicznej miasta

opinia otoczenia. Jeli traci si zaufanie otoczenia, to traci si wiarygodno, ato jest waniejsze ni wszelkie pienidze. Dowiadczenie pokazuje,
e orientacja na zasady i wartoci to optymalny kierunek rozwoju. Nie mona ulega zudzeniu, e wszystko da si uregulowa coraz bardziej szczegowymi przepisami.
Wspczesne miasto jest struktur o wysokim stopniu komplikacji. Wrnych strefach klimatycznych, w rnych czciach wiata, w rnych kulturach zauway mona inne tradycje, inne rozumienie funkcji miasta, inaczej
funkcjonuj spoecznoci lokalne. Kady nard, w oparciu o wasne tradycje i dokonania nieustannie poszukuje adekwatnych rozwiza. Jest to proces. WEuropie rnice s ogromne. Podrujc, zauwaamy jak dynamicznie inarne sposoby rozwijaj si rne miasta, co wida moe szczeglnie wyranie na przykadzie stolic. Pary jest przykadem, jak mona czy
skrajnie rne rozwizania, zarwno w architekturze, jak i w gospodarce przestrzennej. Z jednej strony mona zauway dbao o tradycj i pielgnowanie tego wszystkiego, co jest spucizn dawnej wietnoci i dorobkiem ludzi
z dawnych czasw i wida to nie tylko w dbaoci o dziea sztuki i zabytki,
ale rwnie w deniu do czenia tego, co jest godne zachowania z rozwizaniami na wskro nowoczesnymi, a nawet ekstrawaganckimi. Zaczo si
od wiey Eiffla, ktra jest wyranym i krzyczcym dysonansem wprzepiknej osi klasycznej architektury rozcigajcej si od placu Trocadero w kierunku paacu Inwalidw. Swego czasu bya przedmiotem gwatownych sporw,
ktre na dugo podzieliy francuskie spoeczestwo. Jednak to wiea jest ikon tego piknego i bardzo dynamicznego miasta. W centrum, wmiejsce niezwykle poytecznych hal targowych, wok ktrych zwykle nieco mierdziao, wzniesiono Centre Pompidou, ktre jest okropnym brzydactwem i wyglda jak skrzyowanie stodoy z rafineri, jednak szczeglnie turystom bardzo si podoba i mona si bardzo mocno zdziwi, e ludzie w ssiadujcych
z gmachem kawiarniach, popijajc kaw czy szklank wina, patrz si na to
co i wydaj si zachwyceni. Z kolei pikna o urbanistyczna zaczynajca
si od Luwru i krlewskich ogrodw, przechodzc potem w Pola Elizejskie,
po przekroczeniu Sekwany, koczy si supernowoczesn dzielnic La Defense, ktra ju nie ma kontynuacji, poniewa dalej jest ju cmentarz i jest to
moe nieco symboliczne. Jedynym pomnikiem w caej dzielnicy jest pomnik
dwuteownika, ktry w nowoczesnym budownictwie jest tylko podcigiem,
ktry przenosi wszelkie obcienia i bez niego nie jest moliwa adna nowoczesna wizja architektoniczna. Moe jeszcze przedtem naley powiedzie,
ena dziedzicu Luwru wchodzi si do pomieszcze muzealnych podbaldachimem konstrukcji ze stali i szka w ksztacie ostrosupa autorstwa jednego

z najwybitniejszych wspczesnych architektw. Mona by wiele powiedzie


na temat ekstrawagancji Francuzw w przebudowie stolicy, bo kady z prezydentw poczytywa sobie za punkt honoru pozostawienie po sobie czego
trwaego, co zwykle musiao by ekstrawaganckie. Zreszt jest to jaka cecha waciwa temu spoeczestwu, ktre nie unika rwnie miaych, a nawet
ekstrawaganckich rozwiza w polityce. Prezydent Mitterrand zaczyna swoj prezydentur na czele socjalistw z zamiarem obalania kapitalizmu, ale potem byo ju coraz bardziej normalnie. Stolica Francji zwraca uwag dynamik zmian i miaych rozwiza. Dla Polaka czym niezwykym jest, e tunel
pod skrzyowaniem mona skoczy w tydzie, oni to potrafi. Rwnoczenie na niektrych starszych liniach metra przejcia dla pasaerw przypominaj przejcia w piwnicach dawnych domw wielopokoleniowych, alemetro ma rwnie linie o wysokim standardzie obsugiwane bardzo sprawnie
przypomocy nowoczesnego sprztu. Ta ogromna metropolia skutecznie radzi
sobie z komunikacj, poczynajc od metra i szybkich kolei podmiejskich, poprzez autobusy, tramwaje i nowoczesne wielkie lotniska, czego przykadem
moe by dynamicznie rozwijajce si na pnoc od miasta lotnisko de Gaullea. To miasto rwnie radzi sobie, aczkolwiek mniej skutecznie, z problemami wynikajcymi z ywioowego napywu imigrantw z dawnych kolonii i z Afryki. Zaludniaj suburbia i, w oparciu o hasa politycznej poprawnoci i praw czowieka, walcz o rwne prawa, co powoduje powane napicia,
poniewa nie maj zdolnoci do adaptowania si i s trwaym czynnikiem
destrukcji, budzc spoeczn niech, poniewa ich roszczenia, zrozumiae
zpunktu widzenia praw czowieka i politycznej poprawnoci, dla wielu Francuzw oznaczaj przymus oenia na ich utrzymanie i konieczno ponoszenia odpowiedzialnoci za ich status. 14 lipca 2009 r. w porywie buntu znowu
spalili 250 samochodw, bardzo umiarkowanie, poniewa zwykle pali si ich
znacznie wicej. Poza Paryem Francja jest prowincjonalna i mona by wiele mwi o urodzie i dynamice rozwoju miast i miasteczek rnych, bardzo
si od siebie rnicych regionw. Hod mona odda Francuzom za ich zdolno do wolnoci, czyli do kompromisu, bo wolno jest kompromisem, a gospodarka na niej zbudowana opiera si na strategii kompromisu.
Miasta Irlandii, Walii czy Szkocji znacznie rni si od miast woskich,
a te z kolei od bliskich nam miast w Skandynawii. W Karlskronie, przepiknym miasteczku majcym bezporednie poczenie promowe z Gdyni, oprcz budownictwa charakterystycznego dla tego regionu, zauwaamy
ogromn mas budownictwa, ktre my znamy z okresu PRL-u, a s to proste i siermine bloki mieszkaniowe 3- lub 4-pitrowe, ktre Szwedzi budowali w ramach programw budownictwa socjalnego, eby w najprostszy

28

29

Miron Kusak

Obywatel w przestrzeni publicznej miasta

sposb zaspokoi gd mieszkaniowy. Bloki takie w dawnym ZSRR nazywano chruszczowkami, co oznaczao tanie i tandetne budownictwo dla mas
za czasw Chruszczowa. Pojawiy si masowo u nas i trwaj do tej pory.
We wczesnym PRL-u mieszkanie w bloku i praca w miecie oznaczao dla
wielu ludzi awans spoeczny, bo wielu tych ludzi przenosio si z gbokiej
prowincji, gdzie czsto mieszkali w chatach som krytych, bez wody, prdu
i kanalizacji, gdzie zamiast podg byy klepiska.
W Niemczech architektura, rozwizania urbanistyczne i przestrzenne
znacznie si rni w zalenoci od regionu. Duo jest piknej architektury, szczeglnie tej charakterystycznej na prowincji. W terenach grzystych,
rwnie w wysokich partiach Alp Niemiec, Szwajcarii czy Woch uznanie
musi budzi gospodarka przestrzenna i infrastruktura miast budowanych
wzasadzie na skaach. We Francji Prowansja rni si znacznie od Grnej
iDolnej Sabaudii, w Niemczech Bawaria rni si znacznie od innych regionw. Wsplna jest dbao o porzdek, czytelno rozwiza przestrzennych
orazlogik koncepcji urbanistycznych.
Kultura Zachodu, ktrej kolebk jest Europa, pozwalaa ludziom, w oparciu o jej waciwoci i wartoci, tworzy systemy polityczne pozwalajce budowa potencjay i suwerenno w oparciu o wybr wolnoci jako najwyszej
wartoci i rynku jako mechanizmu, ktry dziki konkurencji gwarantowa dynamik i efektywno w polityce i gospodarce. By to proces peen sprzecznoci i konfliktw, a kompromis czsto osigao si na drodze wojny iprzelewu krwi. Spoeczestwo obywatelskie w rnych odmianach, zdefiniowane
ju przez Kanta jako spoeczestwo, w ktrym rezultatem wolnoci jest sprawiedliwo, jest rezultatem coraz bardziej powszechnej wiadomoci, enajwaniejszym osigniciem rozumu i dowiadczenia jest kompromis. Wolno jest kompromisem i w oparciu o t warto buduje si zarwno potencja gospodarczy, jak i system ustrojowy, poniewa dowiadczenie pokazuje, ew miar postpu i rozwoju coraz waniejsze staje si pastwo prawa.
Spoeczestwu jest potrzebne, bo wszdzie, gdzie mamy do czynienia z dynamik i interesami oraz rynkiem jako podstawowym mechanizmem rozwoju, ktry generuje nierwno i zapotrzebowanie na sprawiedliwo, wszystko wymaga nieustannych regulacji. Obywatel musi mie tego wiadomo,
musi to rozumie, musi si cigle uczy, a mimo to popenia cigle bdy. Dowiadczenie pokazuje, e najwaniejszy jest obszar polityki, poniewa w tym
obszarze dokonuje si regulacji, ktre dotycz wszystkich. Milton Friedman,
jeden z najwybitniejszych umysw XX wieku, zawsze powtarza, e najwaniejszy jest ustrj. Respektujc t oczywisto, obywatel, majc prawo wyboru swoich przedstawicieli do wadzy, musi zdawa sobie spraw, e nie mog

by politykami ludzie, ktrzy pod przykrywk interesu publicznego przemycaj swoje wasne interesy, a wadza to s intratne i wygodne posady, niewymagajce ponoszenia odpowiedzialnoci. Do wadzy winni by wybierani
najlepsi z najlepszych, dobrze wyksztaceni w najlepszych szkoach i dopiero
wtedy, kiedy do czego doszli, udowodnili, e potrafi by uyteczni, e swojej wiedzy i dowiadczenia potrafili z powodzeniem uy dla uoenia swoich spraw osobistych oraz potrafili z powodzeniem udziela si dla dobra publicznego. I wtedy model spoeczestwa obywatelskiego jest efektywny, poniewa moliwe jest partnerstwo midzy obywatelem i wadz, opierajce si
na wzajemnym zaufaniu, bo strony dotrzymuj zobowiza i wtedy mona
budowa oraz dokonywa niezbdnych i adekwatnych regulacji.
Ten optymalny, ale trwale niedoskonay system, jest trwale zagroony
chaosem. Zarwno z powodu roszcze i naciskw na sprawiedliwo, co czsto prowadzi do przywilejw i entropii, czego rozumienie wymaga wiedzy
izdolnoci dokonywania zmian ustrojowych, bo jak nie to konflikt, bunt, poszukiwanie winnego, a jak zostanie wskazany, to wtedy mona budowa szafot; take z powodu niestarannoci w zagospodarowaniu przestrzeni, copowoduje, e przestrze publiczna staje si uciliwie, a czasem nieznonie
niefunkcjonalna. Obywatel musi mie moliwo swobodnego poruszania
si w tej przestrzeni, moliwo dokonywania wyborw, co stale zmusza go
dokontaktw z organami wadzy i administracji i w ten sposb testuje ich
kompetencje i zdolno ponoszenia odpowiedzialnoci. Instytucje, urzdy
iprocedury musz by proste i dla obywatela zrozumiae, poniewa, podejmujc decyzje i dziaania, zawsze zderza si z regulacjami, musi to wszystko
rozumie, eby mc diagnozowa adekwatnie swoj sytuacj oraz mie moliwo oceny poziomu ryzyka podejmowanych decyzji i dziaa.
Chaos i anomia to wrg podstpny i niemoliwy do zwalczenia, poniewa
wyrasta z ludzkich saboci i denia do ugrania moliwie duo w kadej sytuacji, a najlepiej z unikniciem kosztw i odpowiedzialnoci. Pisali otym
Ralf Dahrendorf, zajmujc si konfliktem spoecznym, Rawls w swojej teorii sprawiedliwoci, czy Andrzej Walicki, definiujc kategori sprawiedliwoci funkcjonalnej. Karl Raimund Popper wiele uwagi powica temu w znakomitym eseju W co wierzy Zachd. Polityka jest trwaym deniem do przewagi, jest gr, w ktrej zawsze chodzi o to, eby zrealizowa warto gry.
Znakomicie objania to teoria gier. Powicono temu cae gry znakomitych
publikacji, wypowiaday si w tych sprawach najznakomitsze umysy i autorytety, jednak najdotkliwiej i najciekawiej jest w tym obszarze, ktry dotyczy jednostki i wymiaru egzystencjalnego, w ktrym ona jako obywatel realizuje si razem ze swoj rodzin i najbliszymi sobie ludmi, z ktrymi musi

30

31

Miron Kusak

Obywatel w przestrzeni publicznej miasta

zmaga si z losem i t najzwyklejsz codziennoci, do ktrej musi by


przygotowany, i ktrej cigle musi si uczy. Musi by kompetentny, na co
skada si wychowanie, wyksztacenie i dowiadczenie, musi by odpowiedzialny idotrzymywa zobowiza, poniewa nigdy nie dziaa sam i tylko
dla siebie, aledziaa z innymi, bo ycie jest wysikiem zbiorowym. Sprawdza
si rodzinnie, zawodowo i spoecznie, a jeli przyjdzie mu dziaa w polityce, dostaje w swoje rce moliwo decydowania o losie innych, co jest najwysz form odpowiedzialnoci i wymaga najwyszych kwalifikacji i zdolnoci ponoszenia odpowiedzialnoci. Do polityki nie moe si dostawa zadymiarz, bojest mistrzem destrukcji, czowiek przypadkowy, bo nie ma kompetencji i nie moe ponosi odpowiedzialnoci. Od czowieka, ktry nie ma
kompetencji i dowiadczenia, a zosta wybrany, nie mona si domaga odpowiedzialnoci i ten w dodatku zawsze moe si zasania legitymacj spoecznego uznania.
Chaos i anomia s grone rwnie w obszarze, ktry obywatel obejmuje wzrokiem. Chaotyczna gospodarka przestrzenna, brak logiki w rozwizaniach urbanistycznych, niechlujna i przypadkowa architektura, niesprawno
i niefunkcjonalno instytucji publicznych, utrudniony dostp do zasobw
i komplikacje w obrocie zasobami, nieadekwatno infrastruktury spoecznej: owiaty, suby zdrowia, wiadcze socjalnych i ubezpiecze spoecznych, niesprawno urzdw i instytucji zaufania publicznego i wiele jeszcze mona by wymienia, eby uwiadomi sobie, jak zoone s uwarunkowania sytuacji jednostki, obywatela, ktrego los w znacznym stopniu zaley odtego, jak zorganizowana jest i jak funkcjonuje przestrze publiczna.
Wkulturze Zachodu, pki co, udaje si z powodzeniem, na drodze kompromisu, rozwizywa narastajce sprzecznoci i konflikty, rwnoway interesy. Zarwno w maych miastach, jak i w duych aglomeracjach, wida goym okiem, jak nawzajem warunkuj si wszystkie te elementy antroposfery,
odlosu jednostki poczynajc i jej interesw, a po wymiar ustrojowy.
Amerykaski profesor psychologii Robert Cialdini, autor nowatorskiej
ksiki Wywieranie wpywu na ludzi: teoria i praktyka, wzbogaci psychologi spoeczn, wykazujc midzy innymi, e ludzie robi to, co na ich oczach
robi inni, nawet wtedy, kiedy wiedz, e nie powinni tego robi. Okazao
si w praktyce, e efekt Cialdiniego, to dopiero pocztek szerszego zjawiska, bookazuje si, e ludzie pod wpywem otoczenia mog si nawet posuwa do przestpstwa.1 Zesp behawiorystw z Uniwersytetu w Groningen
Kees iKaizer przeprowadzili na ulicach Holandii kilka eksperymentw, ktre miay rozstrzygn t kwesti. W otoczeniu centrum handlowego ustawili
rowery i na kadym zawiesili ulotk, ktra trzeba byo zdj, eby skorzysta

z roweru. W pobliu nie byo koszy na mieci. W czystym i uporzdkowanym otoczeniu centrum tylko 33% rowerzystw rzucao ulotki na ziemi.
Po namalowaniu na pobliskim murze grafitti ju 70% korzystajcych z rowerw porzucao ulotki na ziemi, co byo traktowane jako miecenie. W miar narastania nieporzdku i chaosu w otoczeniu zmieniay si radykalnie zachowania ludzi, ktrzy byskawicznie dostosowywali si do nowej sytuacji,
traktujc baagan jako zacht do zachowa nieodpowiedzialnych. Naukowcy testowali t sytuacje wielokrotnie na rne sposoby, po czym opublikowali swoje spostrzeenia w miesiczniku Science, definiujc udowodnion tez, e chaos rodzi chaos.2 Kiedy jedna z norm spoecznych zostaje zamana, ignorowane s rwnie inne. Obserwacje uczonych wydaj si dosy
oczywiste i bezszczegowych bada naukowych zdrowy rozsdek podpowiada i potwierdza si to w obserwacji, e w otoczeniu brudnym i niechlujnym czciej dochodzi doaktw wandalizmu, zwykle tego rodzaju sytuacje
rodz si w miejscach, ktre nie maj wyranego waciciela, ktry, dbajc
oswoje, ponosiby za to odpowiedzialno. Nie bez powodu ikon destrukcji i degradacji jest grafitti i karaluch. To wszystko, co rejestrujemy goym
okiem, w rzeczywistoci realnej mieci si rwnie w zaoeniach Teorii Wybitych Okien sformuowanej w 1982 przez Jamesa Willsona i Georgea Kellinga, ktra mwi, e chaos rodzi chaos. Tego nigdy nie bdzie si dao udowodni do koca zuwagi nazoono uwarunkowa, jednak to wanie ta
teoria doprowadzia dowprowadzenia polityki zero tolerancji, wedug ktrej ciganie drobnych przestpstw i wykrocze, takich jak grafitti czy demolowanie urzdze infrastruktury komunikacyjnej miasta, bd ataki na wasno prywatn, prowadzi do powanych przestpstw, bo jest przyzwoleniem
na nieponoszenie odpowiedzialnoci. Nie jest dobrze, jeli prawo bardziej
chroni sprawc ni ofiar, a jeli policjant, stajc naprzeciw przestpcy, moe
jedynie prbowa rnych sposobw perswazji, to ten zawsze moe powiedzie: mw do mnie jeszcze. Naukowcy nie s wstanie objani, dlaczego nasza zdolno do poprawnego postpowania sabnie w zaniedbanym otoczeniu. Jest to enujce. Truizmem jest stwierdzenie, e w spoeczestwie
yjcym w baaganie prdzej czy pniej musi doj do dramatycznego naruszenia norm3. To wie kady, ale nie wystarczy wiedzie, trzeba wiedzie,
jak nato reagowa, trzeba takie problemy rozwizywa. Urzdnikom jest bardzo
na rk, e naukowcy bardzo ogldnie diagnozuj jak sytuacj, stwierdzajc rwnoczenie, e nie wiadomo, co zrobi. Urzdnicy wtedy robi,
to co zwykle, czyli nic nie robi, albo rwnie ograniczaj si do diagnozy, wskazujc na jej zawioci i zoono uwarunkowa i diagnoza idzie

The Times, 22.01. 2009, przedruk w Forum 26.02.1.02.2009, s. 64.

32

2
3

Tame.
Tame.
33

Miron Kusak

Obywatel w przestrzeni publicznej miasta

na pk, a z problematami sam na sam pozostaje obywatel. Urzdnicy s


mistrzami unikw, tym wikszymi, im niszy jest poziom ich kompetencji
i w takiej sytuacji rwnie ci, ktrzy wiedz, jak zrobi i potrafi to zrobi,
mog rezygnowa, no bo jak nie musz, jak nie ma nacisku na ponoszenie
odpowiedzialnoci, to wystarczy zrealizowa warto gry na poziomie oczekiwa, jak objania to teoria gier. W medycynie nazywa si to syndromem
impotenta i jest to waciwoci sporej czci nawet dobrze wyksztaconych
i rozumiejcych ludzi, ktrzy widzc, e nie musz odpowiada, cofaj si
do przodu. Nagruncie nauki wszystko to da si uzasadni i usprawiedliwi.
Obywatel, ktry nie rozwizuje na bieco swoich problemw, pogra si
w chaosie i staje si tego chaosu zakadnikiem. W taki sam sposb odnosi si to do pastwa. Pastwo, ktre nie realizuje swoich funkcji wnikajcych z jego waciwoci, wyrzeka si wolnoci, skazuje ludzi na chaos i anomi, ale wtedy musi by rwnie odpowied napytanie, dlaczego obywatele godz si z tego rodzaju sytuacj, a moe chodzi oprost ludow mdro,
ktr Francuzi zawieraj w powiedzeniu: Ty przecie tak chciae Grzegorzu Dyndao. W praktyce w warunkach le funkcjonujcej przestrzeni publicznej obywatele zdolni do ponoszenia odpowiedzialnoci i rozwizywania wasnych problemw uciekaj zwykle w prywatno. Problemw szczeglnie wielkich aglomeracji nie da si unikn ani nie da si unikn odpowiedzialnoci w ich rozwizywaniu. Im wiksza aglomeracja, tym powaniejszym majtkiem zarzdza i potrzebuje coraz bardziej sprawnych instrumentw menaderskich do ich rozwizywania. Obywatele w takich warunkach, stawiajc na rozwj i stae powikszanie poziomu kompetencji, w warunkach rosncej konkurencji, potrzebuj coraz wikszych moliwoci wyboru i coraz wyszego poziomu usug w sferze publicznej, co wymaga staego jej doskonalenia
Aglomeracje i miasta w Europie Zachodniej w rezultacie wyszego poziomu cywilizacyjnego i dojrzaoci kulturowej lepiej sobie radz z reakcj
nazmiany i zakcenia rwnowagi. Ich samorzdy kontynuuj na wysokim
poziomie to, co ju zostao osignite w oparciu o cigle te same wartoci
imechanizmy.
Europa rodkowa i Wschodnia, zmuszone do powrotu od kolektywizmu
do demokracji i gospodarki rynkowej, musiay si dostosowa do nowych
wartoci i do nowych regu gry. Przykadem aglomeracji, ktra zostaa poddana ustrojowo rnym eksperymentom moe by Berlin, ktry w rnych
strefach okupacyjnych wykazywa rny poziom zdolnoci do rozwoju. Berlin Zachodni, funkcjonujc na obcym sobie i wrogim terytorium, w oparciu
o zasady gospodarki rynkowej i pomoc Zachodu, stworzy sobie waciwy

model i system organizacji spoeczestwa spjny z zachodnimi demokracjami. Berlin Wschodni i NRD, mimo ogromnej pomocy finansowej Republiki Federalnej, pogra si w chaosie politycznym i ekonomicznym, co skoczyo si obaleniem muru berliskiego w Niemczech i powrotem do demokracji i gospodarki rynkowej krajw pozostajcych w obszarze wpyww byego ZSRR.
Wielkie aglomeracje i stolice krajw bloku wschodniego rwnie funkcjonoway odmiennie i stanowiy przykad nieefektywnoci rozwiza przestrzennych, urbanistycznych i architektonicznych. Kolektywizm z waciwym mu systemem monopolu i gospodarki nakazowej wyklucza konkurencj, a planowanie eliminowao wszelk inicjatyw indywidualn i rnorodno. Owszem, dokona si na wielk skal awans spoeczny warstw najgorzej sytuowanych, ale na niskim poziomie i w warunkach gospodarki ekstensywnej liczyo si zapotrzebowanie na wielkoprzemysow klas robotnicz, ktr w miastach najskuteczniej mona byo upchn w wielkich bokowiskach o niskim standardzie. Na Zachodzie ludzie rwnie mieszkali wblokowiskach, jednak inny by ich standard i oprcz blokowisk rozwijao si
rwnie budownictwo indywidualne w warunkach przestrzennie uporzdkowanych, z respektem dla wymogw architektury. W dalszym cigu w wielu aglomeracjach, na peryferiach wielkich miast mieszkaj zwykle kolorowi imigranci, uskarajc si na syndrom getta. Szaro egzystencji waciwa systemowi kolektywnemu odbijaa si na miastach, ktrych infrastruktura bya uboga i mao funkcjonalna. Waciwie najgorszym, co byo rezultatem tamtych czasw, sta si model spoeczestwa niezintegrowanego, o chaotycznej strukturze, co byo rwnie rezultatem wojen, przesiedle, przesunicia granic i fundamentalnych zmian ustrojowych, ktre dokonyway si
wwarunkach ograniczonej suwerennoci. Rosjanie przez pewien czas osignli wysok dynamik rozwoju, ale byo to ogromnym kosztem i okazao si
nieracjonalne i mao efektywne. W wielu duych aglomeracjach mona byo
spotka bardzo funkcjonalne rozwizania przestrzenne i charakterystyczn
dla tego okresu architektur. Przykadem moga by Moskwa, ktrej miejska infrastruktura pozwalaa bez wikszych zaci funkcjonowa kilkunastomilionowej aglomeracji gwnie dziki racjonalnym rozwizaniom przestrzennym i niele zorganizowanej infrastrukturze komunikacyjnej z metrem
w roli gwnej, jako rodkiem najbardziej efektywnej komunikacji. Ogrom
metra tej aglomeracji jest imponujcy, ale Moskwa to byo centrum ogromnej imperii i na nic nie mogo zabrakn rodkw. Reszta kraju, poza kilkoma jeszcze miastami, ya skromnie i musiaa mocno liczy si z ograniczonymi rodkami, ktrych dystrybucja zaleaa od wadz centralnych. Czym

34

35

Miron Kusak

Obywatel w przestrzeni publicznej miasta

imponujcym jednak byo dla czowieka z Polski, e metro mia Erywa,


stolica Armenii, u nas znany gwnie z dowcipw o Radiu Erywa i to metro byo wykute wskale, bo cae miasto wybudowane jest na skaach. Miasto ma ponadto mnstwo zieleni i znakomite rozwizania przestrzenne. Metro ma rwnie stolica Gruzji Tbilisi, miasto rwnie urokliwe i przepiknie
pooone. AwPolsce problemy z metrem s od przedwojny. Moskwa zawsze
bya bardzo dynamicznym centrum, gdzie oprcz rozwiza wybitnie kolektywistycznych byo miejsce dla prywatnego handlu i usug, w czym dominowali przybysze z Kaukazu i Azji redniej. Rwnie kapitalizm eksplodowa
w Rosji najsilniej w wielkich aglomeracjach, a nowobogaccy, ktrzy uwaszczyli si na pastwowym dziki bliskim kontaktom z wadz, osignli status
porwnywalny z najbogatszymi ludmi wiata. W nowych warunkach ustrojowych miasta i aglomeracje byego bloku wschodniego musz nadrabia zalegoci wgospodarce przestrzennej, urbanistyce, w architekturze oraz w poszukiwaniu nowych rozwiza systemowych adekwatnych do aktualnych
wymogw, co oznacza zupenie jakociowo nowy system zarzdzania tymi
coraz bogatszymi i coraz bardziej dynamicznie si rozwijajcymi si strukturami. Wymaga to rwnie znaczcej przebudowy zarwno struktur ustrojowych, jak rwnie caego sytemu wychowania, owiaty, suby zdrowia, systemu wiadcze socjalnych i zabezpiecze spoecznych i w ogle caej polityki spoecznej. Wyzwaniem jest globalizacja, ktra wymusza, w warunkach
konkurencji, nadanie za tempem rozwoju gospodarki wiatowej. W praktyce oznacza to nadanie za nowymi technologiami, nowymi systemami organizacji i zarzdzania oraz za nowymi ideami, poniewa sabszych szczeglnie dotyczy deficyt nowych idei. Zawsze chodzi oidee ipomysy adekwatne
do czasu miejsca i warunkw, poniewa nie mona stosowa u siebie prostej
kalki rozwiza, ktre sprawdziy si gdzie indziej i w innych warunkach.
Wtym bardzo intensywnym i ywioowym procesie atwo si zagubi obywatelowi. System nawyky do nadrzdnoci racji kolektywnych z atwoci
gubi indywidualistyczn natur demokracji i systemu rynkowego. W dalszym
cigu gr s kolektywici, bo w demokracji si gosuje i wikszo ma zawsze racj i w tych warunkach mao kto ma gow do upominania si o pryncypia, zasady i wartoci. Ma by zrealizowana warto gry i mao kogo obchodzi, e przy takim postawieniu sprawy walorem jest brak skrupuw. Wymg moralnoci w polityce pozostawia si jako jaowe zajcie dla teoretykw.
W dobie kryzysu wszyscy ogldaj si na Ameryk, zadajc sobie pytanie, jak sobie poradzi, eby wyj z kryzysu i unikn recesji. Wielkie aglomeracje amerykaskie rni si od tego, co znamy z Europy. Chicago, nawet

ogldane z samolotu przy normalnej pogodzie, jest tak rozlege, e krace zabudowy zlewaj si z horyzontem, a nad miastem stale wisi smog. Wielkie
miasta w Ameryce rni si znacznie od siebie i to, co jest ozdob wschodniego wybrzea, w Kalifornii wyglda znacznie inaczej. Zreszt wanie Kalifornia, ten raj na ziemi, wanie na skutek kryzysu znalaz si na skraju bankructwa. Miasta tego najbogatszego stanu Ameryki, gdzie warto PKB jest
wysza ni PKB Kanady imponuj bogactwem i rnorodnoci. Sacramento, San Francisco i Los Angeles to przebogate i znacznie si od siebie rnice miasta, a San Diego z najwikszym na wiecie portem wojennym jest
uwaane za jedno z najpikniejszych miast wiata. Nieprzypadkowo na klifie nad oceanem rozciga si najwiksza na zachodnim wybrzeu dzielnica
milionerw i miliarderw. Rwnoczenie na pobliskiej pustyni Mohave mona zauway koczujcych na klimatyzowanych przyczepach Arabw bd
bogatych Indian, ktrzy wytrzymuj w tych wielkich przyczepach pustynne upay i jed po pustyni wielkimi, klimatyzowanymi terenwkami. Rwnoczenie na imponujcym poziomie maj uniwersytety, szkolnictwo, sub zdrowia oraz wietnie zorganizowan przestrze publiczn o wysokim poziomie spoecznej dyscypliny. Tam czowiek moe czu si wolnym, oczywicie pod warunkiem, e ma pienidze, ale wanie warunki tam panujce
oferuj ogromne moliwoci i mobilizuj do wysiku, poniewa w Ameryce
i w Kalifornii szczeglnie kady wie, e los zawsze daje tylko szans, a nigdy nie ma gwarancji sukcesu. W dalszym cigu kwitnie Hollywood i rozwija si dolina krzemowa, ale ze stanu wyprowadzi si przemys w poszukiwaniu niszych kosztw, co znacznie zredukowao dochody, bo w usugach s
znacznie mniejsze pienidze, a dla stanu znacznie mniejsze dochody z podatkw. Jednak zwykle zapomina si, e jednak fundamentem egzystencji Kalifornii jest na nadal rolnictwo. Ameryka wyjdzie z kryzysu, poniewa oprcz
pienidzy mobilizuj ludzi do aktywnoci idee i wartoci, ktrych Ameryce
nigdy nie brakowao.
Najblisza nam aglomeracja trjmiejska jest struktur silnie si zmieniajc, a wchodzce w jej skad trzy miasta nadal silnie si od siebie rni,
coodbija si na ich zdolnociach do rozwoju i zdolnoci reagowania na rnego rodzaju wyzwania, a tych wyzwa nie brakuje.
Pomorze ma zdefiniowan i szczegowo rozpisan strategi rozwoju z perspektyw do roku 2020 ze wskazaniem priorytetw oraz kierunkw dziaa.4 Szczegowy scenariusz jest drobiazgow diagnoz istniejcej sytuacji ze wskazaniem moliwoci dokonania zmian oraz wykorzystania

36

Strategia rozwoju wojewdztwa pomorskiego. Lipiec 2005. Zacznik do Uchway nr 587/


XXXV/05 Sejmiku Wojewdztwa Pomorskiego z 18.07.2005 w sprawie przyjcia Strategii
Rozwoju Wojewdztwa Pomorskiego.
37

Miron Kusak

Obywatel w przestrzeni publicznej miasta

warunkw dla rozwoju. Dowiadczenie pokazuje, e wiedzie jak zrobi


i zrobi, to ogromna rnica. Potencja jest, ale dopiero praktyka pokae,
na ile moliwe bdzie jego wykorzystanie i na ile uda si unikn bdw
i zaniecha. Jest koncepcja, ale jest tylko szans, poniewa decydujcy bdzie sposb, w jaki zostanie wdroona.
Priorytetem nr 1 jest Konkurencyjno, czyli:
lepsze warunki dla przedsibiorczoci i innowacji,
wysoki poziom edukacji i nauki,
rozwj gospodarki wykorzystujcej specyficzne zasoby regionalne,
efektywna sfera publiczna,
silna pozycja i powizania Obszaru Metropolitalnego Trjmiasta wukadzie ponadregionalnym, gwnie batyckim.

Rwnie aglomeracja trjmiejska ma problemy z integracj i budow wsplnej infrastruktury. Obok siebie pooone s trzy miasta, ale kade
jest cakiem inne. Zwykle rnorodno jest walorem, ale wymaga zdolnoci dokompromisu, czego wyranie brakuje. Cigle trudnym do rozwizania problemem jest upadek gospodarki morskiej, ktra dla regionu bya fundamentem rozwoju. Czasy si zmieniy i wadze lokalne musz poszukiwa
rozwiza alternatywnych, s one zawarte w strategiach rozwoju, ktre kade
z tych miast ma opracowane, ale strategie s cay czas tylko szans na sukces.
Najbardziej dynamicznie rozwijajca si Gdynia rwnie ma opracowan Strategi Rozwoju Gdyni do roku 20135. Wskazane s jej mocne strony:
nadmorskie pooenie, dajce miastu naturalne predyspozycje do rozwoju szczeglnie gospodarki morskiej, obsugi systemw transportowych
orazwsppracy midzynarodowej,
urozmaicony krajobraz naturalny, w tym duga i atrakcyjna strefa nadbrzena,
stan rodowiska naturalnego dobra jako wody i powietrza, nieskie
wskaniki emisji zanieczyszcze,
ssiedztwo Gdyni ze stolic regionu i innymi miastami konurbacji,
zlokalizowanie w Gdyni dowdztwa Marynarki Wojennej oraz szeregu znaczcych instytucji wojskowych,
rosncy udzia w gospodarce narodowej i globalnej gdyskich przesibiortstw z bran: informatycznej i finansowej,
wysoki i stale rosncy udzia sektora prywatnego w strukturze wasnoci i
zatrudnienia,
pozytywny wizerunek Gdyni w kraju i na wiecie. Wysoka atrakcyjno
osiedlecza i inwestycyjna,
wysoka przedsibiorczo i aktywno obywatelska gdynian,
wysoki poziom gdyskiej edukacji.

Priorytetem nr 2 jest Spjno, czyli:


wzrost zatrudnienia i mobilnoci zawodowej,
silne, zdrowe i zintegrowane spoeczestwo,
rozwj spoeczestwa obywatelskiego,
ksztatowanie procesw spoecznych i przestrzennych dla poprawy jakoci ycia,
wzmacnianie subregionalnych orodkw rozwojowych.
Priorytetem nr 3 jest Dostpno, czyli:
efektywny i bezpieczny system transportowy,
poprawa funkcjonowania systemw infrastruktury technicznej i teleinformatycznej,
lepszy dostp do infrastruktury spoecznej, zwaszcza na obszarach strukturalnie sabych,
zachowanie i poprawa stanu rodowiska przyrodniczego.
Jest plan i wiadomo, jak naley go wdraa. I diagnoza i plan s racjonalnie zdefiniowane i suszne, ale dowiadczenie i praktyka pokazuje, e naley si do tego odnosi z ograniczonym zaufaniem, pamitajc, e ju wielokrotnie wiedzielimy, jak miao by, a potem byo jak zawsze. Goym okiem
wida, jakie problemy s na kadym kroku, co szczeglnie wyranie wida
naprzykadzie autostrad, drg oraz komunikacji i niewydolnoci caej przestrzeni publicznej, gdzie dla obywatela najbardziej dotkliwe s problemy
na styku prywatnego z publicznym oraz bezpieczestwo w przestrzeni publicznej. Strategia rozwoju Pomorza bdzie testem na zdolno tej spoecznoci dozrealizowana zaoonych i racjonalnie zdefiniowanych celw.

38

Mnstwo optymizmu, ale przekuwanie tego programu czsto pobonych


ycze w rzeczywisto realn dopiero zweryfikuje czas. Pki co, Gdynia
moe by przykadem skutecznoci w realizowaniu zaoonych celw, co jest
pomyln prognoz i szans dla jej obywateli.

Strategia Rozwoju Gdyni 20032013. Zacznik do Uchway nr IX/182/2003 r w sprawie


przyjcia aktualizacji Strategii rozwoju Gdyni.
39

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Magdalena Szmytkowska

Tosamo miejsc i ludzi.


Gdynia i gdynianie
wiadomo identyfikacja tosamo
Tosamo jest pojciem cile powizanym z identyfikacj. adne z tych
poj nie moe istnie bez udziau wiadomoci, ktra jest charakterystyczn dla czowieka zdolnoci poznawania i oceniania siebie oraz otoczenia,
co prowadzi do ksztatowania wsplnych dla danej grupy pogldw i celw.
wiadomo oraz akceptacja wsplnych cech daj poczucie jednoci i integracji, zarwno w danej grupie spoecznej, jak i w danym miejscu, a te z kolei
buduj identyfikacj z grup bd dan przestrzeni uznawan za wspln.
O identyfikacji zwyko si mwi, i jest procesem prowadzcym do ustalenia tosamoci, innymi sowy jest utosamianiem si z inn osob/grup oraz
jej przekonaniami i wartociami. Czsto spotykanym w sownikach synonimem tosamoci jest identyczno, a zatem fakt posiadania pewnych cech
idanych, ktre pozwalaj zidentyfikowa osob. Z jednej strony wiadomo
wsplnych cech i poczucie jednoci z dan grup, a z drugiej wiadomo
odrbnoci w stosunku do innych grup i poczucie wyjtkowoci ksztatuj
ludzk tosamo.
Tosamo ludzi i miejsc
Bohdan Jaowiecki w sposb jasny i bezporedni podejmuje kwesti tosamoci ludzi i miejsc, odnoszc te tak zoone i trudne do zdefiniowania
iinterpretacji zagadnienia do dwch prostych pyta: Kim jestem? i Skd
przyszedem? Jak wyjania autor, pytania te nie s tosame, bowiem pierwsze odsania poczucie identyfikacji z ludmi (rodzin, spoecznoci lokaln,
klas spoeczn, narodem), za drugie ujawnia przywizanie do miejsca.
Zasadno spjnego traktowania przestrzeni i ludzi w kontekcie bada tosamoci podkrela Pawe piewak2, mwic, e nie tworzy si ona
1

B. Jaowiecki, Tosamo ludzi tosamo miejsc, (w:) Gdaszczanie i ich miasto wperspektywie
historyczno-socjologicznej, red. M. Dymnicka, Z. Opacki, Warszawa 2003, s. 146152.
2
P. piewak, Trzeci patriotyzm albo pami i patriotyzm, (w:) Gdaszczanie i ich miasto,
1

40

41

Magdalena Szmytkowska

Tosamo miejsc i ludzi. Gdynia i gdynianie

w prni spoecznej, lecz na okrelonym terytorium, w okrelonej kulturze


i w okrelonym czasie historycznym. Z drugiej strony, miejsce stanowi pewien fragment przestrzeni spoecznej, ktrej w toku jej wytwarzania nadawano, mniej lub bardziej wiadomie, rne znaczenia3. Umiejtno ich czytania oraz akceptacja daj poczucie silnej wizi z miejscem i, jak wskazuje
Yan Xu4, wzmagaj wasn tosamo. Te spostrzeenia w peni potwierdzaj
jak tosamoci ludzi i miejsc mocno si przeplataj i istotnie s wspzalene.
Zainteresowania badaczy rnych dyscyplin naukowych, dotyczce tosamoci lokalnej, ktra czy zwizki z miejscem (tosamo miejsc) oraz
samoidentyfikacj i wi z dan grup spoeczn (tosamo ludzi) dowodz, jak wiele czynnikw spoecznych, psychologicznych, gospodarczych
czy przestrzennych buduje t tosamo. Marek S. Szczepaski5 przedstawi
swoisty dekalog tosamoci lokalne uniwersum symboliczne, ktre tworz
skumulowane wartoci tosamoci lokalnej. Spord zaprezentowanych
przez wspomnianego autora podej badawczych, w rozwaaniach nad tosamoci miejsc i ludzi wydaje si, i szczeglnie istotne i interesujce wydaj si nastpujce wymiary:
psychologiczny: indywidualna identyfikacja ze spoecznoci lokaln, regionem i jego spoecznoci i kultur,
socjologiczny: funkcjonujcy w wiadomoci zbiorowej podzia na my
i oni,
geograficzny: poczucie przynalenoci do danego miejsca oraz zbiorowa
identyfikacja z przestrzeni publiczn,
antropologiczno-etnograficzny: wiadomo dziedzictwa kulturowego, rozumienie i odczytywanie znacze, symboli kultury materialnej oraz jej korelatw,
historyczny: zwizek z dziejami regionu, jego bohaterami i instytucjami historycznymi,
ekonomiczny: wsplnota gospodarowania, kooperacja i konkurencja midzyregionalna,
urbanistyczno-architektoniczny: istnienie pewnych szczeglnych dla obszaru form budownictwa i ukadu planistycznego.
To szerokie spektrum dziedzin potwierdza zoono zagadnie zwizanych z tosamoci lokaln i wymaga podejcia holistycznego w analizach
zjawisk spoecznych i cech indywidualnych, charakterystycznych dla danych
przestrzeni, obszarw i miejsc.

Silne poczucie wizi z miejscem istotnie wspiera i buduje wasn tosamo czowieka6. Zatem to charakter miejsca buduje jego tosamo i wpywa na wzrost samoidentyfikacji. Dlatego te w dobie swoistej konkurencji
miast o mieszkaca, inwestora czy turyst, celowym staje si kreowanie wizerunku miasta w oparciu o wane symbole miasta, jego architektur (nie tylko t historyczn i zabytkow) oraz obecno prawdziwych liderw miejskich osobowoci. Te elementy buduj zarazem tosamo miasta, za silne
poczucie wizi z miastem wzbogaca wasn tosamo, dajc poczucie swojskoci miejsca, a take bezpieczestwa emocjonalnego i pozytywnych dozna, wynikajcych ze znajomoci i rozumienia swojego najbliszego otoczenia. Jak podkrela Kevin Lynch7, znajomo siebie wie si bezporednio z miejscami, ktre s naturalnymi obszarami ycia czowieka: z wasnym
domem, miejscem pracy oraz miejscami spdzania czasu wolnego, a zatem
tymi przestrzeniami, ktre naznacza sob najbardziej i ktre najlepiej zna.
Tosamo miejsca, rozumiana jako silna identyfikacja z miejscem zamieszkania, prowadzi do wytworzenia poczucia wizi z grup, ktra dan
przestrze zamieszkuje i akceptuje8. Jak konkluduje Dominika Pazder9, stanowi zarazem nieuchwytny klimat miejsca, ktry sprawia, e dana przestrze
osiga najwyszy stopie spoecznej akceptacji.
W przestrzeni spoecznej i kulturowej wspczesnego miasta cieraj si
dwie tendencje. Pierwsz jest denie do sprostania standardom metropolii,
co objawia si zacieraniem rnic, mieszaniem konwencji i stylw, upodobnianiem si gustw i preferencji10. To suszne spostrzeenie potwierdza Elbieta Przesmycka11, mwic, i miasta inwestuj w utrzymywanie w dobrej
kondycji wasnego serca, ale nie zawsze jest to ju to samo historyczne
centrum. Czasem jest to sztuczny twr turystyczny, gdzie konsumpcja jest najwaniejsz form rozrywki. Serce przecitnego duego miasta europejskiego, by byo atrakcyjne i konkurencyjne, musi spenia przecitne europejskie wymagania. Muzea, wystawy, teatry, restauracje i kawiarnie zaczynaj
mie ten sam globalny standard i wygld. Procesy globalizacji, rozpowszechniane i wzmacniane dziki praktycznie nieograniczonym moliwociom

s. 166172.
B. Jaowiecki, dz. cyt.
4
Yan Xu, Sense of Place and Identity, 1995, http://www.eslarp.uiuc.edu/la/LA437-F95/
reports/yards/main.html, 30.05.2009.
5
M.S. Szczepaski, Dynamika lskiej tosamoci, Prace Naukowe U nr 2415, Katowice 2006.
3

42

Yan Xu, dz. cyt.


K. Lynch, The Image of the City, MIT Press, Cambridge MA 1960.
8
L. Michaowski, Percepcja i waloryzacja architektury Gdaska i Gdyni, (w:) Percepcja
wspczesnej przestrzeni miejskiej, red. M. Madurowicz, Warszawa 2007, s. 255266.
9
D. Pazder, Rola przestrzeni kulturowych w kreacji wspczesnego rdmiecia, Czasopismo
Techniczne, Z. 4A/2008, Biblioteka Cyfrowa Politechniki Krakowskiej, s. 2126.
10
A. Baranowski, M. Dymnicka, Tosamo miejsca midzy imitacj a interpretacj,
(w:) Pomorskie wartoci i tosamoci dzi i jutro, red. J. Szomburg, Pomorski Kongres
Obywatelski, Instytut Bada nad Gospodark Rynkow, Gdask 2007, s. 1925.
11
E. Przesmycka, Serce wspczesnego miasta, Czasopismo Techniczne, Z. 4A/2008,
Biblioteka Cyfrowa Politechniki Krakowskiej, s. 7787.
6
7

43

Magdalena Szmytkowska

Tosamo miejsc i ludzi. Gdynia i gdynianie

globalnej komunikacji, mog prowadzi do unifikacji, do lepego naladownictwa i bezrefleksyjnego naznaczania przestrzeni nowymi symbolami,
ktre s danej przestrzeni obce i mog tamsi i rozmywa tosamo miejsc.
Nie tylko unifikacja, ale rwnie poszukiwanie czego nowego, innego
ioryginalnego, co mogoby sta si wyrnikiem miejsca, a z czasem elementem jego identyfikacji, jest coraz czciej stosowanym zabiegiem przez
wadze lokalne i inwestorw. Mog to by oryginalne i czstokro kontrowersyjne bryy budowli, pomniki, rzeby, gmachy instytucji itp. Korzystanie z gotowych wzorcw, jak rwnie znaczenie przestrzeni nowymi dla niej
elementami, mog powodowa jej dezintegracj i osabia jej wyrazisto.
Najbardziej znaczcymi dla tosamoci miasta s miejsca znane i historyczne, majce swoje tradycje i ksztatujce charakterystyczny miejski krajobraz. Dlatego te miasta poszukuj i prbuj odtwarza swoje pierwotne
znaczenia, poszukujc korzeni i kreujc wasn, sobie waciw i specyficzn ma ojczyzn. Od lat 90. XX wieku zaznaczaj si wyrane odwoania do okresu sprzed II wojny wiatowej, by z jednej strony obudzi tosamo miasta historycznego, a z drugiej by wymazywa pamici spoecznej
okres pitnowania przestrzeni spoecznej i jej uytkownikw ideologi systemu socjalistycznego. Cho naley jednoczenie zaznaczy, e po kilku latach od Wielkiej Zmiany, kiedy spektakularnie i demonstracyjnie niszczono
bd wstydliwie skrywano symbole socjalizmu, nastpi powrt zazwyczaj
w konwencji artu i pastiszu do spucizny okresu socjalistycznego. Lokalne wadze i przedsibiorcy w niektrych miastach potraktowali bowiem spucizn okresu socjalistycznego jako element marketingu i kreowania wizerunku miast, oferujc przede wszystkim usugi turystyczne i gastronomiczne,
nawizujce do minionego okresu (wycieczki po Nowej Hucie, puby w wielu
polskiej miastach wystrojem nawizujce do minionej epoki).
Sdzc z powyszego, nie sposb nie zgodzi si z myl, i wspczesne miasto potrzebuje zarwno estetyki wyrosej z korzeni kulturowych,
jakinowoczesnej stylistyki i symboliki oferujcej nowe jakoci tak formalne, jakiczysto estetyczne 12. Ksztatowanie tosamoci miejsca jest zatem
procesem dynamicznym, ktry opiera si co prawda na historycznych podstawach (im mocniejszych, tym identyfikacja z miejscem jest bardziej jednoznaczna itrwaa), ale stale podlega modyfikacjom pod wpywem globalizacji, ale rwnie zmian w yciu codziennym i zwizanym z nim stylem ycia.

budowao swoj tosamo. Co wicej, sytuacja polityczna i spoeczno-gospodarcza Polski w XX wieku przeywaa kilka zasadniczych i strukturalnych przeobrae, co rwnie wpyno na zmiany wizerunku miast i oraz
poczucia tosamoci i identyfikacji z miejscem/miastem.
Przy braku wyranej tosamoci lokalnej, wyrosej na historii i tradycji,
wGdyni szczeglnie istotny dla ksztatowania identyfikacji z miejscem by
rozwj gospodarczy oraz spoeczny.
Decyzja o budowie portu w Gdyni i jego dynamiczny rozwj jako flagowej inwestycji wolnej Polski okresu midzywojennego spowodowaa e bardzo szybko Gdynia bya utosamiana z miastem portowym. Zarazem realizacja tak wanej i symbolicznej dla kraju inwestycji nadaa Gdyni status miejsca wyjtkowego, szczeglnego i wanego.
Mona zatem uzna, i to wanie port gdyski by tym miejscem w miecie, ktre stanowio o identyfikacji miasta i budowao jego wyrazisty wizerunek i to wok niego wanie ksztatowaa si tosamo lokalna. Rozwj
przestrzenny i architektoniczny miasta, jako istotny wyrnik kreowania tosamoci by nawczas wtrny, przede wszystkim z uwagi na wyranie podrzdn i suebn rol miasta wobec portu. Warto architektury modernizmu
midzywojnia zaczto docenia dopiero kilkadziesit lat pniej, po upadku systemu socjalistycznego. Obecnie gdyski modernizm staje si cennym
iunikalnym elementem wyrniajcym miasto i coraz czciej jest wykorzystywany do kreacji jego wizerunku.
W okresie socjalistycznym te symbole, ktre stanowiy specyfice miasta w okresie midzywojennym, byy skutecznie tamszone i z czasem zastpowane przez wytwory dwch bardzo intensywnych i mocno ingerujcych
w przestrze fizyczn oraz spoeczn procesw: uprzemysowienia i urbanizacji. Rozwj przemysu w miecie, ktry w szczytowym okresie rozwoju przemysowego kraju (w poowie lat 70. ubiegego wieku) zatrudnia ponad 35% ogu pracujcych, by generalnie zamknity w porcie. Intensywna industrializacja w obszarach portowych skutkowaa rozwojem specyficznego krajobrazu portu wypenianego kolejnymi urzdzeniami infrastruktury stoczniowej. Z kolei urbanizujca si do intensywnie przestrze zurbanizowana miasta bya szczeglnie indoktrynowana typow dla okresu socjalistycznego zabudow blokow, czsto by stamsi sanacyjn i buruazyjn zabudow rdmiejsk okresu midzywojennego. Std w pierwszej
kolejnoci zagszczano zabudow dzielnic centralnych, stawiajc pojedyncze wielokondygnacyjne budynki mieszkalne bd niewielkie osiedla, a poczwszy odlat 60. XX wieku rozpoczto masow realizacj wielkich zespow mieszkaniowych w dzielnicach peryferyjnych miasta, gwnie na skutek

Tosamo Gdyni prba subiektywnej retrospektywy


Gdynia jako mode miasto i uksztatowane na skutek okrelonych
uwarunkowa historyczno-politycznych w stosunkowo krtkim czasie
12

A. Baranowski, M. Dymnicka, dz. cyt.

44

45

Magdalena Szmytkowska

Tosamo miejsc i ludzi. Gdynia i gdynianie

wysokiego przyrostu naturalnego i napywu migracyjnego do gdyskich


przedsibiorstw przemysowych13. Dla budowania wizerunku miasta w okresie socjalistycznym istotnego znaczenia nabra przemys okrtowy, ktry
wzmocni Gdyni jako orodek gospodarki morskiej. Silny impuls rozwojowy, mocno skoncentrowany na okrelony rodzaj dziaalnoci, jakim w przypadku Gdyni by zjednej strony przemys stoczniowy, a z drugiej strony dziaalno duego portu morskiego, budowa skutecznie tosamo miasta jako
orodka portowego, ale rwnie identyfikacj z dominujcymi grupami zawodowymi: stoczniowcami oraz marynarzami na zasadzie analogii do miast
grnikw na Grnym lsku. Symbolem portowego miasta socjalistycznego
stay si suwnice i dwigi portowe oraz wielkie zespoy mieszkaniowe, ktre
skutecznie itrwale naznaczyy przestrze miejsk.
Wielki przeom ustrojowy koca lat 80. XX wieku, ktry dokona si
wPolsce, spowodowa zasadnicze zmiany gospodarcze, a wraz z nimi rwnie przeobraenia przestrzenne i spoeczne. Urealnienie zasad gospodarowania spowodowao gruntowne przeszeregowanie wrd podmiotw gospodarczych. Wiele istotnych dla miasta przedsibiorstw zostao zlikwidowanych,
zrestrukturyzowanych bd zmienio swj profil dziaalnoci pod dyktat wymogw rynkowych. W zwizku z tym zaczy ksztatowa si nowe wane funkcje miasta, co wpyno na zmiany w strukturze gospodarczej. Mona uzna, i lata 90. ubiegego wieku byy okresem charakteryzujcym dynamiczny rozwj sektora IT, zarwno prywatnego, jak i publicznego, a wanymi aktorami na scenie miejskiej byli przedsibiorcy sektora telekomunikacyjnego. Z kolei w pocztku XXI wieku zaznacza si coraz wikszy wpyw
na miasto w kadym wymiarze: gospodarczym, spoecznym oraz przestrzennym firm deweloperskich, ktre coraz intensywniej wpywaj na kreowanie miejskiej przestrzeni. Wspczesna Gdynia, podobnie jak inne miasta
europejskie, poszukuje swojej tosamoci. Od pocztku lat 90. ubiegego stulecia, wraz ze zmianami gospodarczymi, nastpowaa zmiana symboliki miasta, ktre starao si ucieka od konotacji z szeroko rozumian gospodark morsk, nawczas kojarzon negatywnie z problemami stoczni, przedsibiorstw poowowych i eglugi morskiej. Tosamo zaczto budowa z jednej strony na tradycji przedsibiorczoci okresu midzywojennej, a z drugiej na sukcesywnie budowanej otwartoci i nowoczesnoci miasta. Wanymi filarami ksztatowania tosamoci miasta okresu transformacji stay si
wane osobowoci w osobach prezydentw: Franciszki Cegielskiej (kadencje
19941998) oraz Wojciecha Szczurka (19982002, 20022006, 20062010),
co potwierdzaj wyniki wyborw samorzdowych oraz opinie mieszkacw.

Gdynia i gdynianie wspczenie


W nawizaniu do zarysowanej historii miasta przedstawionej w kontekcie zmian jego funkcji, symboli i wizerunku, ciekawe wydaj si by opinie iodczucia gdynian na temat miasta, poczucia wizi z miastem i innymi
mieszkacami, a take opinie o sobie samych oraz swoich miejscach w przestrzeni miasta14. Gdynianie, poproszeni o wskazanie funkcji wiodcej miasta, ktra zarazem byaby jego wizytwk, w zdecydowanej wikszoci uznali, eGdynia winna pozosta orodkiem gospodarki morskiej (niemal 80%
wskaza). W drugiej kolejnoci wskazywano na Gdyni jako orodek turystyczno-rekreacyjny, natomiast w trzeciej jako nowoczesne centrum biznesowe (odpowiednio 51% i 35% ogu odpowiedzi). Co dziesity mieszkaniec
miasta uwaa, e Gdynia ma odpowiednie warunki do uksztatowania funkcji
kulturalnej jako wiodcej dla miasta. Nietrudno zauway, e wyniki tepozostaj w do duej niezgodzie z obecn sytuacj gospodarcz oraz dziaaniami wadz lokalnych na rzecz modelowania struktury spoeczno-gospodarczej Gdyni. Gdynianie zdaj si wiza miasto przede wszystkim z jego
nadmorskim pooeniem i w tym wanie upatruj przewag dla rozwoju miasta. Ten sposb mylenia i postrzegania miasta wynika zapewne z akceptacji i dumy z przeszoci miasta, ktre z jednej strony byo wanym orodkiem gospodarki morskiej, a z drugiej atrakcyjn miejscowoci letniskow. Tak mocne i jednoznaczne wyrniki stanowi o istotnej identyfikacji
zGdyni jako orodkiem, ktrego wyjtkowo, wartoci i symbolika s cile zwizane zmorzem, a ich wiadomo i aprobata buduj wrd mieszkacw tosamo miejsca. Na oceny mieszkacw wyranie nie wpyny problemy przedsibiorstw gospodarki morskiej, a sdzc po demonstrowanej przychylnoci wobec stoczniowcw, nawet wzmocniy poczucie, i tym
bardziej powinno si podj dziaania na rzecz poprawy sytuacji w sektorze
morskim. Oile podejmowane kwestie s zasadne ze spoecznego punktu widzenia, otyle duo bardziej si komplikuj, patrzc od strony gospodarczej.
Std wadze lokalne od pocztku transformacji staray si wspiera dziaania
na rzecz dywersyfikacji produkcji i poszukiwa alternatywnych bran gospodarczych, ktre mogyby wspiera, uzupenia bd zastpowa mniej odporny na wahania koniunktury sektor gospodarki morskiej.
W przypadku funkcji turystyczno-rekreacyjnej miasta istotn trudnoci jest do ograniczona dostpno pla gdyskich oraz problemy ze stanem sanitarnym wd Zatoki Gdaskiej, ktre zmniejszaj atrakcyjno Gdyni jako miejscowoci letniskowej. Nie ulega jednak wtpliwoci, e Gdynia ma znaczny potencja walorw turystycznych w postaci styku z morzem,
znacznego zalesienia oraz urozmaiconej rzeby terenu, co zostao zauwaone

13

M. Szmytkowska, Przestrze spoeczna miasta w okresie transformacji. Przypadek Gdyni,


Warszawa 2008a.

46

14

Por. M. Szmytkowska, dz. cyt.


47

Magdalena Szmytkowska

Tosamo miejsc i ludzi. Gdynia i gdynianie

i wyraone przez mieszkacw, dla ktrych Gdynia winna by kreowana


na orodek turystyczny i rekreacyjny.
Nieco mniejsze znaczenie przypisano Gdyni jako nowoczesnemu orodkowi biznesu. Wart podkrelenia jest jednak fakt, e co trzeci mieszkaniec
dostrzega wag zlokalizowanych w Gdyni podmiotw gospodarczych sektora zaawansowanych technologii i instytucji otoczenia biznesu jako wanych
z punktu widzenia rozwoju miasta.
Najmniej szans na rozwj miasta i budowanie jego tosamoci mieszkacy przypisuj funkcji kulturalnej. Moe tu pokutowa wiadomo,
i w Trjmiecie orodkiem kulturalnym jest przede wszystkim Gdask,
w ktrym zlokalizowane s placwki kultury liczne zabytki, opera, muzea,
galerie, teatry, kina i multipleksy, a take uczelnie artystyczne. Wydaje si,
i taki sposb mylenia byby do krzywdzcy dla Gdyni, ktra ze swoimi
statkami-muzeami, Teatrem Muzycznym i Miejskim, goszczca najwaniejsze filmowe i koncertowe imprezy staje si wanym punktem na mapie kulturalnej nie tylko regionu, ale i caego kraju.
Z zewntrz, na potwierdzenie opinii mieszkacw, Gdynia postrzegana jest jeszcze bardziej jednoznacznie. Joanna Kwolek i Robert Szmytkie15
przeprowadzili badania pord studentw kilku polskich uczelni, ktrzy mieli wskaza, jakie symbole wi si z konkretnymi miastami. Okazao si,
e haso Gdynia wywouje nastpujce skojarzenia: port morski (35%),
stocznia (11%) oraz Batyk (7%).
Gdynianie buduj lokaln tosamo wok morskiej i nadmorskiej Gdyni, ktra daje miejsce pracy, atrakcyjnie pooone miejsce zamieszkania
orazmiejsce wypoczynku w najbardziej podanych obszarach, jakimi s tereny nadmorskie.
Architektura Gdyni, jako miasta nie-historycznego i nie-zabytkowego, jest czsto skrajnie rnie kojarzona i oceniana. Z bada porwnawczych
nadpostrzeganiem architektury Gdaska i Gdyni, prowadzonych przezLesawa Michaowskiego16 wynika, e gdynianie zdecydowanie lepiej anieli gdaszczanie postrzegaj gdysk zabudow (ryc.1). O ile wrd gdynian
zdecydowanie przewaaj oceny pozytywne nad negatywnymi (61% wobec
26%), o tyle wrd gdaszczan tendencje s odwrotne (24% ocen pozytywnych i 47% ocen negatywnych).
Brak entuzjazmu mieszkacw Gdaska jest zrozumiay w kontekcie ich
zamieszkania w miecie historycznym i zabytkowym, ktrego architektur

Ryc.1. Oceny gdynian i gdaszczan na temat gdyskiej architektury

J. Kwolek, R. Szmytkie, Symbole duych miast w opinii studentw, (w:) Percepcja


wspczesnej przestrzeni miejskiej, red. M. Madurowicz, Warszawa 2007, s. 243253.
16
L. Michaowski, Percepcja i waloryzacja architektury Gdaska i Gdyni, (w:) Percepcja
wspczesnej przestrzeni miejskiej, red. M. Madurowicz, Warszawa 2007, s. 255266.
15

48

rdo: opracowanie wasne na podstawie: Michaowski, 2007

docenia ponad 70% ogu mieszkacw. Zatem z ich punktu widzenia, architektura Gdyni nie jest tak atrakcyjna. Z kolei znaczny poziom akceptacji
i zadowolenia gdynian z miejscowej architektury wiadczy o poczuciu tosamoci z miastem. Styl zabudowy miejskiej stanowi w tym przypadku element wyrniajcy Gdyni spord innych miast i podkrelajcy wany etap
jej rozwoju, szczeglnie w okresie midzywojennym.
W badaniu tosamoci miast niezwykle istotn rol odgrywaj szczeglne miejsca dla mieszkacw, ktre czstokro s hasem wywoawczym danego miasta. Mieszkacy Gdyni taki status przypisuj ulicy witojaskiej,
na ktr wskazuje co drugi badany. Co znamienne, zaledwie 2% badanych
za takie miejsce uznaje skwer Kociuszki, ktry w oczach przybywajcych
do Gdyni goci i turystw jest najbardziej rozpoznawalnym i najchtniej
odwiedzanym miejscem. Z pewnoci istotne znaczenie ma fakt, e Gdynia jako miasto mode nie ma klasycznego rynku miejskiej agory miejsca, ktre integrowao mieszkacw i stanowio serce miasta. Jak zauwaa
Elbieta Szkurat17, ulica jako symbol miasta jest wynikiem braku centralnie
17

E. Szkurat, Miejsca symboliczne w miecie jako obraz wiadomoci zbiorowej, (w:) Kultura
jako przedmiot bada geograficznych, red. E. Orowska, Wrocaw 2002, s. 105113.
49

Magdalena Szmytkowska

usytuowanego zespou architektonicznego, jakim w redniowiecznych miastach jest zwykle rynek. To bardzo wyrane wskazanie witojaskiej jako
najwaniejszego miejsca w miecie jest tym bardziej interesujce, w kontekscie niewtpliwego kryzysu, jaki przeywa obecnie ten do niedawna salon
Gdyni 18.
Dla oceny percepcji miasta przez mieszkacw zastosowano tak zwany
profil semantyczny, w ktrym pewne okrelenia opisujce miasto s uporzdkowane na zasadzie przeciwiestw (ryc.2), a pytani s proszeni o wskazanie cech, ktre odpowiadaj ich ocenie danego miejsca. Gdynianie najczciej wskazywali na: miasto moje, miasto znane, miasto otwarte, miasto
pikne, miasto jasne i miasto wspczesne. Z takiego odbioru miasta wynika,
ijest ono traktowane przez swoich mieszkacw jako wasne i sobie znane,
a take doceniane za wspczesny charakter. Fakt, e miasto jest postrzegane
jakootwarte oznacza, i mieszkacy uznaj je i tym samym siebie za tolerancyjne i przyjazne wobec je odwiedzajcych.
W przypadku Gdyni niewtpliwie kluczow rol w budowaniu identyfikacji z miastem odegrali lokalni liderzy, zarwno w okresie ksztatowania Gdyni jako orodka portowo-miejskiego w okresie midzywojennym, jakiwspczenie. Charyzma i skuteczno dziaania Eugeniusza Kwiatkowskiego przekadaa si bezporednio na znaczn dynamik rozwoju Gdyni lat 20. i 30.
ubiegego stulecia. W okresie transformacji i ksztatowania si samorzdu lokalnego, po niemal pwieczu odgrnego sterowania rozwojem Gdyni, odrodzia si potrzeba odwanego, skutecznego i budzcego zaufanie spoeczne lidera. Przykad Gdyni jest jednym z niewielu w kraju, gdzie od pocztku
lat 90. XX wieku sposb, styl i kierunki zarzdzania powodoway harmonijny rozwj miasta i wzrost jakoci ycia jego mieszkacw. Wyrazem aprobaty dla tego typu zarzdzania s wyniki kolejnych wyborw na prezydenta
miasta. Rwnie z przeprowadzonych bada wynika, e wspczeni gdyscy liderzy przemian: Franciszka Cegielska i Wojciech Szczurek s bardzo
pozytywnie postrzegani i budz zaufanie spoeczne. Mieszkacy poproszeni wymienienie osb, ktre ich zdaniem wywary najwikszy wpyw narozwj miasta i jego obecny ksztat, najczciej wskazywali wanie na F. Cegielsk i W. Szczurka (odpowiednio 61% i 57%ogu wypowiedzi). Co sidmy gdynianin wymienia ponadto E. Kwiatkowskiego, doceniajc jego niewtpliwy wkad w rozwj Gdyni midzywojennej. Pord innych osb, ktre wywary istotny wpyw na miasto (cho byy wskazywane przez mniej ni
5% badanych), wymieniano ponadto: Tadeusza Wend, Macieja Brzeskiego,
18

Por. M. Szmytkowska, Ksztatowanie nowych funkcji centrw czy symptomy kryzysu ulic
salonw miast?, (w:) Szata informacyjna miasta, red. B. Jaowiecki, W. ukowski,
Warszawa 2008b, s. 126136.

50

Tosamo miejsc i ludzi. Gdynia i gdynianie

Ryc. 2. Postrzeganie Gdyni przez mieszkacw profil semantyczny

rdo: Opracowanie wasne

Antoniego Abrahama, Franciszka Sokoa, Danut Baduszkow, Jzefa Unruga i innych. Gdynianie nie dostrzegaj generalnie wpywu na miasto osb
niezwizanych z wadz lokaln. Ten fakt moe z jednej strony oznacza,
e brakuje w miecie bardzo charakterystycznych osobowoci ze wiata sportu, kultury, nauki, kocioa itd. Natomiast z drugiej strony tak mocno spolaryzowane wyniki pokazuj, jak mocn pozycj w mentalnoci mieszkacw
maj wadze lokalne Gdyni przedwojennej i wspczenie.
Nie tylko silne poczucie wizi z miejscem buduje tosamo czowieka, ale rwnie odwrotnie na poziom identyfikacji z miejscem wpywa
moe miejsce urodzenia i czas zamieszkania w danej miejscowoci. Z deklaracji badanych mieszkacw Gdyni wynika, e niemal 40% z nich urodzio si wGdyni. Zarazem niemal co czwarty mieszkaniec miasta jest gdynianinem wdrugim pokoleniu, w tym ponad 6% ma oboje rodzicw urodzonych wGdyni, a kolejne 9% i 7% odpowiednio matk lub ojca pochodzcych zGdyni. Dyskusyjne jest, czy taki udzia osb zwizanych z miastem
od urodzenia bd w kolejnym pokoleniu, jest znaczcy. Ciekawym uzupenieniem tych informacji moe wic by czas zamieszkiwania i poziom satysfakcji zfaktu zamieszkania w Gdyni. Od co najmniej 30 lat zamieszkuje Gdyni poowa ogu mieszkacw. Najwiksz grup stanowi osoby,
ktre zadeklaroway czas zamieszkania w Gdyni midzy 20 a 30 lat (22%).
Warto te podkreli, e 12% ogu mieszkacw urodzio si bd przybyo
51

Magdalena Szmytkowska

Tosamo miejsc i ludzi. Gdynia i gdynianie

do Gdyni w ciagu ostatnich 10 lat, co moe oznacza, i miasto stanowi atrakcyjne miejsce zamieszkania. Na ten znaczny napyw do Gdyni wpyw wywara niewtpliwie aktywno inwestorw prywatnych (deweloperw i osb
fizycznych) na rynku nieruchomoci mieszkaniowych, poczwszy od poowy lat 90. XX wieku. Bardzo pozytywnym wskanikiem z punktu widzenia
identyfikacji mieszkacw z miejscem zamieszkania jest wysoki poziom zadowolenia z zamieszkania w Gdyni. Ponad 75% mieszkacw nie zamierza
si wyprowadza z Gdyni, co zarazem oznacza ich pen aprobat dla obecnego miejsca zamieszkania.
Tosamo gdynian wydaje si mie mocne podstawy. Istotny stopie zakorzenienia i zasiedzenia oraz wysoki poziom zadowolenia z obecnego miejsca zamieszkania wanie w Gdyni, wiadczy nie tylko o penej akceptacji,
ale te traktowaniu Gdyni jako swojego miejsca na Ziemi, co stanowi wan determinant budowania wasnej tosamoci.

Silna identyfikacja z wanymi i symbolicznymi miejscami w miecie, satysfakcja z faktu zamieszkania w Gdyni oraz aprobata dla sposobu i stylu
miejskiego zarzdzania stanowi jednoznaczne potwierdzenie istotnej tosamoci lokalnej mieszkacw, zarwno w sensie spoecznym, prowadzcej
dokrystalizacji poczucia ja-gdynianin, jak i przestrzennym w postaci penej identyfikacji z miejscem.

Koczc
Tosamo lokalna Gdyni jest mocno zakorzeniona w tradycjach morskich miasta i okolicznociach jego powstania jako miasta portowego. Lokalna tosamo buduje wiadomo specyficznej historii powstania miasta poprzez nawizywanie do okresu midzywojnia, utosamianego dynamik, aktywnoci i przedsibiorczoci wczesnych mieszkacw. Tosamo Gdyni, wizana z morzem nie tylko w odczuciu jej mieszkacw, ale rwnie
potwierdzana przez skojarzenia mieszkacw innych obszarw kraju, winna by wskazwk dla wadz lokalnych, ktre by moe w wikszym stopniu
powinny opiera swoje dziaania planistyczne i strategiczne o morskie tradycje miasta.
O znacznej identyfikacji z Gdyni wiadcz okrelenia, jakimi mieszkacy
j opisuj, traktujc miasto jako moje, sobie znane i doceniajc jego estetyk.
T dobr ocen miasta potwierdza ponadto akceptacja miejskiej architektury
i przy braku typowego dla historycznych miast centrum, uznanie ulicy witojaskiej jako najwaniejszego i nadajcego tosamo miastu miejsca. Charakterystyczna modernistyczna architektura Gdyni, coraz bardziej doceniana
i stanowica o specyfice miejsca, buduje jego tosamo, aakceptacja i aprobowanie przez mieszkacw wzmacnia ich wasn tosamo.
Duy poziom zaufania i szacunku do liderw lokalnych buduje poczucie
wizi i jednoci z lokaln spoecznoci. Niewtpliwie sia gdyskiej tosamoci tkwi w lokalnym zakorzenieniu, ktry wyraa si istotnym udziaem
rodowitych gdynian oraz osb, ktrych rodzice rwnie urodzili si w Gdyni,
a zatem s oni mieszkacami w co najmniej drugim pokoleniu.
52

53

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Micha Graban

Czy gospodarka morska


ma jeszcze znaczenie?
przeobraenia struktury
gospodarczej Gdyni
Dzisiejsza Gdynia kojarzona jest gwnie z branami zaawansowanych
technologii. Obok tradycyjnie zwizanych z miastem duych firm brany informatycznej: Prokom Software SA, Telenet Polska, Optix Polska, Vector,
Banpol, Multimedia Polska, Koma Nord, Vectra SA, Unisoft, Great Plains
Software Polska, Radmor, atutem miasta staj si mae firmy reprezentujce takie sektory jak informatyka, przemys elektroniczny, telekomunikacja,
biotechnologie i wzornictwo przemysowe. To dla stworzenia dobrych warunkw dla rozwoju tych firm w 2001 roku miasto utworzyo Pomorski Park
Naukowo-Technologiczny, oferujcy na preferencyjnych warunkach wyposaon w nowoczesne oprzyrzdowania powierzchni dla maych firm1.
W2008roku w parku swoj siedzib w Parku miao ponad 70 podmiotw2.
Niektre z nich, jak IVO Software czy Propos odniosy ju do powane sukcesy. W efekcie Gdynia przoduje w wojewdztwie pomorskim pod wzgldem wielkoci generowanego dochodu przez spki sektora IT, jak i iloci
miejsc pracy, dostarczanych przez t bran. Wielko przychodu, ktry wygeneroway gdyskie spki teleinformatyczne wynosi 2/3 przychodu pomorskiego sektora IT. Podobne proporcje ksztatuj si w sferze zatrudnienia3.
Czy jednak nowy wizerunek miasta centrum zaawansowanych technologii zgodny jest z tosamoci Gdyni? Gdynia powstawaa jako miasto morskie. Jeszcze do niedawna bya kojarzona niemal wycznie z gospodark
morsk. Do 1989 roku nikomu by nie przyszo nawet do gowy, aby miasto,
ktre zlokalizowane jest nad morzem i dysponuje nowoczesn infrastruktur
Benchmarking parkw technologicznych w Polsce. Wyniki badania. Polska Agencja
Rozwoju Przedsibiorczoci, Warszawa 2008, s. 100.
2
Tame, s. 102.
3
M. Szmytkowska Przestrze spoeczna miasta w okresie transformacji. Przypadek Gdyni,
Warszawa 2008, s. 7071.
1

54

55

Micha Graban

Czy gospodarka morska ma jeszcze znaczenie? Przeobraenia...

portow oraz stoczniow, miao podejmowa tak szeroko zakrojon inicjatyw na rzecz poszukiwania alternatywnych sektorw gospodarczych. Tymczasem w Strategii Rozwoju Gdyni z 1998 roku pojawi si zapis, ktry w wietle wczeniejszych standardw moe budzi zdziwienie: silne uzalenienie
gospodarki Gdyni od sfery morskiej stanowi jedno z zasadniczych zagroe
przyszego rozwoju miasta4. Co musiao si zmieni przez te lata, aby dawny atut miasta przeistoczy si w zagroenie?
Aby sensownie odpowiedzie na pytanie, jak rol w dzisiejszej gospodarce odgrywa moe gospodarka morska, warto przypomnie, czym bya gospodarka morska dla Gdyni w przeszoci. Istot gospodarki morskiej oddaje
system, ktry j tworzy. Spoiwem systemu bya gospodarka krajowa zarzdzana z wykorzystaniem instrumentw pastwa narodowego II RP, a potem
PRL. Port w Gdyni ze swoimi urzdzeniami i aparatem usugowym by ogniwem tego systemu5. Od strony morza umoliwia on eksport polskich surowcw na rynki zamorskie, a take przywz towarw z innych pastw. Odstrony ldowej port powizany by ukadami komunikacyjnymi (zwaszcza magistral wglow) z polskimi kopalniami ulokowanymi na lsku6. Decyzja
obudowie portu w Gdyni, cho inspirowana wydarzeniami z zakresu polityki
midzynarodowej (zwaszcza zachodzcymi na linii Polska Niemcy) przyczynia si do scalenia gospodarczego poszczeglnych orodkw gospodarczych kraju rozczonkowanych uprzednio przez podzia dokonany w wyniku zaborw. W efekcie Gdynia stawaa si ogniwem polskiej gospodarki narodowej poczonym od strony ldu z polskimi kopalniami, a od strony morza z licznymi pastwami zamorskimi (Szwecj, Dani, Wielk Brytani, Stanami Zjednoczonymi itd.), do ktrych wywoone byy polskie zasoby surowcowe, artykuy ywnociowe oraz emigranci opuszczajcy kraj. W okresie midzywojennym dynamicznie rozwijay si w Gdyni takie brane gospodarki morskiej jak przeadunki portowe (pocztkowo zdominowane przez
wgiel kamienny, potem wzbogacane o przeadunki drobnicowe), egluga
morska oraz w nieco mniejszym stopniu rybowstwo morskie i przemys
stoczniowy. Wpyno to na rozbudzenie prywatnej inicjatywy gospodarczej
w miecie, pojawienie si szeregu firm i przedsibiorstw obrotu morskiego
w takich dziedzinach jak spedycja, fracht, maklerstwo okrtowe, zaopatrywanie statkw, skadowanie towarw, ubezpieczenia, usugi finansowe. Rozwj polskiego handlu zagranicznego realizowanego drog morsk przyczyni si take do uprzemysowienia i modernizacji kraju o rolniczej strukturze

zawodowej, oraz niesamodzielnej gospodarce uzalenionej od niemieckiego


kapitau7. Wydobywane zasoby wgla zwikszay presj na rozwj przemysw przetwrczych. Zwaszcza w drugiej poowie lat 30., gdyzinicjatywy
E. Kwiatkowskiego zaczto budowa Centralny Okrg Przemysowy, rozwijay si brane przemysu metalurgicznego i chemicznego, ktre wzbogaciy
tradycyjnie zwizane z Polsk brane wkiennicz i spoywcz o nowe kierunki aktywnoci.
Okres PRL-u nie stanowi istotnej zmiany, jeeli chodzi o filozofi zarzdzania polsk gospodark morsk. Nadal dominowao systemowe podejcie do gospodarki, integrujce polskie orodki przemysu cikiego z portami, z ktrych nasze surowce i towary przetworzone wywoone byy gwnie narynki ZSRR8. W okresie wadzy ludowej system wzmocniony i scementowany zosta w wyniku centralnego sterowania. Z gospodarki morskiej
Gdyni eliminowano inicjatyw prywatn9, zmieniy si kierunki naszej wymiany handlowej (na rzecz zwikszenia rangi relacji ze Zwizkiem Radzieckim), przemys stoczniowy by bran surowcochonn i powsta w duej
mierze na potrzeby gospodarki ZSRR. Gospodarka morska Gdyni odnotowywaa jednak wiele sukcesw. Przemys okrtowy oraz rybowstwo morskie
zaczy si dobrze rozwija praktycznie dopiero po wojnie. Zamwienia na
usugi tego pierwszego skaday u nas wysoko rozwinite pastwa zachodnie (Norwegia, Francja, Anglia)10. eglug morsk reprezentowa nasz duy
amator liniowy Polskie Linie Oceaniczne11. W przeadunkach portowych
Gdyni przypada rola obsugi adunkw skonteneryzowanych, ktre wymusiy szereg inwestycji na rzecz unowoczenienia infrastruktury, ktre upodobniy port gdyski do nowoczesnych portw Europy Zachodniej. Pod wieloma
wzgldami okres PRL-u stanowi zatem kontynuacj przedwojennych kierunkw aktywnoci gospodarczej Polski, nasilajc tendencje, ktre w formie
zalkowej istniay w okresie II RP. Nasilenie to wiodo oczywicie do szeregu zjawisk negatywnych. Nie zachwiao jednak kondycj polskiej brany
morskiej na tle innych pastw europejskich.
Zasadnicza zmiana kierunkw gospodarki miasta dokonaa si wrazzprzeomem 1989 roku. Niestety, nie odbia si ona pozytywnie na polskiej gospodarce morskiej. Paradoksalnie liberalizacja handlu, zmiana kierunkw

Strategia Rozwoju Gdyni. Cele rozwoju i zadania realizacyjne, Gdynia 1998, s. 26.
T. Spitzer Gdynia i jej znaczenie dla gospodarstwa Polski, Krakw 1933, s. 28.
6
C. Klarner lsk i Pomorze jako symbole naszej niezalenoci, (w:) wiatopogld morski,
red. J. Borowik, Toru 1934, s. 223.
4
5

56

B. Kowalski Morskie i terytorialne aspekty w gospodarce Rzeczypospolitej 9631959


Londyn 1980, s. 133.
8
Por. E. Kwiatkowski Pisma o Rzeczypospolitej Morskiej Szczecin 1985, s. 137177.
9
Z. Misztal Gospodarka morska w Polsce w latach 1945-1975, Gdask 1978, s. 149153.
10
E. Zabieo Wzrost potencjau produkcyjnego Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni
(odr.1950) (w:) Historia budownictwa okrtowego na Wybrzeu Gdaskim, red.E.Cielak,
Gdask 1972, s. 499.
11
Polskie Linie Oceaniczne. Studium ekonomiczne, Gdask 1980, s. 12.
7

57

Micha Graban

Czy gospodarka morska ma jeszcze znaczenie? Przeobraenia...

wymiany handlowej, wprowadzenie rozlicze dewizowych miay negatywny


wpyw na kondycje brany, ktra od zawsze bya nonikiem postpu, kapitalizmu, wymiany handlowej, otwartoci i globalizacji. Do nowych warunkw
brana ta w Polsce nie potrafia si jednak przystosowa.
W pierwszym rzdzie kryzys dotkn eglug handlow reprezentowan
przez armatora liniowego Polskie Linie Oceaniczne. Zmniejszenie wolumenu
obrotw handlu zagranicznego realizowanego drog morsk zwizane byo
zrozpadem duych central handlu zagranicznego, co doprowadzio do odpywu masy towarowej do portw Europy Zachodniej12. Tendencja ta doprowadzia do wyeliminowania z rynku o duej konkurencji przewonikw najsabszych, w tym i Polskich Linii Oceanicznych. Firma na dwch serwisach kontenerowych poniosa straty tak dotkliwe, e bezpowrotnie utracia przewaajc cz swojego majtku.
Po utracie dawnych zamwie ze strony ZSRR i pastw RWPG i subsydiw pastwowych take przemys stoczniowy przechodzi coraz bardziej
dotkliwy kryzys, bdc poddawany, podobnie jak inne europejskie stocznie, silnej konkurencji ze strony stoczni dalekowschodnich. Stoczni Gdynia S.A. udao si, co prawda, przej korzystnie kopoty finansowe pocztku lat 90., potem jednak jej kondycja ulegaa staemu pogorszeniu13. Powodoway j niekorzystne relacje kursowe dolara do zotwki, obnienie cen
statkw na rynku wiatowym w wyniku instrumentw dumpingowych stosowanych przezstocznie koreaskie i chiskie, budowanie skomplikowanych
technologicznie prototypw statkw, pogorszenie wsppracy z bankami,
ktre podowiadczeniu zwizanym z upadkiem stoczni szczeciskiej, przestay si angaowa w jakiekolwiek przedsiwzicia zwizane z przemysem
okrtowym czy w kocu nieskuteczna formua gwarancji kredytowych Skarbu Pastwa. Kopoty finansowe stoczni pogbiay si w kolejnych latach,
co utrudnio proces jej prywatyzacji. Potencjalni inwestorzy obawiali si bowiem, e zakad bdzie nierentowny po prywatyzacji. To z kolei wpyno
na restrykcyjn decyzj Komisji Europejskiej z czerwca 2008 roku, nakazujcej przedsibiorstwu spat pomocy publicznej udzielonej mu przez Skarb
Pastwa i jednostki samorzdowe w okresie od 2004 roku14. Sprawa upadoci przedsibiorstwa zostaa przesdzona. Nawet ostatnie optymistyczne informacje dotyczce planw nowego arabskiego inwestora, ktry zadeklarowa ch utrzymania produkcji statkw w gdyskiej stoczni nie s w stanie

zmieni wymowy faktu, e polski przemys stoczniowy nigdy ju nie powrci doswojej silnej pozycji konkurencyjnej.
Kryzys lat 90. dotkn take bran rybowstwa dalekomorskiego, gwnie w wyniku wprowadzania ogranicze poowowych przez pastwa nadbrzene, ktre narzuciy licencje poowowe w strefach ekonomicznych15.
Wefekcie w latach 90. wielko floty poowowej zmniejszya si z 26 do 15
jednostek, a zatrudnienie spado o ponad 2 tys. osb16.
Take przeadunki portowe, pomimo tego, i spord wymienionych bran
morskich jako jedyne zdoay si korzystnie przystosowa do wymogw rynkowych, take dotknite zostay negatywnymi konsekwencjami przeobrae
strukturalnych dokonujcych si w krajowej gospodarce. Negatywny wpyw
wywaro zmniejszenie polskiej produkcji przemysowej lat 90., co z kolei doprowadzio do zmniejszenia obrotw polskiego handlu zagranicznego. Spadkowe tendencje w obrotach, zarwno w imporcie, jak i eksporcie, spowodoway niepene wykorzystanie zdolnoci przeadunkowych portu w takich grupach adunkowych jak: towary masowe, zboa, paliwa pynne i drobnica17.
Pomimo rozbudowanego potencjau do przeadunku kontenerw po upadku
elaznej kurtyny utrwalia si pozycja portu gdyskiego jako portu dowozowego (feederowego) wzgldem duych portw oceanicznych Europy Zachodniej (Hamburg, Brema, Rotterdam). Wpyw na to miao wiele czynnikw, z ktrych najwaniejszym byy, jak si wydaje, opnienia w budowie
poudnikowych pocze transportowych gwnie autostrady A-1, ktr zdoay wyprzedzi poczenia komunikacyjne budowane na kierunku rwnolenikowym, zapewniajce poczenia niemieckich portw z polskimi miastami na przykad Wrocawiem i Poznaniem, gdzie powstaway niemieckie terminale kontenerowe, powierzchnie skadowe i place manipulacyjne. Ekspansja niemieckich przewonikw w obsudze polskich potrzeb transportowych
wzmacniana bya przez polityk niemieckich kolei pastwowych (Deutche
Bahn), ktrej usugi byy znacznie sprawniejsze i tasze od usug PKP, przeywajcych permanentne problemy finansowe i strukturalne.
Problemem pomorskich portw jest brak nowoczesnych powierzchni skadowych i magazynowych czyli tych elementw infrastruktury, ktre s niezbdne dla centrum logistyczno-dystrybucyjnego. Warto w tym momencie
zwrci uwag, i luka, jaka powstaa po zlikwidowaniu komunistycznych
centrali handlu zagranicznego nie zostaa niczym zapeniona. Wczasach PRL

T. Palmowski Morskie funkcje Gdyni (w:) Zesp miejski Gdyni. Przyroda-gospodarkaspoeczestwo, pr zbior. red. H Piekarek-Jankowska i M. Dutkowski, Gdask 1998. s. 129.
13
T. Palmowski Morskie funkcje Gdyni, (w:) Zesp miejski Gdyni..., s. 123.
14
C. Romanowski Stocznie nad przepaci, (w:) Nasze Morze. Maritime magazine. Nr6(30)
czerwiec 2008, s. 8 oraz C. Romanowski W doliczonym czasie, (w:) Nasze Morze.
Maritime magazine. Nr 8(32) sierpie 2008, s. 56.

15

12

58

Gospodarka Gdyni w latach 19902000. Przemiany strukturalne i tendencje rozwojowe


Program przygotowany dla Regionalnego Biura do Spraw Rozwoju Mieszkaniowego
w Europie Wschodniej Agencji Stanw Zjednoczonych do Spraw Rozwoju
Midzynarodowego, Gdynia 1997, s. 61.
16
Tame.
17
T. Palmowski Morskie funkcje Gdyni, (w:) Zesp miejski Gdyni..., s. 113.
59

Micha Graban

Czy gospodarka morska ma jeszcze znaczenie? Przeobraenia...

polskie porty niejako z nadania obsugiway handel zagraniczny dawnej


Czechosowacji, Wgier i czci Rumunii. Jeszcze na pocztku transformacji powszechny by pogld, e nie tylko jestemy w stanie utrzyma ten stan
posiadania, ale i rozszerzy zaplecze naszych portw o Biaoru i zachodni Ukrain18. Rzeczywisto jednak zweryfikowaa te oczekiwania: nasi ssiedzi wol korzysta z portw niemieckich, litewskich, a nawet z rumuskiej Konstancy. Brak inicjatywy na rzecz zarzdzania serwisami dowozowymi powoduje, e wikszo adunkw skonteneryzowanych polskiego handlu
zagranicznego obsugiwana jest przez niemieckie porty (Hamburg. Brema),
skd dowoone s do Polski drog ldow. Zwraca si uwag, e z samego
Hamburga wyrusza do Polski co tydzie 40 regularnych pocigw, ogromna liczba adunkw, zwaszcza w kontenerach, trafia do Polski take drogami. Rwnie cz adunkw masowych, na przykad rud, trafia do hut w Polsce z pominiciem naszych portw19. W obsudze potrzeb pastw Europy Poudniowo-Wschodniej (Biaoru, Ukraina) przegrywamy z kolei z portami litewskimi, zwaszcza z Kajped.
Gospodarka morska Gdyni znajduje si zatem w kryzysie. Powodw
takiego stanu rzeczy upatrywa naley nie tyle w gospodarczej liberalizacji,
co w upadku systemowego podejcia do polskiej gospodarki narodowej, podejcia ktre jak wykazalimy dominowao zarwno w okresie midzywojennym, jak i PRL. Zabrako po prostu polityki pastwa. Czy jednak rzeczywicie tylko pastwa zdolne s do prowadzenia polityki morskiej i zapewniania dogodnych warunkw dla rozwoju tej brany? Na skutek przeobrae
cywilizacyjnych zwizanych z globalizacj i ponowoczesnoci pastwa narodowe przestaj ju odgrywa tak istotn rol, jak to byo w przeszoci20.
Rewolucja telekomunikacyjna umoliwia dokonywanie transakcji gospodarczych niezalenie od granic pastwowych, pastwo nie prowadzi ju polityki
w ukadzie systemowym, gdy rozwj wspczesnego transportu jest odpowiedzi na bodce o charakterze globalnym nieli krajowym. Maleje znaczenie tradycyjnych narzdzi interwencyjnych w odniesieniu do polityki przemysowej i handlu zagranicznego. Nie bez znaczenia s take reformy systemowe, ktre dokonuj si na caym wiecie, a w tym i w Polsce; reformy
zwizane z decentralizacj wadzy. Polska reforma samorzdowa, przeprowadzona zostaa w dwch etapach to jest w roku 1990 i 1998 i to ona upodmiotowia jednostki administracji terenowej21. Waga tych przeobrae bya

zasadnicza: Gdynia staa si wsplnot samorzdow odpowiedzialn za wasny majtek gospodarczy i podejmujc inicjatywy na rzecz jego rozwoju.
Warto zatem zda sobie spraw, e do 1989 roku rozwj gospodarczy
Gdyni nie mia charakteru samodzielnego, lecz by funkcj procesw zewntrznych, egzogenicznych wzgldem miasta i ulokowanego tu portu
morskiego. Zwizane to byo ze strategiczn rang portu i gospodarki morskiej Gdyni w systemie gospodarstwa krajowego. Powstanie wadzy samorzdowej stanowi formalne usankcjonowanie podmiotowoci gospodarczej
miasta, ktre odtd podlega tendencjom endogenicznym. To od wsplnoty lokalnej i jej demokratycznie wybranych decydentw zaley teraz kierunek gospodarczej aktywnoci, ktry bdzie posiada w miecie pozycj dominujc.
Czy zatem wybr, ktry dokonay wadze miasta w latach 90. stawiajc na rozwj przedsibiorczoci i brany zaawansowanych technologii, ktre zastpi miay ulegajc wiatowej dekoniunkturze bran morsk by
suszny? Na pewno pozwoli on unikn wikszego kryzysu strukturalnego w gospodarce miasta, ktry mgby przyczyni si do bezrobocia. Zmiany strukturalne w zatrudnieniu, polegajce na przechodzeniu pracownikw
zesfery produkcji do usug w takich dziedzinach jak handel, obsuga nieruchomoci, usugi finansowe, zagodziy koszta restrukturyzacji gospodarczej
lat 90. Nieco gorzej miasto byo jednak przygotowane do kolejnej fazy kryzysu w gospodarce morskiej, ktry ma miejsce obecnie. W latach 90. obserwowane byy zmiany strukturalne polegajce na zmniejszaniu si zatrudnienia wegludze handlowej na rzecz przemysu stoczniowego. To jednak ten
ostatni przechodzi ostatnio najbardziej dotkliwy kryzys.
Miasto w latach 90. podjo inicjatyw na rzecz rozwoju brany zaawansowanych technologii. W przyjtej w 1998 roku przez Rad Miasta Strategii Rozwoju Gdyni za gwny cel miasta uznano poszerzenie i wzbogacenie
przemysowych, handlowych, finansowych i turystycznych funkcji Gdyni22.
Nie poddano jednak analizie roli, jak w gospodarce miasta moe odgrywa gospodarka morska. Dywersyfikacja gospodarcza nie musi by przecie realizowana w oderwaniu od sektorw bazowych. Zabrako polityki cigoci, rozpatrywania restrukturyzacji gospodarczej w rachunku cignionym23. Wychodzc z tego punktu widzenia, pewne zdziwienie moe budzi
brak jakichkolwiek dziaa ze strony wadz na rzecz utworzenia choby zalkw inicjatyw morskich wpisujcych si w formu instytucji wspierania rozwoju gospodarki opartej na wiedzy. Mogyby one przyj na przykad

K. oginow Dlaczego nasze porty utraciy zaplecze, (w:) Dziennik Batycki z 5.06.2009.
M. Borkowski Zmiany w polskich portach. Taka szansa ju si nie powtrzy, (w:) Gazeta
Transportowa. Tygodnik logistyczny, Nr 18 (832), z 06.05.2009, s. VII.
20
U. Beck. Wadza i przeciwwadza w epoce globalnej. Nowa ekonomia polityki wiatowej,
Warszawa 2005.
21
A. Miszczuk, M. Miszczuk, K. uk Gospodarka samorzdu terytorialnego, Warszawa
18
19

60

2007, s. 2427.
Strategia Rozwoju Gdyni. Cele rozwoju i zadania realizacyjne..., s. 38.
23
Por. Ch. Hampden-Turner i A. Trompenaars Siedem kultur kapitalizmu, Krakw 2006,
s.95.
22

61

Micha Graban

Czy gospodarka morska ma jeszcze znaczenie? Przeobraenia...

posta moduu morskiego egzystujcego w ramach Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego, klastra morskiego grupujcego firmy gospodarki
morskiej bd morskiego inkubatora przedsibiorczoci. W dziaaniach tych
naleaoby uwzgldni potencja gdyskich i trjmiejskich szk wyszych
i instytutw badawczych o profilu morskim (Akademia Morska, Morski Instytut Rybacki, Centrum Techniki Okrtowej). W ramach UE (gwnie Programw Ramowych) istnieje wiele rodkw na prowadzenie prac badawczorozwojowych w zakresie technologii morskich i ochrony rodowiska morskiego. Jakpokazuje praktyka innych pastw, gospodarka morska moe by
sektorem innowacyjnym zarwno w sensie innowacyjnoci organizacyjnej
(poty, logistyka), jak i produktowej (przemys stoczniowy)24.
Zabrako w kocu inicjatywy na rzecz zapewnienia lepszych warunkw
dla rozwoju przeadunkw portowych, usug logistycznych i transportowych w Gdyni. W czasach globalizacji to wanie logistyka staje si najbardziej dochodow bran gospodarcz wiata, umoliwiajc koncentracj
masy adunkowej na du skal. Jak stwierdza si w unijnej Niebieskiej Ksidze Polityki Morskiej, dokumencie opublikowanym w 2007 roku: Globalizacja oznacza, e jestemy wiadkami bezprecedensowego wzrostu handlu
midzynarodowego. Biorc pod uwag, e 90% handlu zewntrznego Europy
i prawie 40% jej handlu wewntrznego przechodzi przez porty, atwo zrozumie
ogrom wyzwania stojcego przed europejskimi portami wzwizku z rosncym
zapotrzebowaniem25. Korzyci z faktu posiadania infrastruktury portowej mog
by rdem uzyskiwania przewagi konkurencyjnej przezmiasta, ktre tak infrastruktur posiadaj. Miasta te musz by jednak wiadome, e w w atut s
wyposaone. Gospodarka morska moe by szans, a nie zagroeniem. Jeeli
chodzi polepszenie konkurencyjnoci gdyskiego portu przede wszystkim naley dokoczy budow autostrady A-1 oraz zmodernizowa lini kolejow E-65
(dawn magistral wglow), oprcz tego stworzy warunki dla budowy centrw logistyczno-dystrybucyjnych na zapleczu trjmiejskich terminali kontenerowych. Istotn rol odegra w kocu zaprzestanie praktyk wyniszczajcej konkurencji pomidzy zarzdami portowymi Gdaska i Gdyni. Jeeli powanie mylimy o stworzeniu naPomorzu duego orodka obsugi statkw oceanicznych, to
naley zda sobie spraw, e Gdynia bdzie jedynie elementem, czci skadow takiego orodka, a i tak sytuacja taka przyniesie dla niej spore korzyci.
Naley tez pamita, e sama infrastruktura transportowa nie tworzy jeszcze wartoci dodanej. Kluczow rol w dzisiejszej gospodarce portowej

i logistyce odgrywa kwestia zarzdzania. W czasach wzrostu znaczenia powiza globalnych to nie pastwo narodowe winno by jednak odpowiedzialne za zarzdzanie gospodark morsk, lecz raczej mae jednostki samorzdowe (lokalne bd regionalne). To one winny si wykazywa inicjatyw na rzecz zarzdzania serwisami dowozowymi, lobbingu prowadzonego
na rynkach zamorskich w celu sprowadzenia jak najwikszej liczby adunkw dopomorskich portw. Zarwno zarzdy portw, jak i samorzdowi decydenci nie powinni stosowa strategii wyczekujcej. Myle globalnie,
dziaa lokalnie to chyba najlepsze haso dla samorzdowych elit nadmorskich miast portowych. W dzisiejszych czasach odtworzeniu ulega zatem logika systemowych powiza gospodarczych, tyle e tworzy si ona nie na zasadzie odgrnej jak byo dawniej (z wykorzystaniem instrumentw pastwa narodowego), lecz oddolnej (buttom up), czyli samorzdowej. To od naszej woli i naszej wiadomoci zaley, czy zdoamy wykorzysta szanse, ktre si przednami rysuj.

J. Bieliski Przemys okrtowy w polityce rozwoju regionu i kraju, (w:) Przemysy morskie
w polityce regionalnej Unii Europejskiej, red A. S. Grzelakowskiego i K. Kronickiej,
Gdynia 2007, s. 6176.
25
An Integrated Maritime Policy for the European Union Brussels, Brussels 2007, s. 11.
24

62

***
Patrzc z tego punktu, przemiany struktury gospodarczej Gdyni jawi
si z nieco innej perspektywy ni zostao to przedstawione w pocztkowej
czci artykuu. Obok bran zaawansowanych technologicznie Gdynia staje przedszans ponownego rozwoju gospodarki morskiej, ktra, cho osabiona, wci pozostaje liczc si bran. Rozwj logistyki na bazie przeadunkw kontenerowych ju niedugo moe dostarczy miastu wielu impulsw rozwojowych. Aby stao to si faktem, winno ono jednak zwikszy
swoj inicjatyw na rzecz wspierania brany morskich. Miasto moe podejmowa zarwno szereg inicjatyw promocyjnych i kreujcych, na przykad
na bazie polityki zagospodarowania przestrzennego miasta, ktra ley w gestii gminnych organw administracyjnych. Naley w tym momencie przypomnie, etakie obszary miasta jak na przykad midzytorze wci czekaj
na adekwatn do potrzeb nowoczesnej gospodarki morskiej formu zagospodarowania. Miasto moe w kocu ponowi swoj inicjatyw na rzecz zwikszenia swoich udziaw wasnociowych w zarzdzie portu; czyli powrci
do inicjatywy, ktr ju raz podejmowao pod koniec lat 90., zreszt z mizernym raczej skutkiem. Stworzenie postaw do zarzdzania gdyskim portem
na zasadach municypalnych dawaoby prawn rkojmi miastu dozarzdzania gospodark morsk. Naley pamita, e wiele z zachodnioeuropejskich
wielkich portw oceanicznych posiada samorzdow formu zarzdzania,
by przytoczy tylko przykad portu w Hamburgu. W niczym nieumniejsza
63

Micha Graban

to w globalnych aspiracjach miasta, portu i caego regionu. yjemy w takim okresie, w ktrym jednostki samorzdowe w wikszym stopniu ni to
byo dotychczas poczuwaj si do odpowiedzialnoci za prowadzenie polityki midzynarodowej i wymiany handlowej z zagranic.

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Maja Guchowska

Znaczenie symboli narodowych


a prawo Unii Europejskiej.
Na przykadzie Stoczni Gdynia
Stocznia w Gdyni powstaa w 1922 roku. Od pocztku istnienia miasta stanowia jego integraln cz. Bya nie tylko miejscem pracy wielu gdynian,
ale take miejscem, w ktrym narodzia si wyzwolecza walka o niepodlego Polski.
To wanie w stoczniach w Gdasku oraz Gdyni w grudniu 1970 roku
rozpoczy si strajki i protesty, ktre stay si podstaw do upadku komunizmu. Demonstracje byy reakcj na podwyki cen detalicznych artykuw spoywczych. Stoczniowcy domagali si cofnicia podwyek
oraz usunicia z urzdw osb odpowiedzialnych za ich wprowadzenie.
Jako pierwsi podjcia pracy odmwili pracownicy Stoczni Gdaskiej
im.Lenina, strajk szybko si rozprzestrzenia i ju nastpnego dnia do protestujcych gdaszczan doczyli stoczniowcy Stoczni Gdynia, Stoczni w Szczecinie, a take Elblgu. 17 grudnia wojsko otworzyo ogie
do udajcych si do pracy stoczniowcw. Akt ten wywoa fale protestw
w Gdyni, Supsku, Biaymstoku, Nysie, Warszawie i we Wrocawiu. W celu
opanowania strajkw wadze PZPR zdecydoway si na uycie przeciwko demonstrantom broni palnej oraz czogw. Wydarzenia grudnia 1970 stay si
punktem odniesienia we wszystkich pniejszych starciach spoeczestwa
zrzdem1.
Kolejn fal strajkw w stoczniach rozpoczy Wolne Zwizki Zawodowe Wybrzea w 1980 roku. Stoczniowcy utworzyli Midzyzakadowy Komitet Strajkowy, ktry sformuowa list 21 postulatw. Do najwaniejszych
da naleao prawo do utworzenia wolnych zwizkw zawodowych oraz
prawo do strajku. Postulaty szybko obiegy kraj, do strajkujcych stoczniowcw przyczay si kolejne zakady z caej Polski. Pod koniec sierpnia strajkowao 700 zakadw. Wadze obawiajc si dalszego rozprzestrzeniania
protestw, zdecydoway przyj postulaty.
1

64

J. Eisler, Grudzie 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2000.


65

Maja Guchowska

Znaczenie symboli narodowych a prawo Unii Europejskiej...

Porozumienia sierpniowe umoliwiy powoywanie nowych zwizkw zawodowych na terenie caego kraju. Ju istniejce Midzyzakadowe Komitety Strajkowe przeksztacay si w Midzyzakadowe Komitety Zaoycielskie wolnych zwizkw zawodowych. 17 wrzenia w Gdasku przedstawiciele Midzyzakadowych Komitetw Strajkowych zdecydowali si powoa
organizacj o zasigu oglnokrajowym Niezaleny Samorzdny Zwizek
Zawodowy Solidarno2.
Po 1989 roku stocznie przestay by produktywnymi zakadami i stay
si problemem dla polskiej gospodarki. Pojawiy si postulaty, eby zakady
sprywatyzowa, ale na przeszkodzie staa historia stoczni, nie mona bowiem
sprzeda symbolu walki o woln Polsk. Rzd polski zdecydowa si wic na
ratowanie zakadw poprzez udzielenie pomocy publicznej.
Od czasu przystpienia Polski do Unii Europejskiej stocznie w Gdasku,
Gdyni oraz Szczecinie otrzymay znaczn pomoc finansow. Szacuje si,
ebyo to okoo 2 mld z w gotwce, a take okoo 10 mld z porcze rzdowych. Niestety, kwestia przyznawania owej pomocy odbya si wbrew unijnym zasadom.
Zgodnie z art. 10 TWE pastwa czonkowskie maja obowizek wsppracowa z organami Wsplnoty w zakresie stosowania regu zawartych
w Traktacie. Musz zapewni wykonanie zobowiza naoonych na pastwa przezTraktaty lub instytucje wsplnotowe i jednoczenie powstrzymywa si od jakichkolwiek dziaa na niekorzy Unii3. Artyku ten konstytuuje zasad lojalnej i szczerej wsppracy miedzy pastwami a organami
Wsplnoty4.
Art. 10 TWE jest jednym z najwaniejszy przepisw pierwotnego prawa wsplnotowego, gdy konstytuuje jego efektywno. Do regu, ktre umoliwiaj efektywne dziaanie prawa europejskiego, wyraonego
wart. 10, zaliczy mona zasad pierwszestwa prawa wsplnotowego. Zasada to zostaa wyraona w synnym ju dzisiaj wyroku Costa przeciwko
ENEL5. Pierwszestwo prawa wsplnotowego gwarantuje jego jednolito

i skuteczno na obszarze caej Wsplnoty, dlatego tak wane jest przestrzeganie tej zasady przez pastwa czonkowskie6.
Kolejn zasad, ktra wzmacnia efektywno prawa wsplnotowego,
jest zasada bezporedniej skutecznoci, ktra umoliwia niektrym normom prawa unijnego bezporednie ksztatowanie sytuacji prawnej obywateli pastw czonkowskich. Pierwszym orzeczeniem Trybunau potwierdzajcym zasad bezporednioci prawa wsplnotowego by wyrok w sprawie Van Gend en Loos przeciwko Nederlandse Administratie der Belastingen7. Pastwa czonkowskie maj ponadto obowizek prowsplnotowej wykadni prawa krajowego. Normy prawa krajowego powinny by interpretowane zgodnie z duchem Traktatu8. Trybuna w sprawie von Colson stwierdzi, e obowizek takiej interpretacji wynika wprost z art. 10
TWE. Jego zdaniem, wykadnia przepisw prawa krajowego w oparciu
o prawo wsplnotowe, jest niezbdnym elementem do zapewnienia efektywnoci prawa unijnego9.
Zatem z unijnych przepisw wynika obowizek przestrzegania prawa europejskiego oraz zakaz dziaania wbrew niemu. Czym zatem wedug prawa
wsplnotowego jest pomoc publiczna i jak powinno wyglda jej przyznawanie?
Prawo pomocy publicznej jest czci prawa konkurencji. Swoim zakresem obejmuje zesp norm materialnych i proceduralnych, ktre dotycz warunkw i zasad udzielania pomocy przedsibiorcom przez pastwo lub ze rodkw publicznych10. Art. 87 Traktatu ustanawiajcego
Wsplnot Europejsk nie definiuje pojcia pomocy publicznej, brakuje

A. Touraine, J. Strzelecki, F. Dubet, M. Wiewirka, Solidarno. Analiza ruchu


spoecznego 19801981, Pary 1982, s. 81.
3
Art. 10 TWE.
4
S. Dudzik, Wsppraca panstw czonkowskich i instytucji wsplnotowych w sprawach
pomocy panstwa dla przedsiebiorcow. Zagadnienia podstawowe, (w:) Przeglad
Ustawodawsta Gospodarczego nr 1 2004, s. 3.
5
Sprawa Costa v. ENEL Rzd woski wyda ustaw, ktrej celem bya nacjonalizacja sektora
energetycznego. Legalno niniejszej ustawy zostaa zakwestionowana przez podmiot
prywatny z uwagi na jej niezgodno z prawem wsplnotowym. Sd woski zwrci si
doEuropejskiego Trybunau Sprawiedliwoci z prob o wykadni odnonych postanowie
Traktatu. Trybuna w orzeczeniu nr 6/64 stwierdzi, e Unia Europejska stworzya wasny,
specyficzny porzdek prawny, w ktrym pastwa czonkowskie ograniczaj swoje prawa
2

66

suwerenne na rzecz prawa wsplnotowego. W zwizku z powyszym adne normy prawa


wewntrznego nie mog podwaa norm prawa europejskiego.
6
S.Biernat, Zasada efektywnosci prawa wspolnotowego w orzecznictwie Europejkiesgo
Trybunalu Sprawiedliowsci, (w:) Studia z Prawa Unii Europejskiej, Krakow 2000, s. 30.
7
Van Gend v. Loos spr midzy przedsibiorstwem a holendersk administracj celn
dotyczcy przepisw celnych. Przedsibiorstwo zostao obcione podwyszon opat
celn. Spka po uiszczeniu ca postanowia dochodzi swoich roszcze przed sdem.
Domagaa si zwrotu niesusznie naoonej opaty, powoujc si na art. 12 Traktatu.
Sd holenderski zwrci si do Trybunau z pytaniem prejudycjalnym o rozstrzygnicie,
czysd krajowy moe bezporednio stosowa przepisy traktatu wobec podmiotw prawa.
Trybuna orzek, e w zwizku ze specyficznym porzdkiem prawnym utworzonym
przez Wsplnoty, prawo zawarte w Traktacie moe by rdem praw dla jednostki.
Trybuna uzna prawo jednostek do powoywania si na prawo wsplnotowe przed sdami
krajowymi.
8
S. Biernat, Zasada efektywnosci prawa wspolnotowego w orzecznictwie Europejkiesgo
Trybunalu Sprawiedliowsci, (w:) Studia z Prawa Unii Europejskiej, Krakow 2000, s. 43.
9
Sprawa: Sabine von Colson and Elisabeth Kamann v Land Nordrhein-Westfalen, Z. Orz.
1984, s. 01891.
10
M. Kucharski, Prawo pomocy publicznej dla przedsibiorcw, (w:) Konkurencja,
red.Z.Brodecki, Warszawa 2004, s. 324.
67

Maja Guchowska

Znaczenie symboli narodowych a prawo Unii Europejskiej...

te definicji w ustawodawstwie wtrnym. Artyku ten zawiera tylko kryteria, jakie powinny spenia dziaania podjte przez pastwo, aby mogy zosta zakwalifikowane jako pomoc publiczna11. Niezawarcie wart.87
definicji pomocy byo wedug niektrych autorw dziaaniem zamierzonym. Ujcie pomocy zbyt sztywno mogoby spowodowa prby
jej obejcia przez pastwa czonkowskie. Poza tym, tak sformuowany artyku umoliwia Komisji i Trybunaowi na interpretowanie pojcia pomocy publicznej w sposb elastyczny i szeroki12.
Istniej dwie formy pomocy publicznej. Pierwsza, okrelana jako pomoc
pozytywna, polega na przyznaniu przedsibiorstwu nieodpatnych korzyci
finansowych ze rodkw publicznych. Najbardziej powszechnym rodzajem
pomocy pozytywnej s dotacje i subwencje, czyli jednostronne wiadczenia
na rzecz podmiotw i instytucji spoza sektora publicznego, pochodzce z budetu pastwa lub jednostek samorzdu terytorialnego.13 Druga forma pomocy publicznej to pomoc negatywna. Charakteryzuje si zmniejszeniem wpyww do budetu pastwa i polega na zrzeczeniu si przez pastwo egzekwowania zobowiza cicych na beneficjancie pomocy14. Nale do niej
gownie ulgi podatkowe i zwolnienia, odroczenie terminu spaty zobowizania czy rozoenie podatku na raty15.
Komisja Europejska ogranicza si tylko do czterech grup pomocy publicznej16. Do grupy A zalicza dopaty, przywileje i korzyci podatkowe, grupa B
obejmuje udziay pastwa w kapitale przedsibiorstwa, w grupie C znajduj
si korzystne poyczki, kredyty oraz respira podatkowe, do ostatniej za grupy D zalicza si porczenia17. Art. 87 obejmuje swym zakresem niewtpliwie
pomoc z grupy A, natomiast w pozostaych przypadkach uzalenione jest to
od sposobu finansowania ich przez pastwo18.
Przepis art. 87 ust. 1 TWE stanowi, e wszelka pomoc przyznawana
ze rodkw publicznych, ktra zakca konkurencje, poprzez uprzywilejowanie niektrych przedsibiorstw lub gazi produkcji, jest niezgodna z zasadami wsplnego rynku. Aby pomoc udzielona przez pastwo przedsibiorcy uznana zostaa za nielegaln, musi kumulatywnie spenia cztery przesanki19. Pierwsza z nich mwi, e zakazana jest tylko taka pomoc, dziki ktrej

przedsibiorstwa uzyskuj korzyci, jakich nie osignyby z normalnej dziaalnoci gospodarczej. Pomoc musi pochodzi od pastwa lub ze rde pastwowych, moe ona pochodzi zarwno od organw centralnych, regionalnych, jak i lokalnych20. Pomoc pastwa moe uprzywilejowywa niektre
przedsibiorstwa lub nawet cae gazie gospodarki. Istot tej przesanki jest
selektywno pomocy, czyli przyznanie pewnych korzyci jednym, aodmwienie ich udzielenia innym21. Korzy, jak otrzymuje przedsibiorca, moe
mie posta wiadczenia pozytywnego lub moe polega na zaoszczdzeniu
wydatku, ktry w normalnej sytuacji musiaby zosta przez niego poniesiony. Jeeli rodek nie przysparza beneficjentowi korzyci, to nie jest pomoc publiczn w rozumieniu art. 8722. Kolejna przesanka odnosi si doskutku, jaki wywouje przyznanie pomocy. Pomoc nie moe mie negatywnego wpywu na handel miedzy Pastwami czonkowskimi i nie moe utrudnia konkurencji. Art. 3 ust. 1 lit. g gwarantuje niezakcanie konkurencji na
rynku wewntrznym, jest to jeden z podstawowych celw Wsplnoty. Pomoc hamuje konkurencj, jeeli stanowi przeszkod dostpu do rynku dla innych przedsibiorcw lub jeeli zwiksza konkurencyjno jednego przedsibiorstwa nad pozostaymi23. Zakaz mwi zarwno o zakcaniu konkurencji istniejcej, jaki i ewentualnej. rodki pomocowe mog bowiem zniechca przyszych konkurentw do wejcia na rynek24. Udzielona przedsibiorstwu pomoc nie powinna narusza rwnowagi miedzy beneficjentem a jego
konkurentami. ETS okreli selektywno pomocy jako odstpstwo od oglnych zasad, dziki ktremu okrelony sektor lub przedsibiorstwo jest uprzywilejowane25. Do pomocy publicznej nie zalicza si natomiast uywanych
przez pastwo instrumentw polityki gospodarczej, takich jak zmniejszanie
czy zwikszenie stp procentowych, formowanie struktury podatkowej, nawet jeli powoduj uprzywilejowanie jakiej grupy przedsibiorcw26.

Tame, s. 325326.
I. Postua, A.Werner, Pomoc publiczna, Warszawa 2006, s. 26.
13
M. Kucharski, Prawo pomocy publicznej dla przedsibiorcw, (w:) Konkurencja,
red.Z.Brodecki, Warszawa 2004, s. 332335.
14
Tame, s. 332335.
15
I. Postua, A.Werner, Pomoc publiczna, Warszawa 2006, s. 33.
16
Tame, s. 35.
17
M.A. Dauses, Prawo gospodarcze Unii Europejskiej, Warszawa 1999, s. 953.
18
I. Postua, A. Werner, Pomoc publiczna, Warszawa 2006, s. 39.
19
T. Skoczny, Zakaz antykonkurencyjnej pomocy Pastwa, (w:) Prawo Unii Europejskiej
11

12

68

zagadnienie systemowe prawo materialne i polityka, red. J. Barcz, Warszawa 2006, s. II


423.
20
D. Misik, Prawo konkurencji, (w:) Prawo Europejskie. Zarys wykadu, red. R. Skubisz,
E.Skrzydlo-Tefelska, Lublin 2003, s. 378379.
21
T. Skoczny, Zakaz antykonkurencyjnej pomocy Pastwa, (w:) Prawo Unii Europejskiej
zagadnienie systemowe prawo materialne i polityka, red. J. Barcz, Warszawa 2006, s. II
425.
22
Orzeczenie SPI w sprawie Tierce Ladbroke SA przeciwko Komisji, T-471/93.
23
T. Skoczny, Zakaz antykonkurencyjnej pomocy Pastwa, (w:) Prawo Unii Europejskiej
zagadnienie systemowe prawo materialne i polityka, red. J. Barcz, Warszawa 2006, s. II
425.
24
S. Dudzik, Pomoc Pastwa dla przedsibiorstw publicznych w prawie Wsplnoty
Europejskiej, Warszawa 2002, s. 42.
25
Sprawa Sloman Neptun Schiffahrts AG v. Seebetriebstrat Bodo Ziesemer der Sloman
Neptun Schiffahrts, 72-73/91.
26
I. Postua, A. Werner, Pomoc publiczna, Warszawa 2006, s. 68.
69

Maja Guchowska

Znaczenie symboli narodowych a prawo Unii Europejskiej...

Art. 88 TWE przyznaje Komisji Europejskiej niezwykle szerokie uprawnienie w zakresie kontroli przyznawania przez pastwa czonkowskie pomocy przedsibiorcom. Decyduje ona o zgodnoci pomocy zarwno ju istniejcej, jak i tej, ktra ma dopiero zosta przyznana27. Pastwa czonkowskie maj obowizek wspdziaania z Komisj w tej materii, umoliwiania
jej przegldu pomocy istniejcej oraz przedstawiania jej nowych projektw
do zatwierdzenia. Szczegowe zasady dziaania Komisji uregulowane s
wrozporzdzeniu 659/1999.
Pomoc istniejc nazywamy pomoc, ktra zostaa udzielona jeszcze
przed wejciem w ycie Traktatu ustanawiajcego Wsplnoty Europejskie
lubprzed przystpieniem danego pastwa do Unii Europejskiej, a take pomoc,
na ktr zezwolenia udzielia Komisja lub Rada28. Komisja ma obowizek badania pomocy istniejcej. Aby uatwi jej to zadanie pastwa czonkowskie maj
za zadanie przesya do Komisji coroczne raporty z udzielanej pomocy29. Dodatkowo kada istotna zmiana w pomocy, ktra ju istnieje, powinna by przedstawiona Komisji do notyfikacji30. Jeeli Komisja uzna, e pomoc jest niezgodna
ze wsplnym rynkiem lub e przestaa by z nim zgodna wskutek zmiany prawa wsplnotowego, informuje o tym pastwo czonkowskie, ktre ma miesic na zajcie stanowiska w tej sprawie. Jeeli wyjanienia pastwa nie przekonaj Komisji, rozpoczyna si drugi etap postpowania, w ktrym Komisja przedstawia pastwu swoje rekomendacje dotyczce rodkw, jakie pastwo powinno podj w celu usunicia niezgodnoci udzielonej pomocy
ze wsplnym rynkiem. Zalecenia te mog dotyczy zmian merytorycznych,
proceduralnych lub nawet wycofania programu. Jeeli pastwo nie zgadza
si na wprowadzenie zaproponowanych zmian, rozpoczyna si trzeci etap postpowania, czyli formalne dochodzenie31. Gdy Komisja uzna pomoc za niezgodn
z prawem wsplnotowym, wzywa pastwo do zaprzestania jej udzielania. Decyzja wydana przez Komisj moe zosta zaskarona do Trybunau32.
Komisja kontroluje nie tylko pomoc ju istniejc, posiada take kompetencje do decydowania o zgodnoci z prawem wsplnotowym projektw

wsparcia. Pastwa czonkowskie maj obowizek zgaszania planu przyznania pomocy publicznej Komisji oraz nakaz powstrzymania si od jej faktycznego udzielenia, a do wydania przez Komisj decyzji w tej sprawie. Doktryna nazywa to zasad stand still clause33. Konsekwencja jej naruszenia i przyznanie pomocy bez notyfikacji powoduje jej uznanie za nielegaln oraz podlegajc zwrotowi34. Obowizkowi notyfikacji podlega tylko nowa pomoc.
Wjej ramach moemy wyrni pomoc przedstawion w programach lubpomoc ad hoc. Program pomocowy przedstawia odbiorcw pomocy w sposb abstrakcyjny i generalny. Jeeli Komisja wyrazi zgod na pomoc w takiej formie, to pastwo czonkowskie nie bdzie musiao ju notyfikowa poszczeglnych projektw pomocowych w ramach tego programu. Pomoc ad
hoc niejest przyznawana na podstawie programu i wymaga kadorazowego
uznania przez Komisj35.
W Polsce udzielanie pomocy publicznej jest uregulowane w ustawie z dnia
30 kwietnia 2004 roku o postpowaniu w sprawach dotyczcych pomocy publicznej36. Ustawa ta kadzie nacisk na kontrol projektw jeszcze przed poddaniem ich Komisji do notyfikacji.
Z wnioskiem o opini do Prezesa UOKiK wystpuje beneficjent pomocy
w przypadku pomocy indywidualnej, a w pozostaych sytuacjach organ administracji publicznej. Prezes ma obowizek wyda opini w przecigu 21 dni
wprzypadku programw pomocowych, za przy pomocy indywidualnej przysuguje mu 60 dni na zawiadomienie o swojej decyzji37. Gdy brak jest zastrzee
do opinii wydanej przez Prezesa UOKiK, mona przystpi do waciwego etapu kontroli, czyli notyfikacji pomocy przez Komisje. Prezes UOKiK reprezentuje Polsk w postpowaniu przed Komisj, poredniczy stronom, informuje
je o przebiegu oraz wyniku zakoczonej procedury38.
Procedura notyfikacyjna przed Komisj rozpoczyna si w momencie zgoszenia przez Pastwo chci przyznania pomocy. Skada si ona
z dwch etapw postpowania wstpnego oraz formalnego, czyli wyjaniajcego39. Postpowanie wstpne rozpoczyna si niezwocznie po otrzymaniu przez Komisj zawiadomienia o zamiarze przyznania pomocy publicznej przez pastwo. Komisja ma dwa miesice na podjcie decyzji,

M. Kucharski, Prawo pomocy publicznej dla przedsibiorcw, (w:) Konkurencja,


red.Z.Brodecki, Warszawa 2004, s. 369.
28
T. Skoczny, Zakaz antykonkurencyjnej pomocy Pastwa, (w:) Prawo Unii Europejskiej
zagadnienie systemowe prawo materialne i polityka, red. J. Barcz, Warszawa 2006, s. II
448.
29
Rozporzdzenie rady WE nr 659/1999 z 22.03.1999, ustanawiajce szczegowe zasady
stosowania art. 88 TWE, Dz. Urz. L 83/1, art. 17 i 21.
30
Ustawa z 30.04.2004 o postpowaniu w sprawach dotyczcych pomocy publicznej, Dz.U.
Nr 123, poz. 1291, art. 9.
31
I. Postua, A.Werner, Pomoc publiczna, Warszawa 2006, s. 271273.
32
W. Hoff, Wsplnotowe Prawo Konkurencji, (w:) Europejskie prawo gospodarcze,
Warszawa 2001, s. 107108.
27

70

Sprawa: Gabrder Lorenz GmbH v. Federal Republic of Germany et Land de RhenaniePalatinat, 120/73.
34
I. Postua, A. Werner, Pomoc publiczna, Warszawa 2006, s. 210-211.
35
P. Peka, M. Stasiak, Pomoc publiczna dla przedsibiorcw w Unii Europejskiej, Warszawa
2002, s. 184185.
36
Dz.U. Nr 123, poz. 1291.
37
Ustawa z 30.04.2004 o postpowaniu w sprawach dotyczcych pomocy publicznej, art. 13
ust. 1, art. 14.
38
I. Postua, A. Werner, Pomoc publiczna, Warszawa 2006, s. 221227.
39
Tame, s. 230231.
33

71

Maja Guchowska

Znaczenie symboli narodowych a prawo Unii Europejskiej...

ktra koczy faz wstpn. Termin ten jest maksymalny i moe zosta wyduony tylko za zgod stron40. Wniosek notyfikacyjny powinien by zupeny, co nastpuje wtedy, gdy Komisja w cigu dwch miesicy od zoenia wniosku nie wystpi do pastwa o dalsze wyjanienia. Oznacza to, e
termin dwch miesicy na podjecie decyzji nie biegnie, jeeli Komisja zadaa uzupenienia wniosku o dodatkowe informacje41. Komisja moe da od Pastwa informacji poprzez request of information, jeeli nie zostan one jej udzielone, Komisja ma prawo uzna pomoc za wycofan
zmocy prawa. Uznanie wniosku za kompletny ma bardzo wane znaczenie
w badaniu wstpnym wniosku, gdy dopiero od momentu uznania podania
za kompletne biegnie dwumiesiczny termin, w ktrym Komisja ma czas
na podjcie decyzji42. Po zakoczeniu badania wstpnego Komisja moe
stwierdzi, e rodek w ogle nie jest pomoc publiczn w wietle art. 87
ust. 1, postanowienie to koczy postpowanie, moe uzna, e ma do czynienia z pomoc publiczn, ale zgodn z zasadami konkurencji, decyzja taka
rwnie koczy postpowanie, lub moe stwierdzi, e brak jej pewnoci
co do legalnoci udzielanej pomocy i postanowi o wszczciu postpowania
wyjaniajcego43.
Procedura wyjaniajca ma na celu zebranie danych niezbdnych dooceny zgodnoci pomocy z zasadami Unii Europejskiej44. Komisja dokonuje podsumowania informacji, ktre posiada na temat udzielanego rodka oraz wyraa swoje wtpliwoci
dotyczce legalnoci danej pomocy. Od tego momentu przez miesic wszystkie strony, ktre s zainteresowane spraw mog zgasza swoje uwagi. Nastpnie zostaj
oneprzedstawionepastwuzgaszajcemurodekdonotyfikacji,ktremoezajswoje
stanowisko w tej sprawie, zmodyfikowa pomoc lubnawet j wycofa45. Komisja ma 18
miesicy na podjcie ostatecznej decyzji, jeeli mimo upywu terminu wci nie jest ona
gotowa,tozainteresowanepastwomaprawodajejwydaniawcigudwchmiesicy,
na podstawie tych informacji, ktre s w posiadaniu Komisji. W takim przypadku
niejasnoci s wyjaniane na niekorzy pastwa, ktre chce udzieli pomocy publicznej46.

Postpowanie formalne koczy si wydaniem decyzji przez Komisj. Wyrnia si cztery rodzaje rozstrzygni. Komisja moe uzna, e przedmiot
powiadomienia nie jest pomoc w wietle art. 87 ust. 1. Drugi rodzaj decyzji, nazywany pozytywn, ustanawia, e dany rodek jest pomoc zgodn z zasadami wsplnego rynku i moe zosta przyznany przedsibiorcom
przez pastwo. Komisja moe wyda take tak zwan decyzj warunkow.
Podmiot ubiegajcy si o notyfikacj musi speni okrelone warunki narzucone przez Komisj. Po ich zrealizowaniu projekt mona uzna zazgodny z zasadami rynku wsplnotowego47. Ostatni rodzaj decyzji nosi miano decyzji negatywnej. Komisja wydaje j, gdy ustali, e pomoc publiczna jest nielegalna i mogaby doprowadzi do zakcenia konkurencji. Pastwo, chc uchroni si od takiej decyzji, musi przystosowa swj rodek
pomocowy do regu okrelonych przez Komisj48. Wszystkie wyej opisane decyzje musz zosta opublikowane w Dzienniku Urzdowym. Podlegaj take zaskareniu do Trybunau. Komisja ma prawo do uchylenia swoich decyzji, jeeli stwierdzi, e wydaa je na podstawie bdnych informacji. Dotyczy to zarwno decyzji koczcych faz wstpn postpowania,
jak i te, ktre zostay podjte podczas etapu wyjaniajcego. Przed uchyleniem swojego rozstrzygnicia i podjciem innego Komisja na nowo wszczyna postpowanie wyjaniajce49.
Pomoc udzielona bezprawnie jest to pomoc, ktra zostaa przyznana przedsibiorstwu przez Pastwo bez uprzedniej notyfikacji lub pomoc udzielna z niezachowaniem zasady standstill50. Gdy Komisja Europejska stwierdzi, e pastwo czonkowskie udzielio pomocy niezgodnie z prawem, moe zada on niego wszelkich niezbdnych informacji
do zbadania tej sprawy. Posdzone o bezprawn pomoc pastwo powinno
dostarczy brakujce dane w terminie 15 dni. W przypadku niezastosowania
si pastw do da Komisji, mimo wysanego ponaglenia, Komisja nakazuje pastwu udzielenia jej brakujcych informacji. Gdy take i to zarzdzenie
Komisji zostanie zlekcewaone, wydaje ona swoj decyzj na podstawie posiadanych informacji51. Komisja moe take da zawieszenia udzielanej pomocy, a do czasu wydania przez ni postanowienia co do zgodnoci pomocy
z prawem, oraz zastosowa jako rodek zabezpieczajcy tymczasowy nakaz

P. Peka, M. Stasiak, Pomoc publiczna dla przedsibiorcw w Unii Europejskiej, Warszawa


2002, s. 187.
41
Rozporzdzenie rady WE nr 659/1999 z 22.03.1999 ustanawiajce szczegowe zasady
stosowania art. 88 TWE, Dz. Urz. L 83/1.
42
I. Postua, A. Werner, Pomoc publiczna, Warszawa 2006, s. 233236.
43
P. Peka, M. Stasiak, Pomoc publiczna dla przedsibiorcw w Unii Europejskiej, Warszawa
2002.
44
S. Dudzik, Postpowanie przed Komisj europejsk w sprawie notyfikowanej pomocy
Pastwa dla przedsiebiorstw, Przegld Ustawodawstwa Gospodarczego 2000, nr 5,
s.12.
45
I. Postua, A. Werner, Pomoc publiczna, Warszawa 2006, s. 239245.
46
A. Werner, Prawo subwencyjne, (w:) Europejskie prawo gospodarcze w dziaalnoci
40

72

przedsibiorstw, red. K. Sobczak, Warszawa 2002, s. 344.


I. Postua, A. Werner, Pomoc publiczna, Warszawa 2006, s. 242-244.
48
I. Postua, A. Werner, tame, s. 244.
49
M. Kucharski, Prawo pomocy publicznej dla przedsibiorcw, (w:) Konkurencja,
red.Z.Brodecki, Warszawa 2004, s. 380.
50
I. Postua, A. Werner, Pomoc publiczna, Warszawa 2006, s. 246247.
51
M. Kucharski, Prawo pomocy publicznej dla przedsibiorcw, (w:) Konkurencja,
red.Z.Brodecki, Warszawa 2004, s. 384385.
47

73

Maja Guchowska

Znaczenie symboli narodowych a prawo Unii Europejskiej...

rewindykacji pomocy. Komisja moe jednak wyda takie postanowienie tylko wtedy, gdy nie ma adnych wtpliwoci, e rodek rzeczywicie jest pomoc publiczn i e dalsze jego wypacanie beneficjentowi grozi powstaniem
szkody jego konkurentom52.
Postpowanie w sprawie pomocy udzielonej bezprawnie moe zakoczy
si stwierdzeniem, e dany rodek nie jest pomoc publiczn wedug art.
87 ust. 1 lub e jest pomoc, ale zgodn z reguami wsplnego rynku,
albo e pomoc udzielona bez uprzedniej notyfikacji jest niezgodna z prawem. W tym ostatnim przypadku Komisja nakazuje pastwu zwrot bezprawnie udzielonej pomocy53. Konsekwencj takiego nakazu jest obowizek
zwrotu pomocy udzielonej niezgodnie z prawem, ktry ciy na pastwie,
to bowiem ono jest adresatem decyzji, a nie beneficjent pomocy. Pastwo zobowizane jest wic podj wszystkie niezbdne rodki, aby odzyska pomoc
i to wraz z odsetkami54. Rewindykacja powinna by przeprowadzona szybko,
efektownie i niezwocznie, gdy moe ulec przedawnieniu. Termin przedawnienia wynosi 10 lat i biegnie od dnia udzielenia pomocy przedsibiorcy55.
Decyzja Komisji w sprawie nielegalnoci pomocy podlega zaskareniu
do Europejskiego Trybunau Sprawiedliwoci. Rwnie Komisja moe zaskary pastwo do Trybunau, jeeli nie dostosuje si do polecenia zwrotu
nielegalnie przyznanego rodka56.
Celem windykacji jest przywrcenie zasad konkurencji, ktre zostay naruszone w wyniku przyznania beneficjentowi pomocy, dziki ktrej osign
niezgodn z prawem przewag nad innymi przedsibiorcami57.
Normy polskie dotyczce rewindykacji pomocy publicznej zawarte s
wrozdziale 4 ustawy o postpowaniu w sprawach dotyczcych pomocy publicznej z dnia 30 kwietnia 2004 roku. Art. 25 teje ustawy nakazuje beneficjentowi zwrci otrzyman pomoc, jeeli zostaa ona uznana przez Komisj za bezprawn. Dodatkowo ustp 3 tego artykuu zakazuje udzielenia temu
podmiotowi jakiejkolwiek innej pomocy, dopki nie wywie si z obowizku zwrotu, jaki zosta na niego naoony decyzj Komisji58.

Rzd Polski wyda na pomoc dla upadajcych stoczni p miliarda zotych.


Pomoc ta zostaa stoczniom przyznana wbrew wszytki wyej wymienionym
unijnym zasadom. Pienidze z budetu pastwa nie zagwarantoway stoczniom
samodzielnego funkcjonowania, miay one jedynie pomc w spacie dugw
iw sztucznym utrzymaniu stoczni na rynku. Komisja Europejska zdecydowaa
o prywatyzacji Stoczni Gdyskiej i Szczeciskiej. Stocznia Gdaska ma natomiast szans na przetrwanie, bo jest zakadem ju sprywatyzowanym i otrzymaa mniejsz pomoc publiczn ni pozostae dwie stocznie Rzd polski ma czas
do koca maja 2009 r. na wyprzeda majtku stoczni. Pozwoli to uzbiera
rodki na spat dugw, a take na zwrot znacznej czci udzielonej pomocy.
W marcu rozpoczy si pierwsze zwolnienia w likwidowanej Stoczni
Gdynia. Stoczniowcy za utracon prac otrzymuj odszkodowania w wysokoci od 20 do 60 tysicy zotych z unijnych funduszy. Rozpocza si te
wyprzeda majtku stoczni, rozstrzygnicie przetargw nastpi w maju tego
roku, wraz z przejciem majtku na osoby prywatne Stocznia Gdynia symbol wolnoci przestanie istnie.

S. Dudzik, Ochrona zaufania a obowizek rewindykacji nielegalnej pomocy Pastwa


dla przedsibiorstw na podstawie prawa wsplnotowego, (w:) Studia z prawa Unii
Europejskiej, red. S. Biernat, Krakw 2000, s. 472.
53
P. Peka, M. Stasiak, Pomoc publiczna dla przedsibiorcw w Unii Europejskiej, Warszawa
2002, s. 191.
54
Tame, s. 191.
55
I. Postua, A. Werner, Pomoc publiczna, Warszawa 2006, s. 256.
56
Tame, s. 258.
57
Tame, s. 257.
58
Ustawa z 30.04.2004 o postpowaniu w sprawach dotyczcych pomocy publicznej, Dz.U.
2004, nr 123/1291.
52

74

75

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Mirosaw Gawron

Ks. Stefan Kwiatkowski


organizator parafii katolickiej
w Gdyni-Orowie
1. ycie i dziaalno duszpasterska do 1945 r.
Wane miejsce w dziejach spoecznoci gdyskiej zajmuje ks. Stefan
Kwiatkowski, organizator parafii katolickiej pw. Matki Boskiej Bolesnej
wGdyni-Orowie.
Stefan Kwiatkowski1 urodzi si 29 sierpnia 1912 r. w Rycerzewie jakosyn
Adama i Jzefy Jendrzejewskiej. 2 maja 1932 r. zda egzamin dojrzaoci
w Pastwowym Gimnazjum Humanistycznym w Bydgoszczy. Po maturze
wstpi do Seminarium Duchownego w Pelplinie. 11 czerwca 1938 r. przyj w Pelplinie wicenia kapaskie. Jako wikariusz posugiwa: w okresie
od1lipca 1938 do 19 padziernika 1939 r. w Gdyni-Maym Kacku, od19padziernika 1939 do 10 kwietnia 1941 r. w ukowie, od 11 kwietnia 1941
do 15 maja 1945 r. w Gdyni-Grabwku i Gdyni-Obuu, od 15 maja 1945
do31 lipca 1947 r. by administratorem, a nastpnie w okresie od 1 lipca 1947
do 30 czerwca 1973 r. proboszczem tytularnym w parafii w Gdyni-Orowie.
Pierwsze lata posugi duszpasterskiej ks. Stefana Kwiatkowskiego dokonyway si w tragicznym okresie II wojny wiatowej2. Diecezja chemiska,
1
2

76

Archiwum Diecezjalne w Pelplinie (dalej: ADP), 574/2004/II, yciorys ks. Stefana


Kwiatkowskiego.
Polityka kocielna (Kirchenpolitik) wadz hitlerowskich na terenach wczonych
do Rzeszy bya istotn czci polityki narodowociowej i tworzya z ni jedn cao.
W swojej taktyce germanizacyjnej Pomorza dyli okupanci do podporzdkowania sobie
Kocioa katolickiego. Nazici zdawali sobie dobrze spraw z integracyjnej roli Kocioa
naPomorzu, jak speni on zarwno w czasie zaboru, jak i w okresie II Rzeczypospolitej,
gwnie dziki patriotycznej i spoecznej postawie duchowiestwa. Koci uwaany by
za rodowisko umacniania ducha narodowego i wspierania ruchu oporu, dlatego Niemcy
przystpili do krwawego rozrachunku z duchowiestwem pomorskim, ktre miao by
wniedugim czasie zastpione duchownymi z Rzeszy w celu zniemczenia ycia, zwaszcza
na terenie kocielnym. Faszyci starali si o uzalenienie dziaalnoci Kocioa od polityki
hitlerowskiej, rugowanie z Kocioa i obrzdw religijnych ladw polskoci, usuwanie
polskiej hierarchii kocielnej, zabr kocielnej wasnoci, likwidacji polskich stowarzysze
77

Mirosaw Gawron

Ks. Stefan Kwiatkowski organizator parafii katolickiej w GdyniOrowie

do ktrej prezbiterium nalea ten kapan, poniosa w czasie okupacji niemieckiej najwiksze straty osobowe, jak i duchowe i materialne. 360 kapanw, to jest okoo 50% duchowiestwa diecezjalnego zmaro, nie liczc zakonnikw i klerykw. 214 zgino jesieni 1939 r., 150 wywieziono do obozw koncentracyjnych, gdzie 80 ponioso mier, a kilkudziesiciu zgino,
biorc udzia w dziaaniach wojennych3. Stan duchowiestwa w 1945 r. by
niewystarczajcy do potrzeb organizujcego si w spoecznociach parafialnych gdyskiego Kocioa.
Ksia, ktrzy ocaleli po II wojnie wiatowej w Gdyni, podjli si zadania organizowania w nowej rzeczywistoci struktur Kocioa i ycia duszpasterskiego. Wrd nich by ks. Stefan Kwiatkowski. 28 kwietnia 1945 r. przechodzi on przez Orowo. Jedynym jego wyposaeniem by stary rower i plecak, w ktrym znajdowa si msza, kielich mszalny, troch wina i komunikanty. Wiedzc, jak wiele jest wolnych placwek parafialnych szed, aby znale jak parafi potrzebujc kapana i si ni zaj. Mijajc Orowo, zosta rozpoznany i zatrzymany przez dawnych parafian z Maego Kacka, ktrzy przekazali mu prob, aby zosta u nich duszpasterzem. Ca noc rozwaa ks. Kwiatkowski zaistnia sytuacj. Nie wygldaa zachcajco; kociek w Kolibkach z nakazu Niemcw zosta cakowicie rozebrany i nie istnia,
ewangelicka witynia w Orowie (dawnym Redowie) znajdowaa si w bardzo zym stanie. 19 marca 1945 r., w tak zwanym dniu Jzefa Stalina, w czasie ofensywy radzieckiej Orowo stao si miejscem zacitych walk. W pobliu kocioa ewangelickiego byy ustawione dziaa rakietowe (katiusze), ktre kieroway ostrza tu nad wityni. Na skutek dziaa wojennych zostaa
zniszczona dobudwka i wiea kocielna. Wewntrz zniszczonej wityni zasta ks. Kwiatkowski krew, nadto brak plebanii i niemal wszystkiego do funkcjonowania parafii. Te wzgldy przewayy w decyzji ks. Stefana Kwiatkowskiego skoro nic nie ma, trzeba tu zosta, aby co byo4.
Ks. Stefan Kwiatkowski zamieszka w domu rodziny Zegarskich. 7 maja
1945 r. wysa pismo do Kurii Biskupiej w Pelplinie, w ktrym zawiadomi
otym, e przej parafi orowsk i prosi o potrzebne ku temu penomocnictwa. Kuria Biskupia w Pelplinie, odpowiadajc na to pismo, polecia przej w miejsce zburzonego kocioa w Kolibkach wityni poprotestanck5

iudzielia pozwolenia na jej powicenie. 13 maja 1945 r. koci w Orowie otrzyma tytu Siedmiu Boleci Najwitszej Maryi Panny i zosta powicony.

religijnych i wydawnictw kocielnych. J. Szyling, Polityka okupanta hitlerowskiego


wobec Kocioa katolickiego 19391945. Tzw. Okrg Rzeszy Gdask-Prusy Zachodnie,
Kraj Warty i Regencja Katowicka, Pozna 1970, s. 2836; M. Gawron, Koci w GdyniOrowie, Gdynia 2005, s. 40.
3
A. Liedtke, Zarys dziejw diecezji chemiskiej, (w:) Nasza Przeszo, t. 34; 1971,
s.114115.
4
Archiwum Parafii w Orowie (dalej APO). Kronika parafii w Orowie, s. 6.
5
M. Gawron, Ogniwa z dziejw prezbiterium poewangelickiej wityni w Gdyni-Orowie,
78

2. Administrator i proboszcz
15 maja 1945 r. zosta on mianowany administratorem parafii w GdyniOrowie. Zwrci si do komendanta radzieckiego w Gdyni ze stosownym
pismem o przywrcenie Kocioa katolickiego. Zebrano podpisy od wiernych i przesano do Kurii Biskupiej w Pelplinie, ktra popara inicjatyw.
Ks. Kwiatkowski zamieszka najpierw w plebanii, tak zwanej Bace w Kolibkach, a nastpnie otrzyma na plebani budynek przy kociele po dawnej
szkole podstawowej6.
11 grudnia 1945 r. zostaa przeprowadzona tradycja parafii (przekazanie parafii mianowanemu ksidzu administratorowi) pw. Matki Boskiej Bolesnej. Tradycja odbya si w obecnoci dziekana ks. Jzefa Miszewskiego,
ks. Stefana Kwiatkowskiego i ks. Wernera Kreta. 15 maja 1945 r. witynia poprotestancka zostaa przejta przez Koci katolicki; bya uszkodzona
przezdziaania wojenne. Wierzchoek wiey zupenie zniszczono, uszkodzono mur przy chrze, 85% dachu byo bez pokrycia, 10 okien bez szyb, wyrwano 6 witray wraz z cynowymi szkieletami, 3 drzwi bez zamkw i kluczy, otarz bez stopnia i 26 awek, z czego 16 kompletnie zniszczono. Zakrystia nie posiadaa adnego sprztu, urzdzenia do owietlenia elektrycznego
w 70% uszkodzone i cakiem zniszczone organy7. W kociele pozostao kilka obiektw zabytkowych, wrd nich obrazy: na cianie przedstawiajcy
Ukrzyowanie i klczcego rycerza, Zmartwychwstanie Paskie, nadstawa
otarzowa skadajca si z 23 obrazw i bardzo zniszczone malowido matki
Boskiej Bolesnej8.
Uszkodzony zosta przez czogi cmentarz przykocielny9. Kuria Biskupia w Pelplinie zobowizaa ks. Stefana Kwiatkowskiego do wyremontowania zniszczonego muru starego cmentarza w Kolibkach i uporzdkowania cmentarza poewangelickiego oraz ustanowienia Rady Parafialnej10.
Gdynia 2006; tene, Kto wybudowa pierwsz wityni protestanck w Maym Kacku?,
Zeszyty Gdyskie nr 3, 2008, s. 115129.
6
K. Zwolenkiewicz, Wspomnienia, Pelplin 1998, s. 74.
7
Archiwum Kurii Biskupiej Chemiskiej w Pelplinie (dalej AKBP), Sprawozdanie ze stanu
kociow i zabudowa kocielnych 1945, k. 223.
8
AKBP. Akta Konserwatora Diecezjalnego, Straty wojenne, materialne 1939-1946. t. 1.
k.118.
9
Archiwum Kurii Metropolitalnej Gdaskiej w Oliwie (dalej AKMG), L. dz. 4994/45.
Tradycja ks. Stefana Kwiatkowskiego objcia parafii w Gdyni-Orowie, z 14.12.1945.
10
AKMG. L. dz. 4944/45. Pismo Kurii Biskupiej w Pelplinie do ks. Stefana Kwiatkowskiego,
79

Mirosaw Gawron

Ks. Stefan Kwiatkowski organizator parafii katolickiej w GdyniOrowie

20 grudnia 1945 r. wybrano kandydatw do Rady Parafialnej: Piotra Mielczarskiego, Mieczysawa Zakoskiego, Ignacego Kawa, Aleksego Regenta,
Bronisawa Jwiaka, Jana Dunsta, Augustyna Laskowskiego i Mikoaja Piechowskiego11. 8 stycznia 1946 r. Kuria Biskupia mianowaa czonkami Rady
Parafialnej na okres do 31 grudnia 1950 r. in. Piotra Mielczarskiego, mistrza
rzenika Mieczysawa Zakoskiego i robotnika Mikoaja Piechowskiego12.
24 wrzenia 1946 r. wizytacja biskupia parafii w Gdyni-Orowie podaa,
e koci odpowiada potrzebom duszpasterskim wiernych; budynek kocielny by po remoncie i jest w stanie dobrym; odbudowa naleao zniszczon
wie kocieln; dom plebaski wyremontowany; barak mieszkalny przy ul.
Gdaskiej 269 zamieszkiwa organista parafialny; cmentarz po zniszczeniach
wojennych by doprowadzany do porzdku; organy mechaniczne z 1905 r.
byy remontowane (3 registry, 320 nowych piszczaek)13.
Ks. Kwiatkowski uporzdkowa archiwum parafialne; w 1949 r. ksigi parafialne wykazay 112 protokow kanonicznych przygotowania narzeczonych, 64 luby, 244 chrzty i 37 pogrzebw14. W 1951 r. przeprowadzono
80protokow przedlubnych, udzielono 71 lubw, ochrzczono 224 dzieci15.
Organizujca si parafia potrzebowaa wikszej wityni i odpowiedniego
zaplecza lokalowego. Wanym zadaniem nowej parafii w Orowie bya rozbudowa przejtego w 1945 r. kocioa. Odzyskana witynia nie moga pomieci nawet czci parafian, mimo e nie byo ich jeszcze zbyt wielu. Koci poewangelicki16 mia rozmiary 9 m szerokoci i 18 m dugoci. Wobec
tego, z chwil utworzenia ksigi wieczystej, mona byo przystpi do jego
powikszenia. Zamiar budowy nowej wityni by niemoliwy. Wadze pastwowe nie wyraziy na to zgody. Ks. Stefan Kwiatkowski postanowi wic
o jego rozbudowie.
Podczas koldy na pocztku 1948 r. powiadomi parafian o nowej inwestycji zwizanej z przebudow kocioa. 3 maja 1948 r. caa parafia uroczycie
zadeklarowaa swj udzia i poparcie w pracach rozbudowy.
Wielka inwestycja natrafiaa na niemae trudnoci. witynia poewangelicka bya obiektem zabytkowym i na jej rozbudow musia wyrazi zgod

wojewdzki konserwator zabytkw. Po licznych zabiegach plan rozbudowy kocioa zosta zaakceptowany, z tym, e nowa cz miaa by przystosowana
do zabytkowej.
Wymiary rozbudowy wityni, na jakie otrzymano zgod wynosiy: 25 m dugoci i 15 m szerokoci nowej czci. Projekt planu rozbudowy wykona i by kierownikiem budowy in. Zbigniew Kapaka, architekt
S.A.R.P.-u. Powoano Komitet budowy. W jego skad weszli czonkowie powstaej w1946r. Rady Parafialnej z niewielkimi zmianami. Tworzyli go:
Jan Dunst, Aleksy Regent, in. Piotr Mielczarski i Jzef Rogowski.
Rozpoczto zakup materiau budowlanego i jesieni 1948 r. rozpoczy si
prace. W 1949 r. koci zosta wybudowany w stanie surowym, bez wiey.
Rok pniej ufundowano drewniane otarze zaprojektowane przez in. Zbigniewa Kapak. Otarze, chrzcielnic, konfesjonay wykona Piotr Marszakowski.
W 1953 r. prace w dobudowanej czci kontynuowano. Wykonano kasetonowe sklepienie, ciany zostay, na cementowej posadzce pooono estetyczne lastriko. W 1955 r. zakoczya si budowa wiey kocielnej. Wiosn 1961r. koci zosta wymalowany. W tym samym roku na zamwienie
ks. Kwiatkowskiego pani Helena ukowska z Orowa namalowaa dwa obrazy dl kaplicy w. Jzefa obraz w. Jzefa z Dziecitkiem i w. Barbar oraz
wyzocia wewntrz i zewntrz tabernakulum otarza gwnego.
Oprcz budowy kocioa parafia powzia myl powikszenia zaplecza lokalowego. W 1959 r. rozpocza si budowa plebanii, w ktrej zaplanowano, oprcz czci mieszkalnej, przygotowanie sal katechetycznych dla dzieci i modziey. Parafia w Orowie rokrocznie powikszaa si i salka w starej
plebanii bya niewystarczajca.

z 02.01.1946.
AKMG. L. dz. 72/46. Pismo Kurii Biskupiej w Pelplinie do ks. Stefana Kwiatkowskiego,
z 02.01.1946.
12
AKMG. L. dz. 72/46. Pismo Kurii Biskupiej w Pelplinie do ks. Stefana Kwiatkowskiego,
z 08.01.1946.
13
AKMG. Wizytacja biskupia parafii w Gdyni-Orowie, z 24.09.1946.
14
AKMG. Protok spisany podczas wizytacji dekanalnej w Gdyni-Orowie, z 05. 01.1950.
15
AKMG. Protok wizytacji biskupiej parafii w Gdyni-Orowie, z 10.05.1951.
16
M. Gawron, Kto wybudowa pierwsz wityni protestanck w Maym Kacku?, Zeszyty
Gdyskie nr 3, 2008, s. 115129.
11

80

3. Organizator ycia religijnego parafii


Sytuacja Kocioa katolickiego w nowej sytuacji spoeczno-politycznej
odradzajcej si Polski bya bardzo trudna. Po zakoczeniu wojny Episkopat
Polski liczy 20 biskupw, w parafiach pracowao 7 170 ksiy17. Do 1952 r.
ks. Stefan Kwiatkowski z powodu maej iloci ksiy sam prowadzi parafi;
od 1945 r. parafia naleaa do Dekanatu Gdyskiego, nastpnie do Dekanatu Gdynia-Poudnie.
Prowadzenie kocioa i organizowanie ycia religijnego w powojennej rzeczywistoci byy uwarunkowane sytuacj spoeczno-polityczn.
17

W czasie II wojny wiatowej w obozach i wizieniach zgino 6 biskupw, 2 030 ksiy


(na ogln liczb 12 tysicy), 127 klerykw i 243 zakonnice. Okoo 180 ksiy zgino
wZSRR w latach 19391945 jako ofiary reimu stalinowskiego.
81

Mirosaw Gawron

Ks. Stefan Kwiatkowski organizator parafii katolickiej w GdyniOrowie

Po zakoczeniu II wojny wiatowej Polska zostaa poddana nowemu zniewoleniu systemu totalitarnego. Utracia suwerenno na rzecz ZSRR, ktry narzuci Polsce rzd i kontrol nad yciem wewntrznym18.
Minister Owiaty wyda 13 wrzenia 1945 r. zarzdzenie, na mocy ktrego
nauka religii bya obowizkowa dla uczniw katolikw. Uczniowie, ktrych
rodzice zadeklarowali, e nie ycz sobie, aby ich dzieci korzystay z nauki
religii, byli z nauki tego przedmiotu zwolnieni. Jednak ju dwa dni pniej
Oklnik Ministerstwa Owiaty 15 wrzenia 1945 r. zaleca wadzom szkolnym zwalnianie z lekcji religii w szkoach dzieci tych rodzicw, ktrzy tego
nie daj. Kolejne akty prawne wadz komunistycznych ustalay nowy porzdek prawny. Dekret z 25 wrzenia 1945 r. wprowadzi nowe prawo maeskie. Zawierao ono wieck form zawarcia zwizku maeskiego uznawanego przez pastwo. Dekret Prawo o aktach stanu cywilnego wydany
w listopadzie 1945 r. powierzy prowadzenie akt stanu cywilnego wycznie
urzdom pastwowym, zastpujc w tym proboszczw19.
Koci pod przewodnictwem Episkopatu kontynuowa organizowanie ycia religijnego i duszpasterskiego. Biskupi wzywali do wsppracy
w odbudowie Ojczyzny, trwaniu przy wierzeniach religijnych i przestrzegali
przed materializmem, bezbonictwem i propagand antychrzecijask.
Dla rozwizywania panujcej w Polsce powojennej ndzy powoano
krajow central Caritas, ktra w krtkim czasie staa si rozbudowan
instytucj w diecezjach i parafiach; prowadzia spoeczne zakady opiekucze iwasne szpitale. W Orowie od pocztku istnienia parafii ywo
rozwijaa si dziaalno charytatywna powstao koo Caritas. Zawizay si wsplnoty ywego Raca, Apostolstwo Modlitwy i Krucjata Eucharystyczna. Wszystkie te organizacje kocielne zgodnie z poleceniem Episkopatu zostay w 1950 r. rozwizane i jedynie sztandary przypominaj ich istnienie20.

ycie duszpasterskie byo organizowane i sprawdzane podczas wizytacji


biskupich w parafiach. Czterokrotnie wizytowali parafi w Orowie biskupi pelpliscy: we wrzeniu 1947 r. biskup ordynariusz Kazimierz Kowalski,
w 1951 r. biskup sufragan Bolesaw Czapliski, w maju 1956 r. biskup Kazimierz Kowalski, 16 maja 1961 r. biskup pomocniczy Bolesaw Czapliski.
Biskup Kazimierz Kowalski przyby do parafii w 1952 r. dokona 21 wrzenia. powicenia feretronu i w 1963 r. bierzmowa modzie.
W latach 50. zwikszya si liczba parafian: w 1957 r. do parafii w Orowie
naleao 7 450 wiernych; w 1958 r. na terenie parafii zamieszkiwao 7950 katolikw i 250 niekatolikw; w 1959 r. 7 800 katolikw, 420 niekatolikw.
Dla pogbienia wsplnoty parafialnej i ycia religijnego organizowano dwukrotnie misje wite: w 1950 r. prowadzi je redemptorysta o. Stanisaw Krok;
w 1960 michalita o. Piotr Grabowski. Dwa razy w roku odbyway si rekolekcje parafialne: we wrzeniu przed uroczystoci Matki Boskiej Bolesnej
iw okresie Wielkiego Postu. Raz w roku grupa orowian udawaa si z pielgrzymk piesz na odpust Trjcy witej do Wejherowa.
O rozwoju parafii wiadcz dane przeprowadzone podczas spisu parafian podczas wizyty duszpasterskiej w 1945 r. Do parafii naleao 600 rodzin
(3500 osb), w 1948 r. 1 200 rodzin, w 1963 r. 2 300 rodzin.
Do 1952 r. duszpasterstwo prowadzi ks. Stefan Kwiatkowski. Na wiksze
uroczystoci liturgiczne zaprasza do pomocy ojcw franciszkanw lub jezuitw z Gdyni. Po ustanowieniu w Orowie wikariuszy w 1952 r. ks. Stanisawa Zawackiego i w 1957 r. ks. Zygmunta Trelli zwikszya si liczna
sprawowanych Eucharystii w niedziel. W tym okresie w niedziel byy sprawowane cztery msze wite. Od 1954 r. wprowadzono msz wit dlamodziey szk rednich, w 1956 r. msze wit wieczorn, od 1958 r. msze
wit dla najmodszych dzieci.
W latach 50. ubiegego wieku sprawowano w niedziele trzy msze wite
w kaplicy sistr elbietanek. Sprawowali je kolejni rektorzy kaplicy: ks. Piasek, ks. Franciszek Dylewski, ks. Pliszka i ks. Jzef Szarkowski. Organist
by Wadysaw Napitek, funkcj kocielnego i grabarza piastowa Czesaw
Krawczyski; dom parafialny prowadziy Maria Staska, nastpnie Katarzyna Nyske.
Odprawiano naboestwa ku czci witych; w kad rod nowenn
doMatki Boskiej Bolesnej; w kad sobot tak zwan msz wit Krlowej
Polski. W miesicu marcu odmawiano litani do w. Jzefa; przed uroczystoci Pidziesitnicy parafia braa udzia w nowennie do Ducha witego.
W yciu wsplnoty orowskiej zdarzay si smutne wydarzenia. W Kronice Parafialnej opisano tragiczne wamanie do kocioa, ktre miao

31.12.1944 Krajowa Rada Narodowa powoaa Tymczasowy Rzd RP. 11.02.1945 zostay
ogoszone wyniki konferencji Wielkiej Trjki w Jacie. W lutym 1945 r. Rzd Tymczasowy
przenis si do Warszawy. Zorganizowano urzdy bezpieczestwa publicznego. Dziaay
komitety partyjne PPR, organy NKWD i komendantury radzieckie. W czerwcu 1945 r.
odbyy si w Moskwie rozmowy na temat skadu Rzdu Jednoci Narodowej z udziaem
Stalina, Churchilla i przedstawiciela USA. Polsk stron reprezentowali Bierut, OsbkaMorawski, Gomuka i Stanisaw Mikoajczyk, ktry sprawowa urzd premiera rzdu
Polskiego na uchodctwie w Londynie. 28.06.1945 ogoszono komunikat o utworzeniu
Tymczasowego Rzdu Jednoci Narodowej; premierem zosta Osbka-Morawski,
wicepremierami Gomuka i Mikoajczyk. Szybko si okazao, e rzd by poddany kontroli
komunistw i agentw radzieckich. Z. Pawowicz, Koci i pastwo w PRL 19441989,
Gdask 2004, s. 3637.
19
Tame, s. 46.
20
APO. Kronika parafii, s. 9.
18

82

83

Mirosaw Gawron

Ks. Stefan Kwiatkowski organizator parafii katolickiej w GdyniOrowie

miejsce 28 kwietnia 1963 r. Wamanie zgosi proboszczowi Czesaw Krawczyski, ktry w niedziel rano otwiera koci i zauway zniszczenia.
W nocy z 27 na 28 kwietnia nieznani sprawcy dokonali wamania do kocioa. Weszli przez okno w kaplicy w. Jzefa; rozbili tabernakulum z ktrego
zabrali dwie puszki; zbezczecili Najwitszy Sakrament, zrabowali krzye.
Wyamali drzwi do zakrystii i ukradli przedmioty liturgiczne. W 1955 r. dokonaa si pierwsza prba profanacji tabernakulum.
Ks. Stefan Kwiatkowski zawiadomi milicj; przybyli technicy i zabezpieczyli lady. Po poudniu koci odwiedzi biskup Kazimierz Kowalski, ktry odprawi msz wit i naboestwo przebagalne na placu cmentarnym.
Po naboestwo wniesiono Najwitszy Sakrament do kocioa. W niedugim czasie przygotowano pancerne tabernakulum z odpowiednim zabezpieczeniem. W duchu zadouczynienia odbywaa si pielgrzymka parafialna
doWejherowa; wybrano po raz pierwszy now tras przez Wiczlino, Bieszkowice i Nowy Dwr. Klimat wynagrodzenia Bogu towarzyszy orowianom
podczas uroczystej procesji Boego Ciaa.
Wanym zadaniem dla duszpasterzy bya katechizacja dzieci i modziey. W granicach parafii znajdoway si szkoy: Szkoa Podstawowa nr 8
(20klas), Szkoa Podstawowa nr 11 (27 klas), Specjalna Szkoa Podstawowa
nr 25 (8klas), I Liceum Oglnoksztacce (8 klas), Pastwowa Szkoa Plastyczna (10 klas), Zasadnicza Szkoa Komunikacji Miejskiej (5 klas).
W 1959 r. duszpasterstwo obejmowao nauki stanowe (dla kobiet i mczyzn) co 2 miesice oraz w czasie rekolekcji. Organizowano dni skupienia
dla inteligencji; rekolekcje w okresie Wielkiego Postu i przed uroczystoci
odpustow ku czci Matki Boskiej Bolesnej (15 wrzenia)21; triduum byo organizowane przed witem Niepokalanego Poczcia NMP, przed uroczystoci Krlowej Polski, przed Wniebowziciem NMP i Macierzystwem NMP;
dla dzieci przed witem w. Stanisawa Kostki.
Duszpasterstwo dzieci odbywao si podczas niedzielnej osobnej mszy witej recytowanej; przed I pitkiem miesica (wtorek, roda i czwartek) spowied
wita; podczas mszy witej I-pitkowej; dzieci do I Komunii witej byy przygotowywane przez dwa lata (I rok 3 serie nauk, II rok 5 serii nauk); dla rodzicw
dzieci pierwszokomunijnych przeprowadzano 5 spotka rocznie.
Duszpasterstwo modziey skupiao si na mszy witej niedzielnej
orazcomiesicznej Eucharystii rodowej; po wieczornej mszy witej odbyway si spotkania dyskusyjne (frekwencja modziey nie bya dua).

W parafii dziaay grupy apostolskie: Apostolstwo Modlitwy, ktre spotykao si co pierwszy czwartek miesica na godzin wit i w I pitek miesica rano i wieczr; ywy Raniec, spotyka si w drug niedziel miesica na naboestwie racowym; w intencji misji katolickich odmawiao si
miesiczne intencje i wspomagao ofiarami dziaalno misyjn; nauki stanowe dla matek i ojcw podejmujce problematyk trzewociow, dobroczynn; w Tygodniu Miosierdzia organizowano paczki i odzie dla 20 najbiedniejszych rodzin; w I czwartki miesica sprawowano msze wite wotywne
do Wiecznego Kapastwa Pana Jezusa oraz modlitwy o powoania kapaskie; kult Maryjny skupia si na cotygodniowej Nowennie do Matki Boej Nieustajcej Pomocy i Apelu Jasnogrskiego po mszach witych Maryjnych; w zwizku z dziaalnoci na terenie parafii wiadkw Jehowy corocznie organizowano Niedziel Biblijn; w 1959 r. byo 328 Czonkw Towarzystwa Przyjaci KUL22.
W 1960 r. wanym wydarzeniem religijnym byo nawiedzenie Obrazu
Matki Boskiej Czstochowskiej, a w nastpnych latach obchodzenie rocznicy
Peregrynacji Obrazu. 22 i 23 padziernika 1962 r. odbyo si Czuwanie Soborowe, przygotowywane przez miesic specjalnymi naukami i naboestwami. Wierni licznie uczestniczyli w duchowym wspieraniu II Soboru Watykaskiego. Na dob Czuwania Soborowego wystawiono w prezbiterium obraz Matki Boskiej Jasnogrskiej, przeprowadzono nauki stanowe oraz sprawowano msz wit o pnocy, zgodnie z zaleceniem Kurii Biskupiej. Podczas mszy witej o godz. 24.00 70% uczestniczcych przystpio dokomunii witej; 16 osb wyjechao do Czstochowy na adoracj przed Cudownym Obrazem23.
Na terenie parafii istniej dwa szpitale Szpital Morski im. PCK w GdyniRedowie i Akademickie Centrum Medycyny Morskiej i Tropikalnej w Gdyni
do ktrych regularnie udaj si kapani z posug dla chorych. W cigu roku
kilka tysicy osb chorych przyjmuje sakrament chorych; s dni, wktrych
kapelan jest wzywany kilka razy dziennie lub w wyjtkowych przypadkach
w nocy. W 1963 r. odwiedzano chorych cztery razy w roku z komuni wit; tam gdzie pozwalay warunki sprawowano msze wite w pokoju chorego. Raz w roku, z okazji wspomnienia w. Wincentego a Paulo lub zokazji Tygodnia Miosierdzia organizowano wito Chorych. W dzieo wczali si: siostry elbietanki, parafianie, lekarze, modzie; waciciele samochodw przywozili osoby starsze; kady chory mia do pomocy dwoje modych

21

Parafia w Gdyni-Orowie obchodzi odpust w dzie Patronki parafii Matki Boskiej Bolesnej.
24.07.1961 odpust zosta nadany i pniej odnowiony na okres 7 lat przez Ksidza Prymasa
Stefana kardynaa Wyszyskiego. APGO, Kwestionariusz dotyczcy odpustw w parafii,
z 08.02.1963.

84

22
23

APGO. Wizytacja biskupia z 1959 r.


APGO. Sprawozdanie z Peregrynacji Obrazu Matki Boskiej Jasnogrskiej i Czuwania
Soborowego.
85

Mirosaw Gawron

Ks. Stefan Kwiatkowski organizator parafii katolickiej w GdyniOrowie

ludzi. Wsobot, przed witem Chorych odwiedzano chorych w ich domach,


tam odbywali spowied i przyjmowali komuni wit. W niedziel na uroczystej mszy witej w kociele witay chorych mae dzieci z kwiatami. Wielu chorych przeywao ten dzie jak swoj I Komuni wit24.
W Tygodniu Miosierdzia organizowano akcj pomocy dla rodzin wielodzietnych i osb biednych. Korzystano z ofiar skadanych do skarbonki w.
Antoniego, zwaszcza w okresie wit; nierzadko pomoc okazyway rodziny
zamoniejsze, opiekujce si po ssiedzku osobami potrzebujcymi.
Wany wpyw na obraz ycia duszpasterskiego mia II Sobr Watykaski
(19621965). Dekretem Stolicy Apostolskiej nakaza zmieni wystrj prezbiterium tak, aby celebrujcy liturgi kapan by odwrcony twarz do ludu;
Sobr wprowadzi do liturgii jzyki narodowe, uatwiajc aktywne uczestnictwo w ceremoniach.
Zmiany dokonane po reformie soborowej ustaliy program niedzielnych
naboestw, ktry (z niewielkimi zmianami) funkcjonuje do chwili obecnej.
Od 1965 r. porzdek mszy witych niedzielny by nastpujcy: godz.7.00
dla osb dorosych, 8.15 dla modziey, 9.15 dla starszych dzieci odIV
doVI klasy (recytowana), 10.15 dla najmodszych dzieci oraz od I do III
klasy, 11.15 suma parafialna, 12.15 dla osb dorosych, 18.00 wieczorna
dla osb dorosych. W dni powszednie msze wite sprawowano o godz.6.30,
7.00, 7.30 i 18.30. Homilie goszono w kad niedziel i wito podczas kadej mszy witej. W dni powszednie w rody (podczas nowenny) i soboty
oraz w okresie Adwentu i Wielkiego Postu. Do uczestnictwa w liturgii zostay wprowadzone osoby wieckie, uprzednio przygotowane do czytania lekcji
z Pisma witego. Wierni doroli i modzie czynnie uczestniczc w liturgii
cilej czyli si z otarzem i Eucharysti. Wyraao si to, m.in. w liczniejszym udziale w naboestwach majowych, racowych i w czasie Nieustajcej Nowenny do Matki Boskiej25.
W drugiej poowie lat 60. znacznie zwikszya si ilo osb, zamieszkujcych teren parafii sigajc 11 000 wiernych. Pocigao to za sob konieczno wikszego zaangaowania si duszpasterzy. W 1966 r. biuro parafialne
byo otwarte bez ukazania godzin urzdowania, nierzadko cay dzie, do pnego wieczora.
Zwikszya si do trzech ilo miejsc katechetycznych: dwa znajdoway si w domu parafialnym i jedno przy kaplicy sistr elbietanek. Klasy
byy podzielone na mniejsze grupy, kada odbywaa dwie katechezy w tygodniu. Razem w tygodniu odbywao si 68 katechez. Wyjtkiem by Tydzie
Eucharystyczny, w ktrym zamiast drugiej katechezy dzieci uczestniczyy

w comiesicznej spowiedzi i komunii witej. Dzieci szk podstawowych


uczestniczyy w dwch katechezach tygodniowo, niektre lekcje modszych
klas odbyway si w niedziel razem z rodzicami. Modzie odbywaa jedn
katechez w tygodniu, a drug w niedziel po swojej mszy witej. Nauczaniem katechezy zajmowao si trzech katechetw, ks. Stanisaw Zawacki, ks.
Tadeusz Rogatka, ks. Jerzy Petta kady prowadzi 23 lekcje tygodniowo26.
W czerwcu 1963 r. ks. Stefan Kwiatkowski obchodzi 25-lecie wice kapaskich. Na uroczysto przybyli zaprzyjanieni kapani Ksidza Jubilata.
Nie byo ich wielu. Z 32 kolegw, ktry razem z nim studiowali, dwch zmaro
mierci naturaln, 19 zostao zamordowanych w obozach koncentracyjnych
w czasie okupacji. Parafia orowska 16 czerwca czcia jubileusz ks.Kwiatkowskiego. Msz wit koncelebrowali: ojciec duchowny ks. Kwiatkowskiego z seminarium w Pelplinie ks. Adam Karczyski, dziekan ks. Jzef Miszewski, kapelan Zakonu Maltaskiego ks. dr Wadysaw Eborowicz. Orowianie ofiarowali Jubilatowi kielich mszalny, stu, paten komunijn, naczynia do olejw witych i dwie puszki na komunikanty. Chr z wypenion
wityni wiernych zapiewa Sto lat i wrczy ksidzu proboszczowi kosz
kwiatw. Kapani z dekanatu Gdynia-Poudnie zebrali si na okolicznociowej kongregacji, podczas ktrej odczytano list z yczeniami biskupa ordynariusza i przekazano ks. Kwiatkowskiemu zocony serwis stoowy.
Ks. Stefan Kwiatkowski nie cieszy si dobrym zdrowiem. Od koca lat
50. leczy dolegliwoci sercowe. Lekarz dr Tomasz Kamiski w sierpniu 1959
r. zaleci pilne leczenie i pobyt w sanatorium27. W latach 60. w letnich miesicach wyjeda na urlop zdrowotny do Kudowy-Zdroju28. Z biegiem lat trudnoci zdrowotne pogbiay si. Pojawiy si nieyt odka, wrzody w ukadzie pokarmowym, miadyca naczy krwiononych, wyczerpanie nerwowe
i skonno do depresji reaktywnej. W pimie do Kurii Biskupiej wPelplinie z dnia 12 kwietnia 1973 r. ks. Kwiatkowski zwrci si z prob ozmian wikariusza ks. Jerzego Petty, poniewa wykaza trudnoci we wspyciu
oraz pracy duszpasterskiej. Okolicznoci te i trudnoci zdrowotne skoniy ks.
Stefana Kwiatkowskiego do zoenia 30 czerwca 1973 r. rezygnacji z urzdu proboszcza.
Ks. Stefan Kwiatkowski w pimie do ks. bp. Bernarda Czapliskiego wyrazi ch pozostania w Orowie, a jako swego nastpc wskaza oddanego parafii dotychczasowego wikariusza ks. Tadeusza Rogatk. Kuria w Pelplinie przyja rezygnacj z zajmowanego stanowiska, skierowaa duchownego na emerytur, przyznaa miesiczny zasiek z funduszu subsydium

APGO. Sprawozdanie duszpasterskie z lat 19621963.


25
APGO. Sprawozdanie duszpasterskie z lat 19641965.

27

24

86

Tame.
ADP. Orzeczenie lekarskie z 14.07.1959.
28
ADP. L.dz. 2268. Proba o urlop zdrowotny, z 19.06.1962.
26

87

Mirosaw Gawron

sacerdotale i wyrazia zgod na zamieszkanie w plebanii w Orowie po uzgodnieniu z nowym proboszczem, ktrym zosta ks. Stanisaw Zawacki. Bp Kazimierz Kowalski podzikowa ks. Stefanowi Kwiatkowskiemu za trudy poniesione przy organizowaniu ycia duszpasterskiego w latach powojennych,
a zwaszcza przy przebudowie kocioa parafialnego w Orowie29.
Ks. Stefan Kwiatkowski zmar 14 marca 1974 r. Zosta pochowany
na cmentarzu parafialnym, obok wityni od strony pnocnej w GdyniOrowie30.

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Jarosaw Wsowicz

Posuga duszpasterska
ks. Praata Hilarego Jastaka
podczas strajkw gdyskich
stoczniowcw i portowcw
w czasie Sierpnia 80
Ksidz praat Hilary Jastak praktycznie ca swoj kapask drog ycia przeby w Gdyni. Na kapana zosta wywicony w trudnych czasach niemieckiej okupacji. Wojenne zawirowania i przeladowanie przez okupanta
Polakw na Pomorzu sprawiy, e w seminarium w rodzinnej diecezji chemiskiej w Pelplinie kl. Jastak nie mg kontynuowa nauki. Od 1940 r. formacj odbywa w Metropolitarnym Seminarium Warszawskim. W okupowanej stolicy przyj wicenia kapaskie z rk bp. Stanisawa Galla. Dopiero
po zakoczeniu wojny mg wrci do macierzystej diecezji. W roku 1946
ks. Hilary Jastak zosta skierowany do pracy w Gdyni i pozosta tu do swojej mierci w 2000 r1.
Przez pierwsze trzy lata pracy na Wybrzeu ks. Jastak peni funkcj dyrektora okrgowego Caritas w Gdyni. By bardzo ambitnym kapanem irozwin w ramach Caritasu bardzo szerok dziaalno. Wtedy po raz pierwszy uwag zwrciy na niego komunistyczne wadze. To ich naciski nabiskupa Kazimierza Kowalskiego spowodoway odwoanie ks. Hilarego Jastaka
zpenionej funkcji i mianowanie go w 1949 r. proboszczem nowo powstaej
parafii Najwitszego Serca Pana Jezusa.
Urzd ten ks. Jastak peni a do przejcia na emerytur w 1984 r. Swoim zaangaowaniem w posug duszpastersk zdoby serca wielu. Ju
za ycia sta si postaci legendarn, nazywan Krlem Kaszubw. Okres
posugi duszpasterskiej ks. Hilarego Jastaka w Gdyni w l. 19461989,
1

ADP. L.dz. 2337. List Kurii Biskupiej w Pelplinie do ks. Stefana Kwiatkowskiego,
z25.06.1973.
30
ADP. 574/2004/II, yciorys ks. Stefana Kwiatkowskiego.
29

88

Por. p. ks. Praat dr Hilary Jastak, Miesicznik Archidiecezji Gdaskiej, 44 (2000)


nr46, s. 188190; K. Wjcicki, Rozmowy z ksidzem Hilarym Jastakiem, Gdynia 1994;
P. Szubarczyk, Ksia Niezomni: Krl Kaszubw. Ks. Hilary Jastak (19142000), Nasz
Dziennik, nr 17, 2021.01.2007; A. Kazaski, Hilary Jastak, opublikowane na stronie:
www.encyklopedia-solidarnosci.pl (z 12.01.2009).
89

Jarosaw Wsowicz

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

naznaczony by jego cigym zmaganiem z represyjn wobec Kocioa polityk wadz. Wroku 1950 ks. Jastak by aresztowany i dwa miesice przetrzymywany w wizieniu. Przez kolejne lata roztaczano nad nim dozr milicyjny,
inwigilowano jego dziaalno. Jak podaj opracowania, otrzyma ponad 500
wezwa zarwno do zapaty naoonych kar pieninych, jak i na przesuchania2. Suba Bezpieczestwa tak charakteryzowaa jego posta: Ks. Jastak
naley do grupy ksiy najbardziej wojowniczo ustosunkowanych do wadz
pastwowych na terenie Gdyni. [] Ks. Jastak jest jednostk upart i negatywnie ustosunkowan do wszelkiej wadzy pastwowej, cechuje go sualczy stosunek do Kurii i Episkopatu. Jest oddany bez reszty swojej hierarchii3.
Pod koniec lat 70. ks. Jastak czynnie wspiera Wolne Zwizki Zawodowe.
W tym okresie take wzywany by do Urzdu ds. Wyzna, gdzie prowadzono przeciwko niemu postpowanie administracyjne4. W homilii na pogrzebie ks.Praata Hilarego Jastaka, aobny kaznodzieja ordynariusz warmiski ks. abp Edmund Piszcz, wspominajc yciow drog zmarego kapana,
podkreli jego gboki patriotyzm nazwa go nieustraszonym bojownikiem
o wolno i suwerenno Polski5.
Jedn z odson tego bojowania ks. Jastaka o woln ojczyzn i chrzecijask wizj godnoci czowieka byo jego zaangaowanie w posug strajkujcym stoczniowcom i portowcom w Gdyni podczas pamitnych strajkw
wSierpniu 1980 r. Miaa ona niebagatelny wpyw na strajkujcych robotnikw i na utrwalenie w wiadomoci midzynarodowych obserwatorw roli
Kocioa w zniewolonym przez komunizm spoeczestwie polskim. Dziki kapanom z Wybrzea Gdaskiego, ktrzy w tym czasie posugiwali protestujcym w ich zakadach pracy, cay wiat ujrza Polakw modlcych si
po obu stronach bram na mszy witej. Po tych wydarzeniach midzynarodowa opinia publiczna oswojona ju bya z faktem, e to nie wadza toleruje wierzcych, lecz chrzecijanie toleruj wadz, budujc z ni socjalizm6.

Geneza niepokojw spoecznych


na Wybrzeu Gdaskim w lecie 1980 r.
Bezporednim impulsem wystpie robotniczych staa si podwyka cen
na niektre gatunki misa, wprowadzona przez wadze 01.07.1980 r. Reakcja
spoeczestwa bya natychmiastowa. W tym samym dniu w wielu orodkach
w kraju rozpoczy si strajki. Mimo prb ich zaegnania w postaci obietnic
podwyki najniszych pac, emerytur i dodatkw rodzinnych, strajk z dnia na
dzie rozszerza si na nowe orodki. W lipcu strajkowao okoo 83 tysicy
osb w 177 zakadach pracy. Najwiksze rozmiary protesty strajkowe przybray na Lubelszczynie. Lipcowe strajki miay na og charakter ekonomiczny. Wadza, chcc jak najszybciej zakoczy spoeczny protest, speniaa warunki pacowe strajkujcych zakadw7. Odnioso to jednak odwrotny skutek
podsycio mianowicie zakady, ktre jeszcze nie strajkoway do rozpoczcia protestw. W efekcie strajki obejmoway coraz wiksz liczb zakadw8.
W sierpniu wybucha nowa fala protestw, ktra szczeglnie szybko rozprzestrzeniaa si na Wybrzeu. 14 sierpnia rozpocz si strajk w Stoczni
Gdaskiej im. Lenina. Odtd centrum oglnopolskiego protestu robotniczego skupio si wok tego zakadu pracy. Bezporednim powodem wystpienia stoczniowcw byo zwolnienie z pracy dziaaczki WZZW Anny Walentynowicz9.
Strajk w Stoczni rozpocz si z inicjatywy trzech modych pracownikw
tego zakadu: Jerzego Borowczaka, Ludwika Prdzyskiego i Bogdana Felskiego. O godzinie 6.00 nie podjy pracy wydziay K-1 i K-3 i stopniowo zaczy si do nich przycza kolejne wydziay10. Do stoczni dotar te Lech
Wasa, ktry od razu stan na czele protestu jako przewodniczcy komitetu

3
4

Por. W. Kwiatkowska, D. Zamiataa, Jastak Hilary (19142000),kapan diecezji


chemiskiej, (w:) Leksykon duchowiestwa represjonowanego w PRL w latach 1945
1989, t. I, red.J.Myszor, Warszawa 2002, s. 9597.
Cyt. za: Jastak Hilary (19142000), (w:) Encyklopedia Gdyni, red. M. Sokoowska,
I.Greczanik-Filipp, W. Kwiatkowska, Gdynia 2006, s. 286287.
Por. A. Hlebowicz, Koci katolicki a opozycja na Pomorzu Gdaskim: 19661980,
(w:) Opozycja antykomunistyczna w Gdasku (19761980), Gdask 1995, s. 2627;
J.Duda-Gwiazda, Historia WZZW, Solidarno. Pismo MKZ Solidarno z siedzib
wGdasku, nr 13, 23.04.1981, s. 3.
Por. M. Lewandowski, Zmar ksidz praat Hilary Jastak, Magazyn Solidarno,
nr2(2000), s. 8; O. Zieliska, Ksidz Praat Hilary Jastak. Moje Powoanie, Magazyn
Solidarno, nr 11(2005), s. 9.
Por. G. Boros, Matka Boska Strajkowa, w: Punkt Almanach gdaskich rodowisk
twrczych, nr 12(1980), s. 270.

90

Por. M. Dbrowski, Lubelski Lipiec 1980, w: Std ruszya lawina Region rodkowowschodni
NSZZ Solidarno 19801989, red. P. Gach, Lublin 2006, s. 23111.
8
Por. A. Albert [W. Roszkowski], Najnowsza Historia Polski 19141993 t. II, s. 783784;
A.Czubiski, Polska i Polacy po II wojnie wiatowej (19451989),Pozna 1998, s. 634
635; J. Holzer, Solidarno 19801981. Geneza i historia, Warszawa 1990, s. 8992;
T.Garton Ash, Polska rewolucja. Solidarno 19801981, 1990, s. 1740.
9
14 sierpnia wrd pracownikw gdaskich zakadw zostay rozprowadzone ulotki
wzywajce do obronny Anny Walentynowicz, ktra podczas odbywania urlopu zostaa
zwolniona dyscyplinarnie od dnia 07.08. z pracy w Stoczni Gdaskiej za cikie
naruszenie obowizkw pracownika. Ulotka podpisana by przez Komitet Zaoycielski
WZZW i redakcj Robotnika Wybrzea: Bogdana Borusewicz, Lecha Was, Alin
Piekowsk, Jana Karandzieja, Maryl Posk, Andrzeja Gwiazd, Joann DudaGwiazd. Por. L. Wasa, Droga nadziei, Krakw 1990, s. 117
10
Szczegow relacj inicjatorw strajku o momencie rozpoczcia protestu zamieszcza
stoczniowy biuletyn: Strajkowy Biuletyn Informacyjny Solidarno, nr 11, Stocznia
Gdaska 30.08.1980; Ciekawe relacje o pocztkach strajku i jego przebiegu widziane
oczyma stoczniowcw biorcych udzia w protecie, znajdziemy (w:) Sierpie 80
wewspomnieniach. Relacje z Wybrzea, red. M. Latoszek, Gdask 1991. s. 412.

91

Jarosaw Wsowicz

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

strajkowego. Komitet ten wysun nastpujce dania: przywrcenie dopracy Anny Walentynowicz, Lecha Wasy i Andrzeja Koodzieja, uzyskanie pozwolenia na wybudowanie pomnika ku czci polegych w grudniu 1970 r.,
uzyskanie gwarancji bezpieczestwa dla strajkujcych oraz postulaty natury
ekonomicznej podwyka pac o 2 tys. z i podwyszenie zasikw rodzinnych do poziomu MO i SB11.
Nastpnego dnia 15 sierpnia strajk w Trjmiecie rozszerzy si na inne
zakady. Stana Stocznia im. Komuny Paryskiej w Gdyni, gdzie na czele
strajku stan Andrzej Koodziej. Protest rozcign si na pozostae stocznie, porty Gdaska i Gdyni, zakady kooperujce z przemysem stoczniowym
oraz komunikacje miejskie. Od godz. 12.00 wadze zablokoway czno
zTrjmiastem. Po poudniu w Stoczni Gdaskiej zostay wznowione rozmowy Komitetu Strajkowego z dyrekcj.
W kolejnym dniu strajku 16 sierpnia rozmowy w stoczni midzy KS a dyrekcj zakadu toczyy si od samego rana. W kocu porozumiano si w sprawie postulatw ekonomicznych. Przedstawiciele strajkujcych stoczniowcw
poprzez gosowanie zdecydowali si na kompromisowe rozwizanie podwyk o 1 500 zotych i dodatek droyniany. Takie warunki zostay zaakceptowane przez dyrekcj. Wobec przyjcia przez ni take pozostaych postulatw do realizacji lub pniejszego rozpatrzenia, Lech Wasa, jako przewodniczcy KS, w godzinach popoudniowych ogosi zakoczenie strajku.
Stoczniowcy zaczli opuszcza swj zakad pracy. W tym czasie do dramatycznych scen doszo pod bram nr 2, gdzie zebrali si przedstawiciele
strajkujcych zakadw, popierajcych protest stoczniowcw. Wobec rzeczywistoci zakoczenia strajku w Stoczni Gdaskiej czuli si opuszczeni. Cz
stoczniowcw pragna kontynuowa strajk solidarnociowy a do czasu kiedy zostan zrealizowane postulaty pozostaych zakadw pracy Wybrzea.
Do tej grupy przyczy si take Lech Wasa, ktry zmieni poprzedni decyzj i ogosi kontynuacj strajku. Niestety, cz stoczniowcw ju powrcia do domw. Pozostao ich okoo tysica. Grupa ta, wraz z przedstawicielami komitetw strajkowych innych zakadw pracy ukonstytuowaa Midzyzakadowy Komitet Strajkowy z siedzib w Stoczni Gdaskiej, na ktrego
czele stan Lech Wasa12. Rozpocz si nowy etap strajku, ktry ze stoczniowego protestu przerodzi si w strajk solidarnociowy skupiajcy w MKS,
z dnia na dzie coraz to wiksz ilo zakadw pracy13. Protest przybra

form strajku oglnopolskiego. W skad MKS wszed m.in. Andrzej Koodziej, przywdca strajku w Stoczni im. Komuny Paryskiej.

Por. A. Drzycimski, T. Skutnik, Gdask Sierpie 80. Rozmowy, Gdask 1990, s. 437
438; A. Dudek, Dzieje dziesiciomilionowej Solidarnoci (19801981), (w:) Droga
doNiepodlegoci. Solidarno 19802005, Warszawa 2005, s. 20.
12
Por. A. Drzycimski, T. Skutnik, Gdask Sierpie 80, dz. cyt., s. 86106; J. Holzer,
Solidarno 19801981, dz. cyt., s. 93.
13
Pocztkowo do MKS zgosio akces 21 zakadw, a 18 sierpnia byo ich ju 156. MKS
11

92

Posuga duszpasterska wrd strajkujcych w sierpniu 1980 r.


Pierwsza niedziela w strajkujcych zakadach pracy przypada na 17 sierpnia. W sobot 16 sierpnia do kurii gdaskiej zgosia si delegacja stoczniowcw z Ann Walentynowicz na czele z prob do bp. Lecha Kaczmarka oodprawienie na terenie protestujcego zakadu mszy w. Biskup jednak w tej
sytuacji zachowa si niejednoznacznie14. W sprawie mszy dla strajkujcych
prowadzi w tym dniu pertraktacje z wadzami, ale nic nie zdoa uzyska.
Na wadzach wojewdzkich zezwolenie na msz wit wymusia dopiero
delegacja MKS w pnych godzinach wieczornych15. Ostateczne decyzje zostay dostarczone do gdaskiej kurii dopiero w nocy z 16 na 17 sierpnia.
Stoczniowcy do ostatniej chwili nie byli pewni, czy naboestwo si odbdzie, poniewa samemu ksidzu Jankowskiemu decyzja wadz zostaa przez
biskupa przekazana w niedziel przed sam msz w.16.
postanowi opracowa wsplne dania i w imieniu wszystkich strajkujcych zakadw
prowadzi rozmowy z przedstawicielami wadz centralnych i po ewentualnym dojciu
do porozumienia ogosi zakoczenie strajku na Wybrzeu Gdaskim., J. Holzer,
Solidarno 19801981, dz. cyt., s. 93.
14
Por. J. aryn, Bogosawi was i wasze godziwe poczynania czyli Koci wobec NSZZ
Solidarno (19801981), (w:) Droga do Niepodlegoci, dz. cyt., s. 69; P. Raina,
Ks. Henryk Jankowski proboszcz parafii w. Brygidy, Olsztyn 1991, s. 89. Nieco inny
pogld na postaw ks. bp. Kaczmarka, przestawia w swojej monografii powiconej
ordynariuszowi gdaskiemu ks. Bogdanowicz. Por. S. Bogdanowicz, Lech Kaczmarek
Biskup Gdaski, Gdask 1994, s. 222232.
15
Por. S. Bogdanowicz, Koci Gdaski pod rzdami komunizmu 19451984, Gdask 2000,
s. 364165. Ostatecznie w Gdasku msze wite zostay odprawione w nastpujcych
zakadach: w Stoczni Gdaskiej ks. Henryk Jankowski i ks. Stanisaw Duak, w Stoczni
Remontowej ks. Stanisaw Bogdanowicz, w Porcie Gdaskim ks. Andrzej Rurarz,
wNowym Porcie ks. Stanisaw Patek, w Porcie Pnocnym ks. Henryk Tribowski,
ks.Zbigniew Bryk.
16
Por. B. Saryusz, Ksidz Henryk Jankowski pro Christo et Patria, (w:) Rodem z Solidarnoci.
Sylwetki twrcw NSZZ Solidarno, red. B. Kopka i R. elichowski, Warszawa
1997, s. 60. Ten moment wspomina w swojej ksice A. Walentynowicz: Nazajutrz
rano wielotysiczny tum niecierpliwie czeka na przybycie kapana. Byam niespokojna.
Pojechaam do kocioa w. Brygidy po ks. Jankowskiego. Czeka. Nie zamierza wybra
si do nas bez pozwolenia swojego zwierzchnika, a biskup jeszcze zgody nie wyrazi.
Pdz do kurii, tam sysz, e biskup jest u wojewody. W Urzdzie Wojewdzkim jestem
za pno biskup ju wyszed. Dopadam go wreszcie u ks. Jankowskiego. Jest zgoda,
moemy jecha do stoczni. Zastanawiam, po co biskup skada wizyt wojewodzie?
Prosi czy dzikowa? Przecie nie musia, wszystko zostao zaatwione. Ekscelencjo,
troch szacunku dlaswojego stanowiska, jeli ju nie dla wasnej osoby - nie mogam
powstrzyma jzyka. Tak wic ta niepokana Walentynowicz narazia si wadzy partyjnej,
administracyjnej i kocielnej. Por. A. Walentynowicz, A. Baszanowska, Cie przyszoci,
Krakw 2005, s. 9697.
93

Jarosaw Wsowicz

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

Ks. Hilary Jastak, by pierwszym polskim kapanem, ktry zdecydowa si


pj z posug duszpastersk do strajkujcych zakadw pracy. Decyzj podj w sobot 16 sierpnia 1980 r., nie czekajc na zezwolenie wadz wieckich
ani kocielnych. Dziki temu robotnicy ju w sobot mieli pewno, e bd
mogli w niedziel uczestniczy we mszy w.
W sobot 16 sierpnia delegacje strajkujcych trzykrotnie przybyway
dokocioa NSPJ w Gdyni, aby zaprosi ks. Jastaka do odprawienie Eucharystii na terenie stoczni i portu. Podczas trzeciej wizyty przedstawiciele protestujcych robotnikw poinformowali take ksidza praata o fakcie odmwienia tej posugi przez oo. redemptorystw, ktrzy animuj parafi MB Nieustajcej Pomocy i w. Piotra Rybaka w Gdyni, na terenie ktrej znajdoway
si strajkujce zakady. Proboszcz tej parafii o. Edward Ryba, najprawdopodobniej w tym dniu nie rozezna dobrze tej sytuacji, ponadto ugi si szantaom prezydenta miasta Jana Krzeczkowskiego, ktry grozi, e w razie odprawienia mszy w. dla strajkujcych, cofnite zostan redemptorystom pozwolenia na budow klasztoru przy wityni parafialnej17.
Tyle o sobotnim przebiegu wydarze mwi nam osobiste notatki ks. Jastaka. Nieco inaczej opisuje te wydarzenia Bogdan Borusewicz, ktry wewspomnieniach pisanych po 25 latach opowiada o takim przebiegu wizyty u ks. Jastaka: Mylaem take, jak cign ludzi z zewntrz przed stoczni. Doszedem do wniosku, e naley zorganizowa w niedziel naboestwo. Ale trzeba znale ksidza, ktry by je odprawi. Zadzwoniem do drzwi plebanii kocioa przy witojaskiej w Gdyni. Otworzy ksidz, nie wiem, proboszcz
czy wikary. Powiedziaem, e jestem przedstawicielem strajkujcych i chciabym zapyta, czy ksidz nie odprawiby mszy na terenie stoczni. Nie usyszaem adnej odpowiedzi. Tak waln drzwiami, e ledwo zdyem odskoczy,
o mao mi nosa nie przyci. Udaem si do nastpnego kocioa do okrglaka na Portowej, ktry wtedy by jeszcze w budowie. Rozmawiaem z proboszczem. Powiedzia, e jest ze strajkujcymi, ale buduje koci i nie moe
si narazi. Wtedy przypomniaem sobie o ks. Hilarym Jastaku. Znaem go
i on mnie zna, bo organizowalimy u niego msze w intencji aresztowanych.
Nauczony dowiadczeniem zaczem ostronie: Chcemy zorganizowa msz
wit w gdyskiej stoczni, ludzie si boj, chcieliby si wyspowiada, przyj komuni. Moe by ksidz zapyta biskupa? A na to praat Jastak: A dlaczego mam si pyta biskupa? O ktrej chcecie, ebym wam odprawi podaem godzin? Usyszaem: Zaatwione. Pojechaem do stoczni, powiedziaem

Koodziejowi, eby przygotowali krzy i w nocy wrciem do Stoczni Gdaskiej18.


W niedziel 17 sierpnia ks. Hilary Jastak od pierwszej mszy w. odprawianej w kociele parafialnym przez ca niedziel ogasza wiernym komunikat o podjtej przez siebie decyzji udania si z posug duszpastersk
naprob delegacji strajkujcych do stoczni i portu. O godz. 10.00 na plebani przyjecha ordynariusz diecezji gdaskiej bp Lech Kaczmarek oraz wikariusz generalny diecezji ks. Bernard Polzin, ktrzy poinformowali ks. Jastaka, e wojewoda gdaski Jerzy Koodziejski zezwoli tylko na odprawienie
mszy wStoczni Gdaskiej im. Lenina. Koodziejski wobec nieudanych prb
poczenia z biskupem chemiskim, poprosi te biskupa gdaskiego o upomnienie ks. Jastaka, e msza jest odprawiana bez zgody. Jednoczenie wojewoda zada, aby na mszy nie byo kazania, by ks. Jastak nie uywa demagogicznych zwrotw i namwi stoczniowcw do rozejcia si i rozebrania przygotowanego otarza19. Ks. Praat, wspominajc to spotkanie, napisa:
obiecaem ks. Biskupowi Kaczmarkowi i ks. Polzinowi, e adnych demagogicznych chwytw nie bd uywa, na Msz w. pojad za chwil i odprawi
z homili20.
O godz. 10. 30 po ks. Jastaka przyjecha samochd, ktry zawiz go
wraz z ministrantami na teren Stoczni im. Komuny Paryskiej. Na miejscu
okazao si, e strajkujcy stoczniowcy bardzo starannie przygotowali si
douroczystoci. Przygotowali otarz i duy krzy, ktre zostay przystrojone.
Na mszy w. graa stoczniowa orkiestra dta.
Ju we wstpie do rozpoczynajcej si Eucharystii, ks. Jastak przybliy
okolicznoci podjcia decyzji o sprawowaniu mszy na terenie strajkujcych
zakadw. Podkreli donioso chwili i popar postulaty wysunite przez
strajkujcych stoczniowcw: To, co si tutaj w tej chwili odbywa, dzieje si
zgodnie z yczeniem zgromadzonych tu stoczniowcw, pracownikw umysowych i robotnikw, wyraone trzykrotnie na moje rce przez delegacj przedstawiajc ludzi modych, ale statecznych, obdarzonych jak mwi Sobr
Watykaski II w swoich dekretach specjalnymi charyzmatami ludzi wieckich, to jest znakami i tchnieniami Ducha w.
Z wdzicznym sercem kapaskim i z wyrazami szczerego uznania dla Waszych delegatw, odznaczajcych si rwnowag duchow i wiadomych

17

AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, Notatka wasna
sobota 16.08.1980 w sprawie Mszy w. niedzielnej dla Strajkujcych w Stoczni i wPorcie
Gdyni; Pniej o. Ryba z powiceniem wczy si w posug strajkujcym na terenie
stoczni i portu w Gdyni.

94

Por. E. Szczesiak, Borusewicz. Jak run mur, Rozmowy z liderem opozycji demokratycznej
legenda Sierpnia 80 oraz podziemia Solidarnoci pierwowzorem Czowieka z elaza,
Warszawa 2005, s. 77.
19
AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, Notatka wasna
niedziela 17.08.1980 w sprawie Mszy w. w Stoczni.
20
Tame; Ks. Jastak mg negatywnie ustosunkowa si sugestii ks. bp. Kaczmarka,
poniewa nie podlega jego jurysdykcji.
18

95

Jarosaw Wsowicz

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

swoich wzniosych celw i zada oraz wyrazami kapaskiej mioci i oddania dla Was wszystkich, ktrzy suycie prawdzie i sprawiedliwoci, ktrzy
upominajc si o chleb powszedni zadbalicie te o chleb duchowy, rozpoczynam wit liturgi.
Uwaam sobie za ask Opatrznoci Boej, e mog dzisiaj sprawowa
Ofiar Najwitsz wrd Was, ukochani Bracia i Siostry, ktrzy tak rozwanie, dostojnie i spokojnie bronicie prawdy i niezbywalnego prawa czowieka o czym gosi Ojciec w. Jan Pawe II w Warszawie pod krzyem na Placu Zwycistwa w roku ubiegym w czasie swojej pielgrzymki w Ojczynie21.
W podobnym tonie ks. Jastak przemawia w czasie homilii: Prezydent
miasta owiadczy memu konfratrowi od O.O. Redemptorystw, e to, co czynicie, jest sabotaem i przestrzega, ebym nie poszed do Was z posug duchow. Jest tu jakie wielkie nieporozumienie. [] Postulat prawa czowieka i prawdy, uczestnictwo szerzeniu i popieraniu rnych form samorzdnoci ludzi pracy jest zagwarantowane nie tylko prawem naturalnym, Boym,
ale i prawem pozytywnym, midzynarodowym w Helsinkach i prawem konstytucyjnym Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Gdy Wasi delegaci byli wczoraj
u mnie, wwczas miaem mono pokaza im Powszechn Deklaracj Praw
Czowieka wydan przez ONZ oraz Helsinki, a take ustaw zasadnicz PRL
Konstytucj uchwalon w lipcu 1952 r., znowelizowan w roku 1976. Wszystkie normy prawa przemawiaj za Wami, za Wasza postaw i susznymi postulatami. []
Nikt nie moe zaprzeczy, e dziaanie Wasze zostao podjte w trosce
o przyszo kraju co warunkuje Premier o jego suwerenno, wolno
sowa, myli, wyznania, e kierujecie si uczciwymi i najlepszymi intencjami,
zasugujcymi na poparcie i szacunek. Kto Was podejrzewa, albo twierdzi,
e nie kierujecie si uczciwymi i dobrymi intencjami, ten jest oszczerc. Jedno jest tylko pragnienie wszystkich, abycie mogli dowiadczy tego szacunku i tego poparcia w praktyce i na stae, a wtedy nikt nie moe wtpi, e natychmiast przystpicie do dalszej i i mozolnej i cikiej pracy oraz produkcji,
podejmujc j w imi mioci ojczyzny, Narodu i w imi mioci Boga i bliniego22.
Podczas mszy w. ks. Hilary Jastak udzieli rozgrzeszenia oglnego,
bez indywidualnej spowiedzi, zachcajc do przystpienia do niej strajkujcych po zakoczeniu protestu. Ks. Jastak tak tumaczy swoj decyzj:

Absolucja generalna, jakiej udzieliem wiernym na pocztku mszy witej,


bya ze wszech miar suszna. Nikt nie mia pewnoci, czy ofiara eucharystyczna nie zostanie przerwana atakiem wrogich si. Wychodziem z zaoenia, e absolucja jest w peni uzasadniona ze wzgldu na bezporednie zagroenie ycia. Wiadomo, e zdeterminowani robotnicy ryzykowali, e przygotowywany by desant w stoczni i e jednostki floty radzieckiej stay w pogotowiu na redzie23. Odprawienie przez ks. Jastaka mszy w. bez zezwolenia wadz kocielnych iadministracyjnych oraz fakt udzielenia absolucji wywoa pniej dugotrway spr kanoniczny kurii gdaskiej i chemiskiej
z ks. praatem24. Zperspektywy czasu mona uzna go za wynik niezrozumienia sytuacji przez kurialistw, by moe take zrodzi si on z niechci wobec
bezkompromisowych postaw w konfrontacji z wadzami komunistycznymi,
z ktrych ks. Jastak by znany, w zestawieniu z postawami zachowawczymi,
jakimi odznacza si w tym okresie zwaszcza bp Lech Kaczmarek25.
Kolejn msz w. w dniu 17 sierpnia 1980 ks. praat Hilary Jastak odprawi dla strajkujcych w gdyskim porcie o godz. 12.30. Przebiegaa w podobnie doniosej atmosferze, jak Eucharystia w Stoczni im. Komuny Paryskiej. Trudno poda dokadn liczb uczestnikw niedzielnych Eucharystii
w obu zakadach pracy. rda w tej kwestii podaj diametralnie rne dane.
W owiadczeniu wydanym przez KS Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni
mwi o 12 tys. wiernych26, za Andrzej Friszke, w artykule upamitniajcym
sierpniowe strajki, ktry ukaza si w 1981 r. na amach Tygodnika Solidarno podaje, e w mszy uczestniczyo okoo 5 tys. osb wewntrz zakadu
i1,5 tys. na zewntrz stoczni27.
W tym dniu podczas mszy w. w stoczni i porcie zebrano kolekt w kwocie 82 tys. 347,40 z, ktr komisyjnie przeliczono i przekazano na cele Komitetu Robotniczego stoczni i portu w Gdyni. W kolejn niedziel 20 sierpnia na mszy w. zebrano 11 tys. 163,1 z, ktre rwnie przekazano na potrzeby strajkujcych28. W dniu 19 sierpnia Komitety Strajkowe tych zakadw pracy zoyy na rce ks. Praata Jastaka specjalne podziewanie

Tame, Wprowadzenie do liturgii Eucharystycznej w niedziel XX zwyk w cigu r. /12


po zesaniu Ducha w./ 17.08.1980 w Stoczni Gdyskiej przy gwnej bramie oraz drugiej
na terenie portu gdyskiego.
22
Tame, Homilia wygoszona w czasie Mszy w. w Stoczni Gdyskiej dn. 17.08.1980
ogodz. 11.00 oraz w porcie o godz. 13.00.
21

96

K. Wjcicki, Rozmowy, dz. cyt., s. 168.


lady tego sporu i niechci kurialistw wobec ks. Jastaka odnajdziemy w prezentowanych
na kocu niniejszego artykuu dokumentach.
25
Por. J. aryn, Bogosawi was i wasze godziwe poczynania, dz. cyt., s. 69.
26
AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, Do wiadomoci
Publicznej. Owiadczenie Komitetu Strajkowego Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni.
27
Por. A. Friszke, Przed rokiem, Tygodnik Solidarno, nr 21, 21.08.1981, s. 8.
28
AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, Protok
zkolekty zebranej na mszy w. odprawionej podczas mszy witej w strajkujcej Stoczni
im. Komuny Paryskiej i Porcie, Gdynia 17.07.1980; Protok z kolekty zebranej na mszy
w. odprawionej podczas mszy witej w strajkujcej Stoczni im. Komuny Paryskiej,
Gdynia 20.08.1980.
23
24

97

Jarosaw Wsowicz

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

za odprawienie mszy w. i przekazanie ofiar na rzecz strajkujcych zakadw. Czytamy w nim m.in.: Wszystkich nas opanowao gbokie wzruszenie
i nie dajce si opisa przeycie. Wielu ludzi zrozumiao jak drog naley
kroczy ku prawdzie i sprawiedliwoci. Msza w. koncelebrowana przez ks.
praata dodaa nam wszystkim otuchy i jeszcze bardziej zjednoczya nasze zaogi w walce o suszne prawa.29
Od momentu odprawienia mszy w. na terenie strajkujcych zakadw
wGdyni ks. Jastak zaangaowa si jeszcze bardziej na rzecz protestujcych
stoczniowcw i portowcw. Plebania parafii NSPJ staa si miejscem, gdzie
rozprowadzano obrazki upamitniajce msz wita odprawion w dniu
17sierpnia 1980 r. oraz inne dewocjonalia. Na obrazkach widniay stemple
poczty strajkowej30 i podpis ks. Jastaka oraz haso propagowane przez niego przez lata: My trzymamy z Bogiem. Kolportowano tu wrd przybywajcych do kocioa mieszkacw Gdyni owiadczenia Komitetu Strajkowego
i strajkow bibu31. Na plebani docieray take dary materialne dla strajkujcych nie tylko od mieszkacw Gdyni, ale rwnie z innych miejsc kraju32.

wdniu 26 sierpnia. Telewizyjna transmisja tego wydarzenia wywoaa niema dezorientacj wrd strajkujcych i polskiego spoeczestwa35. Ksidz
Jastak zatroskany o dobro Kocioa i szczerze oddany prymasowi, w licie
do niego pisa m.in.: [] dziwi wszystkich wiernych i mnie osobicie bierna postawa Episkopatu Polski wobec istotnych spraw narodu polskiego. Spoeczestwo Wybrzea i my wszyscy oczekiwalimy zarzdzenia przez Episkopat Polski modlitw, specjalnych suplikacji o pokj wewntrzny i sprawiedliwe rozstrzygnicie postulatw zgoszonych przez robotnikw wadzom PRL.
Bierno Episkopatu Polski w tych dniach na rzecz robotnikw jest tym
bardziej bolesna, e jednym z da strajkujcych, ujtym w punkcie 3, jest
udostpnianie rodkw masowego przekazu dla przedstawicieli wszystkich
wyzna.
Na gorzk ironi w tym kontekcie zakrawa fakt, e kosztem robotniczych
ofiar wywalczone dla Kocioa prawo wolnoci sowa w rodkach masowego
przekazu, z ktrego skorzysta Wasza Eminencja w dniu 26 sierpnia 1980, wymierzone zostao przeciwko tyme robotnikom Spoeczestwo Wybrzea dao
natychmiast, spontanicznie wyraz swemu rozgoryczeniu, stawiajc nas, ksiy Wybrzea, w bardzo trudnej sytuacji.
[] Wymowna bya reakcja wadz partyjnych Wybrzea, ktre gorliwie w
swej antyrobotniczej kampanii powouj si obecnie na tezy przemwienia
Ksidza Prymasa przedrukowane przez pras partyjn Wybrzea36.
Ksidz prymas wyjani delegacji, e jego wypowied zostaa w mediach ocenzurowana. Przekaza stoczniowcom peny i autoryzowany tekst
swojego kazania oraz Komunikat z posiedzenia Rady Gwnej Episkopatu
z dnia 27 sierpnia 1980 r. z prob o rozpowszechnienie go wrd spoeczestwa Wybrzea. Ponadto kard. Wyszyski podzikowa przedstawicielom strajkujcej stoczni za pen i obiektywn informacj o wydarzeniach
na Wybrzeu Gdaskim. Udzieli stoczniowcom swojego bogosawiestwa
i przekaza pamitkowe upominki. W protokole sporzdzonym przez uczestnikw delegacji czytamy, e Jego Eminencja wyrazi ciepe sowa najwyszego uznania dla patriotycznej postawy Ksidza Praata Ksidza Polaka37.

Delegacja strajkujcych stoczniowcw u Prymasa Polski


Wan inicjatyw podjt przez strajkujcych stoczniowcw staraniem
ks.Jastaka, by wyjazd ich delegacji do Warszawy na spotkanie z kard. Stefanem Wyszyskim33. Delegaci, ktrzy potajemnie wyjechali z Gdyni, spotkali
si z prymasem Polski w dniu 28 sierpnia 1980 r. o godz. 11.0034. Zostali bardzo ciepo przyjci w Domu Prymasowskim w sali posiedze Rady Episkopatu Polski. Na pocztku spotkania wrczyli kard. Wyszyskiemu list skierowany do niego przez ks. Hilarego Jastaka. W swoim pimie kapelan strajkujcych stoczniowcw prosi Prymasa Tysiclecia m.in. o wyjanienie kontrowersji zwizanych z jego homili podczas uroczystoci na Jasnej Grze
Tame, Komitet Strajkowy Stoczni im. Komuny Paryskiej i Komitet Strajkowy Portu
wGdyni do ks. Hilarego Jastaka, Gdynia 19.08.1980.
30
W dniu 20.08.1980 w stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni grono osb z Biura Projektowo
Konstrukcyjnego postanowio sprawdzi czy listy bez znaczkw, ale z pieczci: Strajk
15 VIII 1980, bd przez listonoszy dorczane adresatom. Tak narodzia si strajkowa
poczta w gdyskiej stoczni. Por. Opowieci poczmistrza, Tygodnik Gdaski. Pismo
czonkw i sympatykw NSZZ Solidarno, 17.09.1989, s. 12.
31
Por. M. Wyrwich, Kapelani Solidarnoci 19801981, Warszawa 2005, s. 184.
32
AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, Pismo
pracownikw Przemysowego Instytutu Telekomunikacji w sprawie przekazanie pienidzy
zebranych na potrzeby Midzyzakadowego Komitetu Strajkowego, Warszawa 28.08.1980.
33
Por. J. aryn, Dzieje Kocioa Katolickiego w Polsce (19441989), Warszawa 2003, s. 424.
34
Por. W. Kwiatkowska, W poowie sierpnia, Tygodnik Gdaski. Pismo czonkw
isympatykw NSZZ Solidarno, 20.08.1989, s. 15.
29

98

Por. J. Eisler, Polskie miesice czyli kryzys(y) w PRL, Warszawa 2008, s. 164;
A.Micewski, Kardyna Wyszyski Prymas i m stanu, Pary 1982, s. 421.
36
Cyt. za: K. Mado-Mitzner, Dni Solidarnoci, Karta, nr 30 (2000), s. 79. Kopia
memoriau znajduje si w materiaach rdowych doczonych do niniejszego artykuu.
Wida, e nieco rni si od wersji cytowanej w rnych publikacjach. By moe ks.
Jastak w pniejszym czasie, kompletujc dokumentacj z okresu strajku, zagodzi nieco
jego form.
37
AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, Protok z pobytu
delegacji Komitetu Strajkowego Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni u Prymasa Polski
kardynaa Stefana Wyszyskiego w Warszawie w dniu 28.08.1980, Gdynia, 29.08.1980.
35

99

Jarosaw Wsowicz

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

Bezporednio po powrocie stoczniowej delegacji do Gdyni, ks. Hilary Jastak wysa telegram do prymasa z podzikowaniem za zaszczytne przyjcie
przez niego delegacji strajkujcych robotnikw38.

moment, w ktrym orkiestra daa sygna rozpoczcia mszy, wielka masa ludzka w swoich kombinezonach roboczych powstaa i zacza gono piewa.
Wraenie byo wielkie tak dla nas modszych, jak i zapewne starszych stoczniowcw. ciskao w gardle, a zy same toczyy si do oczu. Czy ktokolwiek
z nas mg si wczeniej spodziewa, e doyjemy takich czasw i takiego
przeycia na terenie naszej stoczni? Chyba nie. Rodziny, te ktre tak licznie
przybyy pod bram, rwnie gono uczestniczyy w naboestwie. Widok by
wzruszajcy z jednej strony my, a z drugiej nasze rodziny z dziemi i pakunkami ywnoci. Tego si nigdy nie zapomni. Msze zakoczylimy odpiewaniem hymnu42.
Pan Jzef Kuczma, stolarz ze Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni,
tak opisuje swoje przeycia zwizane z odprawieniem mszy w. przezks.Jastaka w dniu 17 sierpnia 1980 r.: [] na te wszystkie troski i te chwilowe zawahania dociera do nas pokrzepiajca wiadomo: jutro, w niedziel, ogodz.11.00 bdzie odprawiona msza w. na terenie Stoczni. Podnioso
nas to na duchu. Dzie si koczy jak nadziej. [] O godz. 10.00 plac
przedbram jest zapeniony. Na platformie do przewozu blach wykonano polowy otarz, obok stoi drewniany krzy pomalowany na biao. Jest podniosy
moment. Wszyscy, ktrzy s w stoczni, przyszli tu, by wysucha mszy witej
w tak niecodziennych okolicznociach. S tu wierzcy i niewierzcy, partyjni
i innych zapatrywa. Jednak jest jaka sia, ktra ciga wszystkich, by wysuchali Sowa Boego. Jest tu okoo 10 tys. ludzi. Po drugiej stronie bramy
niezliczone rzesze mieszkacw Gdyni. S rodziny stoczniowcw, najblisi.
Ogodz. 10.30 rozpoczyna si msza wita. Jest koncelebrowana przez ksidza praata dr.H. Jastaka, proboszcza parafii Najwitszego Serca Pana Jezusa w Gdyni, w intencji tych, ktrzy zginli w grudniu 1970 r., oraz obecnie
strajkujcych stoczniowcw. W czasie kazania wzruszenie ogrania wszystkich. Widz zy w oczach krzepkich mczyzn. Niejeden ociera zy rkawem.
Nie ma mocnych. Do komunii przystpuj setki ludzi43.
Podobne wraenia odnajdziemy wrd uczestnikw mszy w. odprawionej przez ks. Hilarego Jastaka na terenie portu w dniu 17 sierpnia 1980 r.
Ta Eucharystia zapada w pamici Edwarda Bernatowicza, stranika portowego wZarzdzie Poru Gdynia: W niedziel od rana zaczli ludzie zjeda do swoich bliskich, mw, ojcw, braci przebywajcych bez przerwy od trzech dni w zakadzie pracy. Przywoono jedzenie, ubranie ciepe nazmian, koce. Zjednej strony ogrodzenia tysice robotnikw, z drugiej zebrao si tysice ludzi odwiedzajcych. Nadszed historyczny czas,

Spoeczny odbir posugi duszpasterskiej w okresie strajkw


W okresie posierpniowym z inicjatywy Gdaskiego Oddziay Polskiego Towarzystwa Socjologicznego ogoszono apel o spisywanie wspomnie
z okresu strajkw. Odpowiedziao na niego wielu uczestnikw pamitnych
wydarze. Cz prac przed wprowadzeniem stanu wojennego ukazaa si
na amach Czasu i Gosu Stoczniowca. Wszystkie zostay zebrane i zredagowane w postaci ksiki w lipcu 1981, jednak drukiem ukazay si dopiero po przemianach ustrojowych w Polsce. Wydane zostay staraniem Wydawnictwa Morskiego w Gdasku pod tytuem: Sierpie 80 we wspomnieniach39.
Wrd wielu wiadectw odnajdziemy relacje uczestnikw wydarze
sierpniowych w Gdyni. Zaskakujco duo miejsca w nich powicono naboestwom sprawowanym na terenie strajkujcych zakadw oraz posudze kapaskiej. Wedug autorw wspomnie momenty te przyczyniay si
dozjednoczenia zaogi, pomagay przezwycia strach, podnosiy na duchu
i wzmacniay wiar w zwycistwo40.
W tym miejscu warto przytoczy fragmenty wspomnie nawizujcych
do posugi duszpasterskiej wrd strajkujcych stoczniowcw i portowcw
Gdyni. Brygadzista na wydziale K-3 Stoczni im. Komuny Paryskiej Jzef
Sdziak, tak wspomina niedzielna eucharysti: [] (we mszy) uczestniczyy nasze matki, ony i dzieci. W czasie mszy wida byo, jak pakay kobiety
i dzieci, widzc nas w kombinezonach i jakby upoledzonych, ale w rzeczywistoci ta pierwsza msza dodaa nam duo otuchy i poczulimy si bardziej
pewni i bardziej zjednani z sob, poniewa ks. Jastak powiedzia, e walczymy o suszne swoje prawa, ktre powinny by zaatwione u nas pomylnie.
Tonas mocno podbudowao41.
Kolejne wiadectwo zoy Bernard Pogorzelski, robotnik ze stoczniowego wydziau W-5: Czekalimy z natchnieniem tej niedzieli, a kiedy przyszed
Tame, Telegram ks. Hilarego Jastaka do Prymasa Polski kardynaa Stefana Wyszyskiego
z podzikowaniem za przyjcie delegacji Komitetu Strajkowego Stoczni im. Komuny
Paryskiej.
39
Por. Sierpie 80 we wspomnieniach. Relacje z Wybrzea, red. M. Latoszek, Gdask 1991,
s. 412.
40
Por. M. Latoszek, J. Iskierski, Konflikt Spoeczny droga do porozumie, (w:) Sierpie 80
we wspomnieniach, dz. cyt., s. 301.
41
Por. J. Sdziak, Przeciwko komu strajkowalimy?, (w:) Sierpie 80 we wspomnieniach,
dz. cyt., s. 81.
38

100

Por. B. Pogorzelski, Z mas musz si liczy, (w:) Sierpie 80 we wspomnieniach, dz.


cyt., s. 93.
43
Por. J. Kuczma, Pierwsza ulotka, (w:) Sierpie 80 we wspomnieniach, dz. cyt., s. 116.
42

101

Jarosaw Wsowicz

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

nie notowany dotychczas w historii Polski, e w zakadach pracy byy odprawiane msze wite. Wygldao to tak, jak podaje historia Polski, kiedy to
na polach grunwaldzkich przed historyczn i zwycisk bitw z Krzyakami odprawiaa si msza w. dla polskich rycerzy, podtrzymujca ich w nadziei zwycistwa. Zabrzmiay gromko pieni pynce z tysicy piersi, popyna modlitwa do Boga z tysicy serc, popyny zy wzruszenia z tysicy oczu,
to wszystko zmieszao si razem i powstao jedno ogromne pragnienie wolnoci, prawdy i sprawiedliwoci. Ksidz wygosi kazanie do portowcw podtrzymujce nas na duchu. Na zakoczenie mszy w. przy orkiestrze odpiewano Boe co Polsk, Nie rzucim ziemi skd nasz rd i hymn narodowy44.
Niech uzupenieniem tych wiadectw stanie si relacja, tym razem pani
Anny Zikowskiej, ktra codziennie z 5-letnim synkiem przychodzia pod bram Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni odwiedza swojego ma strajkujcego na terenie tego zakadu pracy: Braam udzia w mszy
w.wpierwsz niedziel strajku na terenie Stoczni, ktra celebrowa ks. Jastak z kocioa Serca Pana Jezusa w Gdyni. Msza ta pozostanie w pamici
mojej do koca ycia. Strasznie przeyam t chwil, ze zami w oczach, kiedy
ksidz udzieli wszystkim stoczniowcom zbiorowego przebaczenia grzechw.
Powiedzia, e Pan Bg im wszystko przebacza, skoro widzi ich zmczone
twarze, walczcych o suszne sprawy swojego bytu. W tej chwili przypomniaa mi si lekcja religii z lat szkolnych, e takie rozgrzeszenie daje ksidz onierzom na polu bitwy. Wic strajk naszych mw, synw i braci zosta porwnany do pola bitwy o suszne sprawy narodu polskiego45.
Na koniec przywoamy jeszcze wiadectwo najwaniejszej osoby w tych
dniach w strajkujcej stoczni w Gdyni Andrzeja Koodzieja, organizatora i przywdcy strajku, przewodniczcego KS w Stoczni im. Komuny Paryskiej i czonka MKS w Stoczni Gdaskiej im. Lenina. W swojej ksice zatytuowanej Gdyscy komunardzi, wydanej w 2008 r., Koodziej tak wspomina pierwsz msz w. odprawion w strajkujcej stoczni przez ks. Hilarego
Jastaka: Studenci powrcili ze wspania wiadomoci: ksidz Hilary Jastak
przyjdzie do stoczni odprawi Msz wit. Informacja ta wywara niesamowite wraenie na stoczniowcach. Przemienia ich w okamgnieniu. Zapomnieli o tak nieodlegym kryzysie. Poczuli si gospodarzami zakadu i natychmiast
najwaniejszym stao si godne przyjcie duchownego u siebie. Jedni porzdkowali plac, inni myleli, jak i z czego zrobi otarz. Zebraa si orkiestra stoczniowa. Przecie nie mogo jej zabrakn w pierwszej w historii PRL
-u, mszy na terenie zakadu pracy. Najwaniejsze byo jednak to, co powtarzali sobie wzajemnie, jakby dodajc sobie otuchy: jak Koci jest z nami,

to musimy wygra! [] Nikt dotd nie mwi w Polsce tak otwarcie i tak dobitnie oprawach zwykych ludzi. Wielu patrzyo gdzie w bezkresn przestrze, by powstrzyma cisnce si do oczu zy. To niesamowite widzie,
jak moc maj sowa. Zwarta masa ludzi przeistaczaa si w jeden zespolony organizm. Powstajca pod wpywem chwili wsplnota to rodzia si
solidarno. W Komunii w. uczestniczyli prawie wszyscy strajkujcy i wielu zebranych przed stoczni. Tak gbokiego skupienia podczas naboestwa
nie widuje si podczas niedzielnych mszy. Tu byo co niepowtarzalnego,
a donioso tego wydarzenia dotara do wielu po kilku godzinach, a nawet
dniach. [] Podniosa atmosfera naboestwa nadaa strajkowi uroczyst
opraw. Po tym naboestwie to ju by inny strajk, to ju byli inni ludzie. Na
twarzach pojawia si ulga i umiech.46

44
45

Por. E. Bernatowicz, Czarne chmury, (w:) Sierpie 80 we wspomnieniach, dz. cyt.


Por. A. Zikowska, Edukacja syna, (w:) Sierpie 80 we wspomnieniach, dz. cyt., s. 340.

102

Pielgnowanie pamici o sierpniu


Po zakoczeniu strajku ks. Hilary Jastak stara si upamitni ten wielki zryw polskich robotnikw i zachowa go w pamici potomnych. Kilka
dni pozakoczeniu protestu strajkowe pamitki, w postaci obrazkw i widokwek z okolicznociowymi piecztkami, przekaza na rce prymasa Polski
kardynaa Stefana Wyszyskiego47.
W dniu 7 wrzenia 1980 r. w kociele NSPJ w Gdyni ks. Jastak odprawi dzikczynn msz w. za pomylne zakoczenie protestw robotniczych,
w ktrej wziy udzia rzesze strajkujcych stoczniowcw i portowcw
orazmieszkacy Gdyni. Koncelebrowao j take wielu kapanw. Strajkujcy zoyli na rce ks. praata gorce podzikowania za jego posug wpamitnych dniach sierpnia oraz wrczyli mu stoczniowe pamitki48. Na koniec Eucharystii przed uroczystym bogosawiestwem ks. Jastak przemwi do wiernych: Jestemy wyznawcami Jezusa Ukrzyowanego i Chrystusa Zmartwychwstaego zwycisko. Pamitajmy o tym, gdy kadego dnia zjawia si bdzie Krzy. Niech Jezus Chrystus bdzie wycznym naszym Panem i Przewodnikiem a Jego Krzy nasz drog przez ycie Dzikuj z caego serca kapaskiego za wspaniay dar zoony mi przez Stoczniowcw. Bdzie on niezapomnian pamitk historyczn a do koca ycia i w historii
dziejw Wybrzea, zwaszcza gdyskiego.
Por. A, Koodziej, Gdyscy komunardzi. Sierpie 1980 w Stoczni Gdynia, Gdynia 2008,
s.6869, 7778.
47
AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, Pismo ks.
Hilarego Jastaka do Prymasa Polski kardynaa Stefana Wyszyskiego, Gdynia, 04.09.1980.
48
Tame, Przemwienie Leszka Krauze wiceprzewodniczcego Komitetu Strajkowego
Stoczni im. Komuny Paryskiej na mszy w. dzikczynnej za pomylne zakoczenie
strajkw odprawionej w parafii Najwitszego Serca Pana Jezusa. wrzesie, Gdynia 07.
09.1980.
46

103

Jarosaw Wsowicz

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

W zamian ofiaruj Niezalenym Zwizkom Zawodowym do ich biura Krzy,


bdcy miniaturk Krzya Ojca w. Jana Pawa II oraz obraz Matki Boej
Czstochowskiej i fotografi Ojca w. Dokonam powicenia tych wizerunkw i znakw wiary w[itej] cznie z obrazkami pamitkowymi, ktre bd
rozdawane przed Kocioem. Wizerunek Krzya zawiesi rwnie przewodniczcy Lech Wasa w nowych biurach Zwizkw Zawodowych w Gdasku-Wrzeszczu.
Gdy pjdziemy drog wyznaczon nam przez Chrystusa i z Matk Chrystusow, otrzymamy obfite bogosawiestwo Boe i serca nasze zdolne bd
do odwanego pjcia w ycie, w jego trudy i radoci oraz do chway zwycistwa.49.
Uczestnicy dzikczynnej mszy witej wysali take okolicznociowe pismo i telegram do Ojca witego Jana Pawa II50.
Przez kolejne miesice i lata ks. Hilary Jastak czsto powraca do wydarze Sierpnia 80, upamitniajc w rnych rodowiskach bohatersk postaw strajkujcych robotnikw Wybrzea Gdaskiego. Przykadowo w maju
1981 r. w Zeszytach Maryjnych, ktre ukazyway si do uytku wewntrznego duchowiestwa, opublikowano fragmenty kaza i przemwie ks. Jastaka wygoszonych na mszach strajkowych i mszy dzikczynnej po zakoczeniu protestw51.
W niezwykle doniosej atmosferze przebiegay obchody pierwszej rocznicy Sierpnia 80. W sobot 15 sierpnia 1981 r. o godz. 8.00 na terenie Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni rozpocza si msza w. koncelebrowana
przez ks. Hilarego Jastaka i o. Edwarda Ryb. W uroczystociach uczestniczyli nie tylko stoczniowcy i portowcy strajkujcy w 1980 r., ale rwnie rzesze mieszkacw Gdyni i gocie z rnych stron kraju. Wrd tych ostatnich
wyrniay si wystajce ponad tum piropusze grnikw ze lska ubranych w galowe mundury delegatw kopalni Zabrze.
Ju podczas wprowadzenia do mszy w. ks. Jastak przypomnia pamitne
wydarzenia z Sierpnia 80, kiedy pracownicy strajkujcej stoczni i portu zaprosili go do odprawienia mszy na terenie ich zakadw pracy. Przywoa take owoce tego historycznego czasu: Duch wity kierowa wwczas naszym
dziaaniem i postaw, wyzwalajc Was z mocy strachu zniewolenia, darzc
mstwem, odwag, dojrzaoci i roztropnoci, oraz opanowaniem. W tym

miejscu powsta pocztek nowego sposobu bycia, dzieo odrodzenia: Solidarno i dzieo odnowy ycia moralnego i spoecznego, do ktrego w konsekwencji dy nasze spoeczestwo.52.
W homilii, zasadniczo powiconej uroczystoci Wniebowzicia, ks. Jastak przywoa posta Maryi, ktra wspczesnemu wiatu ukazuje godno
iwielko czowieka. Ksidz praat przypomnia rwnie, e podczas pamitnej audiencji delegatw strajkujcej stoczni u ks. Prymasa Wyszyskiego
wdniu 28 sierpnia 1980 r., ten wskaza stoczniowcom na przemone ordownictwo Jasnogrskiej Krlowej Polski i zachci do pokadania penej ufnoci
w Maryi. Przywoa rwnie audiencj Ojca witego dla delegacji Solidarnoci w Rzymie, podczas ktrej Jan Pawe II zapewni dziaaczy zwizkowych o nieustannej modlitwie w ich intencji za wstawiennictwem Pani Jasnogrskiej. Ksidz Jastak w swojej homilii, zwracajc si bezporednio dosuchaczy, zauway take, e [] wydarzenia sierpniowe 1980 r., zapocztkowane w dniu 15 sierpnia w uroczysto Wniebowzicia Najwitszej Maryi
Panny rwnie z Waszej Stoczni i innych zakadach pracy Gdyni, pobudziy
now wiadomo wrd szarpicej rzeczywistoci w Ojczynie naszej, stay
si inspiracj do szlachetnych de i czynw. One to wyzwoliy ogromne siy
duchowe, drzemice w naszym narodzie i pokoleniu, ktrych adna przeciwno ani przemoc nie zdoa ju pokona. [] Owocem tych Waszych czynw
jest odkrycie godnoci ludzkiej, odkamanie faktw tyczcych dziejw naszej
Ojczyzny i wspczesnoci, wolnoci wyraenia przekona i wyznania, powstanie niezalenych zwizkw zawodowych Solidarno53. Warto w tym
miejscu wspomnie, e w Eucharystii uczestniczyo kierownictwo stoczni,
z dyrektorem Wilim Fandreyem. Po zakoczeniu mszy w. dyrektor zaprosi kapanw na spotkanie z kierownictwem zakadu oraz przedstawicielami stoczniowcw. Ponadto na cay dzie odda do dyspozycji ks. Jastaka samochd osobowy54. Stocznia im. Komuny Paryskiej bya otwarta dla zwiedzajcych. Mieszkacy Gdyni i gocie mogli take skorzysta z kiermaszu
wydawnictw niezalenych i naby karty z okolicznociowym datownikiem
poczty strajkowej55. W godzinach popoudniowych pod pomnikiem Ofiar

Tame, Przemwienie ks. Hilarego Jastaka na zakoczenie mszy w. dzikczynnej


za pomylne zakoczenie strajkw odprawionej w parafii Najwitszego Serca Pana
Jezusa. Gdynia 07.09.1980.
50
Tame, 1980 wrzesie 8, Gdynia Telegram ks. Hilarego Jastaka do Ojca w. Jana Pawa
II z wyrazami hodu i wdzicznoci. Gdynia 07.09.1980.
51
Por. Gos z Wybrzea mwi ks. praat doktor Hilary Jastak, (w:) Zeszyty Maryjne.
Materiay o Sercu Matki Boej, nr 8, z 03.05.1981, s. 1830.
49

104

AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, Wprowadzenie
do liturgii w Uroczysto Wniebowzicia N.M. Panny 15.08.1981 w Stoczni Komuny
Paryskiej.
53
Tame, Homilia wygoszona w uroczysto Wniebowzicia Najwitszej Maryi Panny
w Stoczni Gdyskiej im. Komuny Paryskiej dnia 15.08.1981 o 8.30 (w I rocznic dni
sierpniowych strajku okupacyjnego 1980 r.)
54
Tame, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, Pismo
ks.Hilarego Jastaka do in. W. Fandreya Dyrektora Stoczni im. Komuny Paryskiej, Gdynia
19. 08.1981.
55
Por. W rocznic Sierpnia 1980. Uroczyste obchody w Gdasku i Gdyni, Dziennik Batycki,
nr 162, 17.08.1981, s. 1,5; S. Adamski, Dni sierpniowe, Tygodnik Solidarno, nr 21,
52

105

Jarosaw Wsowicz

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

Grudnia 1970 w Gdyni zakoczy si Maraton Sierpie 80, ktry wyruszy spod pomnika Polegych Stoczniowcw w Gdasku56.
O godz. 18.00 odprawiona zostaa druga msza w. tym razem w centrum miasta, gdzie mia stan drugi pomnik upamitniajcy ofiary Grudnia 1970. Uroczystej Eucharystii przewodniczy tutaj biskup ordynariusz diecezji chemiskiej Marian Przykucki. W trakcie jej trwania powici drewniany krzy oraz sztandar stoczniowych NSZZ Solidarno. Wieczorem
ks. biskup wkociele parafialnym Najwitszego Serca Pana Jezusa powici tablic upamitniajc stoczniowcw pomordowanych w Grudniu 1970 r.
Zostaa przygotowana z inicjatywy proboszcza ks. praata Hilarego Jastaka.
Po powiceniu tablicy rozpocz si w kociele Wieczr Muzyki i Poezji,
podczas ktrego wystpi m.in. synny chr chopicy Poznaskie Sowiki
poddyrekcj prof. Stefana Stuligrosza57.
Obchody pierwszej rocznicy Sierpnia 1980 byy, jak si miao wkrtce
okaza, jedyn okazj do wolnego witowania tego wielkiego wydarzenia
praktycznie przez ca dekad lat 80. XX w. Zorganizowanie nastpnych oficjalnych uroczystoci upamitniajcych wolnociowy zryw robotniczy byo
moliwe do zrealizowania dopiero w roku 1989. Po wprowadzeniu stanu wojennego ks. Hilary Jastak wiernie wspiera dziaania podziemnej Solidarnoci, roztacza opiek nad ludmi przeladowanymi za swoje przekonania.
Pamita take o corocznym upamitnianiu historycznego strajku w gdyskich zakadach pracy. W jego kociele pw. Najwitszego Serca Pana Jezusa
w latach 19821988 odbyway si regularnie msze w. w intencji Ojczyzny,
organizowane take 31 sierpnia w rocznic podpisania umw spoecznych
w Gdasku, Szczecinie i Jastrzbiu w 1980 r. Zazwyczaj po tych uroczystociach spod kocioa wyruszay na ulice Gdyni niezalene manifestacje58.
Wadze systematycznie szykanoway niezomnego proboszcza, kapelana gdyskiej Solidarnoci. Pierwszej prowokacji wymierzonej w ks. Jastaka
komunici dokonali ju w 1982, aresztujc po niezalenych obchodach drugiej
rocznicy Sierpnia 80 dwch wikarych: ks. Tadeusza Kuracha i ks. Jana Borkowskiego oraz jednego wieckiego pracownika parafii Czesawa Kardasa59.
Wadze, ktre jeszcze rok wczeniej wczay si w upamitnianie robotniczych

protestw, tym razem z satysfakcj rozesay teleksow informacj do wszystkich


KW PZPR w kraju: Pod zarzutem brania czynnego udziau w zajciach ulicznych
prokurator rejonowy w Gdyni zastosowa tymczasowy areszt wobec Jana B. i Tadeusza K. ksiy parafii Najwitszego Serca Jezusowego oraz Henryka K. kierownika gospodarczego teje parafii, ktrzy w dniu 31 sierpnia czynnie uczestniczyli w zajciach ulicznych rzucajc kamieniami w penicych sub funkcjonariuszy MO60. Kapani zostali skazani na 3 lata a Cz. Kardas na 3,5 roku pozbawienia wolnoci i mimo zabiegw wadz kocielnych wyszli na wolno dopiero
w wyniku amnestii po ptorarocznym pobycie w wizieniu61.

21.08.1981, s. 2; M. Niezabitowska, Bieg si dopiero zaczyna, Tygodnik Solidarno,


nr23, 04.09.1981, s. 9.
56
Por. L. Biernacki, Kronika Solidarnoci 20 lat dzie za dniem, Sopot 2000, s. 48.
57
Por. W rocznic Sierpnia 1980, dz. cyt., s. 5; M. Niezabitowska, dz. cyt., s. 9.
58
Por. S. Cenckiewicz, Pomorze Gdaskie i Kujawy, (w:) Stan Wojenny w Polsce 19811983,
red. A. Dudek, Warszawa 2003, s. 477566; K. Knoch, Regionalna Komisja Koordynacyjna
w Gdasku w latach 19821989, (w:) Solidarno Podziemna 19811989, red. A. Friszke,
Warszawa 2006, s. 222.
59
Por. T. Krawczak, Wadze PRL wobec Kocioa rzymskokatolickiego w stanie wojennym, (w:)
Koci i spoeczestwo wobec stanu wojennego, red. J. Wysocki, Warszawa 2004, s.9394.
106

***
Poniej prezentujemy 22 dokumenty zwizane z posug duszpastersk
ks. Hilarego Jastaka pord strajkujcych robotnikw w gdyskich stoczniach i porcie oraz z upamitnianiem przez niego wydarze Sierpnia 80
wokresie od wrzenia 1980 do sierpnia 1981 r. Wikszo z nich zostaa odnaleziona w zespole archiwalnym, na ktry skada si spucizna po ks. Jastaku, znajdujcym si w zasobach Archiwum Komisji Krajowej NSZZ Solidarno w Gdasku.
Nr 1

Wybr dokumentw

1980 sierpie 16, Gdynia Notatka ks. Hilarego Jastaka w sprawie przybycia
delegacji Komitetu Strajkowego z prob o odprawienie mszy w. na terenie strajkujcej Stoczni Gdyskiej im. Komuny Paryskiej i Portu Gdyskiego
62

[Gdynia], sobota 16 VIII 1980 r.

Notatka wasna:
w sprawie Mszy w. niedzielnej dla strajkujcych
w Stoczni i w Porcie Gdyni.
W sobot 16 VIII 1980 r. o godzinie 8 rano przybyli do plebanii (podcigalimy w tym czasie z robotnikami z parafii iglic na wiey) czterej
Archiwum Pastwowe w Poznaniu o/ w Pile, KW PZPR sygn. 346/382, Teleksowa
informacja wewntrzpartyjna nr 243 z 08.09.1982, k. 24.
61
Por. A. Hlebowicz, Koci, opozycja, Solidarno, wadza, (w:) Solidarno
iopozycja antykomunistyczna w Gdasku (19801989), Gdask 1995, s. 166.
62
W lewym grnym rogu piecz poduna: Proboszcz Parafii Rzymsko-Katolickiej
Najwitsz[ego] Serca Pana Jezusa 81365 Gdynia 22 Lipca 46.
60

107

Jarosaw Wsowicz

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

przedstawiciele Komitetu Strajkowego Okupacyjnego z Stoczni Gdyskiej,


proszc mnie o posug duchow w niedziel 17 VIII 1980 r. w sensie odprawienia Mszy w. w Stoczni i Porcie (oddzielnie), gdy strajkujcy nie opuszczaj zakadw pracy i pragn bra udzia we Mszy w. niedzielnej.
Poniewa teren Stoczni i Portu naley do parafii O.O. Redemptorystw
prosiem o pjcie z t petycj do o. Ryby63, proboszcza parafii portowej
zowiadczeniem moim, e jestem gotw wspkoncelebrowa, gdy wielu
stoczniowcw i robotnikw zamieszkuje w naszej parafii.
Nadto z mego polecenia ks. Andrzej Miszewski64, duszpasterz Akademicki
przetelefonowa do O.O. Redemptorystw, przekazujc im moj deklaracj zoon delegacji Komitetu Strajkujcych w Gdyni. Rozmwca zestrony O.O. Redemptorystw owiadczy, e o. Proboszcza nie ma w domu, enieorientuj si
w ogle w sytuacji, e decyduje O. Proboszcz, ktry wyjecha i wrci w godzinach popoudniowych i e stelefonuj si ze mn pojego powrocie do domu.
Po poudniu okoo godziny 16 przybyli do mnie znowu delegaci Stoczni, informujc, e o. Ryba jest zajty lubami (chocia prosi ich o 16 po odpowied), a z rozmowy z innymi O.O. Redemptorystami wynikao, e odpowied bdzie negatywna odnonie co do posugi Mszy w. w niedziel wStoczni i Porcie. Owiadczyem wwczas owej delegacji, e mj udzia jest zapewniony i bd na pewno odprawia Msz
w., prosiem jedynie o uatwienie mi dojcia, albo dojechania do Stoczni.
O godzinie 17.30 po raz trzeci przybyli delegaci w imieniu strajkujcych, informujc mnie, e o. Proboszcz Ryba odmwi im tej posugi duchowej, gdy
Prezydent m. Gdyni Krzeczkowski65, z ktrym przeprowadzi rozmow nazwa strajk robotnikw sabotaem i w wypadku pjcia o. Ryby ze Msz w.
do Stoczni bd wycignite konsekwencje administracyjne: odwoanie zgody
na budow czteropitrowego klasztoru itp.
O. Ryba, skoro delegaci stoczniowi owiadczyli, e ja na pewno przyjd
zeMsz w. do Stoczni i Portu, zapyta ich, jakby robic dochodzenia: czy ja
nale do Komitetu Obrony Robotnikw66 (pytanie nietaktowne).

Wieczorem 16 VIII br. okoo godz. 22 dobija si do plebanii jaki mczyzna, ktrego p. Teresa Soklska67 zapytaa przy drzwiach wejciowych,
czy chce i do spowiedzi. w mczyzna wyjani, e nie, e ma spraw piln osobist.
Ten sam interesant w towarzystwie swego kierowcy napotka p. organist Szstakowskiego68 i przedstawi si mu jako dyrektor Wydziau do Spraw
Wyzna z Gdaska mgr Edward Pobocki69, proszc o skontaktowanie p. organisty ze mn, czego ten ostatni uczyni nie mg, gdy nie byem do dyspozycji o takiej pnej godzinie.
Porednio z rozmw i z okolicznoci wynikao, e p. Pobocki z Gdaska
przyjecha do mnie z Pelplina, by mi zakomunikowa, i Prezydent m. Gdyni
i Wojewoda70 zabraniaj odprawiania Mszy w. w Stoczni i w Porcie w Gdyni71.

O. Edward Ryba (ur. 1933 r.) redemptorysta; na kapana wywicony w 1958 r., odlipca
1971 do 1984 r. proboszcz parafii pw. MB Nieustajcej Pomocy i w. Piotra Rybaka
wGdyni, od 1972 r. budowniczy parafialnego kocioa. W czasie sierpniowych strajkw
odprawia msze w. w Porcie Gdyskim i Stoczni im. Komuny Paryskiej. Po stanie
wojennym wsppracowa z podziemn Solidarnoci, odprawia msze w. za Ojczyzn.
W r. 2005 zosta odznaczony medalem Zasuony dla NSZZ Solidarno.
64
Ks. Andrzej Miszewski (ur. 1939 r.) duchowny diecezji chemiskiej; na kapana
wywicony w 1963 r.; w czasie strajkw w sierpniu 1980 r. wikariusz parafii
Najwitszego Serca Pana Jezusa w Gdyni i duszpasterz akademicki; od 1994 r. proboszcz
parafii witych Apostow Piotra i Pawa w Chmielnie; kanonik honorowy Kapituy
Kolegiackiej Kartuskiej.
65
Jan Krzeczkowski prezydent Gdyni w l. 1979 1985, brak innych danych.
66
W dokumencie: KORU.
63

108

rdo: AKKS,Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., orygina, MPS.

Nr 2
1980 sierpie 17, Gdynia Notatka ks. Hilarego Jastaka dotyczca odprawionej przez niego mszy w. na terenie strajkujcej stoczni w Gdyni
Notatka wasna niedziela 17 VIII 1980 r. w sprawie Mszy w. w Stoczni.
W niedziel 17 VIII 1980 r. o godzinie 8.30 przyjechali po raz czwarty delegaci stoczniowi, by ostatecznie ustali sposb przyjazdu ze Msz w. Ustalilimy, e przyjad Syrenk i zabior rwnie kilku ministrantw bez innych
osb, okoo godz. 10.30.
72

Teresa Soklska pracownica wiecka w parafii Najwitszego Serca Pana Jezusa wGdyni,
brak innych danych.
68
Szstakowski organista w kociele pw. Najwitszego Serca Pana Jezusa w Gdyni, brak
innych danych.
69
Edward Pobocki (ur. 1950 r.) lusarz; dziaacz PZPR; Czonek Egzekutywy KW PZPR
w Gdasku, w latach 19781990 dyrektor Wydziau ds. Wyzna Urzdu Wojewdzkiego
w Gdasku.
70
Jerzy Koodziejski (19332001) profesor na Wydziale Architektury PG, specjalista
zzakresu planowania regionalnego i krajowego. w l. 19771979 wicewojewoda, wl.1979
1981 wojewoda gdaski; sygnatariusz Porozumie Sierpniowych podpisanych wStoczni
Gdaskiej im. Lenina; w l. 19861990 prezes Towarzystwa Urbanistw Polskich,;
uczestnik rozmw Okrgego Stou; sekretarz stanu w rzdzie T. Mazowieckiego.
71
Poniej okrga piecz: Parafia Najwitszego Serca Pana Jezusa w Gdyni, obok czytelny
podpis: ks. Hilary Jastak.
72
W lewym grnym rogu piecz poduna: Proboszcz Parafii Rzymsko-Katolickiej
Najwitsz[ego] Serca Pana Jezusa 81365 Gdynia 22 Lipca 46.
67

109

Jarosaw Wsowicz

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

O godzinie 10 przyjecha autem Ksidz Biskup Lech Kaczmarek73, Ordynariusz Diecezji Gdaskiej z Oliwy w towarzystwie ksidza infuata Polzina74, Wikariusza Generalnego Kurii Biskupiej w Gdasku-Oliwie.
Ks. Biskup owiadczy mi wobec Ks. Inf. Polzina, e Wojewoda Gdaski
wezwa do Urzdu Wojewdzkiego w sobot Ks. Biskupa Zygfryda Kowalskiego75 z Pelplina i Jego jako Biskupa Ordynariusza Gdaskiego, owiadczajc Im, e zabrania odprawiania Mszy w. w Stoczniach i Portach dlastrajkujcych. Po duszej dyskusji Wojewoda Gdaski zgodzi si warunkowo najedn Msz w. o godz. 9 rano w Stoczni, odprawianej przezKs.Proboszcza Jankowskiego76 z Kocioa w. Brygidy (stoczniowcy prosili

X. Biskupa o 5 Mszy w., ze wzgldu na odlegoci portw w Gdasku, Remontowa Stocznia o 12 km).
Jednake w sobot wieczorem Wojewoda Gdaski odwoa stanowczo
swoj warunkow zgod (prawdopodobnie po uzgodnieniu z Prezydentem
Gdyni, gdy o. Ryba przyj zakaz odprawiania Mszy w Gdyni). Kiedy jednak stoczniowcy Wybrzea nadal atakowali Biskupa Gdaskiego i Wojewod o Msz w., wwczas Wojewoda przetelefonowa w niedziel o godz. 7
rano do Biskupa Gdaskiego, wyraajc zgod na jedn Msz w. w Stoczni
Gdaskiej, odprawianej przez ks. Jankowskiego o 9 rano w Gdasku. Prosi
jednoczenie Ks. Biskupa Kaczmarka, by pojecha do Gdyni, (gdy nie moe
uzyska poczenia telefonicznego z Biskupem Kowalskim w Pelplinie) i zechcia ks. Jastaka, ktry bez zgody bdzie odprawia Msz w. w Stoczni upomnie:
by nie mwi kazania, a jeli

by nie uywa demagogicznych zwrotw,

by namwi Stoczniowcw do rozejcia i do rozebrania otarza.
Obiecaem Ks. Biskupowi Kaczmarkowi i Ks. Polzinowi, e adnych demagogicznych chwytw nie bd uywa, na Msz w. pojad za chwil i odprawi z homili.
Ks. Biskup Kaczmarek i Ks. Inf. Polzin, chcc zaargumentowa suszno
ostrzeenia Wojewody Gdaskiego podawali mi przykad jakiej matki, ktra
w Kurii wniosa okropne zaalenie, poczone z rozgoryczeniem. W skardze
tej matka alia si na jakiego ksidza, ktry przez wygoszenie ostrego i demagogicznego kazania przyczyni si do wystpie syna wobec wadzy pastwowej i dosta si do wizienia.
Zorientowaem si, e t matk i tym synem jest Kobzdej77, i przytoczyem to nazwisko przyzna tak Biskup, jako i Ks. Inf. Polzin, e zgadza si!78

bp Lech Kaczmarek (19091984) biskup ordynariusz diecezji gdaskiej; na kapana


wywicony w 1936 r. w Poznaniu; w 1938 r. w Rzymie uzyska doktorat z teologii
i licencjat z prawa kanonicznego; w l. 19381939 prefekt Gimnazjum Urszulanek
wPoznaniu; po wybuchu wojny ukrywa si i pracowa na terenie diecezji tarnowskiej;
wl.19451958 pracowa w Poznaniu jako prefekt szk rednich, sdzia w Metropolitalnym
Sdzie Duchownym w Poznaniu, referent nauczania religii w kurii poznaskiej, profesor
Arcybiskupiego Seminarium Duchownego. W dniu 16.11.1958 mianowany biskupem
sufraganem gdaskim; jako biskup pomocniczy prowadzi wykady w Biskupim Seminarium
Duchownym w Gdasku i by kierownikiem referatu nauki chrzecijaskiej w gdaskiej
kurii; w 1964 r. zosta krajowym duszpasterzem pisarzy katolickich; od19.12.1971 biskup
ordynariusz diecezji gdaskiej; w l. 19821984 krajowy duszpasterz ludzi morza.
74
ks. Bernard Polzin (19142003) duchowny diecezji gdaskiej; wicenia kapaskie otrzyma
w 1938 r. w Poznaniu; w l. 19381939 wikariusz parafii w. Wawrzyca wGnienie; od 1939
r. prefekt w szkole zawodowej w Bydgoszczy; w l. 19421957 proboszcz parafii witych
Piotra i Pawa w Toruniu; w 1958 r. na yczenie kardynaa S. Wyszyskiego rozpocz prac
w diecezji gdaskiej, wikariusz generalny diecezji gdaskiej w l. 19581990, infuat, kanonik
Kapituy Gdaskiej, przeladowany przezwadze komunistyczne i wielokrotnie bezskutecznie
nakaniany do wsppracy z SB. Por. Operacja Zorza II. Suba Bezpieczestwa
i Komitet Wojewdzki PZPR wobec wizyty Jana Pawa II w trjmiecie (czerwiec 1987),
red.S.Cenckiewicz, M.Kruk, Warszawa Gdask 2008, s. 3.
75
bp Zygfryd Kowalski (19101995) biskup pomocniczy chemiski; wicenia kapaskie
otrzyma w 1932 r. w Pelplinie, w l. 19321935 kapelan bp. Stanisawa Okoniewskiego;
w l. 19351952 pracowa w Toruniu, jako wikariusz parafii NMP, prefekt szk rednich
i duszpasterz akademicki, w 1951 r. uzyska doktorat z pedagogiki na UMK; od 1950
kanonik honorowy Kapituy Katedralnej Chemiskiej, w l. 19521962 proboszcz
wparafii w Chemy, w l. 19571968 prowadzi wykady z dydaktyki i pedagogiki wWSD
w Pelplinie; w dn. 19.06.1962 przyj sakr biskupi; wikariusz generalny kolejnych
biskupw chemiskich, a po mierci bp. Bernarda Czapliskiego w okresie od 31.12.1980
do 02.07.1981 by wikariuszem kapitulnym, zarzdzajc diecezj.
76
ks. Henryk Jankowski (ur. 1936 r.) duchowny diecezji gdaskiej; wicenia kapaskie
otrzyma w 1964 r. w Gdasku; w l. 19641967 wikariusz w parafii w. Ducha witego; wl.
19671970 wikariusz parafii w. Barbary; w l. 19702004 proboszcz parafii w. Brygidy;
odbudowa wityni parafialn ze zniszcze wojennych; 17.08.1980 odprawi msz
w.dla strajkujcych robotnikw w Stoczni Gdaskiej im. Lenina; kapelan Solidarnoci.
Po wprowadzeniu stanu wojennego koci i plebania parafii w. Brygidy byy ostoj
dziaalnoci opozycyjnej; ks. Jankowski obj patronat nad podziemn Solidarnoci,
w kociele parafialnym regularnie odprawia msze w. w intencji Ojczyzny, organizowa
pomoc dla internowanych i przeladowanych za przekonania; systematycznie inwigilowany
73

110

i przeladowany przez SB; w 2000 r. otrzyma tytu Honorowego Obywatela Gdaska,


w2007 Medal Komisji Edukacji Narodowej.
77
Dariusz Kobzdej (19541995) absolwent Akademii Medycznej w Gdasku (1979).
W l. 19771979 dziaacz ROPCiO, Studenckiego Komitetu Solidarnoci, od 1979 r.
czonek nieformalnego kierownictwa RMP w Gdasku; aktywny uczestnik pierwszych
dni strajku w Stoczni Gdaskiej im. Lenina w sierpniu 1980, pniej czonek NSZZ
Solidarno, przewodniczcy Oglnopolskiego Komitetu Wizionych za przekonania.
Wielokrotnie szykanowany przez SB; po wprowadzeniu stanu wojennego do koca 1982r.
dziaa w ukryciu; czonek-zaoyciel Klubu Myli Politycznej im. Konstytucji 3 Maja
w Gdasku, w 1987 Gdaskiego Klubu Politycznego im. Lecha Bdkowskiego; jako
lekarz pracowa w szpitalu w Wejherowie (19791980), AM w Gdasku (19801982),
w szpitalu w Gdyni-Redowie (19831995). W r. 1995 pomiertnie odznaczony Krzyem
Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.
78
Chodzi tu prawdopodobnie o wydarzenie z 03.05.1980, kiedy po manifestacji
podpomnikiem Jana III Sobieskiego w Gdasku, pobito i osadzono w wizieniu Dariusza
Kobzdeja oraz dziaacza ROPCiO Tadeusza Szczudowskiego. W dn. 5 maja Kolegium
111

Jarosaw Wsowicz

Po podzikowaniu Ks. Biskupowi za przekazanie mi wskaza Wojewody,


Ks. Biskup odjecha do Gdaska, ja za chwil do Stoczni syrenk w towarzystwie delegatw robotnikw.
Msza w. w Stoczni i w Porcie odbya si w warunkach bardzo budujcych, jeli chodzi o udzia strajkujcych79.

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

Nr 4
1980 sierpie 19, Gdynia Owiadczenie Komitetu Strajkowego Stoczni im.
Komuny Paryskiej w Gdyni w sprawie mszy witej odprawionej na terenie
protestujcego zakadu w dniu 17 VIII 1980 r.

rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., orygina, MPS.

Gdynia, 19 VIII 1980 [r.]


Do wiadomoci publicznej

Nr 3
1980 sierpie 17, Gdynia Owiadczenie ks. Hilarego Jastaka odczytane
podczas mszy witych niedzielnych w parafii Najwitszego Serca Pana Jezusa w sprawie decyzji o odprawieniu mszy w. w strajkujcej stoczni i porcie w Gdyni
Owiadczenie Ks. Praata odczytane z ambony w niedziel
17 VIII 1980 od godz. 6.15 rano w czasie wszystkich naboestw
W dniu wczorajszym przybya do Parafii kilkuosobowa delegacja reprezentujca stoczniowcw, portowcw i robotnikw z prob o przybycie
wniedziel z posug duchow odprawienia Mszy w. i udzielenia Komunii
w. przebywajcym w stoczni.
Ze wzgldu na fakt, e wrd wspomnianych stoczniowcw znajduj si w wielkiej liczbie parafianie Parafii Najwitszego Serca Pana Jezusa
wGdyni, wobec tego jako kapan Kocioa Katolickiego nie mogem odmwi tej posugi religijnej i dlatego wyraziem zgod oraz postanowiem uda
si zprzedstawicielami ludu pracujcego do stoczni w celu dopenienia tam
czynnoci liturgiczno-religijnej o godzinie 11, a o godz. 12.30 na terenie Portu Gdyskiego80.
rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., orygina, MPS.
ds. Wykrocze w Gdasku skazao obu na 3 miesice aresztu.
Poniej okrga piecz: Parafia Najwitszego Serca Pana Jezusa w Gdyni, obok czytelny
podpis: ks. Hilary Jastak.
80
Poniej czytelny podpis: ks. Hilary Jastak, poniej odrczna adnotacja: PS. Po ogoszeniach
o 9.00 przysza do zakrystii parafianka, proszc, bym nie szed do stoczni bo mnie
komunici zabij.

Dnia 17 VIII 1980 roku o godz. 10.30 w stoczni im. Komuny Paryskiej
wGdyni rozpocza si msza w. koncelebrowana przez Ks. Praata dr. H[ilarego] Jastaka w intencji tych, ktrzy zginli w grudniu 1970 roku orazobecnie strajkujcym stoczniowcom. Na msze w. przybyy tumy wiernych zmiasta. Ogem uczestniczyo w niej okoo 12 tysicy osb. Ks. Praat wygosi
homili w ktrej przypomnia, e obowizkiem chrzecijanina jest suenie
prawdzie i sprawiedliwoci. Na zakoczenie pobytu w stoczni Ks. Praat podzikowa wszystkim zebranym za dzieln postaw.
Nastpnie msza w. odbya si o godz. 13.00 w porcie gdyskim.
Na szczegln uwag zasuguje postawa ks. Jastaka, ktry podkreli,
ejego obowizkiem wypywajcym z powoania kapaskiego jest spenianie proby strajkujcych pracownikw.
Zwracamy uwag na historyczny i bezprecedensowy fakt tego wydarzenia, gdy po raz pierwszy w cigu istnienia PRL msz w. odbyway si w zakadach przemysowych.
Dnia 18 VIII 1980 roku Ks. Praat Jastak po spotkaniu si z Rad Kocioa przekaza dobrowolne ofiary w kwocie 82.347 z dla strajkujcych zag
stoczni i portu w Gdyni.
Komitet Strajkowy Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni
Wolna Drukarnia Stoczni Gdynia81
rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., druk
ulotny.

79

112

81

Poniej okrga piecz: Komitet Strajkowy Sierpie 80, obok odrczna adnotacja: 19.
08. 80.
113

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

Jarosaw Wsowicz

Nr 5

Nr 6

1980 sierpie 19, Gdynia Podzikowanie Komitetw Strajkowych Stoczni im. Komuny Paryskiej i Portu w Gdyni dla ks. Hilarego Jastaka

1980 sierpie 18, Gdynia Telegram ks. Hilarego Jastaka do ks. Infuata
Romana Grskiego z Kurii Diecezjalnej Chemiskiej

Gdynia, 19 VIII 1980 r.

Odtelegrafowano dn. 18 VII 1980 [r.]

Do
Przewielebnego ks. praata dr. H. Jastaka
Komitety strajkowe Stoczni im. Komuny Paryskiej i Portu w Gdyni skadaj ks. praatowi serdeczne Bg zapa za ofiar na potrzeby komitetw
strajkowych.
Jednoczenie pragn wyrazi podzikowanie za odprawienie mszy w. dn. 17VIII
1980 r. Wszystkich nas opanowao gbokie wzruszenie i niedajce si opisa przeycie. Wielu ludzi zrozumiao jak drog naley kroczy ku prawdzie i sprawiedliwoci. Msza w. koncelebrowana przez ks. praata dodaa nam wszystkim otuchy i jeszcze bardziej zjednoczya nasze zaogi w walce o suszne prawa.

83

Kategorycznie protestuj przeciwko niekulturalnemu i prowokacyjnemu


zachowaniu si wobec mego delegata ksidza Andrzeja Miszewskiego, duszpasterza akademickiego.
ks. Hilary Jastak
x. Hilary Jastak
22 lipca 46
81365 Gdynia

Za wszystko Bg zapa
Komitet Strajkowy
Stoczni im. Komuny
Paryskiej w Gdyni82

Komitet strajkowy
Portu w Gdyni

Ks. Infuat Roman Grski84


[ul.] Sobieskiego 1
83130 Pelplin

rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., orygina, rkp.

rdo: Spucizna AKKS, ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., orygina, MPS.

83
84

82

Poniej okrga piecz: Komitet Strajkowy Sierpie 80.

114

Dokument ma posta odrcznie wypenionego formularza telegramu pocztowego.


ks. Roman Grski (19161994) duchowny diecezji chemiskiej, infuat; wicenia
kapaskie przyj w 1947 r. w Pelplinie; od 1957 r. kanclerz kurii chemiskiej;
od1951 r. sdzia Biskupiego Sdu Biskupiego; od. 1967 r. dziekan Kapituy Katedralnej
Chemiskiej; od 1970 r. wikariusz generalny diecezji chemiskiej; wieloletni czonek
Kolegium Konsultorw Diecezji Chemiskiej.
115

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

Jarosaw Wsowicz

Nr 7

Nr 8

1980 sierpie 19, Pelplin Pismo ks. Infuata Romana Grskiego z Kurii
Diecezjalnej Chemiskiej do ks. Andrzeja Miszewskiego wikariusza parafii
Najwitszego Serca Pana Jezusa w Gdyni

1980 sierpie 21, Pelplin Pismo ks. biskupa Zygfryda Kowalskiego


doks. Hilarego Jastaka

Kuria Biskupia
Chemiska
Telefon Pelplin 320
l. dz. III/80

Pelplin, 21 sierpnia 1980 [r.]87

83-130 Pelplin, dnia 19. VIII. 1980


woj. gdaskie

Wielebny85
Ks. Wikariusz Andrzej Miszewski
Gdynia
W nadesanym w dniu dzisiejszym telegramie ks. praat dr H[ilary] Jastak
protestuje przeciwko mojemu, niekulturalnemu i prowokacyjnemu zachowaniu si wobec Wielebnego Ksidza w dniu wczorajszym w czasie urywkowej
rozmowy w Kurii Biskupiej. Uprzejmie prosz Wielebnego Ksidza Wikariusza o potwierdzenie tego oraz wykazanie na czym to niekulturalne i prowokacyjne zachowanie polegao.
Z wyrazami szacunku
wikariusz generalny86

Przewielebny Ksie Praacie,


Zwracam si w kilku sowach w sprawie bardzo delikatnej, jednak dotyczcej dobra oglnego. W Kurii Biskupiej byy dzisiaj godne zaufania osoby i referoway spraw ostatnich naboestw na terenie gdyskich zakadw pracy. Analogiczne naboestwa odbyy si take w innych miejscach
pozastoczni, w sposb godziwy i wany.
Prosimy krtko i dobitnie, by unikano wszelkiej propagandowej rozbudowy odnonych Mszy w., szczeglnie co do stroju, oglnych rozgrzesze czasu trwania. Podobne rzeczy budz zdziwienie, u osb postronnych (religijnie
niezainteresowanych) nawet kpiny. Ograniczam si do tych kilku sw, i nie
oczekuj adnego tumaczenia w tej sprawie.
cz wyrazy nalenego szacunku wraz z pozdrowieniem w Panu88.
rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., orygina, MPS.

rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., orygina, MPS.

87
88
85
86

Powyej wpisano odrcznie: wp 20. 08. 1980.


Powyej odrczny podpis: ks. R. Grski.

116

Poniej odrczna adnotacja: wp 22. 08. 1980 i nieczytelny podpis.


Poniej odrczny podpis: + Zygfryd Kowalski Wik. Gener., poniej odrczna adnotacja:
wp 22. 08. 1980 opatrzona nieczytelnym podpisem; poniej odrczna adnotacja: dorczone
przez x mgr Walkowsa.
117

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

Jarosaw Wsowicz

Nr 9
1980 sierpie 21, Pelplin Pismo ks. biskupa Zygfryda Kowalskiego
doks. Hilarego Jastaka.
Pelplin, 21 sierpnia 1980 [r.]
Przewielebny Ksie Praacie,
Odwiedzi mnie dzisiaj Ks. Biskup Kaczmarek z Gdaska w towarzystwie
Ks. Biskupa Kluza89. Ks. Biskup Gdaski by wczoraj z relacj o sytuacji na Wybrzeu u Ksidza Prymasa90, ktry jest gboko zaniepokojony wydarzeniami zwaszcza
w Trjmiecie oraz moliwoci tragicznych nastpstw dalszego wzrostu napicia,
a szczeglnie moliwoci zaistnienia nierozwanych i nieodpowiedzialnych krokw,
o ktre nie trudno w atmosferze zbiorowego podniecenia. Ks. Prymas usilnie zaleca nam wszystkich zachowanie bezwzgldnego spokoju i odpowiedzialnej rozwagi.
W cznoci z tym stanem rzeczy zalecam rwnoczenie o. proboszczowi
Rybie z parafii portowej M[atki] B[oskiej] Nieustajcej Pomocy, aeby w wypadku proby o Msz wit w stoczni gdyskiej w najblisz niedziel, odprawi tame liturgi eucharystyczn wedug kompetencji parafialnej. Uwaam, e jest to zgodne ze zdaniem Ks. Praata, wyraonym w ostatnich dniach
wobec Ks. dra Zygmunta Labudy91. cz pozdrowienia w Panu.
bp Kazimierz Kluz (19251982) biskup sufragan diecezji gdaskiej; wywicony
nakapana w 1951 r. w Czstochowie; w l. 19511957 wikariusz w parafii MB Bolesnej
wGdasku; w l. 19571958 wikariusz parafii katedralnej; w l. 19581972 proboszcz parafii
w. Jzefa, w dniu 12.06.1972 przyj sakr biskupi; by krajowym duszpasterzem ludzi
morza; 15.01.1981 towarzyszy delegacji Solidarnoci w Rzymie podczas audiencji
uJana Pawa II; w stanie wojennym odwiedza internowanych i wpiera przeladowanych
za przekonania; zgin w wypadku samochodowym, ktrego okolicznoci nie zostay
wyjanione w dn. 02.12.1982.
90
kard. Stefan Wyszyski (19011981) prymas Polski; wicenia kapaskie przyj w1924r.
we Wocawku; w l. 19251929 odby studia na KUL uwieczone doktoratem; od 1932 r.
red. naczelny Ateneum Kapaskiego, prowadzi chrzecijaski uniwersytet robotniczy
idziaalno spoeczno-owiatow w chrzecijaskich zwizkach zawodowych; po wybuchu
wojny opuci diecezj i ukrywa si; w okresie Powstania Warszawskiego pod pseudonimem
Radwan III by kapelanem Grupy AK Kampinos; po zakoczeniu wojny wrci doWocawka,
gdzie reorganizowa seminarium duchowne i peni obowizki rektora, od 1946 r. biskup
lubelski, od 1948 r. arcybiskup gnienieski iwarszawski, od 1952 r. kardyna; w l. 19531956
wiziony przez komunistyczne wadze; w wizieniu opracowa program Wielkiej Nowenny
z okazji 1000-lecia chrztu Polski, obchody tej uroczystoci przeprowadzi w l. 19571966;
uczestniczy w pracach Soboru Watykaskiego II; w 19801981 odegra rol mediatora midzy
Solidarnoci a wadzami pastwowymi, zwaszcza przy rejestracji NSZZ Solidarno
Rolnikw Indywidualnych; w 1989 r. rozpocz si jego proces beatyfikacyjny.
91
ks. Zygmunt Labuda (19351988) duchowny diecezji chemiskiej; wywicony
nakapana w 1960 r. w Pelplinie; w l. 19601962 wikariusz w Wbrzenie; w l. 1962
1966 studia z prawa kanonicznego na KUL; 19661970 wikariusz parafii NSPJ w Gdyni;
w r. 1968 obroni doktorat na KUL; od r. 1970 wikariusz katedralny i pracownik sdu
89

118

92

Wikariusz Generalny

rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., orygina, MPS.

Nr 10
1980 sierpie 23, Gdynia Pismo ks. Hilarego Jastaka do ks. biskupa
Zygfryda Kowalskiego
Gdynia, 23 VIII 1980 r.
93

Najprzewielebniejszy Ksie Biskupie

Dzikuj uprzejmie za list z dnia 21 VIII 1980 r., wrczony mi przez ksidza mgr Walkowsa94. Wprawdzie na zakoczenie tego listu Ksidz Biskup
zaznaczy, e nie oczekuje adnego tumaczenia, pozwol sobie skreli kilka sw tytuem wyjanienia, a nie tumaczenia si.
Msz w. na terenie Stoczni i Portu Gdyskiego odprawiem w niedziel 17 VIII 80 r. dopiero po wyranej jednoznacznej odmowie (trzykrotnej)
O.O.Redemptorystw, ktrzy owiadczyli przez o. Proboszcza Ryb, e nie
odprawi mszy w. z uwagi na obaw utraty zezwolenia na wybudowanie 4pitrowego klasztoru.
biskupiego; od 1979 r. referent budowlany kurii biskupiej w Pelplinie; od 1985 r. dyrektor
Wydziau Ekonomicznego Diecezji Chemiskiej; od 1987 dyrektor Wydawnictwa
Diecezjalnego, w dn. 25.06.1986 r. otrzyma nominacj na kanonika gremialnego Kapituy
Katedralnej Chemiskiej; 19841988 wykadowca prawa kanonicznego w seminarium
wPelplinie; w dniu 10.11.1970 zarejestrowany jako kandydat na TW pod numerem 12177
przez wydzia IV KW MO; materiay zostay zarchiwizowane w 1982 (z powodu niechci
do wsppracy), ponownie zarejestrowany 21.03.1984 r. jako KO przez wydzia IV WUSW
25.01.1988 wyrejestrowany. Por. A. Nadolny, Labuda Zygmunt (19351988), (w:) Sownik
Polskich Teologw Katolickich 19811993, red. J. Mandziuk, Warszawa 1995, s. 333334;
Operacja Zorza II, dz. cyt., s. 60.
92
Powyej odrczny podpis: + Zygfryd Kowalski Wik. Gener., z prawej strony odrczna
adnotacja: wp 23. 08. 1980 dorczone przez x Z. Labud.
93
W lewym grnym rogu piecz poduna: Proboszcz Parafii Rzymsko-Katolickiej
Najwitsz.[ego] Serca Pana Jezusa 81365 Gdynia 22 Lipca 46, obok piecztka: kopia.
94
ks. Roman Walkows (ur. 1945 r.) duchowny diecezji chemiskiej; na kapana wywicony
w 1969 r. w Pelplinie; od 1983 r. wykadowca telologii moralnej fundamentalnej i
etyki w WSD w Pelplinie; od 1993 r. proboszcz parafii w. Katarzyny Aleksandryjskiej
wStarogardzie Gdaskim; ojciec duchowny Dekanatu Starogardzkiego; od 1997 r. sdzia
Sdu Biskupiego Diecezji Pelpliskiej, diecezjalny duszpasterz suby zdrowia, kanonik
honorowy Kapituy Katedralnej Pelpliskiej.
119

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

Jarosaw Wsowicz

Nie przyj nawet sugestii mszy w. koncelebrowanej ze mn (po poprzedzajcej posudze sakramentu pokuty), gdy zakaza mu to Prezydent m.Gdyni, nazywajc strajk robotnikw sabotaem. Ponadto O. Ryba, proboszcz parafii portowej w sposb bardzo nietaktowny indagowa delegacj robotnikw,
czy ja jestem czonkiem Komitetu Obrony Robotnikw95. Wszyscy wiedz,
e jestem kapanem katolickim bezwzgldnie zobowizanym doposugi duchowej wobec swoich parafian licznie reprezentowanych na terenie Stoczni
i Portu. Odprawione naboestwa nie miay adnej propagandowej rozbudowy, a jedynie musiay uwzgldni konkretn sytuacj.
Fakt, e msze wite w tych konkretnych, godnych warunkach budz zdziwienie u osb postronnych (religijnie niezainteresowanych) nawet kpiny
nie stanowi dla mnie adnego zaskoczenia. Niepokj moe natomiast budzi
powtarzanie tego stanowiska przez Ksidza Biskupa.
Szkoda, e osoby godne zaufania, nie poinformoway Ksidza Biskupa otym,
e w tym okresie wiele osb religijnie obojtnych przystpio do spowiedzi w naszym kociele po dugich latach i oywio swoje ycie duchowe i religijne.
Temu midzy innymi celowi suyy msze w. i modlitwy w kociele.
Po otrzymaniu w dniu dzisiejszym za porednictwem ks. dra Zygmunta Labudy listu Ksidza Biskupa z dnia 22 VIII 1980 r. i zapoznaniu si zjego treci jestem przekonany, e spokojne rozwaenie sytuacji ktr my namiejscu najlepiej
znamy, oraz uzyskanie rzetelnych informacji doprowadzi dodalszego zagodzenia stanowiska Ksidza Biskupa, czego przejawem jest ju ten ostatni list.
Niezalenie od sytuacji najwysze zdziwienie budzi danie potwierdzenia odbioru listu z dnia 22 VIII 1980 roku. Nietrudno si domyli, czemu ma
suy tego rodzaju asekuracja96.
rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., kopia, MPS.

Nr 11
1980 sierpie 23, Gdynia Pismo ks. Andrzeja Miszewskiego wikariusza
parafii Najwitszego Serca Pana Jezusa w Gdyni do ks. Infuata Romana
Grskiego z Kurii Diecezjalnej Chemiskiej w Pelplinie
97

Gdynia, dnia 23 sierpnia 1980 r.


Przewielebny Ksidz Infuat
Roman Grski,
Pelplin, ul. Sobieskiego 1

Zgodnie z prob Przewielebnego Ksidza Infuata, owiadczam, co uczyniem wobec Ksidza dr Zygmunta Labudy na prob Ksidza Biskupa, ezostaem zawstydzony potraktowaniem mnie po raz pierwszy w Kurii Biskupiej
takimi uwagami, tonem i postaw. Wyraao to si w tym, e Przewielebny
Ksidz Infuat czyni wymwki pod adresem nas i Ksidza Praata dra Hilarego Jastaka, nie dopuszczajc mnie do gosu i nie przyjmujc uzasadnienia
i tumaczenia. W podniesionym i zdenerwowanym tonie, a przyzna chyba
trzeba, e i w niegrzecznym, paday sowa o bezprawiu i politykowaniu, niekompetencji i naduyciu. Tymczasem, chciaem si podzieli z Kuri Biskupi i Przewielebnym Ksidzem Infuatem naszymi spostrzeeniami z uroczystoci niedzielnych na terenie stoczni i portu. Nie zostao to absolutnie przyjte. Takie odniosem wraenie.
Zreferowaem to tego samego dnia wieczorem Ksidzu Praatowi. Dotyczyo to przecie Jego osoby.
Z wyrazami posuszestwa i szacunku
ks. Andrzej Miszewski
rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., kopia, MPS.

95
96

W dokumencie: KORU.
Poniej odrczny podpis: ks. Hilary Jastak.

120

97

Powyej piecztka: kopia.


121

Jarosaw Wsowicz

Nr 12
1980 sierpie 27, Gdynia Pismo ks. Hilarego Jastaka do Prymasa Polski
kardynaa Stefana Wyszyskiego z informacj o sytuacji w strajkujcej Stoczni im. Komuny Paryskiej i Porcie w Gdyni oraz okolicznociach podjcia posugi duszpasterskiej w protestujcych zakadach
98

Ks. Hilary Jastak


ul. 22 lipca 46
81365 Gdynia

Kopia
Gdynia, dnia 27 sierpnia 1980 r.

Jego Eminencja Ksidz Stefan Kardyna Wyszyski


Prymas Polski
ul. Miodowa 17
00246 Warszawa
W zaczeniu pozwalam sobie przesa Waszej Eminencji odpis pism
Ksidza Biskupa Zygfryda Kowalskiego z dnia 21 VIII 1980 r. i z 22 VIII
1980 r. oraz odpis mojej odpowiedzi z dnia 23 VIII 1980 r. (zacznik nr 123).
Z treci jednego z listw Ksidza Biskupa z Pelplina wynika, e Jego Eminencja poinformowany zosta przez Ksidza Biskupa Kaczmarka o wydarzeniach na Wybrzeu. Bdc od kilkudziesiciu lat kapanem na terenie Gdyni oraz majc stay kontakt z ludem Gdyni i caej okolicy z Kaszub i Pomorza idzielc z nim codzienne troski, uczestniczc w jego dowiadczeniach
pozwalam sobie przedstawi rzeteln informacj o sytuacji. Zmusza mnie
dotego obowizek wobec wiernych a moe przede wszystkich wobec niektrych Dostojnikw Kocioa, wobec strajkujcych robotnikw popieranych
przez cae bez wyjtku spoeczestwo polskie. Strajkujcy w kilkuset zakadach pracy robotnicy zachowuj wzorowy porzdek i z godnoci zmagaj
si jak to podaje w swoim telegramie Ojciec w. Jan Pawe II o chleb powszedni, o sprawiedliwo spoeczn i zabezpieczenie Jego nienaruszalnych
praw do wasnego ycia i rozwoju. Wspomniane za tym w licie Ksidza
Biskupa Zygfryda Kowalskiego z dnia 22 VIII 1980 r. zagroenie zaistnienia niezrwnowaonych i nieodpowiedzialnych krokw moe nastpi jedynie ze strony znanych bojwkarzy z lat ubiegych (grudzie 1970 r.), a nie
98

W lewym grnym rogu piecz poduna: Proboszcz Parafii Rzymsko-Katolickiej


Najwitsz[ego] Serca Pana Jezusa 81365 Gdynia 22 Lipca 46.

122

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

ze strony robotnikw. Strajkujcy robotnicy okazuj wielk humanitarno,


dojrza i rozwan postaw:
1. Od pocztku zwolnili wszystkie kobiety pracujce w stoczni i porcie,
byotoczyy opiek domy i dzieci.
2. Chroni mienie spoeczne przed zniszczeniem z zewntrz i utrzymuj pen gotowo maszyn i urzdze technicznych do wszczcia pracy po zakoczeniu strajku.
3. Na danie Midzyzakadowego Komitetu Strajkowego pracuj wszystkie przedsibiorstwa dostarczajce rodki ywnociowe, wod, gaz i energi elektryczn.
Niektre z tych zakadw na danie M[idzyzakadowego] K[omitetu] S[trajkowego] przerway strajk na przykad Zakady Jajczarsko-Drobiarskie w ukowie.
4. Osoby wnoszce na teren zakadw pracy alkohol (choby tylko piwo) s
przez robotnikw izolowane, a alkohol natychmiast wylewany.
5. Robotnicy otrzymuj od Komitetu Strajkowego przepustki dla odwiedzenia rodzin, a wszyscy natomiast chorzy do domw.
6. Zapewniaj caodobow opiek lekarsk na terenie wszystkich wikszych
zakadw pracy.
7. Nie naruszyli istniejcych na terenie stoczni placwek M[ilicji] O[bywatelskiej], ktre s chronione przed moliwoci zniszczenia.
8. Jednocz si w modlitwie i daj wyrazy mioci bliniego, dzielc si
wszystkim, co posiadaj i co otrzymuj od swoich rodzin.
9. Wrd modych robotnikw znajduj si z hufcw pracy i hoteli z caej
Polski, o ktrych rodziny nie maj informacji i nie mog udzieli pomocy
ywnociowej, wobec tego czyni to miejscowa ludno.
10. Cae spoeczestwo Wybrzea ze spokojem i godnoci znosi pewne trudnoci komunikacyjne, a jednoczenie oy ofiary na strajkujcych robotnikw (wielotysiczne kwoty zostay przekazane Komitetowi przez lekarzy,
profesorw, nauczycieli i rodowiska modzieowe itp.).
11. cz si z duchem wiary i stosuj si do jej zasad, unikajc przeklestw
i wyzwisk. Byem kilkakrotnie wiadkiem wzajemnych przeprosin,
do ktrych doszo, z uwagi na oglnie panujcy nastrj jednoci, godnoci
iwzajemnego poszanowania.
12. Wybudowali drewniany otarz dla odprawiania Mszy w. w niedziel 17 VIII
1980 r. Krzy z tego otarza dostarczony zosta do kocioa Najwitszego
Serca Pana Jezusa w niedziel 24 VIII 1980 r. o godz. 13.30 w sposb dyskretny bez adnego rozgosu, bez procesji i demonstracji przez zaledwie niewielk grup robotnikw (okoo 20 osb). Na miejsce przeniesionego Krzya wybudowali Krzy metalowy na fundamencie.
13. W okresie strajku ludzie masowo przystpuj do spowiedzi w kociele,
na przepustk. Wrd nich dua grupa dotd niepraktykujcych od wielu lat.
123

Jarosaw Wsowicz

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

14. Wedug wiarygodnych informacji uzyskanych z Prokuratury Wojewdzkiej w Gdasku, w okresie strajku ulega gwatownie zmniejszeniu lista
przestpstw oraz zagroenia mienia, ycia i zdrowia, bjek chuligaskich.
15. Z Komendy Portu doszy stwierdzenia e yczyaby sobie takiego adu jak
obecnie, gdy nigdy dotd Komenda Portu takiego porzdku nie spotkaa
Generalnie biorc, postawa robotnikw budzi tylko i wycznie podziw
i uznanie i nikt z nas przeywajcych t sytuacj na miejscu od wielu dni
niema adnych wtpliwoci, e ze strony strajkujcych nie zagraaj adne
nierozwane kroki. Ocen tak wyraziy take Wojewdzkie Wadze Partyjne, czego dowodem jest tre przemwienia I Sekretarza KW PZPR wGdasku T[adeusza] Fiszbacha99 (artyku w zaczeniu nr 4). W tych dniach my
Ksia otrzymujemy prawdziwe rekolekcje od robotnikw. Proszeni jestemy o posugi religijne, ktrych odmwi nie moemy, o pogotowie spowiedziowe w kociele Najwitszego Serca Pana Jezusa musi sia rzeczy by
czynne cay dzie i w pnych godzinach wieczornych Szukaj bowiem
moralnego i duchowego oparcia w Kociele, bdcym od wiekw ostoj polskoci i pomoc taka musi by im bezwzgldnie udzielona.
Spoeczestwo Wybrzea i my wszyscy oczekiwalimy zarzdzenia
przez Episkopat Polski modlitw, specjalnych suplikacji o pokj wewntrzny i sprawiedliwe rozstrzygnicie postulatw zgoszonych przez robotnikw Wadzom PRL tym bardziej, e jednym z da strajkujcych, ujtym
wpunkcie 3) jest udostpnienie rodkw masowego przekazu dla przedstawicieli wszystkich wyzna (zacznik nr 5)
Wymowna bya reakcja wadz partyjnych, ktre gorliwe w swej antyrobotniczej kampanii powouje si obecnie na tezy przemwienia Ksidza Prymasa przedrukowane przez pras partyjn Wybrzea (zacznik nr. 6) Ordzie Ojca witego Jana Pawa II, otrzymalimy w penym brzmieniu z rk
robotnikw Stoczni (zacznik nr 7), ktrzy je wydali w tysicach egzemplarzy w Wolnej Drukarni Stoczni Gdaskiej z dat 25 VIII 1980 r. i parafia natychmiast kolportuje je z stoczniowcami w Gdyni i na Wybrzeu. Robotnicy orazinne rodowiska wiernych wielokrotnie day przykad przywizania
iwiernoci Kocioowi Katolickiemu.
Tak byo midzy innymi w czasie aresztowania Jego Eminencji w okresie stalinowskim oraz w czasie dialogu Episkopatu Polski z Episkopatem
Republiki Federalnej Niemiec. Wwczas kapani i robotnicy, nie posiadajc w tej sprawie adnej informacji na ten temat, a z tekstem owiadczenia

Episkopatu, zapoznali si dopiero z prasy i wystpienia Gomuki, odparli zgodnie zaciekle ataki rodkw masowego przekazu na Episkopat Polski
i Ksidza Prymasa Polski osobicie. Przykadowo podam, e w czasie mitingu w Porcie iw Stoczni w Gdyni, jeden z robotnikw znany mi osobicie, zabierajc gos wykaza, e sowo Przebaczymy uyte przez Episkopat Polski, ma charakter religijny i dlatego nie nasz spraw jest atakowa religijne
zasady Kocioa. Sowa te zostay przyjte z aplauzem, a cele organizatorw
mitingu spaliy na panewce
Ze wzgldu na dramat sytuacji oczekujemy z najwysz niecierpliwoci
Komunikatu Waszej Eminencji w przedstawionej sprawie, ktry by odczytany z ambon wszystkich kociow w Polsce w cznoci z odczytaniem Ordzia Ojca witego Jana Pawa II, przekazanego na rce Waszej Eminencji.
O ile informacje zawarte w niniejszym memoriale budz u Waszej Eminencji
wtpliwoci, proszc o wydelegowanie Komisji Kocielnej zoonej z osb
duchownych i wieckich katolikw w celu ustalenia na miejscu zaistniaej sytuacji i stwierdzenia prawdziwoci jego treci.
Z wyrazami najgbszej czci dla historycznej i opatrznociowej dziaalnoci Waszej Eminencji dla Kocioa i Ojczyzny Pozostaje szczerze oddany
w Chrystusie i Maryi.

99

Tadeusz Fiszbach (ur. 1935 r.) dziaacz partyjny, polityk, w l. 19751982 I sekretarz KW
PZPR w Gdasku, w 1980 r. uczestnik rozmw z MKS w Stoczni Gdaskiej, wl.1976
1985, 19891991 pose, 19891991 wicemarszaek Sejmu, 20012005 ambasador
naotwie.

124

Ks. Hilary Jastak


BOE NASZ100
My stoczniowcy i portowcy dzisiaj tu.
Zwyciymy, przeyjemy cay trud.
By mie jutro zapewnione,
Wolne zwizki utworzone
I do pracy przystpimy ju.




Boe nasz, Boe nasz, Boe nasz,


Jak ten strajk, jak ten strajk dugo trwa
Wic dlaczego przetrzymuj
Postulatw nie przyjmuj
Niech pomyl, ile to kosztuje nas.

Nasze serca, nasze myli wci tam s


Kiedy Grudzie przypomina si
Piosenka strajkowa ze Stoczni Gdaskiej, ktra rozpowszechnia si take w innych
protestujcych zakadach.

100

125

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

Jarosaw Wsowicz

Teraz wiemy, jak strajkowa


I jak z rzdem pertraktowa
By dania nasze wypeniy si.

Ref: Boe nasz, Boe nasz

Nasze ony, nasze matki s wrd nas


Caym sercem, ca dusz, ycz nam
Bymy szybko to skoczyli
I do domw powrcili
Ale musz jeszcze wytrwa duszy czas.

Ref: Boe nasz, Boe nasz

rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., kopia, MPS.

Nr 13
1980 sierpie 29, Gdynia Protok z pobytu delegacji Komitetu Strajkowego Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni u Prymasa Polski kardynaa
Stefana Wyszyskiego w Warszawie w dniu 28 sierpnia 1980 r.
Gdynia, dnia 29 sierpnia 1980 r.
Protok
pobytu delegacji Komitetu Strajkowego Stoczni im. Komuny Paryskiej
w Gdyni, w porozumieniu z Midzyzakadowym Komitetem Strajkowym
wStoczni Gdaskiej u Jego Eminencji Ksidza Kardynaa Stefana Wyszyskiego Prymasa Polski w Warszawie w dniach trudu, walki i chway 28 sierpnia 1980 r.
W dniu 28 sierpnia 1980 r. udaa si z Gdyni do Jego Eminencji Kardynaa
Stefana Wyszyskiego delegacja Komitetu Strajkowego Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni w nastpujcym skadzie:
1. Grzegorz Kozak malarz konserwator z SKP w Gdyni, czonek MKS, zamieszkay w Gdyni-Rumi, []101,
2. Lech Krauze spawacz w SKP w Gdyni, czonek ZKS w Gdyni, zamieszkay Gdynia-Obue,
101

Fragment dotyczcy miejsca zamieszkania pominity przez autora.

126

3. Stanisaw Augustynowicz monter kaduba okrtowego w SKP, w Gdyni,


kurier ZKS w Gdyni,
4. Ryszard Partyka malarz konserwator w SKP, zamieszkay GDYNIA-Rumia, []101,
5. Jerzy Olszewski102 pracownik administracyjny zamieszkay w Sopocie.
Delegacja przyjta zostaa o godzinie 11-tej w Domu Prymasowskim wsali
posiedze Rady Episkopatu Polski, gdzie wrczya Jego Eminencji list
od Ksidza Praata dr Hilarego Jastaka, Proboszcza Parafii Najwitszego
Serca Pana Jezusa w Gdyni,Kopi listu zaczono do protoku (za. nr 1).
Jego Eminencja i inni obecni na audiencji Dostojnicy Kocioa wysuchali
z najwyszym skupieniem i wzruszeniem przekazywanych na gorco obiektywnie i rzetelnie relacji bezporednich uczestnikw wydarze na Wybrzeu Gdaskim, ktrzy przybyli z pierwszej linii zmaga o chleb powszedni,
prawd i wiar, zmaga o Polsk.
Delegaci podkrelili, e cae spoeczestwo spontanicznie poparo walk
klasy robotniczej. W tych dniach po raz niezliczony w historii Polski okazao
si, e sowa chrzecijanin i Polak oznaczaj jedno i to samo.
Zapewniajc o przywizaniu ludu Wybrzea do Kocioa i Polski delegaci
prosili jednoczenie Jego Eminencj o ustosunkowanie si do formy w jakiej
przekazana zostaa tre homilii wygoszonej przez Jego Eminencj w dniu
26 sierpnia 1980 r. na Jasnej Grze. Forma w jakiej homilia zostaa opublikowana przez rodki masowego przekazu w PRL wywoaa w spoeczestwie
burzliwe kontrowersje i nieporozumienia.
Jego Eminencja gorco podzikowa wiernym dzieciom Ojczyzny za przywizanie, powicenie i zaufanie jakim darz Matk Najwitsz, Koci i Jego
Kapanw. Stwierdzi przy tym, i teraz dopiero uzyska peny obiektywny i rzetelny obraz tego, co si dzieje w Polsce na Wybrzeu Gdaskim.
Nawizujc do sprawy homilii, ktra wywoaa tyle nieporozumie, wyjani, e opublikowany tekst nie by autoryzowany, nie jest integralny, ani
te autor nie by proszony o zgod na jego publikacj w rodkach masowego
przekazu w PRL. W zwizku z tym Sekretariat Episkopatu Polski wyda specjaln informacj dla ogu wiernych w Polsce z dat 27 sierpnia 1980 r., ktra ma by odczytana z ambon wszystkich kociow w Polsce.
Informacja Sekretariatu Episkopatu Polski w zaczeniu (zacznik nr 2).
Jego Eminencja przekaza na rce delegacji peny, autoryzowany tekst
swego kazania wygoszonego na Jasnej Grze w dniu 26 sierpnia 1980 r.
Tekst kazania w zaczeniu (zacznik nr 3).
Pod nazwiskiem Olszewski bra udzia w delegacji pracownik naukowy Uniwersytetu
Gdaskiego Dr Jerzy Wnorowski, ktry w podobnych sytuacjach niejednokrotnie
posugiwa si nazwiskiem rodowym swojej matki Olszewska.

102

127

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

Jarosaw Wsowicz

Prawdziwe stanowisko Episkopatu Polski wobec aktualnych wydarze


w Polsce, napi gospodarczych, spoecznych i politycznych kraju, znalazo
swj wyraz w Komunikacie z posiedzenia Rady Gwnej Episkopatu Polski
z dnia 27 sierpnia 1980 r., ktry wrczony zosta delegacji w celu poinformowania o tym spoeczestwa Wybrzea.
Tekst komunikatu w zaczeniu (zacznik nr 4).
Dodatkowo Jego Eminencja poinformowa take delegacj o tym, i tekst
Ordzia Papiea Jana Pawa II, ktre przesane zostao na rce Jego Eminencji, nie mg by opublikowany w Tygodniku Powszechnym, poniewa
cenzura na to nie zezwolia.
W rozmowie z delegatami, Jego Eminencja podzieli si rwnie swymi
wasnymi dowiadczeniami z dziaalnoci w Katolickich Zwizkach Zawodowych, ktr zajmowa si do roku 1939 we Wocawku.
Audiencja u Jego Eminencji odbya si w serdecznej penej yczliwoci atmosferze. Jego Eminencja oraz uczestniczce w spotkaniu osoby wyraay wielk trosk o los spoeczestwa polskiego, bezpieczestwo osobiste tych, ktrzy powicili si walczy w sprawie ludu, wyraajc przy tym nadziej na to,
ewszystkie sporne problemy znajd szczliwe dla wszystkich rozwizanie.
Na zakoczenie Ksidz Kardyna Stefan Wyszyski przekaza bogosawiestwo, yczc czonkom delegacji szczliwego powrotu na Wybrzee.
Delegaci otrzymali od Jego Eminencji upominki na pamitk spotkania. Proszc delegacj o przekazanie upominku Ksidzu Praatowi dr Hilaremu Jastakowi, Jego Eminencja wyrazi ciepe sowa najwyszego uznania dla patriotycznej postawy Ksidza Praata Ksidza Polaka.
egnajc delegacj Jego Eminencja przesa gorce bogosawiestwo
wiernemu ludowi Wybrzea oraz jego kapanom. O godzinie 12 w podniosym nastroju z radoci w sercach, delegaci pojedynczo opucili Dom
Prymasowski pilnie pieszc, by najrychlej przekaza pomylne wieci swym
towarzyszom walki i ludowi Wybrzea!103

Nr 14
1980 sierpie, Gdynia telegram ks. Hilarego Jastaka do Prymasa Polski kardynaa Stefana Wyszyskiego z podzikowaniem za przyjcie delegacji
Komitetu Strajkowego Stoczni im. Komuny Paryskiej

Telegram

Odpis

Jego Eminencja Ksidz Stefan Kardyna Wyszyski


Prymas Polski
00246 Warszawa
Miodowa 37
Dziaajc z upowanienia stoczniowcw i portowcw oraz solidaryzujcej si wsplnoty katolickiej Gdyni oraz Wybrzea przesya wyrazy najgbszej czci i wdzicznoci za zaszczytne przyjcie robotnikw i za udzielenie
posuchania i pokrzepienia.
x. Hilary Jastak
22 Lipca
81365 Gdynia

Ksidz Hilary Jastak

rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., kopia, MPS.

rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., orygina, MPS.

Poniej odrczne podpisy: Leszek Krauze; Grzegorz Kozak; Stanisaw Augustynowicz;


Ryszard Partyka; Jerzy Olszewski, poniej odrczna adnotacja: Przyjem do wiadomoci
ks. Hilary Jastak Gdynia 29 sierpnia 1980 r., z lewej strony notatki, poduna piecz:
Proboszcz Parafii Rzymsko-Katolickiej Najwitsz[ego] Serca Pana Jezusa 81365 Gdynia
22 Lipca 46, poniej okrga piecz: Parafia Rzym[sko]-Kat[olicka] pod wez[waniem]
Najwitsz[ego] Serca Pana Jezusa w Gdyni, poniej odrczna adnotacja: P.S. Powyszy
protok kady z uczestnikw delegacji otrzyma do wasnego uytku dyspozycji.

103

128

129

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

Jarosaw Wsowicz

Nr 15

Nr 16

1980 wrzesie 4, Pismo ks. Hilarego Jastka do Prymasa Polski kardynaa


Stefana Wyszyskiego z informacj o mszy w. dzikczynnej za szczliwe zakoczenie strajkw.

1980 wrzesie 5, Gdynia Notatka ks. Winiewskiego ze spotka z ks. biskupem Kazimierzem Kluzem w kurii gdaskiej w dn. 2 i 5 wrzenia 1980 r.

Odpis
104
My trzymamy z Bogiem
Gdynia, dnia 4 wrzenia 1980 r.
X Hilary Jastak
22 Lipca
GDYNIA

Eminencjo
Najczcigodniejszy Nasz Ojcze
Ksie Kardynale
Najdostojniejszy Ksie Prymasie Polski

Po szczliwym zakoczeniu napi na Wybrzeu pozwalam sobie przesa Waszej Eminencji kilka pamitek historycznych. W niedziel 7 wrzenia br. odpiewamy w kociele naszym uroczyste dzikczynne Te Deum
przy gremialnym udziale robotnikw, stoczniowcw, portowcw i marynarzy
wraz z wiernymi solidaryzujcymi si. czy si bdziemy duchowo w gorcych modlitwach i Ofierze Najwitszej z Wasz Eminencj, zjednoczonym z Ojcem w. Janem Pawem II w Chrystusie i Marii.

Odpis
[Gdynia], 5 IX 1980 r.106
Na polecenie ks. Praata dr. H[ilarego] Jastaka udaem si w dniu 2wrzenia 1980 r. w towarzystwie107 Zdzisawa Mientkiego108, stoczniowca zestoczni gdyskiej do ks. Biskupa Kluza do Gdaska-Oliwy. Ks. Praat otrzyma
bowiem wiadomo z Sekretariatu Prymasa Polski, i z Gdaska ma si uda
delegacja strajkujcych do ks. Prymasa Polski by podzikowa Jemu za zajcie stanowiska w trudnych dla Polski dniach. Mielimy si zapyta ks. Biskupa kiedy delegacja z Gdaska pojedzie, by delegacja gdyska moga wtym
samym czasie zjawi si u ks. Prymasa i w ten sposb nie zajmowaoby
ks.Prymasowi dodatkowego czasu.
Ks. Biskup Kluz powiedzia, e ks. Prymas czuje si le i aktualnie nie
przyjmuje delegacji. Ks. Biskup nie wiedzia te kiedy delegacja z Gdaska pojedzie i kaza po informacje zgosi si w pitek 5 wrzenia br. Ks. Biskup zaznaczy, e jeeli doszoby do wyjazdu bdzie Gdask reprezentowaa tylko jedna osoba. W pitek 5 wrzenia br. udaem si ponownie do Gdaska-Oliwy do Kurii Biskupiej o godz. 10.00. Ks. Biskup Kluz poinformowa,
e nie bdzie delegacji, bo ks. Prymas na razie nie przyjmuje. Uzyskane informacje przekazaem ks. Praatowi dr. H[ilarego] Jastakowi.

Z wyrazami szacunku, najgbszej czci i najszczerszego oddania


x. Hilary Jastak105
uwaga: pamitki w formie obrazkw i widokwek z kilkoma piecztkami
strajkujcych na przykad Boe miej w Opiece Stoczniowcw i wiele innych.

(=) ks. Winiewski109


rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981,

Data umieszczona pod tekstem


W dokumencie: Mitki
108
Zdzisaw Mientki robotnik, uczestnik strajkw w Stoczni im. Komuny Paryskiej
wGdyni, brak innych danych.
109
ks. Wojciech Winiewski (ur. 1935 r.) duchowny diecezji chemiskiej; wywicony
na kapana w 1959 r. w Pelplinie, w l. 19591970 pracowa w parafii Najwitszej Maryi
Panny w Toruniu; w l. 19701983 w parafii Najwitszego Serca Pana Jezusa w Gdyni,
bliski wsppracownik ks. Jastaka; w tym okresie Referent Diecezji Chemiskiej od Spraw
Duszpasterstwa ludzi morza; w r. 1983 zosta mianowany proboszczem w Kiepinie
wparafii w. Michaa Archanioa.
106

rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., kopia, MPS.

104
105

Po lewej stronie piecztka: kopia.


Powyej odrczny podpis: ks. Hilary Jastak.

130

107

131

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

Jarosaw Wsowicz

Nr 17

Nr 18

1980 wrzesie 7, Gdynia List uczestnikw mszy w. dzikczynnej za pomylne zakoczenie strajkw odprawionej w parafii Najwitszego Serca
Pana Jezusa do Ojca w. Jana Pawa II

1980 wrzesie 10, Gdynia Pismo ks. Hilarego Jastaka do ks. biskupa Kazimierza Kluza Sufragana Diecezji Gdaskiej w sprawie pominicia przedstawicieli strajkujcych zakadw pracy z Gdyni w delegacji do Prymasa
Polski kardynaa Stefana Wyszyskiego.

Proboszcz
Parafii Najwitszego Serca Pana Jezusa
81365 Gdynia
22 lipca 46 tel. 213888110

Gdynia 17 sierpnia 1980 r.


7 wrzenia 1980 r.

Wasza witobliwo
Najukochaszy Nasz Ojciec wity
Z okazji uroczystego Te Deum, odprawionego w cznoci z Ofiar Najwitsz w niedziele 7 wrzenia br. przy gremialnym udziale stoczniowcw,
portowcw, marynarzy, ludzi morza oraz z licznymi wiernymi, solidaryzujcymi si, pozwalamy sobie przesa
Waszej witobliwoci
wyrazy najgbszej wdzicznoci za sowa pokrzepienia, przesane w ordziu do Prymasa Polski Stefana Kardynaa Wyszyskiego.
Zdajemy sobie doskonale spraw, e przecenie sowa i gorce modlitwy
Waszej witobliwoci wywary swj istotny wpyw na pozytywne zaatwienie palcych spraw Narodu w cikim zmaganiu si o chleb powszedni, osprawiedliwo spoeczn i zabezpieczenie Jego nienaruszalnych praw
dowasnego ycia i rozwoju.
Przedstawiciele mas robotniczych i duchowiestwo parafii Najwitszego
Serca Pana Jezusa z ksimi gomi111:
Ks. Hilary Jastak
rdo: A. Koodziej, Gdyscy komunardzi. Sierpie 1980 w Stoczni Gdynia, Gdynia 2008,
s. 162.

Z lewej strony dokumentu liczne pamitkowe piecztki ze strajku w Stoczni im. Komuny
Paryskiej w Gdyni.
111
Poniej odrczny podpis: ks. Hilary Jastak i 9 innych kapanw oraz kilkudziesiciu
wiernych uczestniczcych we mszy w. dzikczynnej
110

132

112

L.dz. 452113/80

Odpis
Gdynia, dnia 10 wrzenia 1980 r.
Najprzewielebniejszy
Ksidz Biskup Kazimierz Kluz
Sufragan Diecezji Gdaskiej
ul. Cystersw 15
80330 Gdask-Oliwa

W zwizku z postanowieniem przedstawicieli Stoczniowcw, Portowcw


i ludzi morza z Gdyni udania si homagium do Jego Eminencji Ksidza Stefana Kardynaa Wyszyskiego po zawarciu porozumienia midzy Komisj
Rzdu a Midzyzakadowym Komitetem Strajkowym i po zakoczeniu strajku otrzymaem wiadomo od Ksidza Kapelana Prymasa Polski, by porozumie si z Ksidzem Biskupem i by homagium zostao zoone wsplnie
zGdaskiem.
Referent Diecezji Chemiskiej od Spraw Duszpasterstwa ludzi morza
Ksidz radca Wojciech Winiewski z Gdyni, poproszony przeze mnie, uda
si w dniu 2 wrzenia br. do Ksidza Biskupa wesp z jednym przedstawicielem Stoczni Gdyskiej i poinformowa Ksidza biskupa o otrzymanej informacji z Sekretariatu Prymasa Polski.
Ksidz Biskup owiadczy wwczas, e wyjazd do Jego Eminencji nie bdzie mia miejsca, gdy Ksidz Prymas jest chory i nikogo nie przyjmuje. Zaznaczy w kocu Ksidz Biskup, e jeli ktokolwiek pojedzie w przyszoci
do Ksidza Prymasa Polski, to najwyej jedna tylko osoba.
Prosi jednak Ksidz Biskup, by ks. radca Winiewski przyjecha w pitek dnia 5 wrzenia br. po dokadne informacje i ustalenia. Ksidz referent
diecezjalny Diecezji Chemiskiej wypeni yczenie Ksidza Biskupa i
w pitek dnia 5 wrzenia br. uda si do Niego do Gdaska-Oliwy do Kurii Biskupiej iwwczas uzyska wiadomo z ust Ksidza Biskupa, e nikt
W lewym grnym rogu piecz poduna: Proboszcz Parafii Rzymsko-Katolickiej
Najwitsz[ego] Serca Pana Jezusa 81365 Gdynia 22 Lipca 46.
113
Wpisane odrcznie.
112

133

Jarosaw Wsowicz

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

nie pojedzie doKsidza Prymasa z Gdaska, gdy Ksidz Kardyna Prymas


Polski nikogo nie przyjmuje, albowiem jest chory.
W poniedziaek dnia 9 wrzenia br. natomiast dosza do nas wiadomo,
e Ksidz Biskup by osobicie u Jego Eminencji Ksidza Kardynaa Prymasa Polski z p. Lechem Was, Ksidzem Kanonikiem Jankowskim, proboszczem parafii w. Brygidy w Gdasku i z wiksz grup Stoczniowcw
zGdaska.
Nie wiem jak naley rozumie to zdarzenie? Czy Ksidz Biskup rzeczywicie w pitek dnia 5 wrzenia br. nie by poinformowany o swoim wyjedzie
z wyej wymienionymi osobami, czy otrzyma te instrukcje, by Gdyni pomin, czy te dziaa wiadomie, by wprowadzi w bd stoczniowcw i ludzi morza z Gdyni, i zainteresowanych kapanw. Oczekujc uprzejmej odpowiedzi i rychego wyjanienia w Chrystusie.

Nr 19
1980 listopad 3, Gdynia Pismo ks. Hilarego Jastaka do Andrzeja Gwiazdy w sprawie artykuu w tygodniku Polityka z dn. 1 listopada 1980 r.

Ks. Hilary Jastak

Pilnie przeczytaem artyku zamieszczony w Polityce nr 44 z dnia


1 listopada 1980 r. pod tytuem Plan rozmowy ukadamy wsplnie.
Niezalenie od interesujcych momentw wypowiedzi czonkw MKZ
w Gdasku, uderzya mnie opinia p. Gwiazdy i p. Lisa odnonie dobrych
ukadw z Wojewod Gdaskim (s. 7).
A przecie wanie nie kto inny, ale Wojewoda Gdaski zabrania odprawiania Mszy w. dla strajkujcych, a Prezydent w Gdyni nazwa strajk

rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., kopia, MPS.

114

L. dz. 570/80

Gdynia, dnia 3 listopada 1980 r.

Midzyzakadowy
Komitet Zaoycielski Solidarno
ul. Grunwaldzka 113
80244 Gdask-Wrzeszcz
Na rce ob. in. Andrzeja Gwiazdy115

W lewym grnym rogu piecz poduna: Proboszcz Parafii Rzymsko-Katolickiej


Najwitsz[ego] Serca Pana Jezusa 81365 Gdynia 22 Lipca 46.
115
Andrzej Gwiazda (ur. 1935) w l. 19661973 asystent w Instytucie Cybernetyki PG,
19731981 inynier w Zakadach Okrtowych Urzdze Elektrycznych i Automatyki
Elmor. Uczestnik protestw spoecznych w marcu 1968 i grudniu 1970; od kwietnia
1977 wsppracownik KOR; w 1978 wspzaoyciel Wolnych Zwizkw Zawodowych
Wybrzea, red. pisma Robotnik Wybrzea; 16.08.1980 inicjator strajku w Elmorze;
czonek Prezydium MKS, wsptwrca listy 21 postulatw, czonek grupy negocjujcej
Porozumienia Sierpniowe, (ktrych sam jednak nie podpisa); wrzesie 19801989 czonek
Solidarnoci; wiceprzewodniczcy MKZ Gdask, wiceprzewodniczcy KKP; od lutego
1981 czonek Tymczasowego Prezydium KKP; w lipcu 1981 delegat na I WZD Regionu
Gdask, czonek ZR; delegat na I KZD w Gdasku, w wyborach na przewodniczcego
Zwizku przegra z Lechem Was; czonek KK. 22.11.1981 w protecie przeciw metodom
kierowania Zwizkiem przez Was odszed z ZR Gdask; po 13.12.1981 internowany,
wdn. 23.12.1982 zamieniono mu internowanie na areszt, zwolniony w lipcu 1984 namocy
amnestii; w 1986 wspzaoyciel Grupy Roboczej KK domagajcej si zwoania KK
w skadzie z 1981. W opozycji wobec Wasy; take krytyk i przeciwnik porozumie
Okrgego Stou. 19891997 wraz z on wsptwrca pisma Poza ukadem; 19891993
wsptwrca Wolnych Zwizkw Zawodowych; w l. 19911999 ponownie zatrudniony
w Elmorze; od 1999 na emeryturze; w 2005 odmwi przyjcia Medalu Wolnoci,
amerykaskiej nagrody przyznawanej przez Fundacj Ofiar Komunizmu; od maja 2007
czonek Kolegium IPN; w 2000 wyrniony tytuem Honorowego Obywatela Gdaska;
w2006 odznaczony Orderem Ora Biaego.
114

134

135

Jarosaw Wsowicz

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

sabotaem. Do dnia dzisiejszego nikt z MKZ Solidarno nie zainteresowa si tymi zakazami, ktre godziy w Solidarno i wymogi ludzi strajkujcych.
W zaczeniu przesyam (skarg z dnia 13.X.1980 r. L.dz. 522/80), ktra doskonale odzwierciedla, jak Wojewoda Gdaski urzduje biurokratycznie i w jaki sposb ustosunkowa si do najprostszej sprawy, jakby chcia pomci fakt mego osobistego udziau w strajku poprzez odprawienie Mszy w.
i wygoszenie homilii w Stoczni Gdyskiej im. Komuny Paryskiej i w Porcie
wniedziel 17 sierpnia 1980 r.

Ks. praat dr Hilary Jastak obdarowywa rwnie obrazkami pamitkowymi i medalionami z wizerunkiem Matki Boskiej Czstochowskiej i Ojca
witego Jana Pawa II, licznych pracownikw stoczni, ich rodzin, zgaszajcych si po nie do Kocioa, czy te do plebanii od wczesnego rana do pnych godzin wieczornych kadego dnia w czasie trwajcego strajku.
Ordzie Ojca witego Jana Pawa II do Prymasa Polski Stefana Kardynaa Wyszyskiego, wydrukowane przez Woln Drukarni Stoczni Gdynia
z dat 25 VIII 1980 r. i Komunikat z posiedzenia Rady Gwnej Episkopatu Polski oraz Informacj Ksidza Stefana Kardynaa Wyszyskiego, Prymasa Polski z dnia 27 sierpnia 1980 r. rozdawa bezpatnie w kociele i plebanii.
Wielu stoczniowcw otrzymujcych przepustk do domu, korzystao take z posiku i herbatki w plebanii u ks. praata H[ilarego] Jastaka w czasie dni
strajkowych i z yczliwoci oraz uznania ze strony Ksidza Praata dla trudu oraz podjtej rzeczowej, spokojnej i dojrzaej postawy mas robotniczych.
W niedziel 7 wrzenia br. odprawi Ksidz Praat dr Hilary Jastak dzikczynne naboestwo po zawarciu porozumienia zawartego midzy przedstawicielami Rzdu PRL a MKS w Gdasku, dajc wyraz zadowoleniu odnonie
polubownego zaatwienia sporu midzy Polakami.
W tej sytuacji pomwienie o demagogi i podburzaniu jest gbokim nieporozumieniem i zarazem krzywd wyrzdzon Ksidzu praatowi dr 117Jastakowi118.

Z wyrazami pozdrowienia116
Ks. Praat dr Hilary Jastak
Proboszcz

1 zacznik

rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., orygina, MPS.

Nr 20
1980 listopad 4, Gdynia Zawiadczenie wydane przez Andrzeja Koodzieja w sprawie posugi duszpasterskiej ks. Hilarego Jastaka na terenie strajkujcej
Stoczni im. Komuny Paryskiej i Porcie w Gdyni w sierpniu 1980 r.
Gdynia, dnia 4 listopada 1980 r.
Zawiadczenie
dla przedoenia wadzom kocielnym.
Zawiadcza si niniejszym, e Ksidz praat dr Hilary Jastak, proboszcz
parafii Najwitszego Serca Pana Jezusa w Gdyni, odprawi Msze w. i wygosi homili w niedziel 17 sierpnia br. w Stoczni Gdyskiej im. Komuny
Paryskiej i w Porcie na wyran prob robotnikw domagajcych si tej posugi duchowej dla odbywajcych strajk okupacyjny.
Ta posuga duchowa bya uspokajajca i podtrzymujca na duchu wszystkich, ktrzy przebywali przez kilkanacie dni poza domem i rodzin i pilnowali mienia spoecznego urzdze Stoczni i Portu.
116

Poniej czytelny podpis: ks. Hilary Jastak

136

rdo: AKKS, ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981,
Poniej z lewej strony piecz: Komitet Zaoycielski Niezalenego Samorzdnego
Zwizku Zawodowego Solidarno w Stoczni Remontowej Nauta Gdynia. Piecz
tymczasowa. odrczny podpis: Marek Formela. Marek Formela przewodniczcy KZ
NSZZ Solidarno Stoczni Nauta w Gdyni, brak innych danych.
118
Poniej odrczny podpis: Andrzej Koodziej. poniej piecz: Komitet Zaoycielski
Niezalenego Samorzdnego Zwizku Zawodowego Solidarno w Stoczni im. Komuny
Paryskiej w Gdyni. Andrzej Koodziej (ur. 1959) po ukoczeniu szkoy zawodowej
wSanoku od 1977 r. pracowa w Stoczni Gdaskiej im. Lenina, zwiza si w tym okresie
z WZZW, jesieni 1979 wyrzucony z Technikum Budowy Okrtw za zaangaowanie
polityczne; podczas Sierpniu 80 przywdca strajku w Stoczni im. Komuny Paryskiej
w Gdyni, w ktrej rozpocz prac 14 sierpnia zaledwie dzie przed rozpoczciem
strajku; czonek prezydium MKS w Stoczni Gdaskiej im. Lenina (wiceprzewodniczcy);
sygnatariusz porozumie z 31.08.1980; od wrzenia w Solidarnoci, wiceprzewodniczcy
MKZ, przed I WZD Regionu Gdaskiego NSZZ Solidarno wycofa si z pracy
we wadzach zwizku; w padzierniku 1981 r. aresztowany i skazany na wizienie
naterenie Czechosowacji, polskim wadzom przekazany w 1983 r., po wyjciu z wizienia
zaangaowa si w dziaalno podziemnej Solidarnoci; wiosn 1984 r. organizowa
struktury Solidarnoci Walczcej Trjmiasto, w listopadzie 1987 po aresztowaniu
Kornela Morawieckiego zosta szefem tej organizacji; aresztowany w styczniu 1988,
wkwietniu podstpem wywieziony do Rzymu. Do Polski powrci w 1990 r. i nie podj
dziaalnoci politycznej. W 2000 r. zostaa Honorowym Obywatelem Gdaska, w 1988 r.
odznaczony Krzyem Kawalerskim przez prezydenta RP w Londynie, w 2006 Krzyem
Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
117

137

Posuga duszpasterska ks. Praata Hilarego Jastaka podczas strajkw

Jarosaw Wsowicz

Nr 21

Nr 22

1980 listopad 26, Gdynia Podzikowanie pracownikw Stoczni Remontowej Nauta zrzeszonych w NSZZ Solidarno za posug duszpastersk
ks. Hilarego Jastaka w czasie strajkw w sierpniu 1980 r.

1981 sierpie 15, Gdynia Podzikowanie Ireny Rozestwiskiej przewodniczcej NSZZ Solidarno przy Urzdzie Celnym Pocztowym w Gdyni dlaks. Hilarego Jastaka za jego zaangaowanie w duszpasterstwo wiata pracy

119

Gdynia, 26 XI [19]80 r.

Praat ks. H[ilary] Jastak

Gdynia, dnia 15 sierpnia 1981 r.

120

Pismo otwarte

W dowd uznania od wszystkich wiernych stoczniowcw Nauta uznajcych Niezalene Samorzdne Zwizki Zawodowe Solidarno dla ks.H[ilarego] Jastaka Praata z podzikowaniem, za odwag wiernoci duchownej za odprawion pierwsz w historii klasy robotniczej mszy witej w zakadach pracy w czasie cikiego Sierpnia 80 roku.
Strajk wytrwa dziki opatrznoci Boej, mszy witych i nieopuszczenia
nas przez Koci121.
rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981, b.p., orygina, rkp.

Czcigodnemu Ksidzu Praatowi


Dr Hilaremu Jastakowi
proboszczowi parafii
pod wezwaniem
Najwitszego Serca Pana Jezusa
w Gdyni
Jedynemu prawdziwemu bohaterowi patriotycznych wydarze pod nazw
Polski Sierpie 80 obecnie Solidarno, wyrazy najwikszej wdzicznoci i najserdeczniejszych podzikowa za zwycistwo z Bogiem, zrozumienie, trud i ofiar oraz gorce yczenia przede wszystkim zdrowia i zachowania dotychczasowego ducha przekazuje przewodniczca
Niezalenego Samorzdnego Zwizku Zawodowego Solidarno
przyUrzdzie Celnym Pocztowym w Gdyni
mgr Irena Rozestwiska122
rdo: AKKS, Spucizna ks. Hilarego Jastaka, akta bez sygn., t. Lata 19801981,

Cay dokument sporzdzony odrcznie.


Poniej logo Solidarnoci; z prawej strony odrczna notatka: wp 26 XI 1980 r.
inieczytelny podpis x. Jastak.
121
Poniej piecz: Komitet Zaoycielski Niezalenego Samorzdnego Zwizku
Zawodowego Solidarno w Stoczni Remontowej Nauta Gdynia. Piecz tymczasowa;
odrczny podpis: Marek Formela.
119

120

138

Powyej odrczny podpis: I. Rozestwiska. Irena Rozestwiska przewodniczca


Niezalenego Samorzdnego Zwizku Zawodowego Solidarno przy Urzdzie Celnym
Pocztowym w Gdyni, brak innych danych; poniej odrczna notatka: wp 15. VIII 1981
nieczytelny podpis: x. Jastak.

122

139

Jarosaw Wsowicz
Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Arkadiusz Modrzejewski

Kwestie spoeczno-polityczne
w trjmiejskich przemwieniach
i homiliach papiea Jana Pawa II
W okresie swojego bez maa dwudziestosiedmioletniego pontyfikatu, papie Jan Pawe II odby wiele pielgrzymek i podry apostolskich. By godnym kontynuatorem misji swojego poprzednika na Tronie Piotrowym, to jest
papiea Pawa VI, ktry zasuy sobie na miano papiea-pielgrzyma. Pielgrzymki i podre apostolskie miay nie tylko charakter religijny i duszpasterski, aczkolwiek ten ich aspekt uznawany by za najistotniejszy. Ale byy
te okazj do popularyzacji papieskiego nauczania spoecznego; daway impuls do aktywizacji spoeczestw, co jest interpretowane nierzadko jako pocztek transformacji systemowych w krajach autorytarnych, w tym w tak
zwanym bloku pastw komunistycznych, a zwaszcza w Polsce, ktr papie
do 1989 roku symbolicznej daty pocztku przemian ustrojowych odwiedzi trzykrotnie (w 1979, 1983 i 1987 r.)1.
W Trjmiecie i na Pomorzu Gdaskim Jan Pawe II goci dwukrotnie.
Po raz pierwszy w dniach 1112 czerwca 1987 roku. Homilie i przemwienia wygosi w Gdyni i Gdasku. Drugi raz goci na ziemi pomorskiej dwanacie lat pniej, to jest w dniach 56 czerwca 1999 roku. Podczas drugiej wizyty odwiedzi nie tylko aglomeracj trjmiejsk Gdask i Sopot,
alerwnie niewielki Pelplin stolic diecezji i siedzib biskupa pelpliskiego (wlatach 18241992 chemiskiego). Goci rwnie w nieodlegym Elblgu2.
1

140

Por. G. Wiegel, Ostateczna rewolucja. Koci sprzeciwu a upadek komunizmu, Pozna


1995; B. Lecomte, Prawda zawsze zwyciy. Jak Papie pokona komunizm, Warszawa
1997; J. Kowalczyk, Papie i dyplomacja pokoju, Ethos 2003, nr 6364, s. 168173;
M. Wilk, A. Dyszlewska i B. Miernik, Jan Pawe II. Wielki dyplomata i polityk, d
2006; M. Spieker, Misja wieckich. Procesy transformacji w krajach postkomunistycznych
z perspektywy chrzecijaskiej nauki spoecznej, (w:) Nowy porzdek wolnoci. Etyka
spoeczna Jana Pawa II wizja dla zjednoczonej Europy, red. Ch. Bhr i S. Raabe,
Krakw Warszawa 2007, s. 127140.
Por. H. Pacholska, Jan Pawe II na Pomorzu podstawowe kalendarium, (w:) Moje
141

Arkadiusz Modrzejewski

Kwestie spoeczno-polityczne w trjmiejskich przemwieniach i homiliach papiea

Podczas obu wizyt wygosi w sumie kilkanacie przemwie i homilii,


w ktrych poruszy, oprcz zagadnie religijnych i teologicznych, rwnie
wakie kwestie spoeczno-polityczne. Najbardziej doniose sowa pady podczas pierwszej papieskiej pielgrzymi do Trjmiasta. W zbiorowej pamici
Pomorzan utkwiy zwaszcza trzy homilie: gdyska do ludzi morza, u stp
pomnika Obrocw Westerplatte oraz na gdaskiej Zaspie. Dokona w nich
wykadu chrzecijaskiej, a zarazem personalistycznej koncepcji etyczno-antropologicznej. Ze wzgldu na form homilii kwestie te zostay jedynie zasygnalizowane. W tym artykule podjto si prby ich analizy i interpretacji
w szerokim kontekcie myli papieskiej. W trjmiejskich przemwieniach
ihomiliach Jan Pawe II w zasadzie ujawni swoj postaw filozoficzn. Ukaza si jako intelektualista, mylcy w kategoriach uniwersalistycznych, gboko jednak zakorzeniony w kulturze narodowej, podkrelajcy silne przywizanie do ojczyny i narodu. Da si take pozna jako filozof-personalista,
dla ktrego najwysz wartoci jest osoba ludzka z jej uniwersalnymi przymiotami, to jest przyrodzon godnoci i wolnoci3.
Pierwsza trjmiejska pielgrzymka papieska przypada w okresie schykowym dla Polski Ludowej. Wci ywa bya pami o sierpniu 1980 roku,
orodzcej si w Gdasku Solidarnoci oraz o wydarzeniach zwizanych
zwprowadzeniem 13 grudnia 1981 roku stanu wojennego. I chocia Papie
nie zawsze wprost, ale niekiedy w sposb metaforyczny nawizywa do tych
kluczowych dla najnowszej historii Polski wydarze, wskazujc szczeglnie na znaczenie solidarnoci jako istotnej tak w relacjach midzynarodowych, jak midzyludzkich zasady spoecznej. Jake doniosy jest fakt gosi podczas gdyskiej homilii e to wanie sowo solidarno zostao wypowiedziane tutaj, nad polskim morzem. e zostao wypowiedziane w nowy
sposb, ktry rwnoczenie potwierdza jego odwieczn tre4. Posuy si,
snujc dalej swj wywd, alegori morza jako miejsca, ktre nie tyle dzieli ludzi, ale raczej ich czy. Morze zostao podniesione w tej homilii do rangi cznika narodw, pokazane jako miejsce spotka midzyludzkich i midzykulturowych, z ktrych rodzi si solidarno. Morze stwierdza Papie mwi czowiekowi o potrzebie szukania si nawzajem. O potrzebie solidarnoci. Midzyludzkiej i midzynarodowej (s. 469). Jan Pawe II sporo
uwagi powici problemowi solidarnoci zarwno w papieskim nauczaniu

spoecznym, jak i, jeszcze jako uczony filozof i teolog, profesor Katolickiego


Uniwersytetu Lubelskiego, w pracach etyczno-antropologicznych.
Pojcie solidarno odnosi zarwno do relacji midzyosobowych,
jak i midzynarodowych, nadajc mu take wymiar globalny. W katolickiej doktrynie spoecznej na og rozumnie si przez ni wzajemn wi
i zobowizania midzy osobami5. Jest ona wyrazem wzajemnej odpowiedzialnoci za siebie czonkw spoeczestwa, oznacza ostatecznie odpowiedzialno wszystkich za wszystkich. Spoeczestwo skada si z sieci rnych powiza i wspzalenoci, majcych natur ekonomiczn, polityczn i kulturow. Chodzi o to, aby w tej sieci powiza i wspzalenoci jednostki tworzce zbiorowo uznay si wzajemnie za osoby z caym bagaem konsekwencji z tego wynikajcym. Papie Polak zauway w encyklice ogoszonej w roku pierwszej trjmiejskiej wizyty, e Solidarno pomaga nam dostrzec drugiego osob, lud czy nard nie jako narzdzie, ktrego zdolno dopracy czy odporno fizyczn mona tanim kosztem wykorzysta, a potem, gdyprzestaje by uyteczny, odrzuci, ale jako podobnego nam, jak pomoc, czynic go na rwni z sob uczestnikiem uczty
ycia, na ktr Bg zaprasza jednako wszystkich6. Relacje midzy ludmi winny zatem wyrnia si szeroko rozumian wspprac. Jest ona waciwym aktem solidarnoci tak midzy jednostkami, jak narodami. Solidarno oznacza przeto personalizacj i humanizacj relacji midzy podmiotami ycia spoeczno-ekonomicznego i politycznego. Czowiek za jej spraw
przestaje by traktowany jako narzdzie w realizacji interesw politycznych
czy ekonomicznych, stajc si rzeczywistym podmiotowym wspuczestnikiem ycia spoeczno-gospodarczego, politycznego i kulturalnego7. Podczas
gdyskiej homilii Jan Pawe II skonstatowa: Solidarno to znaczy sposb
bytowania wieloci ludzkiej, na przykad narodu, w jednoci, w uszanowaniu wszystkich rnic, wszystkich odmiennoci, jakie pomidzy ludmi zachodz, awic jedno w wieloci, a wic pluralizm, to wszystko mieci si
wpojciu solidarnoci. Sposb bytowania ludzkiej wieloci mniejszej i wikszej, caej ludzkoci, poszczeglnego narodu, bytowania w jednoci godnej
czowieka (s. 470).
Naley zauway, e zasada solidarnoci w filozofii spoecznej reprezentowanej przez Papiea powizana jest cile z zasad dobra wsplnego. Czowiek uchodzcy za jednostk solidarn nie tylko spenia swoje obowizki,

3
4

spotkania z papieem Janem Pawem II, red. J. Kulas, Pelplin 2008, s. 391397.
Por. A. Modrzejewski, Uniwersalistyczna wizja adu wiatowego w personalistycznej
optyce Karola Wojtyy Jana Pawa II, Gdask 2009.
Jan Pawe II, Pielgrzymki do Ojczyzny. Przemwienia i homilie, Krakw 2006, s. 469.
Wszystkie cytaty przemwie i homilii trjmiejskich pochodz z tego zbioru. Przykolejnych
odwoaniach si do ich treci bd podawa w nawiasach w tekcie jedynie numer strony.

142

J. Hffner, Gospodarka wiatowa w wietle katolickiej nauki spoecznej, (w:) Ordo socialis.
Koci i ekonomia, Warszawa 1996, s. 25.
6
Jan Pawe II, Solicitudo rei socialis, (w:) Encykliki Ojca witego Jana Pawa II, Krakw
2007, nr 39.
7
Por. J. Kondziela, Pokj rozwj solidarno, Ethos 1990, nr 1112, s. 320322.
5

143

Arkadiusz Modrzejewski

Kwestie spoeczno-polityczne w trjmiejskich przemwieniach i homiliach papiea

wynikajce z przynalenoci do okrelonej wsplnoty, ale dokonuje czynw, majc na uwadze dobro wsplne. Dlatego te wiadomo tego dobra
mobilizuje go do podejmowania rnych inicjatyw w taki sposb jednak,
bynienaruszay uprawnie pozostaych czonkw wsplnoty, co byoby zaprzeczeniem zasady uczestnictwa w jej przedmiotowym, to jest wskazujcej
czci w strukturze wsplnotowej ludzkiego dziaania i bytowania, aspekcie. W pewnych okolicznociach zasada solidarnoci domaga si wszake
od czonka wsplnoty dziaa niejako wkraczajcych w zakres uczestnictwa
drugiej osoby. Dochodzi do tego wwczas, gdy osoba ta nie jest w stanie poradzi z sobie z cicymi na niej obowizkami. Std wymagane jest odniesienie do dobra wsplnego, ktre musi by stale ywe po to, by czowiek wiedzia, kiedy wypada podj co wicej ponad swoj zwyczajn cz
wdziaaniu i odpowiedzialnoci8.
Zasadniczy aspekt solidarnoci dotyczy wymiaru interpersonalnego w ramach naturalnych wsplnot, takich jak rodzina czy nard. Niemniej odnosi si ona rwnie do relacji midzynarodowych i midzypastwowych i to
wcile personalistycznym znaczeniu, to jest w wymiarze ku-osobowym.
Za realizacj zasady solidarnoci na paszczynie midzynarodowej nie s
odpowiedzialne mniej lub bardziej anonimowe siy czy zbiurokratyzowane
instytucje, ale konkretni ludzie, kady na swj sposb i wzgldem swoich
moliwoci i umiejtnoci. Papie konstatowa: W imi przyszoci czowieka i ludzkoci trzeba wypowiedzie to sowo solidarno. Dzi pynie ono szerok fal poprzez wiat, ktry rozumie, e nie moemy y wedle zasady: wszyscy przeciw wszystkim, ale tylko wedle zasady: wszyscy
z wszystkimi, wszyscy dla wszystkich (s. 469). Std te pierwszym wyzwaniem, przed ktrym stoj architekci rzeczywistoci spoecznej, w tym
szczeglnie midzynarodowej, jest stworzenie warunkw na poziomie globalnym nazywanych klimatem solidarnoci. Jest on wyrazem wiadomoci
istnienia wiatowego dobra wsplnego. Papie w jednym z ordzi stwierdzi,
e solidarno i wsppraca o zasigu wiatowym s nakazem etycznym, skierowanym do sumie jednostek i do poczucia odpowiedzialnoci wszystkich
narodw9. Interpersonalne rozumienie solidarnoci jako wzajemnej wizi
i zobowizania midzy osobami zostao przeniesione na grunt stosunkw midzynarodowych. Jan Pawe II rozcign moralny imperatyw na wszystkich
czonkw spoecznoci midzynarodowej, czynic tym samy z solidarnoci

powoanie kadego czowieka. Dlatego ma ona charakter uniwersalnej zasady. Pojcie solidarnoci pozwolio mu [to jest Karolowi Wojtyle A.M.]
mwi o indywidualnym podmiocie w kategoriach uniwersalnej communio10.
Papie Jan Pawe II by zdania, e wspzalenoci w stosunkach midzynarodowych naley zastpi solidarnoci, ktra niweluje w istocie wszelkie przejawy dyskryminacji i dominacji. Prowadzi natomiast do ustanowienia
pokoju na wiecie, jako e przyczynia si do usuwania rzeczywistych przyczyn konfliktw i napi w stosunkach midzynarodowych, bdcych nastpstwem dysproporcji rozwojowych i zwizanych z dostpem do zasobw ekonomicznych i naturalnych. Kultura solidarnoci zauwaa Papie jest cile zwizana z wartoci pokoju, ktry stanowi podstawowy cel kadego spoeczestwa oraz wspistnienia ludzi w spoecznociach narodowych i midzynarodowych11.
Jan Pawe II widzia szanse dla powstania solidarnego i pokojowego adu
wiatowego, gdy spenione zostan liczne postulaty, a w tym, by:
silniejsze pastwa i narody porzuciy ideologi i polityk hegemonii oraz
wyzbyy si de imperialnych, take w sferze ekonomicznej, ktrej wyrazem jest ideologia i praktyka neokolonializmu,
pastwa bogatsze poczuway si do moralnej odpowiedzialnoci za inne narody, w tym rwnie za przygotowanie pastw uboszych do funkcjonowania w ramach gospodarki wolnorynkowej,
system midzynarodowy by oparty na powszechnej rwnoci pastw inarodw oraz poszanowaniu rnorodnoci,
podmiotowo traktowane byy tak jednostki, jak cae narody,
wyeliminowane zostay wyzysk i ucisk,
przezwyciy podziay wiata na przeciwstawne bloki ideologiczne, militarne, kulturowo-cywilizacyjne, jak rwnie ekonomiczne12.
Papie z Polski nie ogranicza pojcia solidarnoci do formy jamuny,
wsparcia finansowego czy to w formie pomocy bezzwrotnej czy preferencyjnych poyczek. W jego opinii: Nie wystarczy dawa ubogim, z tego, co
zbywa, ale potrzebna jest pomoc do wczania si w proces rozwoju gospodarczego, i cywilizacyjnego [okazywana] caym Narodom, ktre s z niego
wykluczone czy postawione na uboczu13. Majc na uwadze swoist uomno wolnego rynku, ktry nie niweluje dysproporcji rozwojowych midzy

K. Wojtya, Osoba i czyn, (w:) tego, Osoba i czyn oraz inne studia antropologiczne, Lublin
1994, s. 323324.
9
Jan Pawe II, Pokj jest wartoci, ktra nie zna podziaw na Pnoc-Poudnie, WschdZachd: jest tylko jeden pokj, (w:) Pawe VI, Jan Pawe II Ordzia papieskie na wiatowy
Dzie Pokoju, Rzym Lublin 1987, s. 183.
8

144

F. Adornato, Karol Wojtya: jedyny (ostatni?) filozof moralista naszego czasu, Ethos
2002, nr 5960, s. 44.
11
Jan Pawe II, Dialog midzy kulturami drog cywilizacji mioci i pokoju. Ordzie
nawiatowy Dzie Pokoju 1 stycznia 2001 r., (w:) www.opoka.org.pl
12
J. Kondziela, Pokj w nauce Kocioa. Pius XII Jan Pawe II, Lublin 1992, s. 65.
13
Jan Pawe II, Dialog midzy kulturami
10

145

Arkadiusz Modrzejewski

Kwestie spoeczno-polityczne w trjmiejskich przemwieniach i homiliach papiea

bogatymi krajami okrelanymi oglnie jako Pnoc a biednymi spoeczestwami tak zwanego Poudnia, i ktry nie jest w stanie zaspokoi wielu ludzkich potrzeb, Papie twierdzi, e na pastwach bogatych ciy odpowiedzialno podjcia trudu wczenia pastw biednych do wiatowego systemu ekonomicznego. Jan Pawe II upatrywa szans poprawy globalnej sytuacji
ekonomicznej w opracowaniu nowej wizji caociowego postpu zgodnego z zasad solidarnoci, [] integralnego i zrwnowaonego rozwoju spoeczestwa, ktry pozwoli wszystkim jego czonkom realizowa swj potencja14. Wzywa wic m.in. do rozwizania problemu zaduenia zagranicznego, ktry nka od wielu lat kraje ubogie i przyczynia si do ograniczenia twrczych inicjatyw jednostek i spoeczestw, majcych na celu zaspokojenie ich potrzeb bytowych, od ktrych zaley take bogactwo narodw15.
W trjmiejskich homiliach papieskich z czerwca 1987 roku pojawia si
krytyka ideologii, goszcych nieuchronno podziaw, ktrym towarzysz
konflikty i wojny. Bya to z pewnoci przede wszystkim aluzja do ideologii
marksistowsko-leninowskiej, czynicej z walki motor postpu spoecznego.
W Gdasku Papie wprost nawiza do teorii walki klas (s. 494). W gdyskiej homilii natomiast stawia retoryczne pytanie o to, czy przyszo, lepsza przyszo, moe wyrosn z narastania rnic i przeciwiestw na drodze
wzajemnej walki Walki systemu przeciw systemowi, narodu przeciw narodowi wreszcie: czowieka przeciw czowiekowi! (s. 469). Swego rodzaju odpowiedzi udzieli w homilii wygoszonej podczas mszy witej dla ludzi pracy na gdaskiej Zaspie: Nie moe by walka silniejsza od solidarnoci. Nie moe by program walki ponad programem solidarnoci (s. 494).
Drug wak kwesti poruszon przez Jana Pawa II by problem pracy ludzkiej. Ani czas ani miejsce, w ktrym wypowiada sowa dotyczce pracy czowieka nie s przypadkowe. W kilku zdaniach trjmiejskich homilii w syntetyczny sposb przedstawi zaoenia teorii antropologicznej, w ktrej zawieraa si kwestia pracy, a waciwie czowieka osoby,
to jest podmiotu pracy. Papie Polak podkreli podmiotowy charakter pracy, co stawia jego teori w opozycji nie tylko do koncepcji marksistowskich,
ale rwnie, a moe przede wszystkim, liberalnych. Praca gosi podczas mszy na Zaspie nie moe by traktowana nigdy i nigdzie jako towar, bo czowiek nie moe dla czowieka by towarem, ale musi by podmiotem. W prac wchodzi on poprzez cae swoje czowieczestwo i ca sw

podmiotowo. Praca otwiera w yciu spoecznym cay wymiar podmiotowoci czowieka, a take podmiotowoci spoeczestwa, zoonego z ludzi pracujcych (s.493). Sprzeciwiajc si uprzedmiotowieniu pracy ludzkiej, nawoywa
do tego, by przywrci jej peny wymiar osobowy i spoeczny (s. 492).
Ujmujc prac od strony podmiotowej, Jan Pawe II ukaza przede wszystkim czowieka osob, to jest sprawc i twrc pracy i jej dzie16. Std waciwie nie praca jest podstawowym i pierwszorzdnym przedmiotem rozwaa
i ich celem, ale czowiek, czowiek pracujcy17. Rozwaania te dotykaj najgbszej sfery czowieka, czyli jego osobowego istnienia. Praca stanowia
dla Papiea Polaka podstawow form bytowania ludzi na ziemi. Jej istot nie
jest jednak tylko zdobywanie dbr materialnych, zapewniajcych czowiekowi
i jego rodzinie przetrwanie, gdy z jej dzie tworzy si kultura, a osoba ludzka
wyraa poprzez prac sam siebie. Z pojciem praca wie si nade wszystko zagadnienie podmiotowoci ludzkiej. Dla Papiea Jana Pawa II oczywisty by prymat osoby. Jako podmiotowi przysuguje jej pierwszestwo. Mimo,
e jest ona powoana i przeznaczona do pracy, to praca jest dlaczowieka,
a nie czowiek dla pracy18. Czowiek, jego godno, jest przeto waciw
i pierwszorzdn miar pracy. Praca nie jest wartoci autoteliczn. Dlatego
czowiek nie powinien niejako zatraca si wpracy. Lecz by jej rzeczywistym celem i stanowi o jej wartoci19. Snujc rozwaania na temat pracy ludzkiej, Papie nawiza te explicite dokwestii zasadniczych dla polskiego wiata pracy koca lat 80. Zwrci uwag naprawa pracownicze, w tym prawo pracujcych do zrzeszania si i tworzenia niezalenych odpastwa zwizkw zawodowych. Stwierdzi wprost, e czowiek jako podmiot pracy ma prawo
do wspuczestniczenia wzarzdzaniu warsztatem pracy, ma te prawo do pracowniczej samorzdnoci czego wyrazem s midzy innymi zwizki zawodowe niezalene i samorzdne (s.493). Wypowiadajc te sowa, Jan Pawe
II nie tylko popar aktualne denia polskiego ruchu pracy, stojcego w opozycji do rzdzcego reimu, aleprzypomnia oficjalne stanowisko Kocioa katolickiego, wyraone w jego doktrynie spoecznej, ktre od papiea Leona XIII,
a cilej od ogoszenia w 1891 roku encykliki Rerum novarum, jasno formuuje
katalog praw pracowniczych, w tym m.in. prawo do strajku, prawo do zakadania wolnych zwizkw zawodowych i prawo do wspwasnoci rodkw produkcji tak zwany akcjonariat pracowniczy20.

Tene, Poszanowanie praw czowieka warunkiem prawdziwego pokoju. Ordzie


nawiatowy Dzie Pokoju, 1 stycznia 1999 r., (w:) www.opoka.org.pl.
15
Tene, Na ziemi pokj ludziom, ktrych Bg miuje!. Ordzie na wiatowy Dzie Pokoju,
1 stycznia 2000 r., (w:) www.opoka.org.pl
14

146

A.M. Wierzbicki, Podstawowy wymiar ludzkiego bytowania. Jana Pawa II ewangelia


pracy, Ethos 2003, nr 6364, s. 200201.
17
J. Gakowski, Podstawowy wymiar bytowania. Szkice o Jana Pawa II filozofii pracy,
Warszawa 1992, s. 85.
18
Laborem excercens, (w:) Encykliki Ojca witego, nr 6.
19
Tame.
20
Por. C. Skrzeszewski, Katolicka nauka spoeczna, Lublin 2003.
16

147

Arkadiusz Modrzejewski

Kwestie spoeczno-polityczne w trjmiejskich przemwieniach i homiliach papiea

W kontekcie tym pojawi si te problem roli pastwa w relacjach spoeczno-ekonomicznych. Papie otwarcie stawa w opozycji do koncepcji kolektywistycznych. By take krytykiem modelu welfare state i koncepcji trzeciej drogi cho niekiedy niesusznie doktryn jego nazywano trzeci drog21. Uwaa, e realizacja zaoe tak ideologii kolektywistycznych, jakwizji pastwa dobrobytu, prowadzi do ograniczenia ludzkiej wolnoci iaktywnoci. Przenosi indywidualn odpowiedzialno z czowieka na organa biurokratyczne. W efekcie uderza to w podmiotowo czowieka oraz w jego
wymiar spoeczny, ktrego Papie nie sprowadza do ograniczenia jednostki,
alerozumia jako waciw form realizacji jej moliwoci i talentw tylko we wsplnocie i poprzez ycie wsplnotowe osoba ksztatuje sam siebie.
Pastwu powierza rol stworzenia warunkw dla rozwoju osobowego czowieka. Nie powinno jednak ingerowa zbyt silnie, tak by nie ogranicza inicjatyw jednostek. Dziaanie pastwa i jego organw nakierowane na zawaszczanie przestrzeni dla samorealizacji czowieka jest wistocie skierowane
przeciw spoeczestwu. Dlatego e dobro wsplne wrozumieniu Karola Wojtyy Jana Pawa II oznacza w zasadzie stworzenie warunkw dla samorealizacji wszystkich czonkw wsplnoty. Std te, w przekonaniu Jana Pawa II, jeli organizacja ycia zbiorowego zakada zbyt ciasne ramy dlaludzkich moliwoci i ludzkich inicjatyw nawet, gdyby to nastpowao w imi
jakiej motywacji spoecznej jest, niestety, przeciw spoeczestwu. Przeciw jego dobru przeciw dobru wsplnemu (s. 494).
Podejmujc wtek antropologiczny, Papie implicite nawiza polemik z nurtami materialistycznymi i utylitarystycznymi. Na Westerplatte poruszy wak kwesti etyczn supremacji by nad mie. Jan Pawe II
uwaa, e odwrcenie tego porzdku prowadzi w istocie do deprecjacji samego czowieczestwa, take w wymiarze eschatologicznym (s. 479). Prymat wartoci by nad wartociami materialnymi wyraonymi w metaforze
mie jest elementem postulowanej przez Papiea Polaka cywilizacji mioci. Tastruktura, ktrej autorstwo przypisuje si papieowi Pawowi VI,
jest wizj etycznego adu wiatowego, w ktrej nadrzdn wartoci jest godno osoby ludzkiej. Jej przeciwiestwem jest cywilizacja spoycia, oznaczajca prymat wartoci materialnych, w ktrej czowiek, zwaszcza drugi czowiek, traktowany jest instrumentalnie jako narzdzie do uzyskiwania
korzyci czy to indywidualnych (liberalizm utylitarystyczny) czy to kolektywnych (kolektywizm marksistowski). Jeszcze jako metropolita krakowski
i profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Karol Wojtya zauway:

Uznawa godno czowieka, to znaczy wyej stawia jego samego


ni wszystko, cokolwiek od niego pochodzi w widzialnym wiecie. Wszystkie dziea i wytwory czowieka skrystalizowane w cywilizacjach i kulturach
stanowi tylko wiat rodkw, ktrymi czowiek posuguje si w deniu
do waciwego celu. Czowiek nie yje dla techniki, cywilizacji, czy nawet
kultury; yje natomiast przy ich pomocy, zachowujc stale swoj wasn celowo22.
Papie Jan Pawe II podczas homilii na Westerplatte streci zaoenia
antropologii personalistycznej, ktrej by wspautorem by przypomnie
tutylko monumentalne dzieo Osoba i czyn. Podkreli podmiotowy charakter osoby ludzkiej, odrzucajc idee kolektywistyczne, w ktrych deprecjonuje si warto jednostki jak gosi jedno ze sztandarowych hase kolektywizmu: jednostka zerem, jednostka bzdur23. Owa podmiotowo, o ktrej wspomina Papie, jest rdem niezbywalnych praw czowieka, z ktrych najistotniejszym jest prawo do ycia i zachowania godnoci ludzkiej
(s.477478). W nauczaniu papieskim kadzie si nacisk na indywidualn samorealizacj, na prawo jednostki do wyraania siebie i wyboru drogi yciowej zgodnie ze swoim powoaniem. Jednoczenie wskazuje si na spoeczny charakter ludzkiej egzystencji. Czowiek jest bytem spoecznym, co implikuje nie tylko prawa, ale i obowizki wzgldem pozostaych czonkw zbiorowoci. Jest wic myl papieska zarwno opozycyjna w stosunku do kolektywizmu, jak i indywidualizmu, ktry odrzuca koncepcj dobra wsplnego, aprobujc wrodzony egoizm ludzki. Sprzeciwiajc si indywidualizmowi, Karol Wojtya pisa: Czowiek znajduje w sobie pewn konieczno
dowspycia z innymi i konieczno t nosi w sobie i z sob wszdzie, nawet wwczas, gdy si od ludzi odcza. Cae ycie ludzkoci w ramach spoeczestw rodzi si z tej naturalnej koniecznoci. Nie jest ono wic przedmiotem wyboru ze strony woli24. Std Wojtyowa wizja relacji midzy jednostk
a spoeczestwem zakada spoeczn egzystencj czowieka, wiar w istnienie dobra wsplnego, ale jednoczenie niepowtarzalno i jedyno kadego ludzkiego ja, jego prawo do samostanowienia i samorealizacji, ale rwnie jego obowizki wzgldem zbiorowoci i pozostaych czonkw wsplnoty. Koncepcj t syntezuj sowa wypowiedziane podczas homilii pod pomnikiem obrocw Westerplatte: Wszyscy pragn wiata bardziej ludzkiego, w ktrym kady mgby znale miejsc odpowiadajce jego powoaniu. W ktrym kady mgby by podmiotem swego losu, a rwnoczenie

21

Por. na przykad W. Mysek, Jan Pawe II wobec kwestii spoecznej w Europie, (w:) Unia
Europejska spoeczne i gospodarcze aspekty integracji, red. Z. Biegaski i J. Jackiewicz,
Warszawa 2008, s. 58.

148

K. Wojtya, Czowiek jest osob, Tygodnik Powszechny 1964, nr 52.


Por. J. A. Koczowski, Antropologia miosierdzia. Obraz czowieka jako punkt wyjcia
dorozumienia nauki spoecznej Jana Pawa II, (w:) Nowy porzdek wolnoci, s. 34.
24
K. Wojtya, Elementarz etyczny, Lublin 1983, s. 89.
22

23

149

Arkadiusz Modrzejewski

wspuczestnikiem wsplnej podmiotowoci wszystkich czonkw swego


spoeczestwa. Wsptwrc domu przyszoci, ktry wszyscy razem musz
budowa, wiadomi swych obowizkw, ale take swoich niezbywalnych
ludzkich praw (s. 476).
Druga pomorska pielgrzymka Papiea Polaka przypada na ju zupenie
inny okres w dziejach Polski i wiata. W przemwieniach i homiliach Jan Pawe II skoncentrowa si bardziej na kwestiach religijno-moralnych ni spoeczno-politycznych. Niemniej nawiza do dziejw najnowszych. Zarwno
do roku 1939 (przygotowywano si wwczas do obchodw 60-tej rocznicy
wybuchu drugiej wojny wiatowej), jak do pokojowej rewolucji Solidarnoci, ktra w 1989 roku doprowadzia do zmiany rzdw w Polsce. Powstanie NSZZ Solidarno uzna Papie jako przeomowe wydarzenie w historii naszego narodu, ale take w dziejach Europy (s. 1019). Sowa papieskie
wane s zwaszcza dzisiaj, kiedy toczy si nieformalny spr w rodowiskach
intelektualnych i opiniotwrczych Europy o to, ktre z wydarze z najnowszych dziejw Starego Kontynentu stanowi koniec epoki systemw realnego socjalizmu i rywalizacji zimnowojennej. Papie podczas sopockiej homilii stwierdzi: Solidarno otworzya bramy wolnoci w krajach zniewolonych systemem totalitarnym, zburzya mur berliski i przyczynia si do zjednoczenia Europy rozdzielonej od czasw drugiej wojny wiatowej na dwa
bloki (s. 1019).
***
W trjmiejskich przemwieniach i homiliach papie Jan Pawe II zawar najwaniejsze tezy katolickiej filozofii spoecznej. Poruszy w nich zwaszcza podczas
pierwszej wizyty w 1987 roku aktualne problemy spoeczno-polityczne. Nie unika przy tym tematw kontrowersyjnych, czynic wyrane aluzje pod adresem polskich wadz schyku lat 80., nawizujc rwnie do wydarze z najnowszej historii
Polski, szczeglnie za do powstania NSZZ Solidarno. Przesanie papieskie posiada jednak o wiele bardziej uniwersalny charakter. I chocia wygoszone w Trjmiecie, idee Papiea Polaka, dotyczyy powszechnych problemw, z ktrymi mierzy si czowiek na progu nowego Millennium. Wicej nawet, wiele kwestii spoecznych pozostaje nader aktualnych. Patrzc na wspczesne stosunki spoeczne, relacje midzyludzkie i midzynarodowe, dostrzega si deficyt solidarnoci zarwno
w wymiarze lokalnym, jak globalnym, supremacj wartoci materialnych wzgldem
wartoci duchowych oraz deprecjacj wartoci pracy ludzkiej i jej uprzedmiotowienie poprzezpodporzdkowanie kapitaowi i zyskowi. Papie dostrzega kryzys czowieczestwa we wspczesnym, postzimnowojennym wiecie, dlatego gosi potrzeb budowania cywilizacji mioci na rnych poziomach stosunkw spoecznych.
150

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Mariusz Kardas

JAK TO GDYNIA KAWALERI STAA.


Tradycje kawaleryjskie
przedwojennej Gdyni
Kawaleria, hippika, uani, szwoleerowie, Somosierra, Rokitna i Mokra,
rtm. Wadysaw Belina-Pramowski, mjr Henryk Dobrzaski Hubal, zoty
olimpijczyk Jan Kowalczyk te pojcia i nazwiska dla prawie kadego Polaka nieobce, to pewnego rodzaju magia, ktra jest w nas silnie zakorzeniona.
O koniach (nawet tych motorowych) niejeden Polak potrafi mwi bez koca. Dlaczego przywizanie do kawaleryjskiej tradycji jest u nas tak silne? Odpowiedzi naley poszuka w naszej polskiej historii.
Wiek dwudziesty to wiek nieustannego biegu do nowoczesnoci, to czas
najwikszych zmian w ludzkiej cywilizacji. Nic dziwnego wic, e kawaleria, wobec zmieniajcej si sztuki wojennej ju pod koniec dwudziestolecia
midzywojennego staa si niejako anachronizmem. Gdy wic pojcie kawalerii zestawimy z drugim nowoczesn mod Gdyni niejeden z nas zastanowi si nad logik takiej paraleli. Pojawi si szereg pyta. Staniemy te
przed problemem jak mona poczy oba te pojcia. Czy to moliwe?
W II RP kawaleryjskie jednostki byy formacjami o specjalnej estymie.
W przedwrzeniowej armii funkcjonowao 40 pukw kawalerii, a wrd
nich trzy elitarne puki szwoleerw. Nie naley chyba nikogo przekonywa,
eodrodzone w 1918 r. Wojsko Polskie swj pocztek wzio przede wszystkim z formacji legionowych. Rwnie kawaleria wanie tam lokuje swj rodowd.
Pierwsze zawizki polskiej jazdy to Lwowskie i Krakowskie Oddziay
Konne Sokoa i Strzelca, tworzone na pocztku drugiego dziesiciolecia
XX w. Oczywicie najwaniejsz formacj kawalerii o ktrej pamitamy
iktr bdziemy wspomina w okresie II RP sta si oddzia konny, sformowany pod dowdztwem por. Wadysawa Beliny-Pramowskiego, ktry jako
1 szwadron kawalerii Legionwl1 zosta przypisany do 1. Puku Legionw
1

Tradycje przej I Puk Szwoleerw Jzefa Pisudskiego, patrz: L. Rociszewski, 1. Puk


Szwoleerw Jzefa Pisudskiego 19181939, Warszawa 1993.
151

Mariusz Kardas

Jak to Gdynia kawaleri staa. Tradycje kawaleryjskie przedwojennej Gdyni

Polskich, a w kocowym efekcie, jako 1. Puk Uanw, do I Brygady Legionw Polskich pozostajcej pod dowdztwem brygadiera pniejszego Marszaka Polski Jzefa Pisudskiego.
W sierpniowych dniach 1914 r., oprcz ww. ju oddziau rtm. Beliny,
w Krakowskich Oleandrach zawizay si dwa dalsze szwadrony kawalerii. Day one pocztek kolejnej kawaleryjskiej jednostki 2. Puku Uanw
LP. Jednostka ta zostaa odtworzona w strukturach odradzajcego si Wojska Polskiego i funkcjonowaa najpierw jako 2. Puk Uanw Wojsk Polskich, by wstyczniu 1919 r. przyj miano 2. Puku Szwoleerw, a nastpnie 02.06.1919 r. dla upamitnienia szary pod m. Rokitna w 1915 r. przyj
zaszczytn nazw Rokitniaskich.
Drugi Puk Szwoleerw Rokitniaskich powsta z myli grupy ludzi
oPolsce wolnej Polsce i mioci do Niej oraz do koni. Zasuy si on
znacznie dla Polski i sawy jej ora. Godnie toczy boje, gdy Polska staraa
si odzyska niepodlego. Sta rwnie na stray polskoci Pomorza, splatajc swoje dzieje rwnie z histori naszej pery Korony Polskiej Gdyni.
Do pierwszego spotkania z miejscowoci i jej mieszkacami doszo w zimie 1920 r. W padzierniku 1919 r. Puk wszed w skad 5 Brygady Jazdy,
tworzc razem z 2 DP i 1 DS Front Pomorski pod dowdztwem gen. bryg.
Jzefa Hallera, ktrego zadaniem byo przejmowanie Pomorza spod zaboru
pruskiego. Z dniem 01.01.1920 r. Puk przekroczy granic w rej. Dobrzynia,
by zakoczy swj szlak w dniu 10 lutego uczestnictwem w uroczystociach
zalubin Polski z Batykiem w Pucku oraz Gdyni.
W ten sposb, po raz pierwszy waciwie w nowoczesnej historii Polski (ale take w dziejach 2. Puku Szwoleerw Rokitniaskich), zaistniaa nazwa miejscowoci Gdynia. I to od razu w znamiennej sytuacji. To tutaj,
poza Puckiem, Szwoleerowie Rokitniascy, przejmujc wybrzee Batyku
dla Polski, dokonali zalubin z morzem poprzez symboliczny wjazd szwadronu w jego fale. Do niedawna przyjmowano, e zalubiny te odbyy si
12.02.1920 r., a wic w dwa dni po uroczystociach w Pucku2.
Tez t zdaje si burzy jednak przekaz pamitnikarski por. Zdzisawa
Rozwadowskiego, dowdcy 1 szwadronu 2. Puku Szwoleerw Rokitniaskich, przechowywany w Bibliotece Jagielloskiej3. Z jego relacji wynika,
e rozkwaterowany w rejonie Redy szwadron dosta, najprawdopodobniej
wdniu 7 lub 8 lutego, zaskakujcy rozkaz dowdcy Puku pk. Wadysawa
Orzechowskiego-Okszy dotarcia do Zatoki Gdaskiej. Rozkaz brzmia:

Szwadron 1 w penym skadzie wyruszy do m. Gdingen (Gdynia)


i we wczesnych godzinach rannych nawie tam kontakt z morzem,,4. Patrzc na ksztatujc si w te dni, na zajmowanym przez oddziay WP Pomorzu, niekorzystn wobec wycofania si do Gdaska XVII korpusu niemieckiego sytuacj taktyczn polskiego ugrupowania, bezzwoczne skierowanie kawalerii do zabezpieczenia pnocnego styku granicy Polski z Wolnym
Miastem Gdaskim (przebiegajcego wanie w okolicach Kolibek) wydaje si dzisiaj logiczne5. Byo to niezbdne ze wzgldu na kopoty logistyczne
pododdziaw Wojska Polskiego kierowanych transportem kolejowym przez
terytorium WMG. Transport tych pododdziaw zosta wstrzymany na kilka
dni przez wadze niemiecko-gdaskie.
W myl rozkazu szwoleerowie wyruszyli (dnia 08 lub 09.02.1920 r.)
wkierunku wioski Gdynia by jak si zdaje na wysokoci ujcia rzeki Chylonki wej konno w wody zatoki. Wedug tej relacji 1 szwadron 2. Puku Szwoleerw Rokitniaskich, jako pierwszy oddzia Wojska Polskiego,
symbolicznie przejby morze w polskie posiadanie! Do zebranych spontanicznie nad morskim brzegiem, okolicznych mieszkacw i dwch ksiy
(7), przemwili por. Henryk Jakubowski i por. Z. Rozwadowski, a ten ostatni zoy ze szwoleerami uroczyst przysig wiernoci polskiemu morzu.
Najprawdopodobniej obecny na tej uroczystoci by Witold Kukowski, waciciel dworu w Kolibkach, gdy po zakoczeniu oficjalnej czci tych nieoficjalnych (sic!) zalubin z morzem, w jego dworku zorganizowane zostao przyjcie dla oficerskiej kadry Puku (szwadronu 7). Szwoleerowie podejmowani byli w tym czasie gocin jak si wydaje w karczmie Adlerhorst i przylegych domostwach Orowa6. Dopiero 10 lutego odbya si
wPucku oficjalna uroczysto zalubin Polski z morzem. Jednostki 5 Brygady Jazdy 1. Puk Uanw Krechowieckich, 12. Puk Uanw Podolskich i 2.
Puk Szwoleerw Rokitniaskich miay wystawi na t uroczysto po jednym szwadronie z kadego puku, ze sztandarami i plutonem trbaczy. Drugi
Puk Szwoleerw, nieposiadajcy jeszcze ani plutonu trbaczy, ani sztandaru by reprezentowany szwadronem kombinowanym, zoonym z plutonw
pociganych ze wszystkich szwadronw liniowych, ktrym dowodzi por.
Wincenty Karski7.

2
3

Por. chociaby: J. Milewski, 2. Puk Szwoleerw Rokitniaskich, Warszawa 1993, s. 7.


Relacja Z. Rozwadowskiego (w:) Materiay do dziejw 2. Puku Szwoleerw Rokitniaskich,
Biblioteka Jagielloska w Krakowie.

152

Tame.
Jak wojska polskie zajy Pomorze. Wspomnienia Gen. Jzefa Hallera (w:) Ksiga
Pamitkowa dziesiciolecia Pomorza, red. M. Sydow, Toru 1930, s. 59.
6
Za W. Gogan, Szwoleerowie, s. 89. Tre pamitnika, jak i wojskowa logika przemawiaj
bezsprzecznie za tez o wczeniejszym datowaniu (09.02.1920 r.) gdyskich zalubin
zmorzem.
7
Tame.
4
5

153

Mariusz Kardas

Jak to Gdynia kawaleri staa. Tradycje kawaleryjskie przedwojennej Gdyni

Jak si wic okazuje zagadnienie datacji nie jest takie oczywiste! Wsprawie brakuje materiaw rdowych, przez co precyzyjne okrelenie daty tego
wanego dla miasta momentu historycznego na dzie dzisiejszy nie wydaje si moliwe. Do peny obraz kontrowersji w tej sprawie da Kazimierz
Makowski w artykule Zalubiny z Batykiem, zamieszczonym w Roczniku Gdyskim nr 9 z roku 19918, wskazujc trudnoci w datowaniu tego wydarzenia i skaniajc si zarazem do przyjcia jako daty gdyskich zalubin wanie 12.02.1920 r. Jednak w Bedekerze Gdyskim z 2001 r. jako dat
gdyskich zalubin K. Makowski wskazuje ju dzie 13.02.1920 r.9. Naley w tym miejscu zauway, e na dzie 13 lutego bd wskazywa ci historycy, ktrych uwag zwrcia adnotacja w dzienniku Szkoy Katolickiej
w Gdyni przechowywanym w Muzeum Miasta Gdyni. Warto tutaj zacytowa poczyniony na jej kartach najprawdopodobniej rk kierownika, a zarazem nauczyciela tej szkoy Jana Kamrowskiego lakoniczny zapis: Wojsko Polskie10. Adnotacja ta sygnowana wanie dat 13.02.1920 r. niekoniecznie musi jednak oddawa moment pierwszego kontaktu szwoleerw z morzem. We wspomnieniach z 1930 r. zamieszczonych w Ksidze Pamitkowej dziesiciolecia Pomorza, gwnodowodzcy wwczas Frontem Pomorskim gen. dyw. Jzef Haller pisa: [] ostatnia strefa nadmorska zostaa zajta w dniach 4-go, 8-go i 10-go lutego 1920 r.11. Co prawda dalej czytamy:
[] w ktrym to dniu wojska polskie [] pod moim dowdztwem dotary do morza, ale pamitajmy, e poranek i wczesne przedpoudnie 10 lutego genera spdzi nie na stanowisku dowodzenia, a w Gdasku skd dopiero
wyruszy na zaplanowane wczeniej, oficjalne uroczystoci do Pucka. Wskazana przez gen. J. Hallera data 8 lutego pokrywa si natomiast z dat rozkazu, ktry otrzyma por. Z. Rozwadowski, co pozwala domniemywa susznoci tezy, do ktrej przychyla si autor niniejszego artykuu, e pierwsze zalubiny z morzem mogy si odby w Gdyni, wraz z symbolicznym wjazdem wwody zatoki szwoleerw 2. Puku. Wyjanienie do koca tej sytuacji, gwoli dochowania prawdy historycznej, wymaga jednak niewtpliwie
dalszych bada.
Przez kolejne dwa miesice od aktu zalubin z morzem, Puk nie prowadzi dziaa operacyjnych i sta na popasie w rej. Wejherowa, Redy

i arnowca, patrolujc now granic z Niemcami i WMG12. Mona pokusi si o stwierdzenie, e poprzez udzia w zajmowaniu Pomorza i Wybrzea orazudzia www. morskich uroczystociach, nastpio pewnego rodzaju zwizanie si Puku z tym regionem Polski. Po zakoczeniu bowiem dziaa bojowych, z terenw przyfrontowych Puk zosta przetransportowany
do garnizonu na lsku Cieszyskim, to jest do miejscowoci Bielsko (dzisiaj
Bielsko-Biaa), Bochnia i Pszczyna. Jednak w kwietniu i maju 1926 r. jednostka zostaa przeniesiona do m. Starogard na Pomorzu i tutaj Puk stacjonowa do wybuchu kolejnej wojny13. O lokalizacji garnizonu dla puku uanw zadecydoway wzgldy narodowociowe (na 12 tys. mieszkacw 90%
stanowili Polacy), wzgldy polityczne (potrzeba szybkiej reakcji na sytuacj
w WMG) oraz doskonaa infrastruktura (dobra kolejowa sie komunikacyjna, zesp pojemnych koszar z lat 17781781 i kawalerii sprzed 1846 r. oraz
artylerii z1911 r., a take obszerne, o urozmaiconej konfiguracji terenowej,
podmiejskie place wicze.
W czasie, gdy Puk funkcjonowa na stopie pokojowej, zasyn w sferze sportw konnych. W latach 19211927 Puk prowadzi stajni wycigow. Konie bray udzia w wycigach krajowych biegach paskich i przeszkodowych. Stajni, znan w caej Polsce, prowadzili rtm. Zdzisaw Rozwadowski i por. Aleksander Rostworowski. Odnoszono rwnie due sukcesy w biegach dugodystansowych, ktre dla Puku zyskali pk Rudolf Rupp,
rtm. Jzef Modecki, rtm. Tadeusz Kumiski, rtm. Konstanty Smolikowski i inni. Najwiksze sukcesy Puk odnosi jednak w zawodach i konkursach hippicznych14. Konie i jedcy startowali zawodach midzynarodowych
we Woszech, Francji, Niemczech, Stanach Zjednoczonych, Czechosowacji,
Wgrzech, Rumunii, otwie, Estonii oraz krajowych w wielu miastach Polski, wtym w Gdyni15. Puk zawdzicza swoje sukcesy sportowe reprezentantom klasy wiatowej w osobach: wspomnianego ju pk R. Ruppa zdobywcy rekordu wysokoci skoku, mjr. Michaa Antoniewicza wielokrotnego zwycizcy midzynarodowych konkursw hippicznych16, mjr. H. Dobrzaskiego zdobywcy wielu pierwszych nagrd, w tym zotej papieronicy, ofiarowanej mu przez nastpc tronu brytyjskiego, ks. Walii z dedykacj

K. Makowski, Zalubiny z Batykiem, Rocznik Gdyski nr 9, R. 1989/90, Gdynia 1991,


s. 3638.
9
K. Makowski, Bedeker Gdyski, Gdask 200 l, s. 11. Tego braku konsekwencji w datacji
nie wida wszake ju w tekcie cytowanego bedekera.
10
Lehrbericht fr die Katholische Schule I Klasse Gdingen 11 VI 191724 VI 1922, sygn.
MMG/HM/I/1288 (rpis).
11
Jak wojska polskie, s. 59.
8

154

W. Gogan, Szwoleerowie, s. 8691.


W. Gogan, Szwoleerowie, s. 142143. Wyjtkiem by szwadron zapasowy, ktry
stacjonowa we Wocawku.
14
Kronika 2. Puku, s. 3334.
15
M. Kardas, Stefan Franciszek Sok, Komisarz Rzdu w Gdyni, Pelplin 2002, s. 261.
Powojnie zorganizowano w tym miejscu stadion MZKS ARKA, a dzisiaj znajduj si
korty tenisowe. Por. rwnie: W. Gogan, Szwoleerowie, s. 262, 263.
16
Pniej wykadowc i instruktora jazdy konnej w Centrum Wyszkolenia Kawalerii
wGrudzidzu.
12
13

155

Mariusz Kardas

Jak to Gdynia kawaleri staa. Tradycje kawaleryjskie przedwojennej Gdyni

Najlepszemu Jedcowi wiata, rtm. Mieczysawa Nestorowicza,


rtm.T.Kumiskiego, rtm. A. Rostworowskiego, rtm. Stefana Karnackiego,
mjr. Edwarda Zakrawacza, rtm. J. Modeckiego, rtm. Klemensa Rudnickiego,
rtm. Krzyanowskiego, por. Wiesawa Sapa i innych17.
No c, kawaleria oprcz swej malowniczoci, wyrniajcego j poczucia humoru i obowizku onierskiego, prezentowaa si zawsze wietnym
wyszkoleniem i sprawnoci fizyczn. I jeszcze to zamiowanie do koni!
Na uaskiej pasji skorzystaa rwnie moda Gdynia. Stao si to wanie
dziki dowdztwu 2. Puku Szwoleerw Rokitniaskich, ktre w czerwcu
1927 r. urzdzio w dniu swego wita na Polance Redowskiej konkursy hippiczne poczone z rnymi pokazami sprawnoci. Imprezom tym przygldaa si znaczna liczba wczasowiczw i mieszkacw miasta. Oficerowie Puku, widzc jak wiele emocji wzbudziy pokazy kawaleryjskiego kunsztu, postanowili wykorzysta ten czynnik w celu propagowania polskoci na Wybrzeu. Miao to szczeglny sens wobec szerzcej si wrogoci do Polakw
i polskoci, gdaskich Niemcw. W porozumieniu z wadzami miasta utworzono na Polance Redowskiej stadion sportw konnych, na ktrym odbywajce si nierzadko kilka razy w roku imprezy, na stae zagociy w kalendarzu kulturalnym Gdyni. Pomocn do w tym zakresie do Puku, niemajcego odpowiednich rodkw materialnych do realizacji zamierzenia, wycigno Pomorskie Towarzystwo Zachty do Hodowli Koni w Grudzidzu. Towarzystwo wystarao si o pomoc dyrektora Departamentu Chowu Koni w Ministerstwie Rolnictwa F. Jurewicza, ktry zawsze odnosi si yczliwie do popierania sportw konnych. Za jego staraniem, z nalecej do pastwa redowskiej domeny, zosta wydzielony obszar gruntu, a z ministerialnej kasy popyna dotacja na realizacje projektu.
Pierwsze zawody na Polance Redowskiej, pod egid Towarzystwa Zachty do Hodowli Koni18, odbyy si w dniach 21 i 22.07.1928 r. W cigu dwch
dni rozegrano 4 konkursy, w ktrych uczestniczyo okoo 50 koni. Najprawdopodobniej tego roku rozegrano w Gdyni po raz pierwszy w Polsce, tak
zwany konkurs amerykaski, ktry polega na tym, e zwycizc stawa si
zawodnik, ktry pokona bez bdu najwiksz liczb przeszkd, przy pierwszym bdzie jedziec by wykluczany z dalszego uczestnictwa19.
Pierwsze konkursy okazay si nie tylko komercyjnym sukcesem. Potrafiy cign elit polskiego jedziectwa. Startowali tutaj tacy uznani przedwojenni zawodnicy jak: A. Krlikiewicz, S. Starnawski, W. Zgorzelski,

S.Skupiski, H. Dobrzaski, K. Gzowski, H. Roycewicz, P. Nerlich, J. Najnert iinni20. Gdyskie zawody byy urzdzane w jednym z najbardziej malowniczych hipodromw w Polsce i zawsze cigay du publiczno, zjedajc z caej Polski i zagranicy.
W 1934 r. gdyskie zawody urosy do rangi midzynarodowej, a prezydowa im Komisarz Generalny i Minister Penomocny w Gdasku Kazimierz
Papee. Zwycizcy otrzymywali liczne nagrody honorowe i pienine, tote konkurs mia liczn reprezentacj z pukw liniowych kawalerii, Centrum Wyszkolenia Kawalerii z Grudzidza i klubw jedzieckich, w tym niemieckiego Gdaskiego Zwizku Jedzieckiego. W trakcie mityngu rozegrano konkursy o nagrody miasta Gdyni, Polskiego Morza, im. Marszaka Polski, im. Ministra Spraw Zagranicznych i im. Prezydenta Rzeczypospolitej21.
Podobne zawody rozgryway si w kolejnych latach, a do wybuchu wojny. Tak wic, dziki oficerom 2. Puku Szwoleerw Rokitniaskich, konie
nie tylko ciko pracoway przy budowie miasta i portu, ale i rozsawiay
Gdyni wcale nie morsk tradycj.
Nie by to zreszt jedyny akcent gdyski w pokojowej historii Puku. Poczwszy od 1932 r. w Gdyni, corocznie, organizowano huczne obchody wita Morza. W uroczystociach aktywnie uczestniczy rwnie 2. Puk Szwoleerw Rokitniaskich, wystawiajc paradny szwadron reprezentacyjny.
Szwadron niejednokrotnie odtwarza symbolicznie zalubiny z morzem z lutego 1920 r., wzbudzajc swoj defilad poprzez morskie fale wielki aplauz
zgromadzonej publicznoci.
Trzeba jeszcze powiedzie o szczeglnej przyjani, ktra nawizaa si
pomidzy Dowdc Floty kontradm. Jzefem Unrugiem, a dowdztwem Puku. Kontradmira Unrug wielokrotnie by gociem Puku, gdzie z luboci
oddawa si jedzie konnej. Kontakty te nie byy jednostronne, gdy oficerowie Puku rewizytowali Dowdc Floty przy rnych okazjach. Byli take
gomi zwizanych z Marynark Wojenn uroczystoci. Na tych kontaktach
korzystali niejednokrotnie onierze Puku, ktrym umoliwiano zwiedzanie
portu wojennego i organizowano wycieczki na Hel.
Nie miejsce tu na szczegowe opisy dziaa bojowych Puku. W tym zakresie odsyam do literatury fachowej, ktrej ju nie brak na polskim rynku wydawniczym22. Warto jednak przypomnie chocia pokrtce szlak

Kronika 2. Puku, s. 34; W. Gogan, Szwaloerowie, s. 254267.


W podzikowaniu za pomoc oficerowie 2. Puku Szwoleerw Rokitniaskich gromadnie
wstpili w szeregi tego Towarzystwa!
19
W. Pruski, Dzieje konkursw hippicznych w Polsce, Warszawa 1982, s. 9899.
17
18

156

Tame.
Tame, s. 185.
22
Najpeniejszy obraz dziejw 2. Puku Uanw LP, a pniej 2. Puku Szwoleerw
Rokitniaskich mona znale w znakomitej monografii W. Gogana (Szwoleerowie
Rokitniascy, Dzieje 2. Puku Uanw Legionw Polskich i 2. Puku Szwoleerw
Rokitniaskich, Pelplin 2005). O uzbrojeniu i umundurowaniu patrz rwnie m.in.:
C.Leeski, L. Kukawski, O kawalerii polskiej XX wieku, Wrocaw 1991.
20
21

157

Mariusz Kardas

Jak to Gdynia kawaleri staa. Tradycje kawaleryjskie przedwojennej Gdyni

bojowy Puku, by unaoczni dokonania jednostki, ktre dla polakw i gdynian urosy do rangi symbolu. Dziaania bojowe uani puku rozpoczli w dniu
01.10.1914r., kiedy to szwadrony 2 i 3 LP trafiy na front wgierski. W tak
zwanej kampanii karpackiej szwadrony te bray udzia wokoo 20 potyczkach
i bitwach, zdobywajc laury w bitwie pod Mootkowem w dniu 29.10.1914r.,
w potyczce pod Sokowk (listopad 1914 r.) Kirlibab (24.01.1915 r.). Rwnie kolejna, wiosenna kampania, tak zwana bukowiska, zaowocowaa okoo
11 akcjami, z ktrych najwaniejszym byo starcie obu szwadronw kirasjerami rosyjskimi u brzegw rzeki Prut (14.05.1915 r.) oraz pocigiem poprzeamaniu frontu przez piechot II Brygady LP (08.06.1915 r.). Do najbardziej
spektakularnej akcji uanw doszo w czerwcu tego roku pod m.Raracza,
gdzie zadanie przeamania frontu rosyjskiego dostay pododdziay legionowe, dowodzone przez pk. Jzefa Hallera. Miejscowo ta, wobec uporczywoci walk i ponawianych nieskutecznie atakw, staa si podstaw do jednej
z najsynniejszych szary jazdy polskiej, ktr dowodzi rtm. Z. Dunin-Wsowicz. Jej celem byo sforsowanie czterech linii transzei rosyjskich wykopanych na zboczu wzniesienia zabudowanego domami wsi Rokitna, bronionych
przez okoo 4 tys. piechurw rosyjskich. Umocnienia te byy przez cay dzie
szturmowane bez skutku przez piechot23. I wtedy podjto decyzj o szary,
ktrej wykonania podj dowdca Dyonu z 2 szwadronem uanw. W bogatej
literaturze pamitnikarskiej taki mona m.in. znale jej opis:
Wtedy rotmistrz Dunin- Wsowicz podjecha pod oson zaroli do rzeki,
przeby j w brd, trzeci szwadron zostawi w odwodzie, drugim za przeci
kusem dolny okop i ruszy do natarcia na cztery nastpne linie okopw bronice wsi. Pada komenda: Rozwinity w lewo! Szable w do! Pierwsz lini
okopw wzili z zaskoczenia bez trudu. Maszynowy ogie, z drugiego okopu
okaza si morderczy, ale ucich od uaskich szabel. Wtedy zajazgotay maximy z trzeciego po zdobyciu kadego okopu nastpny dziesitkowa nacierajcych. Z szedziesiciu piciu doszo do czwartej linii dziewiciu. Zanim
to si stao jedna z kul ugodzia miertelnie rotmistrza Dunin-Wsowicza.
Po tej szary Rosjanie w nocy opucili bez strzau bronion pozycj.
Wszary uczestniczyo 62 uanw, polego 15, a 25 zostao rannych (w tym
3 w niewoli)24.
W miesic pniej do akcji bojowej wszed 5 szwadron, ktry wzi udzia
w walkach pocigowych na kierunku Ostrowiec, Oarw, Krasuck, Urzdw, Lublin, Kozwka, Stoczek, Brze Litewski, Wodawa, by wreszcie

podj dalsze walki wraz z pozostaymi jednostkami Legionowymi na Woyniu. Wkampanii woyskiej dnia 11.10.1915 r. do walk wczy si 6 szwadron kawalerii.
Wanie tutaj na Woyniu nastpia dalsza reorganizacja jednostek legionowych. W jej wyniku dnia 10.11.1915 r. zosta utworzony 2. Puk Uanw
LP. W lipcu 1916 r. Puk wzi udzia w walkach obronnych podczas ofensywy armii rosyjskiej gen. Aleksieja Brusiowa. W walkach tych wspdziaa wramach kombinowanej brygady Kaw. LP dodatkowo z 1. Pukiem Uanw LP pod oglnym dowdztwem rtm. W Beliny-Pramowskiego. Brygada
stanowia dozr i odwd odcinka frontu w rej. m. Byte. Kampani woysk
Puk skoczy w listopadzie 1916 r. w okolicach Baranowicz.
W sierpniu 1917 r. podczas, tak zwanego kryzysu przysigowego 2. Puk
Uanw LP pocztkowo odmwi wraz pozostaymi onierzami Legionw
przysigi na Rad Regencyjn, jednak pniej z wyjtkiem 3 oficerw i 9 uanw przysig t zoy25. Pozwolio to na przerzucenie jednostki, skadajcej
si przede wszystkim z poddanych austro-wgierskich do Maopolski, a nastpnie na Bukowin26. Tutaj pododdziay Puku wraz z legionistami II Brygady Piechoty LP stany w odwodzie frontu jako Polski Korpus Posikowy27. Po udanym, w nocy z 15 na 16.02.1918 r., przejciu frontu na stron
rosyjsk pod Raracz oddziaw II Brygady LP, celem poczenia si z korpusem gen. Jzefa Dowbor-Munickiego, wobec bezcelowoci jego istnienia,
dnia 18.02.1918 r. 2. Puk Uanw LP zosta rozwizany28.
W kilka miesicy pniej, w listopadzie 1918 r. w Krakowie, w zmienionej ju sytuacji politycznej i wobec tworzenia si struktur przyszego Wojska
Polskiego, powsta zamys odtworzenia jednostki, ktra przejaby tradycje
2. Puku Uanw Legionowych. Podstaw odradzajcego si puku byli onierze i oficerowie pochodzcy z wszystkich trzech zaborw, zwaszcza jednak uani tej jednostki z czasw legionowych.
Do ponownej walki, tym razem o utrzymanie niepodlegoci pastwa polskiego, Puk nie stan jako jednorodna jednostka. W tej specyficznej sytuacji przeomu lat 1918/1919 kady wieo sformowany i uzbrojony oddzia by niezwocznie wysyany na front. Dopiero w sierpniu 1919 r. nastpia koncentracja wszystkich oddziaw Puku w rejonie Bielska i Bolska

23
24

S. Czerep, II Brygada Legionw Polskich, Warszawa 1991, s. 108109.


Kronika 2. Puku Uanw Legionw Polskich i 2. Puku Szwoleerw Rokitniaskich, [oprac.]
T. kawski, [bmw] 1959, Tablica nr l, [mpis]; Podobnie: W. Gogan, Szwoleerowie,
s.3435.

158

Dua grupa onierzy, podoficerw i oficerw jednostki pochodzia z zaboru austriackiego


lub niemieckiego, patrz: W. Gogan, Szwoleerowie, s. 56.
26
Tame, s. 57.
27
W. Milewska, J. Nowak, M. Zientara, Legiony Polskie 19141918, Krakw 1998, s. 243.
28
Kronika 2. Puku Uanw Legionw Polskich i 2. Puku Szwoleerw Rokitniaskich,
[oprac.] T. kawski, [bmw] 1959, s. 1213 [mpis]; C. Leeski, L. Kukawski,
Okawalerii., s. 17. Puk nie mg wraz z Brygad przej przez lini frontu ze wzgldu
na znaczn odlego stacjonowania od niej.
25

159

Mariusz Kardas

Jak to Gdynia kawaleri staa. Tradycje kawaleryjskie przedwojennej Gdyni

Cieszyskiego. Odtd puk dziaa jako cao29 i jak ju wspomniano bra


w 1920 r. aktywny udzia w zajmowaniu przyznanego Polsce w Traktacie
Wersalskim Pomorza.
W drugiej dekadzie kwietnia 1920 r. Puk zosta przerzucony z Pomorza do Galicji Wschodniej30. W ramach Frontu Ukraiskiego stoczy szereg
krwawych potyczek, wzi udzia w zagonie na m. Koziaty (trzykrotna szara na dworzec kolejowy zakoczona wziciem do niewoli tysicy jecw,
wielu skadw kolejowych i wszelakiej broni), a pniej w walkach obronnych z pododdziaami Armii Konnej Siemiona Budionnego. Dnia 4 maja
wBiaej Cerkwi szwoleerowie zagarnli wyposaenie bolszewickiego szpitala polowego, 19 lipca pod Kropiwn zdobyto 4 dziaa polowe. W akcjach
pod Szczurowicami (26 lipca), Krupcem (29 lipca), Klekotowem (3 sierpnia) i Katerynwk w padzierniku upem szwoleerw pady due iloci
broni i wyposaenia onierskiego. Spektakularn akcj przeprowadzi Puk
podKulikowem, gdzie 19 sierpnia odbito z rk bolszewickich 2 baony wasnej piechoty. Zotymi zgoskami Puk zapisa si w najwikszej bitwie konnicy po1813 r. i ostatniej z wielkich bitew jazdy XX w. pod Komarowem,
gdzie 1.Dyw. Jazdy pod dowdztwem pk. Juliusza Rmmla rozbia 1 Armi
Konn Budionnego31. Swj szlak bojowy jednostka zakoczya w listopadzie
1920 r. podm.Koroste, gdzie zdobyto bolszewicki pocig pancerny, okoo
150 jecw, a przeciwnik zosta zmuszony do samozniszczenia dwch kolejnych pocigw pancernych Groza i Centrobron i skadw pocigw towarowych32.
Chwa Puku uzupeniaj jego dziaania bojowe podczas II wojny wiatowej.
Na czas wojny 2. Puk Szwoleerw Rokitniaskich oddelegowany zosta do skadu Armii Pomorze w ramach Pomorskiej Brygady Kawalerii
pozostajcej pod dowdztwem gen. bryg. Stanisawa Grzmota-Skotnickiego33, w skad, ktrej weszy rwnie 16. Puk Uanw Wielkopolskich im.
gen.dyw. Gustawa Orlicz-Dreszera (Bydgoszcz), 18. Puk Uanw Pomorskich (Grudzidz), 8. Puk Strzelcw Konnych (Chemno), 11 Dyon Artylerii
Konnej (Bydgoszcz), 10 Szwadron Pionierw, Szwadron cznoci, Szwadron Kolarzy, 81 Dyon Pancerny i 91 Bateria Artylerii Przeciwlotniczej34.

Jednak bezporednio przed dziaaniami wojennymi, w sierpniu 1939 r.


Puk wszed w skad Oddziau Wydzielonego Starogard, majcego za zadanie oson Korpusu Interwencyjnego, zoonego z 13 DP i 27 DP, ktremu
postawiono zadanie w przypadku konfliktu o Gdask zajcie miasta iobron
mieszkacw narodowoci Polskiej35. Do interwencji nie doszo, a Puk dnia
29 sierpnia powrci pod rozkazy dowdcy Pomorskiej BK. Nastpnego dnia
jednostka, pozostawiajc stanowisko dowodzenia w Starogardzie, wysza
z koszar na, tak zwany postj ubezpieczony, rozlokowujc si w m. Nowa
Wie, abno, Krg i Borzechowo, przyjmujc ugrupowanie obronne na kierunkach Swaroyn, Linowiec, Skarszewy.
Po wybuchu wojny, do 2 wrzenia, szwadrony Puku pozostay na stanowiskach, prowadzc intensywne rozpoznanie w wyznaczonych wczeniej kierunkach. W nocy z 1 na 2 wrzenia saperzy Puku dokonali zniszcze naokolicznych wiaduktach i mostach. Tej nocy z jednostki odszed 2. szwadron
pod dowdztwem rtm. Jana Przedzieckiego, odkomenderowany do osony 2 baonu strzelcw. Rankiem dnia 2 wrzenia Puk otrzyma rozkaz odejcia ugrupowaniem marszowym na poudnie, co te jednostka bezzwocznie
uczynia36.
W dniach 23 wrzenia Puk stoczy swoje pierwsze walki w Borach Tucholskich w okolicach Osia. Idc ze Starogardu przed Osiem, zosta dwukrotnie zbombardowany, co spowodowao opnienie w marszu. O wicie nawyznaczonej zbirce na szosie Drzycim Dbrwka stawio si tylko okoo
300 szwoleerw, to jest 3 szwadron, pluton szwadronu 4, pluton szwadronu ckm i poczet dowdcy Puku. W tym dniu ta cz Puku stoczya wraz
z reszt oddziaw Brygady cikie walki odwrotowe na kierunku Bydgoszczy wokolicach m. Gruczno i nastpnie Toporno. W okreniu znalaz si 3
szwadron i pluton cznoci, ktre przebiy si do Wisy. Ponoszc cikie
straty pododdziay przeprawiy si na drugi brzeg, by wieczorem doczy
doPuku. Ten, wraz z caoci Brygady, zdoa si przebi z Borw Tucholskich w rejon Bydgoszczy37.
Wikszo Puku (okoo 400 szwoleerw), to jest 1 i 4 szwadron (bezplutonu), szwadron ckm, pluton pionierw, poczet sztandarowy, adiutantura puku oraz tabory, nie odnalazszy trzonu Puku odesza w rejon Przysierska.
Tam, dniu 3 wrzenia oddziay puku zostay znowu dotkliwie zbombardowane. Tego dnia dodatkowe straty poniosy od spotkanych oddziaw 3 DPanc.,
z ktrymi podjy zacite walki. Pod Przysierskiem 1 szwadron rozdzieli si.

Tame, s. 2022.
Konika 2. Puku, s. 22.
31
Obok 2. Puku Szwoleerw Rokitniaskich w skad l Dywizji Jazdy weszy: l. Puk
Uanw Krechowieckich, 8 Puk Uanw Ksicia Jzefa Poniatowskiego, 9. Puk Uanw
Maopolskich, 12. Puk Uanw Podolskich i 14. Puk Uanw Jaowieckich.
32
Tame, s. 24; J. Milewski, 2. Puk, s. 9.
33
Konika 2. Puku, s. 35.
34
K. Ciechanowski, Armia Pomorze 1939, Warszawa 1982, s. 65.
29
30

160

Tame, s. 7172.
Kronika 2. Puku, s. 36; K. Ciechanowski, Armia, s. 162.
37
Kronika 2. Puku, s. 36.
35

36

161

Mariusz Kardas

Jak to Gdynia kawaleri staa. Tradycje kawaleryjskie przedwojennej Gdyni

Cz po zacitych walkach dosta si do niewoli wraz z onierzami 9. DP


oraz uanami 16. Puku Uanw Wielkopolskich38.
Szwadron ckm pod dowdztwem rtm. Romana oziskiego okrony, pozostawiajc ciki sprzt i konie, w nocy z 3 na 4 wrzenia, w rejonie Bratwina przeprawi si na wschodni brzeg Wisy. Dnia 6 wrzenia spieszeni szwoleerowie dotarli do Wocawka, do Orodka Zapasowego puku.
Czwarty szwadron przystpi do przeprawy przez Wis w rejonie wiecia. Do przeprawy zwartym oddziaem nie doszo, gdy szwadron zosta
przez lotnictwo hitlerowskie o raz jego bro pancern dokumentnie rozbity.
Przez Wis przeprawili si nieliczni.
Drugi szwadron przyby pod przepraw w wieciu rankiem 3 wrzenia
izmarszu wszed do akcji bojowej na poudnie od m. Przechowo. Dwa plutony po cikich walkach zdoay si oderwa od wroga i przedosta w rejon Bydgoszczy gdzie doczyy do reszty puku. Druga cz szwadronu pozostajca w osonie CI pluton) zostaa okrona pod Kosowem k. wiecia
przezoddziay 3 DPanc. i bronia si do ostatniego naboju. Tutaj poleg m.in.
por. Antoni Kubicki, a wielu szwoleerw potopio si w nurtach Wisy39.
W dniach 47 wrzenia uratowane z matni Borw Tucholskich pododdziay puku dozoroway lini Wisy w rejonie Solca Kujawskiego. W tych
dniach walczca cz jednostki wesza w skad Zbiorowego Puku Pomorskiej Brygady Kawalerii. Puk uzupeniono do stanu dwch szwadronw liniowych, szwadronu kolarzy, plutonu ckm, plutonu cznoci i dziaka ppanc.
Dowdc tak zreorganizowanego Puku zosta ppk. Tadeusz kawski40, ktry jednoczenie peni obowizki zastpcy dowdcy Pomorskiej BK, to jest
pk.dypl. Jerzego Jarzbskiego.
Zwolniony z dniem 7 wrzenia z obowizku dozoru Wisy Puk odszed
poprzez Aleksandrw Kujawski w rejon Izbicy, gdzie otrzyma zadanie wzicia udziau w natarciu Armii Pozna na skrzyda i tyy wojsk hitlerowskich
idcych na Warszaw w skadzie GO gen. bryg. S. Grzmota-Skotnickiego41.
Po nawizaniu cznoci w dniu 9 wrzenia z Podolsk Brygad Kawalerii,
w dniu 10 wrzenia prowadzi rozpoznanie w kierunku Zgierza pododzi.
Od 11 do 12 wrzenia puk walczy krwawo nad Bzur, pod Ozorkowem.
W dniach 12 16 wrzenia ubezpiecza jako stra tylna odwrt resztek Armii
Pozna i Pomorze. W tych cikich walkach odwrotowych Puk Pomorskiej BK straci gros swoich si tak, e w dniu 17 wrzenia stopnia dodwch

niewielkich szwadronw. Tego dnia puk walczy w okolicach m. Giyce,


Wyk i Piotrowa. Pod naporem pododdziaw Wehrmachtu szwoleerowie wraz z pozostaymi jednostkami WP zmuszone zostay do wycofania si.
Polscy kawalerzyci cofajc si, pozostawili w jednym z gospodarstw archiwum pukowe, ktre w czci zostay odkryte przez hitlerowcw i wywiezione w nieznanym kierunku42. Nie znaleli jednak najbardziej cennych pamitek, to jest sztandaru 2. Puku z 1920 r., dwch bogato haftowanych proporcw do fanfar, grotu sztandarowego drzewca, Ksigi Pamitkowej Puku
zlat 19221939 oprawionej w skr, ktre to gospodarz zdy zamurowa
w cianie starej obory43. W kolejnych dniach puk przeszed do Puszczy Kampinoskiej i tutaj ju bez cennego balastu dalej prowadzi walki osonowe
Armii Pozna. Po 22 wrzenia puk usiowa si przebi do Warszawy, jednak prby te poza maymi wyjtkami byy bezskuteczne. W obronie stolicy bierze udzia jedynie Dyon Marszowy, ktry od 19 wrzenia przydzielono do 19 pp44. W obronie Warszawy walczy na Dolnym Mokotowie w rejonie Krlikarni. Skapitulowa wraz z obsad stolicy 27 wrzenia 1939 r.45 Waciwie po 23 wrzenia nie mona ju mwi o Puku jako jednostce zwartej. Ostatnie rozproszone pododdziay 2. Puku kapituloway 27 wrzenia
w rejonie Janowa Lubelskiego i 30 wrzenia (resztki szwadronu marszowego por.rez. Jana Sdzimira i rtm. Czesawa Dmochowskiego) w okolicach m.
Orlicz k. Kurowa w Lubelskiem46.
Podsumowujc, 2. Puk Szwoleerw Rokitniaskich w Wojnie Obronnej
prowadzi dziaania zdecydowane, nacechowane wielk odwag i wol zwycistwa. Dla szwoleerw walka i ycie, ycie i walka zlao si w jedno. Liczyy si honor i umiowanie ojczyzny. Jednostka braa udzia w bitwach:
przesonowej w Borach Tucholskich, o utrzymanie linii Wisy i przepraw mostowych i nad Bzur, przebijaa si do Warszawy i wreszcie walczya w jej
obronie. Wielokrotnie jako ostatnia schodzia z pl bitewnych, zdziesitkowana przez silniejszego wroga, ale do koca zachowujc kawaleryjsk spoisto i jedno oraz kawaleryjski honor. Jej onierze, po wrzeniu 1939 r.,

Tame, s. 37.
J. Milewski, 2. Puk, s. 2526; K. Ciechanowski, Armia, s. 221.
40
Podpukownik dypl. J. Trepto i pk. Adam Zakrzewski, dotychczasowy dowdca Pomorskiej
BK skierowani zostali do jej Orodka Zapasowego w Garwolinie do zada organizacyjnouzupeniajcych.
41
Kronika 2. Puku, s. 3738.
38
39

162

Przepady m.in. srebrne puchary zdobyte w konkursach jedzieckich.


Tajemnic t gospodarz Feliks Jadyk zabra ze sob do grobu, a zostay odnalezione
podczas rozbirki obory po 34 latach. W 1973 r. sztandar 2. Puku Szwoleerw
Rokitniaskich przekazany zosta do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, apozostae
zachowane pamitki znalazy swoje miejsce w Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola
Bitwy nad Bzur. Natomiast sztandar pukowy z 1934 r. zosta wg J. Milewskiego
(2. Puk, s. 5) zakopany w rejonie Grdka nad Wd ju 3 wrzenia, patrz rwnie:
K.Ciechanowski, Armia, s. 221.
44
Do Warszawy dotary take pozostaoci 3 szwadronu dowodzone przez por. Alberta
Wojciechowskiego. Por.: W. Gogan, Szwoleerowie, s. 319.
45
Tame, s. 326327; J. Milewski, 2. Puk, s. 3234.
46
Tame, s. 3637; W. Gogan, Szwoleerowie, s. 335.
42
43

163

Mariusz Kardas

Jak to Gdynia kawaleri staa. Tradycje kawaleryjskie przedwojennej Gdyni

znaleli si zarwno w szeregach w PSZ na Zachodzie, jak i wojsku Berlinga. Walczyli rwnie chocia w skromnej liczbie w konspiracji, zwaszcza w szeregach Zwizku Walki Zbrojnej, Armii Krajowej, a nawet w Tajnej Organizacji Wojskowej Gryf Pomorski47. Ale trzeba przy tym pamita, e byo to moliwe, poniewa trzon korpusu oficerskiego i podoficerskiego Puku do koca wrzeniowych walk stanowili oficerowie i podoficerowie
z okresu suby w Legionach Polskich i w wojnie o niepodlego, w tym
wojnie z bolszewikami w latach 19141921. Ten skad jak susznie zauway ppk Tadeusz kawski [] zapewni utrzymanie tradycji i przywizanie do barw pukowych48. A tradycja ta, ktra wizaa wszystkich onierzy Puku od szwoleera, podoficera, oficera po dowdc jednostki, niezalenie od stanu pochodzenia spoecznego jak i tradycji wyzwoleczych (pochodzcych zarwno z Legionw Polskich, korpusu gen. J. Dowbor-Munickiego, armii rosyjskiej, austro-wgierskiej czy bkitnej), bya tradycj opart przede wszystkim na szary pod Rokitn. Ale nie tylko! Brzmiay w niej
rwnie fanfary wszystkich innych szar z wszystkich pl bitewnych z okresu walk o niepodlego Polski, na ktrych swoj krew przelewali polscy uani. Brzmiay wreszcie sowa roty wypowiedzianej przez uanw, przysigajcych w lutym 1920 r. na gdyskiej play wierno polskiemu morzu.
Na koniec naley zauway, e 2 Puk Szwoleerw Rokitniaskich nie
zakoczy swojej chlubnej historii we wrzeniu 1939 r. W konspiracji odtworzony zosta w Obwodzie Grjeckim AK dyon (szwadron) spieszony puku. W ramach bowiem odtwarzania Si Zbrojnych w Kraju, dowdztwo AK
przewidywao utworzenie w skadzie, tak zwanego Korpusu Zachodniego
dwch BK Zmotoryzowanej, w tym: Pomorskiej BK Zmot. AK. W jej strukturze przewidziano miejsce dla puku strzeleckiego 2 Puku Szwoleerw
AK. Szwadron w sile okoo 100 ludzi stanowi zacztek tej jednostki i znajdowa si w dyspozycji komendanta tego obwodu49. Szwadronem tym dowodzi wachm. Franciszek Wizewicz, ktry poleg w Powstaniu Warszawskim,
walczc w oddziaach Zgrupowania Chrobry II50.
Zaprezentowanie chway Puku, z ktrej poprzez zwizki tej jednostki
z Gdyni mog by (i powinni!) dumni wszyscy jej mieszkacy, nie byoby
pene bez pewnych liczb.
W I wojnie wiatowej w latach 19141918 w szeregach LP polego
lub zmaro z ran 65 uanw, oficerw i podoficerw 2. Puku Uanw51.

W wojnie o niepodlego i polsko-bolszewickiej w latach 19181920 polego lub zmaro z ran 157 oficerw, podoficerw i szwoleerw.
Tylko wedug stanu suby na dzie 31 sierpnia 1939 r. (wg ustale
dr. W.Gogana): w Wojnie Obronnej w 1939 r. polego lub zmaro z ran 18
oficerw i podoficerw; w miejscach kani w Zwizku Sowieckim zmaro
lub zostao zamordowanych 16 oficerw i podoficerw, w tym ostatni dowdca Puku ppk. dypl. J. Trepto52; w obozach jenieckich lub wizieniach
hitlerowskich zmaro lub zostao zamordowanych 4 oficerw i podoficerw.
W PSZ na Zachodzie polego lub zmaro z ran 6 oficerw i podoficerw; brak
danych dotyczcych konspiracji.
Z byych oficerw i podoficerw 2. Puku Uanw LP i 2. Puku Szwoleerw Rokitniaskich w latach II wojny wiatowej ycie swoje dla Polski
oddao53 49 oficerw, w tym: gen. bryg. Stanisaw Rostworowski, pk. dypl.
Konstanty Drucki-Lubecki i ppk rez. Jan Dunin-Brzeziski. Brak jest niestety danych o represjach komunistycznych, ktre ewentualnie mogy spa na
oficerw, podoficerw i szwoleerw Puku po zakoczeniu wojny w 1945 r.
W historii Puku oficerowie, podoficerowie i onierze jednostki zostali
uhonorowani odznaczeniami:
Za walki na lsku Cieszyskim w 1919 r. 3 i 4 szwadronu Krzyem
za Obron lska odznaczono 52 szwoleerw. Za udzia w walkach z lat
19141920 68 onierzy 2. Puku Uanw LP, ktrzy nie weszli do 2. Puku Szwoleerw Rokitniaskich i 13 oficerw, ktrzy przyszli do puku
po 1920r. otrzymao Krzye Virtuti Militari. Za udzia w walkach z lat 1914
1920 66 onierzy 2. Puku Szwoleerw Rokitniaskich otrzymao Krzye Virtuti Militari, a 384 Krzye Walecznych54. Za wojn 19391945 19 onierzy 2. Puku Uanw LP i 2. Puku Szwoleerw Rokitniaskich otrzymao Krzye Virtuti Militari IV i V klasy nadane przez rzd RP. O niepodwaalnych zasugach dla Polski wiadczy rwnie to, e 9 oficerw zostao odznaczonych take przez wadze PRL Krzyami Virtuti Militari IV i V klasy.
Problematyka zwizana z 2. Pukiem Szwoleerw Rokitniaskich to jednak jeden z kilku aspektw kawaleryjskiej przygody Gdyni. Do przedwojennej Gdyni cigali ludzie z caej Polski o rnych specjalnociach i zawodach. Nie zabrako wrd nich i kawalerzystw oraz osb, zwizanych w jaki sposb z komi (furmani, wozacy, rolnicy itd.). To wanie oni stanowili trzon utworzonego w trakcie dziaa obronnych wrzenia 1939 r. konnego

Najpeniej jak do tej pory przedstawia ten problem w swojej monografii W. Gogan.
Kronika 2. Puku, s. 28.
49
J. Milewski, 2. Puk, s. 38.
50
W. Gogan, Szwoleerowie, s. 347.
51
Wedug T. kawskiego (Kronika 2. Puku, s. 10) w I wojnie wiatowej w latach 1914
1918 w szeregach LP polego lub zmaro z ran 27 uanw 2. Puku, w tym: 4 oficerw,
47
48

164

3podoficerw i 20 uanw.
Najprawdopodobniej zamordowany w charkowskim wizieniu.
53
W wikszoci w miejscach mordu na wschodzie w Zwizku Sowieckim.
54
J. Milewski, 2. Puk, s. 9; Wedug tego autora Krzye Virtuti Militari otrzymao zaudzia
tylko w wojnie polsko-bolszewickiej 83 szwoleerw.
52

165

Mariusz Kardas

Jak to Gdynia kawaleri staa. Tradycje kawaleryjskie przedwojennej Gdyni

szwadronu Krakusw. Oddzia utworzony zosta na bazie oddziau Przysposobienia Wojskowego Konnego Krakus istniejcego w Gdyni w latach
19341939, a dziaajcego w strukturach Miejskiego Komitetu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego55. Z inicjatyw powstania wyszed wachmistrz rez. Stanisaw Krawczyk. Czonkowie szwadronu, ktrymi
byli rezerwici i przedpoborowi broni jezdnych WP, szkoleni byli w jedzie
konnej, wadaniu broni bia, strzelaniu z karabinka kawaleryjskiego, subie polowej i sanitarnej i innych. Odbywao si to we wsppracy z regularnymi jednostkami WP. Krakusi gdyscy w 1935 r. stanowili ju na tyle zwarty pododdzia kawalerii, e w tyme roku wystpili zwart formacj w szyku pieszym na swojej pierwszej publicznej defiladzie zorganizowanej z okazji wita 3 maja, za debiut konnego pododdziau nastpi w rok pniej
rwnie w Gdyni, na listopadowych uroczystociach wita Niepodlegoci.
W ramach mobilizacji alarmowej, Miejski Oddzia PWK (Krakusi) wystawi
dla Morskiej Brygady ON szwadron kawalerii dywizyjnej, ktrego dowdztwo obj por. rez. kaw. Mieczysaw Budek. Od 24 VIII spieszony szwadron
znalaz si w dyspozycji Dowdztwa Ldowej Obrony Wybrzea56. Rozkazem pk. S. Dbka skierowano go do Oddziau Wydzielonego Redowo,
ktrego zadaniem bya obrona Gdyni od strony Wolnego Miasta Gdaska.
W dniach 14 wrzenia szwadron broni gwnej linii polskiego oporu
w rejonie Maego Kacka, trzymajc pozycj nad pla w Orowie Morskim.
W dniu 4 wrzenia odzia wycofany z frontu przeszed reorganizacj i sta si
konn jednostk rozpoznawcz, uzbrojon rwnie w karabiny maszynowe
na taczankach. Szeregi oddziau zasilili kawalerzyci rezerwy, ktrzy wobec
odcicia Wybrzea od reszty kraju, nie mogli si dosta do swych macierzystych jednostek walczcych w gbi Polski. Wobec objcia nad szwadronem
dowdztwa przez por. rez. kaw. Wincentego Spyraka, por. M. Budek zosta
dowdc I plutonu, ktry do walki wszed 10 wrzenia. Trzy dni wczeniej,
na osobisty rozkaz pk. Dbka, w dniu 7 wrzenia II pluton krakusw uda

si na rozpoznanie dalekiego przedpola polskich pozycji, w celu wyjanienia panujcej tam sytuacji. Oba pododdziay, niezalenie od siebie, dziaay
lokalnie na korzy walczcych tam baonw Obrony Narodowej, dostarczajc bezcennych wprost informacji. Pierwsze straty kawalerzyci ponieli 10
wrzenia, kiedy to dwukrotnie doszo do ostrego kontaktu ogniowego z nieprzyjacielem. W dniach 11 i 12 wrzenia oba plutony gdyskich kawalerzystw bray udzia w nocnym kontrataku i dziennym natarciu na wie yce, ponownie ponoszc dotkliwe straty. W nocy z 12 na13 wrzenia Krakusami ubezpieczali odwrt oddziaw LOWyb. na Kp Oksywsk. Po przejciu na Kp oddzia zosta spieszony i walczy w szeregach Morskiej Brygady ON57. Oddzia Krakusw podda si w ostatnim dniu obrony Kpy
Oksywskiej w rejonie strzelnicy na Obuu. Trudno dzi oszacowa dokadne straty jednostki, najprawdopodobniej w trakcie dziaa wojennych polego okoo 17 gdyskich krakusw, za rany odnioso okoo 35, w tym wszyscy oficerowie szwadronu58.
onierze szwadronu gdyskich Krakusw na pewno godnie wypenili
swj obowizek wzgldem bronicej si Ojczyzny i miasta.
Wracajc do postawionego na pocztku tego artykuu pytania: jak mona
poczy star tradycje kawaleryjsk z Gdyskim nowoczesnym myleniem,
naley stwierdzi, e Gdynia piknie potrafia si wpisa w t tak polsk specyfik. Co wicej, ta wspaniaa tradycja przetrwaa. W sytuacji gdy dzisiaj
jednostki konne w Wojsku Polskim nie maj racji bytu, my staramy si houbi tradycji kawaleryjskiej. Jak grzyby po deszczu na terenie polski mionicy historii i tradycji kawaleryjskich cz si w stowarzyszenia i w ten sposb
daj szans przetrwa tej swoicie czarownej ideologii. Rwnie na Pomorzu znaleli si tacy pasjonaci. W 2006 r. w Starogardzie Gdaskim powstao Stowarzyszenie Szwadron Kawalerii im. 2. Puku Szwoleerw Rokitniaskich, ktremu Zrzeszenie K Pukowych Kawalerii z siedzib w Londynie
przyznao w tyme roku prawo do dziedziczenia tradycji bojowej i barw tej
elitarnej jednostki kawalerii II Rzeczypospolitej. Szwadron posiada konny
pododdzia reprezentacyjny i prowadzi szerok dziaalno w celu propagowania idei kawaleryjskich, zrzeszajc rodziny zmarych i polegych onierzy Puku oraz wszystkich sympatykw jedziectwa i kawalerii. Co wicej,
szwadron Stowarzyszenia zdy take zaznaczy swoje miejsce na mapie
kulturowej wspczesnej Gdyni, biorc, na przykad aktywny udzia w produkcji filmowej zatytuowanej Miasto z morza, powstajcej na kanwie trylogii Stanisawy Fleszarowej-Muskat Tak trzyma. W filmie, ktrego fabua

Pocztki Przysposobienia Wojskowego Konnego sigaj 1927 r., kiedy to w powiecie


czyckim rtm. rez. Stanisaw Modzianowski zorganizowa oddzia krakusw zoony
z uczniw szk rednich z czycy ochotnikw z wasnymi komi. Instruktorami
zostali podoficerowie kawalerii. Wadze II RP uznay, e formacja ta moe by przydatna
w koncepcjach obronnych i zaczy organizowa w caym kraju oddziay Krakusw
nazasadzie konnego Przysposobienia Wojskowego.
56
Na podstawie rozkazu ministra spraw wojskowych z 13.11.1936 z dniem 15.01.1937
wszed w ycie nowy podzia terytorialny dla 57 istniejcych wwczas rejonw PWK
(Krakusw). Dnia 02.12.1936 r. minister spraw wojskowych wyznaczy komendantw
rejonw PWK przy dywizjach piechoty. Stanowisko komendanta rejonu PWK zostao
zaszeregowane dla oficera sztabowego (majora) i wczone do etatu dowdztwa dywizji
piechoty. Poniewa w 1939 r. na Wybrzeu powstaa specyficzna struktura wojsk ldowych
PWK z Miejskim Oddziaem Konnym podporzdkowano dowdcy LOWyb.
55

166

Konie rozpuszczono, pozostawiajc jedynie wierzchowce przydatne w subie cznikowej.


Rzdy i lance podobno zatopiono w wodach Zatoki Gdaskiej.
58
Wedug danych ustalonych przez badacza dziejw szwadronu W. Kloskiego.
57

167

Mariusz Kardas

Jak to Gdynia kawaleri staa. Tradycje kawaleryjskie przedwojennej Gdyni

dotyka pocztkw gdyskiej historii, znalaza si rwnie sekwencja zalubin z morzem szwoleerw z 2. Puku, ktrych piknie odegrali czonkowie
starogardzkiego Stowarzyszenia.
Tradycje kawaleryjskie stara si rwnie kultywowa powstae w 2004r.
z inicjatywy gdynianina Wojciecha Kloskiego Stowarzyszenie Gdyski Szwadron Krakusw. Jego Prezesem Honorowym zosta mieszkajcy
w Gdyni jedyny znany yjcy gdyski krakus, por. w st. spocz. Stanisaw
Grski, odznaczony Krzyem Walecznych i Medalem za Wojn Obronn
Polski 1939 r. Czonkowie stowarzyszenia godnie kultywuj tradycj swych
poprzednikw oraz poszukuj wszelkich informacji na temat historii gdyskich krakusw. Mona ich spotka na wielu uroczystociach i inscenizacjach
batalistycznych w regionie pomorskim oraz na terenie caego kraju.
Naley rwnie podkreli, e w samej Gdyni istnia do niedawna, Oddzia Konny Stray Miejskiej. Konna formacja powstaa w 1992 r. i stacjonowaa w zabytkowej stajni w Gdyni-Kolibkach przy al. Zwycistwa 291.
Dowodzi nimi Henryk Bubicz. W pocztkach istnienia liczya 13 stranikw ikoni. W ostatnich latach zredukowano j do piciu stranikw i siedmiu koni.
Zadaniem oddziau byo patrolowanie terenw lenych (ktre stanowi
51% powierzchni Gdyni), gdzie wstp samochodem jest niemoliwy, a pieszo niebezpieczny. Posterunkowi Gdynia-Kolibki, wczesnej Policji Municypalnej Stray Miejskiej Oddzia Konny, powierzono objcie kontrol 5 patroli konnych: terenu szkek na Kolibkach, rejonu ul. Spdzielczej i osiedla Karwiny, wybrzea morskiego od Bulwaru Nadmorskiego
do granicy z Sopotem, Skweru Kociuszki i Bulwaru Nadmorskiego,
dzielnicy Orowo. Zadania stawiane przed stranikami konnymi miay charakter prewencyjny: kontrola przestrzegania przepisw o ochronie rodowiska zwaszcza w rejonie rezerwatw, ujawnianie zanieczyszcze ekologicznych, zwikszenie poczucia bezpieczestwa na szlakach turystycznych, wykrywanie sprawcw nielegalnych wysypisk mieci w lasach, ujawnianie kierowcw niestosujcych si do przepisw o uytkowaniu drg lenych i parkowych59. Konni stranicy szukali take nielegalnych warsztatw czy skradzionych samochodw. Razem z policj pilnowali porzdku podczas imprez
plenerowych i sportowych. Mieszkacom Gdyni konie stray miejskiej kojarzyy si rwnie z miejskimi uroczystociami, festynami i piknikami. Byy
te atrakcj corocznej Parady Niepodlegoci 11 listopada.
Konie suyy nie tylko w Stray Miejskiej, ale rwnie oddelegowane
zostay do celw rekreacyjnych. Gdynianie mogli jedzi konno i uczy si

jazdy konnej. Stworzono te warunki do rehabilitacji dzieci dotknitych poraeniem mzgowym w ramach hippoterapii60.
Do niedawna gdyski oddzia by jedynym trzech w Polsce. Podobne formacje posiadaj Wrocaw i d. Przed kilkoma laty, z powodu ci budetowych, zrezygnowaa z niego Bydgoszcz. Gdy w Gdyni w 2007 r. podjto decyzj o reorganizacji Stray Miejskiej, w jej strukturach zabrako miejsca dla oddziau konnego. Gr wziy kwestie finansowe, ktre przemwiy
na niekorzy jego funkcjonowania. Zwaszcza, e zdaniem wadz miejskich Stray wci przybywa nowych obowizkw, ktre nie wymagaj
utrzymywania suby konnej.
I tylko koni al

59

Oddzia Konny Stray Miejskiej Gdynia-Kolibki. Zasady funkcjonowania, oprac. H.Bubicz.


[bdw.] (mpis).

168

60

[ba], Na ko, Ratusz z 03.11.1992 r.


169

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Grzegorz Piwnicki

Polski wrzesie 1939 roku w Gdyni


1. Pro memoria
We wrzeniu biecego roku mija 70 lat od wybuchu II wojny wiatowej.
By to najwikszy dotychczasowy konflikt zbrojny w dziejach ludzkiej cywilizacji. Polska poniosa najwysze proporcjonalne straty w ludziach, infrastrukturze przemysowej, majtku narodowym, spord wszystkich pastw
biorcych w tym starciu. Utracia jako pastwo zwyciskie poow swojego
przedwojennego terytorium.
Nie wygenerowaa ze swojego spoeczestwa kolaboracyjnego rzdu, aden polski onierz nie zdradzi i nie przeszed na stron wroga. Bya wartociowym sojusznikiem koalicji dotrzymujcym zobowiza aliantom, jej lojalno do koca wojny pozostawaa bez skazy jak adnego innego pastwa.
Sojusznicy w trakcie negocjacji politycznych w czasie wojny i po wojnie
nie zabiegali szczeglnie o interesy sprzymierzonej Polski. Po zakoczeniu
dziaa wojennych w Europie zgodzili si na oddanie naszego kraju do strefy wpyww Stalina i ZSRR.
Za niemym przyzwoleniem USA i Wielkiej Brytanii wprowadzono w Polsce na bagnetach czerwonoarmistw komunizm.
Wojna rozpocza si 1 wrzenia 1939 r. od ataku Niemcw na polsk
wojskow skadnic tranzytow na Westerplatte.
Kilka minut pniej agresor zaatakowa polskie placwki na granicy Wolnego Miasta Gdaska z Gdyni. Obrona miasta usytuowana bya na jego
przedpolach. W odlegoci kilkunastu kilometrw. Gdyni bronia Ldowa
Obrona Wybrzea i cz Floty Wojennej pozostaa w kraju. Walki w obronie miasta to jeden z najchlubniejszych epizodw wojny obronnej Polski
w 1939 r. Trway one nieprzerwanie 19 dni w dzie i w nocy. Obrocy
nie mogli si wycofa, gdy z trzech stron od ldu stay wojska niemieckie,
a ich zapleczem byo morze. Zostali zwycieni, ale nie poddali si

170

171

Polski wrzesie 1939 roku w Gdyni

Grzegorz Piwnicki

Gdynia poniosa wielkie straty w czasie wojny. Kilkadziesit tysicy ludzi pozbawiono domw, mienia i wysiedlono do Generalnej Guberni. Zdewastowano port, wizytwk miasta, zbudowanym wielkim wysikiem w okresie
midzywojennym. Zmieniono nazw miasta na Gotenhafen.
Aktualnie, po latach, naley przyblia te wydarzenia, nie w imi chci odwetu, zadraniania stosunkw midzynarodowych lub dania odszkodowa, ale w imi przestrogi mwicej o czasach nienawici, dla pamici
Tym bardziej, e w Niemczech odzywaj si gosy, w ktrych czsto wczorajsi agresorzy przyjmuj pozy poszkodowanych, a nawet daj odszkodowa wojennych, za wojn, ktr wywoali w imi zniesienia Polski jako pastwa i jej narodu1.

rdo: Archiwum wasne

Dysproporcja si i rodkw militarnych niemieckich i polskich


walki o miasto w dniach 114 wrzenia 1939 roku
Do dziaa w rejonie Gdyni i czciowo przeciw Helowi, Niemcy wydzielili dwa zgrupowania wojsk: od strony zachodniej, z okolic Lborka i Bytowa
naciera improwizowany korpus, nazwany Greuzschutz Abschnitts Komando l dowodzony przez generaa Leonharda Kaupischa, a podporzdkowany dowdcy 4 armii, generaowi Giintherowi von Kluge.
Najsilniejszym zwizkiem taktycznym korpusu bya 207 dywizja piechoty pod dowdztwem generaa majora Karla von Tiedemanna. Liczya blisko
18 000 ludzi i skadaa si z trzech pukw piechoty, puku artylerii lekkiej,
batalionu rozpoznawczego, batalionu saperw i batalionu artylerii przeciwpancernej. Ponadto generaowi Tiedemannowi podlegay dwa bataliony piechoty i dwa dywizjony artylerii, nalece organizacyjnie do 12 dywizji piechoty, a czasowo doczone do 207 dywizji. Te oddziay liczyy cznie 2 600
ludzi. W skad korpusu wchodziy take dwa puki stray granicznej, liczce
okoo 6 000 ludzi i 5. puk kawalerii, liczcy sze szwadronw w sile okoo 1 000 onierzy.
Korpus generaa Kaupischa nie nalea do doborowych wojsk hitlerowskich, nie mia broni pancernej ani oddziaw zmotoryzowanych. Niemniej
cznie liczy okoo 27 600 onierzy, mia 868 lekkich i 314 cikich karabinw maszynowych, 18 granatnikw kal. 50 mm i 54 modzierze kal. 81 mm,
1

172

A. Rubinowicz, Nie zrezygnujemy. Rozmowa z Erik Steinbach, Gazeta Wyborcza


z 05.09.2000; G. Piwnicki, Wpyw traumatycznych dowiadcze Polakw i Niemcw
zokresu II wojny wiatowej na normalizacj stosunkw bilateralnych w jednoczcej si
Europie po wstpieniu Polski do Unii Europejskiej, (w:) Ksztatowanie si nowego adu
midzynarodowego, red. A. Chodubski, M. Malinowski, E. Polak i P. Trawiecki, Gdask
2007, s. 220237; B. Podsiado, Polsko-niemiecka debata wok centrum przeciwko
Wypdzonym, (w:) Polska Niemcy Europa. Pamici profesora Piotra Dabrowskiego,
red. J. Iwanek, Katowice 2008, s. 237259.
173

Grzegorz Piwnicki

Polski wrzesie 1939 roku w Gdyni

96 dzia przeciwpancernych kal. 37 mm, 30 dzia piechoty kal. 75 mm, 48


haubic kal. 105 mm i 12 haubic kal. 150 mm2.
Drugie zgrupowanie, przewidziane do natarcia na Gdyni z kierunku Sopotu, liczyo okoo 12 000 onierzy pod oglnym dowdztwem przybyego
z Rzeszy generaa majora Friedricha Eberhardta. Trzon stanowiy dwa puki piechoty zwane pukami Landespolizei, oba liczyy ponad 6 000 onierzy. Siln jednostk by take zmotoryzowany oddzia piechoty SS Heimwehr
Danzig, liczcy cztery kompanie piechoty i siedem kompanii broni maszynowej, wozy pancerne i artyleri. Ponadto w skad zgrupowania generaa Eberhardta wchodziy dywizjony artylerii i liczne mniejsze oddziay policji, saperw, cznoci i inne3.
Przeciw tym siom strona polska w rejonie Gdyni moga przeciwstawi
okoo 14 700 onierzy, cznie z oddziaami zorganizowanymi ju po rozpoczciu wojny. Oddziay polskie posiaday: 266 lekkich, 187 cikich i 5 najciszych karabinw maszynowych, 18 granatnikw kal. 46 mm, 16 modzierzy kal. 81 mm, 8 dziaek przeciwpancernych kal. 37 mm, 9 dziaek morskich takiego kalibru, 13 dzia polowych kal. 7576 mm, 2 dziaa nadbrzene kal. 100 mm, 4 dziaa kal. 105 mm i 8 dzia przeciwlotniczych kal. 75 mm4.
Dysproporcja si na ldzie bya olbrzymia, ale wprost druzgocc przewag mieli Niemcy w powietrzu. Przeciw wojskom i okrtom polskim w rejonie Gdyni mogli wystawi cae dywizjony, a nawet puki l Floty Powietrznej,
liczcej okoo 500 samolotw. Ponadto na lotniskach w strefie nadmorskiej
mieli trzy dywizjony lotnictwa przybrzenego, liczce osiem eskadr rnych
typw wodnosamolotw oraz eskadr myliwsk i eskadr bombowcw nurkujcych ze 186 dywizjonu lotniczego cznie okoo 120 samolotw. Morski dywizjon lotniczy w Pucku liczy tylko 23 wodnosamoloty5.
Podobna dysproporcja wystpowaa w siach morskich. Do bezporednich dziaa wyznaczono szkolny okrt liniowy Schleswig-Holstein, ktry pod pretekstem kurtuazyjnej wizyty ju 25 sierpnia przyby do Gdaska
i zaj pozycj ogniow koo Westerplatte. Oprcz niego wydzielono trzy lekkie krowniki pod dowdztwem wiceadmiraa Hermana Denscha, byy to:
Nrnberg, Lepzig i Kln. Oddzielny zesp stanowio dziewi niszczycieli i jedna flotylla cigaczy pod dowdztwem kmdr. Friedricha Rugego6.
Oddziay z gdaskiego zgrupowania generaa Eberhardta przeamay bariery graniczne midzy Sopotem a Orowem i prboway wedrze si

od poudnia do Gdyni. W tym rejonie pozycje obronne zajmowa oddzia wydzielony Redowo, kierowany przez dowdc 2. Morskiego Puku Strzelcw,
pukownika Ignacego Szpunara. Gwne uderzenie prowadzi l puk Landespolizei wzdu szosy i linii kolejowej, prowadzcych z Gdaska do Gdyni.
By to dogodny do natarcia teren o szerokoci od l do 2 kilometrw. Atak, dokonany z zaskoczenia, mia zapewni Niemcom wdarcie si do Gdyni, zosta
jednak w cikich walkach odparty. Na pozostaych odcinkach obrony pierwszy dzie upyn na potyczkach oddziaw Stray Granicznej z siami przednimi nieprzyjaciela.
Nieco inaczej ksztatowaa si sytuacja w pierwszym dniu wojny na zachodnim odcinku obrony Wybrzea, od Jeziora arnowieckiego poprzez Boepole do Strzepcza i Sierakowic. Broni si tam oddzia wydzielony Wejherowo, zoony z dwch batalionw l MPS i V Batalionu Obrony Narodowej
Puck. Oddziaem tym dowodzi pukownik Kazimierz Pruszkowski7.
Najwiksze straty i zamieszanie w pierwszym dniu wojny w obronie
Gdyni spowodowao lotnictwo nieprzyjaciela. W pitnacie minut po ataku
na Westerplatte grupa 18 samolotw niemieckich zbombardowaa baz lotnictwa morskiego w Pucku. Byo to uderzenie zamierzone, majce na celu,
ju w pierwszych godzinach wojny, pozbawienie obrocw Wybrzea i Gdyni jakiegokolwiek wsparcia lotniczego. Dywizjon lotnictwa morskiego straci
warto bojow i jako jednostka wyeliminowany zosta z walki. Podczas nalotu zgin jego dowdca komandor porucznik Edward Szystowski8.
Pojawienie si pierwszych samolotw niemieckich nad Gdyni byo dla
okrtw sygnaem do opuszczenia portu. Okrty podwodne Orze i Wilk
szybko rzuciy cumy i uday si do swych sektorw bojowych Orze
na wody Zatoki Puckiej midzy Gdyni a Helem, a Wilk na wschd od cypla Pwyspu Helskiego. Port opuci take stawiacz min Gryf oraz cay
dywizjon traowcw. Stojcy na redzie gdyskiej niszczyciel Wicher podnis kotwic, aby zapewni sobie moliwo manewrowania w czasie ponownego nalotu.
Podczas nastpnego nalotu samoloty niemieckie gwne uderzenie skieroway na port wojenny, koncentrujc ataki na nabrzeach, przy ktrych stay okrty podwodne. Te szczliwie zdoay opuci port, ale ich miejsce
przy molo niefortunnie zaj torpedowiec Mazur i niewielki 100-tonowy
okrt do prac podwodnych Nurek. W basenie dziewitym przy ostrodze
poudniowej, naprzeciw zakotwiczonego na stae w awanporcie Batyku

A. Rzepniewski, Obrona Wybrzea w 1939 r., Warszawa 1964, s. 99115.


Tame.
4
Tame, s. 6086.
5
Tame, s. 115.
6
K. Nowak, Wojna na polskim morzu, Polska Walczca onierz Polski na Obczynie,
Londyn 1945 nr 45, s. 5.
2
3

174

W. Tym, Obrona Wybrzea morskiego we wrzeniu 1939 r., Przegld Zachodni, 1959
nr5, s. 38n.
8
W. Krzywiec, Charakterystyka atakw lotnictwa niemieckiego na Hel w 1939 r., Gazeta
Morska, 1945 nr 25.
7

175

Grzegorz Piwnicki

Polski wrzesie 1939 roku w Gdyni

stay jeszcze kanonierki Komendant Pisudski i Genera Haller. W trakcie nalotu zatopiony zosta Mazur, Nurek i may holownik Wanda,
inne okrty zdoay szczliwie opuci port9.
2 wrzenia wojska niemieckie wznowiy dziaania zaczepne. Na zachodnim odcinku, bronionym przez l. MPS, nieprzyjaciel nie odnis wikszych
sukcesw. Na poudniowym odcinku 368 puk piechoty niemieckiej zaj Kocierzyn opuszczon przez oddziay polskie. Nacierajcy z Gdaska 2 puk
Landespolizei dotar zaledwie na przedpola ukowa. Do ostrych walk doszo
w rejonie cmentarza w Kolibkach. Bronicy si tam pluton z l kompanii l batalionu strzelcw 2. MPS stawia zacity opr, ale zosta wyparty. onierze
polscy po walce opucili cmentarz, wycofujc si na poudniowy kraniec Orowa10.
3 wrzenia by dniem przeomowym w obronie Wybrzea. Rankiem stojce w porcie helskim niszczyciel Wicher i stawiacz min Gryf stoczyy
zwycisk bitw z dwoma niszczycielami, ale zostay zatopione przez samoloty nieprzyjaciela. Z dalszych walk wyczone zostay take, wskutek doznanych uszkodze, dwie kanonierki i jeden traowiec. Nawodna flota polska przestaa istnie, gdy pi zdolnych do walki traowcw niewiele mogo zdziaa w obronie Gdyni i Helu od strony morza. Na zachodnim odcinku
frontu gdyskiego dziaania bojowe nie przyniosy wikszych zmian w pooeniu walczcych stron.
Na terenie Gdyni, w trzecim dniu wojny, stosunkowo du aktywno
przejawiao lotnictwo nieprzyjaciela. Mieszkacy Gdyni przyzwyczaili si
do cigych nalotw i ostrzeliwa portu przez okrty, a co najwaniejsze nie
stracili nadziei na obron swego miasta. W tych pierwszych dniach na terenie
miasta i Kpy Oksywskiej trway intensywne prace nad wzmocnieniem obrony. Z pomoc przyszli mieszkacy Gdyni, ktrzy zgaszali si ochotniczo
do oddziaw roboczych. Starano si take zorganizowa nowe jednostki bojowe oraz poprawi stan uzbrojenia ju istniejcych batalionw11.
Po odciciu Wybrzea od reszty kraju siy gwne wojsk niemieckich
generaa Kaupischa przystpiy do intensywnych dziaa ofensywnych na
caym niemal froncie wok Gdyni. Sytuacja na morzu ksztatowaa si
na korzy si niemieckich. Ich okrty dniem i noc blokoway wody Zatoki Gdaskiej. Skad floty niemieckiej uleg zmianie. Dowdztwo Kriegsmarine skierowao z Batyku na Morze Pnocne zesp trzech krownikw pod dowdztwem wiceadmiraa Denscha oraz niszczyciele eskortowce

i cigacze kontradmiraa Ltjeusa. Miejsce ich zaja cz 5. flotylli przybrzenej w skadzie: okrt baza i siedem uzbrojonych statkw rybackich.
Do ostrzau wybrzey pozostawiono w Gdasku okrt liniowy SchleswigHolstein oraz due traowce bazowe.
Ze strony polskiej, z okrtw bojowych najbliej Gdyni walczy Orze
pod dowdztwem kmdr. ppor. Henryka Koczkowskiego. Jego sektor znajdowa si w Zatoce Puckiej, na pnocny zachd od linii czcej Hel z Gdyni.
W sprzyjajcych okolicznociach Orze mia zaatakowa torpedami okrt
liniowy Schleswig-Holstein. Niestety, zamiar nie zosta zrealizowany, gdy
Orze nie odebra przekazanego przez radio rozkazu. Przez trzy dni przebywa w swoim sektorze, a 4 wrzenia przeszed najpierw do rejonu na pnocny wschd od Helu, a nastpnie popyn pod Gotlandi. Drugim okrtem podwodnym, dziaajcym na dalekich podejciach do Gdyni, w sektorze
pnocnym na wschd od linii czcej Hel z Wisoujciem, by ORP Wilk.
Wilk odebra rozkaz, ktry nakazywa mu wystawienie zagrody minowej
na linii Hel Wisoujcie. Mimo trudnoci zaoga Wilka wykonaa zadanie12.
5 wrzenia zaktywizoway sw dziaalno jednostki niemieckie na zachodnim odcinku frontu. Na wysunite najdalej na pnoc pozycje V Batalionu Obrony Narodowej Puck pod dowdztwem majora Jana Zagoby-Smoleskiego naciera 42. puk Grenzwache pod dowdztwem podpukownika
Wutha. Jeden z batalionw tego puku uderzy na l. kompani dowodzon
przez kpt. Florkowskiego, bronic si pod Warszkowem, w rejonie na poudnie od Jeziora arnowieckiego. Batalion niemiecki ponoszc straty, odrzucony zosta w kierunku Rybna.
W rejonie na zachd od Wejherowa naciera 32. puk Grenzwache, pod do
wdztwem podpukownika Bothmera, wraz z 5. pukiem kawalerii, batalionem wojsk SS oraz dywizjonem z 207. puku artylerii. Do 6 wrzenia siy te
dotary do Gocicina i Luzina i nawizay kontakt z lewoskrzydowymi jednostkami 207. dywizji piechoty. Piercie wojsk niemieckich wok Gdyni
zacz si zaciska13.
Dowdca Ldowej Obrony Wybrzea, pukownik Stanisaw Dbek,
otrzymawszy meldunki o ruchach wojsk nieprzyjaciela na odcinku zachodnim i poudniowo-zachodnim, osobicie uda si na zagroone linie obrony. Poleci przyspieszy rozbudow tak zwanej poredniej linii obrony,
przebiegajcej w odlegoci od kilku do kilkunastu kilometrw od Gdyni

J. Pertek, Wielkie dni maej floty, Pozna 1990, s. 66n.


W. Tym, Przygotowania do obrony i ldowa obrona polskiego Wybrzea morskiego (119
IX 1939 r.), Wojskowy Przegld Historyczny, 1957 nr 24.
11
Tame.
9

10

176

12
13

C. Biernacki, Walki morskie, Tygodnik Wybrzea, 1949 nr 12.


E. Obertyski, S. de Walden, F. Bogacki, F. Dbrowski, Wybrzee, wrzesie 1939, onierz
Polski, 1957 nr 19.
177

Grzegorz Piwnicki

Polski wrzesie 1939 roku w Gdyni

przez miejscowoci: Redowo nad Zatok Gdask, Chwaszczyno, Godwko, yce, Reszki, Zbychowo, Gniewowo a do Redy14.
7 wrzenia, na froncie ldowym, z nastaniem witu, do dziaa zaczepnych ruszyy niemal wszystkie czoowe jednostki niemieckie. Gwna rola
przypada 207. dywizji generaa Tiedemanna. 368. puk piechoty z tej dywizji wyruszy na pnoc z rejonu midzy ebnem a Kamieniem. Bez wikszych przeszkd zaj Szemud, ale tu za t miejscowoci powita go ogie
2. kompanii kapitana Michaa Pikuy z IV batalionu obrony narodowej. Dowdca 368. puku wstrzyma natarcie, wprowadzajc do walki artyleri.
Niemcy, majc kilkakrotn przewag liczebn, uporczywie parli do przodu.
Kompania polska zacza wolno wycofywa si w gb lasu. Wwczas major
Stanisaw Hochfeld, dowdca IV batalionu, rzuci jej na pomoc kompani odwodow z Okuniewa. Siami dwch kompanii najpierw powstrzymano natarcie oddziaw niemieckich, a potem zaczto wypiera z lasw wyczerpanego
walk przeciwnika. Role zmieniy si. Teraz Niemcy przystpili do obrony.
Zacite walki toczyy si take na poudniowych kracach Gdyni, w pasie obrony 2. MPS. Niebezpieczna sytuacja wytworzya si pod Witominem
w odlegoci zaledwie kilku kilometrw od centrum miasta. Oddziay l. puku Landespolizei zdoay zrobi wyom w polskich liniach obrony, zajmowanych przez 3. batalion pod dowdztwem kapitana Chwalimira Pochwaowskiego. Natychmiast zareagowa podpukownik Ignacy Szpunar dowdca 2. MPS, polecajc l. batalionowi pod dowdztwem kapitana Jzefa Wysockiego wykona kontruderzenie. Zaczli wypiera z wyomu, a nastpnie
lasu witomiskiego wojska niemieckie. Przedpole przed pozycjami pod Witominem znalazo si znw w rkach polskich. Wieczorem 7 wrzenia wojska niemieckie na wszystkich odcinkach frontu wstrzymay natarcie i przeszy do obrony15.
8 wrzenia rozpocza si nowa faza walk o Gdyni. Pancernik Schleswig-Holstein od samego rana ostrzeliwa port gdyski i bateri nadbrzen
Cannet oraz stanowiska oddziaw ldowych pod Orowem. Dowdca floty,
kontradmira Jzef Unrug, drog radiow przesa do Naczelnego Dowdztwa meldunek o sytuacji wraz z mao ju realn propozycj zniszczenia pancernika przez lotnictwo.
Na poudniowych przedpolach Gdyni dziaania bojowe zainicjowaa niemiecka artyleria. Szczeglnie silnie ostrzeliwano las w rejonie Krykulca oraz
wzgrze 133, bronione od piciu dni przez onierzy z 9. kompanii 2. MPS
pod dowdztwem porucznika Albina Wnuka. Podczas ostrzau porucznik

Wnuk zosta ciko ranny zmar w szpitalu. Dowdztwo czasowo obj


podporucznik Ludwik Perczak. onierze pod jego rozkazami odparli silne
uderzenie oddziaw 2. puku Landespolizei.
Do zacitych walk doszo w rejonie na poudniowy zachd od Wejherowa, midzy Pdkowicami a Sopieszynem, koo leniczwki Biaa. Na skraju
znajdujcego si tam lasu broniy si dwie kompanie l. MPS, przeciw ktrym
genera Kaupisch skierowa gwne siy 207. dywizji piechoty wraz z wikszoci posiadanej artylerii. Na pozycje l. kompanii, dowodzonej przez kapitana Skubika nacieray bezporednio dwa bataliony z 322. puku podpukownika Krchera. onierze polscy bronili si z olbrzymim powiceniem.
Pozwalali nieprzyjacielowi zbliy si na niewielk odlego i dopiero kiedy hitlerowcy podrywali si do szturmu razili ich celnym ogniem. Podobnie
dzielnie walczya 4. kompania pod dowdztwem podporucznika Skowrona.
Zajmowaa pozycje na skraju lasu na pnocny wschd od Sopieszyna, zamykajc hitlerowcom drog prowadzc do Wejherowa. Podporucznik Skowron, nie chcc dopuci do okrenia swych onierzy, wyduy nieco lini
obrony, a kiedy to nie pomogo, zacz j stopniowo wycofywa na pnocny wschd16.
Genera Tiedemann do szybko zorientowa si w sytuacji i w odkryt
luk, w rejonie na zachd od Sopieszyna i Przetoczyna, skierowa dalsze dwa
bataliony z 368. puku piechoty. W tym rejonie Polacy nie mieli adnych jednostek. Posuwajc si w kierunku pnocno-wschodnim, oddziay niemieckie natrafiy jedynie na terenowe przeszkody ustawione wczeniej przez pododdziay Stray Granicznej i grupy osonowe l. MPS. Niemcy zdoali opanowa znaczne obszary lasw na zachd od Sopieszyna i dotrze do Nowego
Dworu i Gniewowa.
Ranek 9 wrzenia zasta wikszo oddziaw polskich na nowych liniach obrony. Na pnocy i zachodzie front znacznie przybliy si do Kpy
Oksywskiej i Gdyni, a tylko na poudniu nie uleg wikszym zmianom.
Na pnocy odziay 42. puku Grenzwache i 5. puku kawalerii zdobyy Puck
i dotary do wybrzea Zatoki Puckiej, przerywajc tym samym poczenie ldowe midzy obrocami rejonu gdyskiego i Pwyspu Helskiego. Na zachodnim odcinku frontu, w rejonie midzy Ciechocinem, Red, a Bia Rzek, dowdztwo polskie spodziewao si gwnego uderzenia wojsk niemieckich i do obrony go skoncentrowao pododdziay V batalionu obrony narodowej Puck oraz l. MPS pod oglnym dowdztwem podpukownika Pruszkowskiego. Tymczasem genera Kaupisch gwne uderzenie na pozycje polskie

G. Piwnicki, B. Zalewski, Tradycje bojowe i dzieje Morskich Pukw Strzelcw. 1.


Wejherowskiego; 2. Gdyskiego 19202000, Gdynia 2008, s. 159n.
15
S. Strumph-Wojtkiewicz, Alarm dla Gdyni, Warszawa 1982, s. 142n.
14

178

16

W. Tym, A. Rzepniewski, Gdynia 1939, Relacje uczestnikw walk ldowych, Gdask 1979,
s. 199203.
179

Grzegorz Piwnicki

Polski wrzesie 1939 roku w Gdyni

midzy Red a Rumi wykonywa nie od strony Wejherowa, lecz siami 207.
dywizji piechoty z rejonu Sopieszyna, a nastpnie Gniewowa i Zbychowa17.
10 wrzenia okrt liniowy Schleswig-Holstein i torpedowiec T-196
ponownie przystpiy do ostrzau pozycji polskich w rejonie Gdyni. Okrty
hitlerowskie skieroway ogie na wzgrza Redowskie i na Oksywie. Chciay
za wszelk cen zniszczy jedyne dziao baterii Cannet, gdy uniemoliwiao
traowcom niemieckim oczyszczenie z min wd w pobliu Gdyni.
W rejonie Rumi pierwsi do dziaa przystpili onierze polscy. Odpowiedzialny za ten odcinek obrony podpukownik Soodkowski, chcc rozpozna
siy i ugrupowanie nieprzyjaciela, postanowi nad ranem zaatakowa jego pozycje na skraju lasu w rejonie na pnocny wschd od Zagrza, a w przypadku powodzenia natarcia dotrze do Redy. Na rozpoznanie z Rumi wysa
pocig pancerny Smok Kaszubski, ktry bez przeszkd dotar do opuszczonej ju przez oddziay polskie Redy, zabra pozostawionych tam rannych
i spokojnie powrci do Rumi. Pomylne meldunki przesane przez podpukownika Soodkowskiego z Rumi nie zmniejszyy obaw dowdcy Ldowej
Obrony Wybrzea o losy tego odcinka obrony. Pukownik Dbek obawia si,
e po zajciu Rumi nieprzyjaciel uderzy na zachodni skraj Kpy Oksywskiej
i zagrozi Chyloni. Aby do tego nie dopuci, postanowi noc wyprze 368.
puk niemiecki spod Rumi. Niestety, zamiar dowdcy Ldowej Obrony Wybrzea nie zosta zrealizowany, a pokrzyoway go nieprzewidziane wydarzenia na pnocnym skraju Kpy Oksywskiej18.
W poniedziaek 11 wrzenia wojska hitlerowskie wzmogy dziaania
na wszystkich odcinkach frontu wok Gdyni. Ciar walk zacz stopniowo
przesuwa si na pnocny i zachodni skraj Kpy Oksywskiej.
Dowdca niemieckich si ldowych chcia jak najszybciej wedrze si
na Kp, ale zarazem du wag przywizywa do rozbicia oddziaw polskich na zachodnich i poudniowych podejciach do Gdyni. Najbardziej zaleao mu na opanowaniu trzech pooonych obok siebie miejscowoci: Rumi,
Zagrza i Janowa.
Na poudniowym odcinku frontu pod Orowem sytuacja nie ulega wikszym zmianom, cho i tam oddziay hitlerowskie wzmogy napr na pozycje
2. MPS.
Wojska hitlerowskie, nacierajc na Kp Oksywsk, zostay powstrzymane. Zamiast byskotliwego sukcesu poniosy due straty i musiay przystpi
do wydzierania si kadego metra ziemi kaszubskiej.
Pomimo wsparcia lotnictwa, w rejonie Zagrza i Rumi oddziay hitlerowskie osigny tylko niewielki sukces. Midzy Rumi a ycami,

na odcinku dugoci okoo 6 km nie byo ani oddziaw polskich ani hitlerowskich.
O luce tej wiedzieli obaj dowdcy. Kaupisch ponagla generaa Eberhardta
do jej zajcia, ale ten nie spieszy mu z pomoc. Natomiast pukownik Dbek
nie mg broni odcinka po prostu z braku si. Istniejc luk postanowi jednak wykorzysta do uderzenia na jednostki tyowe nieprzyjaciela w rejonie
Rumi i Redy. Oczywicie zamierzenie to mogo by realne pod warunkiem,
e bdzie wsparte powaniejszymi siami. Do planowego uderzenia postanowi cign oddziay z pierwszej linii frontu, walczce do tej pory przeciw
wojskom generaa Eberhardta19.
12 wrzenia plan akcji mia by zrealizowany przez trzy bataliony: l batalion rezerwowy, 2. MPS oraz batalion obrony narodowej Gdynia I i Kartuzy. W akcji mia take uczestniczy pocig pancerny Smok Kaszubski
a do wsparcia artyleryjskiego 4. bateria artylerii przeciwlotniczej, ktrej dwa dziaa kal. 75 mm znajdoway si na Kpie Oksywskiej. Caoci si
mia dowodzi pukownik Dbek, ale w ostatniej chwili dowodzenie powierzy podpukownikowi Soodkowskiemu.
Przed poudniem skoncentrowane na pozycjach wyjciowych jednostki
zaatakowane zostay przez lotnictwo niemieckie. Bataliony niewiele ucierpiay, natomiast Smok Kaszubski znalaz si w cikich opaach. Samoloty
z lotu nurkowego natary na stojce wagony i celnie zrzuciy bomby w opancerzony wagon towarowy, niemal doszcztnie go niszczc. Dwa inne wagony
wyrzucone zostay z toru, a platformy z szynami kolejowymi gdzie si zagubiy. Smok Kaszubski dowlk si pniej na Oksywie, gdzie w krtkim
czasie robotnicy Warsztatw Portowych MW przywrcili mu siy. Nie zdy
ju jednak uczestniczy w walkach o Gdyni.
Wprawdzie dziaania zostay rozpoczte, ale odbiegay od ustalonego
wczeniej planu i intencji dowdcy Ldowej Obrony Wybrzea. Na gwnym kierunku uderzenia zamiast trzech batalionw do natarcia przystpi tylko jeden. Pocztkowo akcja rozwijaa si pomylnie. V batalion obrony narodowej Puck pod dowdztwem majora Jana Zagoby-Smoleskiego miao zaatakowa oddziay hitlerowskie w Rumi. Pomaga mu IV batalion obrony narodowej Kartuzy pod dowdztwem majora Stanisawa Hochfelda. Hitlerowcy nie wytrzymali naporu z dwch stron, i wycofali si do osiedla, organizujc obron wrd zabudowa20. Zaniepokojony o los swych oddziaw
dowdca 207. dywizji niemieckiej genera Tiedemann, wysa im na pomoc
spod Biaej Rzeki l. batalion 322. puku piechoty. Stosunek si uleg radykalnie zmianie, w zwizku z czym wyczerpane walk bataliony polskie wycofay si z Rumi.

17
18

G. Piwnicki, B. Zalewski, dz. cyt., s. 164.


W. Tym, A. Rzepniewski, Kpa Oksywska 1939, s. 30n.

180

19
20

Tame.
Tame.
181

Grzegorz Piwnicki

Polski wrzesie 1939 roku w Gdyni

Tymczasem do wykonania gwnego uderzenia, na ktrym tak bardzo zaleao pukownikowi Dbkowi, przystpi tylko I batalion rezerwowy poddowdztwem kapitana Chwalimifa Pochwaowskiego. Wkrtce po opuszczeniu
pozycji wyjciowej w rejonie Szmelty, patrol z 9. kompanii z 2. MPS podporucznika Mariana Klisia, osaniajcy marsz batalionu od zachodu, natkn si
na nieprzyjacielsk kompani. Walka trwaa krtko i zakoczya si rozgromieniem nieprzyjaciela. Sukces by niewtpliwy, tote zachceni nim onierze ochoczo ruszyli w dalsz drog. Po godzinie marszu natknli si ponownie na wroga, walka trwaa nieco duej, ale wynik by podobny.
Po udanej akcji 8. kompania pod dowdztwem porucznika Mariana Kujawy wraz z 9. kompani szybkim marszem podyy w kierunku pnocnym.
W okolicy Zbychowa onierze polscy podjli walk. miertelnie ranny zosta
dowdca batalionu kapitan Chwalimir Pochwaowski. Dowodzenie przekaza
porucznikowi Kujawie, polecajc mu przedziera si z powrotem w rejon Szmelty. Nie byo to jednak atwe, z okrenia wydostaa si tylko niewielka grupa onierzy, ktrej pniej udao si dotrze do Chyloni. 1. batalion rezerwowy w bitwie pod Zbychowem przesta istnie jako samodzielny oddzia bojowy21.
Kiedy l. batalion stacza krwawe walki z oddziaami niemieckimi, 1. batalion obrony narodowej Gdynia I pod dowdztwem majora Stanisawa Zauchy
dopiero poda na pozycj wyjciow do natarcia. Gdy przyby pod Zagrze, nie zasta ju na pozycjach wyjciowych dwch pozostaych oddziaw.
Major Zaucha nawiza kontakt z dowdc 3. batalionu rezerwowego majorem Jaboskim, a ponadto do Szmelty wysa dwa patrole rozpoznawcze.
I batalion zaj pozycje wyjciowe do natarcia i uderzy na wroga. Oddzia niemiecki zosta wyparty ze skraju lasu pod Szmelt. By to l. batalion
368. puku piechoty, ktry kilka godzin wczeniej toczy zacite boje z l. batalionem rezerwowym i przyczyni si do jego rozbicia. Po wyparciu nieprzyjaciela z lasu mia otwart drog w kierunku Redy. Podajc skrajem lasu,
batalion dotar do rejonu Biaej Rzeki, napotykajc stanowisko dowodzenia
207. dywizji piechoty. Byskawiczny atak uwieczony zosta sukcesem. Stanowisko dowodzenia ulego rozbiciu, a dowdca dywizji genera Tiedemann,
z oficerami ratowa si ucieczk. Po potyczce w rejonie Biaej Rzeki I batalion nadal poda do Redy. W Redzie dostrzeono stanowiska baterii niemieckiej i postanowiono uderzy na nie, lecz z pomoc artylerzystom niemieckim pospieszy 207. dywizjon pancerny. W takich warunkach natarcie
nie miao wikszych szans powodzenia i trzeba byo z niego zrezygnowa.
Podczas przygotowa dowdca I batalionu otrzyma przez goca rozkaz
dowdcy Ldowej Obrony Wybrzea o powrocie, wobec czego wycofa batalion z Redy i skierowa go do Rumi.

Uderzenie oddziaw polskich spenio czciowo swj cel, ale po stronie polskiej oceniano je bardzo krytycznie22. Wieci o niepomylnej realizacji planu uderzenia szczeglnie mocno dotkny dowdc Ldowej Obrony
Wybrzea i po ocenie sytuacji postanowi wycofa oddziay polskie z przedpola Gdyni na Kp Oksywsk23. Pukownik Dbek za najrozsdniejsze wyjcie uzna skoncentrowanie wszystkich si na Kpie Oksywskiej i uporczyw
jej obron, gdy podjcie walki w Gdyni zagraao zniszczeniem nowoczesnego miasta i niezliczonymi ofiarami ludnoci cywilnej. Wycofanie si oddziaw polskich na Kp Oksywsk odbyo si bez wikszych przeszkd ze
strony wojsk nieprzyjaciela.
Oddziay niemieckie po nocy penej niepokoju nie spieszyy si do natarcia. Dopiero okoo poudnia zaczy przejawia wiksz aktywno. Pod wieczr zajy Zagrze i Janowo, a take Cisow, ale do Chyloni i Gdyni jeszcze
nie odwayy si wej.
13 wrzenia o godzinie 15.00 Niemcy zajli Witomino i Redowo, skd
ju tylko kilka kilometrw dzielio ich od rdmiecia Gdyni. Ale opanowanie miasta nie przyszo im atwo. Podejcie utrudniay druyny osonowe.
Wjednej z potyczek poleg dowdca druyn podporucznik Zygmunt Cywiski.
O godzinie 18.00 pierwsze niemieckie patrole konne dotary do wylotu
ulicy witojaskiej, tam zostay powitane ogniem przez kosynierw i grup artylerzystw z 3. baterii artylerii przeciwlotniczej. Ogie nie by silny,
ale powstrzyma Niemcw przed wkroczeniem do Gdyni. W nocy druyny
osonowe wraz z kosynierami przedostay si do portu handlowego, a stamtd przeprawiy na Kp Oksywsk.
Rano 14 wrzenia do opuszczonej przez oddziay polskie Gdyni wkroczyy wojska niemieckie. Gdynia zostaa zdobyta przez Niemcw po dwch
tygodniach zacitych walk24.

21

Gdynia 1939, Relacje uczestnikw walk, s. 290303.

182

Ostatnia reduta obrony miasta Kpa Oksywska


walki w dniach 1019 wrzenia 1939 roku
Kpa Oksywska niewielki obszar ziemi, o powierzchni niespena 50km2,
pooony na pnoc od Gdyni. Nazwa jej przesza na stae do historii dziejw
Ora Polskiego.
Tame.
Za bdy w dowodzeniu i przepuszczenie Niemcw na Kazimierz oraz Kp Oksywsk pk
Dbek obwinia ppk. Soodkowskiego, ktrego pierwotnie skazano na mier. Opisuje to
zdarzenie komisaryczny prezydent Gdyni Franciszek Sok w ksice pt. yem Gdyni,
Gdynia 1988.
24
W. Tym, A. Rzepniewski, dz. cyt., s. 31n.
22
23

183

Grzegorz Piwnicki

Polski wrzesie 1939 roku w Gdyni

Walki o Kp Oksywsk rozgorzay 10 wrzenia i wkrtce przeksztaciy si w najwiksz i najkrwawsz bitw na polskim wybrzeu. Na Kpie
Oksywskiej 9 wrzenia byy tylko dwa oddziay piechoty: 2. batalion rezerwowy 2. MPS i III batalion obrony narodowej. Stan liczebny 2. batalionu rezerwowego niewiele odbiega od etatowego, wynoszcego 23 oficerw i 754
podoficerw i szeregowcw. Znacznie sabszy by III batalion obrony narodowej dowodzony przez mjr. Franciszka Piotrowiaka. Etatowo liczy 19 oficerw i okoo 520 podoficerw i szeregowcw, ale 9 wrzenia nie by jeszcze
w peni sformowany z powodu braku dostatecznej liczby karabinw.
Liczc si z moliwoci wtargnicia wojsk hitlerowskich na Kp Oksywsk, przygotowujcy jej teren do obrony dowdca Morskiej Brygady Obrony Narodowej, ppk. Stanisaw Brodowski, zarzdzi stan alarmowy w podlegych mu batalionach i rozkaza zaj linie obronne w najbardziej zagroonych rejonach. 2. batalion rezerwowy zaj rodkowy odcinek obrony, cigncy si pnocnym skrajem kpy od wzgrza 33,9 a do Kazimierza, a nastpnie zachodnim skrajem od Kazimierza do pooonego naprzeciw Rumi
wzgrza 14,4.
III batalion obrony narodowej zosta rozdzielony na trzy czci. 7. kompania pod dowdztwem por. Hipolita Walkowskiego obsadzia odcinek
pnocny, biegncy od Rewy w kierunku poudniowym poprzez Mosty,
a do wzgrza 33,9 pooonego w odlegoci l km na zachd od linii czcej Mosty z Pierwoszynem. W rejonie wzgrza 33,9 przy szosie z Pierwoszyna do Mrzezina kompania stykaa si z prawym skrzydem 2. batalionu
rezerwowego. 9. kompania III batalionu, dowodzona przez kpt. Stanisawa
Kubarskiego, znalaza si na przeciwlegym kracu kpy. onierze jej obsadzili wzgrze 14,4 naprzeciw Rumii, a od pnocy ssiadowali z lewym
skrzydem 2. batalionu rezerwowego. W rejonie Pierwoszyna ppk. Brodowski zatrzyma najsabiej uzbrojon 8. kompani III batalionu pod dowdztwem por. Ignacego Mirewicza, ktra z plutonem zwiadowcw tworzya
oddzia odwodowy. Ponadto na poudniowo-zachodnie przedpole kpy, w rejonChyloni, udaa si 2. kompania cikich karabinw maszynowych pod dowdz
twem por. Wadysawa Kozowskiego z 2. batalionu rezerwowego w celu obrony
przebiegajcych tam drg25.
Sytuacja obrocw Kpy Oksywskiej ulega zmianie 10 wrzenia,
gdy przedosta si na kp, po uporczywej obronie Redy, l. MPS pod dowdztwem ppk. Kazimierza Pruszkowskiego wraz z V Batalionem Obrony Narodowej Puck pod dowdztwem mjr. Jana Zagoby-

Smoleskiego. Przybye na Kp Oksywsk bataliony znacznie wzmocniy


jej obron, ale zarazem zwiastoway ryche rozpoczcie bezporednich walk.
10 wrzenia wojska niemieckie zajy Red i stany nad Pradolin Kaszubsk, zagraajc tym samym zachodniemu brzegowi kpy. W tym samym
czasie 3. batalion 32. puku Grenzwache wraz z batalionem SS Heimwehr
Danzig oraz jednym batalionem 42. puku Grenzwache dotar do Mrzezina
i zaj tam pozycj wyjciow do natarcia na pnocny skraj kpy. Oddziaom
polskim grozio jednoczenie uderzenia i dwch stron.
W godzinach popoudniowych rozmieszczona w rejonie Redy artyleria hitlerowska rozpocza ostrza zachodniego skraju kpy, koncentrujc
ogie na pozycjach polskich pod Kazimierzem. Tymczasem z Mrzezina, drog pierwoszysk przez Mostowe Boto, zaczy wdziera si na pnocny
skraj Kpy Oksywskiej dwie kompanie esesmanw z batalionu SS Heimwehr Danzig mjr. Georga von Rittberga. Do powstrzymania nieprzyjaciela ppk Brodowski bezzwocznie skierowa cz zdolnych do walki pododdziaw ze swego odwodu, a dowdcy 2. batalionu rezerwowego poleci
wykona kontrnatarcie w celu wyparcia hitlerowcw z kpy. Ppk Brodowski nie omieszka take zoy odpowiedniego meldunku o sytuacji dowdcy Ldowej Obrony Wybrzea pk. Dbkowi, ktrego zaniepokoi rozwj
wydarze. Zaniepokojenie Polakw okazao si przedwczesne. Gwne natarcie Niemcw z Redy nie nastpio, a dwie kompanie esesmanw nie podjy walki z nacierajcymi oddziaami polskimi26.
11 wrzenia wikszo oddziaw wojsk ldowych nadal bronia si
na przedpolach Gdyni, a o wycofaniu ich na Kp Oksywsk pk Dbek
jeszcze nie myla. Dowdca Ldowej Obrony Wybrzea podporzdkowa
wszystkie oddziay pod jednolite dowodzenie na Kpie Oksywskiej dowdcy Morskiej Brygady Obrony Narodowej ppk. Stanisawowi Brodowskiemu, czynic go jednoczenie odpowiedzialnym za jej obron. Po objciu
dowodzenia ppk Brodowski wykona przegrupowanie oddziaw polskich
na kpie. Dowdztwo niemieckie przygotowao uderzenie na Kp Oksywsk z trzech kierunkw: od pnocy z rejonu Mrzezina oraz od zachodu z rejonu Redy i od poudniowego zachodu z rejonu Rumi. 11 wrzenia do walk
ldowych na Kpie Oksywskiej wczya si po raz pierwszy bateria artylerii nabrzenej Canet. Wystrzelia ponad 100 pociskw na przedpola kpy
w rejon Kazimierza i Mostw. Skutki tego musiay odczu penetrujce przedpola kpy wojska hitlerowskie, gdy natychmiast zostao wezwane lotnictwo
niemieckie.

25

Z. Fruczek, Obrona Pyty Oksywskiej, Gdynia 1945; S. Zaucha, Obrona polskiego Wybrzea,
Gazeta Morska, 1946 nr 239249; J. elewski, Oksywie w ogniu walki, Wspomnienia
zwrzenia 1939 r. (119), Dziennik Batycki, 1957 nr 207226.

184

26

Kpa Oksywska 1939, relacje uczestnikw walk ldowych, red. W. Tym i A.Rzepniewski,
s. 111n.
185

Grzegorz Piwnicki

Polski wrzesie 1939 roku w Gdyni

12 wrzenia Niemcy wspierani przez lotnictwo i artyleri okrtow przystpili do generalnego szturmu. Dowdca wojsk niemieckich gen. Kaupisch postanowi tego dnia przeama obron polsk i opanowa znaczn cz kpy.
Przy drodze pierwoszyskiej oddziay polskie odniosy niewtpliwy sukces po ataku wojsk niemieckich, lecz na pnocno-wschodnim kracu kpy
sytuacja III batalionu obrony narodowej zacza si ksztatowa niekorzystnie27. Przed poudniem 3. batalion pod dowdztwem kpt. Giesena z 32. puku Grenzwache opanowa Rew. Sytuacja staa si grona. Poniewa z Rewy
przez Mosty prowadzia droga do Pierwoszyna, powstawao niebezpieczestwo wdarcia si Niemcw w gb Kpy Oksywskiej. Trzeba byo albo wyprze ich z Rewy, albo zorganizowa siln obron w rejonie Mostw. Dowdca obrony ppk Brodowski nie dysponowa wikszymi siami odwodowymi, aby skierowa je do walk o Rew i wzmocni zagroony odcinek frontu. Na pomoc III batalionowi obrony narodowej wysa tylko kompani marynarzy.
Zanim kompania przystpia do dziaa, z pomoc Kpie Oksywskiej pospieszyli obrocy Helu. Z Jastarni przybyy pod Rew trzy zdolne jeszcze
do walki traowce: Jaskka, Czajka i Rybitwa. Okrty, nie zwaajc na niebezpieczestwo, zajy pozycj w odlegoci okoo 3 km od cypla
w Rewie i ogniem artylerii raziy przystpujcy do natarcia na Mosty batalion
hitlerowski. Dowdca tego batalionu zosta zmuszony do wstrzymania natarcia. Po przerwaniu ostrzau i odejciu okrtw Niemcy uporzdkowali szeregi i wznowili natarcie. Okoo godziny 14.00 Niemcy opanowali Mosty. Przed
godz. 15.00 pododdziay polskie ruszyy do przeciwnatarcia, zdobyy pierwsze linie obrony przeciwnika i wypary go z Mostw. Przeciwnatarcie polskie
utkno w miejscu, ale walka nie osaba.
Gwatowna strzelanina trwaa nadal, spotgowana dodatkowo ogniem
artylerii. Po morderczej walce batalion niemiecki pod wieczr opanowa
po raz drugi Mosty. Na pnocno-zachodnim naroniku kpy, od szosy pierwoszyskiej do Kazimierza, a nastpnie na poudnie, a do wzgrza 14,4
u wylotu drogi z Rumi nacieray gwne jednostki 207. dywizji piechoty gen.
Tiedemanna, majce zgodnie z zamierzeniem dowdcy korpusu gen. Kaupischa nie tylko przeama obron polsk, ale take opanowa ca zachodni
cz kpy.
Tiedemann do bezporednich dziaa zaangaowa sze batalionw
piechoty, a wic siy wielokrotnie wiksze od osabionego l. MPS. Samoloty nurkoway, dokonujc nalotw na cay pnocno-zachodni skraj
Kpy Oksywskiej. Najzacieklej atakoway pozycje 3. kompanii w rejonie Kazimierza oraz stanowiska l. kompanii naprzeciw Rumi, tam bowiem

gen. von Tiedemann zamierza przeama obron polsk. Szczeglnie trudna sytuacja wytworzya si na odcinku w rejonie Kazimierza, bronionym
przez 3. kompani pod dowdztwem kpt. Tadeusza Nowickiego. Kompania
poniosa dotkliwe straty. Okoo godz. 17.00 nieprzyjaciel wdar si na stanowiska 3. kompanii. Tych spord strzelcw, ktrzy nie zdyli si wycofa,
czeka okrutny los. Po opuszczeniu Kazimierza Niemcy prbowali rozwija
natarcie w kierunku Dbogrza, lecz nie docenili uporu obrocw polskich28.
Przeamanie obrony polskiej w rejonie Kazimierza stworzyo grob rychego opanowania przez Niemcw caej Kpy Oksywskiej. Aby do tego nie
dopuci, naleao wyprze oddziay hitlerowskie ze skraju kpy, bd zagrodzi im drog do Dbogrza. Dokona tego mogy nowe silne oddziay,
ale takimi nie dysponowa ppk Brodowski ani te dowdca Ldowej Obrony Wybrzea.
Ppk. Brodowski, chcc ratowa sytuacj, poleci dowdcy 2. batalionu
rezerwowego mjr. Burienowi wysa do przeciwnatarcia w rejonie Dbowej
Gry dwie kompanie, zajmujce do tej pory stanowiska obronne na poudniowo-zachodnim skraju kpy. Bya to ryzykown decyzja, gdy pocigaa
za sob osabienie poudniowo-zachodniego odcinka obrony, w pobliu ktrego przebiegaa droga z Rumi do Suchego Dworu. Kompanie natary na oddziay nieprzyjaciela pod Dbow Gr, ale nie zdoay ich wyprze z zajmowanych pozycji. Sytuacja w rejonie Kazimierza i Dbowej Gry nadal bya
krytyczna.
Pk Dbek, w celu powstrzymania oddziaw niemieckich na pnocnozachodnim skraju Kpy Oksywskiej, wysa z Pogrza l. batalion 2. MPS
pod dowdztwem kpt. Jana Wysockiego. By to jeden z najsilniejszych polskich oddziaw, liczy okoo 600 onierzy. Po przybyciu w rejon walki l. batalionu 2. MPS dowdca l. MPS postanowi wycofa swe pododdziay najpierw do Dbogrza, a nastpnie do Suchego Dworu. Walki prowadzone
12 wrzenia nie doprowadziy do przewidywanego rozbicia oddziaw polskich,
ale zakoczyy si zdobyciem przez oddziay wroga dwch przyczkw
w rejonie Mostw oraz Kazimierza i Dbowej Gry.
W ten sposb dziaania bojowe przeniosy si bezporednio na teren kpy.
Dowdca Ldowej Obrony Wybrzea, aby zapobiec rozszerzaniu zdobytych
przez Niemcw przyczkw, podj decyzj wycofania oddziaw polskich
z przedpola Gdyni na kp. Decyzja ta czynia z Kpy Oksywskiej ostatni bastion Ldowej Obrony Wybrzea.
13 wrzenia na kpie powstay cztery zgrupowania. Pierwsze walczyo
na pnocno-zachodnim odcinku obrony, a trzon jego stanowi l. MPS
pod dowdztwem ppk. Kazimierza Pruszkowskiego. Drugie zgrupowanie,

27

Tame.

186

28

Tame.
187

Grzegorz Piwnicki

Polski wrzesie 1939 roku w Gdyni

powstae w oparciu o 2. MPS, pod dowdztwem ppk. Ignacego Szpunara,


miao zadanie broni pnocno-wschodniej czci kpy. Trzecie zgrupowanie utworzone zostao na poudniowo-zachodnich kierunkach kpy w rejonie
Pogrza. Trzon jego stanowi 3. batalion rezerwowy pod dowdztwem mjr.
Aleksandra Jabonowskiego. Czwarte zgrupowanie, pod dowdztwem ppk.
Mariana Soodkowskiego, objo cay poudniowy odcinek kpy, od Starego
Obua po Oksywie.
13 wrzenia caodzienne i nocne walki na Kpie Oksywskiej nie przyniosy zdecydowanego rozstrzygnicia. Miejscowoci i wzgrza, o ktre toczyy si boje, przechodziy z rk do rk. onierze polscy walczyli nadzwyczaj
ofiarnie, ale wyparcie hitlerowcw z kpy przekraczao ju ich moliwoci.
Po zajciu Gdyni 14 wrzenia 1939 r. przez wojska hitlerowskie Kpa
Oksywska zostaa cakowicie okrona od strony ldu i zablokowana
od strony morza. Dowdca korpusu, gen. Kaupisch, kolejne generalne natarcie
na kp zaplanowa na 15 wrzenia, a dzie 14 wrzenia powici na osabienie si obrocw atakami lotniczymi i ostrzaem artylerii ldowej. Dziaania na ldzie prowadzone 14 wrzenia nie miay tak wielkiego natenia,
jak w dniach poprzednich. Oddziay hitlerowskie dyy do rozszerzenia zajmowanych przyczkw w celu stworzenia dogodnych pozycji do planowanego generalnego szturmu.
Pierwsze przystpiy do dziaa na pnocno-wschodnich kracach kpy
grupy Gresena. Okoo godz. 5.00 nad ranem przy wsparciu artylerii, modzierzy i cikich karabinw maszynowych uderzyy na Mosty i Mechelinki.
Natarcie byo tak gwatowne, e placwki polskie musiay wycofa si z obu
miejscowoci. Hitlerowcy po wyparciu placwek polskich zaniechali dalszego natarcia. Po przerwaniu przez hitlerowcw natarcia do kontruderzenia
przystpili onierze polscy. Walki o Mosty i Mechelinki trway przez cay
dzie. Obie miejscowoci dwukrotnie przechodziy z rk do rk, ale ostatecznie pod wieczr opanowane zostay przez Niemcw.
Na pnocno-zachodnim kracu Kpy Oksywskiej pozycje obronne
po stronie polskiej w dniu 14 wrzenia zajmowa III batalion obrony narodowej. Otrzyma on zadanie od dowdcy Morskiej Brygady Obrony Narodowej polegajce na zdobyciu w nocnym natarciu Dbogrza, a w wypadku powodzenia na wyparciu hitlerowcw nawet z Kazimierza. Zgodnie
z rozkazem mjr Piotrowiak przeprowadzi w nocy natarcie. Niemcy prbowali stawia opr, ale prawdopodobnie zostali zaskoczeni i nie wiedzc,
jak wielkimi siami dysponowali Polacy, zaczli wycofywa si z Dbogrza.
Po zdobyciu Dbogrza obydwie kompanie kontynuoway natarcie, ale zostay powstrzymane silnym ogniem broni maszynowej nieprzyjaciela. Wkrtce

jednak do przeciwnatarcia ruszyy liczniejsze oddziay niemieckie i Dbogrze ponownie dostao si w rce nieprzyjaciela29.
Niebezpieczestwo groce ze strony wojsk niemieckich, skoncentrowanych na pnocno-zachodnim kracu Kpy Oksywskiej, odczuwa take dowdca Ldowej Obrony Wybrzea. Postanowi on uprzedzi przeciwnika
i zdecydowa si wysa oddziay polskie do kolejnego natarcia. Do natarcia
wydzielono wszystkie kompanie l. MPS, 2. batalion rezerwowy i III batalion
obrony narodowej. Natarcie rozpoczo si o godzinie 7.00 rano. Z rejonu
Suchego Dworu w kierunku na Dbogrze uderzyy trzy kompanie l. MPS30.
Hitlerowcy od razu dostrzegli nacierajce pododdziay i powitali je silnym ogniem artylerii i broni maszynowej. onierze nie przerwali natarcia
i wkrtce wdarli si do Dbogrza. Jednoczenie z kompaniami l. MPS do natarcia ruszy 2. batalion rezerwowy. Naciera z pooonego naprzeciw Rumi
wzgrza 14,4 w kierunku pnocnym na wzgrze 72,9. Pocztkowo natarcie rozwijao si pomylnie. Niestety, po dotarciu batalionu do rejonu pooonego na zachd od Dbogrza nieprzyjaciel wzmg opr. Na domiar zego w Dbogrzu wynika jaka strzelanina, ktrej odgosy onierze wzili
za oznaki natarcia niemieckiego. Natarcie batalionu zostao wstrzymane i nie
spenio nadziei pk. Dbka. Nie zrezygnowa jednak. Postanowi ponowi
atak, wydajc rozkaz natarcia na pnocno-zachodni skraj kpy. Celem bya
znajdujca si tam Dbowa Gra31.
Pocztek natarcia zosta wyznaczony na godz. 2.00 w nocy ju 15 wrzenia. Natarcie zapowiadao si dobrze. Opanowano wzgrze 72,9 w walce na bagnety. Ale na tym skoczyy si sukcesy. Zaalarmowani walkami
na wzgrzu Niemcy otworzyli ogie z caej posiadanej broni. W tej sytuacji
ppk Pruszkowski postanowi wycofa podlege mu kompanie z walki, poniewa dalsze natarcie na Dbow Gr nie dawao najmniejszych szans powodzenia.
Rankiem 17 wrzenia najbardziej zacite walki trway na poudniowym
kracu Kpy Oksywskiej, na odcinku obrony kombinowanego batalionu
pod dowdztwem mjr. Fryszowskiego. Niemieckie oddziay z gdaskich
pukw Landespolizei prboway tam zaj dogodniejsze pozycje do majcego nastpi generalnego szturmu. W godzinach popoudniowych niekorzystna sytuacja wynika na zachodnich kracach Kpy Oksywskiej. Kilka baterii nieprzyjaciela skoncentrowao ogie po obu stronach drogi czcej Rumi z Suchym Dworem oraz na wzgrzu 14,4 pooonym naprzeciw
Rumi. Tu po ostrzale na pozycje polskie uderzyy z dwch stron oddziay

188

S. Strumpf-Wojtkiewicz, Alarm dla Gdyni, Warszawa 1982, s. 194n.


G. Piwnicki, B. Zalewski, dz. cyt., s. 176n.
31
Tame.
29
30

189

Grzegorz Piwnicki

Polski wrzesie 1939 roku w Gdyni

hitlerowskie. Od pnocy naciera 2. batalion 48. puku piechoty, a od zachodu rejonu Rumi 3. batalion 368. puku. Ostrzelani silnym ogniem onierze polscy nie wytrzymali koncentrycznego natarcia nieprzyjaciela. Atakowany z dwch stron 2. batalion rezerwowy zosta rozbiy, a resztki jego onierzy wycofay si do Suchego Dworu.
W obronie polskiej nieoczekiwanie utworzya si luka groca rychym dotar
ciem wojsk hitlerowskich do Suchego Dworu i Pogrza. Aby do tego nie dopuci, pk Dbek ponownie skierowa do dziaa kompani l. MPS, powierzajc
zarazem obron caego zachodniego odcinka ppk. Pruszkowskiemu.
Puownik Pruszkowski wieczorem 17 wrzenia przesun swe kompanie
do Suchego Dworu, po czym przystpi do organizowania natarcia w celu odzyskania wzgrza 14,4 i wyparcia oddziaw hitlerowskich z lasu w rejonie
na zachd od Suchego Dworu.
Przed witem 18 wrzenia l. MPS samotnie przystpi do natarcia przeciwko wielokrotnie silniejszemu przeciwnikowi. W rejonie wzgrza 14,4 doszo do zacitych i krwawych walk. Po obu stronach padali zabici i ranni,
ale szala zwycistwa przechylaa si stopniowo na korzy Polakw. Zwycistwo wydawao si niemal pewne, lecz nieoczekiwanie od pnocy uderzy
na kompanie polskie 2. batalion mjr. Schdera z 48. puku piechoty. Zaatakowani z boku onierze nie wytrzymali silnego ognia broni maszynowej i ponoszc due straty musieli wycofa si w kierunku poudniowym32.
19 wrzenia walki na ldzie rozpoczy si niemal jednoczenie na wszystkich odcinkach obrony. Najdalej wysunite na zachd pozycje zajmowa 3.
batalion rezerwowy pod dowdztwem mjr. Aleksandra Jabonowskiego. Broni si w rejonie na wschd od Starego Obua. Obrocy w rejonie Starego Obua nie mogli powstrzyma natarcia dwch batalionw hitlerowskich.
Mimo uporczywego oporu nieprzyjaciel przeama obron, opanowa wie,
a potem uderzy na wschd i dotar do brzegu morza. Wski pas obrony rozdzielony zosta na dwie czci. Dowdca poudniowego zgrupowania ppk.
Marian Soodkowski prbowa jeszcze wyprze Niemcw. Na czele grupy
onierzy wykona kontruderzenie na wdzierajce si w gb obrony bataliony wroga, ale walk t przypaci yciem.
Wkrtce nieprzyjaciel zdoby zabudowania Pagedu, walki przeniosy
si w rejon Oksywia. Natarcie na Oksywie prowadzi cay dzie l. batalion
2. puku Landespolizei. Obrocy byli jednak nieustpliwi. Walczyli z takim
mstwem, e natarcie hitlerowcw zostao zatrzymane, a straty w ich szeregach byy bardzo due. Genera Eberhardt wstrzyma na krtko natarcie,
a o godz. 15.00 na Oksywie skierowa ogie czterech baterii artylerii.
Po morderczej nawal artylerii do szturmu rzuci si cay 2. puk Landespolizei.

Na Oksywie uderzy l. batalion wraz ze cignitym z odwodu 3. batalionem,


a na koszary Marynarki Wojennej 2. batalion. Polacy przetrzymali huraganowy ogie artylerii i stawili czoo nacierajcym oddziaom hitlerowskim.
We wsi Oksywie broni si niewielki oddzia kosynierw, jego opr zosta
zamany dopiero o godz. 16.30, kiedy wielu obrocw polego bd odnioso
rany. Ostatnim punktem oporu w rejonie Oksywia stay si koszary MW obsadzone przez marynarzy. Naciera na nie cay 2. puk Landespolizei. Okoo
godz. 17.00 nieprzyjaciel wdar si do koszar i zdawi ostatni szaniec obrony.
Cichy take walki na pozostaych odcinkach obrony Kpy Oksywskiej.
Wszystkie oddziay polskie trway do koca na zajtych pozycjach, zaprzestajc oporu dopiero po wyczerpaniu wszelkich moliwoci walki. Najduej
na wzgrzach pierwoszyskich broni si 2. MPS pod dowdztwem mjr. Witolda Skwarczyskiego. Przez cay dzie onierze stawiali skuteczny opr
nacierajcemu od pnocy 32. pukowi Grenzwachu, a okoo godz. 15.00
po rozbiciu przez hitlerowcw I batalionu obrony narodowej zostali zaatakowani take od zachodu i to natarcie wytrzymali, cofajc si tylko nad brzeg
zatoki. W godzin pniej nieprzyjaciel, nacierajc od poudnia, rozbi stanowisko dowodzenia batalionu w Stefanowie, po czym uderzy na tyy bronicych si kompanii. To by ju koniec.
Dochodzia godzina 17.00. Ostatni akt dramatycznej obrony kpy rozegra
si w rejonie Babiego Dou. Stamtd dowdca Ldowej Obrony Wybrzea
dowodzi podlegymi mu oddziaami. W godzinach rannych 19 wrzenia nieprzyjaciel silnym ogniem z ldu, powietrza i morza cakowicie zdezorganizowa czno, uniemoliwiajc tym samym dalsze dowodzenie, a oddziay prowadziy walk z wasnej inicjatywy. W takiej sytuacji pk Dbek okoo
godz. 11.00 zoy dowdcy Floty i Obszaru Nadmorskiego kontradm. Jzefowi Unrugowi, przebywajcemu na Helu, ostatni meldunek33.
Tymczasem walka stopniowo wygasaa. Nieprzyjaciel silnymi uderzeniami likwidowa poszczeglne ogniska oporu, z kad godzin zbliajc si doBabiego
Dou. Wwczas pk Dbek zebra oficerw swego sztabu i p godziny pniej
wyprowadzi ich na pnocny, gsto zalesiony stok jaru Babiego Dou, otwierajc ogie do nieprzyjaciela. Prawdopodobnie pukownik zosta ranny odamkami, mimo to walczy do koca, potem popeni samobjstwo.
Tak pada ostatnia reduta Ldowej Obrony Wybrzea. By wtorek 19 wrze
-nia 1939 r. godz. 17.0034. Polacy nie mogli tej batalii wygra z uwagi na dysproporcj si, ktr ukazuje ponisze zestawienie si polskich i niemieckich.

32

Tame, s. 215n.

190

A. Rzepniewski, Obrona Wybrzea w 1939 r. (Zarys przygotowa i przebieg walk),


Najnowsze dzieje Polski. Materiay i studia, 1958 t. I; J. Unrug, (Sprawozdanie Dowdcy
Floty z walk na Wybrzeu w 1939 r.), Nasze Sygnay, 1959 nr 95.
34
Kpa Oksywska 1939, s. 320n; W. Michalak, O ostatnich chwilach pukownika Dbka,
33

191

Grzegorz Piwnicki

Polski wrzesie 1939 roku w Gdyni

Siy polskie i niemieckie w obronie Wybrzea


(od 1 do 19 wrzenia 1939 roku)

skoro w przemwieniu w Reichstagu 6 padziernika 1939 r. Hitler chepi


si zwycistwem nad przeciwnikiem rzekomo przewaajcym, dysponujcym przy tym wyborowymi jednostkami. Na Wybrzeu w obronie Gdyni kapitulacji nie byo, batalia zostaa przegrana, wojna trwaa nadal.

Rodzaj broni

Siy polskie
Ilo onierzy

Siy
niemieckie

14 700

39 000

266
187
5
18
16
8

1.132
414

18
96
144

50

8
2
13
4
4

20

60
12

Bro
maszynowa
1:3
1:10
1:29

Artyleria

Uzbrojenie
Rkm i lkm
Ckm
Nkm
Granatniki 46 mm
Modzierze 81 mm
Dziaka ppanc. 37 mm
Dziaka morskie mm
(z podstaw staych)
Dziaka piechoty 75 mm
(towarzyszce piechocie)
Dziaka plot. 20 mm
Dziaka 75 mm
Dziaka specjalne Canet
Dziaa 75 mm
Dziaa 105 mm
Haubice 150 mm
Stosunek si
Okres

Sia ywa

Na pocztku walk
W dniu 8.09
W dniu 19.09

1:3
1:9
1:17

1:6
1:40
bezwzgldna

rdo: opracowanie wasne

W sumie nieprzyjaciel zuywa co dzie tyle samo amunicji, ile obronie


przydzielono na cay okres walki. Straty polskie wynosiy blisko 5 000 zabitych i rannych, a zatem okoo 30% stanw wyjciowych. Straty nieprzyjaciela musiay by powane (szacuje si je na okoo 3 000 tys. zabitych),
Dziennik Batycki, 1957, nr 230.
192

193

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Helena Gogowska

Gdynia 1939 r. w yciu i twrczoci


biaoruskiego pisarza Janki Bryla
W 1972 r. Franciszek Sielicki przedstawia na amach tygodnika Kierunki posta biaoruskiego prozaika Janki Bryla: Nazwisko tegorocznego laureata Nagrody im. W. Pietrzaka Janki Bryla, biaoruskiego prozaika, jednego z obrocw Gdyni i Oksywia we wrzeniu 1939 r., nie jest obce spoeczestwu polskiemu, szczeglnie literatom. Jednake, powiedzmy to szczerze: pisarz ten jest u nas znany za mao, mniej ni na to zasuguje. Wydano
dotychczas w przekadzie polskim (z rosyjskiego!) zaledwie jedn jego powie W Zabociu wita, opublikowan w 1953 r.) oraz jeden tom opowiada (Patrze na traw, 1971) tym razem w dobrym autoryzowanym,
tumaczeniu Jzefa Macieja Kononowicza. Tymczasem jest to prozaik ciekawy, a jego twrczo, niemal w caoci powicona yciu Biaorusi Zachodniej, pena Polonikw, na pewno znajdzie wdzicznych czytelnikw w Polsce1.
Franciszek Sielicki, wspominajc o wydanej wwczas ksice Witra (Misk
1972), dodawa: Dla czytelnika polskiego najbardziej moe interesujcy jest
rodkowy rozdzia pity, ktry zreszt by ju w duych fragmentach drukowany wKierunkach rozdzia pod lirycznym tytuem Echo zawsze jest
zemn. Pisze w nim Bryl o swoich kontaktach z pisarzami polskimi: Broniewskim, Kruczkowskim, Przybosiem, Centkiewiczem, Dobrowolskim, Jdrzejewiczem, ukrowskim, Kononowiczem i in. Ubolewa (niestety, susznie),
e wPolsce za mao tumaczy si pisarzy biaoruskich. Cieszy si, e dziki
inicjatywie literatw dzkich ostatnio przystpiono do nadrobienia tego zaniedbania. Prcz tego relacjonuje tu autor swe wraenia z siedmiokrotnego
pobytu w Polsce oraz goszczenia na Biaorusi pisarzy polskich. Pisze o Polsce z wielk przyjani, ciepo, rozkoszuje si krajobrazami, zot polsk jesieni, wspomina czytane utwory literatury polskiej. Nie jest to przyja tylko deklaratywna. Janka Bryl duo zrobi i robi dla zacienienia przyjaznych
wizw biaorusko-polskich. Tumaczy pisarzy polskich, a ostatnio gwnie jemu naley zawdzicza inicjatyw wydania w Misku do pokanej
1

194

F. Sielicki, Janka Bryl i przyja biaorusko-polska, Kierunki, nr 50, z 10.12.1972, s. 8.


195

Helena Gogowska

Gdynia 1939 r. w yciu i twrczoci biaoruskiego pisarza Janki Bryla

antologii pt. Miasto milionowe i my (Horad milionny i my), gromadzcej wiersze poetw dzkich od koca wieku XIX po czasy wspczesne2.
Janka Bryl swoj twrczoci i dziaalnoci wpisa si na trwae w biaorusko-polskie zwizki kulturalne, w tym literackie, o czym obszernie pisay Irena Rudziewicz i Nadzieja Panasiuk3. W yciu i twrczoci Janki Bryla szczeglne miejsce zajmuje Gdynia, ktr pozna w szczeglnym okresie, bo w 1939 r. przed wojn i w pierwszych jej dniach, kiedy uczestniczy
wobronie Gdyni.
Janka Bryl urodzi si 4 sierpnia 1917 r. w Odessie w rodzinie kolejarza
Antoniego i Anastazji z domu Czyczuk. W 1922 r. przyjecha z rodzicami
do ich rodzinnej wsi Zahorje na Nowogrdczynie (obecnie rejon karelicki,
obwodu grodzieskiego). W 1931 r. ukoczy szko powszechn i pracowa
na gospodarstwie rolnym. Podjt nauk w gimnazjum w Nowogrdku musia przerwa z przyczyn materialnych. W wolnym czasie zajmowa si samoksztaceniem. Debiutowa w 1938 r. jako poeta i publicysta na amach wileskiego czasopisma biaoruskiego Szlach Moadzi4.
W marcu 1939 r. powoano go do suby wojskowej w piechocie morskiej
w Gdyni. Znalaz si w szkole podoficerskiej, ktra miecia si niedaleko koszar, nad morzem, w domu wypoczynkowym pracownikw Narodowego Banku Polskiego w Orowie. W latach 90. wspomina o tym w lirycznych wspomnieniach i miniaturach: ,
,
, ,
, , ,
- 5.
Pierwsze spotkanie z Gdyni wywaro na nim niezapomniane wraenia.
W powojennej twrczoci wielokrotnie powraca do opisw miasta i jego

obrony we wrzeniu 1939 r. W Polsce ukazao si te wiele przekadw jego


utworw, w tym opisujcych Gdyni w 1939 r. Od 1955 r., wielokrotnie bywajc w Polsce, udziela wywiadw prasowych, w ktrych przewija si wtek wrzenia 1939 r. W roku 1939 jako onierz Wojska Polskiego walczyem z hitlerowskim najazdem w oddziaach obrony Westerplatte zapisano
w jednym z nich6. Westerplatte, a nie Gdynia, pojawia si w wielu wywiadach
i biogramach Janki Bryla. Pisarz wielokrotnie to prostowa. W licie do autorki z 16 wrzenia 2003 r. tumaczy to nieporozumienie:
39- ,
. 1995 ,
, , , 1954-,
,

, , ,
, ,
. 1965-
, .
. , 1979, . ,
,
7
Wspomnienia o przedwojennej Gdyni oyy w Janku Brylu pod wpywem pierwszej powojennej wizyty pisarza w tym miecie z okazji Dni Kultury Biaoruskiej w Polsce. Powojenny wygld miasta oraz jego mieszkacw wywoay u niego retrospekcj do okresu przedwojennego, o czym pisa
w 1955 r. w Polskim dzienniku: O tamtym wrzeniu nie mog tu nie myle. [] Tam, na pnoc, mkn samochody nasz i dwa tutejsze. Siedz
w jednym z nich z nowymi ludmi. Starszawy kierowca i dobrze wygldajcy,

Tame.
Por.: I. Rudziewicz, Polska recepcja twrczoci Janki Bryla, (w:) W krgu kultury
biaoruskiej, red. W. Piat, Olsztyn 1994, s. 95104; N. Panasiuk, Zwiazki Janki Bryla
z kultur i literatur polsk, (w:) Na pograniczu: studia i szkice, red. H. Karwacka,
J.Nosowicz, Biaystok 1992, s. 93106; bibliografia przekadw twrczoci J. Bryla na
jzyk polski znajduje si (w:) G. Charytoniuk, Literatura biaoruska w Polsce. Bibliografia
przekadw za lata 19451994, Biaystok1996, a bibliografia przedmiotowa dotyczca
ycia i twrczoci Janki Bryla w polskich periodykach zawarta zostaa (w:) Polskie
biaorutenika literackie. Bibliografia przedmiotowa 19451998, zebraa i opracowaa
G.Charytoniuk przy wspudziale J. Czykwina, Biaystok 1998.
4
Na podstawie: . , 1994, s. 6566.
5
. , . , 1994, s. 254; Szkoa
znajdowaa si w oddali od koszar, nad samym morzem, w wygodnym domu wypoczynkowym
pracownikw Narodowego Banku Polskiego, gdy dom ten by pusty, tak jak i wszystkie inne
domy wypoczynkowe, sanatoria, bogate wille, od poowy sierpnia opuszczone wobliczu
zmrocznego oczekiwania na zmiowanie boskie przed tu-tu zbliajc si wojn.
2
3

196

Z. Polsakiewicz, Rozmowa z biaoruskim pisarzem Jank Brylem, Nowy Tor (tygodniowy


dodatek Gazety Pomorskiej), nr 39, z 089.10.1955, s. 1; 02.10.1955 J. Bryl goci
wBydgoszczy z innymi pisarzami biaoruskimi Piatrusiem Brouk i Pilipem Piestrakiem.
7
List J. Bryla do autorki z 16.09.2003, w zbiorach autorki; Z moim onierskim szeregowym
udziaem w wojnie obronnej 39 r. zasza pomyka, ktra daje zna o sobie niekiedy jeszcze
i teraz. Wiosn 1995 r., w Misku, polski dziennikarz, nazwiska ktrego nie zapamitaem,
opowiedzia mi, jak w 1954 r., w Warszawie Maksim Tank pochwali si, e wrd biaoruskich
pisarzy rwnie jest westerplatczyk Janka Bryl W swoim Polskim dzienniku
pisaem, jak spotkano mnie w Gdyni, ale tam nie dodano, e ju wwczas musiaem si
usprawiedliwia, e nie jestem z Westerplatte, lecz z Kpy Oksywskiej. A w listopadzie
1965 r. poprosiem o wywiad redakcj onierza Wolnoci, eby ostatecznie wyjani.
Nie cakiem to pomogo. Czytelnik, wydajc moje Witrae w 1979 r., znowu napisa
o Westerplatte. Nawet mj przyjaciel, Uadzimir Kalenik, w szeciotomowym sowniku
Biearuskija pimienniki powtrzy ten bd
6

197

Helena Gogowska

Gdynia 1939 r. w yciu i twrczoci biaoruskiego pisarza Janki Bryla

ostrzyony pod polk mczyzna w jasnym paszczu przedwojenny tragarz gdyskiego portu, obecnie jeden z przedstawicieli wadzy ludowej w wojewdztwie gdaskim. W jego wypowiedzi wyranie sysz akcent kaszubski.
Jako ywo przypomina mi moich przyjaci z puku. Weseli chopcy Kaszubi, ktrych jzyk, a szczeglnie wieczorny szept w koszarach, kojarzy mi
si kiedy z dziecic paplanin. Wsplnie z nami wiejskimi chopcami z Zachodniej Biaorusi, razem ze lskimi grnikami, dzkimi tkaczami i mazowieckimi piekarzami, Kaszubi stanowili skad osobowy gdyskiego batalionu piechoty morskiej [] Orowo zielone przedmiecie Gdyni w dolinie,
ktre we wrzeniu 1939 r. stanowio pas neutralny. Midzy gstymi drzewami
parku, nasze plutony strzeleckie niejednokrotnie staray si, noc albo o wicie, nawiza z faszystami walk na bagnety. [] Na tamtej grze nad morzem poronitej bukowym lasem, penym wiewirek, byy nasze okopy. Tam
przeywalimy pierwsze bombardowania niemieckiej artylerii morskiej. []
Auta pn si w gr ulic i zatrzymuj si na Kamiennej Grze. Std port
i miasto widoczne s jak na doni. Z trzech stron Gdynia otoczona jest amfiteatrem zielonych wzgrz. Na pnocy i pnocnym wschodzie morze chowa si
we mgle, zza ktrej nie wida teraz ani Helu, ani Gdaska. [] Wspominam,
jak na tej samej Kamiennej Grze w jedn z sierpniowych nocy 1939 roku,
w przeddzie katastrofy, pono ogromne ognisko. Kilkuset marynarzy i onierzy piechoty piewao surow, jakby nie przez kobiet napisan, Rot
Konopnickiej. [] Na stoku wzgrza, niedaleko naszych byych koszar w Orowie, obok drogi, po ktrej nieraz szedem, znajduje si braterski cmentarz
onierzy polskich i radzieckich, wyzwolicieli Gdyni. Krzye i gwiazdy na malekich pomnikach, biae i czerwone kwiaty, wsplny dla wszystkich obelisk.
W myl uchway rzdowej, maj prawo by tu pochowani tylko obrocy Wybrzea z 1939 roku i jego wyzwoliciele w 1945 r. Szkoda, e na krzyach bezimiennych mogi nie ma tabliczek z nazwiskami przyjaci! Moe wanie tu
spoczywaj kaszubski robociarz Konke, Biaorusin Sakowicz, grnik z Zagbia Dbrowskiego, Szczygie nasz pukowy zapiewajo8.
W 1957 r. w onierzu Polskim opublikowano szkic Na przedpolach
Gdyni w przekadzie Jzefa Spinca9. Okazj do przypomnienia pobytu
w Gdyni i jej obrony w 1939 r. bya 30. rocznica wybuchu II wojny wiatowej. Wwczas na prob redakcji miesicznika Literatura Radziecka Janka
Bryl napisa wstp do opowiada przetumaczonych na jzyk polski, w ktrym przypomnia o swym zwizku z Polsk, take w aspekcie suby wojskowej: Nard polski poznaem tak naprawd w wojsku, wrd polskich chopakw z mojego puku, w miastach i wsiach, gdzie zdarzao mi si bywa.

Suyem w Gdyni jako szeregowiec piechoty morskiej. [] Razem z polskimi


chopcami my, Biaorusini z kresw wschodnich, bronilimy Polski, dowiadczylimy gorycz klski i niewoli10. Tam te znalazy si opowiadania
Janki Bryla, o obronie Gdyni Szumiao morze i Krew na cianie w przekadzie Aleksandra Minkowskiego: Wrzesie trzydziestego dziewitego roku.
Ciemna, mokra noc na zachd od Gdyni. Z lewej strony ponie dua kaszubska wie. Na tle pomieni sterczy zowieszczo wiea kocielna. Niedawno ulokowa si w niej trzeci cekaem naszej kompanii. Znajduje si tam gruby, spokojny Kubata, katowicki szofer, z ca tek, jak artowalimy niegdy, listw
od matki za pazuch. Jest tam potny Pietrek Lubka, ktrego ciche nocne
opowieci pachniay naszym biaoruskim sianem [] To ci dopiero taktyka:! wywindowa na kocieln dzwonnic rozjanion poarem, w dodatku
pod samym nosem nieprzyjaciela, jeden jedyny cekaem, zaopatrzony w dwie
tamy z nabojami i surowy rozkaz: zatrzyma nieprzyjaciela z ca jego naziemn i powietrzn technik No c zdarzao si nam dokonywa nawet
wikszych cudw. Na trzy dni przed rozpoczciem wojny obsuga naszego cekaemu siedziaa na strychu samotnego domku przy samej granicy, dzielcej
nas od wolnego miasta Gdaska, ktre od dawna ju zamienio si w faszystowsk placwk. Obok naszego domu biega w tamtym kierunku szeroka,
bita droga. Na granicy nad t drog sterczaa w gr pasiasta erd szlabanu. To wanie w szlaban, z pomoc naszego maksyma, mia zatrzyma
pierwszy atak faszyzmu. Obok maksyma lea na stole w postaci cienkiej broszurki rozkaz dowdcy obrony Wybrzea: Kiedy pojawi si nieprzyjaciel
zamkn szlaban i powstrzyma ogniem pierwszy atak, a do nadejcia posikw Plutonowy Woniak, ktry by tam z nami taki grubany, niemody,
wesoy kaczor i ochlapus, ktry przez dziesi lat suby to wznosi si
do stopnia sieranta, to spada do kaprala, a teraz akurat mia stopie poredni, czyli znajdowa si w zotym rodku tak nam ten rozkaz skomentowa: - G ojca witego powiedzia zajrzawszy do broszury. Na moj komend! Zobaczysz nieprzyjaciela wiej za sidm gr, stamtd upnij panu
bogu w okna i dalej, nogi za pas, a do samych koszar!.. No, kto ma pienidze? Kto pjdzie do wsi, do sklepiku? Obsuga cekaemu, ktra zmienia nas
tam w nocy z trzydziestego na trzydziestego pierwszy sierpnia, dziaaa pniej zgodnie z rozkazem. Szlaban by zamknity, ale zamiast przewidzianej
w instrukcji piechoty i kawalerii nieprzyjacielskiej uderzya we salwa artyleryjska, jedna i druga, po czym obok ruin domku przeszli fizylierzy. Taki cud
zdarzy si rankiem z kocieln dzwonnic jak tylko odezw si stamtd Kubata i Lubka Nazywamy si zreszt dosy gronie pierwsza obsuga szturmowego plutonu cekaemw. Dowdca obsugi, grnik Jan Filec, to najlepszy

8
9

J. Bryl, Polski dziennik, Nadodrze 1973, nr 4.


onierz Polski 1957, nr 4, s. 67.

198

10

J. Bryl, Od autora, Literatura Radziecka 1969, nr 7, s. 1213.


199

Helena Gogowska

Gdynia 1939 r. w yciu i twrczoci biaoruskiego pisarza Janki Bryla

cekaemista w naszym batalionie piechoty morskiej. To nic, to drobiazg,


e mamy wszystkiego dwie tamy, piset naboi Po liciach brukwi, w ktrej leymy pod wzgrkiem, monotonnie bbni zimny deszcz. W wykopanych
naprdce rowkach zbiera si woda i przy kadym ruchu pod koami chlupie
boto. W unie poaru poyskuje mokra na i czyj kask. Po prawej, nad urwiskiem jest morze. Niespokojne, pospnie pomrukujce. Nad urwiskiem tak
samo pospnie i wrogo szumi wiatr w burzanach i krzewach. [] A morze
szumi Przez jego szum, rwnomiernie i monotonnie przedziera si ranic
serce jk syreny z dalekiej w mglistym mroku latarni morskiej. Przecigy,
rozpaczliwy krzyk To nie chce umiera nasz port, na ktry, gdy tylko zawita, znw spadn bomby. To nie chce umiera nasz garnizon wykrwawiony,
zdziesitkowany, otoczony ze wszystkich stron przez wrogw, ale trwajcy
wci w nierwnej walce. [] Rankiem niespodziewanie ruszylimy do natarcia. Tyraliera nasza cigna si od morza a po horyzont. Bya to jednak
rzadka tyraliera. Tak samo rzadki by ogie lekkich dzia wspierajcych nas.
Ale i takie szczeknicia dodaj otuchy. Maksym jest rozmontowany. Filec niesie luf, ja uginam si pod ciarem obudowy. Bagnety strzelcw idcych
po obu stronach take wygldaj do imponujco. Nie dziwi nas chyba i to,
e przeciwnik milczy. Podniesiony na duchu tym milczeniem nasz kapral,
energiczny przystojniak Wojtyga, krzyczy, e wieczorem, psiakrew, bdziemy
w Berlinie!.. Co tam kapral!.. Mimo woli przychodzi mi na myl kapitan, dowdca naszej kompanii, solidny, stary okularnik, jego mowa przed frontem
w przeddzie rozpoczcia walk: Kiedy bdziemy zajmowa ich miasta nie
upija si!.. Rakiety sygnaowe powstrzymuj nasze prawe skrzydo, wyrwnujc lini natarcia. Wida wwczas, jak niektrzy onierze katolicy klkaj
i egnaj si piesznie, inni za przykucnwszy, nie mniej nerwowo uwalniaj si od zbytecznego ciaru Znowu idziemy. Grzniemy w rozmikej
zaoranej ziemi, szelecimy ziemniaczan naci, przewracamy mokre gowy
kapusty. Mijamy jedn wie, mijamy drug S puste. Za ogrodami trzeciej
kaszubskiej wsi rozciga si szeroka ka w kotlinie. Rzadkie wierzby. Jamy
torfowe napenione wod. Pas si krowy jest ich duo, chodz swobodnie,
bez pastuchw. Za k cign si wysokie wzgrza, ktrych zbocza obsiad
nieprzyjaciel. Natychmiast spada na nas stamtd lawina artyleryjska. Leymy
w mokrej trawie. Nie wszyscy maj nawet opatki. Pociski mc nasz tyralier przez dugie niekoczce si minuty czy moe godziny?.. [] Nasz kapral, zapomniawszy ju o Berlinie, chowa w trawie twarz i od czasu do czasu
woa na olep: Ognia! Le za wierzb, obok ktrej ustawilimy nasz stary cekaem, model jeszcze z roku tysic dziewiset smego. Flegmatyczny Filec nawet teraz, jak si wydaje, spokojnie wybiera cel Bo te nietrudno:

Niemcy w okopach stoj i chodz wyprostowani, co wida nawet bez lornety.


[] Nasz cekaem od czasu do czasu terkocze i drga zuywajc ostatnie naboje. Licz je przepuszczajc tam midzy palcami. Kapral Wojtyga, nie unoszc gowy, pyta ju po raz ktry z rzdu: Uciekaj?! Filec przeklina i tracc spokj rzuca swoje lskie: Pioruna, chciaby!.. I oto wreszcie koniec
naboje skoczyy si. Zostay nam tylko bagnety. Wedug przepisw powinnimy mie pistolety, ale chciaby, pioruna! nawet karabinw nie wystarczyo dla wszystkich!.. onierzy nie wtajemnicza si w sekrety uzbrojenia.
Nie wiemy wic, jak si stao, e ogoszono mobilizacj, e poderwa si cay
nard i raptem nie ma broni! eby przynajmniej karabiny!.. A gdzie podziaa si caa flota, w oparciu, o ktr janie panowie domagali si krzykliwie
kolonii w tropikalnych krajach? Dlaczego nie lataj nawet samoloty, ktre
widzielimy z rzadka na niebie przed wojn?.. Nic nie wiemy. Moemy si tylko dziwi i oburza szeptem lub w duchu. Wiemy tylko, e jest nas mao,
e po kadym starciu staje si nas coraz mniej, e wrg wyprbowuje na nas
wszystkie rodzaje i kalibry swojej potnej techniki, e jest nieosigalny
dla naszych bagnetw i noy Oddawszy cekaemowi ostatnie naboje przewracam si na plecy i demonstruj pust skrzynk. Raz, drugi jeszcze i jeszcze Gdzie z tyu znajduje si trzeci z naszej obsugi, Kaszub Konke, furman
z Gdyni. Konke nie odpowiada na moje SOS. Czogam si w jego kierunku.
Wszyscy jestemy wysocy, cay nasz batalion dobrano nas wedug wzrostu,
zapewne na defilady. Bdc takim dryblasem, nie ma sensu pezn przez k
na oczach wroga. Biegn wic, lawirujc midzy krowami, przy wtrze wybuchw i gwizdu odamkw. Konke ley w ogrdku w poprzek grzdy, twarz do
ziemi. Z rany na brzuchu wyciekaj ostatnie krople krwi. Obok wrd gwek
kapusty, stoi skrzynia z nabojami. Unosz j i sysz, jak wewntrz szeleci
pusta tama Nie wrciem ju na pierwsz lini. Za kapust na ce spotkaem kolegw. Nie bya to ju tamta rzadka tyraliera, lecz jej ndzne resztki.
Pierwszy biegnie kapral. Niemcy! krzyczy Niemcy! Ucieka! Za kapralem
biegnie Filec z cekaemem na barkach. Za nimi w gstym przedwieczornym
zmierzchu rysuje si kilka nieruchomych sylwetek i po raz pierwszy dolatuje
stamtd, dociera do mojej wiadomoci krzyk: Hande hoch!. Skrcajc
za rg murowanej obory kapral Wojtyga przewraca si na mokre kamienie
i woa rozpaczliwie: Bracia! Biegnc dostrzegam krew na jego policzku, widz, jak chwyta powietrze szeroko otwartymi ustami Inny gos dopada Filca i mnie ju na ulicy. Chopcy! Ratujcie! krzyczy Sowiski; wci jeszcze
biegnie, utykajc na jedn nog. [] Z tylu przez dugi czas terkoc automaty. Wok, wci jeszcze omijajc nasze szerokie potrjne plecy, piewaj
kule. Na kartoflisko ciko spadaj miny, w powietrzu gwid jadowicie

200

201

Helena Gogowska

Gdynia 1939 r. w yciu i twrczoci biaoruskiego pisarza Janki Bryla

odamki. Dalej, za wzgrzem, biegn na nasze spotkanie posiki. Tyraliera,


jak i nasza dzi rano, jest rzadka. Marynarskie czapki, kaski, furaerki piechoty, bagnety nasze i bagnety francuskie by moe jeszcze spod Verdun
dugie, cienkie Wszystko jest zwrcone w kierunku wciekego natarcia
Wszystko wok kanonad wybuchy min zagusza nasze hura! Sowo
bracia brzmi w nim zupenie inaczej i zy same spywaj po mojej brudnej,
dawno nie golonej twarzy By moe i ci nie wrc, a jednak stanowimy
si, wci jeszcze stanowimy si!.. Gboki, ciemny parw z krzakami i drzewami na zboczach. Babi jar, ktry za kilka dni stanie si ostatnim punktem
oporu, grobem naszego garnizonu. Gdynia, jak si dowiadujemy, ju pada.
Dla naszych rannych pozosta tylko ten oto dom z bia pacht na dachu.
Na pachcie wida ogromny czerwony krzy, ktry jednake nie chroni
przed faszystowskim lotnictwem. [] I znowu po lewej stronie czuwali
pod deszczem nasi koledzy, a po prawej, pod urwiskiem innym ju szumiao morze i wya w mglistym mroku syrena latarni morskiej Trzeciego dnia
nastpia klska i niewola11.
Opowiadanie Szumiao morze ukazao si rwnie w przekadzie Jzefa Macieja Kononowicza w tomie opowiada Patrze na traw (d 1971).
W opowiadaniu Krew na cianie, przeoonym na jzyk polski przez Aleksandra Minkowskiego, Jzefa Macieja Kononowicza i Zbigniewa akiewicza, Janka Bryl opisuje pobyt w niewoli niemieckiej, w ktrej odywaj
wspomnienia o tragicznych dniach obrony Gdyni: [] Na Kpie Oksywskiej bye? A gdzie miaem by? odrzekem wreszcie prawie ze zoci. Bye, a wic wiesz jak byo. Mniej wicej na dwa dni przed kocem.
Ani broni, ani nadziei, ani porzdku Noc cigle jeszcze rzucali gar ludzi na okopy. A wymian pierwszej linii prowadzili, kurcze pieczone, we dnie
i pod obstrzaem odchodzili do tyu. Zreszt, gdzie by front, a gdzie tyy?
Jak na kpiny przycisnli nas tak potg! do morza, a tutaj masz jeden karabin i na armaty i na samoloty. Jak Boga kocham, sam widziaem, jak pewien rezerwista obcasem wali po zamku karabina. Zdaje si, woskiego, czy
moe jeszcze rzymskiego. Uzbroili! Haasowali tylko: jestemy silni my i nasi
sprzymierzecy! C, onierze, robilimy, co moglimy We dnie siedemnastego zmienili nas. Na Pogrzu. Przeleelimy tam dwa dni. Odeszlimy, jak zawsze, pod ogniem. Zatrzymalimy si w jakim folwarku. Jedlimy jabka, nawet wzilimy si za czyszczenie broni. A tu masz tobie!

Pierwszy rozerwa si na zaoranym za potem, drugi z trzydzieci metrw na


prawo, a wtedy sam wiesz jak to si robi namacali i salwami! Piciu z nas
dobiego do wsi i pochowao si po norach. A oni po nas, kurcze pieczone, mc! Gdy uspokoio si, ja, bd co bd, starszy wyszedem z pustego domu
i poszedem szuka swoich ludzi. Dwch siedziao za mleczarni, a dwch
znalelimy w piwnicy razem z cywilami. Zaszedem sam. Gwar w ciemnociach modl si, pacz. Sam wiesz dzieci, starcy, kobiety Strasznie.
[] Wyszedem z piwnicy sam. Stoj pod drzewem i patrz. [] c chcesz
w Gdyni z okien strzelali do nas, ze strychw. Miejscowi Niemcy. W polu
na drzewach, we wsiach siedzieli obserwatorzy. Mylisz, dlaczego tak celnie bia ich artyleria? Piwnica, sama przez si, zawalia si. Dwa trafienia.
Chcielimy i, ale Zygmu si upar: Nie, odkopiemy kolegw! Zreszt ludzie si zebrali: z innych nor powyazili, poszli po opaty. Prawie nikt w tej
piwnicy nie pozosta wrd ywych12. Te drastyczne fragmenty prozy Janki
Bryla pokazuj dramatyzm obrony Gdyni we wrzeniu 1939 r., gwnie beznadziejno sytuacji wobec uzbrojenia i liczebnoci wroga.
We wrzeniu 1969 r. Janka Bryl z maonk Nin uczestniczy w XII
Zjedzie Pisarzy Ziem Zachodnich i Pnocnych. Zwiedzi wwczas miejsca znane mu sprzed 30 lat. W Sali Prezydium Miejskiej Rady Narodowej
w Gdyni przewodniczcy Prezydium Jan Mariaski wrczy mu odznak
Zasuonym Ziemi Gdaskiej13. Dzisiaj przed poudniem przewodniczcy
Prez. MRN w Gdyni J. Mariaski, przyj gocia XII Zjazdu Pisarzy Ziem
Zachodnich i Pnocnych literata biaoruskiego Jank Bryla. Autor licznych powieci i przekadw literatury polskiej na j. biaoruski, przed 30 laty,
we wrzeniu, walczy pod rozkazami pk Stanisawa Dbka i przez 19 dni
broni Gdyni i Kpy Oksywskiej informowaa prasa lokalna14. Janka Bryl
udzieli te wywiadu Wieczorowi Wybrzea, w ktrym opowiedzia o 1939
r. w Gdyni: Wypikniaa. Olbrzymie zmiany znajduj nawet od roku 1955,
kiedy ju u was byem z okazji Tygodnia Kultury Biaoruskiej. [] Suyem
w II Baonie Strzelcw Morskich stacjonujcym w Orowie. Byem tamowym
w obsudze cekaemu. Ju od rana 1 wrzenia ze stanowiska bojowego odpieralimy hitlerowcw nacierajcych od strony Sopotu i Wielkiego Kacka.
Zmieniajc pozycje przez 12 dni bronilimy Orowa. Cho w owym czasie cekaem by eksponowan broni, a my w dodatku w szturmowym batalionie,
tak si jako szczliwie zoyo, e w naszej 6-osobowej obsudze cikiego

11

J. Bryl, Szumiao morze, Literatura Radziecka 1969, nr 7, s. 1318; J. Bryl, Patrze


na traw, d 1971, s. 916; W oryginale zatytuowano opowiadanie jako
fragment opowieci , (w:) . , , t. 2, Misk
1960; s. 513; o obronie Gdyni take w opowiadaniu Krew na cianie, powieci
( 1989, 2006) oraz Polskim dzienniku (Nadodrze, 1973, nr 4) woryginale
. , (w:) . , , s. 192275.

202

J. Bryl, Krew na cianie, Litery 1969, nr 9, s. 20.


(czes), Wybitny pisarz biaoruski Janka Bryl dzi otrzyma odznak Zasuonym Ziemi
Gdaskiej, Dziennik Batycki, nr 210, z 04.09.1969, s. 1; TTR, Literaci
14
(w), Odznaka Zasuonym Ziemi Gdaskiej dla Janki Bryla, Wieczr Wybrzea,
nr207, z 04.09.1969, s. 1,
12
13

203

Helena Gogowska

Gdynia 1939 r. w yciu i twrczoci biaoruskiego pisarza Janki Bryla

karabinu nikt nie zosta nawet ranny. Spord wsptowarzyszy walki pamitam dobrze plutonowego Szweca, grnika z zawodu celownika Filca, Kaszuba tamowego Soic i Biaorusina Karpa. Dopiero 12 wrzenia pk Stanisaw Dbek wyda nam rozkaz wycofania si na Kp Oksywsk. Nasze mocno
nadszarpnite osobowo i wyposaeniowo kompanie II Puku Morskiego nie
byy ju w stanie broni Gdyni. Po zajciu pozycji na wzgrzach oksywskich
w nocy rzuceni i miadeni przez ostrza artyleryjski i samoloty niemieckie.
Co jednak stracilimy w dzie, odzyskiwalimy szturmem w nocy. Tak byo
a do 19 wrzenia. Mj pluton zajmowa pozycje w Suchym Dworze. Pozostao nam dosownie p tamy w cekaemie, kiedy Niemcy rzucili do ataku wyjtkowo liczne zastpy piechoty. Gruchna po okopach wie, e kapitulujemy. Nie mielimy czym strzela. Decyzja wyjcia z bia flag, to dla onierza strasznie przygnbiajce przeycie. Dopiero pniej dowiedzielimy
si, e nasz dowdca po wydaniu rozkazu wola mier ni hab niewoli.
Taki by pukownik Stanisaw Dbek. [] Rok siedziaem w stalagu pod Starogardem. Nie powioda si ucieczka. Zapali mnie pod Pi podczas przeprawy przez rzek. Wywieli mnie a do pnocnej Bawarii. Jesieni 1941 r.
zbiegem. Udao mi si dotrze a w rodzinne strony. [] Niedawno wydaem powie Ptaki i gniazda. Pisz w niej o wrzeniu, o obronie Wybrzea,
o niewoli i partyzantce. Ksika zostaa ju przetumaczona na jzyki rosyjski, ukraiski, otewski i niemiecki. [] Dzisiejsze soce przypominao mi
tamten wrzesie. Wwczas dla nas, atakowanych onierzy byo ono bardzo
nieprzyjazne. Obnaao nas przed atakami samolotw z czarnymi krzyami.
Po zjedzie zostaj w Gdyni na kilka dni. Chc sobie pochodzi po Orowie
i Oksywiu, po wzgrzach otaczajcych Gdyni i bukowych lasach. Oczywicie, okopw nie bd odszukiwa. Chc wchon ycie, jakie rozwino si
na ich miejscu. Chc napisa ksik na temat dzisiejszych dni15.
W jednym z wywiadw Janka Bryl powiedzia: Suyem m.in. w 2 Brygadzie Strzelcw Morskich. W roku 1939 zaczy si alarmy. Bylimy stale
w pogotowiu. Odczuwalimy zbliajc si wojn. [] O tym okresie pisz
w swojej powieci Ptaki i gniazda. Jest to waciwie ksika o polskim
Wrzeniu i mwi w niej z najgbsz szczeroci o swoich zwizkach z literatur i kultur polsk16.
Ksika Ptuszki i hniozdy, powanie ocenzurowana, ukazaa si w Misku
w 1965 r. i w caoci zostaa powicona losom wojennym Alesia Runiewicza, ktry znalaz si przed wojn w Gdyni. W 1989 r. wydano j w Misku

powtrnie, bez cenzury. W 2006 r. powie wesza w tom prozy Janki Bryla
w ramach seryjnego wydawnictwa biaoruskiej prozy XX w. Powie zaczyna si od sceny okrutnej musztry pezania jecw po ziemi na rozkaz stranika obozowego. W mylach Alesia odywa wspomnienie musztry w wojsku polskim, wspomnienie zupaka porucznika edziskiego, ktrego onierze midzy sob przezywali Pingwinem. Pingwin znca si nad swoimi podlegymi mu onierzami rodem z Toruniw czy Nowogrdkw jednakowo
i jednakowa bya nienawi onierzy bez wzgldu na ich narodowo pisa w recenzji Florian Nieuwany17.
W tej wyranie autobiograficznej powieci autor wspomina realia przedwojnia i pierwszych dni wojny. Jego bohater, Ale Runiewicz, bdc w niewoli niemieckiej, rozmyla nad udziaem w heroicznej obronie Wybrzea:
, ,
, ,
. .
, , , ,
!.. ,
.
,
, -
,
, , ,
, , :
! .
,
, ,
, .
: ,
, , ,
, , ,
.
. ,
- ,
: , , ,
, !.. , , ,
. ,
. []
, , , .
- ?

Dzisiejsze soce przypomina mi tamten Wrzesie, rozmowa W. wicickiego z J. Brylem,


Wieczr Wybrzea, nr 207, z 04.09.1969, s. 3.
16
Moja twrczo wzrastaa na styku trzech jzykw (rozmowa J. Szczawiskiego
zJ.Brylem), Sowo Powszechne, nr 94, z 20.04.1973, s. 3.
15

204

17

F. Nieuwany, Ksika jednej modoci Janki Bryla, Przyja, nr 29, z 21.07.1968, s. 11.
205

Helena Gogowska

Gdynia 1939 r. w yciu i twrczoci biaoruskiego pisarza Janki Bryla

, ,
?.. []
, , .
,
, ,
, .
, -
, .
, ,
, ,
, :
. ,
, , , .
, .
, ,
, ,
, ,
. ,
, , ,
, ,
-, ,
, , ,
, . []
, , ,
, .
, , - , -
. . ,
. , ,
, , .
. , ,
, .
, , , - . , ,
, . , ,
, [] : , !
, , - ,
.
, ,
, , ,
.

, , .
. , ,
, , ,
, ,
, . []
,
, - . ,
.
18

206

18

. , , 2006, s. 5759. O tym, e wszyscy oni, swoj oddan


walk z nieporwnanie silniejszym wrogiem, ju weszli do historii jako bohaterscy
obrocy Wybrzea, nikt jeszcze si i nie domyla. Przygniatay klska i niewola. Gorzko
byo odmyli, e oni tu, widocznie, tak nieoczekiwanie i haniebnie zawiedli, a wszdzie
jednak si trzymaj!.. Gorzko byo, cho myl taka i rozgrzewaa nadziej I mwiono
w kolumnie tylko o szczeglnych przypadkach bohaterstwa. Do okropnoci po cichu,
z zachwytem niemal do krzyku gdyby tu mona byo krzykn mwili o dowdcy
ldowej obrony Wybrzea pukowniku Dbku, ktry odstrzeliwa si z rcznego automatu
do ostatniego naboju, potem strzela do Niemcw, ktrzy podbiegali pkolem, z pistoletu,
wtedy krzykn do tej garstki, ktra bya przy nim: Nie poddam si! i zastrzeli
si. Nastpnym bohaterem i szeptu i przycichych odgosw by szeregowy Porwa,
dobrodusznie milczcy i troch niechlujny osiek, lski grnik, onierz, o niekrzykliwej
ipenej nadziei odwadze. Gdy pierwsza rota jaka tam rota: tylko niedobitki zauwaya,
e prawe skrzydo obrony, od morza, skapitulowa, strzelcy take stanli w okopie, rzucili
strzelby i, pomachawszy biaym, poszli w kierunku linii strzelcw niemieckich. Nie wyszed
z okopu tylko Pingwin. By on nie tyle ponad miar krzykliwy, - kiedy go przed sam wojn
przeniesiono tam na dowdc roty, on jeszcze i straszy: Oto zacznie si, wic bdzie
mona do was, chamw, nareszcie strzela, jak do psw! Mu, jednak, nie puszczono
gorcej w plecy, cho i szeptali o tym niektrzy chopcy. Nie do tego byo, wic i on
niezadugo zamilk. [] I my odbieglimy od swego automatu, - myla teraz, w wagonie,
Ale. C to mimo wszystko haba czy nie? Jak mam patrze na to jako czowiek,
ktry jest przeciwko wszelkiej wojnie, jako Biaorusin wmundurze onierza polskiego?..
[] Nie czu si polskim onierzem, jak i wikszo ich, Biaorusinw. I byo to naturalne
dla tych, ktrych nadludzie ksztatu Pingwina, wysi i nisi rang, nawet i niektrzy
z szeregowych nie uwaali za swoich, rwnoprawnych ludzi. Szowinistyczny duch
pisudczyzny, tradycyjna szlachecko-katolicka pogarda dochamw i schizmatykw,
ktrzy jeszcze na dodatek izaraeni komunizmem. W piechocie morskiej, jak i w innych
formacjach, ktre znajdoway si przy zachodniej granicy Polski, Biaorusinw suyo
wielu tam ich, zgodnie z planem odpowiedniego przydziau, brano najwicej: najdalej
od Sowietw. Nard zawzity imiay, oni nie gili si i na wojnie dopki stao si, stali
dobrze, nie gorzej, anawet i lepiej ni pozostali Polacy. O tym Ale rozmyla napodstawie
swego, najbliszego. Dowdca ich oddziau, plutonowy Pukalski, zawodowy podoficer
imurowany bohater, jak wydawao si wpierwsze dni wojny, ajeszcze bardziej wczeniej,
w koszarach i napoligonie, dezerterowa trzy dni przedkocem obrony. Pod wieczr tego
nieszczsnego atakujcego dnia, gdy wroga artyleria i ldowa, i, jeszcze straszniej,
morska zatrzymaa ich i zepchna na pozycje wyjciowe, pan plutonowy szeptem,
jeszcze cigle zagadkowo-strategicznym, czasowo naznaczy na swoje miejsce cichego,
dobrodusznego Krla, a sam, w celu wyjanienia sytuacji, uda si z pagrka w dolin,
gdzie ju od morza zalega mga. [] Czeg chcie wtedy od Sojca, miejscowego Kaszuba,
207

Helena Gogowska

Gdynia 1939 r. w yciu i twrczoci biaoruskiego pisarza Janki Bryla

Pisarz wspomina, e wikszo czasu przed 1 wrzeniem 1939 r. spdzano na kopaniu okopw w podgdyskich lasach. Wybuch wojny zasta go
w okopach strzeleckich na kracach Kolibek od strony Kamiennego Potoku.
Przez 12 dni onierze odpierali ataki piechoty niemieckiej, wspieranej broni
pancern. Nastpnie przerzucono ich na Kp Oksywsk. 19 wrzenia 1939
r., po zajciu Kpy przez Niemcw, Janka Bryl trafi do obozu jenieckiego19.
Jego zdaniem w piechocie morskiej bya znaczna liczba Biaorusinw:

,
. , ,
, 20.
Dowdcy nazywali ich kresowiakami. W 1999 r. Janka Bryl w wywiadzie
dla biaoruskiej niezalenej gazety Nasza Niva stwierdza, e w batalionie
piechoty morskiej w Gdyni Biaorusini stanowili wiksz poow21. Nie byo
za ydw, co oficerowie polscy zawsze podkrelali22. Janka Bryl wspomina o gupich zabawach midzy gdyskimi kawalerzystami a piechot

morsk: , : --,
, : ! ,
23.
W 1983 r. w rozmowie Marii Putrament z Jank Brylem Walczyem
wobronie Oksywia w tytule pisarz rozwia wszelkie wtpliwoci, dotyczce jego udziau w obronie Wybrzea. Bowiem wydany wwczas przez PWN
Sownik pisarzy biaoruskich powiela bd o udziale Janki Bryla w obronie
Westerplatte. Nieporozumienie wyniko zdaniem pisarza z lekkiej rki Stasia Dobrowolskiego. By na Biaorusi w 1954 roku, usysza od kogo i puci w obieg. W 1965 r. udzielajc wywiadu onierzowi Wolnoci prosiem o sprostowanie. Suyem w II baonie strzelcw morskich i walczyem
wobronie Oksywia; te nie byo lekko, trzymalimy si duej ni Westerplatte, bo do 19 wrzenia. Ostatnio nakadem Czytelnika ukazaa si kolejna moja ksika, rwnie z tym irytujcym bdem. Doprawdy, czuj si jak
Gogolowski Chlestakow. Bo wie pani, wszyscy westerplatczycy s znani, dokadnie policzeni, byo ich 182 i nagle ja si do nich przypltaem. [] Czuj si jednak nieswojo, gdy w polskich publikacjach spotykam wiadomo
omoim rzekomym udziale w obronie Westerplatte, to tak jakbym si podszywa pod cudze zasugi24.
Jeszcze jedno tumaczenie si z przypisania mu udziau w obronie Westerplatte znalazo si w wywiadzie Mai Porajskiej w 1987 r.: napisa co takiego kiedy Stanisaw Ryszard Dobrowolski, potem fama si rozesza, a ja cigle prostuj, e to nieprawda. Nie wypada sobie tego przypisywa, walczyem
w obronie Oksywia. A pamitam, jak w 1965 roku przyjechaem doGdaska,
potem byem w Gdyni i tam urzdzono spotkanie z bohaterem z Westerplatte, ja nim miaem by oczywicie. Prosz sobie wyobrazi moje zaenowanie. [] Suyem z Polakami. Niewielu moich kolegw z tamtych lat pozostao przy yciu. Kiedy zwracaem si przez radio, liczc, e moe kto
zpiechoty morskiej si odezwie, ale nie nawizaem adnego kontaktu25.
Szczeglne znaczenie miay przekady prozy Janki Bryla, dokonywane przez gdask dziennikark Ann Sobeck, ktra przyjania si z prozaikiem od lat 60. XX w. W 1973 r. w Nadodrzu ukazao si jej tumaczenie Polskiego dziennika, bdcego zapisem z powojennej podry pisarza
poPolsce, w tym do Gdyni26. W 1984 r. w Krajobrazach ukaza si jej przekad opowiadania Wrzesie27.

ktremu, jak widzia Ale, zupenie bezwstydnie byo przy ich spotkaniu ju za obozowym
drutem. Co ja ci powiem, Runiewicz, - mwi z prostackim umiechem, zostawiem was
w Mostach. Obok tam i moje Mechelinki. Poleaem sobie w somie, a potem poszedem
do domu. I natknem si, cholera, na Szwabw Z siedmiu osb oddziau dwch
zgino, Polak Czerwieniec i rodak Alesia, Lubka. Do koca zostao dwch Biaorusinw
ijeden Polak. I wielu ich, Biaorusinw, byo w batalionie, i ucieka im nie byo dokd. Ich
zawzito i odwag widzia kapitan Tawrygo, i sam, mwiono, spod Wilna. Od pierwszego
dnia wojny chodzi on jako onierz, z karabinem, dzielny ze sw strzeleck rot. Pewnego
razu, pod koniec, podnoszc do ataku resztki roty, znajomi chopcy opowiadali Alesiowi,
on krzykn: Kresowiacy, za mn! Prawda, to nie byo tak rozkosznie, jak w Bartkuzwycizcy Sienkiewicza, gdzie Prusacy pdzili Polakw na Francuzw w takt dwikw
trb hymnu Jeszcze Polska. A tu, po siedemdziesiciu latach, bronic swej wolnej
ojczyzny, nawet bohaterski oficer, w duszy moe i demokrata, nie nazwa Biaorusinw ich
prawdziwym imieniem. To wszystko tak, tak byo, - myla teraz Ale. Ale wiedziaem
wtamte dni i co innego. e walczylimy, choby kresowiacy, nie tylko o t tymczasow,
sanacyjn Polsk, ktra bya nam macoch, ale i o Polsk wieczn o nard, o jego ycie,
na ktre spad wrg nie tylko pastw, ale i narodw. []I ja nie chowaem si za plecy
chodziem do ataku, leaem pod artyleri i samolotami, jakby nie byo poddaem si
zostatnimi. Nie byem bohaterem, jednak i bab nie byem. Cho dusz moj rozdzieraa
wasna tajna tragedia krach wiatopogldu pacyfisty.
19
(19171990). , 1994, s. 65.
20
. , , s. 256; W drugim gdyskim i w pierwszym wejherowskim batalionach
byo chyba ponad poow, a pod koniec kampanii wrd obrocw Wybrzea w ogle
chyba wikszo. Skromnie mwic, nie chowali si, tym bardziej nie dezerterowali,
dlatego, e nie byo gdzie si chowa i dokd ucieka; Tene, , 2006, s. 58.
21
: (rozmowa
A. Prasaowicza), , nr 22, z 13.09.1999; http://www.nn.by/index.
php?c=ar&i=2878, z 23.08.2008; idzie piechota, a kawalerzyci jad i do niej: tru-trutru, trusiki, a ju piechota krzyczy: A wy kobylarze! kobylniki, znaczy.
22
Tame.
208

Tame.
Walczyem w obronie Oksywia (rozmowa M. Putrament z J. Brylem), Przyja, nr 13,
z 01.04.1983, s . 1.
25
Pisz jak yj (rozmowa M. Porajskiej z J. Brylem), Przyja, nr 31, z 1987 r., s. 16.
26
Nadodrze 1973, nr 17, s. 8.
27
Krajobrazy 1984, nr 25, s. 89.
23
24

209

Helena Gogowska

Gdynia 1939 r. w yciu i twrczoci biaoruskiego pisarza Janki Bryla

Niewiele wspomnie w twrczoci Janki Bryla odnosi si do okresu przedwojennej Gdyni. Tym niemniej utrwalia si w jego pamici jako miasto zapenione prostytutkami: ,
,
, : ! !
, 28. Koszary znajdoway si w Redowie29. Przepustki na miasto zdarzay si rzadko. Po przeszkoleniu udao si
Jankowi Brylowi zwiedzi miasto na jednej z takich przepustek:
.
, ,
, , . ,
, , , ,
, 30.
Gdynia 1939 r. wpisaa si szczeglnie w yciorys Janki Bryla, zwaszcza w odrnieniu od innych biaoruskich literatw, ktrzy zwiedzali j turystycznie. Rozbudowujc si w szybkim tempie wzbudzaa zainteresowanie nowymi domami, ulicami, portem oraz morzem, ktre zachwycao ich
narwni z miastem i portem, dajc natchnienie do twrczoci, zwaszcza poetyckiej31. Chtnie fotografowano si w Gdyni na tle morza32. Poza opiewaniem morza, utrwalono w pamici toponimi Gdyni: Kamienn Gr, Orowo, Redowo, Kp Oksywsk, obiekty architektoniczne: dworzec, przysta, port, koszary, krajobraz: morze, klif, las bukowy, wzgrza morenowe
oraz mieszkacw, gwnie miejscowych Kaszubw oraz przedstawicieli
specyficznych zawodw zwizanych z midzywojenn Gdyni: marynarzy,
wojskowych oraz prostytutki. Opisy te nie pretenduj do rangi obiektywnego
obrazu przedwrzeniowej i wrzeniowej Gdyni w 1939 r., ale zawieraj trafne spostrzeenia odnotowujce jej wygld oraz specyficzny charakter miasta
nadmorskiego o charakterze portowym i granicznym. Poza tym s literackim

odbiciem rzeczywistoci miasta przedwrzeniowego i w pierwszych dniach


wojny w 1939 r., przesiknitym lirycznym autobiografizmem.
Janka Bryl, poza odznak Zasuonym dla Wybrzea Gdaskiego,
w2004 r. z okazji 65. rocznicy wybuchu II wojny wiatowej, zosta uhonorowany przez wadze Gdyni medalem Eugeniusza Kwiatkowskiego, dziki
inicjatywie Biaoruskiego Towarzystwa Kulturalnego Chatka w Gdasku
i osobistemu zaangaowaniu wiceprezydenta Gdyni Marka Stpy.
Po mierci Janki Bryla, Biaoruskie Towarzystwo Kulturalne Chatka,
z okazji 90. rocznicy jego urodzin, zwrcio si do wadz Gdyni o nadanie
jednej z ulic imienia Janki Bryla33. W uzasadnieniu podkrelono jego zasugi dla miasta i Polski: Gdynia bya miastem szczeglnie bliskim Jego sercu.
Czsto do niej wraca w swej twrczoci. Nadanie Jego imienia jednej z ulic
Gdyni byoby waciwym upamitnieniem tego pisarza i tumacza, ordownika przyjani polsko-bialoruskiej34. Janka Bryl by jedynym pisarzem wrd
obrocw Gdyni i pozostawi po sobie literackie wiadectwo z obrony tego
miasta. Suba w wojsku polskim, wojna z Niemcami, walki z hitlerowcami pod Gdyni we wrzeniu 1939 r. [] Wszystko to wycierpiane, poznane
i osobicie przeyte staje si podstaw twrczoci Bryla pisaa w 1972 r.
Tamara Chmielnicka35.
W zbiorach Miejskiej Biblioteki Publicznej w Gdyni znajduj si liczne egzemplarze ksiek Janki Bryla w centralnej wypoyczalni przy ulicy
Abrahama: Wartki Niemen i inne opowiadania (take w filii nr 2 przy ulicy
eromskiego i nr 10 przy ulicy Biskupa Dominika), Patrze na traw (take w filii nr 2 i nr 10), Bajdy Dolne, wit ujrzany z daleka (take w filii
nr 18 przy ulicy Kartuskiej), w filii nr 18 wiat daleki i bliski. Z informacji uzyskanej w centralnym katalogu Miejskiej Biblioteki Publicznej w Gdyni
wynika, e znaczna ilo egzemplarzy ksiek Janki Bryla zostaa wycofana
ze zbiorw, m.in. ksika W Zabociu wita (Warszawa 1953)36.
W 2001 r. w wypowiedzi dla Nowych Kontrastw Janka Bryl zawar trafn myl
o polsko-biaoruskiej przyjani: Niestety, teraz zarwno w Polsce, jak i u nas czasem
za duo wieszaj psw na minionej epoce, wylewajc dziecko z kpiel. Co by tu nie mwi, jednak we wsppracy naszych literatw byo duo poytecznego. Dzisiaj mona
nauczy si wielu wspaniaych rzeczy z tamtego okresu. Naprawd przyjanilimy si37.

. , , s. 251252; Kiedy nas rekrutw we wasnym ubraniu pdzono


z dworca do koszar, z chodnikw po obu stronach ulicy gdyskie prostytutki krzyczay,
miejc si: Trzy miesice aresztu! Trzy miesice aresztu! Tak o okresie rekruckim,
bez wyjcia do miasta.
29
TTR, Literaci radzieccy odwiedzaj miejsca serdecznej pamici, Gos Wybrzea, nr 211,
z 05.09.1969, s. 1; obecnie w dawnych koszarach znajduje si Szpital Miejski w Gdyni.
30
. , , s. 250; Pewnego razu cieszyem si z przepustki do miasta. Takie
szczcie miao si wwczas bardzo rzadko, garnizon znajdowa si w podwyszonej
gotowoci bojowej, w sierpniu spalimy rozbierajc si co drug noc, na zmian.
Gdy nacieszyem si ulicami, skwerami, statkami w porcie, samotnoci, morzem,
podwieczr udaem si na podmiejsk polan, skd byo sycha tace.
31
Por.: M. Tank, Karki kalendarza, Warszawa 1977, s. 296300.
32
Por.: H. Gogowska, Biaorusini, s. 232; zdjcie przedstawia dziaaczy biaoruskich
Albina i Jana Stepowiczw oraz Pawa Karuzo (dwaj ostatni byli posami na Sejm RP)
nadbrzegiem morza na tle przystani statkw w dn. 4.08.1929 r.
28

210

Pismo Biaoruskiego Towarzystwa Kulturalnego Chatka do Prezydenta Gdyni Wojciecha


Szczurka, z 31.07.2007, w posiadaniu autorki.
34
Tame.
35
T. Chmielnicka, rec.: Ptaki i gniazda, Wartki Niemen, Moskwa 1965, Literatura
Radziecka 1972, nr 10, s. 181.
36
Na podstawie informacji uzyskanej w centralnym katalogu Miejskiej Biblioteki Publicznej
w Gdyni w dn. 20.03.2009 r.
37
Za: Opinie, cytaty, Czasopis 2001, nr 10, s. 6.
33

211

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Kamil Hoppe

Obraz i losy Gdyni w latach 19391945


(aresztowania, wysiedlenia, germanizacja)
1. Przeobraenia wsi w miasto Gdynia
Pierwsza wzmianka historyczna o Gdyni, wystpuje w dokumencie
z 1253 r. wystawionym przez biskupa kujawskiego Wolimira, w ktrym Gdina przydzielona zostaa do starej parafii oksywskiej. Ju wwczas znajdowaa si tu przysta rybacka i eglarska. Od 1316 r. Gdynia naleaa do majtku oliwskich cystersw, a w 1362 r. otrzymaa przywilej lokacyjny na prawie chemiskim. W 1382 r. wie zostaa podarowana klasztorowi w Kartuzach i a do I rozbioru bya jego wasnoci. W XVI w liczya 1012 zagrd cznie z karczm. W 1576 r. zostaje spalona, bardzo szybko odbudowana. Pod koniec XVIII w. zamieszkuje w Gdyni okoo 20 rodzin. W czasie
I rozbioru w 1772 r. Gdynia znajduje si w rkach niemieckich wacicieli.
W 1918 r. w Gdyni dziaa Rada Rewolucyjna, ktra usuwa pruskiego wjta Jansena, wjtem zostaje Jan Radtke. W 1918 r. nastpuje odzyskanie
przez Polsk niepodlegoci.
Odzyskanie niepodlegoci przez Polsk w 1918 r. nie przynioso dostpu do morza. 10 lutego 1920 r. w Pucku odbyy si zalubiny z morzem
i wwczas Traktatem Wersalskim przyznano Polsce skrawek wybrzea.
23 wrzenia 1922 r. w Sejmie premierem Rzeczypospolitej jest Julian Nowak
uchwalono ustaw o budowie portu przy Gdyni jako portu uytecznoci publicznej. Prawa miejskie Gdynia uzyskaa w 1926 roku.
W 1926 r. powstaje prowizoryczny plan budowy miasta, przewidziany
na 10 lat. Od 1926 r. Gdynia rozwija si i przez najblisze lata, a do wybuchu II wojny wiatowej staje si miastem kontrastw, typowym miastem
przemysowo-handlowym. W 1937 r. Gdynia jest szstym miastem w Polsce
pod wzgldem wielkoci. Stawaa si miastem niezwykym, zbudowanym
z marze o morzu, o wolnym dostpie do wiata, o dobrobycie.

212

213

Kamil Hoppe

Obraz i losy Gdyni w latach 19391945

2. Przebieg budowy portu gdyskiego i jego znaczenie


dla gospodarki kraju
Budowa portu i dynamiczny rozwj Gdyni to uzasadnione powody
do dumy milionw Polakw. Jak postrzegano wczesn Gdyni i jej mieszkacw opisuje przedwojenny artyku zamieszczony w Gazecie Gdyskiej
Gdynia w niezmoonym wysiku pracy. Pragn przytoczy fragment: Obecna sytuacja polityczna [] kieruje oczy spoeczestwa polskiego w stron
Wybrzea i jego najwaniejszego orodka: Gdyni. W caym kraju wzrasta zainteresowanie dla portu; dla jego ycia i rozwoju, dla jego reakcji na ostatnie zjawiska natury politycznej. Gdynia jest przecie szczytowym osigniciem naszej potgi morskiej, ktra wzrasta z kadym miesicem, ktra przeobraa psychik narodu1. W dalszej czci tekstu ukazany jest charakter i postawy gdynian, zacytuj: Mieszkacy Gdyni s ludmi o zupenie odmiennych
i im waciwych walorach, o charakterystycznym nastawieniu do ycia. Zasadniczym rysem charakteru jest dua doza przedsibiorczoci i umiowanie
tempa pracy. Przecitny gdynianin pracuje z ochot, pracuje intensywnie,
bo wiele jest tu pracy i obowizkw. Umysowo mieszkacw portu polskiego nastawiona jest na pokonywanie wszelkich trudw i obowizkw, nie
jest refleksyjna. Kady z przebywajcych tu ludzi zreszt o znacznie niszej
w stosunku do innych miast granicy wieku ma przed sob due pole do dziaania2.
Wadze Wolnego Miasta Gdaska przejawiay niech do przedsiwzicia budowy portu w Gdyni. Niech ta bya spowodowana wiadomoci,
e do tej pory import wszystkich towarw zamorskich kierowany by do Polski, przechodzc przez port gdaski. Inny problem to osobna waluta w Gdasku. Wolne Miasto Gdask zoyo oficjalny protest, aby zahamowa budow
portu gdyskiego i aby tylko i wycznie portowi gdaskiemu przyznano status monopolisty. 25 grudnia 1933 r. podpisano umow w ktrej ustanowiono
zasady korzystania z portu w Gdasku3.
W momencie nadania praw miejskich Gdyni na jej terenie istnia ju port,
lecz wymaga on unowoczenienia i rozbudowy. Port gdyski mia wielkie
znaczenie gospodarcze dla miasta by to port przeadunkowy i pasaerski.
Zaznaczy trzeba, e nastpowa coraz wikszy rozwj przemysu stoczniowego.
We wrzeniu 1939 r., a wic w chwili wybuchu II wojny wiatowej port
w Gdyni by bardzo nowoczesnym orodkiem handlowym. W tym czasie port

gdyski bardzo dobrze funkcjonowa. Mg si poszczyci posiadaniem siedmiu


basenw portowych, licznymi nabrzeami oraz rozleg infrastruktur portow.
W porcie znajdoway si w tym czasie liczne urzdzenia przeadunkowe, spichlerz zboowy oraz chodnia4. Gospodarka miasta bya nastawiona na eksport
i import towarw. Istniao bardzo duo firm zajmujcych si handlem.
Po zajciu portu przez Niemcw port sta si zapleczem niemieckiej Kriegsmarine (marynarki wojennej)5. Port zosta zamieniony na baz zaopatrzeniow dla okrtw wojennych, arsenau broni i torped, baz remontow dla duych okrtw, midzy innymi dla krownikw, orodkiem budowy dokw
pywajcych a przede wszystkim na orodek montau okrtw podwodnych.
Port otrzyma nazw Deutsche Werke Kiel Werke Gotenhafen6. W latach
19421943 wyremontowano w porcie gdyskim: 300 okrtw podwodnych,
15 niszczycieli, 50 okrtw patrolowych, 50 cigaczy, 70 traowcw, 30 torpedowcw, 150 poawiaczy min, 30 odzi podwodnych i 60 promw marynarskich7. W tym czasie w porcie stacjonoway cikie krowniki Admiral
Slipper, Admiral Seheer, Prinz Eugen, pancernik Schlesien, Schleswig-Holstein8.
Jeli chodzi o wczesnych robotnikw portu, to musieli mie przy sobie
specjaln kart kontroln, przepustk dzienn lub nocn z tego wynika,
e port pracowa 24 godziny na dob. Informacje dotyczce warunkw ycia polskich robotnikw zatrudnionych w porcie: Na Grabwku w dzielnicy polskiej mieszkania robotnikw w barakach lub licznych domach portowych. Robotnicy polscy chodz w najgorszej, podartej odziey9. Robotnicy
polscy byli traktowani jako gorsza kategoria pracownikw, mieli najmniejsze
przydziay, nie naleay si im adne dodatki pracownicze. ycie i praca
w okupowanej Gdyni byy bardzo cikie. W tym samym czasie niemieckie
siy sabn. 23 marca 1945 roku niemiecki dziennik Danziger Vorposten
w doniesieniach z frontu informuje o zbliajcej si cakowitej klsce wojsk
niemieckich. W zwizku z t sytuacj 25 marca 1945 roku wadze niemieckie wyday rozkaz zniszczenia portu i jego urzdze. Zastosowano taktyk
spalonej ziemi, czyli spowodowanie jak najwikszych strat.
Port gdyski dozna w czasie wojny powanych zniszcze: falochrony
portowe zostay prawie cakowicie zniszczone (wysadzone w powietrze),

Gdynia w niezmoonym wysiku pracy, (w:) Gazeta Gdyska, 09.08.1939 r.


M. Widernik, Z dziejw miasta 19261939, Pomorze Gdaskie, nr 5, Gdask, 1968, s. 67.
3
S. Mikos, Powstanie i rozwj portu gdyskiego w okresie midzywojennym, (w:) Pomorze
Gdaskie, nr 5, Gdask 1968, s. 3940.
1
2

214

J. Skupowa, Ksztatowanie i rozwj funkcji portowej, (w:) Gdynia. rodowisko przestrze


gospodarka, red. E. Adrjanowska, Gdynia 1990, s. 85 i 88.
5
R. Wapiski, Dzieje Gdyni, Wrocaw 1980, s. 501.
6
C. Jery, Budownictwo okrtowe w Gdyni, 19201945, Gdask 1980, s. 247.
7
Tame, s. 249.
8
C. Bekker, Kampf Und Untergang der Kriegsmarine, Hanover 1953, s. 211.
9
J. Michaowska, Gospodarka Gdyni w okresie okupacji hitlerowskiej, (w:) Dzieje Gdyni,
Wrocaw 1980, s. 234.
4

215

Kamil Hoppe

Obraz i losy Gdyni w latach 19391945

nabrzea zniszczone w 45%, magazyny portowe kompletnie zniszczone,


mechaniczne urzdzenia przeadunkowe uszkodzone lub zniszczone, baseny
portowe zapenione licznymi wrakami rnego typu jednostek pywajcych,
samochodw, amunicji i broni, samolotw i dwigw portowych. Wejcia
do portw zatarasowane wrakami okrtw wejcie gwne zamyka wrak
pancernika Galisenau, w wejciu do portu wewntrznego zatopiono okrt
wiczebny, wejcie do basenu pierwszego zamyka statek Danzig, a na dnie
basenu jachtowego u wejcia leaa pogbiarka. W 20 lat po wyzwoleniu
wszystkie lady zniszcze zostay zablinione, a port rozbudowany.

W Polsce rozpocza si mobilizacja. Do wojska zostali powoani


rezerwici, onierze w stanie spoczynku, a take wszyscy mczyni
w wieku do 40 lat.
01.09.1939 r. o godzinie 4.40 granice Polski przekroczya potna armia
niemiecka liczca 1,8 mln. onierzy, okoo 3 tysicy czogw 2 tysice
samolotw. Polskie siy zbrojne dowodzone przez Naczelnego Wodza marsz.
Edwarda Rydza-migego wskutek mobilizacji wystawiy jedynie 70% planowanych si ldowych i ostatecznie liczyy 1 milion onierzy, 700 czogw
i 400 samolotw10.
W sierpniu 1939 r. rozpoczto przygotowania do obrony miasta, gdy
zdawano sobie spraw z zagroenia wojn. Przytocz cytat z artykuu z Dziennika Gdyskiego z 26 sierpnia 1939 r., gdzie zamieszczono zarzdzenie
miasta: Do obecnej intensywnej pracy przy budowie schronw powinni
stan wszyscy obywatele Gdyni bez wzgldu na wiek i pe11.
1 wrzenia 1939 r. nad ranem samoloty niemieckie bombardoway port
oraz miasto. Ludno Gdyni w tym czasie bya dobrze zorganizowana, istnia
dobry przepyw informacji, zarzdze. W pierwszych dniach wrzenia zosta
powoany Miejski Komitet Pomocy Spoecznej. Oczywicie samo miasto
Gdynia nie ucierpiao z powodu bombardowania tak mocno jak inne miasta. Dlatego te sklepy, piekarnie pracoway, lecz nie tak intensywnie jak
przed pierwszym wrzenia 1939 r.12 Ludno Gdyni bya bardzo dobrze zorganizowana. Tumy ochotnikw zgaszay si do rnych prac, na przykad:
do budowy umocnie, budowy ulicznych barykad, pracy w polowych kuchniach, szycia mundurw, dostarczania ywnoci onierzom, byli cigle gotowi
nie pomoc13. Lecz nadchodzia nieuchronna klska, Gdynia bronia si
do 13 wrzenia 1939 r.
14 wrzenia 1939 r. do Gdyni wkroczyy jednostki Wehrmachtu i oddziay
niemieckie, pozostajc w Gdyni do 28 marca 1945 r. tak dugo trwaa hitlerowska okupacja.

3. Atak na Polsk przez nazistowskie Niemcy


wybuch II wojny wiatowej
Sytuacja w Gdyni
1 wrzenia 1939 r. o 4.45, bez wypowiedzenia wojny i ogoszenia mobilizacji, wojska niemieckie zgodnie z planem Fall Weiss, uderzyy na Polsk.
Sytuacja przed wybuchem II wojny wiatowej:
30.07.1939 r. Wolne Miasto Gdask staje si powoli zagrzewiem europejskiego konfliktu. Hitler nie kryje si ze swoim pragnieniem przyczenia tego orodka do Rzeszy. Jednak Francja i Wielka Brytania ostrzegay,
e moe to doprowadzi do wybuchu kolejnej wojny. Minister spraw zagranicznych Francji i premier Wielkiej Brytanii owiadczyli, e Hitler powinien
podporzdkowa si postanowieniom traktatu wersalskiego, ktry okreli
status Gdaska jako wolne miasto. Hitler, nie baczc na ostrzeenia, zgromadzi wok Gdaska spore siy czogw i piechoty, ktre mona by uy do
inwazji na Wolne Miasto, jak i do zajcia polskiego korytarza.
28.08.1939 r. w Moskwie, ku zdumieniu przywdcw Zachodniej Europy, nazici i komunici ucisnli sobie rce. Niemcy i Zwizek Radziecki
podpisay traktat o nieagresji, ktry czyni daremnymi wysiki Francji
i Wielkiej Brytanii, prbujcych powstrzyma Hitlera. Pakt zosta podpisany
przez niemieckiego ministra spraw zagranicznych Joachima von Ribbentropa, przywdc radzieckiego Jzefa Stalina i komisarza spraw zagranicznych
ZSRR Mieczysawa Mootowa. Hitler jest zdecydowany na dokonanie aneksji Gdaska i wymuszenie terytorialnych ustpstw od rzdu w Warszawie
w sprawie korytarza.
Dowdcy niemieckich wojsk otrzymali rozkazy przygotowania si
do natychmiastowej akcji militarnej. Traktat ze Zwizkiem Radzieckim daje
Hitlerowi wicej swobody do rozpoczcia akcji.
31.08.1939 r. wieczorem rozwiay si resztki nadziei na pokojowe
rozwizanie konfliktu midzy Polsk a Niemcami.
216

3.1 Aresztowania
15 wrzenia1939 r. Rudolf Troger wysa pierwszy raport do Berlina:
Rozpoczto przeszukiwania caej Gdyni. Kontrola mieszka i niektrych
gmachw pastwowych przebiega bez zakce []. Liczba aresztowanych siga okoo 4 000 osb. Zgodnie z rozkazem winiowie s tymczasowo przetrzymywani w kocioach, halach i kinach. Rozpoczto badanie osb
K. Pczkowski, Kronika XX wieku, 2005.
M. Sokoowska, Gdynia w gazetach przez 75 lat, Gdynia 2001, s. 62.
12
F. Sok, yem Gdyni, Gdynia 1998, s. 41.
13
E. Kosiarz, Obrona Gdyni 1939, Warszawa 1976, s. 80.
10
11

217

Kamil Hoppe

Obraz i losy Gdyni w latach 19391945

aresztowanych na podstawie specjalnie przedtem przygotowanych listw


goczych. Badania trwaj. Podana liczba 4 000 nie obejmuje osb aresztowanych przezoddziay wojskowe. Take i te aresztowania objy kilka tysicy osb14.
Wrd osb aresztowanych byy osoby pochodzce z inteligencji, posiadajce wielki autorytet, ludzie wyksztaceni: naukowcy, nauczyciele, lekarze,
adwokaci, urzdnicy, duchowni, czonkowie partii politycznych. Wielu z tych
ludzi stracio ycie w obozie w Stutthofie i Pianicy15.
Stutthof znajdowa si 36 kilometrw od Gdaska. W grudniu 1939 r. liczy 7 000 winiw. Do stycznia 1945 r. wiziono tu okoo 110 000 osb.
Pianica ley w okolicy Wejherowa i tu w lasach zamordowano okoo
12000 osb, przede wszystkim lekarzy, nauczycieli, ksiy, artystw.

Osoby wysiedlane pod grob kary mierci nie mogy ze sob zabra dobytku, sprztu. Wychodzc z mieszka, musieli zostawi je otwarte, nie wolno byo zniszczy mienia i urzdze, co traktowano jako sabota17. Osoby
wysiedlane w listopadzie 1939 r. mogy zabra ze sob baga o wadze 50 kilogramw, lecz miay zakaz posiadania przy wysiedleniu papierw wartociowych, dewiz oraz wartociowych przedmiotw18.
Po aresztowaniach i wysiedleniach zaczy si kradziee mienia publicznego i prywatnego. Z domw zabierano wyposaenie, meble, dziea sztuki,
biuteri. Wywoono rnorodne surowce z miejsc i gmachw publicznych.
Wszystkie te towary wywoono do Gdaska, a w puste mieszkania wprowadzaa si ludno niemiecka19.

3.2 Wysiedlenia
Wysiedlenia nie byy tak dobrze zorganizowane jak aresztowania. Okupantowi przede wszystkim chodzio o jak najszybsze zgermanizowanie miasta. Ci mieszkacy, ktrzy nie znali jzyka niemieckiego i nie stanowili zagroenia dla Niemiec, zostali wysiedleni w gb Polski. Zaczto od wysiedlania wacicieli zakadw przemysowych, wacicieli domw pooonych
w atrakcyjnych miejscach Gdyni. Jednoczenie wizao si to z przejciem
caego majtku.
Dla sprawnego przebiegu wysiedlenia opracowano trzy grupy osb
do ktrych przyporzdkowywano ludno. I tak:
1. Aussiedlung te osoby wysiedlano poza Pomorze, byy to osoby przybye
do Gdyni po 1918 roku.
2. Verdrangung naleeli tu ci, ktrzy urodzili si na Pomorzu, lecz poza
Gdyni. Zostali oni wysiedleni do okrgu Gdask Prusy Zachodnie
i na peryferie Gdyni.
3. Trzecia grupa osoby urodzone w Gdyni, lecz niezagraajce okupantowi. Zostali w Gdyni16.
Sukcesywnie wysiedlano dzielnice: May Kack, Wzgrze w. Maksymiliana, Grabwek, Witomino, Obue, Kamienna Gra. Transport tych ludzi
w gb Polski odbywa si kolej, trwa kilka do kilkunastu dni. Osoby przewoono w bydlcych wagonach, bez jedzenia jedli to, co zabrali ze sob. Duo osb nie
przeyo. Wysiedlenia trway do listopada 1939 r. Szacuje si, e dotyczyo to okoo 50 000 osb. Duo z tych ludzi, ktrzy przeyli wojn, wrcio do Gdyni. Podsumowujc wysiedlonych zostao 50% mieszkacw, na podstawie dekretu Hitlera.
A. Mclewski, Z dziejw gdaskiego gestapo, Warszawa 1974, s. 78.
15
B. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. I, Warszawa 1970, s. 41.
16
M. Tomkiewicz, Wysiedlenia z Gdyni w r. 1939, (w:) Biuletyn IPN, 2003/04, nr12-1, s. 34.
14

218

3.3 Germanizacja
Tu po zajciu miasta okupanci zastosowali polityk zmierzajc
do likwidowania wszystkiego, co polskie. Wiemy, e germanizacja to proces nakaniania rdzennych mieszkacw okrelonego terenu do przyswojenia
jzyka niemieckiego oraz kultury i sztuki niemieckiej. Jeszcze przed wybuchem II wojny wiatowej, a mianowicie 22 sierpnia 1939 r. w Obersalzbergu
w przemwieniu Adolf Hitler do dowdcw Wehrmachtu podkreli potrzeb
wyparcia i wyniszczenia Polakw: Nadajcy si do zniemczenia Polacy
otrzymaj niemieckie nazwiska po przejciu cakowitego procesu germanizacji, co trwa bdzie od dwch do trzech pokole. Jzykiem urzdowym,
handlowym i potocznym winien by tylko jzyk niemiecki, urzdnikami za, na
byych terenach polskich mog by tylko Niemcy []. Deniem naszym jest
zgermanizowanie w jak najlepszym czasie caej nadajcej si do tego ludnoci
[]. Naley wysiedli element zdecydowanie polski []. Polakom nie wolno
uczszcza do szk rednich, do szk zawodowych, ani te wyszych [].
Nie wolno odprawia naboestw w jzyku polskim []. Zabrania si wszelakich zrzesze, korporacji i zjednocze wieckich i kocielnych, jak rwnie
naley zamkn polskie restauracje, kawiarnie i kina, a nadto znie wszelk
polsk pras i wydawnictwo ksiek []. Te osoby, ktre wydaj si niezadowolone do przenarodowienia, musz by utrzymywane na najniszym stopniu
kultury []. Spord ludnoci przeznaczonej na wysiedlenie naley wybra
dzieci rasowo wartociowe w wieku najwyej 810 lat i umieci je w Rzeszy
[]. Z krewnymi polskimi nie wolno im utrzymywa adnych kontaktw [].
Poza tym wysiedli naley: wszystkich Polakw, ktrzy przybyli na teren Nowej
Z. Szreder, Ludziom trudno zapomnie. Jedna biaa plama mniej na wojennej Historii
Gdyni, Roczniki Gdyskie 1999, nr 14, s. 203.
18
L. Sobolewski, Roczniki Gdyskie 1999.
19
F. Berek, Notatki z dni wojny, Roczniki Gdyskie 1992, nr 11, s. 240.
17

219

Kamil Hoppe

Obraz i losy Gdyni w latach 19391945

Rzeszy po 1 padziernika 1918vr. ca polsk inteligencj, dziaaczy polskich, tych spord tzw. neutralnych Polakw, ktrzy nie dadz si zniemczy,
wszystkich ydw [] i wszystkich mieszkacw polsko-ydowskich20.
Albert Forster w Reichsgau Danzig Westpreussen 31 sierpnia 1939 r.
stwierdzi: Istotne jest, by w adnym wypadku nie tolerowa jzyka polskiego. Znaczy to, e naley polskie gazety, nauk polsk, naboestwa polskie cakowicie wypleni21.
Jak wyglday pierwsze dni okupacji na Pomorzu?
Zmiana nazwy Gdyni na Gotenhafen oznaczaa cakowit germanizacj
miasta. Ulice otrzymay nazwy niemieckie, na przykad ulica witojaska
to Adolf Hitler Strasse, Skwer Kociuszki Adolf Hitler Platz. W miecie
usuwano, zrywano polskie flagi, goda, afisze i ogoszenia. Wprowadzono
rygorystyczny zakaz uywania jzka polskiego, zarwno w yciu publicznym, jak i prywatnym. Wszelkie instytucje owiatowe, naukowe i kulturalne
zamknito, a mienie wywieziono lub zniszczono. Zniszczona zostaa Biblioteka Polskiego Zwizku Zachodniego okoo 4 tys. dzie. Zniszczono
iczciowo wywieziono ksigozbir naukowy Instytutu Batyckiego okoo
9 tys. woluminw. Biblioteka Dowdztwa Marynarki Wojennej i Towarzystwa Wiedzy Wojskowej zostaa zrabowana. Z Morskiego Laboratorium
Rybackiego wywieziono przyrzdy naukowe. Obowizywa zakaz polskich
kaza, polskich pieni i naboestw, duchownymi zostali ksia narodowoci
niemieckiej. Zniszczono koci parafii Orowo-Kolibki, a 19 padziernika
1939 r. zniszczono krzye przy kociele na Grabwku, przy Kolegiacie
i na Kamiennej Grze. Cmentarz na Obuu-Pogrzu zosta zdewastowany.
Akcja usuwania ladw polskoci polegaa na rozbijaniu pomnikw,
na przykad pomnik nagrobny gen. Gustawa Orlicz-Deresza na Oksywiu,
zdjto popiersie Henryka Sienkiewicza na Kamiennej Grze oraz tablic
pamitkow Stefana eromskiego.
Pod koniec 1944 r., biorc pod uwag cae Pomorze Gdaskie, osiedlono
tu 55 tysicy Niemcw22.

port istocznia miay sta si militarnym zapleczem Kriegsmarine. Port i stocznia wczasie okupacji nastawione byy na remont statkw. Gdynia zmienia
si zmiasta ttnicego yciem, z rozwijajcym si handlem i turystyk wmiasto cikiej doli wielu Polakw. Praca staa si uciliwa, wyczerpujca,
jak te nieopacalna i niedajca rodkw do utrzymania rodziny. Pomimo to
istniaa bardzo dobrze rozwinita dziaalno wywiadowcza, co powodowao,
e Polacy si organizo-wali majc nadziej na uwolnienie od okupanta.
Miasto prosperowao, lecz wedug przepisw Trzeciej Rzeszy. ywno
bya porcjowana. Racje ywnociowe byy bardzo skromne, zapewniay
minimum wyywienia. Inne produkty, takie jak papier toaletowy, pasta
do zbw byy tylko dla Niemcw. ywno dla Niemcw bya lepsza
i w wikszych ilociach23. Sytuacja ta ujemnie wpywaa na handel, spora
ilo sklepw zostaa zlikwidowana. Ruch na ulicach Gdyni zamar. Wiele
restauracji stao si dla Polakw niedostpnych, mieli zakaz wstpu. Sklepy
podzielono Niemcy posiadali swoje, a Polacy swoje (zaopatrywali si
w nich w rne produkty)24. Warunki mieszkaniowe i opieka zdrowotna odmienne dla Polakw i dla Niemcw25. Komunikacja w Gdyni w tym czasie
bya bez zarzutw. Lecz kopoty z paliwem spowodoway uruchomienie
trakcji trolejbusowej26. W szkoach nauka w jzyku niemieckim, rwnie
osobne szkoy, obki, przedszkola dla Niemcw. Suchanie radia byo zakazane programy tylko i wycznie nadawane w jzyku niemieckim. Prasa miaa charakter propagandowy lub informacyjny. Kady krok po Gdyni
mwi o wadzy Niemiec, kontroli Polakw, aby przebywali tylko i wycznie
w wyznaczonych miejscach. Stanowio to wielkie utrudnienie dla osb pochodzenia polskiego. Jak wiemy, port i stocznie przejy wadze niemieckie.
Praca w porcie bya cika, tym bardziej, e funkcje portu ulegy zmianie.
Nie by to orodek handlowo-pasaerski, lecz nastawiony na potrzeby militarne, potrzeby wojenne.
Gdynia (a zwaszcza port gdyski) w latach 19441945 r. bya nowoczesnym orodkiem. Oddziay Wehrmachtu po zajciu Gdyni zaczy
przystosowywa port gdyski, stocznie do swoich militarnych potrzeb nastawionych na masow produkcj okrtw oraz ich remonty. Sytuacja ta
doprowadzia do uzasadnionych obaw w obozie aliantw27.

4. Gospodarka Gdyni oraz ycie gdynian


w okresie okupacji hitlerowskiej
Okupant, zajmujc Gdyni, zacz reorganizacj jej gospodarki,
poprzez przestawienie jej na przemys zbrojeniowy. W zaoeniach Hitlera
Urzd do spraw Polityki Rasowej, Traktowanie ludnoci byych obszarw Polski z punktu
widzenia polityki rasowej, Berlin 1939.
21
J. Lubicz, J. Woliski, Polityka okupanta hitlerowskiego wobec wyzna religijnych
wPolsce, Biuletyn Gwnej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, nr IX,
Warszawa 1957.
22
Polskie Pastwo Podziemne na Pomorzu 19391945, red. G. Grski, Toru 1999, s. 29.
20

220

Kronika Wydarze, T. Szarota, Warszawa 1995.


B. Hajduk, Gospodarka Gdaska w latach 19201945, Gdask 1998, s. 227.
25
P. Semkw, Polityka III Rzeszy wobec ludnoci polskiej na terenie byego Wolnego Miasta
Gdaska w latach 19391945, Toru 2001, s. 152.
26
M. Gwiazda, Powstanie i rozwj komunikacji miejskiej w Gdyni, Roczniki Gdyskie,
nr4, s. 4748.
27
Polskie Pastwo Podziemne na Pomorzu 19391945, red. G. Grski, Toru 1999, s. 29
23

24

221

Kamil Hoppe

Obraz i losy Gdyni w latach 19391945

5. Wyzwolenie Gdyni
Na konferencji jataskiej podjto decyzj, e Armia Czerwona ma opanowa porty w Zatoce Gdaskiej. Do wykonania tego zadania wyznaczono 2. Front Biaoruski pod wodz marszaka Konstantego Rokossowskiego.
Wojska Rokossowskiego przewaay liczebnoci i siami nad wojskami niemieckimi. 313. dywizja pukownika Asafiewa, z ktr miay wsppracowa
czogi I brygady pancernej stanowia cz, a dokadniej mwic, jedn pit
si piechoty 134. korpusu, ktrym dowodzi genera lejtnant Andriej Frolenkow. Jemu to wanie dowdca 19. armii genera Romanowski zleci zadanie
bezporedniego uderzenia na Gdyni. Genera Frolenkow przygotowa swj
korpus do ostatecznego boju o nasze miasto portowe w ten sposb, e dywizj pukownika Asafiewa, wzmocnion czogami brygady pancernej, wysun do pierwszego rzutu, z zadaniem uderzenia na miasto od poudnia i z poudniowego zachodu. 310. dywizja piechoty pukownika Rogowa naciera
miaa na Witomino i dalej na centrum miasta. Pnocne dzielnice Gdyni byy
celem natarcia 27. dywizji piechoty pukownika Korszunowa. W drugim rzucie jako odwd i sia interwencyjna, ktra moga by skierowana na odcinek, gdzie opr przeciwnika bdzie najwikszy przygotowana bya 272. dywizja piechoty pukownika Mieszkowa, a w gotowoci do dziaania na rzecz
310. i 313. dywizji piechoty. Pniej w ostatniej fazie walk o miasto, dywizja posuwa si miaa za 27. dywizj, przedzierajc si przez Grabwek
ku portowi. Pit dywizj bya najprawdopodobniej 138. DP, z ktr wspdziaa drugi batalion czogw w dniu 25 marca 1945 roku. Niemieckie siy:
227. dywizja piechoty kracowa lewoskrzydowa dywizja na froncie gdyskim obok niej walczyy 151., 32., 215. dywizje piechoty i silna artyleria,
7.dywizja pancerna, 4. zmotoryzowana dywizja grenadierw pancernych SSPolizei.
W rezultacie Armia Czerwona zaja Gdyni 28 marca 1945 roku. Liczba ofiar, jak i skala zniszcze zabudowy miejskiej byy bardzo due. Doszcztnie zniszczone zostay tory kolejowe, drogi i port. Najbardziej zauwaalne byo zniszczenie piknego Dworca Kolejowego, powane uszkodzenia Hali Targowej. Budynki mieszkalne, sklepy, cae miasto nie ucierpiao
w takim stopniu jak inne miasta polskie. Oczywicie najwiksze straty dotycz ludnoci. Od chwili wyzwolenia zacza powraca ludno wysiedlona w pierwszych miesicach okupacji. Gdynianie postanawili wsplnie odbudowa Gdyni. Stopniowo porzdkowali miasto, aby powrcio do dawnej wietnoci.
Pomimo zmiany nazwy Gdynia na Gotenhafen i wczenia jej do terytorium Trzeciej Rzeszy, nie udao si Hitlerowi uczyni z niej niemieckiego

miasta. Na nic zday si wysiedlenia i caa operacja zgermanizowania. Pomimo cakowitego przejcia Gdyni w rce niemieckie, nie udao si okupantowi zetrze Gdyni z mapy Europy. Rwnie zmiana profilu portu gdyskiego
nie bya przeszkod, aby wrcia do wygldu i gospodarki, jak prowadzia
przed wrzeniem 1939 roku.
Miasto nie ucierpiao, jeli chodzi o zniszczenie tak, jak inne tereny, chociaby Gdask, a powrt rdzennych gdynian dopingowa ca spoeczno
gdysk do cakowitego, ponownego, dynamicznego rozkwitu miasta.

222

223

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Kazimierz Makowski

ONIERZE WOSCY
W OKRESIE MIDZYWOJENNYM
I w CZASIE II WOJNY WIATOWEJ W GDYNI
Wprowadzenie
Obywatele pastwa woskiego w cigu 25. lat XX w., to jest od 1920
do 1945 r. przeyli zmiany ustroju, w wyniku ktrych wielu, gwnie modych mczyzn, ktrzy podlegali obowizkowi suby wojskowej, podczas
II wojny wiatowej przeywao tragedie, zakoczone niekiedy mierci.
Otym, e wielu onierzy woskich take w Gdyni i na ziemi gdaskiej przeywao tragiczne wydarzenia, do tej pory opublikowano niewiele z powodu
niezwykle skromnych informacji, ktre nawet nie s znane badaczom dziejw II wojny wiatowej.
Autor, jako mieszkaniec Gdyni w okresie II wojny wiatowej by naocznym wiadkiem wielu wydarze, na przykad suby onierzy woskich
w Gdyni oraz pniejszych ich przey i martyrologii. Brzmi to paradoksalnie, gdy faszystowskie Wochy byy do pewnego czasu sojusznikami nazistowskich Niemiec. wiadkami losu onierzy woskich byli nieliczni mieszkacy Gdyni, ktrzy w tym okresie mieli bezporedni kontakt z onierzami, a szczeglnie w latach od 1943 r. do koca wojny, to jest w okresie,
gdy po klsce wojsk niemieckich pod Stalingradem, zim 1943 r. nastpi
kocowy etap wojny.
W polskich archiwach nie ma na ten temat materiaw rdowych i gwnie dlatego sprawy, o ktrych mowa, nie zostay ujawnione, opracowane
i opublikowane.
Warto podkreli, e w opisach dziejw Gdyni dotyczcych czasw
II wojny wiatowej jest wiele tematw, ktre do dzisiaj nie pozostay przypomniane. Autor, z uwagi na fakt, e mieszka w tym czasie w Gdyni i podczas liturgii, jako ministrant kontaktowa si bezporednio z Wochami, odway si zaj spraw onierzy woskich i temat ten opracowa. Potrzeba
taka istniaa take z tego powodu, i onierze woscy przybyli do Polski jako
224

225

Kazimierz Makowski

onierze woscy w okresie midzywojennym i w czasie II wojny wiatowej w Gdyni

sojusznicy Niemiec, ale od pocztku byli zaprzyjanieni z polskimi mieszkacami Gdyni, a swoj sub zakoczyli jako wrogowie Niemiec. Zreszt onierze woscy zawsze byli przedmiotem kpin i pomiewiska ze strony
Niemcw, zwanych przecie Herrenvolk czyli narodem panw.
Kazimierz Makowski urodzi si w Gdyni w 1933 r. W roku szkolnym 1939/1940 powinien pj do szkoy, do I klasy szkoy powszechnej,
jako mieszkaniec Grabwka, zapisany zosta przez rodzicw do Szkoy Powszechnej nr 14 przy ul. Sambora. Ale wwczas dzieci polskich rodzicw,
w myl polece Heinricha Himmlera, uczszczajc do niemieckich szk,
winny w szkole posi tylko umiejtno pisania, czytania i liczenia do stu.
Do tego wystarczyy dwa lata nauki, czyli Polacy, uczniowie niemieckich
szk w okupowanej Gdyni, chodzili do szkoy i pobierali nauk tylko przez
dwa lata. Po dwch latach nauki, na przykad uczniowie w Szkoy Podstawowej nr 14 mieli zajcia w szkole tylko jedn godzin, przeznaczon na sprztanie szkoy (po dzieciach rodzicw niemieckich), sprztanie boiska i znoszenie drewna z lasu na opalanie sal szkolnych.
Czas wolny od nauki od 1942/1943 r. wykorzystywali w rny sposb. Piszcy te sowa zosta w wieku 9 lat ministrantem w kociele witej Rodziny na Grabwku, gdzie proboszczem by ks. Roman Winiewski, a wikariuszem ks. Stefan Kwiatkowski.
W tym czasie do Gdyni przybyli przysani subowo onierze woscy
z okrelonymi zadaniami, w skad kadry batalionu wchodzi m.in. kapelan
ks. Silvio Porisiensi, ktrego dzielno duszpasterska ujawnia si w najbliszym kociele parafialnym (parafii na Grabwku). Od tego czasu kilkoro
z ministrantw zwizao si z woskim kapelanem i sub u Wochw. Byli
to m.in. Zygmunt liwiski (obecnie mieszkaniec Gdaska), Zdzisaw Dejewski (obecnie mieszkaniec Sopotu) oraz gdynianie: Alojzy Czapczyk, Kazimierz Makowski, Zygmunt Mielcki, Jerzy Wickowski, Rajmund Wickowski.
Ja, Kazimierz Makowski byem wiadkiem, jak kapelan don Silvio Porisiensi pod koniec 1943 r. poegna Gdyni i wyjecha. Dokd si uda, tego
nam nie wyjawiono, gdy bya to tajemnica wojskowa. Nie pamitam, na jakiej podstawie, ale po wojnie, gdy poznaem ju niektre wojenne tajemnice wojsk woskich, podejrzewaem, e don Silvio wezwany zosta przez dowdztwo wojsk niemieckich, by stawi si przed wojskowym sdem polowym.
Po wojnie przez pierwsze lata nie mylaem o losach kapelana i jego
podwadnych, ale pniej, po siedemnastu latach poszukiwa (poszukiwaem m.in. przez Midzynarodowy Czerwony Krzy i inne charytatywne

organizacje midzynarodowe) dowiedziaem si, e don Silvio yje i mieszka w Udine, czyli w pobliu miasta, w ktrym si urodzi.
Wkrtce na zaproszenie kapelana (by to wymg otrzymania paszportu
prywatnego) udaem si do Woch, gdzie dwukrotnie odwiedziem kapelana.
Wwczas przejrzaem niezwykle bogaty zbir jego rodzinnych i subowych dokumentw, posegregowaem je i namwiem, aby na ich podstawie
don Silvio napisa ksik. Zaproponowaem nawet tytu: Przeycia kapelana woskiego podczas II wojny wiatowej. Nie miny dwa lata, gdy drog
pocztow otrzymaem z odpowiedni dedykacj ksik autorstwa kapelana Monsigniore Silvio Porisiensi NEL TURBINE DELLA GUERRA 19401945 Un Cappellano Militare (Udine, Chiandetti Editore 1989). Po kilku latach otrzymaem od rodziny kapelana wiadomo, e 1 lipca 1997 r.,
po dwuletniej cikiej chorobie, w wieku 84 lat don Silvio zmar i spocz
nacmentarzu parafialnym w Grions del Torre. Moim marzeniem jest teraz,
aby kto z mojej rodziny albo przyjaci zoy w przyszoci na jego grobie
symboliczne kwiaty. A moe uczyni to kto z Czytelnikw powyszej informacji?

226

1. Rola Gdyni we wsppracy z pastwem woskim


w okresie midzywojennym
Gdynia z uwagi na to, i zbudowaa u siebie port morski, ktry dziaalnoci obejmowa take Wochy, utrzymywaa oywione kontakty handlowe
(gwnie eksport wgla) i wojskowe z tym pastwem. Interesy Italii na terenie caego kraju reprezentowaa ambasada woska w Warszawie powoana
po I wojnie wiatowej, a reprezentantem interesw pastwa i obywateli woskich (m.in. zag statkw) na Pomorzu bya woska placwka konsularna
w Gdyni, wymieniona po raz pierwszy w Ksidze Adresowej Ziem Zachodniej Polski w Gdyni i na Pomorzu na lata 19371938. Konsulat woski mia
siedzib przy ul. witojaskiej nr 1, a konsulem by Arturo Ag. Stella. Szybko rozwijajcy si eksport wgla przez port gdyski organizoway specjalnie
powoane przedsibiorstwa polsko-woskie.
Ponadto jak pisze Jarosaw Rusak w artykule Gdynia Littoria (Latina) Zapomniana karta polsko-woskiej wsppracy i przyjani (Rocznik Gdyski nr 16, Wydawnictwo Towarzystwo Mionikw Gdyni, 2003,
s. 7982) w zbiorach Archiwum Pastwowego w Gdasku i Bydgoszczy zachowaa si unikalna dokumentacja z 1935 r. dotyczca partnerstwa Gdyni
z woskim miastem Littoria, lecym na obszarze zwanym Botami Pontyjskimi, ktre dopiero w 1928 r. woski dyktator Benito Mussolini nakaza osuszy,
a na odzyskanych terenach powstao m.in. nowe miasto Littoria. Po wojnie
227

Kazimierz Makowski

onierze woscy w okresie midzywojennym i w czasie II wojny wiatowej w Gdyni

liczyo ono ponad 100 tys. mieszkacw i stanowio lokalny orodek gospodarki rolnej. W 1932 r. z okazji nadania tej modej miejscowoci praw miejskich wadze Gdyni ofiaroway Littorii okazjonalny dar w postaci pucharu
z kutego srebra ozdobionego bryami bursztynu. Z kolei 10 lutego 1935 r.
podczas obchodw 15-lecia odzyskania przez Polsk dostpu do morza, Gdynia otrzymaa od zaprzyjanionego miasta woskiego okazay puchar czar
z onyksu oplecion pkami zotych rzg liktorskich. Wwczas podczas okolicznociowego przemwienia Komisarz Rzdu Franciszek Sok powiedzia
m.in. e: podobne s dzieje powstania obu miast, gdy i jedno i drugie dwigno si z niczego wol Wodzw Narodu: Gdynia Jzefa Pisudskiego i Littoria Benita Mussoliniego. Po tych uroczystociach puchar wystawiony zosta w oknie wystawowym firmy STAR przy ulicy witojaskiej, po czym
wiadomoci o dalszym losie pucharu pozostay nieznane.
Natomiast w Roczniku Gdyskim nr 2, 1978/79, s. 109119 Donald
Steyer w artykule Wizyty zagranicznych okrtw wojennych w porcie gdyskim w latach 19201939 wymienia kolejne wizyty okrtw woskich. Pierwszymi okrtami, ktre odwiedziy Gdyni byy okrty francuskie, ktre zawiny w 1920 i 1922 r., gdy Polska nie posiadaa jeszcze wasnego portu.
Dopiero od 1927 r. Gdyni odwiedzay okrty innych bander europejskich,
przy czym po raz pierwsze okrty krlewskiej marynarki woskiej, a mianowicie krowniki Farbcesco Ferruccio i Pisa przybyy do Gdyni 31 lipca 1929r., ale z powodu swoich gabarytw nie mogy wej do portu i zakotwiczyy na redzie. Wizyta obu okrtw z kadetami na pokadzie trwaa sze
dni. Ponowna wizyta okrtw woskich nastpia 26 sierpnia 1931 r. W latach pniejszych (lata 1930.) wsppraca militarna ze wzgldw politycznych ju si nie rozwijaa.

Mussoliniemu (18831845), twrcy w 1919 r. pierwszej organizacji faszystowskiej Zwizku Walki (czonkowie tego zwizku nosili czarne koszule) misji utworzenia rzdu, w ktrym najwaniejsze stanowiska obsadzali faszyci. Jednym z gwnych celw ich dziaania bya walka o hegemoni
nie tylko w Europie. W 1935 r. Wochy rozpoczy inwazj zbrojn w Etiopii
w Afryce, a potem aktywnie wspieray bunt gen. Behamonde Francisco Franco (18921975) w Hiszpanii, dokd wysali do pomocy okoo 70 tys. onierzy milicji faszystowskiej. Przede wszystkim jednak Duce (wdz, analogicznie do sowa Fuehrer) wraz ze swoim ziciem hr. Ciano byli zaprzyjanieni z Adolfem Hitlerem (18891945), ktry w 1933 r. doszed w Niemczach do wadzy. Wynikiem tej przyjani byo podpisanie w padzierniku
1936 r. przez Wochy umowy zwanej osi Rzym Berlin, ktra wkrtce poszerzona zostaa o Japoni. W ten sposb powstao sojusznicze sprzymierzenie zwane osi Berlin Rzym Tokio. Wochy wtedy uzaleniy si
od III Rzeszy Niemieckiej, czego konsekwencj by udzia onierzy woskich na frontach walki Niemcw, gwnie na Wschodzie. Tu ponieli oni
take najwiksze straty, liczone w tysicach ofiar ludzkich.

2. Rodzi si faszyzm
Historia pastwa woskiego jest niezwykle interesujca z uwagi na wydarzenia, ktre ksztatoway to pastwo w okresie midzywojennym, a take
podczas II wojny wiatowej, a do jej zakoczenia w 1945 r.
Na burzliwe dzieje wpyny wydarzenia w Europie od pocztku lat 30.,
w ktrych krlestwo Woch brao bezporedni udzia, a ktre zakoczyy si
z kocem II wojny. Jej skutki wyraone gwnie uksztatowaniem si nowych
granic pastw mamy do dzisiaj. Uwaga ta jednak nie dotyczy Republiki Woskiej, ktra istnieje w swoich dawnych granicach.
Lata 30. ubiegego stulecia we Woszech wyrniy si aktem powierzenia przez krla Woch Wiktora Emanuela III (18691847), Benito
228

3. II wojna wiatowa
Aby przedstawi sytuacj polityczn we Woszech od dnia wybuchu
II wojny wiatowej przedstawiamy Podrczne kalendarium wojny we fragmentach dotyczcych przede wszystkim pastw zainteresowanych, to jest
Woch, Niemiec i Polski, opublikowane w specjalnym wydaniu tygodnika Polityka w 60. rocznic zakoczenia II wojny wiatowej w numerze
1/2005.
01.09.1939 najazd Niemiec na Polsk,
03.09. Wielka Brytania i Francja wypowiadaj wojn Niemcom,
17.09. wkroczenie Armii Czerwonej do Polski,
28.09. traktat o przyjani i granicy pomidzy ZSRR a Rzesz Niemieck,
09.10. wcielenie czci ziem polskich do Rzeszy,
11.06.1940 Wochy wypowiadaj wojn Francji i Wielkiej Brytanii,
25.06. kapitulacja Francji,
27.09. podpisanie w Berlinie paktu trzech: Niemcy, Japonia, Wochy,
22.06.1941 napa Hitlera na ZSRR,
07.12. atak japoski na Pearl Harbour,
08.12. USA i Wielka Brytania wypowiadaj wojn Japonii,
11.12. Niemcy i Wochy wypowiadaj wojn USA,
17.07.194202.02.1943 bitwa stalingradzka, klska 6. armii niemieckiej,
19.01.1943 przerwanie blokady Leningradu przez Armi Czerwon,
13.05.1943 kapitulacja wojsk osi w Afryce Pnocnej,
229

Kazimierz Makowski

onierze woscy w okresie midzywojennym i w czasie II wojny wiatowej w Gdyni

05.07.23.08.1943 bitwa na uku Kurskim, zwycistwo wojsk radzieckich,


10.07.1943 wojska alianckie lduj na Sycylii,
25.07.1943 obalenie Mussoliniego, na czele rzdu woskiego staje marszaek Pietro BADOGLIO,
03.09.1943 wojska brytyjskie lduj w Kalabrii, podpisanie kapitulacji Woch,
29.09. uwolniony przez Niemcw Mussolini proklamuje powstanie
Woskiej Republiki Socjalnej SALO,
12.01.04.06.1944 bitwa o Rzym,
17.05.1944 przeamanie niemieckiej linii obrony pod Monte Cassino,
28.04.1945 rozstrzelanie Mussoliniego,
30.04. samobjstwo Hitlera,
06.08. zrzucenie bomby atomowej na Hiroszim,
09.09. zrzucenie bomby atomowej na Nagasaki,
02.09.1945 podpisanie aktu kapitulacji Japonii koniec II wojny wiatowej.

Sampa) na Grabwku (obecne okolice ul. Kalksztajnw). Na Leszczynkach


(przy domkach zbudowanych przed wojn przez Chodni Portow dla swoich pracownikw) Niemcy urzdzili stanowiska dla oddziau reflektorw.
Ale gwne zadanie dla zabezpieczenia portu i miasta przed nieprzyjacielskim bombardowaniem niemieckie dowdztwo wyznaczyo oddziaom prowadzcym zamglenie obszarw chronionych z uwagi na swoje znaczenie.
Do tego celu wyznaczone zostay specjalne oddziay chemiczne onierzy
woskich.

4. Organizacja obrony przeciwlotniczej w Gdyni


Od pierwszych dni okupacji Gdyni, Niemcy wyznaczyli miastu, a przede
wszystkim portowi gdyskiemu z jego zapleczem technicznym wan rol,
gdy by to pierwszy port lecy poza Rzesz nad Batykiem, znacznie oddalony od najwikszego wroga Hitlera od wyspy brytyjskiej. Ta odlego
od baz lotnictwa brytyjskiego sprawiaa, e Niemcy byli pocztkowo przekonani, e tu nie dosign ich bomby lotnictwa RAF-u i USA. Dopiero pierwszy
nalot brytyjski na ssiedni Gdask, w dniu 12 lipca 1942 r. (89 ofiar miertelnych wrd ludnoci cywilnej1 wedug Danziger Neuste Nachrichten, ktry poda wykaz zabitych z nazwiskami i imionami) zachwia wiar Niemcw w bezpieczne oddalenie Gdyni od baz nieprzyjaciela. Ale pierwszy nalot
sprawi take, i Niemcy poczynili pierwsze kroki zmierzajce do zabezpieczenia swoich miejsc strategicznych w miastach nadbatyckich, w tym take w Gdyni.
Ldowe zabezpieczenie miasta polegao na utworzeniu systemu obrony
przeciwlotniczej. Tworzyy je stanowiska artylerii przeciwlotniczej skadajcej si z dzia dwu- i czterolufowych. Te ostatnie nazywano Vierlinksflak
i montowano je na wysokich budynkach oraz na zbudowanych z drewna wok rdmiecia na krawdzi wysoczyzny wieyczkach. Stanowiska Vierliknksflakw znajdoway si m.in. na budynku Urzdu Miasta (Stadtverwaltung), na tak zwanym budynku PLO (Cafe Berlin), na Domu Baweny,
na V tarasie cmentarza Witomiskiego, na wzgrzach w pobliu ul. Wolnoci, w pobliu ul. Komandorskiej oraz na tak zwanej Sampwie (Grze
1

Dziennik Danziger Neuste Nachrichten z 13.07.1942.

230

5. II Woski Batalion Zadymiania2


Wojenna strategia niemieckiego dowdztwa wojskowego przewidywaa organizacj woskich batalionw zadymiania w winoujciu (Swinemuende) I batalion, w Gdyni II batalion, w Wilhelmshaven III batalion
oraz w Gross Born (pol. Borne Sulinowo, pow. Szczecinek) z siedzib
w Szczecinku IV batalion. I i II batalion podlega bezporednio dowdcy
Kriegsmarine na Morzu Pnocnym, ale II batalion, ktrego zadaniem byo
zabezpieczanie portw nad Batykiem w okolicy Gdaska, podlega take
rozkazom naczelnego dowdcy Kriegsmarine na Batyku. Podane bataliony wchodziy w skad L.V.K., czyli stanowiy Luft Verteidigung Kommando,
w tumaczeniu komando obrony powietrznej i byy czci skadow Puku Chemicznego Rzym z siedzib w Wilhelmshaven. Ponadto dowdztwo
woskiej ARMIR-y czyli Armada Italiana in Russia rezydowao w Berlinie.
Z woskich dokumentw wynika, e skad osobowy I Batalionu wynosi 500 onierzy, II Batalion liczy 600 osb, III 550 i IV 800 onierzy
oraz 37 kompania 250 onierzy i campo addestramento rwnie 500 osb kadry i oficerw. cznie zatem stan osobowy L.V.K. wynosi okoo 3200 onierzy woskich. Opiek duszpastersk nad nimi sprawowao trzech kapelanw:
por. (ten ente) don Carlo de Falconi, por. don Silvio Porisiensi (II batalion)
i por. Vivari (kapelan III batalionu). Natomiast w skadzie kadry w batalionach byli rwnie lekarze, na przykad w gdyskim II batalionie kpt. (capitano), lekarz (dottor) Carlo Arienti. Kapelani podlegali Ordinariato Militare, czyli Biskupstwu Polowemu, od ktrego otrzymywali przydzia subowy.
Bataliony Zadymiania powoane zostay wobec zagroenia lotniczego
w listopadzie 1942 r. w okrelonym celu: aby po ogoszeniu alarmu lotniczego dokonywa sztucznego zamglenia (zadymiania) obiektw portowych,
wojskowych i miast. W tym celu zainstalowane zostay tak zwane beczki
ze rodkiem chemicznym, ktry w poczeniu ze spronym powietrzem
tworzy mg lekko unoszc si nad ziemi lub wod. Co to by za rodek, to
2

II Battaglione Nebiogeno Italiano i po niemiecku: 2. Italienische Nebelbattailon,


czyliZweite INB z siedzib w Gdyni (nie. Gotenhafen).
231

Kazimierz Makowski

onierze woscy w okresie midzywojennym i w czasie II wojny wiatowej w Gdyni

stanowio tajemnic, ale znane byy skutki jego dziaania. Powstaa mga,
opadajc na ziemi, tworzya krople rodka rcego, ktry niszczy podeszwy obuwia, tworzy dziury w ubraniach oraz co byo bardzo dotkliwe
dla mieszkajcych w Gdyni Polakw (powszechnie hodujcych kury i krliki) powodowa masowy pomr drobiu czy mier krlikw, ktrych karma
(trawa) nasycona mg, stawaa si trujca.
Kilka miesicy przed przybyciem do Gdyni onierzy woskich wydzielony zosta odpowiedni teren na Grabwku w kwadracie ulic: Grabowo, Kapitaska i Beniowskiego, na ktrym postawiono kilka (7 lub 8) barakw,
przy czym barak pod kuchni oraz umywalnia i latryna zyskay betonowe
podpiwniczenie. Wjazd do Campo znajdowa si od strony ul. Kapitaskiej,
gdzie przy bramie z prawej strony (od strony ul. Grabowo) bya stacja paliw
dla samochodw subowych, a nieco dalej barak dowdztwa.
Komendantem II Batalionu Zadymiania w Gdyni by sycylijczyk mjr Giuseppe Calafiori (Giuseppe Jzef), oficerem cznikowym ze strony niemieckiej by mjr Haessner, za woskim oficerem cznikowym i tumaczem by
kpt Cesare Maturi, inynierem chemikiem by kpt Gramini natomiast kapelanem batalionu by wspomniany ju por. Silvio Porisiensi, ktremu wiernie
suy adiutant Giuseppe Confessore. W skad kadry dowdczej zakwaterowanej w Campo na Grabwku wchodzili take dowdcy kompani w Piawie
(obecnie Batijsk) kpt Graniola i w Kajpedie (dawniej Memel) por. Pucci.
Organizacja II Batalionu ze sztabem na Grabwku skadaa si z dwch
kompanii, w skad ktrych wchodziy plutony, a te z kolei dzieliy si na druyny. Zarwno kompanie, jak i plutony oraz druyny miay swoje odrbne lokalizacje. Ot z 32. kompanii pluton IV mia swoj siedzib w porcie wojennym w Oksywiu, pluton V w Obuu, pluton VI w Chyloni, natomiast plutony 33. kompanii miay swoje stanowiska w czci ldowej miasta: pluton
I na Dziakach Lenych (w pobliu styku ul. lskiej i Witomiskiej), pluton II w porcie (przy ul. Portowej), a pluton III przy nowej Stoczni (Deutsche
Werke Kiel) przy ul. Czechosowackiej i Rumuskiej. Podobnie jak i plutony,
tak i druyny peniy sub w barakach, wybudowanych specjalnie jako siedziby dla nich. Baraki te postawiono w rnych czciach miasta.
Kpt Cesare Maturi (m urodzonej w Gdyni w 1925 r. Heleny, z domu Szary)
w licie do autora z 9 kwietnia 1987 r. zdradzi tajemnic skadu rodka zawartego w beczkach (zwanego przez nas kwasem). Zadymianie nastpowao z butli pod cinieniem przez przenikanie kwasu solnego stanowicego syntez chloru
i tlenu. rodek ten by atwo rozpuszczalny w poczeniu z wilgotn atmosfer.
Kadorazowo po ogoszeniu alarmu lotniczego onierze woscy ubrani w gumowe obuwie i kombinezony zabezpieczeni maskami

przeciwgazowymi rozbiegali si, wzgldnie byli rozwoeni w okolice,


gdzie byy wystawione beczki z mg, otwierali zawory i biegli dalej do nastpnych beczek, oddalonych od siebie o okoo 100 do 150 m, najczciej na
skraju ulic. Czynnoci takie powtarzali przy kadym nalocie lub niekiedy take po zapowiedzi o nalocie.
Oddzieln uwag naley powici Wochom, ktrzy suyli w wojskach
okupacyjnych, ale z uwagi na swoj sympati do Polakw byli oni wrogo
ustosunkowani do Niemcw, a sympatyzowali z dziemi i modzie polsk,
a take z polskimi rodzinami. Autor dozna wiele aktw pomocy i przyjani
ze strony onierzy woskich, sympatyzowali oni rwnie z przedstawicielami gdyskiego ruchu podziemnego, a szczeglnie z czonkami Tajnego Hufca Harcerzy.

232

6. Kapelan wojsk woskich porucznik Don Silvio Porisiensi


Kapelan wojsk woskich porucznik Silvio Porisiensi zosta skierowany
po odbyciu suby duszpasterskiej w szpitalu wojskowym w Monaco
do Gdyni 15 sierpnia 1943 r. i przyby do naszego miasta 22 sierpnia o godzinie 11.15 pocigiem z Berlina. W czasie podry spotka si w Berlinie
z nuncjuszem apostolskim Woch i odprawi jeszcze msz wit w lazarecie woskim w Tempelhof. Dziaalno kapelana II INB obejmowaa pod koniec jego pobytu w Gdyni opiek nad 1 500 onierzami (wraz z internowanymi) w Gdyni, okoo 2 500 onierzami w Gdasku, 350 onierzami
w Memel (Kajpeda) i 300 onierzami w Pillau. W Gdyni by zakwaterowany
do 20 grudnia 1944 r. i tego dnia zosta oddelegowany do Gross Born
do obozu IMI3 dla internowanych onierzy woskich. Po odwoaniu don Silvio
na jego miejsce przyby don dr Carlo de Falconi, ktry by tu do koca wojny.
Don Dilvio Porisiensi opar swoj dziaalno kapask o najbliszy koci parafialny pw. witej Rodziny na Grabwku, ktrej proboszcz ks. Roman Winiewski, a take ministranci pomagali kapelanowi w penieniu swoich powinnoci. Podczas licznych rozmw przeprowadzonych z don Silvio
w Udine, gdzie mieszka po wojnie, ksidz wielokrotnie powtarza dat von
albo nach 8 sierpnia 1944 r., bowiem swoj dziaalno w Gdyni dzieli
na czas przed i po 8 sierpnia4.
Dlaczego data 8 sierpnia 1944 r. dla onierzy woskich by taka wana,
i jak powtrza don Silvio tragiczna? Po obaleniu faszystowskiego rzdu
Benito Mussoliniego, gdy na czele nowego rzdu powoany zosta przez krla Wiktora Emanuela III marszaek Pietro Badoglio, onierze woscy musieli
3
4

IMI to skrt od Italienische Militaere Internierte.


Rozmowy Kazimierza Makowskiego podczas dwukrotnego pobytu u ks. Silvio Porisiensi
w 1987 i 1988 r.
233

Kazimierz Makowski

onierze woscy w okresie midzywojennym i w czasie II wojny wiatowej w Gdyni

si zadeklarowa: czy zostaj wierni Mussoliniemu czy te przysigaj wierno Badoglio. Wwczas Wosi mieli trzy moliwoci: pozosta na subie
Mussoliniego, przej na stron Badoglio i zosta internowanym, albo zwiza si z polsk partyzantk i przej do ruchu oporu. Ta trzecia moliwo
bya najtrudniejsz do zrealizowania. Wobec wiernych marszakowi Badoglio Niemcy zastosowali terror, internowali wszystkich, odebrali im bro
i umiecili w specjalnych obozach dla internowanych, gdzie zastosowali zaostrzony reim, wyraony take w uszczupleniu racji ywnociowych, skpym przydziale umundurowania i obuwia. A wtedy nadchodzia sroga zima
1944/1945 roku. Wwczas Wehrmacht internowa ogem okoo 800 000
woskich onierzy.
W obozach dla internowanych Wochw w rejonie Gdynia Gdask, cznie ze winoujciem, Piaw i Kajped oraz w okolicach Szczecina i Supska
Niemcy zgromadzili okoo 6 600 internowanych Wochw. W Gdyni obozy
IMI byy m.in. w Orowie, na Grabwku, w Chyloni, Redowie, przy ul. lskiej, na pl. Kaszubskim, w pomieszczeniach Kriegsmarine Arsenal, w stoczni gdyskiej (DWK), w obozie zbiorczym na Oksywiu (Obuu) oraz w Sopocie i cznie zgromadzono tu okoo 1 500 internowanych. Ponadto na przykad w Gdasku zgromadzono okoo 2 700 osb. Wszyscy internowani podlegali komendanturze niemieckiej Stammlager XX B w Malborku.
Don Silvio odprawia msze wite wszdzie, gdzie to byo moliwe (wadze
niemieckie musiay na to wyda zezwolenie), za komunikanty suyy okruchy
chleba. Internowanych nie omijay choroby i dlatego potrzebne im byy rodki
opatrunkowe i lekarstwa. Ks. Roman Winiewski skupi wok siebie Polakw,
mieszkacw parafii, ktrzy zbierali pienidze na zakup medykamentw i w plebanii organizowa zbirk lekarstw. Znacznej pomocy udzielaa take modzie,
a przede wszystkim czonkowie Tajnego Hufca Harcerzy. Nieocenion pomoc
udziela ks. Porisiensi jego adiutant Giuseppe Confessore, ktry w walizce o podwjnym dnie wozi za ksidzem sprzt liturgiczny oraz dary dla internowanych.
Innym cichym bohaterem by aptekarz w Kajpedzie K. Mazonas, ktry organizowa lekarstwa, a za zebrane pienidze dokonywa zakupu dostpnych rodkw medycznych. W akcji pomocy internowanym Wochom uczestniczyli take pojedynczy onierze (take oficerowie) niemieccy, na przykad mjr Haessner
niemiecki oficer cznikowy, ktry mieszka na Grabwku razem z kapelanem
w jednym baraku.
Don Silvio Porisiensi o sytuacji panujcej w placwkach dla internowanych onierzy woskich skada raporty, pisa pisma do dowdcw
i komendantw rnych szczebli, informowa poszczeglne wadze wojskowe niemieckie i woskie, duchowne oraz cywilne. Informowa take

Ambasad Wosk w Berlinie i administracj Polowej Kurii Biskupiej w Rzymie, pisa do administracji cmentarzy, pisa wszdzie, gdzie byo to moliwe,
czym oczywicie naraa si wadzom rnych szczebli. Na przykad przeprowadzi akcj po zastrzeleniu na Obuu przy pracy przez wachmanna
internowanego onierza Falangi Pasquala, ktremu kapelan chcia urzdzi
godny pochwek, na co Niemcy nie zgodzili si. Domaga si rwnie godnego pochwku zmarych onierzy na cmentarzu w Gdasku, na groby ktrych przygotowa nawet wzr jednolitego krzya!
Za swoj szeroko pojt dziaalno duszpastersk don Silvio Porisiensi zosta rwnie internowany i umieszczony w obozie w Gross Born. Stamtd zosta wezwany do stawienia si w dowdztwie w Wilhelmshaven,
dokd mimo ostrzee, i zostanie tam postawiony przed sdem polowym
i zastrzelony, pojecha. Mia tam zgosi si w okrelonym budynku o okrelonej godzinie, ale nieco wczeniej w wyniku bombardowania budynek ten
zosta cakowicie zniszczony. Don Silvio poczu si wtedy zwolniony z wezwania na rozkaz i podj decyzj powrotu w rodzinne strony do Woch, dokd dotar schorowany i wygodzony (way 48 kg) 5 lutego 1945 r. Jak powiedzia podczas naszej rozmowy: [] tak zakoczyem swoj powinno
wobec Ojczyzny w mundurze oficera woskiego, ale dopiero 3 sierpnia jako
inwalida wojenny zosta przeniesiony do cywila5.

234

Zakoczenie
yje jeszcze wielu dawnych mieszkacw Gdyni, ktrzy pamitaj bombardowania miasta i portu, Verneblung (zamglenia) powadzone przez onierzy woskich,
a take poszczeglnych Wochw, ktrzy byli z mieszkacami zaprzyjanieni, gocili w ich domach, przynosili prezenty, ktre otrzymywali od swoich najbliszych
w paczkach, a ktrymi byy artykuy spoywcze u nas wtedy niedostpne (na przykad czekolada, cukierki, sardynki w puszkach i owoce poudniowe. Prawd jest, e
modzi onierze, jeszcze na wolnoci, byli kochliwi, a wynikiem ich mioci byy
urodziwe, niade dzieci, urodzone z matki Polski i ojca Wocha. Ponadto Wosi lubili nasze dzieciaki, a byy liczne przypadki, e polskie dzieci byy karmione w koszarach woskich (U nich pierwszy raz w yciu zajadaem si pysznym makaronem
z sosem, w ktrym byy wielkie reglamentowane u nas kawaki misa. Jestem jednym z przykadw modzieca, ktry u Wochw nauczy si je makaron, ale tu
take po raz pierwszy w yciu popijaem wino! Pamitam take, jak na Pasterk
1943 r. suyem z koleg Zygmuntem liwiskim w Campo na Pasterce do mszy
witej, po ktrej otrzymalimy prezent gwiazdkowy; bya to wielka torba, w ktrej byy sodycze i cytrusy).
5

Powysze informacje spisaem podczas wizyt u ks. Silvio Porisiensi w Udine. Zostay one
potwierdzone licznymi dokumentami znajdujcymi si w domowym archiwum don Silvio.
235

Kazimierz Makowski

Wynikiem wczesnej przyjani wosko-polskiej byy take maestwa mieszkanek Gdyni z Wochami, a przykadem niech bdzie maestwo Heleny Szary
i Cesare Maturi (z rodzin mieszka w Wenecji), czy maestwo Haliny Graziani
z d. Kwias z Mario Graziani powojennym konsulem woskim w Gdyni albo Leonallo Filippi (jego crka Claudi Filippi jest honorowym konsulem Italii w Gdyni) lub synnego Lodziarza sopockiego de Marco.
Autor wyraa nadziej, e Czytelnicy, ktrzy dysponuj materiaami dotyczcymi przedstawionego tematu zechc zapozna z nim autora
(tel. 058 624 17 49).

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Elbieta Maria Grot

Ludobjstwo w Pianicy jesieni 1939 r.


ze szczeglnym uwzgldnieniem losu
mieszkacw Gdyni
Dzie 11 listopada zwizany z odzyskaniem niepodlegoci przez pastwo polskie ma nie tylko radosny, ale i bolesny wymiar nie tylko dla historii kraju i miasta Gdyni, ale przede wszystkim dla czonkw rodzin, ktre
straciy swoich bliskich w Pianicy i niemieckim nazistowskim obozie Stutthof. W tym dniu w 1939 r. niemieccy nazici rozprawili si z wiksz grup
czoowych przedstawicieli miasta, wrd ktrych byli urzdnicy Komisariatu Rzdu, sdziowie i prokuratorzy, pracownicy Urzdu Morskiego, policjanci, bankowcy, nauczyciele, ksia, zakonnicy: jezuici i franciszkanie, kupcy, waciciele ziemscy, rzemielnicy i inne osoby zaangaowane w dziaalno polityczn, gospodarcz, spoeczn, kulturaln, owiatow i religijn.
Przypomnienie tragedii mieszkacw Gdyni wydaje si konieczne, poniewa
nie zostaa ona w sposb dostateczny utrwalona w wiadomoci historycznej
mieszkacw Polski, a nawet Wybrzea Gdaskiego. Rwnie wiedza o skali
represji i zbrodni hitlerowskich, popenionych w pierwszych miesicach okupacji od jesieni 1939 r. do wiosny 1940 r. na ludnoci Pomorza Gdaskiego
i wynikajcych z tego skutkw dla obecnych pokole, nie jest powszechna.
Przyczyn zbrodni niemieckich popenionych w kilkuset miejscowociach
Pomorza Gdaskiego, w tym w Pianicy i w obozie Stutthof jesieni 1939 r.,
naley szuka w rewizjonistycznej polityce prowadzonej przez Rzesz Niemieck w okresie midzywojennym, zmierzajcej midzy innymi do zwrotu Gdaska i pomorskiego korytarza. Niemcy patrzyli niechtnie na budow portu i miasta Gdyni, konkurujcej z powodzeniem z Gdaskiem i bdcej niewtpliwie duym sukcesem II Rzeczypospolitej Polskiej. Na dugo
przed 1 wrzenia 1939 r. w niemieckich koach rzdowych powstawa plan
wczenia ziem odebranych Niemcom przez traktat wersalski po I wojnie
wiatowej oraz szybkiego ich zgermanizowania tym razem w taki sposb,
by ju nigdy nie mogy powrci do pastwa polskiego. Aby zapobiec

236

237

Elbieta Maria Grot

Ludobjstwo w Pianicy jesieni 1939 r. ze szczeglnym uwzgldnieniem

tworzeniu si ruchu oporu oraz przygotowa grunt pod szybk germanizacj, nazici przystpili do opracowania planu eksterminacji ludnoci polskiej
na Pomorzu. Na polecenie Adolfa Hitlera, Reinhard Heydrich opracowa wytyczne, ktre wrczy 7 wrzenia 1939 r. w Berlinie dowdcom Einsatzgruppe do przeprowadzenia akcji Intelligenzaktion. Niemiecki rzd, chcc zrealizowa podstawow koncepcj okupacji, ktrej celem byo zdobycie przestrzeni yciowej na wschodzie i uczynienie z Polakw niewolnikw wielkiego niemieckiego imperium wiatowego, postanowi w pierwszej kolejnoci
zlikwidowa inteligencj polsk, stanowic powane zagroenie dla realizacji powyszych celw, postrzegan jako warstw kierownicz, potencjaln
si ruchu oporu nadajc spoeczestwu polskiemu oblicze polityczne oraz
decydujc o jego istnieniu jako tworu pastwowego.
Do inteligencji wedug kryteriw niemieckich zaliczono polskich ksiy,
nauczycieli, lekarzy, dentystw, weterynarzy, oficerw, wyszych urzdnikw, wielkich kupcw, wielkich wacicieli ziemskich, pisarzy, redaktorw
i wszystkie osoby posiadajce rednie i wysze wyksztacenie. Do grupy kierowniczej zaliczono take osoby nalece do polskich partii politycznych, organizacji i stowarzysze krzewicych polsko, przede wszystkim czonkw
Polskiego Zwizku Zachodniego, Ligi Morskiej i Kolonialnej1.
Zgodnie z polityk najwyszych wadz Rzeszy Niemieckiej hitlerowcy
po zajciu Gdyni, zapewne obawiajc si dalszych walk ze strony mieszkacw, ju w dniu zajcia miasta 14 wrzenia 1939 r. rozpoczli przy pomocy
gdaskiej policji i oddziau SS Wachsturmbann Eimann, andarmerii i onierzy Wehrmachtu akcj masowych aresztowa, pierwsz na tak du skal na terenie przedwojennego pastwa polskiego, ktr objto gwnie mczyzn, w tym maoletnich w wieku od 14 do 70 lat wcznie.
W Gdyni w czasie masowych aresztowa odbywajcych si 1430 wrzenia 1939 r., zatrzymano okoo 20 tysicy mczyzn. Funkcjonariusze gestapo w kilku punktach miasta sprawdzali personalia zatrzymanych mczyzn.
Podejrzanych o udzia w walkach obronnych, w wieku poborowym i figurujcych na przygotowanych wczeniej listach policyjnych internowano, natomiast pozostaych po przesuchaniu zwalniano do domu.
Na podstawie raportu 1939 r. SS-Obersturmbannfhrera dr. Rudolfa Trgera, szefa gdaskiego gestapo z 15 wrzenia 1939 r. wiadomo,
e w cigu tylko 2 dni aresztowano 4 tysice osb, ktre tymczasowo przetrzymywano w kocioach, kinach, halach fabrycznych w celu poddania ich
badaniu, czy nie figuruj na specjalnie przedtem przygotowanych listach
goczych. Aresztowano ponadto kilka tysicy onierzy, obrocw Wybrzea

Gdaskiego, ktrzy prbowali zbiec i uchroni si przed niewol. Nastpnego


dnia liczba aresztowanych wzrosa do 67 tysicy, spord ktrych zwolniono 3tysice. Dnia 17 wrzenia liczba aresztowanych wynosia ju 5 tysicy.
Akcj masowych aresztowa wstrzymano w Gdyni w dniach 1921 wrzenia
w zwizku z przyjazdem Adolfa Hitlera do Gdyni, po czym wznowiono j
22wrzenia. Ostatecznie, wedug raportu R. Trgera z 30 wrzenia 1939 r.,
zatrzymano na terenie miasta 120 zakadnikw, 130 osb na podstawie wydanej przez policj kryminaln w Berlinie w 1939 r. ksiki goczej tzw. Sonderfahndungsbuch Polen (figurowali w niej Polacy z caej Polski wraz z adresami ich zamieszkania, w tym mieszkacy Gdyni przeznaczeni do internowania w pierwszych dniach wojny) oraz 2 250 osb aresztowanych prewencyjnie. Byli to mczyni w wieku od 14 do 70 roku ycia2.
W sprawozdaniu z 9 stycznia 1940 r. Richard Hildebrandt penicy funkcj Wyszego Dowdcy SS i Policji na Okrg Gdask Prusy Zachodnie powtrzy dane liczbowe przedstawione przez R. Trgera w raporcie z 30 wrzenia 1939 r. oraz potwierdzi udzia oddziau SS Wachsturmbann Eimann
w aresztowaniach mieszkacw Gdyni3.
Na podstawie zezna czonkw rodzin aresztowanych i wiadkw postronnych wiadomo, e przetrzymywano aresztowanych we wizieniu policyjnym na ul. Starowiejskiej, w piwnicach gmachu Sdu Okrgowego
w Gdyni, w kawiarni Fangrata na Skwerze Kociuszki, w kociele NMP
na ul. witego Jana i przylegym placu, na placu przy radiostacji w Gdyni-Witaminie, w obozie zbiorczym zorganizowanym w Etapie Emigracyjnym
w Gdyni-Grabwku i w podobnym obozie zorganizowanym w dawnych koszarach artylerii przeciwlotniczej w Gdyni-Redowie, w kinach gdyskich,
a take w kilku innych miejscach. Ponadto ze sprawozdania R. Hildebrandta wynika, e gdynian doprowadzano rwnie do tymczasowego obozu internowania dla jecw cywilnych w Gdasku zorganizowanego 1 wrzenia 1939 r. w niemieckiej szkole dla dziewczt, tak zwanej Viktoriaschule
oraz do przejciowych obozw dla jecw cywilnych zorganizowanych:
w Nowym Porcie, w dawnym Etapie Emigracyjnym zamieszkaym w latach midzywojennych przez Poloni Gdask, w Granicznej Wsi koo Skarszew oraz do obozu dla jecw cywilnych Stutthof w Sztutowie. Wikszo
tych winiw po przesuchaniach na pocztku padziernika 1939 r. zostaa

D.M. Lewandowska, Plany likwidacji inteligencji polskiej jako cz programu polityki


okupacyjnej, (w:) Straty wojenne Polski, red. W. Cienkowski, Warszawa 1962, s. 6774.

238

J. Grabowska, Dzieci i winiowie maoletni w obozie koncentracyjnym Stutthof, Stutthof.


Zeszyty Muzeum nr 2/1977, s. 3355; K. Leszczyski, Eksterminacja ludnoci naziemiach
polskich wcielonych do Rzeszy, (w:) Eksterminacja ludnoci w Polsce w czasie okupacji
niemieckiej (19391945), praca zbiorowa, Pozna Warszawa 1962.
3
Archiwum Muzeum Stutthof (dalej: AMS), Sprawozdanie Wyszego Dowdcy SS i Policji
na Okrg Gdask Prusy Zachodnie w Gdasku z 09.01.1940 z utworzenia, wprowadzenia
do akcji i dziaalnoci SS Wachsturmbann Eimann, sygn. Z-II-31.
2

239

Elbieta Maria Grot

Ludobjstwo w Pianicy jesieni 1939 r. ze szczeglnym uwzgldnieniem

zwolniona, po czym jesieni 1939 r. wysiedlona wraz z wikszoci mieszkacw Gdyni do Generalnego Gubernatorstwa. Pniejsze zwolnienia pojedynczych osb z obozw w Nowym Porcie i Sztutowie miay zwizek z interwencj rodzin i znajomych u wadz niemieckich. Niektrych winiw, niepodlegajcych pod kryteria osadzenia w obozie koncentracyjnym, zwolniono
z obozu Stutthof pod koniec 1941 r. Z relacji byych winiw i na podstawie
czciowo zachowanej dokumentacji KL Stutthof wiadomo, e z grupy pozostaych w obozie gdynian aresztowanych jesieni 1939 r., kilkaset osb zostao
zamordowanych lub zmaro z wycieczenia godowego lub chorb nabytych
w obozie w latach 19391945, a tylko nieliczni zdoali przey ponad 5 lat
i 8 miesicy od wrzenia 1939 r. do 1945 r.. Cz gdynian w transportach
z 9 i 19 kwietnia 1940 r. zostao wysanych do obozu koncentracyjnego KL
Sachsenhausen, skd niektrzy zostali dalej przetransportowani do KL Dachau, KL Neuengamme lub Mauthausen Gusen, niektrych winiw przeniesiono do obozu w Potulicach4.
Miejscem, ktre Niemcy wybrali jesieni 1939 r. na przeprowadzenie masowych egzekucji mieszkacw Wybrzea, w tym gdynian, byy lasy Puszczy Darlubskiej pooone w pobliu Pianicy, znajdujcej si w odlegoci
okoo 10 km od Wejherowa, po lewej stronie szosy biegncej do Krokowej.
W tym miejscu na obszarze obejmujcym okoo 250 km w przecigu zaledwie kilku miesicy wymordowali od padziernika 1939 r. do wiosny 1940 r.
wedug wylicze dr Barbary Bojarskiej od 1214 tysicy ofiar: mczyzn, kobiet, dzieci i niemowlt. Ofiarami byli te mieszkacy Gdyni, ktrych przywoono do Pianicy od koca padziernika do poowy grudnia 1939 roku.
Nad stron ideologiczn egzekucji przeprowadzanych w Pianicy czuwa pochodzcy z Sopotu oficer SS, funkcjonariusz suby bezpieczestwa
dr filozofii Stroehm, ktry w swoim mieszkaniu w Wejherowie opracowywa
i poddawa analizie kartotek Polakw uznanych za niebezpiecznych
dla Rzeszy Niemieckiej. Przy niektrych nazwiskach wedug zezna wiadkw mia dopisywa: podegacz, niebezpieczny podegacz.
Wedug zezna uczestnika zbrodni w Pianicy starszego asystenta kryminalnego gestapo w Gdyni Herberta Teuffla, akcj eksterminacyjn w Pianicy kierowa jego przeoony Friedrich Class dyrektor kryminalny gdyskiego gestapo, wieloletni pracownik gdaskiej policji kryminalnej. Listy ofiar
w pierwszym etapie akcji byy ukadane w placwce gestapo na Kamiennej

Grze na podstawie policyjnych list goczych oraz przysyanych przez ludno niemieck licznych anonimowych i te podpisanych donosw. Donosy te byy czytane i przedkadane do zaakceptowania przez F. Classa. Postawienie przez niego parafki CL+ przy nazwisku oznaczao wydanie wyroku
mierci. Wpyw na typowanie osb do stracenia w Pianicy mia take zastpca F. Classa, komisarz SS-Hauptsturmfhrerer Franz Kpke. Doradcami politycznymi F. Classa byli: starosta powiatu wejherowskiego i powiatowy kierownik NSDAP Heinz Lorenz, w sprawach lokalnych wiceburmistrz Wejherowa Gustav Bamberger i burmistrz Pucka Friedrich Freimann5.
Wan rol w przygotowywaniu zbrodni w Pianicy odegra prezydent
policji w Gdyni SS-Brigaderfhrer Kurt Diehm, ktry grupie egzekucyjnej dostarcza niezbdnych rodkw transportowych i by odpowiedzialny
za sprawnie przeprowadzon akcj wymordowania polskich patriotw
i umysowo chorych z Rzeszy Niemieckiej. Akcj rozstrzeliwa, jak ustalono, kierowa SS-Obersturmbannfhrer dr R. Treger szef utworzonego
14 wrzenia 1939 r. Einsatzkommando 16, oddziau operacyjnego dokonujcego na Pomorzu Gdaskim eksterminacji ludnoci polskiej i ydw. Natomiast za dostarczanie transportw winiw na miejsce egzekucji w Pianicy
odpowiedzialny by SS-Hauptsturmfhrer Franz Kpke.
Sztab akcji Tannenberg, a pniej Intelligenzaktion zorganizowano w wilii dr Franciszka Panka przy ul. Krokowskiej w Wejherowie,
gdzie miaa take swoj siedzib lokalna placwka gestapo kierowana przezSSUnterscharfhrera Hansa Shna pochodzcego z Eberfeldt Wuppertal.
We wizieniu w Wejherowie ofiary przesuchiwa esesman z gestapo
gdaskiego H. Teuffel, ktry te odczytywa tam listy skazanych. Ustalono,
e udzia w selekcji we wizieniach w Wejherowie i Pucku wzili take: Wilhelm Baske, Franz Koepke, Willy Szamand, Nay z Norymbergii, Leo Neiss z Lubeki, Karl Rieck z Weimaru, Paul Schramm, Schwartz, Hans Shn,
Eberhardt z Sopotu. Wiadomo na podstawie zezna wiadkw, e z wizienia w Wejherowie wywoono ofiary autobusami lub ciarwkami, tworzc
co najmniej 30-osobowe grupy. Oblicza si, e w cigu jednego dnia specjalnie utworzony z 36. Puku SS oddzia Wachsturmbann Eimann, nazwany tak od nazwiska dowdcy Kurta Eimanna, mg dziennie rozstrzela
okoo 150 ofiar. Warto doda, e czonkiem sztabu oddziau K. Eimanna by
nalecy do 71. Puku SS-Obersturmbannfhrer Max Pauly kierujcy Komendantur Obozw Jenieckich Gdask, ktrej siedziba znajdowaa si
od 1 wrzenia 1939 r. w niemieckiej szkole dla dziewczt Victoria Schule,

AMS, Danuta Drywa, Teresa Pietrzyska, Gdynianie. Lista zmarych w KL Stutthof


w latach 19391945 (maszynopis), Sztutowo 2004, s. 119. Lista zawiera 429 nazwisk
zmarych gdynian w KL Stutthof sporzdzonych na podstawie zachowanej dokumentacji.
W dokumentacji obozu Stutthof wystpuje brak informacji o losie okoo 8001000
winiw.

240

Archiwum Oddziaowej Komisji cigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu


(dalej: AKGda), Akta ledztwa w sprawie zbrodni popenionych w Pianicy, sygn. 1/67.
Uzupeenie do protokou przesuchania H. Teuffla z 19.08.1947 w Gdasku.
241

Elbieta Maria Grot

Ludobjstwo w Pianicy jesieni 1939 r. ze szczeglnym uwzgldnieniem

a od 7 wrzenia 1939 r. na terenie obozu w Nowym Porcie. Po likwidacji Zivilgefangenenlager Neufahrwasser (Obozu dla Jecw Cywilnych) w Nowym Porcie 31 marca 1940 r., z dniem 1 kwietnia M. Pauly obj obowizki
komendanta obozu Stutthof, wwczas noszcego nazw przejciowego obozu dla jecw cywilnych Zivielgefangenenlager Stutthof.
Ponadto naley wyjani, e oddzia SS-Wachsturmbann Eimann wypenia rozkazy wyszego dowdcy SS i policji w Gdasku SS-Gruppenfhrera
Richarda Hildebrandta dziaajcego na bezporednie polecenie Reichsfhrera SS i szefa niemieckiej policji Heinricha Himmlera. W sprawozdaniu z lutego 1940 r. R. Hildebrandt potwierdzi udzia tego oddziau od 2 wrzenia
1939 r. w akcji oczyszczania na terenie powiatw Starogard, Kocierzyna, Kartuzy, Wejherowo oraz w Gdasku i Gdyni, a take w usuniciu psychicznie chorych: 2 000 z zakadu w Kocborowie i 1 400 z innych pomorskich zakadw.
Teuffel, zeznajc 19 sierpnia 1947 r., nie chcc siebie obciy wspodpowiedzialnoci za udzia w zbrodni, mtnie wyjania, e podczas suby w gdyskiej placwce gestapo, dowiedzia si o akcji rozstrzeliwania Polakw, ktre miay miejsce jesieni 1939 r. do koca listopada w powiecie
wejherowskim w tak zwanym krokowskim lesie i obarczy odpowiedzialnoci za zbrodnie miejscowych Volksdeutschw i niemieckie wadze nadrzdne: Zatrzymano licznych Polakw, chyba na wskutek doniesie Volksdeutschw. Pewno wydano wtedy przez wysze czynniki polecenie ich rozstrzelania, zwaszcza osb politycznie szczeglnie obcionych. Co do niektrych ofiar przyzna, e podawano faszywe informacje lub dziaano,
nie majc poczucia odpowiedzialnoci. W czasie przesuchania H. Teuffel
pocztkowo nie chcia wskaza funkcjonariuszy odpowiedzialnych za wydawanie rozkazw rozstrzelania danej osoby bez szczegowego zbadania
sprawy i przeprowadzenia postpowania przez sd specjalny. Zezna, e legalno akcji rozstrzeliwania gwarantowa kierownik gestapo w Gdasku
SS-Obersturmbannfhrer dr R. Trger, ktry jak owiadczy przesuchiwany, dziaa za wiedz i zgod Gauleitera NSDAP i namiestnika Rzeszy Niemieckiej Alberta Forstera. Wskaza rwnie F. Classa, kierownika gestapo
w Gdyni, ktry subowo podlega R. Trgerowi i jego zdaniem musia wykonywa polecenia subowe w organizowaniu akcji eksterminacji. Ponadto H. Teuffel wyjani, e postawiony na pierwszej stronie akt przy nazwisku
danej osoby krzyyk i znak odrczny CL oznacza, e ta osoba powinna by
rozstrzelana. Teuffel w swoich zeznaniach obciy F. Classa jako osob odpowiedzialn za podejmowanie decyzji w wyznaczaniu poszczeglnych gdynian przeznaczonych do egzekucji. Oskary take Franciszka Kpke, ktry

subowo podlega F. Classowi, o samowolne i nieodpowiedzialne dziaanie


w przypadku skazywania aresztowanych na rozstrzeliwanie i osobisty udzia
w mordowaniu ofiar na terenie b. powiatu morskiego. Jego zdaniem odpowiedzialno za takie postpowanie ponosi take Landrat Heinz Lorentz
i kierownik NSDAP w powiecie wejherowskim, ktry zamiast powstrzyma
akcj lub odoy j do sprawdzenia kadego przypadku i skazania przez sd
danej osoby na kar mierci, tolerowa je i popiera. Teuffel zezna, e udzia
w rozstrzeliwaniu ofiar bray udzia jednostki Selbstschutzu, jednostki policji
ochronnej Schutzpolizei i andarmerii.
Z zezna H. Teuffla wynika, e w spraw likwidacji inteligencji gdyskiej zamieszani byli obok wspomnianych F. Classa i F. Kpke jego pomocnicy SS-Obersturmfhrer i komisarz kryminalny Wilke i SS-Untersturmfhrer
Reinhold Burchard, penicy funkcj sekretarza, ktrzy do nowego roku
1939/1940 przebywali w Gdyni. Wyej wymienieni funkcjonariusze SS,
po wykonaniu zadania w Pianicy, zostali przesiedleni w inne miejsce
przez nowo powoanego szefa gdaskiego gestapo dr. Helmuta Tanzmanna6.
Prawdopodobnie do pierwszej egzekucji w lasach pianickich doszo
28padziernika 1939 r., cho w literaturze wymienia si take wczeniejsze
daty, jak 24 padziernika. Najwicej informacji zoyli wiadkowie mieszkacy Wybrzea Gdaskiego i rodziny pomordowanych na temat egzekucji 11 listopada 1939 r., w ktrym Polacy obchodzili wito Niepodlegoci.
Niemcy, biorc odwet za istnienie II Rzeczypospolitej Polskiej, z ca premedytacj wybrali ten dzie, w ktrym stracili prawdopodobnie 314 najwybitniejszych mieszkacw Wybrzea Gdaskiego. Wrd tych osb du grup stanowili mieszkacy Gdyni, w tym zakadnicy, ktrzy od drugiej poowy wrzenia 1939 r. przetrzymywani byli w obozie dla internowanych zorganizowanym w Etapie Emigracyjnym w Gdyni-Grabwku, nastpnie zostali przewiezieni do wizienia Schiesstange w Gdasku i tu przed mierci
10 listopada do wizienia w Wejherowie. Wrd nich znajdowali si gdynianie dwukrotnie aresztowani: po raz pierwszy we wrzeniu 1939 r. na danie gen. Eberhardta jako zakadnicy w zwizku z gwarancj bezpieczestwa
i z planowanym przyjazdem do Gdyni 20 wrzenia 1939 r. Adolfa Hitlera. Dzie wczeniej z rozkazu A. Hitlera wprowadzono 19 wrzenia 1939
r. niemieck nazw Gdyni Gotenhafen, aby podkreli rzekomy germaski
rodowd miasta. Cz zakadnikw zwolniono po kapitulacji Helu 2 padziernika 1939 r., po czym kilka dni pniej przystpiono do ponownego ich
aresztowania, tym razem z powodw politycznych. W tym miejscu naley

242

AKGda, Akta ledztwa w sprawie zbrodni w Pianicy, sygn. 1/67. Protok przesuchania
H. Teuffla z 16.08.1947 w Gdasku przez sdziego A. Zachariasiewicza, nr akt Kps.
1159/47.
243

Elbieta Maria Grot

Ludobjstwo w Pianicy jesieni 1939 r. ze szczeglnym uwzgldnieniem

wyjani, e aresztowani zakadnicy nie zostali zakwalifikowani na list strace, dlatego e byli zakadnikami, lecz z powodu ich aktywnej dziaalnoci politycznej, spoecznej, kulturalnej, owiatowej, religijnej w okresie midzywojennym lub z tytuu zajmowanych stanowisk w administracji pastwowej i samorzdowej. Do grupy tej doczono te 20 funkcjonariuszy policji
gdyskiej, przetrzymywanych w wizieniu w Pucku. Wrd wyznaczonych
na mier 11 listopada 1939 r. jak wynika z zezna wiadkw znajdowali si rwnie mieszkacy Wejherowa, Pucka i okolic wczeniej osadzeni
we wizieniu w Wejherowie, midzy innymi siostra Alicja Kotowska, przeoona domu zakonnego Zgromadzenia Sistr Zmartwychwstanek w Wejherowie oraz dyrektorka Gimnazjum i Liceum Oglnoksztaccego w Wejherowie, wyniesiona przez Ojca witego Jana Pawa II do godnoci bogosawionych 13 czerwca 1999 r. w Warszawie. Po raz ostatni widziano j na dziedzicu wizienia w Wejherowie, jak z innymi winiami wsiadaa do samochodu, wziwszy za rczki dzieci ydowskie dla dodania im otuchy7.
Wizionych w Wejherowie Polakw widzia dr Reichert, ktry podczas
wizyty w kocu grudnia 1939 r. w Stalagu 20a wyzna dr. Jerzemu Neymannowi, e by w listopadzie we wizieniu w Wejherowie i widzia jak: 10 listopada (1939 r.) wszyscy zakadnicy gdyscy zostali przywiezieni z wizienia Schiesstange, tego dnia zostay odebrane im wszystkie rzeczy osobiste
jak dokumenty, obrczki itd. Dnia 11 listopada 1939 r. w godzinach rannych
zostali oni wyprowadzeni na dziedziniec, gdzie dr Reichert mia mono rozmawiania z nimi, gdy jako lekarz jeniec mia prawo poruszania si w obrbie wizienia. [Czesaw] Karwowski pyta si dra Reicherta, gdzie ja si znajduj. Pniej caa grupa zostaa zaadowana na samochody i jak twierdzi
dr Reichert wywieziona na egzekucj w lasy wejherowskie8.
W grupie przeznaczonej na mier 11 listopada 1939 r. mogo by okoo 150
mieszkacw Gdyni, a nie 314, jak podawano dotd w niektrych publikacjach.
Informacja dotyczca liczby straconych gdynian znajduje si w zeznaniu Marii Tuszyskiej zoonym 3 stycznia 1947 r. przed Sdem Grodzkim w Gdyni w
sprawie zamordowanego zicia in. Marcelego Leniczaka. Dnia 10 listopada
1939 r. M. Tuszyska dowiedziaa si od naczelnika wiziennego Schiesstange,
e wywieziono do wizienia w Wejherowie 150 osb aresztowanych w Gdyni.
W sierpniu 1940 r. jeden z funkcjonariuszy gestapo mia powiedzie crce Marii
Tuszyskiej Jadwidze Leniczak, e jej m pad ofiar wojny9.

Wiele rodzin gdyskich utrzymywao osobisty kontakt z aresztowanymi


i z nimi korespondowao. Rwnie aresztowani gdynianie przysyali do rodzin
kartki pocztowe, grypsy lub ustnie przekazywali znajomym wiadomoci
o swoim losie. Poczwszy od koca padziernika do poowy grudnia 1939r.,
kontakty te uryway si, a do rodzin zaczy dochodzi rnymi drogami
informacje o rozstrzelaniu ich bliskich w lasach pianickich. Na przykad
w zbiorach rodzinnych po zamordowanym w Pianicy leniku i kupcu gdyskim Jzefie Stachu zachoway si dwie kartki pocztowe i jeden gryps napisany przez niego w wizieniu Schiesstange w Gdasku. Ostatnia kartka do rodziny zostaa napisana 8 listopada 1939 r., natomiast Jolanta Lepek w swoim notatniku odnotowaa, e 6 listopada moga jeszcze dostarczy
do wizienia czyst bielizn, a wydano jej pokrwawion. 10 listopada wadze wizienne nie zezwoliy jej na widzenie z J. Stachem i nic oprcz bielizny nie wolno byo jej dorczy. Ponadto zapisaa, e w tym dniu J. Stach
zosta wywieziony w stron Wejherowa. Dnia 29 grudnia 1939 r. odnotowaa
w swoim notatniku, e nie ma adnej wiadomoci o J. Stachu od 7 tygodni10.
Jednym ze wiadkw wywoenia gdynian z wizienia w Gdasku
do Wejherowa bya Monika Turzyska, ona kupca gdyskiego Kazimierza
Turzyskiego, ktra kilkakrotnie otrzymaa zgod na widzenie si z mem.
W czasie prby odwiedzin bezporednio obserwowaa wywz z wizienia
Schiesstange w Gdasku jej ma i innych znajomych 10 listopada 1939 r.
w 7 samochodach ciarowych i 2 autobusach do Wejherowa pod eskort
esesmanw. Zdoaa rozpozna wrd wywoonych mieszkacw Gdyni:
Wacawa Gierdalskiego, Juliusza Hundsdorffa, Jana Konwiskiego, Franciszka Linke, Stanisawa gowskiego z Urzdu Morskiego, Wojciecha
Mikoajczyka, Czesawa Nowackiego, Kazimierza Schwarza, Ryszarda
Zieliskiego11.
Jej zeznanie potwierdzia inna mieszkanka Gdyni, siostra Polskiego Czerwonego Krzya Elbieta Cetkowska, ktrej m by znanym lekarzem
i spoecznikiem w Gdyni i jednym z zakadnikw we wrzeniu 1939 roku.
Midzy innymi owiadczya, e Kazimierz Turzyski nalecy do grona zakadnikw, aresztowanych tu po zajciu Gdyni przez Niemcw, najpierw przebywa w Etapie Emigracyjnym w Gdyni-Grabwku, nastpnie
w wizieniu Schiesstange, skd wywieziono go wraz z innymi do wizienia
w Wejherowie, a stamtd do lasu w Pianicy, gdzie wszyscy zostali zamordowani 11 listopada 1939 r. Istotny jest dalszy fragment jej zezna dotyczcy

Wspomnienia sistr o bogosawionej siostrze A. Kotowskiej zmartwychwstance, Pozna


2000.
8
Archiwum Pastwowe w Gdasku, Oddzia w Gdyni (dalej APG/OG), Akta Sdu
Grodzkiego, Zeznanie dr. J. Neymanna, sygn. 2548/346.
9
APG/OG, Akta Sadu Grodzkiego w Gdyni, Zeznanie M. Tuszyskiej z 03.01.1947, sygn.
2548/365.archiwum Wacaw Mitura, Wspomnienia winia Stutthof, Warszawa 1978,
7

244

s.22, 3334.
Zbiory prywatne A. Stacheckiego, syna J. Stacha.
11
AKGda, Akta ledztwa w sprawie zbrodni w Pianicy, sygn. 1/67. Protok z przesuchania
wiadka M. Turzyskiej w Sdzie Grodzkim w Gdyni z 22.04.1947.
10

245

Elbieta Maria Grot

Ludobjstwo w Pianicy jesieni 1939 r. ze szczeglnym uwzgldnieniem

dziaalnoci komendanta Schutzpolizei pk. Heinza Griepa, ktry po zajciu


Gdyni zamieszkiwa w jej mieszkaniu: Wwczas mieszka w naszym mieszkaniu komendant Schutzpolizei puk.(Heinz) Griep, ktry na moje naleganie potwierdzi mi fakt wymordowania zakadnikw w Pianicy. Potwierdzi to rwnie jego szofer gdaszczanin o polskim nazwisku, ktry by obecny przy egzekucji wykonywanej w Pianicy i w stanie wielkiego rozstroju stamtd wrci. Egzekucj kierowa nijaki Braunschweig (powinno by: Breuschweig) komendant Selbschutzu12.
Powszechnie by znany fakt udziau w zbrodniach popenionych w pierwszych miesicach okupacji na Pomorzu Gdaskim, w tym i w Pianicy czonkw Selbstschutzu, mieszkacw Pomorza nalecych do mniejszoci niemieckiej. Podegani przez wadze niemieckie do wypenienia obowizku wobec Rzeszy Niemieckiej i zemsty wobec Polakw za rzekomo wyrzdzone
przez nich krzywdy Niemcom, czsto zaatwiali osobiste porachunki wynikajce take z chci przejcia majtku, ziemi, sklepu czy przedsibiorstwa.
Wystarczy donos z ich strony lub negatywna opinia o obywatelach polskich,
aby ich ofiary zostay umieszczone na licie do rozstrzelania. Nawet najwysze wadze Rzeszy Niemieckiej uznay, e jesieni 1939 r. doszo do nielegalnych rozstrzeliwa przez nich nie zatwierdzonych. Po wykonaniu zadania Selbstschutz zosta rozwizany pod koniec listopada 1939 r., a ich czonkw, w celu chronienia ich od odpowiedzialnoci karnej, wcielono do innych
formacji policyjnych i przeniesiono do innych miejscowoci, aby w przyszoci utrudni ich rozpoznanie13.
Cetkowska na podstawie rozmowy z Griepem przedstawia rwnie okolicznoci wiadczce o zaplanowanej akcji ludobjstwa wobec wikszej grupy mieszkacw Gdyni 11 listopada 1939 r. w Pianicy, ktrych przetransportowano do wizienia w Wejherowie z Etapu Emigracyjnego z Gdyni-Grabwka i aresztu policyjnego przy ul. Starowiejskiej: Na wiadomo o tym,
e mj m rwnie zosta aresztowany jako zakadnik, Griep wyranie przeraony ostrzeg mnie, e winnam wszystko zrobi, aby ma zwolni przed 11
listopada 1939 roku. Byo to jeszcze w padzierniku. Z tego wniosek, e Niemcy dat 11 listopada, jako dat wita narodowego wybrali tendencyjnie i stao si wiadomym, e zamierzaj w tym dniu popeni wiksz zbrodni. Tak
si te stao. Na kilka dni przedtem zakadnikw przewieziono do wizienia

w Schiesstange w Gdasku. Dnia 10 listopada pojedynczymi transportami


na transportowych wozach nalecych do Waffen SS, w eskorcie Schutzpolizei i Selbstschutzu, zakadnikw przewieziono do Wejherowa, zabierajc
jeszcze dodatkowo z aresztu policyjnego przy u. Starowiejskiej i pozostaych
w Etapie Emigracyjnym. W Wejherowie umieszczono ich w wizieniu.
Od przebywajcych tam jecw wojennych wiem, e w nocy z 10 na 11 listopada kazano im zdj wierzchnie ubrania oraz pozostawi wszelkie pakunki,
zaadowali ich na auta i wywieli w lasy pod Pianic, gdzie ich wszystkich
wymordowano. Dwch niemieckich szoferw Kaszubowski i Jakubowski naoczni wiadkowie opowiadali mi, e egzekucja odbya si przy wietle reflektorw i karabinami maszynowymi. Po kadej salwie nastpio dobijanie tych,
ktrzy jeszcze yli. Akcja bya ukoczona 11 listopada okoo godziny 11-tej.
Prowadzi ca akcj Breuschweig komendant Selbschutzu. Griep, ktry
by bardzo przychylnie usposobiony dla Polakw, przyzna powysze szczegy wobec mnie, wyraajc wielkie obrzydzenie. Griep wyrazi przekonanie,
e egzekucj zarzdzi sam Forster, chcc przypodoba si Hitlerowi14.
Cetkowska sporzdzia rwnie list zamordowanych w Pianicy
95mieszkacw Gdyni, ktrzy byli te czasowo zakadnikami okupantw,
wedug podziau na urzdy i zawody, za ktr podaj jak w oryginale: z Urzdu Morskiego zginli: gowski Stanisaw, Jagodziski Stanisaw, Bukowski Marian, Borkowski Stefan, in. Kwiatkowski [Jan w klamrach uzupenienia autorki tekstu]), Michalski Lucjan, Budka Ludwik, kpt. Klein Roman;
z Urzdu Celnego: Downarowicz Kazimierz, Faatowicz Wiktor; z Wydziau ledczego: Rzepliski Jzef, Przychodzen Jzef, Wilk Jzef, Idczak Jzef, Komlka Jzef, Popiel Julian, Nogalski [Stefan], Mistrzak, Gralczyk
Wadysaw, Nowakowski, Bdowski [Brunon funkcjonariusz PKP], Szweda [Bolesaw], Hojnacki, Wolski [Stanisaw kupiec], Urzulik, Majewicz
Stnisaw, Koaczkowski, Paruszkiewicz, Baszkowski Wojciech, Jakubowski [Stanisaw policjant], Dezer [Ludwik policjant], Pachetka [Franciszek rzemielnik], Bednarczyk Marian [policjant]; z Sdu Okrgowego
w Gdyni: Czarliski Jarosaw prezes Sdu Okrgowego, Leon Neyman Mirza Kryczyski wiceprezes Sdu Okrgowego, Konwiski Jan naczelnik
Sdu Grodzkiego, Schwarc Franciszek sdzia [powinno by: Schwarz Kazimierz sdzia Sdu Okrgowego), dr Wunschik [Wunschlik] Jan asesor
Sdu Okrgowego w Gdyni, Felczyski Stanisaw urzdnik; z Prokuratury:
Kozowski Adam prokurator Sdu Okrgowego, Kiedrowski Wadysaw
sdzia Sdu Okrgowego; z Komisariatu Rzdu: Szaniawski [Wodzimierz wice komisarz Rzdu RP w Gdyni], Skupie Jan radca Komisariatu

AKGda, Akta ledztwa w sprawie zbrodni w Pianicy, sygn. 1/67. Protok przesuchania
wiadka E. Cetkowskiej w Sdzie Grodzkim w Gdyni 22.04.1947. Breuschweig Georg
ur. 02.08.1901 w Poznaniu, kupiec, zamieszkay w Sopocie przy Wessel Strasse 55,
w SS od 26.01.1932 pod nr 28356 jako Untersturmfhrer. Powiadczenie suby
wSicherheitspolizei w Gdyni z 15.01.1940.
13
Jzef Skorzyski, Selbstschutz V kolumna, Biuletyn Gwnej Komisji Badania Zbrodni
Hitlerowskich w Polsce, t. 10, Warszawa 1958, s. 556.
12

246

14

AKGda, Akta ledztwa w sprawie zbrodni w Pianicy, sygn. 1/67. Akta Sdu Grodzkiego
w Gdyni, Protok przesuchania Elbiety Cetkowskiej 13.05.1947.
247

Elbieta Maria Grot

Ludobjstwo w Pianicy jesieni 1939 r. ze szczeglnym uwzgldnieniem

Rzdu, Skubiszewski Jan [urzdnik], Neugebauer [Ignacy referendarz


Komisariatu Rzdu], Karwowski [Czesaw] naczelnik Komisariatu Rzdu, Pitkowski Karol, Modliski Tadeusz urzdnik Komisariatu [w Gdyni]; z Inspektoratu Szkolnego: Kope [Karol inspektor szkolny], Wadowski
[Jan inspektor szkolny], Skubiszewski [Jan urzdnik]; z Banku Rolnego:
Borysawski [Lucjan]; z Komunalnej Kasy Oszczdnoci: Linke Franciszek
dyrektor K.K.O.; z Banku Polskiego: Woda [Stanisaw] dyrektor oddziau Banku Polskiego; z MZK [Miejskie Zakady Komunalne]: Rataj [Jzef
urzdnik], z M.Z.E [Miejskie Zakady Energetyczne]: Bieliski Kazimierz
dyrektor; z Notariatu: Breza [Bereza Stefan] notariusz; in. Gierdziejewski [Wacaw handlowiec]; z Cegielni: Goecki [powinno by: Gaecki Franciszek waciciel cegielni w Osowej]; Roszczynialski [Hipolit] wjt Rumi
Zagrza; Badowski [powinno by: Bodowski] Olgierd kierownik elektrowni na Helu; Byjos [Stanisaw inspektor administracyjny Urzdu Morskiego]; Szulc [Adam] kolejarz; kupcy: Turzyski Kazimierz, Mikoajczyk,
Nowacki Czesaw, Gierdalski [Wacaw], Opaliski, Hundsdorff Juliusz, Kapuciski, Gruba, Kamiski, Deutsch [Marian], Pitek [Ignacy], Bar Zygmunt, Blusnic [kupiec], Ertowski? [w tym przypadku mogo chodzi o Ebertowskiego Konrada kupca i piekarza], Gondek [Stanisaw], Janusz [Jan
kupiec], Kalka [Pawe], Madowicz, Mrzegocki? [powinno by: Mrzygocki Pawe rzemielnik koodziej], Olszewski [Marian kupiec], Pawelczyk
[Jan urzdnik pocztowy], Pokrzywka [kupiec], Pek Franciszek [administrator majtku ziemskiego], wierczyski [Kazimierz rzemielnik fryzjer],
Szymczak [Roman rzemielnik], Kuligowski [Marian], Karpowicz Witold
[kpt. . w., oficer marynarki handlowej], Brzeziski Witold [urzdnik Urzdu
Morskiego], Kitowski [Jzef], Bach [Teodor]15.
Wedug relacji ks. kanonika Jzefa Szarkowskiego zakadnikami byli te
ksia gdyscy: ks. kanonik dziekan Teodor Turzyski oraz 3 wikariusze:
ks. Piotr Dunajski, ks. Jan Zakrzewski i ks. Kazimierz Kalisz, ktrych wiziono przez kilka dni w kawiarni Fangrata, a po kapitulacji Helu zwolniono 2 padziernika 1939 r. Ksia ci ponownie zostali aresztowani 24 padziernika 1939 r., od 25 padziernika przebywali w przejciowym obozie dla
jecw cywilnych w Gdasku-Nowym Porcie, a nastpnie od 2 do 11 listopada 1939 r. w obozie dla jecw cywilnych Stutthof. Natomiast do obozu
dla internowanych w Etapie Emigracyjnym w Gdyni-Grabwku skierowano

ks. Mieczysawa urka i ks. emeryta Kietzermanna. W powyszym spisie nie


wymieniono te in. Marcelego Leniczaka pracownika warsztatw portowych Urzdu Morskiego w Gdyni, o ktrym wiadomo, e by zakadnikiem,
przeszed przez Etap Emigracyjny w Gdyni-Grabwku, wizienie Schiesstange w Gdasku i wizienie w Wejherowie16. Prawdopodobnie w grupie,
ktra przesza przez wyej wymienione wizienia, znajdowali si rwnie
nauczyciele szk gdyskich: Bielski Kazimierz wykadowca Pastwowej
Szkoy Morskiej w Gdyni i wychowawca tej szkoy Konopka Jan wychowawca w Pastwowej Szkole Morskiej w Gdyni, ks. Mwiski Jzef nauczyciel i prefekt Szkoy Powszechnej nr 3 w Gdyni17.
W sprawie tak zwanych gdyskich zakadnikw zoy take zeznanie
po wojnie jeden z szoferw gestapo w Gdasku: Po zajciu Gdyni 14 wrzenia 1939 r. Eberhardt zarzdzi wzicie zakadnikw w Gdyni. Prezydent
miasta wezwa ca inteligencj miejscow do stawienia si na zakadnikw
w Gdyni. 200 osb stawio si wtedy dobrowolnie. Przez wojsko Eberharda traktowani byli dobrze. Po kapitulacji Helu zostali zwolnieni. Zakadnicy wrcili do domu z wiar, e nic im si nie stanie. Jednake w par dni
po zwolnieniu tych ludzi, pk. Griep powiedzia mi, e wszyscy zakadnicy maj by ponownie aresztowani, przy czym Griep zaznaczy, e inni ludzie nalecy do inteligencji bd aresztowani rwnie. Oczywicie w pierwszych dniach padziernika aresztowania te nastpiy. Aresztowanych zawieziono najpierw do wizienia w Gdasku na Schiesstange, 10 listopada
1939 r. zostali przewiezieni do Pianicy i tam rozstrzelani. Egzekucje trway
od wczesnego rana do 3 po poudniu. Rozstrzelanych zostao 314 osb, w tym
20 urzdnikw Policji Kryminalnej w Gdyni, ktrzy przebywali we wizieniu w Pucku. Naocznym wiadkiem egzekucji nie byem. O szczegach egzekucji wiem od dwch szoferw, ktrzy wozili stracecw samochodami oraz
od dwch adiutantw policji, ktrzy byli wysani specjalnie na obserwacj
i byli na miejscu. W Pianicy zawczasu byy przygotowane rowy. Piciu ludziom kazano klkn przed rowem, przy czym mczyni musieli si rozebra
pozostawiajc na sobie tylko kalesony. Skazacom nie zawizywano oczu,
strzelano z tyu w kark, spadali do rowu, wielu z nich jeszcze yo. Midzy
straconymi byy kobiety, okoo 13 ksiy i dwie zakonnice.
Odnonie tego zeznania naley wyjani, e w grupie 314 osb nie wszyscy byli mieszkacami Gdyni i e nieznan liczb gdynian stracono jeszcze

15

AOKGda, Akta ledztwa w sprawie zbrodni w Pianicy, sygn. 1/67. Zacznik


do Protokou przesuchania E. Cetkowskiej z 13.05.1947. Zob.: Lista zakadnikw
gdyskich zamordowanych w Pianicy; Lista ustalonych nazwisk osb zgadzonych
w Pianicy opracowana przez Barbar Bojarsk i Elbiet Grot, (w:) B. Bojarska, Miejsce
Martyrologii i Pamici. Z bada nad zbrodniami hitlerowskimi na Pomorzu, Wejherowo
2009, s. 114141.

248

Dokumentacja w zbiorach rodzinnych crki D. Bratek, prezes Stowarzyszenia Rodzina


Pianicka. Postanowienie Sdu Grodzkiego w Gdyni w sprawie mierci M. Leniczaka
z13.01.1947; K. Makowski, Zakadnicy Gdyscy, Rocznik Gdyski nr10/ 1991, s.7689.
17
M. Walczak, Straty osobowe polskiego rodowiska nauczycielskiego w okresie II wojny
iokupacji hitlerowskiej 19391945, Warszawa 1984, s. 214216.
16

249

Elbieta Maria Grot

Ludobjstwo w Pianicy jesieni 1939 r. ze szczeglnym uwzgldnieniem

po 11 listopada i w grudniu 1939 roku. Powszechnie sdzono, e w grupie


mieszkacw Gdyni rozstrzeliwanych w listopadzie 1939 r. w Pianicy byli
ksia gdyscy i jezuici. Jednym ze wiadkw ostatnich dni ich ycia w obozie Stutthof by mieszkaniec Gdyni ks. Jzef Szarkowski, ktry dziki sprzyjajcym mu okolicznociom ocali ycie. Wyjani, e pod pozorem zaproszenia na konferencj 24 padziernika 1939 r., ktra miaa si odby w siedzibie gestapo na Kamiennej Grze w Gdyni, doszo do aresztowania ksiy, jezuitw i franciszkanw zwizanych z parafiami i zakonami gdyskimi. 25 padziernika zostali osadzeni w obozie w Nowym Porcie, a nastpnie
od 2 listopada przebywali w obozie Stutthof. Tutaj spotka si z nimi ks. Jzef
Szarkowski, wizie obozu Stutthof nr 2689 aresztowany w obawie ulicznej
w Gdyni, pocztkowo te wiziony w obozie w Gdasku-Nowym Porcie.
Podczas rejestracji winiw w Nowym Porcie udao mu si wprowadzi esesmana w bd, ktry zapisa bdnie jego nazwisko jako Szargowski oraz
zawd nauczyciela religii, dziki czemu ocali ycie. Po wojnie w swoich
wspomnieniach ks. J. Szarkowski napisa, e z ksimi gdyskimi spotyka
si w obozie Stutthof od 2 do 9 listopada 1939 r. W grupie tej byli: ks. Teodor Turzyski dziekan gdyski i proboszcz Parafii Najwitszej Maryi Panny Krlowej Polski oraz ksia wikariusze z tej parafii: Jan Biekowski, Piotr
Dunajski, Kazimierz Kalisz i Jan Zakrzewski oraz ks. Jzef Mwiski proboszcz Parafii w Gdyni-Witaminie; ks. Brunon Olkiewicz proboszcz z Gdyni-Obua, 10 jezuitw i 3 franciszkanw.
W obozie Stutthof ks. J. Szarkowski mia zamiar doczy do grupy duchownych
z Gdyni, na co nie wyrazili zgody, pragnc za jego porednictwem wysya z obozu
listy do rodzin i znajomych18. W tym czasie ks. kanonik T.Turzyski jak wspomina ks. J. Szarkowski stara si wszystkich przepoi duchem wiary w zwycistwo,
ale zarazem nie ukrywa, e trzeba si przygotowa na mier19. Po raz ostatni
z grup gdyskich ksiy i jezuitw ks. J. Szarkowski widzia si 9 listopada, w ktrym to dniu zosta wybrany do komanda skierowanego do miejscowoci Terranova
w celu postawienia barakw dla winiw, majcych sypa wa przeciwpowodziowy w okolicach Przebrna. Ksidz wspomina: Ucisnem tylko do ks. kanonikowi
i ojcu dyrektorowi Koneweckiemu, ktrzy yczyli mi szczliwej drogi i zobaczenia
si w Gdyni. Niestety, gdy w kwietniu 1940 r. powrc do Stutthof, po grupie gdyskiej ju nie bdzie ladu. Dowiedziaem si o tym zreszt wczeniej, bo ju w grudniu, od nowoprzybyych do naszego podobozu. Poinformowali mnie oni, e 11 listopada 1939 r. pod pozorem wyjazdu do Gdaska w celu odwszenia wywieziono ca grup do Pianicy i tam wszystkich zamordowano20.

Podobnie przedstawiono te spraw w kronice zakonu ojcw jezuitw, ktrzy prowadzili od 1937 r. dom zakonny na ul. Tarzaskiej 35 i Gimnazjum
w Gdyni-Orowie. Jezuici, podobnie jak gdyscy ksia, zostali wezwani
do stawienia si 24 padziernika 1939 r. do siedziby gestapo na Kamiennej Grze pod pozorem konferencji. Tego samego dnia Niemcy zaplombowali kapliczk, przywieli ponownie na Tatrzask o. Jzefa Koneweckiego rektora Kolegium Jezuitw w Gdyni i Dyrektora Gimnazjum Jezuitw
w Gdyni-Orowie z daniem wydania pienidzy z kasy zakonu. Nastpnie
formacja Feuerschutzpolizei zaja dom i kaplic, ktre zamienia na wietlice
i mieszkania. Aresztowanych jezuitw dostarczono 25 padziernika 1939 r.
do obozu w Gdasku-Nowym Porcie, a nastpnie 2 listopada do obozu Stutthof. Z grupy 10 aresztowanych jezuitw ocala jedynie brat Bronisaw Rutkowski, wizie obozu Stutthof numer 7946, prawdopodobnie dziki okolicznoci aresztowania go 23 padziernika 1939 r. w grupie gdynian podczas akcji oczyszczania Suberungsaktion i ujawnieniu w obozie jego zdolnoci stolarskich wysoko cenionych przez esesmanw21. By on wiadkiem 10 listopada 1939 r. wywiezienia 9 jezuitw razem z innymi winiami z obozu22.
Na podstawie jego relacji zapisano w kronice zakonu jezuitw w Gdyni: Los
naszych zabranych w szczegach nie jest znany. Wiadomo tylko, e przez
par dni pozostawali w Gdyni, potem przewieziono ich wraz z innymi zakadnikami do Stutthofu. Tam pozostawali do 10 listopada. Br. Rutkowski, ktry ocala jako stolarz potrzebny do pracy, widzia, jak w tym dniu zaadowali ich do samochodu i wywieli wraz z innymi zakadnikami, prawdopodobnie
do Pianicy pod Wejherowem, bo tam tracili zakadnikw gdyskich. Zginli mierci za wiar i ojczyzn: O. Konewecki Jzef rektor i dyrektor, O. Blajer Baej, O. Sudy Karol, O. Zbek Edmund obaj bardzo lubiani przez modzie, O. Gowa Czesaw, O. Brodowski Jan, kleryk Borysiak Jan, br. Mojkowski Julian, br. Wtrbski Wojciech23.
wiadkowie jak i ocalae zdjcia z akcji aresztowa w Gdyni potwierdzaj
fakt aresztowania ojcw franciszkanw z Gdyni24. Wedug informacji Wacawa Mitury, wiziony w obozie w Nowym Porcie i od 10 lutego 1940 r. w obozie Stutthof by brat franciszkanin Wadysaw Kaczmarek, ktry przey pobyt w obozach koncentracyjnych Sachsenhausen i Dachau do dnia wyzwolenia. Przez obozy Nowy Port, Stutthof, KL Sachsenhausen, KL Mauthausen

Ks. Jzef Szarkowski, Wychowawca pokole, oprac. ks.W.Drek, Gdynia 1996, s. 9797.
Tame, s. 98.
20
Tame, s. 99.
18
19

250

AMS, Akta personalne brata Bronisawa Rutkowskiego, sygn. I-III-13370.


W aktach b. obozu KL Stutthof nie zachowaa si dokumentacja po zamordowanych
9jezuitach.
23
Pianica Pami i Ostrzeenie. Z kroniki zakonnej, Pismo Oglnoksztaccego Liceum
Jezuitw w Gdyni Splot nr 1/2000, s. 30.
24
J. Michaowska, Terror i wyniszczenie, (w:) Dzieje Gdyni, red. R. Wapiski, Wrocaw
Warszawa Krakw Gdask 1980, s. 219.
21
22

251

Elbieta Maria Grot

Ludobjstwo w Pianicy jesieni 1939 r. ze szczeglnym uwzgldnieniem

-Gusen przeszed brat Maciej Gruszka, ktrego zamordowano 12 czerwca


1941 roku. W Pianicy prawdopodobnie zgin ks. Henryk Jamrg dyrektor
Rycerza Niepokalanej; natomiast jak dotd nie zosta ustalony los zaginionego brata Floriana Masowskiego25.
W publikacjach znajduj si informacje o grupie 9 gdyskich jezuitw
i ksiy dekanatu gdyskiego jako ofiarach zamordowanych w Pianicy. Nowe
informacje w tej sprawie wnosi przekazana do zbiorw Muzeum Stutthof
za porednictwem Stanisawa Tysarczyka, syna gdaskiego pocztowca zaprzyjanionego z rodzin Schwartzbartw w okresie istnienia Wolnego Miasta Gdaska (19201939) relacja obywatela gdaskiego Juliusza Schwartzbarta narodowoci ydowskiej, winia KL Stutthof nr 6802, ktry aresztowany 1 wrzenia 1939 r. w Gdasku, przebywa w obozie Stutthof od 2 wrzenia 1939 r. do dnia ogoszenia 25 stycznia 1945 r. ewakuacji. Oswobodzony zosta po przejciach zwizanych z Marszu mierci winiw KL Stutthof
12 marca 1945 r. w Leniewie. W swojej relacji J. Schwartzbart stwierdzi,
e grup winiw przywiezionych do Stutthofu 10 listopada, esesmani wchodzcy w skad zaogi tego obozu, rozstrzelali 11 listopada 1939 r. w pobliskim
lesie. Gdy esesmani spodziewali si akcji ewakuacyjnej z obozu, spowodowali wykopanie zwok z mogi lenych i spalenie ich na stosie caopalnym zaoonym na pnoc od obozu naprzeciw budynku, tak zwanej nowej kuchni.
Dnia 23 marca 1966 r. J. Schwarzbart przekaza tablic pamitkow pochodzc ze statku Exodus, ktry rozbi si w 1966 r. przed wpyniciem
do portu w Haifie. Wyrzebi na niej paskorzeb nawizujc do losu
ks.T.Turzyskiego i towarzyszy niedoli w obozie Stutthof, po czym wraz
z listem przekaza j ks. Spichalowi z kocioa pw. Serca Jezusa w Cuxhaven, miecie pooonym na pnocny zachd od Hamburga. We wspomnianym licie J. Schwarzbart opisa okolicznoci zbrodni popenionej 11 listopada 1939 r. w obozie Stutthof na ks. T. Turzyskim i innych winiach: Ksidz
Turzyski przyjecha transportem 10.11.1939 r. do obozu Stutthof26. W tym
transporcie znajdowao si poza ksidzem Turzyskim dwch rabinw, wiele
ydw i chrzecijan. Do tego Todeskommando take ja zostaem przydzielony, a z nami jeszcze dwch kolegw z Gdaska. 11 listopada 1939 r. wszyscy oprcz mnie, bo byem rzemielnikiem i rzebiarzem, zostali zastrzeleni. Tylko ja zostaem z powodu moich zdolnoci wybrany i wysany do warsztatu. Wedug opowiada moich kolegw ksidz Turzyski zosta z dwoma

rabinami ustawiony na desce nad rowem i zostali zamordowani przez strza


w kark. Jego zachowanie w ostatniej nocy jego ycia i podczas egzekucji byo
przykadem dla wszystkich jego towarzyszy niedoli. Tym, ktrzy przeyli, pozostanie w pamici. Tu przed zakoczeniem wojny, kiedy Rosjanie zbliali
si do Stutthof, zwoki zostay wykopane i na stosie spalone, by nie pozostawi ladw przestpstwa. Ten obraz jest wyrzebiony z drewna, ktre zabraem zprawdziwego Exodusa27.
List ten zosta opublikowany w ksidze jubileuszowej gminy Cuxhaven,
a tablica zawieszona w kociele rzymsko-katolickim pw. Serca Jezusa w Cuxhaven. Wedug intencji jej autora jest symbolem cierpie z powodu wiary
i wytrwaoci, dobrej woli wspycia ydw i chrzecijan w dobrych i zych
czasach, jak ksidz Turzyski to pokaza razem ze swoimi kolegami, rabin
praktykowa28.
Z relacji J. Schwarzbarta wynikaoby, e 9 jezuitw i 6 ksiy: Teodora Turzyskiego, Jana Biekowskiego, Piotra Dunajskiego, Kazimierza Kalisza, Jzefa Mwiskiego, Brunona Olkiewicza zamordowano 11 listopada
1939 r. w lesie w pobliu obozu Stutthof, natomiast na podstawie informacji
ks. J. Szarkowkiego, M. Turzyskiej i E. Cetkowskiej mona uzna, e ksiy Mieczysawa urka i Kietzermanna zabranych 10 listopada z Etapu Emigracyjnego z Gdyni-Grabwka w tym samym dniu zamordowano w Pianicy. Niestety w czciowo zachowanej dokumentacji po byym KL Stutthof nie
mona znale potwierdzenia relacji J. Schwarzbarta, z powodu zniszczenia
jej przez wadze obozu. Luki w dokumentacji nie pozwalaj rwnie na ustalenie, ilu winiw zamordowano jesieni 1939 r. w lesie w pobliu obozu
Stutthof, i czy wywoono std winiw na stracenie do Pianicy.
Pomimo brakw w dokumentacji byego obozu Stutthof, na podstawie informacji przekazanych przez J. Schwarzbarta mona domniemywa, e miejscem rozstrzeliwania pierwszych winiw obozu, w tym gdynian, mg
by pobliski las, obecnie nalecy do nadlenictwa Stegna. Schwarzbart
w swojej relacji owiadczy, e 13-krotnie by zaliczany do grupy skazanych
na mier do komanda, tak zwanego Todeskommando i 13-krotnie wywoywany z niego ze wzgldu na wybitne zdolnoci rzebiarskie i rzemielnicze.
W dniu egzekucji o godzinie 5 rano do baraku przychodzi komendant obozu i uaskawia 2 winiw, zwykle specjalistw potrzebnych do pracy. Ostatecznie J. Schwarzbart zosta uaskawiony osobicie przez H. Himmlera

25
26

K. Wjcicki, 50 lat Parafii w. Antoniego w Gdyni, Gdynia 1999.


Ks. J. Szarkowski napisa w swoich wspomnieniach, e ksiy i jezuitw przywieziono
do obozu Stutthof 02.11.1939, a J. Schwarzbart, e 10 listopada. Sdzi mona,
eJ.Schwarzbart zetkn si po raz pierwszy z ks. T. Turzyskim 10.11.1939, nie majc
wczeniej z nim kontaktu w obozie jak to miao miejsce w przypadku ks. J. Szarkowskiego.

252

AMS, List J. Schwarzbarta do ks. Spichala, proboszcza kocioa pw. Serca Jezusa
w Cuxhaven z 23.03.1966 w zbiorach Leiba Schwarzbarta, tekst w jzyku niemieckim
itumaczenie na j. polski.
28
AMS, Relacja Leiba Schwarzbarta i tekst listu Juliusza Schwarzbarta do ks. Spichala
z1966 r. w j. niemieckim oraz w j. polskim przetumaczony przez A. liwisk.
27

253

Elbieta Maria Grot

Ludobjstwo w Pianicy jesieni 1939 r. ze szczeglnym uwzgldnieniem

podczas jego wizyty w obozie Stutthof 22 listopada 1941 r., co nie oznaczao jego zwolnienia z obozu29. Fakt rozstrzeliwania winiw jesieni 1939 r.
w lesie w pobliu obozu potwierdza te inny wizie ks. Wojciech Gajdus i porednio inni winiowie, ktrzy w swoich relacjach podali, e samochd wyjeda z obozu z winiami i wraca pusty z ubraniami po pomordowanych, ktre byy oddawane do magazynu30. Mona si zastanawia,
czy miejscem stracenia gdyskich duchownych bya Pianica. Biorc
pod uwag znaczn odlego pomidzy wiosk Sztutowo [Stutthof nazwa
wioski do 1945 r] a Pianic wynoszc ponad 100 km, samochd wiozcy skazacw musiaby wraca do obozu co najmniej po 67 godzinach. Po
drugie, samochd powinien powrci pusty bez ubra straconych, poniewa
te zwoono do zajtej przez sztab zajmujcy si akcj eksterminacji w Pianicy w zajtej wilii przy ul. Krokowskiej (obecnie Ofiar Pianicy) nalecej
do Stanisawy i Kazimiery Panek, nauczycielek Liceum Pedagogicznego
w Wejherowie, crek znanego lekarza i dziaacza spoecznego Franciszka Panek, rozstrzelanych 11 listopada 1939 r. w lasach pianickich31. Z powodu
spalenia przez sprawcw zbrodni w Pianicy i pod koniec 1944 r. zwok ofiar
z 1939 r. na stosie caopalnym w KL Stutthof nie mona w sposb pewny ustali miejsca rozstrzelania jezuitw i czci ksiy z Gdyni.
Inaczej moe przedstawia si sprawa wielu aresztowanych gdynian przetrzymywano w zorganizowanym na pocztku wrzenia 1939 r. obozie dla jecw cywilnych w Nowym Porcie w Gdasku. Std cz winiw kierowano do prac porzdkowych na Westerplatte, innych wysyano jesieni 1939 r.
do robt rolnych do niemieckich gospodarzy na uawach, a cz bezporednio do budujcego si obozu Stutthof.
Na podstawie powojennych zezna winiw obozu Stutthof i esesmana Kurta Eimanna wiadomo, e Max Pauly komendant Obozw Jenieckich Gdask utworzy z winiw znajdujcych si w obozie w Nowym
Porcie specjalne komando, zwane Himmelskommando (komando do nieba)
w celu kopania i zasypywania grobw w Pianicy. Winiowie wyznaczeni do tego komanda w czasie wykonywania polece esesmanw byli izolowani od pozostaych winiw, a po wykonaniu zadnia, nie powrcili nigdy
wicej do Nowego Portu. Jako winiowie z wyrokami mierci, jak domylali si wspwiniowie, zostali zamordowani w Pianicy. Na temat likwidacji czonkw tego komanda zoy obszerne zeznania 20 czerwca 1973 r.
K. Eimann dowdca specjalnego oddziau SS, nazwanego jego imieniem

Wachsturbann Eimann ktry bra udzia w rozstrzeliwaniu ofiar w Pianicy


jesieni 1939 r.1. W dotychczasowych badaniach ustalono fakt wywiezienia
w grudniu 1939 r. z obozu z Nowego Portu do Pianicy dwch pracownikw
Poczty Polskiej w Gdasku i mieszkacw Wolnego Miasta Gdaska: Pawa
Kolki i obrocy poczty Leona Fuza winia obozu Stutthof nr 5376, ktry
jak wiadomo z zezna winiw zosta przydzielony do komanda grabarzy.
Ponadto funkcjonariusze gestapo poinformowali Stanisaw Fuz przebywajc w 1940 r. w Pocku, e jej m zosta rozstrzelany 13 grudnia 1939 r.32.
Badacze dziejw KL Stutthof dr Konrad Ciechanowski i dr Mirosaw
Gliski analizujc histori obozu dla jecw cywilnych w Gdasku-Nowym Porcie, zwrcili uwag na fakt wywiezienia jesieni 1939 r. na stracenie do Pianicy co najmniej od 800 do 1000 winiw33. Niestety podanie nazwisk tych ofiar jak i ich dokadnej liczby jest niemoliwe z powodu wywozu lub zniszczenia przez esesmanw pocztkowych ksig ewidencyjnych o numeracji 16600, do ktrych wpisywano nowo przyjmowanych
do obozu winiw, a ktrych numeracj rozpoczto w obozie w GdaskuNowym Porcie. Ksig tych zachowao si tylko kilka, wpisani s w nich gdynianie aresztowani podczas akcji oczyszczania, lecz ci, ktrzy byli wizieni w obozie Stutthof i w wikszoci przeyli. Natomiast w zachowanych pocztkowych ksigach obozu brak jest informacji o wielu winiach, w tym
mieszkacach Gdyni, o ktrych wiadomo tylko na podstawie zezna i relacji
wiadkw, e zostali zamordowani.
Warto podkreli odwan postaw miejscowej ludnoci kaszubskiej, ktra od pocztku wiedziaa o popenieniu zbrodni w Pianicy i pamitaa o ofiarach, palc na grobach wieczki, naraajc si przez to na dziaania operacyjne wroga, tym bardziej, e miejsce zbrodni przez cay okres okupacji 1939
1945 znajdowao si pod staym nadzorem.
W drugiej poowie grudnia 1939 r., w przeddzie wit Boego Narodzenia, komendant posterunku andarmerii niemieckiej w meldunku do wadz
powiatowych napisa: Wrd ludnoci mojego rejonu rozniosy si pogoski, e w ostatnich tygodniach i miesicach zostay przeprowadzone masowe

Tekst rozmowy J. Schwarzbarta z 14.08.1977 z ewangelickim ks. K. Urbanem


wSchlossparkklik w zbiorach AMS.
30
Wojciech Gajdus, Nr 20998 opowiada, Krakw 1962, s. 180182.
31
Wicej o rodzinie Pankw z Wejherowa: Regina Osowicka, Bedeker wejherowski, s. 299300.
29

254

E. Grot, Pamici pracownikw Poczty Polskiej w Wolnym Miecie Gdasku ofiar


hitlerowskich wizie i obozw koncentracyjnych w latach 19391945, Biuletyn
Towarzystwa Opieki Nad Owicimiem nr 39/1999, s. 6368; D. Schenk, Poczta Polska
w Gdasku. Dzieje pewnego niemieckiego zabjstwa sdowego, Gdask 1999, s. 127
135; ks. J. Szarkowski, Z Gdyni do Stutthofu, Dziennik Batycki1969, nr 219303 z 14
listopada do 21 grudnia.
33
M. Gliski, Organizacja obozu koncentracyjnego Stutthof (1 wrzenia 19399 maja
1945), Stutthof. Zeszyty Muzeum, nr 3/1979, s. 6263; K. Ciechanowski, Geneza obozu
Stutthof. Obozy internowania na Pomorzu Gdaskim od wrzenia 1939 do marca 1940 r.,
(w:) Stutthof hitlerowski obz koncentracyjny, red. D. Steyer, Warszawa 1988, s. 4979.
32

255

Elbieta Maria Grot

Ludobjstwo w Pianicy jesieni 1939 r. ze szczeglnym uwzgldnieniem

rozstrzeliwania Polakw i Kaszubw. Masowe groby tych rozstrzeliwanych


maj znajdowa si w Pianicy. Ujawnili to robotnicy leni i drogowi34.
Rwnie H. Teuffel podczas przesuchania zezna, e akcja przeprowadzona w Wejherowie wkrtce staa si publiczn tajemnic w szerokich krgach mieszkacw. Chyba w roku 1941 w dniu Boego Ciaa lub w dniu Zaduszki zostay w odnonych miejscach w lesie krokowskim zoone wiece
i ustawione palce si wiece. Zostao to zgoszone mojej placwce subowej
i na zapytanie zostaa prawdziwo tego meldunku potwierdzona przez waciwy posterunek andarmerii35.
Mimo to, wadze Trzeciej Rzeszy Niemieckiej i instytucje, udzielay rodzinom pomordowanych wymijajcych odpowiedzi, a nawet wprowadzajcych w bd, czy wrcz kamliwych. Komendant obozu Stutthof SSObersturmbannfhrer Max Pauly, czonek oddziau Kurta Eimanna, biorcy udzia w eksterminacji ludnoci polskiej na Pomorzu Gdaskim jesieni
1939 r., Bronisawie Karwowskiej, onie Czesawa zamordowanego w Pianicy, odpowiedzia w pimie z 28 sierpnia 1940 r. lakonicznie, e m jej
nie by winiem tego obozu. Podobnej odpowiedzi udzielio Prezydium Policji w Gdyni, ktre poinformowao j, e miejsce pobytu Karwowskiego
jest nieznane. Natomiast Biuro Informacyjne Polskiego Czerwonego Krzya po uzyskaniu odpowiedzi od Niemieckiego Czerwonego Krzya, 22 grudnia 1942r., powiadomio Bronisaw Karwowsk, e jej m Czesaw Karwowski ur. 8.01.1898 r. w kocu 1939 r. zosta ewakuowany na teren Generalnej Guberni i obecnego jego adresu ustali nie mona. Niestety, dalsze starania na razie bd bezskuteczne, gdy wszelkie wadze niemieckie dadz tak
sam odpowied. Z chwil uzyskania konkretnej wiadomoci, nie omieszkamy przekaza jej Pani 36. Gdy B. Karwowska zwrcia si z prob o pomoc
w ustaleniu losu ma do ony jednego z wysokich funkcjonariuszy SS, zostaa wezwana na przesuchanie do siedziby gestapo na Alei Schucha w Warszawie. Podczas skadania wyjanie, dlaczego wybraa on funkcjonariusza SS o wstawiennictwo i pomoc, tumaczya, e ta jako kobieta moga lepiej zrozumie zaniepokojone ony i matki. Esesman odpowiedzia, e dowie
si, gdzie jest jej m, jak skoczy si wojna. Rzeczywicie, Karwowska tu
po zakoczeniu II wojny wiatowej, podczas prac ekshumacyjnych prowadzonych w Pianicy w padzierniku 1946 r., rozpoznaa zwoki

swojego ma. Karwowski nastpnie zosta w grupie 30 gdynian pochowany


na Cmentarzu Wojskowym w Gdyni-Redowie 37.
W 1944 r., kiedy Rzesza Niemiecka zacza liczy si z moliwoci przegranej wojny, sprawcy przystpili do zacierania ladw zbrodni popenionych w lasach pianickich. Z obozu koncentracyjnego Stutthof zostali sprowadzeni winiowie, zmuszono ich do rozkopywania mogi, wydobywania
z nich zwok pomordowanych, a nastpnie palenia w lenych paleniskach.
Czynnoci te wykonywali zakuci w kajdany na nogach przez okres okoo 6
tygodni od sierpnia do koca wrzenia 1944 roku. Po wykonaniu zadania zostali te tam rozstrzelani i prawdopodobnie spaleni.
Spalenie zwok, zgodnie z intencj sprawcw zbrodni, miao uniemoliwi rozpoznanie tysicy ofiar, po ktrych pozosta popi, szcztki koci
i drobne przedmioty. Zadbano take w celu uniknicia odpowiedzialnoci, aby zaginy lady po wszelkiej wytworzonej dokumentacji w sprawie
tej zbrodni.
Po wojnie przeprowadzone zostay w lasach pianickich dwie ekshumacje w 1946 i 1962 roku. Pierwsz przeprowadzono z inicjatywy Polskiego
Zwizku Zachodniego. Zostaa powoana specjalna komisja, ktrej przewodniczy Antoni Zachariasiewicz sdzia ledczy Sdu Okrgowego w Gdasku i przedstawiciel wczesnej Okrgowej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Gdasku. Podczas prac ekshumacyjnych prowadzonych w dniach
722 padziernika 1946 r. spord 35 grobw, o ktrych mwili bezporedni wiadkowie, odnaleziono 30, z ktrych 26 dokadnie przebadano. Tylko
w dwch grobach pod warstw wapna odnaleziono zwoki niespalonych 305
osb, w tym 5 kobiet. W pierwszym grobie byo 191 zwok, w drugim 114.
W czasie ekshumacji czonkowie rodzin pomordowanych zdoali po sylwetce i osobistych drobnych rzeczach, czasami ubraniu lub bielinie rozpozna
55 osb, w tym 39 mieszkacw Gdyni. W pozostaych grobach odnaleziono
resztki koci, szcztki ubra i rne przedmioty codziennego uytku.
W protokole z ekshumacji zapisano midzy innymi: Groby od nr III
do VII oraz od XXXV wcznie, zawieray z ca pewnoci zwoki ludzkie,
ktre po duszym czasie stamtd usunito. Przemawia za tym okoliczno, e
gleba tych grobw przesiknita jest treci rozoonych tkanek organizmu
ludzkiego, gleba tych grobw ma raczej charakter konserwujcy, zatem rozkad zwok nastpowa wolno. Groby nr VIII i IX nie zawieray zwok ludzkich
i musiay by po wykopaniu zasypane na powrt38.
Wwczas liczb ofiar ustalono szacunkowo na 12 tysicy na podstawie
zebranej dokumentacji, zezna wiadkw, zwaszcza polskich kolejarzy

A. Mclewski, Neugarten 27. Z dziejw gdaskiego gestapo, Warszawa 1974., s. 124.


AKGda, Akta ledztwa w sprawie zbrodni w Pianicy, sygn. 1/67. Protok przesuchania
H. Teuffla 19.08.1947 w Gdasku.
36
Ze zbiorw B. Karwowskiej: Pismo Lagerkommandanta Stutthof M. Paulego
z 28.08.1940 do B. Karwowskiej; Pismo Polizeiprsidenta Gotenhafen z 16.09.1940
do B. Karwowskiej; Pismo Polskiego Czerwonego Krzya Biura Informacyjnego
wWarszawie doB.Karwowskiej z 22.12.1942.
34
35

256

37
38

AP/OG, Akta sprawy o uznanie za zmarego C. Karwowskiego.


AP w Gdasku, Protok z ekshumacji, sygn. 49/IV/4, k. 1557.
257

Elbieta Maria Grot

Ludobjstwo w Pianicy jesieni 1939 r. ze szczeglnym uwzgldnieniem

zatrudnionych jeszcze jesieni 1939 r. na stacji kolejowej w Wejherowie,


liczby odkrytych zwok w dwch mogiach oraz wielkoci i gbokoci pozostaych mogi, zawierajcych jedynie szcztki pomordowanych. Podczas wywiadu udzielonego Alojzemu Mclewskiemu sdzia Antoni Zachariasiewicz
poinformowa go, e sprawcy zbrodni sprowadzili z KL Stutthof 36 winiw
do palenia zwok39.
Po ekshumacji odnalezione zwoki ofiar pochowano w grobach nr 1 i 2
w Pianicy, na danie rodzin wydano kilka zwok, ktre zostay pochowane na cmentarzach w miejscu zamieszkania rodzin (Alojzy Karwasz zosta
pochowany na starym cmentarzu katolickim w Wejherowie, a Jan Wosik na
starym cmentarzu w Rumi). Dnia 25 padziernika 1946 r. Dziennik Batycki opublikowa list rozpoznanych 33 gdynian40, spord ktrych wedug
zachowanej dokumentacji na Cmentarzu onierzy Polskich w Gdyni-Redowie uroczycie zostao pochowanych 26 padziernika 1946 r. 30 gdynian
i jedna osoba nieznana jako symbol pozostaych pomordowanych mieszkacw Gdyni, ktrych prochy pozostay w Pianicy. Byy to nastpujce
osoby: Bar Zygmunt kupiec, Bluma Augustyn, Borkowski Stefan naczelnik Wydziau Handlowego Urzdu Morskiego, in. Bukowski Marian
z Urzdu Morskiego, Burkiet Aleksander, Deutsch Marian kupiec, Ebertowski Konrad kupiec i piekarz, Gaecki Franciszek kierownik cegielni,
Gierdalski Wacaw kupiec, in. Gierdziejewski Wacaw prezes obwodu
Ligii Morskiej, Kamiski Alojzy, Karwowski Czesaw naczelnik Komisariatu Rzdu, Kolka Pawe, in. Kwiatkowski Jan pracownik Urzdu Morskiego, gowski Stanisaw dyrektor Urzdu Morskiego, radca Jagodziski
Stanisaw zastpca naczelnika Wydziau Handlowego Urzdu Morskiego,
Machowicz Tadeusz, Michalski Lucjan pracownik Urzdu Morskiego, Modliski Tadeusz, Olszewski Antoni, Pawelczyk Jan, Pek Franciszek, Pitkowski Karol, Schulz Adam, Schwarz Kazimierz, Skubiszewski Jan naczelnik
Komisariatu Rzdu, Szymczak Roman, wierczyski Kazimierz, Tuligowski
Marian, Woda Stanisaw dyrektor Banku Polskiego.
W Dzienniku Batyckim z 25 padziernika 1946 r. poinformowano spoeczestwo Wybrzea Gdaskiego, e w dniu 26 bm. oddamy ziemi

szcztki doczesne po ludziach, ktrzy niegdy oddali sw prac, swoje zdolnoci, sw wol i umiejtnoci temu, co si nazywa Gdynia, port polski. Gdynia
to chluba i duma kadego Polaka, wiadectwo naszej prnoci gospodarczej
na morzu. Przykad z waszej ofiary przywieca bdzie waszym nastpcom
i pozostaym towarzyszom pracy.
Wypada aowa, e w nastpnych latach znaczenie ycia i trudu tych
osb dla budowy i rozwoju miasta Gdyni, jak i miejsce ich pochowania, zostao zatarte w wiadomoci wspczesnych gdynian. Pochowanie ofiar zamordowanych w Pianicy wrd polegych onierzy bez podania jakiejkolwiek informacji o okolicznociach ich mierci i miejscu, wprowadza odwiedzajcych ten cmentarz od lat w bd, a wrcz sugeruje, e na tym cmentarzu
le wycznie onierze polegli w walkach w latach 19391945. Na tabliczkach ofiar pomordowanych w Pianicy widniej: imi i nazwisko oraz napis
ZAKADNIK41.
Podczas drugiej ekshumacji w 1962 r. przeprowadzonej z inicjatywy
dr Bojarskiej przy udziale komisji zoonej z przedstawicieli Prokuratury Powiatowej, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Wejherowie, Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej i Zwizku Bojownikw o Wolno i Demokracj, Oddzia w Wejherowie oraz Instytutu Zachodniego w Poznaniu odnaleziono dwa paleniska i jedn mogi, w ktrej znajdoway si szcztki ludzkie, strzpy pasiaka i przedmiotw uywanych przez winiw KL Stutthof42.
Odkrycie to potwierdzio zeznania zoone w 1946 r. przez wiadka Jana Angel, pracownika lenego o uyciu winiw KL Stutthof do palenia zwok
w 1944r., ktry zezna: Jesieni 1944 r. w okresie, kiedy nad lasem pianickim unosiy si dymy, jadc pewnego ranka drog len rowerem do oddziau
nr 107, zauwayem pi osb idcych do oddziau 107. Byo to dwch andarmw i trzech winiw. Winiowie ci byli ubrani w spodnie i bluzy szare z pasami koloru fioletowego. Czy mieli czapki na gowie, nie zauwayem,

A.K. Mclewski, Tajemnica pianickich lasw. Prace ledcze nad zgromadzeniem


materiaw do procesu Forstera, Ilustrowany Kurier Polski nr 293 z padziernika 1946.
40
Podano wwczas nastpujce nazwiska, niektre bednie zapisane: Barget, Bar Zygmunt,
Blumnic, Borysawski Lucjan, Bukowski Marian, Deutsch Marian, Downarowicz
Kazimierz, Ebertowski, Faatowicz Wiktor, Gaecki Franciszek, Gondek, Gierdziejewski
Wacaw, Gierdalski, Jagodziski Stanisaw, Janusz, Kamiski, Kolka, Kwiatkowski,
gowski Stanisaw, Machowicz ucjan, Mrzygocki Marian, Olszewski, Paweczyk,
Pokrzywka, Pek Franciszek, Skubiszewski Jan, Szulz, wierczyski, Szwarz, Szymczak,
Woda.
39

258

W zwizku z powysz informacj chciaabym w tym miejscu postawi postulat


o wydzielenie kwatery pomordowanych mieszkacw Gdyni w Pianicy i ustawienie
przyniej osobnej tablicy z ich nazwiskami z podaniem ostatniego miejsca ich zatrudnienia
i stanowiska oraz odpowiednim tekstem przypominajcym, e s to ofiary zbrodni
popenionej w Pianicy jesieni 1939 r. przez Niemcw oraz o usunicie z ich tablic
napisu Zakadnik. Wyraz ten i nazwa cmentarza sugeruj, e s to onierze zamordowani
jako onierze-zakadnicy okupanta, a przecie ofiary zamordowane w Pianicy to
przede wszystkim cywilni mieszkacy Gdyni, straceni nie za to, e byli zakadnikami,
lecz za to, e kochali swoje miasto i Ojczyzn, budowali je i oddali za nie wasne
ycie. Zob. te W.Kwiatkowska, Pianica. Gdzie jestecie umarli, pami o was ginie,
(w:) M. Sokoowska, W. Kwiatkowska, Gdyskie cmentarze. O twrcach miasta, portu
ifloty, Gdynia 2003, s. 295310.
42
B. Bojarska, Pianica, s. 73; Sprawozdanie z przeprowadzonych bada w Pianicy
w1962 r. znajduje si w Instytucie Zachodnim w Poznaniu, Dokoo III-95.

41

259

Elbieta Maria Grot

Ludobjstwo w Pianicy jesieni 1939 r. ze szczeglnym uwzgldnieniem

bowiem zwrciem uwag na ich nogi, ktre byy w kajdanach acuchowych.


acuchy byy krtkie, tak, e winiowie stawiali mae kroki. [] My robotnicy zrozumielimy, e winiowie ci spalaj zwoki pomordowanych w tutejszych lasach, ktrych dobywa si z grobw. W naszej grupie mwio si powszechnie, e winiowie ci s z obozu koncentracyjnego Stutthof43.
Na dzie dzisiejszy, w oparciu o dokumentacj zebran przez stron polsk, mona odtworzy przebieg akcji ludobjstwa w Pianicy, ustali formacje i czciowo nazwiska osb biorcych udzia w tej zbrodni, miejsca i okolicznoci aresztowania wikszoci ofiar i sposb ich mordowania. Jest to wynik bada Polskiego Zwizku Zachodniego w Wejherowie i wczesnej Okrgowej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich pracujcych pod kierunkiem
sdziego ledczego Sdu Okrgowego w Gdasku Zachriasiewicza. Materiay dochodzeniowe zostay przedstawione na procesie A. Forstera w Gdasku jako jeden z dowodw popenionych zbrodni na terenie utworzonego
przez Niemcw okrgu Rzeszy Gdask Prusy Zachodnie. Na procesie zeznawali: Elbieta Ellwart bezporedni wiadek zbrodni w Pianicy, mieszkanka wsi Orle; polscy kolejarze, ktrzy byli wiadkami dostarczania na stacj PKP w Wejherowie transportw ofiar pochodzenia w wikszoci polskiego, ale i niemieckiego i czeskiego przywiezionych z gebi Rzeszy Niemieckiej oraz czonkowie rodzin pomordowanych. W czasie procesu A. Forstera
wymieniono szereg nazwisk ofiar, w tym nazwiska funkcjonariuszy Policji
z Gdyni44. Trzeba podkreli, e w tym czasie liczba zidentyfikowanych ofiar
stanowia zaledwie uamek procenta w stosunku do liczby wszystkich ofiar.
I chocia upyno kilkadziesit lat od zakoczenia II wojny wiatowej, nadal
wystpuj trudnoci w odtworzeniu penej listy strat osobowych ludnoci polskiej
na Pomorzu Gdaskim, w tym mieszkacw Gdyni pomordowanych w Pianicy.
Zoyo si na tak sytuacj kilka przyczyn:
usunicie ladw zbrodni przez sprawcw zbrodni poprzez spalenie zwok
wikszoci ofiar,
zniszczenie dokumentacji lub wywiezienie jej do Niemiec,
wysiedlenie wikszoci mieszkacw z Gdyni do Generalnego Gubernatorstwa, w tym czonkw rodzin zamordowanych,
osadzanie czonkw rodzin pomordowanych w niemieckich obozach,
na przykad w Potulicach rodzin z dziemi, wizieniach i obozach koncentracyjnych,
terror i represje wobec ludnoci Pomorza Gdaskiego w czasie okupacji
niemieckiej w latach 19391945,

due straty biologiczne ludnoci polskiej w wyniku wojny i okupacji,


niezgoszenie po wojnie informacji o zaginionych czonkach rodzin
do polskich instytucji pastwowych, Polskiego Czerwonego Krzya, sdw grodzkich, wczesnych Okrgowych Komisji Bada Zbrodni Niemieckich, organizacji kombatanckich i innych,
brak odpowiedniego klimatu politycznego dla tych bada w okresie PRL.
wczesnym wadzom zaleao na tym, aby nie zostaa rozpowszechniona wiedza na temat pochodzenia ofiar Pianicy. Chodzio tu gwnie
o elit Wybrzea Gdaskiego, duchowiestwo, nauczycieli, przedstawicieli samorzdw, budowniczych Gdyni oraz Polakw przywoonych na
stracenie z Rzeszy Niemieckiej. Z tych powodw dr Bojarska miaa trudnoci z opublikowaniem swoich wynikw bada w czasach PRL45.
Badacz prbujcy otworzy pen list natrafia na liczne przeszkody i luki
w dokumentacji, ktre czsto wymagaj weryfikacji danych w oparciu o inne
rda i informacje. Wikszo informacji o mieszkacach Gdyni, pomordowanych w Pianicy, pochodzi od rodzin, bliskich, znajomych lub wiadkw,
jest rozproszona i przechowywana w archiwach pastwowych, Archiwum
Gwnej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu Instytutu Pamici Narodowej w Warszawie i jego oddziaach w kraju, Oddziaowej Komisji cigania Zbrodni przeciwko narodowi Polskiemu w Gdasku,
Archiwum Polskiego Czerwonego Krzya i jest zbierana przez spoeczne organizacje i stowarzyszenia zainteresowane t spraw.
Czonkowie Polskiego Zwizku Zachodniego dziaajcy w Wejherowie,
w tym zasuony w tej sprawie byly wizie KL Stutthof, p. Leon Prusiski,
w oparciu o przedwojenne listy czonkw oraz informacje uzyskane od poszkodowanych rodzin, zdoali odtworzy 225 nazwisk ofiar, ktre opublikowa po raz pierwszy Wadysaw Sasinowski w 1956 r. w swojej ksice na temat zbrodni w Pianicy46. Autor musia zapewne zgodnie z tez wczesnych
wadz napisa, e wikszo ofiar pochodzia ze rodowisk robotniczych
i z Kaszub47.
Dotd w posiadaniu strony polskiej nie znajduje si dokumentacja wytworzona przez sprawcw zbrodni, dziki ktrej mona by byo ujawni pen list ofiar w Pianicy. Tylko na podstawie sentencji wyroku wydanego przez Sd Krajowy w Hanowerze w 1968 r. wiadomo, e podczas
procesu Kurta Eimanna zostaa doczona lista liczca 900 nazwisk osb

Instytut Pamici Narodowej (dalej IPN) w Gdasku, Materiay Okrgowej Komisji Badania
Zbrodni Hitlerowskich w Gdasku, Protok przesuchania Jana Angel z 08.10.1946.
44
AP w Gdasku, Stenogram procesu Alberta Forstera, k. 1509.
43

260

P. Semkw, Granica wolnoci badawczej, Biuletyn Instytutu Pamici Narodowej nr7,


lipiec 2003 r., s. 5861.
46
Zarzd Gwny Polskiego Czerwonego Krzya w Warszawie, Lista 225 ofiar zbrodni
wPianicy opracowana przez Polski Zwizek Zachodni w Wejherowie; W.K. Sasinowski,
Pianica 19391944, Wejherowo 1956.
47
W.K. Sasinowski, dz. cyt., Wstp do ksiki.
45

261

Elbieta Maria Grot

Ludobjstwo w Pianicy jesieni 1939 r. ze szczeglnym uwzgldnieniem

psychicznie chorych dostarczonych do Wejherowa drog kolejow na stracenie w Pianicy. Eimann przyzna si w procesie do zamordowania w lasach
pianickich 1200 chorych przywiezionych z zakadw pomorskich z Lborka, Stralsundu, Treptov i Ukermnde. Doktor Bojarska podejrzewa, e ofiar
przywiezionych z zakadw mogo by znacznie wicej, ostronie oceniajc
ich liczb na 2 000 osb. Eimann podczas procesu nie tylko nie ujawni rzeczywistej liczby ofiar, lecz take zatai fakt wymordowania w Pianicy czoowych przedstawicieli polskich mieszkacw Wybrzea Gdaskiego48.
W latach 70. Mclewski, opisujc zbrodnie popenione przez gestapo
gdaskie na Pomorzu, stwierdzi, e najwicej ofiar straconych w Pianicy
pochodzio z Gdyni49. Wedug niego tylko w cigu jednego miesica w listopadzie 1939 r. esesmani zamordowali okoo 2 tysicy polskich patriotw.
aowa wypada, e autor nie poda rda, skd zaczerpn tak informacj
i nie poda szczegowych danych o tych ofiarach. Ten sam autor w 1946 r.
na amach Ilustrowanego Kuriera Polskiego zamieci dwie informacje mogce mie powany wpyw na obliczenia liczby ofiar mieszkacw Gdyni,
ktre w pniejszych latach zostay przez niego pominite, a przez og zapomniane.
Pierwsza informacja dotyczya faktu rozstrzelania wielu polskich onierzy w lasach pianickich, o czym wspomina podczas prac ekshumacyjnych
w 1946 r. mieszkaniec Leniewa Niemiec Mahlke, ktrego esesmani wynajmowali jesieni 1939 r. do kopania i zasypywania grobw z rozstrzelanymi.
Z jego zezna wynika, e grobw tych nie odnaleziono, z powodu braku
bezporednich wiadkw zbrodni oraz ich zamaskowania przez zasadzenie
w tych miejscach modych drzewek. Informacj tak otrzyma od jednego
z onierzy niemieckich, ktrzy patrolowali las w czasie, gdy on pracowa
w lesie.
Druga informacja dotyczya liczby grobw. Wwczas mwiono o 47 masowych grobach jak okreli A. Mclewski wedug do konkretnych wiadomoci50.
Do podobnych wynikw bada dosza dr Bojarska, pracownik Instytutu Zachodniego w Poznaniu, ktra w podsumowaniu swojej ksiki
o zbrodni w Pianicy stwierdzia, e ogem z Wybrzea Gdaskiego zostao zamordowanych okoo 2 000 osb51. O liczbie ofiar z Gdyni jak pisze

Bojarska wspomnia na procesie Alberta Forstera w Gdasku agent gestapo


Jan Kaszubowski, ktry twierdzi, e 11 listopada 1939 r. zamordowano 314 zakadnikw gdyskich52. Po pierwsze nie byo a tylu zakadnikw gdyskich,
a po drugie tego dnia rozstrzelano te mieszkacw Wejherowa, Pucka i okolicznych miejscowoci. Autorka powtpiewa w liczby przedstawione przez
Kaszubowskiego, zwracajc uwag na fakt, e po tym dniu aresztowano jeszcze wiele innych osb w Gdyni, ktre rozstrzeliwano w Pianicy w listopadzie i grudniu 1939 r.
W sprawozdaniu z 1940 r. przygotowanym dla Richarda Hildebrandta
Wyszego Dowdcy SS i Policji w Okrgu Rzeszy Gdask Prusy Zachodnie Heinz Lorenz kierownik partyjny NSDAP poda dane liczbowe ofiar pomordowanych w Pianicy do koca 1939 r. 634 Polakw pochodzcych z powiatu morskiego. Jeli ta liczba miaaby odpowiada prawdzie, to dr Bojarska postawia tez, e spord 2 000 ofiar Wybrzea Gdaskiego pozostae pochodziy z Gdyni, Gdaska, powiatu kartuskiego i kocierskiego. W oparciu o materiay zgromadzone przez sdziego Zachariasiewicza do procesu
A. Forstera, materiay procesowe R. Hildebrandta, Fritza Freimanna i zdobyte w wyniku wasnych bada dr Bojarska odtworzya ponad 453 nazwiska mieszkacw Wybrzea Gdaskiego, w tym mieszkacw Gdyni. Sporzdzia list ofiar, podajc imi
i nazwisko, miejsce zamieszkania, zawd lub sprawowan funkcj53. W trzecim wydaniu ksiki z 2001 r., w oparciu o informacje i dokumentacj zebran przez ks. dziekana Daniela Nowaka, kapelana Stowarzyszenia Rodzina Pianicka i proboszcza
Parafii pw. Chrystusa Krla w Wejherowie, powikszya list do 511 nazwisk, na ktrej figurowao 173 gdynian. W podsumowaniu napisaa na temat strat poniesionych
przez Gdyni: Wielkie straty poniosa Gdynia, wymordowano bowiem ludzi kierujcych ich yciem publicznym, gospodarczym i kulturalnym, wyrniajcych si doskonaym przygotowaniem zawodowym, zdolnociami, pracowitoci54.
Dziennikarka Wiesawa Kwiatkowska podczas konferencji historycznej
2 padziernika 2002 r. w Gdyni ujawnia nazwiska dalszych 81 ofiar
mieszkacw Gdyni, w tym 25 osb na podstawie informacji zebranych
przez czonkw Koa Starych Gdynian w opracowaniu Ryszarda Toczka,
powikszajc list do 256 nazwisk gdynian55. Podjte przez mnie badania
w kilku archiwach i w oparciu o zbiory rodzin poszkodowanych, a take dziki wsppracy z naczelnikiem Biura Rozwoju Gdyni Ryszardem Toczkiem,
umoliwiy rozszerzenie listy do 308 nazwisk.

AOKGda, Akta ledztwa w sprawie zbrodni w Pisanicy, sygn. 1/67. Sentencja wyroku Sdu
Krajowego w Hannowerze z 1964 r. w sprawie udziau K. Eimanna w zbrodni psychicznie
chorych z zakadw pomorskich w Pianicy.
49
A. Mclewski, Neugarten 27. Z dziejw gdaskiego gestapo, Warszawa 1974, s. 112.
50
A. Mclewski, Tajemnica pianickich lasw. Prace ledcze nad zgromadzeniem materiaw
do procesu Forstera, Ilustrowany Kurier Polski nr 293 z padziernika 1946 r., s. 20.
51
B. Bojarska, Pianica. Miejsce martyrologii i pamici. Z bada nad zbrodniami
48

262

hitlerowskimi na Pomorzu, Wejherowo 2001, s. 64.


Tame, s. 64.
53
Tame, s. 108121.
54
Tame, s. 81.
55
M. Sokoowska, W. Kwiatkowska, Gdyskie cmentarze, s. 301310; R. Toczek, Lista
strat mieszkacw Gdyni w czasie II wojny wiatowej 19391945, Gdynia 2003.
52

263

Elbieta Maria Grot

Ludobjstwo w Pianicy jesieni 1939 r. ze szczeglnym uwzgldnieniem

W opublikowanej w 2002 r. w Gdasku ksice Dietera Schenka na temat


zbrodniczej dziaalnoci Alberta Forstera Gauleitera NSDAP i namiestnika
Rzeszy Niemieckiej w okrgu Gdask Prusy Zachodnie i jego ludzi znajduje si interesujce zestawienie zbrodni popenionych w 432 miejscowociach na Pomorzu Gdaskim w okresie okupacji niemieckiej, opracowane
na podstawie danych zawartych w Centrali Badania Zbrodni Hitlerowskich
w Ludwigsburgu. Niemcy w okresie od jesieni 1939 r. do wiosny 1940 r. zamordowali od 53 do 60 tysicy ludnoci polskiej, w tym na Ziemi Kaszubskiej 18tysicy osb, z tego w Wejherowie 14 033 osb56. S to dane liczbowe zbiene z ustaleniami dr Bojarskiej.
Jak wynika z analizy biografii gdynian aresztowanych w 1939 r. oraz celw zaplanowanej przez najwysze wadze Rzeszy Niemieckiej akcji eksterminacji ludnoci polskiej, najwysz cen utraty wasnego ycia wikszo
gdynian zapacia za stawianie oporu przeciw germanizacji w czasie zaboru pruskiego, a po I wojnie wiatowej za postaw i wkad w budow miasta
Gdyni w latach 19191939 oraz zaangaowanie w walk obronn we wrzeniu 1939 roku. Na niemieckich listach policyjnych figurowali gdynianie zaangaowani w latach midzywojennych w dziaalno polityczn, spoeczn,
kulturaln, owiatow i religijn, przedstawiciele wadz pastwowych isamorzdowych, nauczyciele, ksia, kupcy i przedsibiorcy oraz wskazani
z pobudek osobistych, zawici i nieporozumie midzyssiedzkich. Ponadto naley podkreli wyjtkowy fakt, e w adnym innym miecie na terenie Polski, nie przeprowadzono we wrzeniu 1939 r. na tak du skal masowych aresztowa, jak to zrobi okupant w Gdyni. W Bydgoszczy dziaania
represyjne podjte wobec ludnoci polskiej miay charakter propagandowy
i wynikay take z planu eksterminacji. Gwnym jednak celem akcji odwetowej byo uzyskanie przekonania wrd Niemcw, e Polacy s winni mierci wielu tysicy rzekomo przez nich zamordowanych niemieckich onierzy
we wrzeniu 1939 roku. Skala masowych aresztowa, mordw i wysiedle
bya jednak w Gdyni znaczco wiksza ni w Bydgoszczy. Przypadek Gdyni
mg by wic dodatkowo aktem zemsty za budow w okresie midzywojennym i pomylny rozwj portu i miasta oraz za dwutygodniowe walki gdynian
w obronie swojego miasta we wrzeniu 1939 roku.
Pianica, obok obozu koncentracyjnego Stutthof, jest najwikszym miejscem eksterminacji bezporedniej dokonanej przez hitlerowcw jesieni
1939 r. na miejscowej ludnoci Wybrzea Gdaskiego, narodowoci polskiej i w mniejszym stopniu ydowskiej, w tym gdynian oraz na umysowo chorych z pomorskich zakadw i na rodzinach z dziemi w wikszoci

polskiego pochodzenia, a take czeskiego i niemieckiego, przywoonych transportami kolejowymi z Rzeszy Niemieckiej do Wejherowa od jesieni 1939 r.
do wiosny 1940 roku57. W wietle prawa midzynarodowego w Pianicy popeniono zbrodni ludobjstwa.
Sprawa odtwarzania nazwisk ofiar nadal wymaga wysiku i poszukiwa
w archiwach polskich, niemieckich, a take w amerykaskich i rosyjskich.
Sprawcy zbrodni chcieli, aby ich ofiary na zawsze pozostay nieznane, natomiast naszym obowizkiem jest ocalenie Ich Ofiary ycia od zapomnienia.

56

D. Schenk, Albert Forster gdaski namiestnik Hitlera. Zbrodnie hitlerowskie w Gdasku


i Prusach Zachodnich, Gdask 2002, s, 421423.

264

57

E. Grot, Zbrodnie hitlerowskie w Pianicy. Stan bada i postulaty. Acta Cassubiana,


t.III, Gdask 2001, s. 2742.
265

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Piotr Semkw

Rok 1949 w Gdyni


niepolityczna rocznica wrzenia 1939 r.
1 wrzenia 1949 r. mijaa dziesita rocznica wybuchu II wojny wiatowej.
Wrzeniowe wydarzenia sprzed dekady na trwae wryy si w pamici wielu mieszkacw Polski. W kraju w dalszym cigu wida byo lady minionej
wojny, wielu w dalszym cigu poszukiwao swych bliskich, powoli tracc nadziej na odnalezienie ywych.
Polska znajdowaa si wwczas w nowej sytuacji geopolitycznej, w orbicie wpyww Stalina. Jataskie postulaty wolnych wyborw w Polsce, rzekomo zostay zrealizowane w styczniu 1947 r. Jak wiadomo, wybory te, podobnie jak czerwcowe referendum z 1946 r., przyniosy ugruntowanie wadzy
komunistycznej w Polsce.
Zadaniem nowej wadzy byo ugruntowanie ustroju w Polsce oraz czciowe odcicie si od tradycji historycznej i kulturowej II Rzeczypospolitej.
Mimo to, zachowano pewne pozory demokratyzacji i legitymizacji wadzy,
wice si z katolicko-narodow tradycj w postaci reaktywacji urzdu prezydenta Rzeczpospolitej jako gowy pastwa, a przez tego prezydenta i zarazem komunisty Bolesawa Bieruta zakoczenie przysigi prezydenckiej
sowami tak mi dopom Bg1.
Urzd prezydencki, podobnie jak Maa Konstytucja z 1947 r., nawizyway do polskiej ustawy zasadniczej z roku 1921. Jednoczenie stworzono kompilacj ustroju polskiego z rozwizaniami radzieckimi. W ten sposb zakoczono okres rewolucyjnej dziaalnoci nowej wadzy w Polsce2.
Jednoczenie Polska, jak i inne kraje, ktre w wyniku II wojny wiatowej
znalazy si pod wpywem Zwizku Radzieckiego, rozpocza proces upodabniania si do ZSRR, ktry szybko zacz przypomina osawiony nazistowski Gleichschaltung [ujednolicenie przyp. P.S.].
Jednym z gwnych narzdzi kontroli spoeczestwa w krajach uzalenionych politycznie i gospodarczo od ZSRR stao si dzielenie wydarze
1
2

266

A. Paczkowski, P wieku dziejw Polski, Warszawa 2005, s. 125133.


Z.J. Kirsz, Historia polityczna Polski 19391998, s. 222, 250252.
267

Piotr Semkw

Rok 1949 w Gdyni niepolityczna rocznica wrzenia 1939 r.

historycznych i politycznych dwubiegunowo na czarne (imperialistyczne, antypokojowe, reakcyjne) i biae (postpowe, pokojowe, demokratyczne). Posuwano si wwczas do kamstwa, nadinterpretacji czy faszowania
wydarze historycznych, tworzc w ten sposb jeden z fundamentw nowej
wadzy. Szeroko rozbudowano aparat bezpieczestwa pastwa, ktry, uciekajc si do terroru czy wymuszania zezna, fabrykowa spiskowe teorie
dziejw. Eliminowano w ten sposb nie tylko opozycj demokratyczn,
lecz przede wszystkim szerok rzesz tych, ktrzy byli niewygodni z punktu
widzenia nowej wadzy3.
Klska Polski we wrzeniu 1939 r. bya wydarzeniem, ktrego nie mona byo zapomnie ani przemilcze. Natomiast mona je byo przedstawi
w sposb zafaszowany, mieszajc prawd historyczn z tendencyjnymi komentarzami.
Jak wiadomo, ju we Francji podczas wojny, zatem krtko po upadku Polski, powstaa komisja pod wodz pk. Izydora Modelskiego w celu wskazania
winnych za klsk wrzeniow. 1 padziernika 1939 gen. Wadysaw Sikorski, nowy Naczelny Wdz i minister spraw wojskowych, powoa Modelskiego
do suby czynnej we Francji, gdzie kierujc Gabinetem Ministra i Komend
Kwatery Gwnej, odpowiada za sprawy personalne (kierownik Biura Personalnego i Biura Rejestracyjnego). Podczas obsadzania stanowisk, znany ze swej wrogoci do pisudczykw, zapisa si niechlubnie tropieniem zwolennikw sanacji
i usuwaniem niejednokrotnie wartociowych oficerw z tworzonych si zbrojnych, kierujc si animozjami politycznymi i osobistymi4.
Modelski daleki by od obiektywizmu w swych ocenach. Podobnie jak
dalekie od obiektywizmu byy artykuy prasowe z roku 1949, nawizujce
do rocznicy sprzed 10 lat.
W popularnym w na Wybrzeu i w caej Polsce po wojnie (jak i przed ni)
miesiczniku Morze ukazay si stosowne wwczas artykuy rocznicowe
nawizujce tematyk do walk na Wybrzeu w 1939 r.
W artykule Wrzesie autor posugujcy si jedynie inicjaami rg. sign do bolesnej przeszoci Polski, piszc w nastpujcy sposb: Klska
wrzeniowa bya rezultatem rzdw kliki reprezentujcej interesy obszarnikw i kapitalistw, rezultatem ucisku i wyzysku mas pracujcych, rezultatem przeksztacenia Polski w koloni obcego i rodzimego kapitau, rezultatem

kumania si z hitleryzmem przeciwko ZSRR, rezultatem gloryfikowania faszyzmu wewntrz kraju.


Daleko idca tendencyjno w opisywanych przez rg. wydarzeniach
uderzaa wszystkich pamitajcych Polsk midzywojenn i wrzesie 1939
r. Autor odwoywa si do dziaa Komunistycznej Partii Polski, ktre rzekomo miay uzdrowi sytuacj polityczn wewntrz kraju. Polska traci sw niepodlego gospodarcz i staje si koloni obcego kapitau. Aby temu niebezpieczestwu zaradzi, trzeba obali szlacht i buruazj, da chopom ziemi
bez wykupu i da wolno narodom uciskanym. Trwa niepodlego pastwow moe da narodowi polskiemu tylko zwycistwo rewolucji5.
Jakie byyby to metody, moe wiadczy przykad z roku 1923, kiedy to
czonkowie Komunistycznej Partii Robotnikw Polskich i zarazem oficerowie Wojska Polskiego Walery Bagiski i Antoni Wieczorkiewicz dokonali zamachu terrorystycznego przez wysadzenie w powietrze prochowni Cytadeli warszawskiej. Wybuch przynis olbrzymie straty materialne i spor
liczb ofiar (28 zabitych i okoo 40 rannych). Obu zamachowcw skazano na
kar mierci, jednake prezydent Stanisaw Wojciechowski zastosowa wobec nich prawo aski. Dwa lata pniej przeznaczeni do wymiany na uwiezionych w ZSRR Polakw zostali zastrzeleni na przejciu granicznym w Stopcach przez przodownika policji Jzefa Muraszk6. Z obawy przed wywrotow dziaalnoci komunistw, przeznaczono wwczas w budecie policji
znaczne rodki na inwigilacj czonkw i sympatykw partii, w szczeglnoci wojskwki KPRP, bdcej w rzeczywistoci ekspozytur sowieckiego
wywiadu, odpowiedzialn za akcje sabotaowe i terrorystyczne.
Dziesi lat od momentu wybuchu II wojny wiatowej majcy zasig
oglnopolski organ prasowy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Trybuna Ludu wspomnia o rocznicy wrzenia w nawizaniu do pisma Prezydium Niemieckiej Rady Ludowej skierowanym do premiera RP Jzefa Cyrankiewicza o manifestacji woli pokoju. Rocznica hitlerowskiej agresji zostaa ogoszona Dniem Pokoju, prno jednak szuka we wspomnianym pimie
jakiegokolwiek odniesienia do sytuacji Polski sprzed dziesiciu lat. Zaznaczono jedynie, e wobec narodu polskiego [] faszyzm hitlerowski popeni
najcisze grzechy, za w cigu stuleci Polska bya przedmiotem ekspansywnej polityki krlw, junkrw i militarystw pruskich7.
Hasa walki o pokj, tendencyjne wypaczanie i tak dramatycznego wydarzenia, jakim bya konferencja monachijska z 1938 r. oraz stawianie ZSRR

3
4

W. Roszkowski, Najnowsza historia Polski 19451980, Warszawa 2003, s. 124130.


I. Modelski, Wojskowe przyczyny klski wrzeniowej (Prba syntezy), cz. I, Zeszyty
Historyczne, Z. 92, 1990, s. 111181. Tene, Wojskowe przyczyny klski wrzeniowej
(Prba syntezy), cz. II, Zeszyty Historyczne, Z. 93, 1990, s. 105187. Tee, Wojskowe
przyczyny klski wrzeniowej (Prba syntezy), cz. III, Zeszyty Historyczne, Z. 94, 1990,
s. 124207. Tene, Wojskowe przyczyny klski wrzeniowej (Prba syntezy), (Dokoczenie)
Zeszyty Historyczne, Z. 95, 1991, s. 108183.

268

Wrzesie, Morze nr 9, 1949 r.


W. Pobg-Malinowski, Najnowsza historia Polski, t. II, Gdask 1990, s. 616.
7
1 wrzenia demokracja niemiecka zamanifestuje wol pokoju, Trybuna Ludu, nr 239,
31.08.1949.
5
6

269

Piotr Semkw

Rok 1949 w Gdyni niepolityczna rocznica wrzenia 1939 r.

na piedestale jako wiatowego bojownika o wolno innych narodw w dwudziestoleciu midzywojennym, zdominoway wiele artykuw prasowych.
Zofia Artymowski tak pisaa w nawizaniu do rocznicy wybuchu wojny: Rzdy kapitalistyczne nie suchay da mas ludowych, a ju cakiem nie miay ochoty wsppracowa z ZSRR, chocia bya to wanie jedyna droga uniknicia wojny8.
Publikowane wwczas artykuy milczay na temat postawy politycznej
ZSRR wobec Polski w sierpniu 1939 r. Podobnie milczano w sprawie agresji
sowieckiej dokonanej 17 wrzenia 1939 r. na ziemie Polski wschodniej. Cisza rwnie zapada nad walczcymi z Armi Czerwon i polegymi wwczas onierzami polskimi9.
Brak byo jakiejkolwiek wzmianki w Trybunie Ludu w dniu 1 wrzenia
1949 r. na temat walk sprzed dziesiciu lat. Zamiast tego czytelnik mg si
zapozna z caostronicowymi artykuami powiconymi pierwszej rocznicy
mierci Andrieja danowa10.
Rocznicy jednak nie mona byo cakowicie przemilcze. W Warszawie
zoono wiece przed Grobem Nieznanego onierza, wykorzystujc do tego
celu obrady zjednoczeniowe krajowych zwizkw kombatanckich, przeksztaconych wwczas w Zwizek Bojownikw o Wolno i Demokracj.
Jednak niemal natychmiast po zakoczeniu uroczystoci delegacje kongresowe i zaproszeni gocie z zagranicy udali si pod pomnik Braterstwa Broni Armii Radzieckiej i Wojska Polskiego.
Tu wrzeniowe uroczystoci odbyy si znacznie szumniej. Prasa wymieniaa Dbrowszczakw, alowcw, winiw obozw koncentracyjnych,
weteranw partyzantki sowieckiej oraz najbliszych wsppracownikw Feliksa Dzieryskiego. Do enigmatycznie wspomniano na poledniejszym
miejscu o bohaterach walk o Westerplatte, nawet nie wiadomo czy autorowi
chodzio wwczas o tych z 1939 r.11.
W artykule otwierajcym numer z 2 wrzenia 1949 r. mona byo przeczyta: Katastrofa wrzeniowa spada na ludno Polski jak grom z jasnego nieba. Przez lata cae spoeczestwo polskie usypiane byo baniami
i legendami o mocarstwowej polityce, o niezwycionej armii, o sile, zwartoci i gotowoci, o rozumie mw stanu. Wrzesie podsumowa bilans.
I dalej: Zalek katastrofy posiany zosta ju u samych narodzin pastwa

polskiego, w roku 1918, gdy tworzono je z myl o uyciu jako tarana kontrrewolucji przeciwko Zwizkowi Radzieckiemu. Przez dwa dziesiciolecia polska
polityka zagraniczna szukaa tylko sposobnoci, by odda kraj w pacht ktremu
z rywalizujcych imperialistw, zawsze ze le tajon nadziej realizacji snw
o interwencji na wschodzie [] Z entuzjazmem wita pan Beck kady manewr
niemiecki oskrzydlajcy Polsk. Nastpnie autor pisa o caej energii wczenie rzdzcych Polsk skierowanej na to, by nie dopuci do pomocy Polsce
ze strony jedynego pastwa, ktre pomoc t istotnie nie nam mogo
i chciao ze strony ZSRR12.
Obchody warszawskie byy odzwierciedleniem tego, co dziao si na Wybrzeu Gdaskim w 1949 r. Lokalna gazeta Dziennik Batycki w podobnym tonie relacjonowaa przebieg uroczystoci zwizanych z dziesit
rocznic wybuchu II wojny wiatowej. Pod tytuem Gdask nigdy nie bdzie
Danzigiem caa pierwsza strona Dziennika opisywaa zlot i zarazem manifestacj przy Bramie Oliwskiej. Przewodniczcy Wojewdzkiej Rady Narodowej w Gdasku Duda-Dziewierz powiedzia m.in.: Dziesi lat dzieli nas
od bolesnych dni wrzenia 1939 r. Szybko zabliniaj si straszliwe rany narodu i pastwa. Jestemy wolni. T wolno uzyskalimy dziki pomocy bratniego Zwizku Radzieckiego pod kierownictwem genialnego czowieka, wodza i wychowawcy Jzefa Stalina. Nasz kraj zrzuci jarzmo wyzysku kapitalistw i obszarnikw13.
Po przemwieniu Dudy-Dziewierza gos zabra sekretarz KC PZPR, przewodniczcy Centralnej Rady Zwizkw Zawodowych i zarazem czonek Rady Pastwa, Aleksander Zawadzki. W podobnym tonie, co jego poprzednik, Zawadzki
przedstawi wizj historii dwudziestolecia midzywojennego oraz przyczyn wybuchu II wojny wiatowej. Zdaniem Zawadzkiego we wrzeniu 1939 r. oprcz
bezimiennych onierzy jedynie masy robotnicze i ludowe walczyy z wojskami niemieckimi, nie wspominajc przy tym o drugim agresorze14.
Ta do tendencyjna wersja wydarze wpisywaa si w oglnokrajowe obchody rocznicy wybuchu wojny. Artyku Jzefa Iyckiego powicony by
walkom na Westerplatte w 1939 r. Natomiast cao doniesie prasowych
zdnia 1 wrzenia 1949 r. zdominowana bya gwnym wtkiem obracajcym
si wok paszczcej si przed faszyzmem sanacji15.
Ju w 1946 r. w gdyskich ksigarniach mona byo naby broszur autorstwa Benedykta Elmera Winowajcy klski wrzeniowej z Ignacym

Z. Artymowski, Ludy Europy przeciwko agresji faszystowskiej, Trybuna Ludu, nr 238,


31.08.1949.
9
Por. na przykad V. Beshanov, Czerwony Blitzkrieg, Warszawa 2008, w rznych miejscach.
10
A. Zawadzki, Andriej danow (w pierwsz rocznic mierci), Trybuna Ludu, nr 239, 02.
09.1949.
11
Z odkrytymi gowami witali Warszawiacy pochd bojownikw o wolno i demokracj,
Trybuna Ludu, nr 240, 02.09.1949.
8

270

Po dziesiciu latach, Trybuna Ludu, nr 240, 02.09.1949.


Gdask nigdy nie bdzie Danzigiem. Wspaniaa manifestacja polskiego Wybrzea pod hasami
pokoju, twrczej pracy i przyjani z ZSRR, Dziennik Batycki, nr 241, 02.09.1949.
14
Przemwienie Aleksandra Zawadzkiego, Dziennik Batycki, nr 241, 02.09.1949.
15
Korzenie zdrady i narodowej klski, Dziennik Batycki, nr 240, 01.09.1949.
NadWesterplatte stoi cisza Dziennik Batycki, nr 240, 01.09.1949.
12
13

271

Piotr Semkw

Rok 1949 w Gdyni niepolityczna rocznica wrzenia 1939 r.

Mocickim i Hermannem Gringiem na okadce. Ton publikacji mona uzna


niemal za proroczy, gdy jednoznacznie zapowiada on tendencje, ktre zdominuj dziesit rocznic wybuchu II wojny wiatowej16.
1 wrzenia 1949 r. w Gdasku po Aleksandrze Zawadzkim gos zabra
przewodniczcy Wojewdzkiego Komitetu Obrocw Pokoju prof. Sym, ktry wnioskowa o wybranie 150-osobowej delegacji. Zadaniem jej byo zoenie wiecw na Westerplatte, przy Poczcie Polskiej, przy Pomniku Wdzicznoci Armii Radzieckiej, przy Pomniku-czogu w Gdasku oraz na cmentarzu na Oksywiu w Gdyni.
Rzeczywicie, delegacja z udziaem m.in. dowdcy Marynarki Wojennejkadm, Wodzimierza Steyera, udaa si jak podaa prasa m.in. na miejsce
[sic!-P.S.] walk obrocw Wybrzea, skadajc kwiaty17.
Trudno dzi orzec, czy by to zwyky bd dziennikarza, czy jednak delegacja
wybraa jakie jedno miejsce, by nie afiszowa si zbytnio przy oddawaniu honorw onierzom tak oficjalnie wwczas potpianej II Rzeczypospolitej.
Podobnie w nastpnym numerze zdominowanym przez wieci z kraju
jedynie may artykulik podpisany przez niejakiego jot wspomina o jednym z obrocy Gdyni Franciszku Kawce, ktry wedug autora by komendantem brygad robotniczych kopicych okopy pod Wejherowem, na Oksywiu i Babich Doach18. Jota czy inni autorzy ani sowem nie wspominali
o pk. Stanisawie Dbku, ktry jako dowdca Ldowej Obrony Wybrzea
odda ycie w 1939 r., nie chcc i do niemieckiej niewoli.
Prno byoby oczekiwa jakichkolwiek manifestacji spoeczestwa
czy mieszkacw Gdyni w okolicach 14 wrzenia (opuszczenie miasta
przez Wojsko Polskie) czy 19 wrzenia (kapitulacja LOW). Jednak 17 wrzenia 1949 r. okoo godz. 16.00 na Cmentarzu Redowskim, wedug doniesie
prasowych, zebra si okoo 10 tys. tum. Powodem by pogrzeb dwch lotnikw radzieckich, ktrzy zginli w 1945 r. w walkach o miasto i port19.
Czy data zostaa wybrana przypadkiem? Dzi tego nie wiemy, lecz zbieno bya do osobliwa.
Dwa dni pniej przypadaa rocznica kapitulacji walczcych onierzy
polskich na Kpie Oksywskiej. Jedynie krtka wzmianka o zaprzestaniu polskiego oporu przypominaa smutn rocznic20.
Jake inaczej wygldaa sytuacja w roku 1946. W rocznic wybuchu
wojny po uroczystej mszy witej w kociele Najwitszej Marii Panny

przy ul. witojaskiej pochd skadajcy si z mieszkacw, Marynarki


Wojennej, kombatantw przy dwikach marsza aobnego uda si na cmentarz na Witaminie, by uczci polegych obrocw miasta. Dwa miesice pniej odby si pogrzeb pk. Stanisawa Dbka oraz jego szeciu towarzyszy
broni z 1939 r. Uroczysto rozpocza si na Placu Grunwaldzkim u stp Kamiennej Gry21.
Jakie wic byy obchody dziesitej rocznicy wybuchu II wojny wiatowej
w Gdyni?
Dzi mona powiedzie, e trudne. Trudne dla mieszkacw miasta, tych
ktrzy pamitali swych obrocw z 1939 r. Niezrczne dla nowych wadz
(krajowych i lokalnych), gdy wczesne tendencje polityczne sprawiay,
e naleao przemilcze jakiekolwiek osignicia Polski Odrodzonej. A miasto i port w Gdyni byy przecie dzieckiem II Rzeczypospolitej, w dodatku
otoczonym grobami jej obrocw z 1939 r.

B. Elmer, Winowajcy klski wrzeniowej, Warszawa 1946, w rnych miejscach.


Rezolucja zgromadzenia, Dziennik Batycki, nr 241, 02.09.1949.
18
Jeden z obrocw Wybrzea mwi: Nie al byo cierpie dla susznej sprawy, Dziennik
Batycki, nr 242, 03.09.1949.
19
Manifestacyjny pogrzeb lotnikw radzieckich, Dziennik Batycki, nr 257, 18.09.1949.
20
Kronika sprzed lat dziesiciu 19. 9. 1939 r., Dziennik Batycki, nr 259, 20.09.1949.
16
17

272

21

M. Sokoowska, Gdynia w gazetach przez 75 lat, Gdynia 2001, s. 79, 81.


273

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Jerzy Bdmirowski

MARYNARKA WOJENNA
W POLSKIEJ POLITYCE ZAGRANICZNEJ
OKRESU MIDZYWOJENNEGO.
PRBA USYSTEMATYZOWANIA
Po zakoczeniu wojny, gdy rozpoczy si rozmowy pokojowe w Paryu,
Polska delegacja zgaszaa aliantom swoje propozycje dotyczce granic ldowych, jak i morskich. Jeszcze wczeniej bo w styczniu 1918 roku prezydent
USA Woodrow Wilson przedstawi swoja koncepcj przyszych granic Polski. Zgodnie z ni Polska miaa odrodzi si w granicach, ktre miay obejmowa wszystkie terytoria zamieszkae przez bezspornie polsk ludno
i zapewni wolny i pewny dostp do morza. wczeni sojusznicy zaakceptowali powysz propozycj. Niestety, ostateczna wersja odbiegaa od wczeniej proponowanych rozwiza kwestii Polski1. Spoeczestwo polskie protestowao przeciw decyzji mocarstw, Ignacy Paderewski stwierdzi w Paryu:
Nie uda si przekona narodu polskiego, e sprawiedliwoci stao si zado2.
Powstae pastwo polskie w granicach ustalonych przez wczesnych wielkich Europy i wiata, musiao podj szereg wyzwa. Dotyczyy one zarwno spraw wewntrznych, jak i zewntrznych. Wszystkie ugrupowania polityczne, jakie funkcjonoway ju w Polsce, staray si prezentowa swoje koncepcje w obszarze polityki zagranicznej. Szczeglnie uaktywniy si partie
i ugrupowania polityczne: Polska Partia Socjalistyczna; tak zwane koo belwederskie (ugrupowania najblisze Pisudskiemu, bez zastrzeenia realizujce jego polityk); Polskie Stronnictwo Ludowe Wyzwolenie; konserwatyci krakowscy (intelektualici Wszechnicy Jagielloskiej, tradycyjnie powizani ze staczykami); Polskie Stronnictwo Ludowe Piast oraz Narodowa
Demokracja3.
Problematyk dotyczc Polski w trakcie konferencji wersalskiej przedstawi m.in.J.Karski,
Wielkie mocarstwa wobec Polski 19191945. Od Wersalu do Jaty, Lublin 1999. M.Leczyk,
Komitet Narodowy Polski a Ententa i Stany Zjednoczone 19171919, Warszawa 1966;
2
M. Eckert, Historia polityczna polski lat 19181939, Warszawa 1985, s. 46.
3
Szczegowej prezentacji koncepcji polskiej polityki zagranicznej lansowanej przez te
partie dokona, J. Fary, Koncepcje polskiej polityki zagranicznej 19181939, Warszawa
1

274

275

Jerzy Bdmirowski

Marynarka Wojenna w polskiej polityce zagranicznej okresu midzywojennego

Zasadnicz, wspln dla narodowej demokracji i politykw skupionych


wok Pisudskiego koncepcj polityki zagranicznej bya mocarstwowo
Polski. Roman Dmowski pisa: Dla kadego, kto cho cokolwiek rozumia
geografi polityczn Europy, musiao by jasne, e na tej ziemi, w ktrej koczy si Europa zachodnia i ktra stanowi wyjcie na rozlege rwniny Wschodu, nadto, jak w ostatnich czasach, pooonej midzy dwoma wielkimi pastwami Niemcami i Rosj, miejsca na mae, sabe pastewko nie ma4.
Najkorzystniejszym rozwizaniem byoby nawizanie wsppracy politycznej oraz stworzenie odpowiednich sojuszy polityczno-militarnych w basenie Morza Batyckiego.
Rozwizania tego trudnego problemu szukano w trzech obszarach:
we wsppracy z aliantami (Wielka Brytania, Francja),
w stabilizacji i normalizacji stosunkw z ssiadami (Rosja bolszewicka,
Niemcy),
w tworzeniu sojuszy obejmujcych pastwa basenu Morza Batyckiego
(otwa, Estonia, Finlandia, Litwa)5.
Biorc pod uwag dotychczasowe (podczas konferencji wersalskiej) stanowisko Wielkiej Brytanii w stosunku do Polski, a wczeniej pastw ssiednich Rosji i Niemiec, przystpiono do dziaa dyplomatycznych, ktrych celem byo stworzenie sojuszu polityczno-militarnego, skupiajcego pastwa
posiadajce granice morskie wzdu Batyku.
Wejcie w now midzynarodow rzeczywisto wymagao stworzenia,
praktycznie od podstaw, szeroko rozumianej dyplomacji. Naleao w jak najkrtszym czasie stworzy odpowiedni grup dyplomatw o wysokich kwalifikacjach, jak rwnie pracownikw niszego szczebla administracyjnego
w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Jakie to byo wyzwanie dla wczesnego rzdu, niech wiadczy wydarzenie: W kocu 1918 r. Kajetan Morawski
powoany zosta przez ministra Leona Wasilewskiego w skad komisji, ktra
kwalifikowaa kandydatw do tworzcej si suby dyplomatycznej. Zapytany
w sejmie w sprawie kryteriw naboru, Morawski odpowiedzia: Przyjmowalimy prawie wycznie ydw i hrabiw. Nastpnie za doda: Gdy owiadczenie moje wywaro pewien niepokj, wyjaniem zgodnie z rzeczywistoci,
e w 90% wypadkw tylko nalecy do tych dwch kategorii kandydaci odpowiadali ustalonym przez ministra zasadniczym wymaganiom, a wic poza
ukoczonymi wyszymi studiami prawnymi lub ekonomicznymi, znali dwa

jzyki obce w mowie i pimie6. Dopiero pniej, kiedy nastpi pewien napyw
z zachodu wielu znakomitych osb wsppracujcych z Komitetem Narodowym Polski, proporcje te ulegy zmianie.
Dziki ustawicznym dziaaniom podejmowanym przez Ministerstwo
Spraw Zagranicznych [MSZ], udao si pozyska do pracy w tej instytucji
wielu ekspertw, ktrzy w bardzo krtkim czasie stanowili profesjonalny zesp. Potwierdzeniem tego jest wypowied wczeniej wspomnianego Kajetana Morawskiego, ktry powoa si na opini wysokiego rang dyplomaty austriackiego Adama Tarnowskiego, ktry stwierdzi: [] pod wzgldem przygotowania i kwalifikacji urzdnikw bio nasze Ministerstwo w tym okresie
dawny austro-wgierski Ballplatz7.
Przedstawiciele Polski, Estonii, Finlandii, Szwecji prowadzili rozmowy
ju w 1918 r. dotyczce powoania do ycia Zwizku Pastw Batyckich. Widziano w nim rwnie Dani, Norwegi i otw. Gwnym celem tego zespou miao by stworzenie wsplnego systemu bezpieczestwa przed zagroeniem militarnym ze strony Rosji bolszewickiej i Niemiec8.
Pojawia si idea utworzenia Zwizku Pastw Batyckich, ktremu
nadawano w dyplomacji rne nazwy, takie jak; Zwizek Batycki czy te
Ententa Batycka. Po raz pierwszy projekt tego Zwizku Batyckiego, sformuowaa delegacja estoska w Paryu 13 listopada 1918 roku 9. Koncepcja
ta przewidywaa stworzenie unii politycznej i ekonomicznej obejmujcej trzy
grupy pastw: Skandynawi (Szwecj, Dani i Norwegi), pastwa Batyku
Poudniowego (Polska i Litwa) oraz pastwa Batyku Wschodniego (Finlandia, Estonia i otwa)10.
Pomimo wizji budowy wsplnej polityki zagranicznej w tym rejonie, Estonia staraa si widzie Wielk Brytani jako wspierajc politycznie i militarnie ten sojusz. Wielka Brytania aktywnie wspieraa politycznie Estoni
w trakcie usamodzielniania si, co miao miejsce w trakcie rozmw paryskich11.

1981; J. Holzer, Mozaika polityczna II Rzeczypospolitej, Warszawa 1974; A. Garlicki,


Urde obozu belwederskiego, Warszawa 1978; R. Wapiski, Endecja wobec problemw
polskich ziem zachodnich w latach 19191939, Zapiski Historyczne, t. 4, 1966.
4
Cyt za: Z. Landau, J. Tomaszewski, Polska w Europie i wiecie 19181939, Warszawa
1980, s. 256.
5
Tame, s. 255256.
276

Cyt. za P. ossowski, Dyplomacja Drugiej Rzeczypospolitej. Z dziejw polskiej suby


zagranicznej, Warszawa 1992, s. 19.
7
Tame, s. 22.
8
A. Skrzypek, Zwizek batycki, Litwa, otwa, Estonia i Finlandia w polityce Polski i ZSRR
w latach 19191925, Warszawa 1972, s. 283284, H. Batowski, Miedzy dwiema wojnami
19192939, Zarys historii dyplomatycznej, Krakw 2001, s. 136.
9
A. Skrzypek, dz. cyt., s. 5. Por. J. Lewandowski, Estonia, Warszawa 2001, s. 112.
10
D. Nawrot, Dziaalno Polskiej Marynarki Wojennej na rzecz integracji pastw batyckich
w latach 19201939, (w:) Polityczne i militarne aspekty bezpieczestwa w regionie Morza
Batyckiego, Materiay pokonferencyjne, Gdynia 2002, s. 7778. Szerzej przedstawiono
powysz problematyk (w:) Przyjanie i antagonizmy, s. 85133
11
P. ossowski, Stosunki polsko-estoskie 19181939, Gdask 1992, s. 32, A. Palmer, Pnocne
ssiedztwo. Historia krajw i narodw Morza Batyckiego, Warszawa 2008, s. 320321.
6

277

Jerzy Bdmirowski

Marynarka Wojenna w polskiej polityce zagranicznej okresu midzywojennego

Kilka wypowiedzi politykw brytyjskich dao do zrozumienia stronie estoskiej, e w wypadku konfliktu zbrojnego Wielka Brytania nie zamierza
angaowa si na Batyku. Dlatego te Estoczycy podjli dziaania dyplomatyczne, ktrych celem byo stosowne porozumienie polityczno-militarne zpastwami batyckimi. O ile zblienia z Estonii z otw dla Polski nie
wzbudzay obawy, to z Litw, z ktr Polska bya w niezbyt korzystnych relacjach, byy bacznie obserwowane i niepokoio pozostae kraje. W Warszawie
zdawano sobie spraw z faktu, czym moe zakoczy si dla Polski zbyt duy
wpyw Litwy na polityk zagraniczn Estonii, a w konsekwencji dla majcego powsta Zwizku.
Dodatkowym problemem dla strony polskiej, jaki pojawi si w 1921 r.,
by niezbyt przychylny stosunek niektrych politykw estoskich do koncepcji Zwizku z udziaem Polski. Wynikao to z obawy wcignicia Estonii
wtak zwany nurt polityki francuskiej (ten kurs obowizywa ju w Polsce)12.
Pomimo takiej sytuacji, strona polska uwaaa, e naley kontynuowa
dziaania dyplomatyczne, ktre doprowadz do zawarcia stosownych porozumie pomidzy pastwami batyckimi. Kolejnym etapem rozmw midzy zainteresowanymi pastwami rejonu Morza Batyckiego, bya konferencja w Bulduri pod Ryg, w ktrej uczestniczyli przedstawiciele Polski, Litwy, otwy, Estonii, Finlandii oraz Ukrainy (ze wzgldu na wano dziaa zbrojnych na ldzie, co podkrelaa Polska). Tam rwnie zapada decyzja o utworzeniu Rady Delegatw Pastw Batyckich z ktrej wyodrbniono Rad Przedstawicieli Wojskowych (w tym zestawie uwzgldniono miejsce dla przedstawiciela Departamentu dla Spraw Morskich) z siedzib w Rydze. Rozmowy w onie Rady doprowadziy do wypracowania projektu zakadajcego utworzenie sojuszu obronnego, majcego za zadanie zagwarantowanie bezpieczestwa przed ewentualn agresj ze strony Rosji Radzieckiej.
O tym, e traktowano to przedsiwzicie bardzo powanie, wiadczy fakt,
i w momencie powoania do ycia sojuszu wojskowego, zakadano utworzenie wsplnego dowdztwa, opracowanie planw strategiczno-operacyjnych
oraz uruchomienie ujednolicenia systemu szkolenia wojskowego we wszystkich wymienionych pastwach13.
Dziaania dyplomatyczne w pewnym momencie si zatrzymay. Wynikao
to z korekty polityki zagranicznej dokonywanej przez poszczeglne pastwa,
ktra w pewnych fragmentach nie bya kompatybilna z proponowan wspln, jako przyszych sojusznikw.
Pomimo pewnych rnic w kwestiach polityki zagranicznej, w marcu 1922 roku w Warszawie odbya si konferencja ministrw spraw

zagranicznych Estonii, otwy, Finlandii i Polski. Finaem byo podpisanie


ukadu politycznego z nastpujc formu wojskow [] jeli jedno z pastwa bdzie napadnite bez dania do tego powodu, zachowuj one postaw
yczliw w stosunku do pastwa napadnitego i natychmiast porozumiej si
ze sob co do rodka, ktry trzeba bdzie przedsiwzi14.
Wiosn 1922 roku parlament estoski ratyfikowa wspomniany powyej
ukad warszawski, rwnie ratyfikoway go Polska i otwa. Natomiast w Finlandii przewaya w parlamencie opinia o nawizaniu si z ssiadami na poudniu i parlament fiski nie ratyfikowa ukadu warszawskiego i tym samym
nie wszed on w ycie.
Chocia fina by daleki od oczekiwa Polski, wsppraca polsko-estoska na kanwie wojskowej rozwijaa si poprawnie. Potwierdzeniem tego by
udzia ekspertw wojskowych otwy, Estonii, Finlandii i Polski latem 1922r.
w Tallinie, gdzie ustosunkowano si do propozycji rozbrojeniowych przedstawionych przez Rosj bolszewick (negatywna ocena). Odbyway si rwnie wizyty estoskich oficerw lotnictwa w Polsce oraz rewizyty delegacji
polskich si zbrojnych. Jedn z nich bya wizyta okrtw Polskiej Marynarki
Wojennej, ktra miaa miejsce jesieni 1922 r. Po raz pierwszy do ich portu
w Tallinie weszy polskie okrty kanonierki: Komendant Pisudski i Genera Haller. W kolejnym roku, do Gdyni przyby estoski torpedowiec
Vambola. Wizyty okrtw polskich w Estonii i estoskich w Polsce miay
szczeglne znaczenie, gdy staway si manifestacj polityczn i wojskow15.
Polska, prowadzc polityk zagraniczn, widziaa potrzeb wsppracy
z zwyciskimi mocarstwami, a w praktyce z Wielk Brytani i Francj (kolejny obszar polityki zagranicznej lansowanej przez wczesne wadze Polski).
W trakcie rozmw prowadzonych w Paryu (konferencja pokojowa ), bylimy tylko petentami, ktrzy przybyli z dalekiego kraju, a gwnym rozdajcym by premier Wielkiej Brytanii David Lloyd Georege. To on wymg
na pozostaych uczestnikach konferencji zaakceptowanie stanowiska, e polski dostp do morza bdzie uwzgldnia zasady demograficzne. Wbrew naciskom strony polskiej, nie zaakceptowano wanych dla powstajcego pastwa wzgldw strategicznych, jak i komunikacyjnych. Dodatkowo premier
Wielkiej Brytanii, wymusi zgod na prezydencie Stanw Zjednoczonych AP,
aby Gdask by Wolnym Miastem nadzorowanym przez Lig Narodw16.
W trakcie trwania konferencji wersalskiej, Lloyd George, nigdy nie akceptowa polskich da. Szczeglnie negatywnie wypowiada si na temat

12
13

Tame, s. 33.
A. Skrzypek, dz. cyt., s. 72.

278

Tame, s. 169170, por. D. Nawrot, dz. cyt., s. 85.


P. ossowski, Stosunki, s. 39 i 43; D. Nawrot, dz. cyt., s. 87.
16
T. Skinder-Suchcitz, Rok 1939. Polsko-brytyjska polityka morska, Warszawa Londyn
1997, s. 12.
14
15

279

Jerzy Bdmirowski

Marynarka Wojenna w polskiej polityce zagranicznej okresu midzywojennego

polskich propozycji terytorialnych: Ich [Polakw] roszczenia byy z punktu widzenia samostanowienia wygrowane, niedopuszczalne17. W ten sposb, zwalczajc Polsk i jej terytorialne plany, zwalcza Francj, poniewa
innej moliwoci zwalczania jej nie byo, a Polsk uwaa za satelit Francji18. Drugim czynnikiem, ktry wpywa tak negatywnie na stosunek Lloyda
Gerogea, by fakt, e nie by on wolny od uprzedze. Potwierdzi to brytyjski uczestnik konferencji wersalskiej Harold Nicolson, mwic: Lloyd George nigdy nie splami si propolskimi sentymentami19.
Gdask oddalony od morza o 4 km, by kluczem caego dorzecza Wisy.
Ustanowienie Gdaska w takich Przepisach prawa midzynarodowego
uniemoliwiao Polsce prowadzenie skutecznej obrony wybrzea morskiego
i zablokowanie jej dostpu do morza. Ju w 1921 roku gen. Wadysaw Sikorski susznie ocenia, e obrona naszego dostpu do morza bez wzgldu na
to, czy punktem kocowym bdzie Gdask czy Gdynia, jest nadzwyczaj trudna20.
Po raz kolejny swoj sympati w stosunku do Polski zaprezentowa
wspomniany premier Wielkiej Brytanii w trakcie konferencji w Spa w 1920 r.
Wwczas to strona polska zwrcia si z prob o pomoc w zatrzymaniu dziaa bolszewickich na terytorium Polski. Pomoc zostaa uzaleniona od zgody na mianowanie przewodniczcego Rady Portu i Drg Wodnych w Gdasku przez Lig Narodw. Strona polska reprezentowana przez premiera Wadysawa Grabskiego i ministra Spraw Zagranicznych Eustachego Sapieh,
wyrazia zgod na te procedury wyznaczenia na stanowisko przewodniczcego, natomiast strona brytyjska z pomocy w tak zwanym materiale wojennym nie wywizaa si21.
Pozycja Polski w tym czasie bya szczeglnie trudna, gdy w okresie walk
polsko-bolszewickich rzd niemiecki wprowadzi wobec naszego kraju blokad gospodarcz. Polegaa ona na wstrzymaniu eksportu do Polski wszystkich towarw z wyjtkiem artykuw luksusowych i innych nie posiadajcych znaczenia gospodarczego22. W Wielkiej Brytanii zwizki zawodowe
potpiy zaadunek statku z pomoc dla Polski i zagroziy premierowi strajkiem, celem przeszkadzania w niesieniu pomocy.

Brytyjski premier ywi dla polskiej polityki wschodniej jedynie pogard.


Atakowa imperium Polski. Ostro gani Polakw za wejcie w gb Rosji
i okupacj tych terytoriw23.
Pomimo tylu negatywnych ocen wypowiedzianych przez premiera Wielkiej Brytanii w stosunku do Polski i jej rzdu, strona polska uwaaa, e trzeba szuka wsplnych paszczyzn porozumienia, ktre pozwol na budow
bezpieczestwa morskiego naszego pastwa. Zdawano sobie spraw, e tylko Wielka Brytania, pozwoli stworzy polskie siy morskie, ktre wsplnie
z Royal Navy zagwarantuj bezpieczestwo tras eglugowych na Morzu Batyckim oraz granicy morskiej Polski. Dlatego te podejmowano w tym kierunku stosowne dziaania.
W tym czasie rozpoczyna si wsppraca polsko-brytyjska, a dokadniej rzecz ujmujc, dotyczca Polskiej Marynarki Wojennej (PMW) z Royal Navy, siga lat 19191921, a wic tego okresu, kiedy mamy do czynienia
z tworzeniem nowych si morskich.
Szefostwo DSM, szczeglnie jej wczesny szef wiceadmira Kazimierz Porbski, a take wczeniejszy szef Sekcji pk mar. Bogumi Nowotny,
byli znani z probrytyjskich sympatii i uwaali, e powstajca Polska Marynarka Wojenna [PMW] powinna wzorowa si na wczesnej najlepszej marynarce wiata, jak w jego opinii bya Royal Navy.
W lipcu 1919 r. Ministerstwo Spraw Zagranicznych za porednictwem posa polskiego w Londynie Eustachego Sapiehy zwrcio si do Admiralicji
Brytyjskiej z propozycj przysania do naszego kraju misji morskiej, ktra
udzieliaby pomocy w tworzeniu struktur organizacyjnych marynarki wojennej. Zakadano rwnie, e Admiralicja Brytyjska przekae polskiej flocie
wojennej okrty (1 krownik, 4 niszczyciele, kilka maych okrtw torpedowych i 2 okrtw-baz), ktre stanowi bd jej zalek. Niestety, po pewnym
czasie Brytyjczycy wycofali si z tej propozycji24.
Ze wzgldu na sytuacj midzynarodow, jaka wytworzya si na kontynencie europejskim, a take brytyjskie interesy polityczne w tym rejonie,
w rzdzie brytyjskim wystpiy rnice zda w kwestii przyszej wsppracy wojskowej z Polsk. Pojawio si szereg negatywnych wystpie niektrych politykw brytyjskich, m.in. premiera Davida Lloyda Georga, ktry
w trakcie debat w czasie trwania rozmw pokojowych w Wersalu prawdopodobnie stwierdzi, e [] prdzej oddaby mapie zegarek ni Polsce
Grny lsk25,czy te przedstawiciela Foreign Office (Ministerstwo Spraw

D. Lloyd George, Prawda o traktacie wersalskim, t. 12, Warszawa 1939, s. 276, cyt. za: J.Karski,
Wielkie mocarstwa wobec Polski 19191945. Od Wersalu do Jaty, Lublin 1998, s. 40.
18
J. Ciechanowski, Wielka Brytania i Polska. Od wersalu do Jaty, Putusk 2008, s. 14.
19
J. Karski, dz. cyt., s. 40.
20
P. Stawecki, Polityka wojskowa Polski 19211926, Warszawa 1981, s. 25.
21
Tame, s. 13. por. Historia dyplomacji polskiej XXX w., red. G. Labuda i W. Michowicz,
Warszawa 2002, s. 470.
22
K. Grynberg, J. Serczyk, Droga do rozbioru Polski 19181939. Nowe ustalenia, Warszawa
2005, s. 62.
17

280

J. Karski, dz. cyt., s. 56.


C. Ciesielski, Polska flota wojenna na Batyku w latach 19201939 na tle batyckich flot
wojennych, Gdask 1985, s. 82.
25
N. Davies, Boe igrzysko. Historia Polski, t. II, Krakw 1991, s. 494.
23
24

281

Marynarka Wojenna w polskiej polityce zagranicznej okresu midzywojennego

Jerzy Bdmirowski

Zagranicznych Wielkiej Brytanii), ktry tak skomentowa ubieganie si Polski o pomoc w tworzeniu floty wojennej: Kto powiedzia, e w ogle bdzie istnie polska marynarka, czy Konferencja Pokojowa, czy Liga Narodw,
czy Admiralicja zgadzaj si, aby Polska posiadaa marynark wojenn?26.
Brytyjczycy nie tylko utrudniali tworzenie PMW, ale rwnie starali si
nie wywizywa z ustale wersalskich. Dopiero naciski przedstawicieli wojskowych Najwyszej Rady Wojennej na pastwa sprzymierzone, w tym Wielk Brytani, w kwestii pomocy Polsce, wpyny na ofiarowanie przez Brytyjczykw sprztu wojskowego oraz materiaw bojowych. Dodatkowo strona polska zakupia za gotwk w Wielkiej Brytanii 75 samolotw. W tych zakupach nie miecio si nic, co byoby zwizane z rozbudow potencjau bojowego PMW27
Admiralicja Brytyjska pocztkowo zgadzaa si na wysanie misji morskiej do Polski, jednak w cigu dwch miesicy jej stanowisko ulego radykalnej zmianie. W czerwcu 1919 roku wyrazia negatywne zdanie w kwestii utworzenia Polskiej Marynarki Wojennej. Ich zdaniem, flota wojenna zostaaby wykorzystana przez rzd Polski do szerzenia ktni wrd ssiadw.
Zdaniem T. Skinder-Suchcitz, o tym, e Admiralicja Brytyjska wyrazia zgod na wysanie do Polski misji morskiej zadecydoway dwa czynniki:
Polacy chcieli mie marynark wojenn i uwaali, e by to ich wasny
interes,
marynarka byaby formowana z pomoc Brytyjsk albo z pomoc innych
mocarstw Francji, USA lub Woch28.
Zaakceptowano wspprac wojskow z PMW i w sierpniu 1919 roku
przekazano do DSM skad personalny Brytyjskiej Misji Morskiej. Szefem
czteroosobowej misji zosta kmdr ppor. Eric Worhrton, a w jej skad wchodzi kpt. mar. Robert Gore-Brown, kpt. Henry Maxse oraz por. korpusu administracyjnego Geoffrey Childs sekretarz misji29. Zadania dla grupy zostay
precyzyjnie okrelone przez Brytyjczykw i ograniczay si faktycznie tylko
do doradztwa w kwestiach: oczyszczania tras eglugowych z min (gwnie
Zatoki Gdaskiej), rozbudowy sieci telefoniczno-telegraficznej wzdu wybrzea dla potrzeb PMW, oznakowania nawigacyjnego, organizacji portw
i dokw, a take kontroli celnej.
Czas pobytu Brytyjskiej Misji Morskiej w PMW by stosunkowo krtki. Przebywaa ona od sierpnia 1919 do stycznia 1921 roku. Niewtpliwie,
T. Skinder-Suchcitz, Rok 1939. Polsko-brytyjska polityka morska, Warszawa Londyn
1997, s. 14.
27
K. Krzyanowski, Wydatki wojskowe Polski w latach 19181939, Warszawa 1976, s. 5455.
28
T. Skinder-Suchcitz, dz. cyt., s. 16.
29
Tame, s. 17.
26

282

bezporedni przyczyn zakoczenia wsppracy byo wycofanie si Admiralicji Brytyjskiej z ustale dotyczcych przekazania PMW wspomnianych
wczeniej okrtw. Wedug Brytyjczykw, negatywna decyzja Rady Ambasadorw w kwestii wykorzystania Gdaska jako bazy dla polskiej floty wojennej zadecydowaa o nieprzekazywaniu okrtw30.
Ju w grudniu 1920 r. MSZ Wielkiej Brytanii zapowiedziao wycofanie
misji z Polski. Pomimo ostrych protestw posa Wielkiej Brytanii w Warszawie, w styczniu 1921 roku strona Brytyjska motywowaa to potrzeb zaprowadzenia cisych oszczdnoci w budecie Royal Navy31.
Chocia pojawio si tyle rys na wsppracy z Brytyjczykami, w grudniu 1920
roku DSM udao si skierowa tylko 5 oficerw PMW na omiomiesiczne kursy do Wielkiej Brytanii (planowano realizacje kilku kursw). Wgrupie tej byo
4 oficerw korpusu morskiego: por. mar. Romuald Gintowt-Dziewatowski, Roman Piekowski, Roman Stankiewicz oraz Ludwik Ziembicki oraz przedstawiciel korpusu technicznego por. mar. in. Walerian Hawro. Niestety, by to jedyny kurs zorganizowany dla oficerw MW tym kraju32. Podczas pobytu oficerowie
mieli za zadanie zebranie dowiadcze zzakresu suby na okrtach, ich organizacji codziennej i bojowej. Liczba oficerw uczestniczcych w tym kursie bya
przysowiow kropl w morzu potrzeb.
Sztab Generalny Naczelnego Dowdcy WP, w oparciu o dokumenty przedstawione przez DSM z lutego 1920 roku stwierdzi, e: [] Polska nie bdzie moga podj bez pomocy z zewntrz wojny przeciwko Niemcom i Rosji,
wystpujcych wsplnie, ani te przeciwko Niemcom samym. Takie ewentualnoci wojenne moliwe s do pomylenia tylko, o ile Polska wystpowaaby
wsplnie z pastwami dzisiejszej Ententy33.
Bardzo podobne stanowisko zaj komandor Jerzy wirski, ktry stwierdzi: Z dwch naszych nieprzyjaci, powaniejszym z punktu widzenia morskiego s Niemcy. Brytyjska, albo francuska flota nie zaryzykuj odcicia
od Morza Pnocnego swych si, eby przyj na pomoc Polsce. Natomiast
jest przejcie wykonalne w wypadku wojny z Sowietami. Na ten wypadek
trzeba, eby sojusznicze floty miay w czasie wojny pomocnicz baz na naszym wybrzeu. Wojna z Sowietami jest normaln wojn silniejszego ze sabszym, ktrego bazy mog by zagroone tylko przez desant. Natomiast wojna
z Niemcami jest beznadziejna z powodu bliskoci ldowej granicy34.
S. Ordon, Realizacja programw rozbudowy polskiej floty wojennej w latach 19201939,
Rocznik Orodka Nauk Spoecznych i Wojskowych Marynarki Wojennej, 1964 nr 2, s. 220.
31
T. Skinder-Suchcitz, dz. cyt., s. 21.
32
A. Jankowski, Szkolenie polskich oficerw w marynarkach obcych w latach 19201930,
Przegld Morski 1994 nr 6, s. 6263.
33
Tame, s. 30.
34
M. Graczyk, Admira wirski, Gdask 2007, s. 49.
30

283

Jerzy Bdmirowski

Marynarka Wojenna w polskiej polityce zagranicznej okresu midzywojennego

Z pocztkiem 1921 roku zakoczya si wsppraca z Wielk Brytani.


Natychmiast zwrcono si z podobn propozycj do Francji. Rzd francuski ustosunkowa si do tej propozycji pozytywnie. Tym samym mamy
do czynienia ze zmian pewnej optyki w kwestii wsppracy militarnej polskiej Marynarki Wojennej z francusk flot wojenn w kwestii bezpieczestwa na Batyku. Potwierdzeniem tego jest pismo szefa DSM z 18 kwietnia
1921 roku, skierowane do ministra spraw wojskowych: Poza marynark angielsk, ze strony ktrej niestety, wskutek warunkw politycznych nie moemy
liczy na pomoc, jest dla nas marynarka francuska; zwizani wzami tradycyjnej przyjani i wojennego przymierza, bdziemy si rzeczy cile z ni zczeni, wic im wczeniej moemy si doczy do ycia intelektualnego marynarki francuskiej, tym prdzej stworzymy warunki dogodne dla wyksztacenia
w kraju personelu marynarki 35.
19 lutego 1921 roku w Paryu podpisano traktat sojuszniczy polsko-francuski. Sojusz ten zawiera tajn klauzul, ktra brzmiaa: [] na wypadek
agresji niemieckiej przeciwko jednemu z dwu krajw, oba kraje s na rwni
zobowizane przystpi do akcji w myl oglnego porozumienia36. Obejmowao to rwnie zabezpieczenie morskich linii komunikacyjnych jako drogi
zaopatrzenia armii polskiej w niezbdny materia wojenny.
Wsppraca z francusk marynark wojenn ukadaa si dobrze. Dziaajca w Polsce w latach 19241927 Francuska Misja Wojskowa, a pniej tylko Francuska Misja Morska do 1935 roku, staraa si przetransponowa
na nasz grunt dorobek myli wojskowej i morskiej wasnego kraju, a take
przygotowywaa polski personel do obsugi zamwionego we Francji sprztu wojskowego i okrtw37.
Do 1926 roku rzd polski nie zamwi w stoczniach francuskich ani jednej jednostki bojowej dla floty morskiej. W tym czasie, wsppraca z Francj
(z wyjtkiem szkolenia) ograniczya si w zasadzie do sprzedania, gwnie
na kredyt, niewielkiej liczby przestarzaego sprztu i uzbrojenia oraz dwch
statkw transportowych. Dopiero w kwietniu 1926 roku w Paryu zostaa
podpisana umowa na dostaw dla PMW dwch niszczycieli i trzech okrtw
podwodnych.
Zdaniem kontradmiraa Wodzimierza B. Steyera, wybr stoczni francuskich do budowy okrtw nawodnych nie by najlepszy, gdy stocznia
ta nie posiadaa tradycji w budowie tego typu jednostek. Przy jej wyborze

kierowano si wzgldami politycznymi, gdy w skad zarzdu stoczni wchodziy wybitne osobistoci francuskiego wiata polityki, na czele z wczesnym
premierem Francji, a zarazem ministrem spraw zagranicznych Arystydesem
Braindem. Natomiast prof. Aleksander Potyraa podkrela, opierajc si na
relacji wczesnego zastpcy szefa Suby Technicznej KMW in. Berensa,
e w zamwieniu dwch niszczycieli typu Wicher i trzech okrtw podwodnych typu Wilk zadecydowa nacisk ze strony MSZ na MSWojsk, a nie jak
by si wydawao e to ostatnie zdecydowao si na ten pierwszy krok w rozbudowie floty, doceniajc jej konieczno dla obrony kraju38. Mona zatem
przyj, e celem byo uzyskanie poparcia Francji dla Polski w sprawach gospodarczych i politycznych.
Impulsem do podjcia intensywnych dziaa w kwestii forsowania planw
rozbudowy polskich si morskich, bya wizyta francuskiego marszaka Ferdynada Focha w Warszawie co miao miejsce w maju 1923 roku. Przedstawiona przez niego wizja wsppracy wojskowej francusko-polskiej, obejmowaa take kwestie dziaa na Morzu Batyckim. Zwracano uwag na utrzymanie komunikacji morskich, jako tras zaopatrzenia armii polskiej w niezbdny sprzt wojenny z Francji. Dlatego te, konieczne byo utrzymanie wasnego wybrzea wraz ze znajdujcymi si portami jako miejscami do jego przeadunku. Ponadto zakadano aktywne zaangaowanie si floty francuskiej
w obron komunikacji morskich na Batyku i to zarwno w wypadku wojny
z Niemcami, jak i z Rosj Radzieck39.
Po zamachu majowym (1926 r.), w ktrym PMW nie uczestniczya, zostaa ona w pewien sposb ukarana przez Jzefa Pisudskiego. Polegao to
na ograniczaniu rodkw finansowych na rozwj jej potencjau bojowego,
poprzez sugerowanie ograniczenia zada dla si morskich. Potwierdzeniem
tego byy Wytyczne do badania zagadnie specjalnych z czerwca 1928
roku, w ktrych J. Pisudski napisa: Gdy mamy do czynienia z pastwem
o skromnym budecie i o ludnoci tak z morzem nie obytej, jak Polska, to jakiekolwiek przypuszczenie o szybkoci rozbudowy floty i zwikszenia jej celw

CAW, I. 300.21.143. Akta KMW, Pismo szefa DSM z 18.04.1921 do ministra spraw
wojskowych o koniecznoci ksztacenia we Francji oficerw marynarki, s. 2223
36
P. Wieczorkiewicz, Historia polityczna Polski 19351945, Warszawa 2005, s. 37.;
Problematyka tego sojuszu szeroko poruszona zostaa przez J. Ciaowicza, Polskofrancuski sojusz wojskowy 19211939, Warszawa 1970.
37
C. Ciesielski, dz. cyt., s. 26.
35

284

W. Steyer, Z dziejw Polskiej Marynarki Wojennej w latach 19191939. Odbir okrtw, cz.2,
Wojskowy Przegld Historyczny, 1960 nr 4, s. 243. por. Archiwum Muzeum Marynarki
Wojennej [dalej AMMW] A. Potyraa, Wspomnienia dotyczce spraw Marynarki Wojennej,
sygn. 13, s. 50. Prof. dr. in. Aleksander Potyraa w latach 19261930 pracowa jako inynier
w stoczni Danzinger Werft w Wolnym Miecie Gdask w charakterze konstruktora, a w latach
19301934 w Stoczni Modlin na stanowisku kierownika biura konstrukcyjnego. W maju
1934 r. rozpocz on prac w Subie Technicznej KMW, aod1936 r. do rozpoczcia wojny
w 1939 r. peni tam funkcj instruktora budowy okrtw i rwnoczenie zastpcy kierownika
wydziau budowy okrtw, (za:) S. Ordon, dz. cyt., s. 215,
39
P. Stawecki, Polityka wojskowa Polski 19211926, Warszawa 1981, s. 9192, B. Zalewski,
dz. cyt., s. 31.
38

285

Jerzy Bdmirowski

Marynarka Wojenna w polskiej polityce zagranicznej okresu midzywojennego

poza skromn, lecz nadzwyczaj cenn prawd o obronie niewielkiego wybrzea morza, ktre posiadamy, sign trudno40.
W latach 19261935 w najwyszych instytucjach wojskowych, a nawet
rzdowych, nie udao si wypracowa jednolitej spjnej koncepcji, a nastpnie, w oparciu o ni, doktryny wojennej, uwzgldniajcej kierunek rozwoju
PMW, a take i zasad uycia jej si morskich w konflikcie zbrojnym. Postrzegano j jako mao znaczcy element wspierajcy operacje wojsk ldowych,
ktrym przypisywano zadania strategiczne. Pokosiem takich wizji, byy
bardzo skromne rodki finansowe, jakie corocznie wyasygnowano z budetu WP dla PMW.
W latach 19331934 w PMW pojawia si kryzys zaufania do francuskiego sprztu i uzbrojenia, gwnie na podstawie negatywnej oceny wartoci taktyczno-technicznej niszczycieli i okrtw podwodnych. Rwnie
na arenie midzynarodowej obserwuje si spadek prestiu Francji. W tym samym czasie w Polsce pojawia si zmiana orientacji w polityce zagranicznej,
ukierunkowanej na odnowienie kontaktw z Wielk Brytani. Niewtpliwie
do osabienia sojuszu z Francj w 1934 roku przyczynio si podpisanie deklaracji polsko-niemieckiej o niestosowaniu przemocy oraz umowy o wzajemnym wyrzeczeniu si agresywnej propagandy, zakoczeniu wojny celnej
oraz przestrzeganiu praw Polakw w Gdasku.
Wwczas koczy si rwnie wsppraca wojskowa polsko-francuska,
a rozpoczynaj si dziaania polityczne majce na celu pozyskanie do wsppracy wojskowej Brytyjczykw. Marszaek Pisudski, jeszcze na kilka lat
przed mierci (zmar 12.05.1935 r.), podkrela, e [] jak dugo nie nawiemy bezporednich stosunkw z Angli, tak dugo polityka polska sta bdzie
na lotnym piasku; widz jak olbrzymi wpyw na stanowisko Anglii ma polityka francuska. Bez Anglii Francja do adnej wojny nie przystpi, mimo sojuszu z nami. Skuteczna droga do Parya prowadzi przez Londyn41.
Powrmy jeszcze do lat wczeniejszych, ktre miay wane znaczenie
dla Polski i jej polityki zagranicznej, a take PMW. Jesieni 1925 roku odbya si konferencja w Locarno, ktra w sposb jednoznaczny ukierunkowaa polityk pastw Europy Zachodniej w stosunku do Niemiec. Niewtpliwie
najwikszy udzia w tym miaa Wielka Brytania, poniewa, chocia sama nie
uczestniczya w obradach tej konferencji, ograniczya si do zoenia podpisu pod kocowym protokoem, to jednak, zgodnie z jej koncepcj, dokonano podziau Europy na Zachd, objty gwarancjami take brytyjskimi,

i na Wschd, posiadajcy tylko namiastk gwarancji i to bez wspudziau


Wielkiej Brytanii.
T pogarszajc si midzynarodow sytuacj Polski oceniono na posiedzeniu Rady Ministrw wiosn 1926 r. w trakcie dyskusji o warunkach wykonywania ustawy o powszechnym obowizku suby wojskowej: Zagroenie Polski ze strony Niemiec nie zostao usunite, przeciwnie, wzroso ono
faktycznie, zwaywszy, e:
a) Niemcy odzyskuj mocarstwowe stanowisko w Europie,
b) istotnie ustaje kontrola zbroje niemieckich, co umoliwi Niemcom czynienie wszelkich przygotowa do przyszej wojny,
c) Niemcy maj zapewnione wejcie do Rady Ligi Narodw, gdzie bd wci
wytyka spory z Polsk,
d) w Locarno wprowadzono rnic midzy zachodni i wschodni granic Niemiec, zachcaj wprost Niemcy do denia ku zmianie granicy z Polsk42.
Po przewrocie majowym Jzef Pisudski ustosunkowa si do obowizujcej
w stosunku do Polski polityki zagranicznej Wielkiej Brytanii: W stosunku do nas
karaa nas Anglia niejednokrotnie, wywoujc inspirowane przez siebie podniecenia za pomoc Niemiec bd Rosji. Lecz Anglia w tych podnietach wojennych
nigdy nie chce pj za daleko, bo sama wojny wicej boi ni my43.
Jzef Pisudski postulowa, aby w stosunkach midzynarodowych zachowywa rwnowag midzy partnerami, niezaleno wobec innych podmiotw politycznych oraz wariantowo w sytuacjach decyzyjnych. Niewtpliwie susznie
stwierdzi Jerzy Krasuski, e dla Marszaka znacznie waniejsze byo samodzielne i systematycznie osabianie wrogw ni orientowanie si na potnych sojusznikw44. Dlatego te w przygotowanych dokumentach Ministerstwa Spraw Zagranicznych z 1932 roku Bezpieczestwo a rozbrojenie pooono szczeglny nacisk na czynniki bezpieczestwa bdce w gestii suwerennych wadz Rzeczypospolitej (sia obronna, przygotowanie wojenne, sojusze), deprecjonujc wszystkie
wielostronne ukady pokojowe. Wszyscy, ktrzy w tym czasie z namaszczenia
Pisudskiego zajmowali si polityk midzynarodow, opowiadali si za polityk
pokojow, ze wzgldu, e ten stan by dla Polski najkorzystniejszy. Zdawali sobie spraw z faktu, i Polski nie sta na intensywne zbrojenia, a szanse na udan
i wygran kolejn wojn s prawie rwne zeru45.

B. Zalewski, dz. cyt., s. 34., por. CAW, Akta GISZ, sygn. 302.4. 1934. Wytyczna badania
zagadnie specjalnych z 5.6.1929 r.
41
W. Pobg-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski 18641945, t. II, cz. I,
Londyn 1956, s. 559, p. 40.
40

286

Tame, s. 128129.
A. Garlicki, Przewrt majowy, Warszawa 1978, s. 363.
44
J. Krasuski, Tragiczna niepodlego: Polityka zagraniczna Polski w latach 19191945,
Pozna 2000, s. 1819.
45
W. Paruch, Pisudczykowska koncepcja polityki rwnowagi (19261939): przesanki,
zaoenia, skadniki, ewolucja, (w:) wiat wok Rzeczypospolitej. Problematyka
zagraniczna w polskiej myli politycznej w pierwszej poowie XX wieku, red. W. Paruch
iK. Trembecka, Lublin 2007, s. 193.
42
43

287

Jerzy Bdmirowski

Marynarka Wojenna w polskiej polityce zagranicznej okresu midzywojennego

W wypowiedziach politykw zwizanych z Pisudskim podkrelano wano przymierzy z mocarstwami zachodnioeuropejskimi: Francj i Wielk Brytani. Na tym tle widziano wan misj Polski, gdy Polska bya potrzebna Francji jako sojusznik przeciwko niemieckiemu ekspansjonizmowi,
a Wielkiej Brytanii jako przeciwwaga dla Niemiec i Rosji.
Chocia w tym czasie obowizuj porozumienia bilateralne polsko-francuskie z 1921 roku, to wrd polskich politykw coraz czciej pojawiay si
wypowiedzi wiadczce o tym, e Wielka Brytania nie moe zastpi Francji
w polskiej polityce, ale w wietle niezbyt racjonalnej polityki rzdu francuskiego w stosunku do Polski, coraz waniejsze stawao si stanowisko brytyjskie w kwestii bezpieczestwa europejskiego. Potwierdzeniem tego bya ocena polskiej polityki zagranicznej przez stron brytyjsk w 1927 r.: Kady rok
ktry mija, czyni zrozumienie midzy Wielk Brytani a Polsk nieco blisze.
[] Mimo to Polska zaja w 1927 roku powaniejsze miejsce w Anglii ni
dotychczas. Jest to efekt kontynuacji przez Polsk polityki pokojowej, zarazem prolokarneskiej i proligowej46.
W Polsce praktycznie do 1929 roku midzynarodow polityk morsk interesowano si symbolicznie, tylko podczas konferencji, na ktre zapraszano
nasz kraj, jako e posiadalimy dostp do morza. Wynikao to m.in. z negatywnego stanowiska Pisudskiego do rozwoju si morskich, ktry argumentowa swoj postaw tym, e posiadalimy nieznaczn lini wybrzea morskiego i jego zym pooeniem strategicznym w stosunku do caoci obszaru pastwa, uniemoliwiajcym obron morsk. Negatywn ocen rozbudowy floty wojennej Pisudski przedstawi w Wytycznych badania zagadnie specjalnych z 5 czerwca 1929 r.,: Jeeli w naszej dziwnej modzie megalomani wyraonej w sowach nie majcych treci, jeeli w naszej miesznej projektomanii
czynicej z muchy sonia, albo przynajmniej panter lub tygrysa, mamy mnstwo kwiatkw w naszej armii, to bodaj nieszczsna nasza marynarka trzyma prym w tych wielkich sowach. Bo gdy myli s bezbrzene, to gdzie ich
szuka jak nie na oceanach. Jest to zdaniem moim gwna choroba marynarki, ktra z tego powodu z trudem daje si nacign do roli skadniowej czci jednolicie pracujcej dla obrony pastwa. Pastwo bowiem nie posiada ani monoci, ani jakichkolwiek rodkw do tego, aby tak drog prawd
o swojej sile, jak flot wojenn mogc by uyt na wielkich morzach
czy kreowa, czy zbudowa47.
W ten sposb Pisudski oceni koncepcj budowy potnej floty wojennej, dziaajcych na morzach i oceanach wiata. Bya ona adekwatna

do moliwoci finansowych Polski oraz zada, jakie miaa Polska Marynarka


Wojenna spenia. Prezentowana koncepcja bya autorstwa szefa KMW. Jako
czowiek inteligentny, znajcy ju wczeniej niech Pisudskiego do swojej
osoby i do budowy floty wojennej, a take cik sytuacj gospodarcz kraju [kryzysy wiatowy przyp. J.B.], nie powinien lansowa wizji rozbudowy oceanicznej floty wojennej. Odpowied Marszaka bya taka jak powyej
zacytowana, a rwnoczenie postawi zadania do wykonania przez siy morskie, ograniczajce si do obrony i panowania nad Zatok Gdask i rozwijania wsppracy z wojskami ldowymi.
Dla Pisudskiego flota wojenna i suba na okrtach, bya problemem
nie do koca rozumianym, niemniej to on wwczas decydowa o rozwoju
si zbrojnych. Propozycje szefa KMW komandora (od 1931 r. kontradmira)
Jerzego wirskiego, zmierzay do rozwoju potencjau bojowego PMW tak,
aby w 1935 r. moga ona wykonywa zadania zwizane z obron wasnych
pocze morskich na Batyku, obron wasnych baz wzdu wybrzea i przerywania linii komunikacyjnych przeciwnika na Batyku48.
Z pocztkiem 1930 roku, politycy polscy zostali zaabsorbowani londysk konferencj morsk, w ktrej uczestniczyy potgi morskie wczesnego
wiata: Wielka Brytania, Francja, Wochy, Stany Zjednoczone AP i Japonia.
Celem tej konferencji byo wprowadzenie ogranicze zbroje i zapewnienia
bezpieczestwa na morzu. Tak jak wczeniej wspomniano, Polska posiadajc
bardzo krtki dostp do morza, a tym samym brak czytelnej i dalekowzrocznej polityki morskiej, niewiele angaowaa si w polityczne i wojskowe problemy morskie. Biorc pod uwag, to co dziao si w kwestii bezpieczestwa na morzu w skali wiatowej, a take to, e ta konferencja miaa by preludium do przygotowywanej Konferencji Rozbrojeniowej. Nawet skierowano do Londynu na okres trwania konferencji komandora Eugeniusza Solskiego, ktry nie mg uczestniczy w konferencji ze wzgldu na brak udziau
w niej reprezentantw maych pastw. Prawdopodobnie o wyjedzie do Londynu komandora Solskiego zadecydowa Sztab Gwny WP, o czym wiadcz pisma szefa Sztabu kierowane do ministra Spraw Zagranicznych, w ktrych krytykowano brak koordynacji polityki zagranicznej ze stanowiskiem
organw wojskowych49 .
Konferencja w znacznym stopniu podzielia uczestnikw w kwestii dotychczasowych ustale konferencji wersalskiej. Dla Polski niebezpieczne

46
47

M. Nowak-Kiebik, dz. cyt., s. 198.


Centralne Archiwum Wojskowe [dalej CAW], Generalny Inspektorat Si Zbrojnych [GISZ]
Wytyczne badania zagadnie specjalnych

288

48
49

S.M Piaskowski, dz. cyt., s. 90.


M. Nowak-Kiebik, dz. cyt., s. 274275. By on ekspertem PMW, ktry zajmowa si
zagadnieniami dotyczcymi zbroje na morzu w odniesieniu do redukcji marynarek
wojennych. Dokadnie analizowa wnioski poszczeglnych pastw i skada systematyczne
raporty na rce gen. Burchardt-Bukackiego. Por. C. Ciesielski, Konferencja rozbrojeniowa w
Genewie a program morski II Rzeczypospolitej (cz. II), Przegld Morski, 1988, nr 6, s. 45.
289

Jerzy Bdmirowski

Marynarka Wojenna w polskiej polityce zagranicznej okresu midzywojennego

okazao si stanowisko Wielkiej Brytanii, w ktrym widoczna bya niech


do podejmowania jakichkolwiek dziaa w kwestii wsppracy i zobowiza
wobec pastw lecych na kontynencie. Byo to tym bardziej niebezpieczne
dla Polski ze wzgldu na schadzanie si stosunkw polsko-francuskich. Dodatkowo, niebezpieczne byy propozycje Brytyjczykw dotyczce wprowadzenia ogranicze w tonau i liczby odzi podwodnych (okrtw podwodnych). Ot, te okrty dla maych marynarek wojennych w tym dla PMW,
byy wanym komponentem si, ze wzgldu na ich zadania w systemie obrony i ochrony morskiej granicy pastwa.
Sytuacja w Europie zmieniaa si z roku na rok, przyjmujc w latach 1932
1933 bardzo niebezpieczn konstelacj wydarze dla Polski. Dojcie do wadzy Hitlera i przystpienie do amania przez Niemcy obowizujcych postanowie traktatu pokojowego, poprzez inicjowanie wielkich zbroje, doprowadziy m.in. do przerwania konferencji rozbrojeniowej w Genewie wczerwcu 1934
roku. Brak reakcji na te wydarzenia takich mocarstw jak Wielka Brytania i Francja, pozwoliy Hitlerowi na realizacj wasnych planw dotyczcych budowy
m.in. floty wojennej. Polska w wietle tych wydarze, musiaa bardziej uwanie przyglda si temu, co dziao si za zachodni granic i co trzeba zrobi,
aby przygotowa si do obrony wasnych granic.
Splot tych wydarze sprawi, e wadze wojskowe zwrciy wiksz uwag na rozwj potencjau bojowego PMW, i przystpiy do usilnych poszukiwa rodkw finansowych na ten cel. A jakie to byy dziaania, niech wiadczy nastpujce wydarzenie: [] w maju 1933 roku szef Oddziau I Sztabu Gwnego przedstawi szefowi Sztabu Gwnego WP referat na temat
zmniejszenia budetu mobilizacyjnego wojsk ldowych na korzy PMW. []
Gen. Zamorski stwierdzi, e w obecnej sytuacji jest niemoliwa jakakolwiek redukcja wydatkw wojska ldowego (dotyczyo to sumy 2300000 z.
W latach 1934/1935). Zaproponowa jednak inne rozwizanie: Pozwalam sobie natomiast zaproponowa Panu Generaowi, jako moliwe rdo wydobycia potrzebnej kwoty, budet Ministerstwa Wyzna Religijnych i Owiecenia Publicznego (dzisiaj Ministerstwo Edukacji Narodowej), ktre od szeregu lat posiada na wychowanie fizyczne kwot prawie 8 mln z. Uwaam bowiem, e jednoroczna ofiara w wychowaniu fizycznym i subwencjach na rzecz
klubw sportowych, nie odbije si na tynie narodu tak dobitnie jak zahamowanie rozbudowy floty wojennej odbi si moe na koniecznoci obronnych Pastwa50.
Rok 1932 potwierdzi po raz kolejny, e Wielka Brytania bya bardziej
zainteresowana utrzymywaniem dobrych stosunkw dyplomatycznych
z Niemcami ni z Polsk. wiadczyo o tym kontrowersyjne zachowanie

brytyjskiego MSZ w sprawie wizyty eskadry brytyjskiej marynarki wojennej


w Gdasku. Wielka Brytania powiadomia stron polsk, e w przypadku kolejnego incydentu, wniesie spraw do Ligi Narodw, natomiast dotychczasowy
sojusznik Francja odmwi Polsce udzielenia wojskowych kredytw. Naley
w tym miejscu podkreli, i kredyty francuskie byy faktycznie jedynymi,
jakie Polska uzyskaa z zewntrz w latach 19211935 na rzecz obrony narodowej. Gdyby zostay wstrzymane, zakoczyby si proces dozbrajania armii
w tym i Polskiej Marynarki Wojennej.
Bardzo niepokojce informacje napyway do Polski z brytyjskiego MSZ,
gdzie pojawiay si dyskusje nad ewentualn rewizj granicy polsko-niemieckiej i o nieprzychylnym stanowisku Wielkiej Brytanii do polityki polskiej
w Wolnym Miecie Gdasku. O tym, e takowe dyskusje toczyy si za zamknitymi
drzwiami w Londynie, wiadczy bardzo powany incydent, jaki mia miejsce w noc
sylwestrow. Spiker, prowadzcy audycj BBC Jak Europa oglda noc noworoczn,
powiedzia: Obecnie przechodzimy przez tak zwany Polski korytarz, ktry dzieli Niemcy
na dwie czci i przybywamy doWarszawy, stolicy nowego pastwa, Polski, ktra wydaje jedn trzeci budetu na sw ogromn armi51. Chocia z jednej strony MSZ Wielkiej Brytanii odegnywao si od tego incydentu, to ju w styczniu sformuowao projekt rewizji granicy polsko-niemieckiej na Pomorzu i zmiany statusu Gdaska.
Strona niemiecka wykorzystaa skrupulatnie dziaania dyplomacji brytyjskiej i ju w lutym Senat Wolnego Miasta Gdaska rozwiza policj portow, w skad ktrej wchodzili rwnie Polacy, a spraw bezpieczestwa powierzy w porcie policji gdaskiej. Odpowied Polski bya natychmiastowa.
Na rozkaz Pisudskiego do basenu Westerplatte wszed okrt transportowy
Wilia i wysadzono 120 onierzy celem wzmocnienia stacjonujcej tam zaogi polskiej.
O ile w kwestii dziaa niemieckich w Gdasku, Wielka Brytania nie zaja stanowiska, to na wie o wysadzeniu desantu na Westerplatte, zareagowaa ostro.
Wspomniane wydarzenia na arenie midzynarodowej oraz incydenty
niewtpliwie zmieniy stanowisko rzdu RP do kwestii rozbudowy potencjau bojowego PMW. Starano si jak najszybciej wyposay siy morskie
w miar nowoczesne okrty. Byo to ogromne wyzwanie, biorc pod uwag,
e w latach 19241929/1930 wydatki na marynark wojenn stanowiy od 0,3%
do 4,06% budetu Ministerstwa Spraw Wojskowych. W 1930 roku pod wzgldem budetu (1,26 z wydatek na marynark wojenn na gow mieszkaca), PMW zajmowaa bardzo odlege miejsce pord znaczcych pastw
europejskich. Dla porwnania we Francji wynosi on 23,56 z; w Holandii
18,34 z, nawet w Turcji by wikszy i wynosi 2,30 z52.

50

C. Ciesielski, dz. cyt., s. 50.

290

51
52

M. Nowak-Kiebik, dz. cyt., s. 321322.


K. Krzyanowski, dz. cyt., s. 105.
291

Jerzy Bdmirowski

Marynarka Wojenna w polskiej polityce zagranicznej okresu midzywojennego

Budet PMW w pierwszej poowie lat 30. stanowi okoo 5,0% budetu MSWojsk. i przeznaczano go na: budow jednostek pywajcych od 20
do 40%; na budowle i zakupy gruntw (naley pamita, e w tym czasie powstaj jednostki nadbrzene PMW) okoo 10% i wegetacyjne okoo 30%53.
We wspomnianym okresie, pomimo tylu przeciwnoci, korzystajc w sposb racjonalny z tych rodkw, udao si potencja bojowy PMW rozbudowa
o nowoczesne okrty, a mianowicie o ORP Wicher i ORP Burza, ORP
Ry, ORP Wilk, ORP bik.
Lata 19321934 to okres, w ktrym zostay zawarte z ZSRR (1932 r.),
a nastpnie z Niemcami (1934 r.) traktaty o nieagresji, ktre w pewnym stopniu stabilizoway sytuacj na wschodniej i zachodniej granicy Polski. Pisudski zdawa sobie spraw z faktu, i te traktaty stanowi wany element bezpieczestwa pastwa, lecz s one tylko czasowe: Majc te dwa pakty ostrzega
wsppracownikw siedzimy na dwu stokach to nie moe trwa dugo.
Musimy wiedzie [] z ktrego spadniemy najpierw i kiedy54. Podczas spotka z przedstawicielami MSZ i MSWojsk. podkrela, niezbdno dziaa
politycznych, ktrych efektem mia by sojusz z Francj (wwczas faktycznie istnia tylko w dokumentach) i Wielk Brytani: Skuteczna droga doParya prowadzi przez Londyn. Jak dugo nie nawiemy bezporednich stosunkw z Angli, tak dugo polityka polska sta bdzie na lotnym piasku55.
W ekipie rzdowej i MSWojsk. zaczto zdawa sobie spraw z faktu,
i bezpieczestwo tras eglugowych wiodcych do polskich portw, a take
ochrona i obrona morskiej granicy pastwa moe by zagwarantowane tylko przez wasne siy morskie oraz powstajce jednostki nadbrzene PMW.
Zrozumiano, e w wypadku konfliktu zbrojnego na wodach Morza Batyckiego, pomoc militarna francuskiej marynarki wojennej raczej nie moe by
uwzgldniona. To samo dotyczyo Royal Navy, gdy zarwno przedstawiciele rzdu brytyjskiego, jak i francuskiego, w swoich wystpieniach zwracali
uwag, e potencja bojowy ich armii wymaga jeszcze rozbudowy. By to niewtpliwie przekazywany czytelny sygna do tych pastw, ktre w wikszym
lub mniejszym zakresie liczyli na pomoc z ich strony.
W 1936 roku odbyo si wodowanie dwch okrtw dla PMW wybudowanych w stoczniach brytyjskich (zamwienie zoono w 1933 r., gdy oferty francuskie zostay odrzucone) ORP Grom i ORP Byskawica. Podczas tej uroczystoci ambasador Polski w Londynie Edward Raczyski powiedzia: Polska to drzewo, ktrego korzenie tkwi w morzu [] Korzeniami

swego handlu Polska tkwi w wodach Batyku i oceanw. Zadaniem marynarki


polskiej, a tym samym obu kontrtorpedowcw Groma i Byskawicy jest
strzec tych korzeni i tego pnia ycia polskiego56.
Natomiast admira sir John Fisher, Commander in Chief Portsmouth,
czyli dowdca okrgu morskiego podkreli: Najstarsza marynarka wiata
cieszy si z owocnej wsppracy z najnowsz ze wspczesnych marynarek.
To, e marynarka polska jest najmodsz oznacza, e jest rwnie najbardziej
nowoczesn, czego dowodem s oba kontrtorpedowce57.
Wszelkie dziaania dyplomatyczne podejmowane przez Wielk Brytani jesieni 1937 roku, wynikay z intensywnych de rzdu brytyjskiego do ostatecznego sprecyzowania programu wasnej polityki zagranicznej,
w wietle zmian na arenie midzynarodowej. W tym czasie po myli Hitlera zosta rozwizany problem Nadrenii oraz funkcjonowa pakt antykominternowski zawarty midzy Niemcami, Japoni a od 1937 roku i Wochami.
Wwczas to MSZ Wielkiej Brytanii, w porozumieniu z szefami sztabu armii brytyjskiej (marynarki wojennej, wojsk ldowych i lotnictwa), dokonao analizy sytuacji midzynarodowej z uwzgldnieni potencjaw bojowych poszczeglnych pastw, ktre mogyby tworzy przeciwwag dla rozwijajcej si siy militarnej pastw osi. W trakcie tych rozmw okazao si,
e zarwno marynarka wojenna, jak i wojska ldowe oraz lotnictwo, nie dysponowao takimi siami uderzeniowymi, ktre zagwarantowayby obron metropolii rozcigajcych si od Europy Zachodniej, przez Morze rdziemne do obszaru Dalekiego Wschodu. Charakterystyczne byo pominicie terytorium Europy
Wschodniej, w ktrych Wielka Brytania posiadaa zobowizania militarne.
W wietle tych analiz ustalono, e najwaniejsze zadania zwizane z bezpieczestwem Zjednoczonego Krlestwa dotycz:
zabezpieczenia kraju przed atakiem,
zabezpieczenie szlakw czcych imperium,
utrzymanie si dla obrony obszarw zamorskich przed atakiem z morza,
ldu i powietrza.
Na czwartym miejscu wymieniono wspprac w obroni terytorium sojusznikw, jednoczenie uzaleniajc j od bliej niesprecyzowanych warunkw. Ustalono, e w momencie wybuchu konfliktu zbrojnego, Wielka Brytania bdzie musiaa prowadzi dziaania rozoone w czasie, ktrych celem
bdzie wyczerpanie surowcw przeciwnika 58.
Wanym czynnikiem, ktry ponownie kierowa Polsk w kierunku nawizania bliszej wsppracy politycznej i militarnej z Wielk Brytani, byy

Tame, s. 105 i 106.


P. Wieczorkiewicz, Historia polityczna Polski 19351945, Warszawa 2005, s. 33.
55
W. Pobg-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski 18641945, t. II, cz. 1, s. 559,
przyp. 40., por. P. Wieczorkiewicz, dz. cyt., s. 33.

53
54

292

Cyt. za T. Skinder-Suchcitz, dz. cyt., s. 27.


Tame,
58
M. Nurek Polska w polityce Wielkiej Brytanii w latach 19361941, Warszawa 1983, s. 9091.
56

57

293

Jerzy Bdmirowski

Marynarka Wojenna w polskiej polityce zagranicznej okresu midzywojennego

efekty zakoczonej w marcu 1936 roku konferencji londyskiej. Konferencja ta dotyczya kwestii ograniczenia zbroje morskich, a na podpisanie stosownych ustale zdecydoway si tylko trzy mocarstwa: Stany Zjednoczone
AP, Wielka Brytania i Francja. Pastwa te zaniepokoia negatywna postawa
Japonii i Woch, ktre podjy decyzj o wycofaniu si z prac w konferencji.
Tym samym day do zrozumienia, e w kwestii zbroje morskich bd realizoway wasn polityk.
Takie postawienie sprawy przez wspomniane pastwa, wymusio na Wielkiej Brytanii kontynuowanie dziaa, majcych na celu ograniczenie zbroje morskich na wiecie. Niewtpliwie instytucj, ktra miaa firmowa tego
typu porozumienie, miaa by Liga Narodw. Natomiast gwarantem penego
sukcesu w tej materii, miay by zdaniem dyplomatw brytyjskich morskie ukady bilateralne zawierane midzy Wielk Brytani, a poszczeglnymi pastwami. W pierwszej kolejnoci powinny zosta one zawarte z Niemcami, Zwizkiem Radzieckim oraz Polsk59.
Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP, na tak propozycj zareagowao
pozytywnie, natomiast pewne zastrzeenia przedstawi kontradmira J. wirski wczesny szef Kierownictwa Marynarki Wojennej. Uwaa on, e podpisanie takiego porozumienia wpynie na krpowanie w przyszoci rozwoju polskiej floty wojennej. Przeciwstawne stanowisko w tej kwestii prezentowa wczesny szef Sztabu Gwnego gen. Wacaw Stachiewicz, ktry sugerowa podjcie rozmw60.
Pomimo takich czy te innych zastrzee, rozmowy polsko-brytyjskie dotyczce ukadu morskiego rozpoczy si w poowie 1936 roku. W rozmowach tych uczestniczyli rwnie oficerowie PMW: kmdr dypl. Eugeniusz
Solski, a po jego mierci kmdr por. dypl. Tadeusz Stoklasa61. W trakcie tych
rozmw pojawi si szereg rozbienoci, ktre niewtpliwie wpyny na odsuniecie w czasie podpisania porozumienia polsko-brytyjskiego. Dopiero po
prawie dwch latach negocjacji 27 kwietnia 1938 roku podpisano wspomniane porozumienie. Jesieni dokonano wymiany dokumentw ratyfikacyjnych
i od tego momentu Polska formalnie wesza do grona pastw zwizanych tak
zwanym drugim ukadem londyskim o ograniczeniu zbroje morskich.
Ratyfikacja tego dokumentu stawiaa Polsk w grupie pastw realizujcych zaoenia drugiej konferencji londyskiej o ograniczeniu zbroje morskich. Zapewne on byby wwczas dla Polski najwaniejszym ukadem62.

O tym wiadczy wypowiedz kmdr por. dypl. M. Majewskiego (szef Sztabu Dowdcy Floty), ktry stwierdza m.in.: Propozycja angielska wiadczy,
e Rzeczpospolita poczyna by na morzu wielkoci rzeczywist i pozytywn,
wprawdzie na razie niewielk, ktr jednak trzeba bra w rachub. Oczywicie, nie wwczas, kiedy w gr wchodz zagadnienia na skal wiatow, lecz
tymczasowo znacznie wsze batyckie. A nasze aspiracje kolonialne nakazuj pilniej i arliwiej pomyle o przyszoci. Wzrost za naszej siy realnej
zwikszy samo przez si wag naszego gosu63.
Z pocztkiem 1939 roku, dyplomacja polska zabiegaa o podpisanie ukadu politycznego i wojskowego z Wielk Brytani. Byo to trudne przedsiwzicie z uwagi na to, e Wielka Brytania w styczniu i lutym 1939 roku praktycznie nie widziaa jakichkolwiek korzyci dla siebie ze wsppracy z Polsk Marynark Wojenn, jednak nie chciaa zniechci Polakw64.
W pewnym stopniu na zmian stosunku Wielkiej Brytanii do Polski wpyna realizacja przez Niemcy ustale konferencji monachijskiej. Rzd brytyjski obawia si, e strona polska ugnie si presji Hitlera i bdzie on mg skutecznie dziaa politycznie i militarnie w kierunku Europy Zachodniej. Dlatego te premier Wielkiej Brytanii zoy 31 marca 1939 r. specjalnie owiadczenie, w ktrym stwierdzi: Na wypadek jakichkolwiek dziaa wojennych
mogcych wyranie zagrozi niepodlegoci Polski i ktre by rzd polski
uzna [] za konieczne odeprze przy uyciu swych narodowych si zbrojnych, rzd Jego Krlewskiej Moci bdzie czu si zobowizany do udzielenia
rzdowi polskiemu natychmiastowego poparcia, bdcego w jego mocy 65.
Powysza deklaracja bya wczeniej konsultowana ze sztabem brytyjskim
oraz z wieloma politykami brytyjskimi. Jednomylnoci nie byo. Przewaya
teoria, e lepiej wspdziaa z Polsk jako sojusznikiem ni pozwoli na jej
wchonicie przez Niemcy. Polska, zgodnie z ocen dowdztwa brytyjskiego,
zostaaby pokonana w cigu dwchtrzech miesicy, ale Niemcy ponieliby
jednoczenie due straty. A to pozwolioby Wielkiej Brytanii lepiej przygotowa si do ewentualnego uderzenia wojsk niemieckich na Wysp.
W kwietniu 1939 roku z wizyt w Londynie przebywa minister spraw zagranicznych Polski Jzef Beck, podczas ktrej ogoszono wzajemne gwarancje na wypadek agresji. Zgodnie z tym dokumentem oba kraje postanowiy zastpi jednostronn gwarancj brytyjsk trway wzajemnym zobowizaniem wsppracy i pomocy. Dodatkowo zaczono tajne klauzule gwarantujce warunki obustronnej wsppracy do czasu formalnego traktatu.
W nim m.in. stwierdzono, e Wielka Brytania zobowizuje si do udzielenia

Problematyka ta w szerszym ujciu zostaa przedstawiona przez J.W. Dyskanta, Konflikty


i zbrojenia morskie 19181939, Gdask 1983, s. 278282.
60
M. Kuakowski, Kierownictwo Marynarki Wojennej wobec przystpienia Polski doTraktatu
Morskiego, Przegld Morski 1986, nr 10, s. 7477.
61
C. Ciesielski, Polsko-brytyjski ukad morski, Przegld Morski 1988, nr 6, s. 53.
62
Powysz problematyk w szerszym zakresie przedstawi M. Nurek, dz. cyt.
59

294

C. Ciesielski, dz. cyt., s. 57.


T. Skinder-Suchcitz, dz. cyt., s. 23.
65
P. Wieczorkiewicz, dz. cyt., s. 54. szerzej M. Nurek, dz. cyt., s. 187189.
63

64

295

Jerzy Bdmirowski

Marynarka Wojenna w polskiej polityce zagranicznej okresu midzywojennego

Polsce pomocy w wypadku bezporedniego ataku niemieckiego lub kadej akcji wyranie zagraajcej niepodlegoci Polski a rzd Polski uznaby
za swj ywotny interes przeciwstawienia si siami zbrojnymi66.
Dla polskiej dyplomacji przebieg wizyty i wspomniane ustalenia stanowiy bardzo wane osignicie, gdy w znacznym stopniu likwidowao istniejc od Monachium pewn izolacj Polski na arenie midzynarodowej. Natomiast opinia publiczna w Polsce z ogromnym zadowoleniem przyja wspomnian gwarancj.
Informacja o zacienieniu wsppracy polsko-brytyjskiej wzburzya Hitlera, co podkreli w wystpieniu krytykujcym polityk zagraniczn Wielkiej Brytanii.
W maju 1939 roku w Warszawie rozpoczy si rozmowy sztabowe polsko-brytyjskie. W trakcie ich trwania okazao si, e s nike moliwoci
udzielenia pomocy militarnej Wielkiej Brytanii dla Polski w wypadku wojny.
Rwnie kwestie udzielenia poyczki stronie polskiej trafiy na nieprzychylny grunt w gremiach finansowych rzdu brytyjskiego.
Strona brytyjska oficjalnie podkrelia, e Batyk nie jest w krgu zainteresowania Royal Navy, co byo jednoznaczne z brakiem akceptacji uycia si
na tym akwenie. Brytyjczycy byli przekonani, e w kilka godzin po rozpoczciu wojny, Morze Batyckie stanie si wewntrznym morzem niemieckim.
W zwizku z takimi zaoeniami, delegacja brytyjska zaproponowaa stronie polskiej moliwo korzystania z baz brytyjskich przez polskie jednostki (dotyczyo to gwnie kontrtorpedowcw), ktre w trakcie potencjalnego
konfliktu zbrojnego polsko-niemieckiego nie miay szans dziaa na Batyku.
W trakcie tych rozmw szef KMW zwrci si z prob do strony brytyjskiej o moliwo nabycia monitorw (okrtw artyleryjskich), ktre mogyby peni rol nadbrzenej cikiej artylerii w obronie bazy na Helu. Niestety, pomimo zapewnie delegacji brytyjskiej podczas rozmw w Polsce, Wielka Brytania nie miaa zamiaru przekaza monitorw do obrony Wybrzea67.
Faktycznie formalny ukad o pomocy wzajemnej midzy Polsk a Wielk
Brytani zosta podpisany 25 sierpnia 1939 roku w Londynie przez ministra
spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Edwarda Halifaxa i ambasadora Polski Edwarda Raczyskiego68. Ze wzgldu na sytuacj midzynarodow ukad
brytyjsko-polski wchodzi natychmiast w ycie bez wymaganej ratyfikacji.
Konsekwencj rozmw prowadzonych ze stron brytyjsk by plan
Peking i zosta on zrealizowany w 100% jako jedyny z trzech planw.

Zgodnie z ustaleniami zawartymi w protokole z tych rozmw, ORP Byskawica, ORP Burza i ORP Grom z kocem sierpnia uday si do portw
brytyjskich, natomiast pozostae okrty podwodne i nawodne miay wykonywa swoje zadania bojowe na Batyku.
Zamiast otrzymania pomocy militarnej od Brytyjczykw, Polacy tak pomoc musieli wiadczy Wyspie, aby nie zostaa zdobyta przez wojska hitlerowskie.

Sojusze polityczno-militarne s wanym komponentem stosunkw midzynarodowych, budowy wsplnego bezpieczestwa, gwarantem pokojowego funkcjonowania ukadajcych si stron. Musz one jednak by zawierane
z tymi pastwami, ktrych czy ssiedztwo lub wsplnota interesw. Mona stwierdzi, i wsppraca polityczno-militarna z Wielk Brytani i Francj
nie powioda si. Czy szukanie sojusznikw poza Morzem Batyckim byo
uzasadnione? Moe naleao nalega na utworzenie Zwizku Batyckiego,
ktry mia wsplnych wrogw i wsplnych akwen dziaania? Niewtpliwie
wydarzenia z 1939 roku powinny by pewnym przesaniem dla tych, ktrzy
maj wpyw na tworzenie i realizacje polityki zagranicznej i jej komponentu, jakim jest bezpieczestwo morskie Polski. Szukanie sojusznikw spoza
tak zwanej strefy wsplnego zagroenia w okrelonych sytuacjach polityczno-militarnych moe okaza si zudne.

M. Nurek, dz. cyt., s. 196.


T. Skinder-Suchcitz, dz. cyt., s. 72, 79 i 83.
68
W. H. Colbern, Polska. Styczesierpie 1939. Analizy i prognozy. Komentarze dowydarze
attach wojskowego ambasady USA w Warszawie, Warszawa 1986, s. 51.
66
67

296

297

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Bogdan Zalewski

UDZIA MARYNARKI WOJENNEJ


W ROZWOJU GOSPODARCZYM GDYNI
W LATACH 19451989
cisy by i jest zwizek Marynarki Wojennej z portem gdyskim,
miastem i jego gospodark morsk. Ma ona znaczny wkad w procesie miastotwrczym Gdyni, zwaszcza po 1945 roku.
Podczas dziaa wojennych miasto unikno wikszych zniszcze. Oglnie wyniosy one 20%, na co zoyo si m.in.: 1 413 budynkw (16,4%),
ktre legy w gruzach lub zostay ciko uszkodzone, 3 892 budynki (45%)
czciowo uszkodzone, 40% zniszczonej sieci komunikacyjnej, spalone
budynki dworcowe i wysadzone w powietrze wszystkie wiadukty1.
Najwikszych natomiast zniszcze, nie tyle na skutek dziaa wojennych,
ile planowanej, niszczycielskiej akcji ustpujcego okupanta, doznay stocznie i obiekty portowe w Gdyni w drugiej poowie marca 1945 roku. Wtedy
to specjalne oddziay saperskie przystpiy do planowanego przygotowania
zniszcze w porcie, a 25 marca, po wprowadzeniu w ycie rozkazu spalonej
ziemi2, rozpoczto w Gdyni detonowanie adunkw wybuchowych. W wyniku tej akcji 90% falochronw ulego cakowitemu zniszczeniu. Ponadto
zniszczony zosta cay ukad komunikacyjny portu i prawie caa sie elektryczna, wodocigowa, kanalizacyjna i telefoniczna.
Osobn kart zniszczenia portu gdyskiego zapisay specjalne oddziay zaporowe Kriegsmarine, ktre w ostatnich godzinach walk zablokoway poszczeglne nabrzea i wejcia do basenw przez rozcignicie licznych sieci zapasowych, zatopienie ponad 30 jednostek pywajcych w tym
7 duych. Gwne wejcie do portu zostao zablokowane przez zatopienie uszkodzonego i wypenionego cementem pancernika Gneisenau. Ponadto wszystkie akweny wodne portu zostay zasypane ogromnymi ilociami rnego rodzaju sprztu wojskowego, do tego stopnia, e najwiksza
A. Kamierczak, Stan potencjau portowo-stoczniowego Gdyni w chwili wyzwolenia,
Przegld Morski1976, nr 6, s. ll.
2
Rozkaz spalonej ziemi zosta wydany przez Hitlera 19.03.1945.
1

298

299

Bogdan Zalewski

Udzia Marynarki Wojennej w rozwoju gospodarczym Gdyni w latach 19451989

gboko nawigacyjna w porcie po wyzwoleniu wynosia 3,5 metra wobec


1012 metrw w 1939 roku3.
Dodatkowo stan techniczny portu gdyskiego pogarsza fakt, e okupant
zmieni port handlowy na port wojenny. W zwizku z tym w latach 1942
1944 nadmiernie pogbiono baseny przy nabrzeach: Rumuskim, Indyjskim i Polskim ponad dopuszczaln gboko. Miao to na celu stworzenie moliwoci bazowania najwikszych okrtw, a w rzeczywistoci spowodowao osabienie statecznoci i wychylenie wspomnianych nabrzey.
Praktycznie w chwili wyzwolenia Gdyni port nie nadawa si w ogle
do eksploatacji, a straty byy znaczne i wynosiy 99 761 275 z polskich
z sierpnia 1939 roku. Natomiast straty portu wojennego zamykay si sum
11 160 000 z4.
Wyzwolenie Wybrzea, a przede wszystkim oswobodzenie Gdyni i Gdaska, stworzyo warunki do odbudowy gospodarki morskiej. Jednoczenie fakt
ten sta si podstaw do skierowania tam powstaego 29 padziernika
1944 roku w Lublinie 1. Samodzielnego Morskiego Batalionu Zapasowego5, celem wykonania jego waciwych zada. Stao si to na podstawie rozkazu Naczelnego Dowdcy WP nr 0021/oper. z 31 marca 1945
roku, ktry brzmia: W zwizku z oswobodzeniem miast i portw morskich
Gdaska i Gdyni - rozkazuj:
1. Stacjonujcy w m. Wocawek 1 Morski Batalion przenie do m. Gdask,
wydzielajc 1 kompani do m. Gdynia;
2. Przeniesienie Batalionu przeprowadzi natychmiast;
3. Po przybyciu Batalionu w nakazane miejsce dowdca Batalionu przejmie ochron portw morskich i miast oraz zapewni w ww. miastach porzdek pastwowy6.
Batalion zostaje przerzucony z Wocawka przez Toru, Chem, Grudzidz,
Gniew i Tczew do Gdaska, do ktrego przyby rankiem 3 kwietnia. W pnocnej
czci poncego miasta broniy si jeszcze oddziay niemieckie.
Zaraz po przybyciu do Gdaska zasadnicze siy Batalionu zostay rozmieszczone na terenie Stoczni Gdaskiej. Natychmiast zorganizowano ochron jej terenw7. Rwnoczenie wydzielona ze skadu Batalionu kompania

techniczna pod dowdztwem mjr. in. Wadysawa Tarnowskiego8 i kpt. mar.


Wadysawa Trzciskiego, zostaje skierowana do Gdyni z zadaniem rozpoznania terenu i przejcia pod ochron obiektw wojskowych, a przede wszystkim
Warsztatw Remontowych Marynarki Wojennej, portu wojennego i stoczni9.
Po zakwaterowaniu w budynku przy ulicy witojaskiej 18 kompania techniczna nazwana oddziaem detaszowym, skadajcym si z 56 oficerw, podoficerw i marynarzy, przystpia do usuwania min i gruzu z ulic miasta. Ponadto stopniowo przejmowaa pod ochron obiekty wojskowe i przemysowe na terenie Gdyni. I tak 4 kwietnia obja ochron w porcie gdyskim,
a po wyzwoleniu 5 kwietnia Oksywia, Stoczni Gdysk. Natomiast 7 kwietnia pododdzia wartowniczy, skadajcy si z 34 marynarzy kompanii technicznej pod dowdztwem ppor. mar. Bluma, zabezpieczy Warsztaty Remontowe Marynarki Wojennej i port wojenny na Oksywiu oraz przystpi
jednoczenie do porzdkowania ich terenw10. Rwnie w tym czasie pluton
motorzystw pod dowdztwem ppor. mar. Janusza Kunde przej ochron Gdyskiej Stoczni Remontowej, wystawiajc posterunki od strony basenu rybackiego i drg dojazdowych. Pozostali marynarze pod dowdztwem ppor. mar. Stanisawa Skrka zajli si ochron mostw i linii telefonicznych, a take usuwaniem min i gruzu z ulic Gdyni11. Marynarze, usuwajc
z terenw i obiektw wojskowych pozostae po dziaaniach wojennych miny,
amunicj i uzbrojenie, zajli si rwnie remontem uszkodzonych niewielkich jednostek portowych.
Poza penieniem suby wartowniczej marynarze kompanii technicznej uczestniczyli czsto w gaszeniu poarw. Utworzona druyna przeciwpoarowa plutonu motorzystw bya jedyn dziaajc bezporednio po wojnie
w porcie gdyskim stra poarn. Midzy innymi druyna ta ugasia grony poar, jaki wybuch w piwnicach tak zwanego domu pilotw przy ulicy
Chrzanowskiego 14, przyczyniajc si do uratowania tego budynku12.
Powoanie w lipcu 1945 roku organw dowdczych i instytucji Marynarki Wojennej oraz zapocztkowanie rozwoju organizacyjnego si

A. Kamierczak, dz. cyt., s. 1216.


Archiwum Zakadowe Gdyskiego Urzdu Morskiego, Raport Komisji Odszkodowa
Morskich, (w:) Materiay do ustalenia szkd i strat wojennych w resorcie eglugi
powstaych w latach 19391945, s. 46.
5
Por. H. Malinowski, Powstanie i dziaalno 1 SMBZ, Rocznik Orodka Nauk Spoecznych
i Wojskowych Marynarki Wojennej, Gdynia 1964, nr 2
6
Centralne Archiwum Wojskowe (dalej CAW), akta 1 SMBZ, t 309/62, s. 248.
7
W. Trzciski, Z dziejw 1 SMBZ, Biuletyn Historyczny Wydziau Historycznego ZP MW,
3
4

300

Gdynia 1975,nr 6, s. 44.


Dopiero 28.03.1945 dla ujednolicenia ewidencji i podkrelenia faktu, e 1 SMBZ jest
morsk jednostk wszystkim oficerom, podoficerom i szeregowcom posiadajcym stopnie
niemarynarskie nadano waciwe stopnie marynarki wojennej.
9
W. Radziszewski, Marynarka Wojenna w latach 19451949, Gdask 1976, s. 19.
10
W. Trzciski, Relacja ze suby w Marynarce Wojennej, Archiwum Marynarki Wojennej
(dalej AMW), t. 776/64, s. 6.
11
Z. Wako, Wybrane zagadnienia udziau Marynarki Wojennej w odbudowie gospodarki
morskiejw latach 1945-1949, Biuletyn Historyczny WH ZPMW, Gdynia 1971, nr 2, s. 123.
12
J. Kunde, Fragment dziaalnoci plutonu motorzystw kompanii technicznej z I SMBZ,
Relacja b. dowdcy plutonu motorzystw, Gdynia 1970, Wydzia Historyczny ZPMW,
sygn. 234, s. 3.
8

301

Bogdan Zalewski

Udzia Marynarki Wojennej w rozwoju gospodarczym Gdyni w latach 19451989

morskich, spowodowao piln potrzeb aktywnego uczestnictwa w realizacji


nowych zada, z ktrych na czoo wysuway si: traowanie akwenw eglugowych i basenw portowych, oczyszczanie z min i wrakw Zatoki Gdaskiej i Pomorskiej, udostpnianie akwenw morskich dla rybowstwa, likwidacja zniszcze wojennych i rozminowanie Wybrzea. Nadal jednak piln
potrzeb byo zapewnienie porzdku i bezpieczestwa na tym terenie.
W przywracaniu ycia spoeczno-gospodarczego na Wybrzeu podstawowe znaczenie miao rozminowanie i oczyszczenie terenw nadmorskich
z min i innych mierciononych materiaw wybuchowych Pocztkowo rozminowaniem i usuwaniem niewypaw zajmowali si marynarze poszczeglnych pododdziaw 1 SMBZ w trakcie wykonywania rnych czynnoci.
W pracach tych wyrnia si zwaszcza kompania techniczna stacjonujca
na terenie Gdyni, ktra oczycia z min rozlege tereny miasta. Ponadto marynarze wraz z onierzami jednostki budowlanej pracowali nad usuwaniem
poniemieckich umocnie przeciwczogowych, rnego rodzaju zasiekw
z drutu kolczastego oraz min i gruzu. Marynarze zajmowali si rwnie
usuwaniem drzew wywrconych przy drogach na trasie Gdynia-Oksywie
oraz porzdkowaniem portu wojennego na Oksywiu13.
Pododdziay marynarskie stacjonujce na terenie Gdyni i Oksywia poza
uczestnictwem w odgruzowaniu portu i miasta pracoway take przy odbudowie tuneli i wiaduktw. Latem 1945 roku naprawione zostay 4 rozbite
w czasie dziaa wojennych tunele oraz usunito gruz ze zniszczonych wiaduktw nr 1 i 4, umoliwiajc w ten sposb komunikacj z rejonem przeadunkw masowych portu gdyskiego14.
Ogrom prac zwizanych z likwidacj skutkw i pozostaoci wojny na terenie Wybrzea, a zwaszcza potrzeba przyspieszenia tempa odbudowy gospodarki morskiej spowodowaa konieczno wprowadzenia rnych rozwiza organizacyjnych. W tym celu dowdca 1. SMBZ kmdr por. Karol Kopiec wydzieli ze skadu tej jednostki dwa pododdziay marynarzy do rozminowywania waniejszych obiektw na terenie Trjmiasta. Pierwszy pododdzia pod dowdztwem chr. mar. Adama Brzostowicza, wykonywa prace
dorane zwizane z rozminowaniem obiektw wojskowych i przemysowych
na terenie Gdaska. Natomiast drugi pododdzia, skadajcy si z pirotechnikw i saperw kompanii technicznej pod dowdztwem ppor. mar. Stanisawa
Skrka, zajmowa si rozminowaniem Gdyni i Babich Dow.
W dniu 25 lipca 1945 roku wydzielona grupa saperw z pododdziaw ppor. mar. Skrka, uwzgldniajc prob kapitana portu gdyskiego,

rozbroia i usuna znaczn ilo rnego rodzaju min, amunicji i materiaw


wybuchowych zalegajcych teren portu handlowego15.
Do koca lipca 1945 roku marynarze 1. SMBZ zbadali i czciowo rozminowali cay teren przylegajcy do koszar dawnej Kadry Floty na Oksywiu,
portu wojennego, Grnego Oksywia i Babich Dow, Ogem wykryto i zlikwidowano 341 sztuk rnego rodzaju min i 19 bomb16.
Gwn jednak organizacj i bezporednio rozminowywaniem zajmowaa si suba uzbrojenia Marynarki Wojennej, a przede wszystkim zastpca
szefa uzbrojenia Gwnego Portu Marynarki Wojennej17, kmdr ppor. Wadysaw Trzciski i szef skadnicy amunicji chr. mar. Franciszek Wrbel18. Obaj
wraz z grupami marynarzy-saperw zajmowali si bezporednim rozminowaniem obiektw stoczniowych i portowych, budynkw instytucji pastwowych i osb prywatnych. Grupy te tylko do koca 1946 roku zniszczyy ponad 1000 ton rnego rodzaju pociskw, amunicji i min19. Dziki ich wytrwaej pracy teren Gdyni, cznie z przedmieciami, zosta oczyszczony z min.
W usuwaniu gronych pozostaoci wojny du pomoc marynarskim grupom
saperskim okazyway wczesne wadze miejskie, instytucje pastwowe i mieszkacy Gdyni. Poza informacjami o przypuszczalnych miejscach znajdowania si
ukrytych adunkw wybuchowych, napyway do suby uzbrojenia Marynarki
Wojennej z instytucji cywilnych i od osb prywatnych liczne proby o rozminowanie rnych obiektw, pl, drg itp. Natomiast w pierwszych dniach sierpnia
1945 roku Zarzd Miejski w Gdyni przekaza Marynarce Wojennej wykaz terenw, gdzie znajdoway si jeszcze materiay wybuchowe i rny sprzt wojenny.
Do miejsc tych udaway si patrole saperskie, ktre po dokonaniu rozpoznania
przystpoway niezwocznie do usuwania min, pociskw i amunicji.
W wyniku ofiarnej i penej niebezpieczestw pracy saperw morskich
do koca 1945 roku unieszkodliwiono 519 min i 1500 zapalnikw rnego
typu, 34 miny morskie, 45 380 sztuk amunicji maokalibrowej, 6808 naboi
i pociskw, 1870 granatw rcznych i 1000 karabinowych granatw przeciwpancernych, 870 pancerzownic rakietowych, 233 pancerzownice bezodrzutowe, 350 min modzierzowych, 20 bomb lotniczych i 360 rakiet20

13
14

Z. Wako, dz. cyt., s. 123126.


Gazeta Morska, nr 6 z 07.09.1945.

302

F. Czerski, Z. Wako, Maa kronika Polskiej Marynarki Wojennej, Warszawa 1980, s. 81.
CAW, akta 1 SMBZ, l. 309/61, s. 125.
17
W dniu 17.07.1945 rozkazem ND WP nr 0013 zosta powoany do ycia Gwny Port
Marynarki Wojennej w Gdyni. Instytucja ta jako organ kwatermistrzowski miaa
zazadanie zaopatrywa jednostki Marynarki Wojennej w sprzt oraz materiay techniczne
i gospodarcze.
18
Kmdr ppor. Wadysaw Trzciski i chor. mar. Franciszek Wrbel za zasugi w akcji rozminowywania
Gdyni jako jedni z pierwszych otrzymali dyplomy honorowych obywateli tego miasta.
19
AMW, akta SGMW, t. 35/12, s. 46.
20
AMW, akta SGMW, t. 93/3, s. I.
15

16

303

Bogdan Zalewski

Udzia Marynarki Wojennej w rozwoju gospodarczym Gdyni w latach 19451989

W wykonaniu tej olbrzymiej pracy, i to w stosunkowo krtkim czasie, wyrnio


si wielu oficerw, podoficerw i marynarzy W szczeglnoci za kmdr ppor. Wadysaw Trzciski, ppor. mar. Franciszek Moczado, ppor. mar. Wadysaw Piotrowski, ppor. mar. Stanisaw Skrek, chor. mar. Franciszek Wrbel, bosm. Edmund Pawlak, bosm. Stanisaw Kwiatkowski, bsmt. Jzef Prukropa., mat. Jzef Binkowskim,
mar. Szczepan Fajkowski, mar. Alojzy Olejniczak i mar. Zygmunt Zawadzki21.
Wiosn 1946 roku wznowiono prace nad rozminowaniem Gdyni, ktre
zostay poprzedzone zwiadami saperskimi zagroonych terenw. Nadal zajmoway si tym wydzielone grupy saperw morskich i pirotechnikw suby uzbrojenia Gwnego Portu Marynarki Wojennej. W swej dziaalnoci napotykali na szereg trudnoci, a przede wszystkim ustawicznie odczuwali brak
rodkw transportowych do przewoenia w bezpieczne miejsce gronych pozostaoci wojennych. Doranie przydzielany przez Zarzd Miejski w Gdyni i miejscowe zakady tabor nie zaspokaja stale rosncych w tym zakresie potrzeb. Dopiero dodatkowy przydzia paliwa na te cele dla potrzeb suby uzbrojenia Gwnego Portu Marynarki Wojennej, spowodowa w duym
stopniu rozwizanie tego problemu.
Do koca 1946 roku saperzy morscy rozminowali prawie cay teren Gdyni, stwarzajc tym samym normalne, pokojowe warunki pracy i ycia mieszkacw miasta.
W okresie ostrej zimy 1946/1947 saperzy morscy uczestniczyli w akcji
przeciwlodowej i przeciwpowodziowej, do ktrej skierowano podstawowe
ich siy. Midzy innymi saperzy nieli pomoc uwizionym przez lody kutrom
rybackim w porcie gdyskim. Kilkakrotnie wykonywano przy uyciu materiaw wybuchowych kruszenie lodu w basenie nr 1 w celu umoliwienia
wyjcia z portu na pow kutrom rybackim.
W sierpniu 1947 roku zasadnicze prace minerskie zostay zakoczone,
a gwne siy pododdziaw saperskich Marynarki Wojennej skierowano
do prac zwizanych z umacnianiem obronnoci kraju. W przypadku wykrycia
min lub skadw amunicji, czynnoci minerskie prowadziy ju tylko specjalne grupy saperw. I tak 1 grudnia 1947 roku szef suby uzbrojenia Gwnego Portu Marynarki Wojennej w Gdyni skierowa pirotechnika st. bsm. Adama adosia do dyspozycji Biura Odbudowy Portw w Gdyni celem rozbrojenia wydobytej z basenw portowych amunicji i materiaw wybuchowych22.
W czasie akcji rozminowywania i oczyszczania Gdyni z materiaw
wybuchowych nie obeszo si bez bolesnych strat. Zginli bowiem przy wykonywaniu tych niebezpiecznych czynnoci m.in. ppor. mar. Franciszek Moczydo i chor. mar. Franciszek Wrbel.

Marynarka Wojenna nie tylko usuwaa skutki wojny na ldzie, ale zajmowaa si rwnie likwidacj zagroenia minowego na Batyku, ktre hamowao rozwj gospodarczy Wybrzea.
Morze Batyckie naleao do jednego z najbardziej zaminowanych akwenw w II wojnie wiatowej. W strefie odpowiedzialnoci Polski zostaa zaminowana powierzchnia 1450 Mm2. Na obszarze tym znajdowao si okoo
2500 min23.
Oczyszczenie portw i uruchomienie eglugi byo zadaniem bardzo trudnym, wymagajcym wykonania zoonej pracy traowej. W pocztkowym
okresie formowania Marynarki Wojennej brak byo odpowiedniego sprztu,
okrtw i specjalistw broni podwodnej oraz nurkw-minerw. Wzgldy za
polityczne, jak rwnie ekonomiczne wymagay jak najszybszego uruchomienia eglugi. Powoane do ycia Biuro Odbudowy Portw mogo jedynie
zaj si uruchomieniem ldowego zaplecza portw.
W tej sytuacji duego znaczenia nabraa pomoc specjalistw Floty Batyckiej ZSRR w likwidacji zagroenia minowego w portach i na szlakach eglugowych oraz szkolenia specjalistw broni podwodnej Polskiej Marynarki Wojennej.
Pomoc Zwizku Radzieckiego w likwidacji zagroenia minowego w strefie odpowiedzialnoci Polski nie zwalniaa wadz polskich z obowizku aktywnego wczania si do prac traowych. Od 16 lipca 1946 roku traowce
polskie rozpoczy prace traowe, ktre prowadzone byy a do 1981 roku.
W kocu maja 1945 roku dywizjon traowcw Floty Batyckiej ZSRR rozpocz traowanie bojowe na Zatoce Gdaskiej, ktre miao na celu oczyszczenie torw wodnych prowadzcych z Helu do Gdyni i Gdaska. Wykonanie tych czynnoci umoliwio przyjcie ju 16 lipca 1945 roku w porcie
gdyskim pierwszego statku bandery fiskiej Suomen Neito24.
W dniu 8 sierpnia 1947 roku zakoczono rozminowanie portu gdyskiego,
coumoliwio bezpieczn wymian towarow drog morsk, wykonywanie rybowstwa morskiego oraz przyspieszyo moliwo korzystania z dostaw UNRA.
Jednym z niezbdnych elementw odbudowy i rozbudowy polskiego Wybrzea byo stworzenie suby hydrograficzno-nawigacyjnej. Zorganizowanie jej podyktowane byo koniecznoci zapewnienia bezpieczestwa
na wodach przybrzenych25. Wynikajce std zadania hydrograficzne
na wybrzeu polskim zostay podzielone midzy Marynark Wojenn

21
22

Tame, s. 23.
AMW, akta SGMW, t. 97/3, s. 67.

304

W. Szczcrkowski, Rozminowanie wd Batyku w strefie odpowiedzialnoci Polski po II wojnie


wiatowej, Przegld Morski 1965, nr 9, s. 7274.
24
Dziennik Batycki z 14 i 17.07.1945.
25
Por. J. Kumider, Powstanie, rozwj i dzisiejsze zadania suby hydrograficznej Marynarki
Wojennej, Przegld Morski 1985, nr 10.
23

305

Bogdan Zalewski

Udzia Marynarki Wojennej w rozwoju gospodarczym Gdyni w latach 19451989

a utworzony 18 maja 1945 roku Gwny Urzd Morski, ktrego pierwszym


dyrektorem zosta kmdr Jzef Poznaski. Marynarka Wojenna wzia na siebie obowizek oznakowania torw wodnych i przeszkd nawigacyjnych,
opracowania niezbdnych map nawigacyjnych, wydawanie Wiadomoci eglarskich oraz wszystkich czynnoci zwizanych z zabezpieczeniem traowania wd przybrzenych26. Do realizacji tego zadania powoano 26lipca 1945 roku Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej w Gdyni, ktrego pierwszym kierownikiem zosta kmdr por. Karol Zagrodzki. Pocztkowo Biuro wykonywao prace pomiarowe i kartograficzne, gromadzio sprzt oraz czynio przygotowania do wznowienia wydawania map nawigacyjnych, planw portw i uruchomienia serwisu informacyjnego.
Dziaalno Biura Hydrograficznego MW zapewniaa bezpieczestwo eglugi statkw i okrtw na morzu. Temu celowi suyy te komunikaty
meteorologiczne i ostrzegawcze w jzyku polskim, rosyjskim i angielskim, ktre od 14 grudnia 1946 roku byy nadawane codziennie przez radiostacj przy Dowdztwie Marynarki Wojennej27.
Marynarka Wojenna poza likwidacj zagroenia minowego wniosa liczcy si wkad do rozwoju wielu gazi gospodarki Gdyni, ktry by dostrzegalny niemal na kadym kroku. W pierwszym okresie po zakoczeniu
wojny marynarze uczestniczyli w usuwaniu skutkw niedawnych walk. Porzdkowali i uruchamiali rne obiekty przemysowe i portowe. Wiele wysiku woono zwaszcza w odbudow i uruchamianie zakadw elektrycznych
oraz napraw napowietrznej sieci elektrycznej. 1 tak marynarze uruchomili
elektrownie o mocy 500 kW na terenie portu wojennego, ktra zaopatrywaa
w energi elektryczn nie tylko obiekty wojskowe, ale i dzielnice mieszkaniowe Oksywia28. Natomiast uruchomiona elektrownia parowa na Oowiance
o mocy 1000 kW zasilaa w prd poza Gdaskiem rwnie i Gdyni29.
Marynarze pomagali take w uruchomieniu gazowni i wodocigw miejskich oraz naprawie centralnego ogrzewania na terenie Oksywia i czciowo
Gdyni. Pracami tymi kierowa kmdr in. Konstanty Siemaszko przy wspudziale kpt. mar. Mariana Iwankiewicza i por. mar. Henryka Siemnickiego30.
Marynarka Wojenna oddaa le nieocenione usugi w uruchamianiu i rozbudowie cznoci przewodowej na terenie Gdyni. cznociowcy w marynarskich mundurach, mimo braku dokumentacji odnaleli i naprawili wiele linii telefonicznych, ktre wykorzystywane byy pniej zarwno

przez wojsko, jak i abonentw cywilnych. W pracach tych na przeomie lat


19451946 wyrnia si grupa cznociowcw pod dowdztwem bsmt. Alfonsa Greckiego. Ich dzieem byo uruchomienie cznoci przewodowej
w Gdyni.
W 1947 roku cznociowcy Marynarki Wojennej uoyli kabel podziemny na odcinku Redowo Grabwek Chylonia oraz wykonali remont podmorskiego kabla midzy Gdyni a Helem. Natomiast w 1948 roku ich zasug bya naprawa sieci cznoci w gdyskim porcie handlowym, remont kabli w Orowie i uoenie kabli w kilku dzielnicach Gdyni31.
Istotny wkad w rozwj gospodarki morskiej Gdyni wniosa take Stocznia Gwnego Portu Marynarki Wojennej na Oksywiu, ktra poza zaspokajaniem potrzeb organizujcej si Marynarki Wojennej w zakresie biecej
konserwacji i remontw jednostek pywajcych, podejmowaa si jednoczenie wykonywania rnych prac zleconych przez instytucje i zakady przemysowe dziaajce na terenie miasta. I tak zim 1949 roku przeprowadzono w stoczni remont trzech gdyskich kutrw rybackich, ktre ulegy awarii
podczas wychodzenia na poowy z pokrytego lodem basenu portowego32.
Dziaalno Marynarki Wojennej na rzecz rozwoju gospodarczego Gdyni nie zakoczya si z momentem odbudowy i uruchomienia jej poszczeglnych dziedzin, ale bya kontynuowana. Bdc okrelonym rodzajem si
zbrojnych, sama przechodzia wiele zmian i to zarwno ilociowych, jak i jakociowych. Std te jej udzia w rozwijajcej si gospodarce, a zwaszcza
morskiej stale si powiksza i nosi charakter coraz bardziej wyspecjalizowany. Ponadto czynnikiem aktywizujcym udzia marynarki w tej dziedzinie byy przedsiwzicia podejmowane z okazji rnych uroczystoci, rocznic oraz innych akcji realizowanych na Wybrzeu. Rwnolegle z dziaalnoci na rzecz gospodarki marynarze rozwijali rnorodne formy wsppracy
ze spoeczestwem Gdyni.
Zapewniajc bezpieczne warunki eglugi, rybowstwa i prowadzenia bada morskich, Marynarka Wojenna nadal systematycznie prowadzia walk z zagroeniem minowym w polskiej strefie odpowiedzialnoci. Wprawdzie w miar upywu lat niebezpieczestwo to znacznie si zmniejszyo,
nie mogo by jednak lekcewaone. Dziaalno ta staa si niezbdna wobec szybkiego rozwoju gospodarki morskiej. W dniach od 19 do 31 maja
1951 roku zesp piciu traowcw wykona traowanie kontaktowe akwenu
przybrzenego Sopot Gdynia-Orowo, przetraowujc cznie powierzchni 3,6 Mm2.33 Natomiast w kompanii traowej w 1952 roku przetraowao

Z. Wako, dz. cyt., s. 141142.


Komunikaty te byy nadawane codziennie o godz. 14.00 czasu rodkowoeuropejskiego
nafali o dugoci 54 m.
28
CAW, akta 1 SMBZ.I. 309/61, s. 75 i 100.
29
Tame, s. 75n.
30
CAW, akta SGMW, t. 465/21, s. 6.
26
27

306

Z. Wako. dz. cyt., s. 132134.


W. Radziszewski, dz. cyt., s. 118.
33
F. Czerski, Z. Wako, dz. cyt., s. 98.
31
32

307

Bogdan Zalewski

Udzia Marynarki Wojennej w rozwoju gospodarczym Gdyni w latach 19451989

dalsz cz akwenu przybrzenego Sopot Gdynia-Orowo o powierzchni 0,77Mm2 i tor wodny Gdynia Babie Doy o powierzchni 1,3 Mm2. Traowanie niekontaktowe akwenu redy Gdynia-Orowo o powierzchni 2,9 Mm2
dokoczono na pocztku grudnia 1953 roku34.
Rok 1956 by okresem zamykajcym drugi etap zasadniczych prac traowych w strefie odpowiedzialnoci Polski. W tym roku wytyczono nowe
tory wodne Hel Gdynia i Gdynia Gdask, ktre wydatnie poprawiy bezpieczestwo eglugi, a ponadto spowodoway zaniechanie corocznych, kosztownych prac pogbiarskich.
Swj wkad w rozwj gospodarki morskiej Gdyni wnieli rwnie petwonurkowie-minerzy Marynarki Wojennej, ktrzy wykonywali szereg specjalistycznych prac. Szczeglnie trudn akcj byo unieszkodliwienie niewypau bomby lotniczej o wadze 500 kg, zrzuconej przez Brytyjczykw w latach II wojny wiatowej, a odkopanej podczas prac ziemnych na terenie budowy drugiego suchego doku w Stoczni Gdyskiej. Grup t kierowa st. bsm.
Henryk Malinowski.
W dalszym cigu udzielali pomocy spoeczestwu i gospodarce Gdyni saperzy, chemicy i inni specjalici Marynarki Wojennej. Midzy innymi grupa
marynarzy-saperw w sierpniu 1951 roku skontrolowaa i oczycia z niewypaw teren przylegajcy do Szkoy Podstawowej w Gdyni-Chyloni35.
Rozwj gospodarki morskiej w latach 70. spowodowa take zwikszenie zapotrzebowania na wykonywanie specjalistycznych prac minerskich.
I tak w lutym 1974 roku w pracach przygotowawczych zwizanych z rozbudow Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni, marynarskie grupy saperskie usuny przy pomocy adunkw wybuchowych znajdujce si na tym terenie resztki poniemieckich umocnie z okresu II wojny wiatowej36. Natomiast tylko w 1977 roku saperzy na prob dyrekcji gdyskiej Stoczni Remontowej Nauta zlikwidowali znajdujcy si na terenie teje stoczni potny elbetonowy bunkier. Usunicie bunkra pozwolio urzdzi obszerny
plac skadowy, tak bardzo potrzebny tej stoczni, wcinitej midzy nabrzea portowe a linie komunikacyjne37. Nastpnie w padzierniku tego roku
wykonano prace saperskie na rzecz bazy gdyskiego Dalmoru, gdy tylko za pomoc adunkw wybuchowych mona byo rozkruszy betonowe
konstrukcje starych magazynw, przygotowujc w ten sposb plac pod budow chodni. Warto wykonanych prac, ktre wykonaa grupa saperw

pod dowdztwem kmdra ppor. Eugeniusza Winiewskiego, oszacowana zostaa na okoo 200 tys. wczesnych zotych38. Inn akcj wykonan przez t
sam grup saperw zim 1978 roku byo rozbicie ruiny budynku w pobliu
budowanego Teatru Muzycznego w Gdyni. Rozebranie go metodami tradycyjnymi byoby bardzo kosztowne, a ponadto angaowaoby znaczne siy budowlanych. Marynarze-saperzy tak posuyli si dynamitem, e nie uszkodzili gmachu nowego teatru i pobliskich domw39.
Wysokimi umiejtnociami specjalistycznymi wykazali si rwnie chemicy Marynarki Wojennej, ktrzy tylko w latach 19761977 szeciokrotnie
udzielali pomocy przedsibiorstwom rybackim w zakresie odkaania kutrw,
nadbrzey portowych i hal produkcyjnych skaonych iperytem wyowionym
na owiskach morskich oraz dwa razy przeprowadzali odkaanie statkw
handlowych skaonych substancjami toksycznymi. Szczeglnie trudn akcj byo usunicie z adowni semikontenerowca PLO Stefan Paziski silnie
trujcych i rcych substancji, jakie wycieky podczas rejsu do Stanw Zjednoczonych z uszkodzonych kontenerw. Specjalici amerykascy zadali
za wykonanie tej usugi wysokiej sumy wynoszcej 100 tys. dolarw, a rodzimy Port Servise nie by przygotowany do wykonania tego rodzaju zada
w krtkim terminie. W zwizku z tym dyrekcja PLO zwrcia si o pomoc
do Dowdztwa Marynarki Wojennej.
W dniu 12 stycznia 1976 roku na statku zacumowanym w porcie gdyskim zjawili si marynarze-chemicy, ktrzy pobrali prbki trujcej substancji i wykonali niezbdne analizy. Nastpnie przystpia do pracy wydzielona
24-osobowa grupa chemikw pod dowdztwem ppor. mar. in. Leszka Szwedy. Caoci akcji kierowa kmdr por. dypl. Jerzy Palusiak. Ju 14stycznia
m/s Stefan Paziski by cakowicie gotw do wyjcia na morze40.
Niezwykle wan rol w ratowaniu mienia i ycia ludzkiego odegray jednostki ratownicze i specjalne Marynarki Wojennej. Dziaalno ta zdobya
uznanie w oczach spoeczestwa Wybrzea i pracownikw morza. Wysoka
sprawno organizacyjna i dua skuteczno dziaania ratownictwa marynarki przyczynia si do bezpieczestwa eglugi w rejonie naszego wybrzea.
Okrty ratownicze i specjalne Marynarki Wojennej wykonyway rwnie
szereg innych usug na rzecz gospodarki morskiej. Czsto na zlecenie Zjednoczenia Przemysu Okrtowego przeholowyway zbudowane kaduby midzy stoczniami, uczestniczyy w prbach nowo zbudowanych statkw i wykonyway rne prace na rzecz portw oraz floty handlowej. Ponadto bray
udzia w rnych akcjach na morzu, midzy innymi zabezpieczay maratony

S. Szajna, Rozminowanie Morza Batyckiego w strefie odpowiedzialnoci Polski w latach


19461956, Biuletyn Historyczny WH ZPMW, Gdynia 1975, nr 6, s. 9495.
35
AMW, akta SHMW, t. 714/4, s. 3.
36
Przegld Morski 1974, nr 3, s. 80.
37
Przegld Morski 1977, nr 78, s. 110.
34

308

Przegld Morski 1977, nr 11, s. 81.


Bandera nr 11 z 12.03.1978.
40
Przegld Morski 1976, nr 2, s. 72.
38
39

309

Bogdan Zalewski

Udzia Marynarki Wojennej w rozwoju gospodarczym Gdyni w latach 19451989

pywackie na Zatoce Gdaskiej, regaty czy Operacj agiel 1974, ktrej zakoczenie miao miejsce w Gdyni.
Wane prace na rzecz gospodarki morskiej Gdyni wykonyway zaogi pomocniczych jednostek pywajcych Marynarki Wojennej. Najbardziej typow prac wykonywan przez zbiornikowce Marynarki Wojennej byo tankowanie paliwem i wod sodk statkw polskich armatorw, a take nowo zbudowanych, bdcych na prbach stoczniowych. Podkrelenia wymaga fakt,
e Zarzd Portu Handlowego w Gdyni nie posiada w swym taborze jednostek do tankowania wody sodkiej.
Marynarka Wojenna miaa rwnie znaczny wkad w procesie miastotwrczym Gdyni. Po okresie rozminowania miasta, portu i obiektw przemysowych, marynarka aktywnie wczya si do rozbudowy i upikszania
Gdyni. Uporzdkowano i zagospodarowano teren forum morskiego, nadbrzee przylegajce do Targw Rybnych, odcinek bulwaru morskiego przy play.
Zbudowano nowoczesny Orodek Szkolenia eglarskiego Marynarki Wojennej, urzdzono skansen muzeum broni morskiej i uzbrojenia, udostpniono
okrt muzeum ORP Burza, a nastpnie ORP Byskawica do zwiedzania
przez spoeczestwo Gdyni i turystw z gbi kraju. Ponadto wiele pracy
woyli marynarze w budow nowych arterii miejskich, a zwaszcza ul. Czerwonych Kosynierw (obecnie Morska) oraz drg i urzdze komunalnych na
terenie osiedli mieszkaniowych41.
O skali prac podjtych i zrealizowanych przez marynarzy jednostek garnizonu Gdynia na rzecz miasta moe wiadczy sprawozdanie z wykonanych
prac w 1966 roku. W roku tym marynarze uczestniczyli w budowie drogi
z Witomina do Chwarzna, sadzeniu drzewek w lesie witomiskim, likwidacji stonki ziemniaczanej na Grnym Oksywiu, odnieaniu torw kolejowych i drg publicznych, urzdzaniu ogrdka jordanowskiego w osiedlu
przy ul. Bosmaskiej na Oksywiu oraz wykonywali rne prace na rzecz
szk. Oglna warto wymienionych prac wynosia 261 347 zotych42.
Szczeglnie wartociowy by udzia specjalistw Marynarki Wojennej
i Stoczni Marynarki Wojennej w wykonaniu oraz zainstalowaniu w 1972
roku na dachu wieowca w Gdyni 20-metrowego masztu stalowego, ktry umoliwi odbir drugiego programu TVP przez mieszkacw Trjmiasta. W pracach zwizanych z bezporedni instalacj masztu duej pomocy
udzielili piloci lotnictwa morskiego43.
W okresach spitrzenia prac w gospodarce morskiej Gdyni, marynarka udzielaa pomocy. Tak byo midzy innymi w akcjach Przeadunek

i Transport, przeprowadzonych w kocu 1973 roku. W ramach pierwszej akcji 180 marynarzy przepracowao cznie 3425 roboczodni przy rozadunku statkw w porcie gdyskim, co przynioso gospodarce morskiej
646876z oszczdnoci. W drugiej za akcji rwnie 180 marynarzy przepracowao 2970 roboczodni przy rozwoeniu samochodami wojskowymi ponad 1050 ton masy towarowej w gb kraju, na cznych trasach ponad 90 tys.
km, co dao pastwu oszczdnoci rzdu 899 668 z44.
Nie byo zatem dziedziny ycia gospodarczego Gdyni, w ktrej by nie
uczestniczya Marynarka Wojenna. W tym miejscu nie sposb jest pomin jej placwek naukowo-badawczych, ktre poza sfer zwizan z obronnoci kraju, podejmoway szereg problemw interesujcych poszczeglne
resorty gospodarcze, instytucje, zakady przemysowe i to nie tylko usytuowane w miecie, ale rwnie na caym Wybrzeu oraz w innych regionach
kraju.
Spord kilku placwek naukowo-badawczych marynarki wiodc rol
odgrywaa Wysza Szkoa Marynarki Wojennej im. Bohaterw Westerplatte (od 1987 roku Akademia Marynarki Wojennej), ktra skupia prawie cay
potencja w tym wzgldzie, dajc liczcy si wkad w oglny rozwj myli
naukowo-technicznej w kraju. Uczelnia zasadnicz dziaalno naukowo-badawcz ukierunkowaa na takie dziay: nawigacja morska, bezpieczestwo
eglugi, hydrografia, budownictwo okrtowe, eksploatacja urzdze morskich, elektronika i automatyka urzdze okrtowych45. Nawizano bezporednie kontakty w zakresie gospodarki morskiej z nastpujcymi instytucjami i zakadami przemysowymi zlokalizowanymi w Gdyni: Wysza Szkoa
Morska, Urzd Morski, Stocznia im. Komuny Paryskiej, Stocznia Remontowa Nauta i inne. Na uwag zasuguje take dziaalno naukowo-badawcza Instytutu Medycyny Morskiej WAM w Gdyni, Obejmuje ona cao zagadnie dotyczcych zdrowia ludzi morza. Wane nie tylko dla Marynarki
Wojennej, lecz rwnie gospodarki morskiej byy prace z zakresu medycyny podwodnej i hiperbarycznej. Badania nad zabezpieczeniem medycznym
nurkowa saturowanych, ustaleniem parametrw rodowiskowych dugotrwaych pobytw czowieka w hiperbarycznych ukadach ekologicznych
oraz opracowania w zakresie nowych kierunkw leczenia chorb nurkowych stanowiy pioniersk dziaalno w tym zakresie w Polsce46. Powany
dorobek naukowy posiada instytut rwnie w zakresie bada nad ekologi

A. Andryjaszew, Historia i wspczesno Gdyni, Materia lektorski nr 5/76, Gdynia 1976, s. 13.
AMW, akta ZPMW, sygn. 3380/70/72, s. 4.
43
F. Czerski, Z. Wako, dz. cyt. s. 130.
41

42

310

Z. Wako, Wkad Marynarki Wojennej w rozwj gospodarki narodowej w okresie 30-lecia


Polski Ludowej, Przegld Morski 1974, nr 78, s. 17.
45
AMW, akta WSMW, t. 1961/59, s. 408, 415.
46
K. Dga, XXX lat medycyny morskiej w subie Marynarki Wojennej, Przegld Morski
1982, nr 78, s. 89.
44

311

Bogdan Zalewski

Udzia Marynarki Wojennej w rozwoju gospodarczym Gdyni w latach 19451989

morza, epidemiologi rodowiska okrtowego, inwazj pasoytnicz wrd


zag okrtowych. Wymieni naley takie kompleksowe badania nad zanieczyszczeniem basenw portowych w miejscach bazowania jednostek Marynarki Wojennej oraz okresowo basenw gdyskiego portu handlowego47.
Udzia Marynarki Wojennej w rozwoju gospodarki morskiej Gdyni to take przygotowanie przez ni, poczwszy od 1945 roku dobrze wyszkolonych
pod wzgldem fachowym pracownikw dla poszczeglnych gazi tej gospodarki, a przede wszystkim motorzystw, elektrykw, sternikw, radiotelegrafistw oraz kucharzy. Poza kierowaniem rezerwistw do pracy w zakadach gospodarki morskiej, marynarka zajmowaa si rwnie szkoleniem
dla nich specjalistw. Nastpio to zwaszcza po wprowadzeniu na wyposaenie jednostek floty handlowej i rybackiej nowoczesnych urzdze technicznych, ktre wczeniej ju zostay wdroone w Marynarce Wojennej. Midzy
innymi w 1968 roku na prob Morskiego Instytutu Rybackiego w Gdyni,
aby przeszkoli kadry dalekomorskie w zakresie obsugi urzdze hydroakustycznych sucych do wykrywania awic ryb, zorganizowano odpowiedni kurs przy WSMW, na ktry uczszczao 40 osb48.
Od koca lat siedemdziesitych w zwizku z narastajcymi trudnociami
gospodarczymi zmalao zatrudnienie rezerwistw floty w przedsibiorstwach gospodarki morskiej.
Swoj obecno w yciu gospodarczym Gdyni zaznaczya rwnie Stocznia Marynarki Wojennej. Ju w latach pidziesitych przeprowadzano remonty kutrw rybackich przedsibiorstw poowowych Arki i Dalmoru,
a dla Gdyskiej Stoczni Remontowej w ramach kooperacji wykonywano remonty maszyn i mechanizmw na kutrach rybackich. Natomiast w 1958 roku
zbudowano w stoczni jednostk typu Ela dla Gdyskiego Urzdu Morskiego, a w latach 19681972 motorwki typu MIK-150. Duym osigniciem stoczni bya przebudowa trawlera rybackiego na statek instrumentalny o nazwie Horyzont dla WSM w Gdyni. Inn specjalnoci Stoczni Marynarki Wojennej byty odlewy. Stoczniowa odlewnia wyspecjalizowaa si
w produkcji rub okrtowych, obudw pomp prniowych, korpusw maszyn
i urzdze oraz wspornikw sterw. Staymi odbiorcami odleww byy gdyskie stocznie.
Poza odlewami dla potrzeb przemysu okrtowego wykonywano
w Stoczni Marynarki Wojennej rne tablice pamitkowe i pomniki. Jednym
z nich jest pomnik na bulwarze gdyskim Zote karpie. Natomiast dla Teatru Muzycznego w Gdyni wyprodukowano konstrukcj obrotnicy sceny oraz rnego rodzaju elementy wyposaenia. Wczeniej podczas prac

adaptacyjnych budynkw Szpitala Morskiego w Redowie wykonano instalacje tlenowo-wentylacyjn, sanitarn oraz zaplecza kuchenne i socjalne49.
W latach obchodw Tysiclecia Pastwa Polskiego (19571966) Marynarka Wojenna uczestniczya midzy innymi w akcji budowy szk. Gwn
marynarsk inwestycj bya budowa szkoy oglnoksztaccej z internatem w Gdyni. W dniu 27 padziernika 1963 roku uroczycie przekazano
ten obiekt Miejskiej Radzie Narodowej w Gdyni. Szkoa otrzymaa nazw
III Liceum Oglnoksztacce im. Marynarki Wojennej. Kompleks szkolny
o kubaturze 31 445 m3 skada si z budynku szkolnego z 27 izbami lekcyjnymi, budynku internatu cznie z zapleczem kuchennym na 200 miejsc i budynku mieszkalnego z 4 mieszkaniami50.
Realizacja tej i innych inwestycji pochaniaa znaczne rodki finansowe.
Jednak niezalenie od wiadcze finansowych kadra i marynarze wykonywali spoecznie rne prace na rzecz budowanych i remontowanych szk. Byy
to gwnie liczne prace ziemne, budowa boisk obiektw sportowych, zielecw, place zabaw, gabinety przedmiotowe oraz naprawy pomocy szkolnych.
Kadra i marynarze z pododdziau transportowego Komendy Portu Wojennego w Gdyni zbudowali midzy innymi dla modziey Technikum Chodniczego w Gdyni boisko sportowe, a dla III LO im. Marynarki Wojennej gabinet motoryzacyjny.
Dua aktywno Marynarki Wojennej na rzecz rozwoju gospodarczego
Gdyni ulega zahamowaniu na pocztku lat osiemdziesitych. Zwizane to
byo z sytuacj spoeczno-polityczn i ekonomiczn kraju oraz rygorami wynikajcymi z wprowadzenia stanu wojennego w grudniu 1981 roku. Pomimo duego zaangaowania jednostek Marynarki Wojennej w realizacj zada
ochronno-patrolowych, starano si nadal pomaga, zwaszcza zakadom gospodarki morskiej, w realizacji skomplikowanych zada. I tak od 12 sierpnia
1982 roku nurkowie marynarki pomagali w pracach przy przeduaniu nadbrzea w Bazie Kontenerowej w Gdyni51. Po zawieszeniu stanu wojennego
Marynarka Wojenna ponownie silnie zaznaczya swoj obecno w yciu gospodarczym miasta.
Caa dotychczasowa historia miasta i portu gdyskiego dowodzi, e wizi czce Gdyni z Marynark Wojenn byy zawsze silne i ywe. Marynarka Wojenna, dziaajc na rzecz rozwoju gospodarczego miasta i jego spoeczestwa, tworzc nowe wartoci materialne i intelektualne, wniosa istotny
wkad w rozwj gospodarczy nie tylko Gdyni, ale i caego nadmorskiego regionu.

H. Czajkowska, Z myl zdrowiu marynarzy, Bandera nr 5152 z 1825.12.1977 r, s. 15.


48
AMW, akta ZPMW, sygn. 3380/70/97, s. 177178.

50

47

312

M. Kluczyski, U Dbrowszczakw, Bandera nr 26 z 28.06.1987, s. 1417.


AMW, akta ZPMW, t. 3140/22, s. 179.
51
Bandera nr 37 z 12.09.1982.
49

313

Bogdan Zalewski
Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Adam Klein, Grzegorz Piwnicki

Stosunek ludnoci Pomorza Gdaskiego


do wsplnot mniejszociowych,
imigrantw i obcokrajowcw
Wojna jest najgorszym sposobem gromadzenia wiedzy o obcej kulturze
(Stanisaw Lem, Gazeta Wyborcza, nr 245, z dn. 1819 padziernika 2008, s. 32).

Czynnikiem sprzyjajcym migracji na Pomorzu Gdaskim jest nadmorskie pooenie Gdaska jako miasta portowego. Niemay wpyw na wzrost
zainteresowania przez obcokrajowcw tym regionem na przestrzeni wiekw
odgrywa element kresowoci i pogranicza miasta nad Motaw i Batykiem.
Nad rzekami bowiem powstaway najwiksze struktury pastwowe w historii
cywilizacji: nad Jangcy Chiny, nad Gangesem Indie, nad Tygrysem i Eufratem Babilonia, nad Nilem Egipt, nad Tybrem Rzym, nad Renem ad
zachodnioeuropejski1.
Gdask jako miasto pogranicza chtnie przyjmowao przybyszw z caej Europy, pniej take z innych czci globu. Tu chronili si imigranci
z Niemiec, lska, Moraw, Czech, Skandynawii, Holandii, Szkocji i Anglii2. Pooony przy ujciu Wisy do Batyku Gdask stanowi dla rozwoju handlu wze komunikacyjny3; miao to powany wpyw na wielokulturowy skad spoeczestwa tego regionu. W redniowieczu czynnikiem regulujcym caoksztat ycia spoeczno-politycznego oraz gospodarczego
bya Hanza i Zakon Krzyacki4, odgrywajce rwnie decydujcy wpyw
Por. A. Chodubski, W krgu kresowoci, Tygiel 2001, nr 24/25, s. 7477.
Por. K. Myski, O menonitach w Polsce, Gdask 1961; take: Historia Gdaska,
red. E. Cielak, t. III/1: 16551793, Gdask 1993, s. 247255; I. Ihnatowicz, A. Mczak,
B.Zientara, J. arnowski, Spoeczestwo polskie od X do XX w., Warszawa 1996, s. 331332.
3
Por. A. Chodubski, Mit dawnego i wspczesnego Gdaska, Cywilizacje w czasie
iprzestrzeni 1997, nr 3, s. 5152.
4
Por. A. Piskozub, W krgu hanzeatyckich mrz, Pomerania 1991, nr 7-8, s. 15-17; por.take:
Z. Kowalska, Krzyacy w innym wietle: od redniowiecza do czasw wspczesnych,
Tarnw 1996; P. Dollinger, Dzieje Hanzy, Warszawa 1997, w rnych miejscach.
1
2

314

315

Adam Klein, Grzegorz Piwnicki

Stosunek ludnoci Pomorza Gdaskiego do wsplnot mniejszociowych

na przemieszczenia ludnociowe i podziay wyznaniowe, utrzymujce si


a do XIV wieku na: my chrzecijanie, wy, oni poganie5.
Istotnym czynnikiem generujcym ad wielokulturowy na Pomorzu Gdaskim byy ruchy migracyjne na tle religijnym w XVIXVII wieku. W Gdasku i okolicach pojawili si liczni uchodcy religijni i polityczni, m.in. z Niderlandw, Fryzji (zwani Oldrami), Anglii, Francji i Szwecji6. Obok katolikw zamieszkali luteranie, kalwini, kwakrzy, menonici. Rodz si nowe podziay: my katolicy, oni protestanci7.
W Gdasku wprowadzono ograniczenia w nadawaniu obywatelstwa; pozbawiono tego przywileju menonitw, ydw i kwakrw8, a obdarowywano nim jedynie luteran, katolikw i kalwinw9. Zadecydoway o tym wzgldy ekonomiczne, a traktowanie obcych w tym okresie w Gdasku nosio
znamiona miast portowych w swoisty sposb uwypuklajce wartoci ekonomiczne warstw spoecznych sprawujcych wadz: wspomagano ludzi przedsibiorczych, nie tolerowano biedoty i niezaradnoci.
Wiek XIX i XX przynosi now fal migracji ekonomicznej: wewntrznej i zewntrznej. W ramach tej pierwszej przybywaa zarwno sia robocza
do portw i stoczni, jak i inteligencja: urzdnicy, oficerowie do pruskiej armii, studenci i wykadowcy do nowo utworzonej w 1904 r. uczelni technicznej10. Emigracj zamorsk zainteresowani byli ludzie wywodzcy si z okolicznych wsi, gwnie Kaszubi.
W okresie Wolnego Miasta Gdaska11 powany wpyw na struktur ludnociow wywary stosunki spoeczno-polityczne, zwaszcza po dojciu do wadzy w 1933 r. narodowych socjalistw. Z obawy przed przeladowaniami rasowymi, gwnie po gdaskiej nocy krysztaowej z 12 na 13 marca 1938r.,
WMG zaczli opuszcza masowo obywatele wyznania mojeszowego.

Z 4 tysicy ydw gdaskich w 1939 r. wojn przeya grupa kilkudziesicioosobowa ydw niemieckich12.
Poza ludnoci pochodzenia ydowskiego WMG opuszczay osoby innych narodowoci: Rosjanie, Wosi, Francuzi, Serbowie, Anglicy, Portugalczycy i Polacy13.
W okresie midzywojennym po wczeniu Pomorza do Polski
w 1920r., podstawowy problem stanowia unifikacja i integracja tego regionu
pod wzgldem narodowociowym z reszt ziem Rzeczypospolitej. W tym
celu dokonano wymiany niemieckiego personelu administracyjnego i technicznego. Ogem do 1931 r. opucio Pomorze ponad 300 tys. Niemcw.
Mimo tego stanowili oni najwiksz mniejszo narodow, wyrniajc si
zamonoci i nieukrywajc wrogoci do Polski i utrudniajc integracj
Pomorza z reszt kraju. W 1931 r. wojewdztwo pomorskie zamieszkiwao 9,7% ludnoci niemieckiej, (w 1910 42%, w 1921 r. 18,8%); pozostae 0,4% stanowiy inne mniejszoci narodowe. Pomorze byo w tym czasie
jednym z najbardziej polskich regionw pod wzgldem narodowociowym14.
Inne narodowoci reprezentowali ydzi, Biaorusini, Rusini, Czesi, Rosjanie
i Ukraicy, w 1931 r. zaledwie w 0,4%15.

Por. L. Winowski, Innowiercy w pogldach uczonych zachodniego chrzecijastwa XIII


iXIV wieku, Wrocaw 1985.
6
Por. M. Bogucka, Gdascy ludzie morza w XVIXVIII w., Gdask 1984, s. 1718.
7
Por. H. Tchlc, C.A. Bouman, Historia Kocioa, t. 3, Warszawa 1986, s. 37129.
8
Por. M. Bogucka, Kupcy ydowscy w Gdasku w pierwszej poowie XVII w., Przegld
Historyczny, t. 89, 1989, z. 4, s. 734735.
9
A. Chodubski, Mit dawnego i wspczesnego, s. 58.
10
Pena nazwa tej uczelni: Technische Hochschule Danzig 19041954; por. A. Chodubski,
Nauka, kultura i sztuka w Wolnym Miecie Gdasku, cz. 3: Szkolnictwo i owiata niemiecka,
Toru 2000, s. 3143.
11
Obszar WMG wynosi 1893 km2. W 1919 r. zamieszkiwao tam 356 740 osb (w 1929r.
407 517 mieszkacw: K. Piworski, Dzieje Gdaska w zarysie, Toru 2001, s. 218).
W90% bya to ludno niemiecka lub pochodzenia niemieckiego; Polacy stanowili 9,15%
(w cigu nastpnych 10 lat liczba ta nie ulega zmianie); 0,9% to pozostae mniejszoci
narodowe i etniczne. Por. W. Borowski, Ludno i struktura zatrudnienia w Wolnym
Miecie Gdasku, (w:) Studia z dziejw Gdaska 19181919, Gdask 1975, s. 129.
5

316

Por. G. Berendt, Migracje ydw przez Gdask w XX w., (w:) Migracje polityczne, s. 175177.
B. Andrzejewski, Polityczna emigracja Wolnego Miasta Gdaska 19331939 (1945),
Gdask 2005, s. 22n; S. Mikos, Kwestie narodowociowe w Wolnym Miecie Gdasku
19201939, (w:) Meandry cywilizacyjne, kwestie narodowociowe i polonijne, red. A.
Chodubski, Toru 1997, s. 5771.
14
Por. J. Kutta, My i oni na Pomorzu w latach 19201939. Przyczynek do dziejw
integracji spoeczestwa polskiego, Zapiski Historyczne 1991, t. LVI, z. 23, s. 5984;
take: A. Romanow, Obraz demograficzny Gdaska w latach 19201939, (w:) Historia
Gdaska, t. IV/2: 19201945, red. E. Cielak, Sopot 1999, s. 1932.
15
Por. Z. Karpus, Rosjanie i Ukraicy na Pomorzu w latach 19201939, (w:) Mniejszoci
narodowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX wieku, red. M. Wojciechowski, Toru
1998, s. 95114.
12

13

317

Adam Klein, Grzegorz Piwnicki

Stosunek ludnoci Pomorza Gdaskiego do wsplnot mniejszociowych

Tabela 1
Ludno wojewdztwa pomorskiego wedug narodowoci
w latach 1921 i 1931

Naley zauway, e sprzyjay temu zarwno recesja gospodarcza lat


19251926 oraz kryzys ekonomiczny 19291935, ktre w istotny sposb
spotgoway nieufno wobec wadzy ludnoci Pomorza, w szczeglnoci
Kaszubw oraz utrat wiary w istnienie pastwa polskiego. Konflikty pomidzy ludnoci autochtoniczn a napywow z Krlestwa i Galicji stymulowaa w znaczcy sposb wi regionalna i ponadnarodowociowe poczucie swojszczyzny, ktrych rezultatem by rozwj ksenofobii dzielnicowej17.
Ona to, po ywioowej i najczciej dobrowolnej emigracji ludnoci niemieckiej z Pomorza Gdaskiego, osabia w znacznym stopniu poczucie obcoci wzgldem tych Niemcw, ktrzy postanowili pozosta na tych terenach18.
Wzrost sympatii proniemieckich by wprost proporcjonalny do odpywu
tej narodowoci i ywioowego napywu ludnoci polskiej z innych dzielnic
kraju; zauway przy tym naley, e wojewdztwo pomorskie w pierwszych
latach po I wojnie wiatowej, podobnie jak poznaskie, naleao do wojewdztw imigracyjnych. W 1921 r. przybysze z Krlestwa Polskiego i Galicji stanowili 5% ogu ludnoci wojewdztwa pomorskiego. I nie w masie
leao rdo napi i pniejszych konfliktw spoecznych, lecz w aspekcie
usytuowania spoecznego.
Dyskryminacyjna polityka Prus wobec ludnoci pomorskiej sprawia,
e na tym terenie nie wyksztacia si inteligencja z wyszym wyksztaceniem, mogca obj stanowiska urzdnicze, prawnicze, pedagogiczne, z dziedziny skarbowoci, kierownicze etaty na kolei, poczcie, itp.19. Najwicej,
bo a 76% stanowisk w administracji politycznej (wadze wojewdzkie, starostwa) obsadzono osobami pochodzenia pomorskiego, co wspgrao gwnie z wymaganiami znajomoci miejscowych stosunkw spoecznych, stawianymi kadrze urzdniczej. Duo mniejszy procent autochtonw obejmowa wysze stanowiska prawnicze, szczeglnie sdziw, adwokatw i prokuratorw; ponad poow (55,2%) skadu sdziowskiego stanowili prawnicy
z Maopolski20. W przemyle, handlu oraz skarbowoci co trzeci pracownik

Narodowo
Ludno
woj. pomorskiego
Polacy
Niemcy
ydzi
Ukraicy i Rusini
Biaorusini
Litwini
Rosjanie
Czesi
inna i niepodana

1921 r.
Ludno
ogem
935 643
757 801
175 771
419
144
40
21
794
66
587

100

1931 r.
Ludno
ogem
1080 138

100

81,00
18,79
0,04
0,02
0,00
0,00
0,08
0,01
0,06

969 386
105 400
1965
402
209
61
437
24
2254

89,75
9,76
0,18
0,04
0,02
0,00
0,04
0,00
0,21

rdo: Statystyka Polski, t. XXV, Warszawa 1927, tab. XI; Statystyka narodowociowa Rzeczypospolitej Polskiej opracowana na podstawie wynikw spisu ludnoci z dnia 30 IX 1921
roku przez Juliana Suskiego, Warszawa 1925; Statystyka Polski, Seria C, Warszawa 1938, z.75,
tab.10. Por. P. Hauser, Mniejszo niemiecka w wojewdztwie pomorskim w latach 19201939,
Wrocaw Warszawa Krakw Gdask, 1981; (za:) J. Kutta, My i oni, s. 65.

rdo konfliktw i antagonizmw stanowiy gwnie rnice kulturowe


i polityczne (a nie etniczne) pomidzy ludnoci miejscow swoimi, a napywow innymi. Rozwj cywilizacyjny ziem zaboru pruskiego by wyszy anieli w byym Krlestwie Polskim, co miao istotny wpyw na podkrelanie rnic
ekonomicznych, obyczajowych i moralnych. Do tego naley doda rozbienoci
polityczne i rne koncepcje odbudowy pastwa po 123 latach niewoli.
Pomorscy dziaacze polityczni w wikszoci przypadkw byli zwolennikami Narodowej Demokracji, gdy tymczasem przybysze (czsto obsadzani
na powanych stanowiskach pastwowych i urzdniczych) reprezentowali
obz rzdzcy sanacj.
Warto w tym miejscu podkreli, e nie pochodzenie dzielnicowe czy etniczne, lecz wanie przynaleno polityczna wyznaczaa granice swojskoci. Z tym do koca nieuporzdkowanym i nierozstrzygnitym zjawiskiem
spotykano si zarwno na Pomorzu, jak w Wielkopolsce i na Grnym lsku
do koca istnienia II Rzeczypospolitej16.
16

Por. Zderzenia i przenikania kultur na pograniczach. Materiay z konferencji naukowej

318

wOpolu, 1920 X 1987 r., cz. 2, Opole 1989.


Por. A. Czubiski, Problem tzw. separatyzmu dzielnicowego w Wielkopolsce i na Pomorzu
w latach 19201926, (w:) Pomorze i Wielkopolska po odzyskaniu niepodlegoci w 1918r.,
red. S. Gierszewski, Gdask 1988, s. 5770.
18
Por. P. Hauser, Mniejszo niemiecka w wojewdztwie pomorskim w latach 19201939,
Wrocaw Warszawa Krakw Gdask 1981; M. Mroczko, Stosunki narodowociowe
na Pomorzu w latach 19201939, Zeszyty Naukowe Wydziau Humanistycznego UG,
Historia, 1978, nr 4, s. 5n.
19
Por. J. Borzyszkowski, Inteligencja polska w Prusach Zachodnich 18481920, Gdask
1986, s. 7093.
20
Por. J. Kutta, Ludno napywowa w Wielkopolsce i na Pomorzu, (w:) Historia
inowoczesno, Warszawa 1987, s. 99101.
17

319

Adam Klein, Grzegorz Piwnicki

Stosunek ludnoci Pomorza Gdaskiego do wsplnot mniejszociowych

pochodzi spoza Pomorza. W szkolnictwie za co pity nauczyciel by na Pomorzu imigrantem z pozostaych dzielnic Rzeczypospolitej.
Postawy antagonistyczne wobec przybyszw, niech miejscowych wobec imigrantw oraz konflikty pomidzy swoimi a obcymi na Pomorzu
uksztatoway si w wyniku dugotrwaego procesu adaptacji do spoecznych
warunkw bytu; najczciej wynikay ze zderzenia si rnych form kulturowych: etosu spoecznego i obyczaju21. Ludno napywow traktowano z
reguy jako rdo rozkadu tradycyjnych form wizi spoecznych i szczeglnie na Kaszubach pielgnowanego prowincjonalizmu i partykularyzmu22.
W latach 20. XX w. odnotowano bowiem wzrost sympatii proniemieckich;
problem ten da si zauway m.in. podczas wyborw komunalnych w 1925r.
oraz do Sejmu w latach 1928 i 193023.
W tym te czasie oyy prby transferu czci spoecznoci kaszubskiej
do obozu niemieckiego; dotyczy to gwnie tak zwanego spisku wejherowskiego z 1925 r., kiedy jej przedstawiciele zapocztkowali przygotowania
do wcielenia przemoc do Niemiec lub W. M. Gdaska obszaru pastwa
polskiego w czci, ktra bya zamieszkana przez ludno kaszubsk24. Jednake ju pod koniec lat 30. ubiegego wieku ludno pomorska demonstrowaa postaw antyniemieck, a przedstawicieli tej narodowoci traktowaa
jako obcych. Tak te miar ludno rdzennie pomorska przykadaa w
stosunku do ydw, ktrych odsetek w 1931 r. wynosi na Pomorzu 0,18%25.
Obco narodowoci ydowskiej bya podyktowana przede wszystkim jej
postaw akceptujc porzdek niemiecki w okresie walki Polakw z pruskim
zaborc.
Postawy antagonistyczne oraz uprzedzenia wobec obcych i innych
na Pomorzu wynikay z odrbnoci psychospoecznych, u ich podstaw leay rwnie problemy socjalno-bytowe oraz stosunek do religii. Rdzenna ludno Pomorza, w tym szczeglnie Kaszubi, silnie zwizani z hierarchi Kocioa rzymskokatolickiego, dziki ktrej przetrwali pord ywioa niemieckiego, wrogo odnosia si do postaw laickich i liberalnych reprezentowanych
przez inteligencj napywow.

Wzrost dystansu pomidzy ludnoci pomorsk a innymi (Polakami)


oraz obcymi (Niemcami i ydami) podsycany by myleniem stereotypowym. Migracja ludnoci w chwili narodzin II Rzeczypospolitej powodowaa zderzenia odmiennoci spoeczno-kulturowych oraz cywilizacyjnych i,
co za tym idzie, procesy wzajemnych ocen, nierzadko pejoratywnych sdw,
czsto nieobiektywnie negatywnych oraz skrtw mylowych zabarwionych
emocjonalnie26. Jednym z najbardziej znanych by stereotyp bosego Antka, ktrego rdo sigao poowy XIX w., kiedy to na Pomorze przybywali niewykwalifikowani robotnicy sezonowi z Krlestwa i Galicji27; galicjak
z Kongreswy, galileusz czy Rusek powstay w dwudziestoleciu midzywojennym i gdyby nie fakt mieszczcej si w tych skostniaych nazwach
niechci do innych czy wrcz pogardy, mogyby uchodzi za niewinne i humorystyczne epitety. Jednake i przybysze nie pozostawali bierni, obdarzajc
miejscowych najbardziej znanym i niewyszukanym stereotypem szwabi28.
ywotno stereotypw wpywaa niewtpliwie na potgowanie izolacji spoecznej i tworzenia si zamknitych grup, ktre, yjc w koloniach,
powikszay dystans i odrbno kulturowo-szczepow. Mylenie w kategoriach stereotypu miao i t jeszcze negatywn stron, e rodzio poczucie wyszoci tak pod wzgldem dziedzictwa kulturowego, jak te i rozwoju
cywilizacyjnego, nie pozostawiajc zudze nawet co do nadrzdnoci cech
charakteru reprezentowanej grupy spoecznej i jej zasug dla kraju.
Antagonizmowi dzielnicowemu sprzyjaa w praktyce polityka obozu narodowodemokratycznego z jego gwnym antyintergracyjnym hasem: Pomorze
dla Pomorzan29, co dao asumpt niektrym dziaaczom kaszubskim doformuowania porwnywalnego wyraenia: Kaszuby dla Kaszubw. Wikszo jednak spoecznoci kaszubskiej manifestowaa swoje lojalne przywizanie do polskoci; postawa ta mogaby wrcz budzi zdziwienie, biorc pod uwag omawiane skomplikowane stosunki narodowociowe II RP. Niemniej jednak okres okupacji hitlerowskiej dobitnie wykaza, e Niemcom nie udao si stworzy ani Kaschubenvolku, ani tym bardziej regimentu Waffen SS30.

J. Karnowski, Moja droga kaszubska, Gdask 1981, s. 118.


Por. S. Potocki, Antypolska agitacja niemiecka na Kaszubach w okresie midzywojennym,
Rocznik Gdaski 1983, t. 43, z. 2, s. 85106.
23
Ilo gosw, ktre oddano na niemieckie listy w tczewskim okrgu wyborczym
obejmujcym powiaty kaszubskie wynosia 10,4%, gdy tymczasem odsetek tej ludnoci
wynosi w tym okrgu zaledwie 6,9%; por. AP-P, PZZ, sygn. 425, k.37; (za:) J. Kutta, dz.
cyt., s. 66.
24
Por. S. Potocki, dz. cyt., s. 85106.
25
Por. F. Znaniecki, Studia nad antagonizmem do obcych, Przegld Socjologiczny, t. I,
Pozna 1931, s. 190191; tene, Wspczesne narody, Warszawa 1990, s. 292n.
21
22

320

Por. A. Schaff, Stereotypy a dziaania ludzkie, Warszawa 1981, s. 115116; W.Wrzesiski,


Trwao i zmienno. Ze studiw nad stereotypem Niemca w Polsce w okresie
porozbiorowym. Dzieje Najnowsze 1986, R. XVIII, nr 34, s. 2154; por. W krgu
mitw i stereotypw, red. K. Borowczyk i P. Paweczyk, Pozna Toru 1993, w rnych
miejscach; C. Maj, Stereotyp polityczny, (w:) Encyklopedia politologii, Teoria polityki,
Krakw Zakamycze 1999, t. 1, s. 272; Leksykon politologii, red. A. Antoszewski
iR.Herbut, Wrocaw 2000, s. 566567.
27
Por. B. Sychta, Sownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. I, Wrocaw Warszawa
Krakw 1967, s. 5.
28
J. Kutta, dz.cyt., s. 75.
29
Por. R. Wapiski, Endecja na Pomorzu 19201939., Gdask 1966, s. 33.
30
P. Bukalska, Kaszubski los, Tygodnik Powszechny 2005, nr 43.

26

321

Adam Klein, Grzegorz Piwnicki

Stosunek ludnoci Pomorza Gdaskiego do wsplnot mniejszociowych

Mimo, i istnienie antagonizmu dzielnicowego na Pomorzu powodowao regres w procesie integracji spoecznej, byoby jednak znacznym uproszczeniem twierdzenie, e ludno napywowa nie odnotowaa osigni w zakresie wzmocnienia polskoci tych ziem. Nie do przecenienia jest rola, jak
inteligencja napywowa odegraa w rozpowszechnianiu polskiego jzyka literackiego31. Ta swoista integracja jzykowa miaa rwnie wpyw na stosunek do jzyka regionalnego, jakim jest jzyk kaszubski32. Stao si to przede
wszystkim za spraw powieci napisanej w tym jzyku przez wybitnego pisarza, spoecznika i wsptwrc ruchu modokaszubskiego Aleksandra Majkowskiego, pt c i przigd Remsa (1938 r.). Warto podkreli, e dziki
tej powieci jzyk kaszubski znalaz swoje miejsce w literaturze piknej, a jej
autor uhonorowany zosta Srebrnym Laurem Polskiej Akademii Literatury33.
Wanym ogniwem spajajcym przybyszw i miejscowych bya wiadomo zagroenia ze strony Niemiec; proces konsolidacji trwa przez cay
okres midzywojenny i tym przybiera na sile, im bliej byo do wybuchu
wojny.
Istotn rol w integracji Pomorza z reszt ziem Polski odegray owiata, kultura, ycie literackie i naukowe, prasa, teatr oraz w pniejszym czasie radio. W polskich szkoach powszechnych wprowadzono jednolite

dla caego obszaru Rzeczypospolitej programy nauczania i wychowania,


co miao zbawienny wpyw na poziom nauczania, jak i integrowanie, zwaszcza modego pokolenia, wok imponderabiliw narodowych34. Analogiczn rol jako szkoy wychowania obywatelskiego i patriotycznego odegrao
wojsko35, w czym pomagaa zasada eksterytorialnego przydziau onierzy,
tak, by poborowy z jednego regionu kraju mg bliej pozna inny, zaaklimatyzowa si w nim i prbowa go lepiej pozna. Najbardziej wymownym
sprawdzianem oddziaywania wojska bya postawa polskiego onierza podczas kampanii wrzeniowej36.
Naley zatem podkreli, i dusze wspycie obok siebie swoich
iinnych Polakw na Pomorzu, skdind jednorodnych etnicznie grup ludnoci miejscowej i przybyszw37, mimo cigle istniejcych rnic obyczajowych, kulturowych i cywilizacyjnych, doprowadzio do swoistej dyfuzji kulturowej. Zjawisko to wywaro pozytywny wpyw na postpujcy cigle proces integracji spoecznej Pomorza z pozostaymi dzielnicami kraju; przybysze z Polski centralnej, poudniowej, jak rwnie z kresw wschodnich odegrali w nim niema rol. Wspistnienie swoich i obcych w tym regionie
kraju odnioso jednak sukces w zakresie wzajemnych stosunkw oraz przeamywania psychicznych i kulturowych barier; budujcy epilog tego kulturotwrczego przenikania rnorodnych etosw znalaz swoje miejsce w momencie narastajcych zagroe politycznych ze strony totalitarnych pastw
ociennych: faszystowskich Niemiec i Rosji Radzieckiej.
Zmiany strukturalne w spoeczestwie Pomorza Gdaskiego nastpiy
wczasie i po zakoczeniu dziaa wojennych. Charakterystyczn rzeczywisto w Polsce po 1945 r. ksztatowa exodus ludnoci na skal dotd w tej
czci Europy niespotykan. Pocztek temu zjawiska day tak zwane repatriacje z Kresw Wschodnich oraz przesiedlenie ludnoci ukraiskiej i emkowskiej w akcji Wisa; przesiedlecy ci zostali skierowani do zasiedlenia terenw pnocnych i zachodnich, czyli Ziem Odzyskanych, opustoszaych po przesiedleniu Niemcw przed i na mocy midzynarodowych umw
poczdamskich. Odbywao si to w trzech etapach: wysiedlenia przedpoczdamskie w 1945 r.; wysiedlenia poczdamskie w latach 19461949 oraz
przesiedlenia w ramach akcji czenia rodzin w latach 19501959. W ten
sposb pozbyto si prawie cakowicie przedstawicieli narodu niemieckiego,

O roli jzyka polskiego w yciu narodu najdobitniej wyrazi si Czesaw Miosz w wierszu
pt.: Dziewidziesicioletni poeta podpisuje swoje ksiki:
Wiernie suyem polskiemu jzykowi
Pord wielu jzykw jest dla mnie jedyny
I wzywa, nakazuje, eby go uwietnia,
Bo mwi nim za duo mapoludw,
Do ktrych, nie ukrywam, mam odraz,
Ale te wiele istot tak dobrych i czystych,
e ich modlitwy powinny wiat zmieni.
Tote polszczyzna jest zobowizaniem,
A dla niektrych pasj. Nie oddabym jej
Za arcydziea najmdrzejszych krajw.
Tene, Wiersze ostatnie, Krakw 2006.
32
Por. Wszystkie barwy sw. Rozmowa z Edwardem Brez i Jerzym Trederem,
(w:)E.Szczeniak, Barwy Kaszub, Gdask 1990, s. 4564.
33
Por. A. Bukowski, Regionalizm kaszubski. Ruch naukowy, literacki i kulturalny. Zarys
monografii historycznej, Pozna 1950, s. 313317; F. Neureiter, Historia literatury
kaszubskiej. Prba zarysu, Gdask 1982, s. 95113; A. Majkowski, Pomorzanie.
Wstp Damroki Majkowskiej, Gdask 1983. J. Drzedon, Wspczesna literatura
kaszubska 19451980, Warszawa 1986, s. 3033; J. Treder, Kaszubszczyzna Remusa
Majkowskiego, (w:) ycie i przygody Remusa Aleksandra Majkowskiego. Powie
regionalna czy arcydzieo europejskie, red. T. Linkner, Supsk 1999, s. 149168; Tene,
Majkowski Aleksander (18761938), Jzyk kaszubski. Poradnik encyklopedyczny,
red.J.Treder, Gdask 2002, s. 136138.,; Tene Uwagi o normalizacji jzyka obecnego
wydania Remusa, (w:) A. Majkowski, c i przigd Remsa. Zwiercado kaszbscz,
Gdask 2005, s. 423427.
31

322

Por. K. Trzebiatowski, Szkolnictwo w wojewdztwie pomorskim w latach 19201939,


Wrocaw Warszawa Krakw Gdask d 1986.
35
Por. G. Piwnicki, B. Zalewski, Oddziaywanie patriotyczne Batalionu Morskiego
naspoeczestwo Wejherowa; Tene, Tradycje bojowe i dzieje Morskich Pukw Strzelcw,
1. Wejherowskiego i 2. Gdyskiego 19202000, Gdynia 2008, s. 128143.
36
Por. K. Ciechanowski, Armia Pomorze 1939, Warszawa 1983.
37
J. Kutta, dz. cyt., s. 83.
34

323

Adam Klein, Grzegorz Piwnicki

Stosunek ludnoci Pomorza Gdaskiego do wsplnot mniejszociowych

a niewielka cz ludnoci rodzinnej opcji niemieckiej zacza si przeobraa


w niemieck mniejszo narodow38.
Za stosunki narodowociowe, szczeglnie za utrwalanie negatywnych stereotypw i dysonansw odpowiedzialne byy wadze niemieckie,
a po wojnie rwnie polskie39.
Wielce charakterystycznym rysem sytuacji narodowociowej w tym czasie na Pomorzu40 byo zaangaowanie wadz administracyjno-politycznych
w rozwizanie problemu mniejszociowego, szczeglnie nabrzmiaego
w wyniku sytuacji migracyjnej. Priorytetowym celem politycznym byo wysiedlenie ludnoci niemieckiej i nadanie temu faktowi znaczenia dziejowej sprawiedliwoci41. Ustalenia o wysiedleniu Niemcw zostay powzite
przed wejciem postanowie poczdamskich. Oblicza si, e w czasie od lipca 1945 do padziernika 1947 roku wysiedlono z regionu gdaskiego blisko
400 tysicy osb narodowoci niemieckiej42. Akcji wysiedleczej towarzyszyy nierzadko skandaliczne warunki oraz wysoka miertelno wrd przesiedlanych rzesz43.
Po roku 1945 wieloetniczno Wybrzea Gdaskiego poddana zostaa wielu przeobraeniom, tak pod wzgldem instytucjonalnym w onie samych mniejszoci narodowych i etnicznych, jak i na skutek

przewartociowa politycznych44. Lata powojenne do 1956 r. nie sprzyjay


aktywnoci grup mniejszociowych. Wadze pastwowe byy przekonane,
e grupy te stanowi zawsze czynnik dezintegracji spoecznej; zwracano
uwag, by w Polsce byo miejsce jedynie dla swoich i by kraj sta si monoetnicznym. W tym celu starano si wysiedli w miar moliwoci jak najwiksz ilo zarwno Niemcw, jak i mniejszoci sowiaskich.
Przeobraenia wiadomociowe poszczeglnych grup mniejszociowych,
jakie znalazy si w nowych granicach pastwowych na Pomorzu Gdaskim,
byy implikowane polityk narodowociow pastwa polskiego zmierzajc do utworzenia monoetnicznego narodu, postrzegajc w rnorodnoci nowych zarzewi niepokojw spoecznych.
Do gwnych zada w oczyszczaniu skadu narodowociowego zaliczono polonizacj regionu poprzez transfer Niemcw45, rozstrzygnicie przynalenoci narodowej pozostaej ludnoci miejscowej, szczeglnie Kaszubw, oraz likwidacj odrbnoci spoeczno-kulturowych mniejszoci narodowych46.
Niezwykle trudno byo ustali przynaleno narodow byych mieszkacw Gdaska okrelajcych si jako gdaszczanie lub Niemcy gdascy; stanowili oni bowiem cz spoecznoci Wolnego Miasta Gdaska wyznajcy,
w przeciwiestwie do rdzennych Niemcw, religi rzymskokatolick i manifestujcych swoj przynaleno do gdaskiej ojczyzny lokalnej47. Kwestie
te rozstrzygay zazwyczaj polskie wadze administracyjne na drodze weryfikacji i rehabilitacji narodowociowej, zaliczajc gdaszczan bd do rodowitych Niemcw, bd Polakw.
Pogbianie skomplikowanych stosunkw spoecznych na Wybrzeu Gdaskim byo spowodowane migracj z terenw Polski centralnej
przybyszw poszukujcych przede wszystkim polepszenia warunkw bytowych oraz Ukraicw przesiedlanych w akcji Wisa48, jak rwnie

R. Sudziski, Transfer ludnoci niemieckiej z Wybrzea Gdaskiego po II wojnie wiatowej


(19451959), (w:) Migracje polityczne i ekonomiczne w krajach nadbatyckich w XIX iXXw.,
red. J. Borzyszkowski i M. Wojciechowski, Toru Gdask 1995, s. 223; D. Matelski,
Mniejszo niemiecka na Pomorzu Gdaskim (19201996), Rocznik Gdaski 1997, z. 1,
s. 102; C. Obracht-Prondzyski, Mniejszoci narodowe na Pomorzu Gdaskim, (w:) Oblicza
lokalnoci. Rnorodno miejsc i czasu, red. J. Kurczewski, Warszawa 2006, s. 102.
39
Por. M. Hejger, Polityka narodowociowa wadz polskich w wojewdztwie gdaskim w
latach 19451947, Supsk 1998.
40
W skad obszaru woj. pomorskiego w latach 19451975 wchodziy ziemie wojewdztw
gdaskiego i bydgoskiego (od 1950 r.); por. http:/historicus.uni.torun.pl/modules/
wfsection/print.php?articleid=54, z 23.01.2007.
41
A. Chodubski, Mniejszoci narodowe w pomorskiej przestrzeni, s. 7.
42
W czasie od stycznia do maja 1945 trwaa ucieczka Niemcw z Prus Wschodnich;
po zamkniciu okrenia w marcu tego r. przez Armi Czerwon exodus mg
odbywa si jedynie drog morsk. Szacuje si, e w tym czasie porty w Gdasku, Gdyni
i naHelu opucio okoo miliona osb, gwnie kobiet, dzieci i starcw, gdy mczyni
w wieku 1665 lat zostali wcieleni do pospolitego ruszenia (Volkssturmu): K. Galczewski,
Przymusowa ewakuacja z nadbatyckich prowincji III Rzeszy (19441945), Pozna 1971,
s. 127; por. take: R. Studziski, Transfer ludnoci niemieckiej z Wybrzea Gdaskiego
po II wojnie wiatowej (19451959), (w:) Migracje polityczne i ekonomiczne w krajach
nadbatyckich w XIX i XX w., red. J. Borzyszkowski, M. Wojciechowski, Toru Gdask
1995, s. 125127.
43
Por. AP Gd., zesp: Urzd Wojewdzki, sygn. 20, f. 27; 24, f. 56: APGd., zesp: Akta
Urzdu Wojewdzkiego w Gdasku, sygn.: VI, 1/1389, s. 11, Zasady obowizujce przy
akcjach wysiedleczych z 10.08.1945; por. M. Hejger, Polityka narodowociowa wadz
polskich w woj. gdaskim w latach 19451947, Supsk 1998.
38

324

Por. A. Chodubski, Instytucjonalizacja narodowociowa, s. 2339; M. Giedroj,


M.Mieczkowska, J. Mieczkowski, Stosunki etniczne w Polsce po 1989 r., (w:) Tosamo
kulturowa. Szkice o mniejszociach narodowych na Pomorzu Gdaskim, seria 6,
red.A.Chodubski i A.K. Wakiewicz, Gdask 2006, s. 2132.
45
Szacunkowo oblicza si, e cznie, jak podaj statystyki niemieckie, na pochodzenie
wyjechao z Polski do RFN w l. 19501990 okoo miliona osb, (w:), A. Wrblewski,
Akcja czenia rodzin jako system emigracji obywateli polskich do RFN w latach 1971
1983, Przegld Zachodni 1990, z. 4.
46
M. Hejger, Stosunki narodowociowe na Pomorzu Gdaskim po II wojnie wiatowej
(do1956 r.) relacje midzykulturowe, (w:) Polacy i ssiedzi dystanse i przenikanie kultur,
cz. I. Prace Zakadu Historii Myli i Kultury Politycznej Instytutu Historii Uniwersytetu
Gdaskiego, red. R. Wapiski, Gdask 2000, s. 51.
47
J. Gostomski, Pomorscy Niemcy, Pomerania 1999, nr 7/8, s. 9.
48
Por. R. Drozd, Ludno ukraiska na Pomorzu w latach 19471952, (w:) Historia
iliteratura mniejszoci narodowych i grup etnicznych na Pomorzu, Lbork 2003, s. 4052.
44

325

Adam Klein, Grzegorz Piwnicki

Stosunek ludnoci Pomorza Gdaskiego do wsplnot mniejszociowych

przedstawicieli tej mniejszoci wywodzcych si z przedwojennej grupy zamieszkujcej Wolne Miasto Gdask. Niewielk spoeczno ydowsk stanowili tak zwani ydzi niemieccy, obywatele III Rzeszy Niemieckiej bd posiadajcych paszporty Wolnego Miasta49 oraz repatriowani z ZSRR.
W tym czasie na Pomorzu Gdaskim osiedlili si take Rosjanie, Biaorusini, Litwini, otysze i Estoczycy50. Ci ostatni wywodzili si przede wszystkim z formacji wojskowych wspierajcych Niemcw. Pozostali trafili na Pomorze jako jecy wojenni bd robotnicy przymusowi III Rzeszy. W Gdasku i jego okolicach byo ich w 1945 r. okoo pi tysicy51; niemal wszystkich w dramatycznych okolicznociach wysiedlono do roku 1950 do ZSRR.
Tu po wojnie pojawili si rwnie Cyganie, Tatarzy, Ormianie, Karaimowie
oraz Ukraicy i emkowie.
Nietrudno sobie wyobrazi, e taki przekrj strukturalny spoeczestwa na
Wybrzeu Gdaskim stanowi niemae wyzwanie dla wadz administracyjnych. Poszczeglne grupy ludnociowe, zrnicowane zarwno wewntrznie pod wzgldem kulturowym, jak i zewntrznie wobec innych spoecznoci, stanowiy rdo nowych konfliktw, wzajemnych, nieufnoci czy wrcz
wrogoci, co w rezultacie uniemoliwio tworzenie jakichkolwiek wizi spoecznych.
Powojennne zawioci narodowociowe i rodzce si na tym tle spory byy
uwarunkowane rwnie nowym skadem terytorialnym Pomorza Gdaskiego: z jednej strony dominoway obszary dawne, to jest te, ktre stanowiy ziemie, przedwojenne woj. pomorskiego, zamieszkae gwnie przez ludno
kaszubsk oraz obszary nowe, przyczone do Polski z byego terytorium III
Rzeszy, to jest pas pogranicza z Pomorzem Zachodnim i Powile oraz byego
Wolnego Miasta Gdaska, ktre to tereny zamieszkiwali Niemcy oczekujcy na wysiedlenie, ludno kaszubska oraz przybierajca na sile fala uchodcw, w tym mniejszoci narodowych i etnicznych. Czynnikiem ograniczajcym lub w wielu przypadkach uniemoliwiajcym tworzenie wizi midzyludzkich bya odmienna przeszo historyczna poszczeglnych grup
narodowociowych, ich zrnicowanie spoeczno-gospodarcze, tradycje

kulturowe, jzyk i wyznanie religijne. Wszystko to utwierdzio proces dezintegracji spoecznej52.


Nie mniej skomplikowany problem stanowiy relacje midzygrupowe,
szczeglnie jawna wrogo midzy ludnoci polsk a mniejszociami niemieck i ukraisk; jeli do pierwszej stosunek by umotywowany zaszociami historycznymi, zwaszcza z okresu II wojny wiatowej, to dystans wobec drugiej grupy narodowociowej spowodowany by przede wszystkim jej
odmiennoci kulturow, opnieniem cywilizacyjnym i powanymi trudnociami adaptacyjnymi w nowych warunkach spoeczno-gospodarczych, zwaywszy, e w przewaajcej mierze ukraiscy przybysze byli pochodzenia
chopskiego53.
Osobn kwesti stanowia wielce skomplikowana sytuacja ludnoci tubylczej zwaszcza ze wzgldu na przeszo wojenn54 oraz stosunek osiedlecw z innych stron kraju i mniejszoci etnicznych do ludnoci kaszubskiej, traktowanej jako niemiecka. Niedostateczne rozeznanie przybyszw
w skomplikowanych stosunkach narodowociowych pomorskiego pogranicza
oraz zawioci dziejw tych ziem stanowiy powan barier w przeamywaniu obcoci i rodziy negatywne stereotypy narodowe, w wielu okolicznociach aktualne, niestety, po dzi dzie. Na porzdku dziennym obowizyway kalki sowne typu: szwab, germanie, krzyak na okrelenie ludnoci miejscowej55. Przyjmowanie swoicie pojmowanej zasady pars pro toto
zrodzio na Pomorzu Gdaskim daleko idce i oboplnie krzywdzce relacje pomidzy ludnoci napywow a autochtoniczn. Mona to przeledzi
na podstawie sytuacji dwch najliczniejszych wschodnich mniejszoci narodowych: ukraiskiej i biaoruskiej.
W wyniku zmian terytorialnych pastwa polskiego w jego powojennych
granicach w wojewdztwach wschodnich z 5 mln w 1931 r.56 pozostao 650
700 tysicy ludnoci pochodzenia ukraiskiego. W rezultacie porozumienia
pomidzy rzdami Polski i ZSRR o wymianie ludnoci okoo 480 tysicy
Ukraicw zostao wysiedlonych do Ukraiskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, nierzadko pod przymusem, aczkolwiek w wielu wypadkach

G. Berendt, Rezultaty hitlerowskiej akcji usuwania ydw z byego Wolnego Miasta Gdaska,
Acta Universitatis Wratislaviensis nr 2136, Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami
Hitlerowskimi, t. XXII, Wrocaw 1999, s. 286; na tragiczny nierzadko los gdaskich
dzieci ydowskich zwrci uwag M. Grlikowski w rozmowie z M. Abramowiczem,
dotyczcej Kindertransportw do Anglii tu przed wybuchem II wojny wiatowej, (w:)
Sieroty z Liverpool Station, Gazeta Wyborcza Trjmiasto, z 14.03.2008, s. 1213.
50
Por. M. Hejger, Wysiedlenie Obywateli ZSRR z wojewdztwa gdaskiego w latach 1945
1950, Przegld Zachodni 1993, nr 3, s. 150165; A. Chodubski, Mniejszoci narodowe
w pomorskiej przestrzeni regionalnej, (w:) Historia i literatura mniejszoci narodowych
igrup etnicznych na Pomorzu, Lbork 2003, s. 1213.
51
C. Obracht-Prondzyski, dz. cyt., s. 103.
49

326

Por. M. Hejger, Polacy wobec mniejszoci narodowych na Pomorzu Zachodnim po II


wojnie wiatowej; (w:) Polacy i ssiedzi dystanse i przenikanie kultur, red. R. Wapiski,
cz. 2, Gdask 2001, s. 254267; Z. Skargo, Osadnictwo w Gdasku w latach 19451947,
Toru 2002, w rnych miejscach.
53
A. Chodubski, dz. cyt., s. 10.
54
Por. L. Jadewski, Kaszubi a suba w Wehrmachcie (19421945), Przegld Zachodni
1996, nr 4, s. 119128.
55
D. Sikorska, Zamykam oczy i widz, Pomerania 1999, nr 7/8.
56
H. Chaupczak, T. Browarek, Mniejszoci narodowe w Polsce 19181995, Lublin 2000,
s. 56.
52

327

Adam Klein, Grzegorz Piwnicki

Stosunek ludnoci Pomorza Gdaskiego do wsplnot mniejszociowych

ludno ukraiska dobrowolnie opuszczaa terytorium Polski, uznajc USRR


jako namiastk suwerennego pastwa.
W ramach akcji Wisa, zapocztkowanej 28 kwietnia 1947 r., pozosta cz narodowoci ukraiskiej w liczbie okoo 140 tysicy osb wysiedlono z Bieszczadw oraz woj. krakowskiego i lubelskiego na Ziemie Odzyskane nowe tereny zachodniej i pnocnej Polski. Stamtd, z uwagi na brak zakwaterowa, we wspomnianych miejscach docelowego osiedlenia cz tej
ludnoci skierowano do wojewdztwa pomorskiego, gwnie do powiatw:
lborskiego (maj 1947 r.), elblskiego, gdaskiego, sztumskiego i kwidziskiego. W efekcie tych decyzji w woj. pomorskim zamieszkao okoo 6 tysicy Ukraicw57.
Nowe nieznane rodowisko, obce sposoby gospodarowania z uwagi
na kultur uprawy, jak i jej odmiany, gatunki i rodzaje58; ostracyzm ze strony
ludnoci polskiej, spowodowany zwaszcza pamici o wydarzeniach na Woyniu 1943 r. oraz wrogoci ludnoci ukraiskiej w stosunku do przedwojennego pastwa polskiego, za co obarczono cay nard, okrelany dodatkowo
negatywnym stereotypem ukraiskich bandytw, ubowcw, banderowcw itp., spowodowa, e ludno ta czua si na Pomorzu Gdaskim nieswojo, obco. W obawie przed przeladowaniami, ktrych czsto nie uniknito, Ukraicy chwytali si rnych sposobw, aby ukry swoj odrbno narodow: ucieczki w prywatno, pielgnowania polskich obyczajw, wchodzenia w zwizki maeskie z Polakami bd Polkami, po zmian wyznania wcznie59. Izolacja tej grupy narodowociowej wpyna ambiwalentnie
na jej sytuacj spoeczn: z jednej strony doprowadzia do odbudowy wizw
wewntrzgrupowych (prywatno), z drugiej jednak do pogorszenia stosunkw z polsk wikszoci.
Ludno biaoruska bd pochodzenia biaoruskiego, ktra w okresie midzywojennym zamieszkiwaa wschodnie kresy II RP w liczbie okoo 1,9 mln osb60, zostaa napitnowana uksztatowanymi wczeniej negatywnymi stereotypami przez polskich ssiadw, zanim udao jej si wyemigrowa na Pomorze Gdaskie. Ustalenie liczebnoci mniejszoci biaoruskiej w tym regionie stanowi nie lada problem z uwagi na to, e ich postaw spoeczn charakteryzowaa podwjna tosamo narodowa:

ujawniana polska i skrywana biaoruska61. Wynikao to przede wszystkim z faktu, i wadze radzieckie nie dopuszczay do emigracji obywateli
Biaoruskiej SRR, std repatriantami mogli by li tylko Polacy zamieszkujcy przed wybuchem II wojny wiatowej tereny stanowice terytorium II RP.
Szacuje si, e aktualnie region gdaski zamieszkuje biaoruska mniejszo
narodowa w liczbie od 10002000 osb62.
Ze wzgldu na niski poziom wiadomoci narodowej63, opnienie cywilizacyjne, prymitywne, wedug rodzinnych i napywowych Polakw, zwyczaje, obrzdy
i zajcia oraz nieznajomo jzyka polskiego i inne wyznanie religijne, Biaorusini stali si obiektem kpin i pogardy, ktre charakteryzoway si szczeglnie niewyrafinowanymi stereotypami, typu: Rusek, Biaorus, Chadziaj, Muyk, itp.
Z niewielkiej diaspory ydowskiej zamieszkujcej w okresie midzywojennym Wolne Miasto Gdask64 oraz Gdyni relatywnie sporo osb przeyo wojn i Holocaust65. Wynikao to przede wszystkim z zaprogramowanej
asymilacji ze rodowiskiem chrzecijaskim, w ktrym spoeczno ydowska mwia czciej po polsku bez akcentu; tej diasporze byo atwiej odnale si po wojnie anieli ocalaym z gett i obozw zagady oraz repatriantom
ze Zwizku Radzieckiego. Dlatego te ci ostatni doznali wicej krzywd
ze strony polskiej wikszoci; std te wynikao ich nieujawnianie swego pochodzenia, aby tym samym unikn przejaww antysemityzmu66.
Na Pomorzu jawne antysemickie wystpienia naleay do rzadkoci
i w porwnaniu do zorganizowanych pogromw ludnoci ydowskiej, do jakich, niestety, dochodzio w Polsce centralnej67, w regionie pomorskim odnotowano jeden przypadek tego typu: w sierpniu 1945 r. w Bydgoszczy dokonano zabjstwa dwojga lekarzy ydowskich, ktre wedug dziaaczy Centralnego Komitetu ydw w Polsce miao charakter antysemicki68.

R. Drozd, Droga na Zachd. Osadnictwo ludnoci ukraiskiej na ziemiach Zachodnich


i Pnocnych Polski w ramach akcji Wisa, Warszawa 1997, s. 180; Por. take:
I.Haagida, Ukraicy w wojewdztwie gdaskim w latach 19471956, (w:) Midzy Odr
aDnieprem. Wyznania i narody, Gdask 1997, w rnych miejscach.
58
A. Chodubski, dz. cyt., s. 10.
59
Tame, s. 15; take: R. Drozd, Ludno ukraiska na Pomorzu w latach 19471952, (w:)
Historia i literatura mniejszoci, s. 46.
60
H. Chaupczak, T. Browarek, dz. cyt., s. 96.
57

328

H. Gogowska, Ludzie, ktrzy nie wygldaj przez okna, Pomerania 1999, nr 7/8; Ta,
Pooenie Biaorusinw w regionie nadmorskim po II wojnie wiatowej, (w:) Pomerania
Ethnica; Mniejszoci narodowe i etniczne na Pomorzu Zachodnim, red. M. Giedroj
i J. Mieczkowski, Szczecin 1998, s. 209217; Ta, Biaorusini na Wybrzeu Gdaskim,
Toru 2003, rozdz. II.
62
Por. A. Chodubski, Instytucjonalizacja narodowociowa i etniczna na Pomorzu Gdaskim,
(w:) Szkice o mniejszociach narodowych na Pomorzu Gdaskim, red. A. Chodubski
iA.K.Wakiewicz, seria 5, Gdask 2005.
63
H. Gogowska, Pooenie Biaorusinw, s. 209217.
64
Por. G. Berendt, ydzi na terenie Wolnego Miasta Gdaska w latach 19201945, Gdask
1997, w rnych miejscach.
65
Por. J. Borzyszkowski, Czas odda sprawiedliwo, Pomerania 2001, nr 4, s. 2225.
66
G. Berendt, Gmina gdaskich ydw, Pomerania 1999, nr 7/8; take: I. Krzemiski,
Antysemityzm w Polsce, Przegld Polityczny 2003, nr 61.
67
Zbrodnia kielecka, Tygodnik Powszechny 1996, nr 28, s. 11; J.T. Gross, Ssiedzi.
Historia zagady ydowskiego miasteczka, Sejny 2000, w rnych miejscach.
68
M. Golarz, ydzi, Ukraicy, Rosjanie, Biaorusi i Cyganie na Pomorzu Gdaskim po II
61

329

Adam Klein, Grzegorz Piwnicki

Stosunek ludnoci Pomorza Gdaskiego do wsplnot mniejszociowych

Wan cezur w przeamywaniu nieufnoci w stosunku do ydw gdaskich, spowodowanej najczciej zawici wywoan skuteczn zapobiegliwoci materialn, niewaciwym zaangaowaniem politycznym oraz rnorodn aktywnoci spoeczn tej nacji stanowi 1990 r.69. Wpyno na to
stanowisko wadz Rzeczypospolitej Polskiej, jednoznacznie potpiajcych
antysemityzm.
Tradycyjnie nieufno, a nawet wrogo, manifestowano wobec Cyganw; zasadnicz rol w ksztatowaniu postaw ludnoci i innych mniejszoci
narodowych oraz wzajemnie kopotliwych relacji penia, i nadal ma powany wpyw, hermetyczno kulturowa tej grupy etnicznej. W relacjach midzygrupowych wszystko, co jest przesonite tajemnic, staje si zazwyczaj
podejrzane i bywa objte kltw i wykluczeniem.
rodowisko Romw byo traktowane jako potencjalne zagroenie dla porzdku prawnego i spoecznego; wdrowny tryb ycia, polegajcy na ustawicznych zamianach miejsc pobytu taborw, sprawia, e Cyganw uwaano za kosmopolitycznych wczgw70. Niemniej do 1964 r. Romowie, mimo
rozmaitych szykan i niedogodnoci bytowych, cieszyli si swoicie pojt
na ich wasny uytek autonomi; korzystali rwnie z moliwoci zarobkowania jako muzykanci w lokalach gastronomicznych, na uroczystociach
zalubin, itp.
Przemiany polityczne w Polsce po 1956 r. wpyny zdecydowanie negatywnie na status ycia Romw w naszym kraju. Nakaz osiadego trybu ycia, ukazujcy si w 1964 r., odebrali jako ingerencj w ich tryb ycia i tosamo kulturow. Na tle nieprzestrzegania tego nakazu dochodzio do licznych konfliktw zarwno z Milicj Obywatelsk, jak i spoecznoci polsk
i innymi mniejszociami narodowymi; dodatkowym przedmiotem sporu byo
przyznawanie przywilejw osiedleczych71.

Ludno Wybrzea Gdaskiego ma t niespotykan gdzie indziej moliwo obcowania z wieloma innymi przedstawicielami mniejszociowych
grup etnicznych. Niewtpliwie do takich skupisk nale Tatarzy, Ormianie,
Grecy i Macedoczycy, a take Karaimowie, Wgrzy72 i Sowacy.
Historycznie ugruntowane pozytywne stereotypy dotycz przede wszystkim Ormian, Tatarw i Karaimw. Na Wybrzee Gdaskie Ormianie przybyli
z fal repatriantw z Kresw Wschodnich i poudniowych. Na ich pozytywny
odbir przez spoeczestwo wybrzeowe wpyny m.in.:
1. Oglne zdolnoci przystosowawcze, wynikajce z cikich dowiadcze
dziejowych,
2. Umiejtno dostosowania si do okrelonych okolicznoci i sytuacji,
3. Oglna zaradno, przebiego i spryt,
4. Radzenie sobie w cikich i niesprzyjajcych okolicznociach i warunkach,
5. Ch osignicia i zdobywania w nowych warunkach odpowiedniej pozycji spoecznej i materialnej,
6. Przyzwyczajenie do zmieniajcych si warunkw politycznych, gospodarczych, spoecznych, a nawet geograficznych,
7. Przyzwyczajanie si do czstego przemieszczania si i ponownego osadnictwa (co nie wynika tylko z uwarunkowa politycznych, ale ma czsto
podoe ekonomiczne),
8. Poczucie wewntrznej siy, zdolnoci oraz rnych predyspozycji73.
Powojenne stereotypy dotyczce Ormian, Tatarw i Karaimw zostay
uksztatowane zarwno historycznie, jak i na skutek powojennego zasymilowania i spolonizowania, wynikajcych gwnie z dezintegracji tych spoecznoci spowodowanych nowymi warunkami egzystencjalnymi74.
Proces asymilacji Tatarw i Karaimw zapocztkowany w chwili przekraczania wschodniej granicy Polski w 1945 r. owiadczeniami o przynalenoci do narodowoci polskiej, zosta przypiecztowany polityk wadz,
lansujc model pastwa monoetnicznego, homogenicznego75. Ta kuriozalna

wojnie wiatowej, (w:) Mniejszoci narodowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX wieku,


red. M. Wojciechowski, Toru 1998, s. 248.
69
H. Datner, M. Melchior, ydzi we wspczesnej Polsce nieobecno i powroty, (w:)
Mniejszoci narodowe, red. Z. Kurcz, Wrocaw 1997, s. 6383; por. take: Antysemityzm
ianty antysemityzm, Tygodnik Powszechny 2003, nr 34, s. 6.
70
Por. A. Bartosz, Nie bj si Cygana, Sejny 1994, w rnych miejscach. Dobitnym
przykadem traktowania Romw jest popularna lska pie ludowa o pejoratywnym
przesaniu, ktrej jedna ze zwrotek brzmi:
Hej, tam pod lasem
Co byszczy z dala,
Banda Cyganw
Ogie rozpala []
71
Por. J. Tomaszewski, Mniejszoci narodowe w Polsce XX wieku, Warszawa 1991, s. 4849;
R. Reinfuss, dz. cyt., s. 131134; A. Mirga, Romowie w historii najnowszej Polski, (w:)
Mniejszoci narodowe w Polsce, red. Z. Kurcz, Wrocaw 1997, s. 153179; H. Chaupczak,
T. Browarek, Cyganie (Romowie), Tene, Mniejszoci narodowe w Polsce 1918
330

1995, Lublin 1998, s. 234239. Naley podkreli, e Romowie odpacili si biaym


zalekcewac nazw Cyganie pejoratywnym okreleniem Gadzie.
72
C. Obracht-Prondzyski, dz. cyt., s. 123.
73
Por. A. Chodubski, O osadnictwie ormiaskim na Wybrzeu Gdaskim, Supskie Studia
Historyczne 1993, nr 3, s. 9293; Tene, Ormianie jako diasporalna wsplnota narodowa
i etniczna, (w:) Tosamo kulturowa. Szkice o mniejszociach narodowych na Pomorzu
Gdaskim, seria 6, red. A. Chodubski i A.K. Wakiewicz, Gdask 2006, s. 6379.
74
Por. G. Peczyski, wiadomo etniczna Ormian polskich w XX w., (w:) Mniejszoci
narodowe w Polsce, red. Z. Kurcz, Wrocaw 1997, s. 127139; H. Chaupczak, T. Browarek,
dz. cyt., s. 228230; Tene, Karaimi, s. 233234.
75
S. Chazbijewicz, Z Wilna do Gdaska. Tatarzy polsko-lietewscy. Obecno w pejzau
kulturowym Polski i Gdaska po 1945 r. Prba analizy spoecznej, kulturowej; faktografia,
(w:) Rozmylania gdaskie. Materiay z sesji: Miejsce Gdaska w procesie powstawania
331

Adam Klein, Grzegorz Piwnicki

Stosunek ludnoci Pomorza Gdaskiego do wsplnot mniejszociowych

sytuacja spoeczna wymienionych grup etnicznych w zasadniczy sposb


wpyna na ich pozytywny wizerunek w spoecznoci wikszociowej Wybrzea, ktry trwa po dzi dzie.
Zrazu nieufnie spoeczestwo Pomorza Gdaskiego przyjo uchodcw
politycznych z Grecji, ktrzy w 1948 r. zmuszeni zostali opuci swoj ojczyzn z uwagi na pogldy polityczne. Przeamanie barier nastpio do wczenie, gwnie na skutek postpujcej adaptacji Grekw i Macedoczykw
w nowych warunkach, zawierania maestw mieszanych oraz skupiania si
w powstajce po 1956 r. organizacje spoeczno-kulturalne, na przykad Towarzystwo Grekw w Polsce lub Stowarzyszenie Macedoczykw w Polsce76.
Mimo i od poowy lat pidziesitych dao si zauway powolne odchodzenie aparatu wadzy od naciskw unifikujcych ycie mniejszociowe,
zatargi pomidzy ludnoci autochtoniczn i grupami narodowociowymi
a wikszoci polsk cigle daway o sobie zna. Drastyczny przykad na istnienie tych konfliktw mona znale w wyroku Sdu Powiatowego w Lborku z marca 1955 r., ktry gosi, e kierownik PGR w Strzeewie zosta
skazany za bicie i maltretowanie ludnoci rodzimej77.
Zasadnicze oywienie ycia mniejszociowego nastpio po Padzierniku
1956 r.. Szczeglnym jego przejawem byo odrodzenie dziaalnoci instytucjonalnej, majcej powany wpyw na integracj rodowisk narodowociowych w ramach swojej tosamoci etnicznej oraz wychodzenie na zewntrz
z mniejszociowym etosem, co niewtpliwie sprzyjao poznaniu tych rodowisk.
Obraz przedstawicieli mniejszoci narodowych i etnicznych podlega
w przeszoci i nadal ulega licznym przeobraeniom. Istotny wpyw na wizerunek tych spoecznoci w oczach ludnoci Pomorza Gdaskiego odegray przeomy polityczne, jakie miay miejsce w naszym kraju w ostatnich
pidziesiciu latach; czsto sprzyjay, ale i hamoway, procesy integracyjne
z grupami narodowociowymi. Przykadem radykalnej zmiany stosunkw
polsko-ydowskich byy wydarzenia Marca 68 roku, kiedy czynniki polityczne wykorzystay ludowy, tradycyjny antysemityzm i skieroway go
przede wszystkim przeciwko ydowskim dziaaczom, ludziom nauki, kultury i rodowiskom artystycznym. Wielu luminarzy zmuszonych zostao
do opuszczenia Polski, nierzadko na zawsze. Wewntrzne tarcia w onie

samej PZPR, ktre pod paszczykiem walki z syjonizmem78 doprowadziy


do nagonki antyydowskiej, stay si rwnie przyczyn pogorszenia wizerunku pozostaych mniejszoci etnicznych i na dugie lata 70. i 80. zgotoway tym rodowiskom zejcie do katakumb prywatnoci. Sztucznie ograniczano aktywno instytucjonaln, kamuflowano pochodzenie, sprowadzajc
uywanie jzyka ojczystego oraz pielgnacj obyczajw i tradycji wycznie
do uroczystoci rodzinnych.
Rok 1989 by pocztkiem transformacji ustrojowej; w obrazie mniejszociowym nastpio odejcie od koncepcji pastwa narodowego i dotychczasowej polityki narodowej79. Nastpi wyrany przeom w zainteresowaniu
mniejszociami zarwno w wymiarze spoecznym, politycznym, jak i naukowym. Wpyno na to przede wszystkim podniesienie kwestii urzeczywistniania praw czowieka i obywatela, a w lad za tym wydawanie decyzji normatywnoprawnych gwarantujcych ich spenianie80.
Przeom ten wpyn rwnie na zmian nastawienia Polakw, w tym
gwnie wieloetnicznej spoecznoci Pomorza Gdaskiego do grup narodowociowych i do siebie nawzajem. Zauwaa si wyrane odchodzenie od
deklarowanej niechci czy nawet wrogoci do skupisk mniejszociowych,
w tym rwnie do coraz liczniejszych przedstawicieli imigrantw, obcokrajowcw i azylantw, upatrujcych swoj szans bytow w atrakcyjnoci cywilizacyjnej Gdaska i Wybrzea Gdaskiego.
Potwierdzaj to badania przeprowadzone przez Centrum Badania Opinii
Publicznej w Warszawie (CBOS) w latach 19932001 na przykadzie stosunku Polakw do Niemcw81. Jeli na pocztku lat 90. ponad poowa respondentw deklarowaa niech (53%), to ju w roku 2001 odsetek osb deklarujcych niech zmniejszy si do 36%.

narodowego pastwa polskiego, Gdask 1998, s. 196; por. H. Szabanowicz, Polscy


muzumanie w drodze do europejskoci, (w:) J. Tosamo kulturowa, s. 9397.
76
Por. K. Pudo, Uchodcy polityczni z Grecji w Polsce (19481995), (w:) Mniejszoci
narodowe w Polsce, red. Z. Kurcz, dz. cyt., s. 149153; H. Chaupczak, T. Browarek, dz.
cyt., s. 239240.
77
APG, PWRN, sygn. 3853, f. 115. Sprawozdanie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej
w Lborku a 29.03.1955.
332

J. Tomaszewski, Mniejszoci narodowe w Polsce w XX wieku, Warszawa 1991, s. 52;


H.Chaupczak, T. Browarek, Mniejszoci, s. 197; A. Chodubski, Mniejszoci narodowe
w pomorskiej przestrzeni, s. 15.
79
M. Giedroj, M. Mieczkowska, J. Mieczkowski, Stosunki etniczne w Polsce po 1989 r.,
(w:) Tosamo kulturowa. Szkice o mniejszociach, seria 6, s. 27.
80
A. Chodubski, Mniejszoci narodowe, s. 16.
81
J. Zacki, Obraz Niemca w wiadomoci ludnoci kaszubskiej oraz modych gdaszczan,
Cywilizacja i Polityka 2003, nr 1, s. 255.
78

333

Adam Klein, Grzegorz Piwnicki

Stosunek ludnoci Pomorza Gdaskiego do wsplnot mniejszociowych

Tabela 2
Postawy wobec narodu niemieckiego
w latach 19932001

Z nieco wikszym optymizmem do narodu niemieckiego i pojednania


z nim podchodz studenci Uniwersytetu Gdaskiego83; a 90% z nich uwaa pojednanie za moliwe, a jedynie 6% za niemoliwe i 4% nie ma zdania. Wielu z nich twierdzi, e takie pojednanie si ju dokonao84. Naley doda, e gdascy studenci deklaruj otwarto nie tylko w stosunku do narodu
niemieckiego, ale w ogle do wszystkich spoecznoci sprzyjajcych trwaej
globalnej stabilizacji, tolerancji i wsppracy midzy narodami.
Nie wszystkie stereotypy narodowe i uprzedzenia ulegaj sprawnemu wykorzenieniu ze wiadomoci spoecznej, niektre z nich, gwnie dotyczce
okrelonych narodw, nacji i grup etnicznych cigle nale do tak zwanych
struktur dugiego trwania, a co za tym idzie, bardzo wolno ulegaj oczekiwanej erozji; niektre z nich wymagaj wymiany pokoleniowej, by zdj z nich
nagar nienawici, zacietrzewienia i tpego obskurantyzmu. Mimo trwaego
postpu w postrzeganiu przez spoeczestwo Wybrzea Gdaskiego skupisk
mniejszociowych, imigrantw i obcokrajowcw, nadal odywaj stare upiory ksenofobii, niezrozumienia, niechci i lku przed innymi, zwaszcza za
obcymi.
Objawy niechci i wrogoci deklarowane s szczeglnie w stosunku
do Rosjan, za lekcewaenia do Biaorusinw, Ukraicw i Romw
oraz antypatii do ydw. Tych ostatnich cigle okrela historyczny stereotyp lichwiarza i karczmarza, Rosjanie okrelani s cigle pejoratywnym epitetem Ruskiego, aktualnie bardziej nawet obcego ni yd85, a Modzie
Wszechpolska skanduje zowrbnie: Dlaczego pod symbolem polskiej kultury narodowej w polskich podrcznikach umieszcza si takich ydowskich
twrcw jak: Julian Tuwim, Bruno Schulz, Bolesaw Lemian, Tadeusz Peiper czy Roman Brandstaetter, przecie yd kaleczy jzyk polski, na przykad Lemian 86 (mowa z pewnoci o synnych lemianowskich neologizmach!)
Pord tych skrajnych postaci agresji, ksenofobii i nietolerancji na Wybrzeu Gdaskim pojawia si wiele przeciwnych temu zjawisku oznak budowania nowego adu spoecznego, opartego na akceptacji wieloci postaw, rnorodnoci kultur i religijnoci zwrconej ku innemu czowiekowi. Dobrym przykadem budowania pomostu pomidzy narodami polskim

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2001

Sympatia

23%

26%

35%

43%

38%

32%

31%

32%

Niech

53%

45%

38%

31%

30%

39%

39%

36%

Obojtno

24%

31%

27%

26%

32%

29%

30%

32%

rdo: Stosunek Polakw do innych narodw, Komunikat z bada CBOS, Warszawa 2001.

Optymistycznym zwiastunem w relacjach obu narodw jest poprawa wzajemnego wizerunku oraz przekonanie o moliwoci pojednania midzy Polakami i Niemcami. Do 1994 r. przewaa w tym wzgldzie pesymizm i zdania byy rwno podzielone. Od tego czasu stale ronie odsetek osb przekonanych, e takie pojednanie jest moliwe i konieczne.
Tabela 3
Opinie na temat moliwoci pojednania z Niemcami
Czy Pana(i) zdaniem
pojednanie midzy
Polakami a Niemcami
jest:

1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002

moliwe

46% 51% 58% 65% 68% 76% 80%

niemoliwe

50% 46% 41% 33% 24% 23% 19%

Trudno powiedzie

2%

2%

1%

1%

8%

1%

1%

rdo: Polska midzy Niemcami, Rosj i Ukrain. Komunikat z bada CBOS, Warszawa
2002.

Na temat pojednania z Niemcami z wikszym optymizmem spogldaj


modzi ludzie; wrd Kaszubw przewaa opinia, e naley Niemcom wybaczy krzywdy dziejowe (rozbiory, proces germanizacji, okres pogardy II
wojny wiatowej), ale nie zapomnie (72%); e oba narody powinny wsplnie budowa przyszo Europy (62%) oraz e mog y w przyjani (57%)82.
82

J. Zacki, Obraz Niemca, s. 258.

334

P.L. Michaowski, Gdask w oczach jego modych mieszkacw studium miejsca, Studia
Regionalne i Lokalne 2001, s. 142.
84
J. Zacki, Obraz Niemca, s. 259.
85
O przyjacioach Moskalach. Z Tadeuszem Sobodziankiem rozmawia Roman Pawowski,
Gazeta Wyborcza, nr 143, z 2122.06.2003, s. 18; por. : A. de Lazari, Katalog wzajemnych
uprzedze Polakw i Rosjan, Warszawa 2006.
86
L. Ostaowska, P. Protrowski, Ojczyzna moja jest pieni ze stali, Gazeta Wyborcza,
nr143, z 2122.06.2003, s. 1214.
83

335

Adam Klein, Grzegorz Piwnicki

Stosunek ludnoci Pomorza Gdaskiego do wsplnot mniejszociowych

i rosyjskim, podkopujcym mit wiecznie zego Ruskiego, jest projekt: Polacy


i Rosjanie: wzajemne relacje, ktry zosta zaprezentowany w Nadbatyckim
Centrum Kultury w Gdasku w Ratuszu Staromiejskim w dniach od 1822
padziernika 2006 r.87.
Poprawie wzajemnych wizerunkw su na du skal organizowane
w Trjmiecie imprezy kulturalne: literackie, teatralne, muzyczne, plastyczne; wan rol peni sesje naukowo-badawcze, popularyzujce problematyk mniejszociow. Nie do przecenienia w tym zakresie misj peni powoana 14 czerwca 2000 r. Pracownia Tosamoci Kulturowej Gdaska i Pomorza, dziaajca przy Gdaskim Towarzystwie Przyjaci Sztuki pod przewodnictwem prof. zw. dr. hab. Andrzeja Chodubskiego.
Do wydarze kulturalnych o duym zasigu i wysokim poziomie artystycznym zaliczaj si zwaszcza coroczne Festiwale Mniejszoci Narodowych, organizowane w Operze Lenej w Sopocie88, jak na przykad Festiwal Ukraiski czy Ukraiski Jarmark Modzieowy, ktry w roku 2008
zaznaczy swoj obecno ju po raz trzydziesty drugi; jako impreza cykliczna organizowana jest w Gdasku nieprzerwanie od roku 1977. Jarmark stanowi miejsce spotka tysica modych duchem Ukraicw, stwarzajc modym moliwo prezentacji rodzimej twrczoci; debiutuj zazwyczaj artyci
pochodzenia ukraiskiego w dziedzinie muzyki, teatru oraz kabaretu. Przekonay si o tym gwiazdy ukraiskiej sceny muzycznej w Polsce, takie jak zesp Chutir z Gdaska czy Berkut z Olsztyna89.
Bogactwo tradycyjnej muzyki klezmerskiej oraz pieni w jzyku jidysz,
hebrajskim i polskim reprezentuj Festiwale Kultury ydowskiej, organizowane zwykle w Teatrze ydowskim w Warszawie; w Trjmiecie regularnie
mona uczestniczy w przedsiwziciach propagujcych t kultur i wskrzeszajcych pami niemal tysicletniej obecnoci narodu ydowskiego w tym
regionie. Wanym wydarzeniem na mapie kulturalnej Wybrzea Gdaskiego sta si koncert Shalom Alejchem, ktry odby si 16 listopada 2008 r.
w Sali Koncertowej Polskiej Filharmonii Kameralnej w Sopocie. Pyt CD
z muzyk zespou Dariusza S. Wjcika Pojln Klezmer Quartett zarejestrowano wczeniej w Wielkiej Synagodze w Tykocinie90.

Istotn rol w przeobraeniach mentalnych spoeczestwa Wybrzea


Gdaskiego wobec mozaiki narodowociowej w tym regionie peni prasa
mniejszociowa oraz pisma popularnonaukowe; wane miejsce w tym zakresie wypeniaj grupa etniczna Tatarw91 oraz mniejszo biaoruska92
i ydowska93.
Zblieniu narodw, grup narodowociowych i migrantw patronuje klasa
kreatywna ludzi, ktrzy odpowiednio ksztatuj, rozwijaj i opiekuj si
triad trzech T: tolerancji, talentu i technologii. Niezwykym wydarzeniem
potwierdzajcym tez, e tylko spoecznoci otwarte, tolerancyjne mog
przycign do siebie talenty i zmniejszy globalny dystans cywilizacyjny
byo powstanie w Gdasku Cmentarza Nieistniejcych Cmentarzy
oraz Wrocawski Pomnik Wsplnej Pamici94.
Wspczenie zauwaa si umacnianie aktywnoci spoeczno-politycznej
grup narodowociowych, ktre wspomagane s poprzez ksztatujcy si system
wartoci, uznajcy nadrzdno praw czowieka i obywatela wobec ustawodawstwa
pastwowego, jak rwnie tolerancj w stosunku do rnych kultur, zachowa, postaw; promuje si rozwj organizacji samorzdowych i pozarzdowych zajmujcych
si problemami mniejszociowymi, a zwaszcza imigranckimi i azylanckimi95.
Obecnie w Gdasku i regionie zaznaczaj swoj obecno skupiska
wielu narodw zarwno Europy, jak i innych kontynentw wiata, w tym

P. Gulda, Od rusofilii do rusofobii, Gazeta Wyborcza Kultura. Trjmiasto, z 18.10. 2006.


Por. A. Chodubski, Mniejszoci narodowe w pomorskiej przestrzeni, s. 17.
89
Ukraiski Jarmark, Gazeta Wyborcza Trjmiasto, z 14.11.2008.
90
K. Chmura, Shalom Alejchem, Gazeta Wyborcza Trjmiasto co jest grane, z 14 .11.
2008, s. 10. Autor prezentowanej rozprawy opublikowa w r. 2005 wiersz powicony
temu niezwykemu miejscu; utwr ten znajduje si obecnie w ocalonej synagodze:
Synagoga w Tykocinie
ydom polskim
87

88

Spokj spopielonego czasu w granatowych


336

Wosach modziutkich Izraelitw z Jaffy.


Patrz na nasz adamaszek biao-niebieskich
Jarmuek, cho tu nikt ju nie czyta szeleszczcych
Jak jk rabina zwojw Tory i kaha milczy
Z synagogi lunaparku podwiadomych
Turystw, strzygcych polaroidami i o pomst
Woajcymi diabolicznymi cyfrwkami.
Dachy Tykocina li wypucowane flizy
I czu orientaln wo etonw koszernego
Jada. Zza miedzy przysadzisty barok Branickich
Puszy si wiekuistym piknem. W epicentrum
Zastygej lawy miasta wszy jak goczy
Hetman wielki Czarniecki, pierwej wystrzeliwszy
Chmiela do piekie. Tu wzrusza tylko nietrwao
Pisaa poetka o miejscach gincych od
Ludzkiej obecnoci. Tu mona odda siebie
W zastaw w wielkiej jak Talmud ksidze pamitkowej
Lub bi lask o bruk, a wytrynie pami.
Tykocin, we wrzeniu05, (w:) (Poetyckie zakola rzeki Redy. Ze sztambucha wejherowskich
poetw i grafikw, zeszyt III, Wejherowo 2005, s. 41.)
91
Por. S. Chazbijewicz, Tatarzy w Polsce i w Gdasku, (w:) Tosamo kulturowa, s. 3545.
92
H. Gogowska, Biaoruskie elity w Polsce wspczesnej, (w:) Tosamo kulturowa, seria 6, s. 48.
93
A. Chodubski, Mniejszoci narodowe w pomorskiej, s. 15.
94
R. Dutkiewicz, Pomnik modej tosamoci, Tygodnik Powszechny 2008, nr 46.
95
A. Chodubski, Instytucjonalizacja narodowociowa , s. 23.
337

Adam Klein, Grzegorz Piwnicki

Stosunek ludnoci Pomorza Gdaskiego do wsplnot mniejszociowych

szczeglnie Azji i Wsplnoty Niepodlegych Pastw. Ci ostatni ubiegaj si


najczciej o uzyskanie statusu uchodcw politycznych lub prawa pobytu
na czas okrelony. Tylko w latach 19892000 do wojewdztwa pomorskiego przybyo 6,4 tys. imigrantw, zarwno tych, ktrzy posiadaj status cudzoziemcw, jak i tych, ktrzy powrcili do Polski i na Wybrzee po pobycie za granic co najmniej roku. Naley zaznaczy, e ruch migracyjny odbywa si w obie strony; tzn. cz ludnoci opuszcza Wybrzee Gdaskie
(w latach 19982002 bya to liczba okoo 10 tys. osb96), cz za imigrantw
przybywa do regionu gdaskiego z niemal wszystkich stron wiata, gwnie
z Armenii, Indii, Afganistanu, Azerbejdanu, Czeczeni, Inguszetii i Wietnamu. W latach 20032006 wicej osb wyemigrowao z woj. pomorskiego
(337) ni do niego przybyo (139)97.
Drastyczny wzrost wnioskw o przyznanie statusu uchodcy nastpi
w zwizku z wejciem Polski do strefy Schengen, a tym samym wzrosa
obawa przed zaostrzeniem kontroli na zewntrznych granicach Unii Europejskiej. Rzecznik Wysokiego Komisarza Narodw Zjednoczonych ds. Uchodcw (UNHCR) zauwaa, e niektre osoby ubiegajce si o azyl bdnie sdz, e znalezienie si w Polsce pozwoli im swobodnie przemieszcza si po
caej strefie Schengen. Naley podkreli, e w myl Konwencji Genewskiej
z 1951 r., ktr Polska podpisaa ponad 16 lat temu, uchodc jest osoba, ktra
na skutek uzasadnionej obawy przed przeladowaniem z powodu swojej
rasy, religii i narodowoci, przynalenoci do okrelonej grupy spoecznej
lub przekona politycznych przebywa poza granicami pastwa, ktrego jest
obywatelem i nie moe lub nie chce z powodu tych obaw korzysta z ochrony tego pastwa98. Od momentu przystpienia Polski do Konwencji prb
otrzymania w Polsce Genewskiego Dokumentu Podry, ktry potwierdza
posiadanie statusu uchodcy, podejmowali uciekinierzy z przeszo 50 krajw
wiata.
Na integracj z pastwem pobytu zasadniczy wpyw wywieraj uwarunkowania
prawne, szczeglnie na sytuacj psychologiczn imigrantw, od ktrych wymaga
si nie tylko cierpliwoci, ale rwnie znajomoci jzyka polskiego, niezbdnego
do wypeniania wielu procedur, dokumentw i porozumiewania si z czynnikami oficjalnymi, aby otrzyma zgod na m.in. pobyt czasowy, tolerowany, status
uchodcy, azyl polityczny czy otrzymanie obywatelstwa polskiego.
Prawo do osiedlania si w Polsce jest przyznawane imigrantom i obcokrajowcom, po uprzednim otrzymaniu statusu uchodcy po 5 latach;

w przypadku osb, ktre otrzymay zgod na pobyt tolerowany po 10


latach od wydania tej decyzji. Prawo do osiedlania si pozwala obcokrajowcom pozostawa w Polsce, w przeciwnym przypadku uchodca moe
zosta odesany do kraju pochodzenia, jeli sytuacja w tym pastwie ulegnie
poprawie. Na otrzymanie obywatelstwa polskiego imigrant musi odczeka
kolejne 5 lat; tak wic od chwili przekroczenia granicy pastwa polskiego
douzyskania praw obywatelskich uchodca moe czeka 15 lat i wicej99.
Innego rodzaju barierami osiedleczymi wpywajcymi na wzajemne
relacje pomidzy imigrantami, obcokrajowcami a wikszoci polsk jest
funkcjonowanie, rwnie na Wybrzeu Gdaskim, stereotypw etnicznych.
W dalszym cigu postrzega si na przykad Niemcw jako agresorw,
faszystw, cho pracowitych i zdyscyplinowanych; Romw jako notorycznych zodziei i baaganiarzy, majcych kopoty z higien; Ukraicw jako
rezunw, fanatycznych rozbjnikw i mcicieli; Biaorusinw biednych,
zacofanych, niewyksztaconych, niegospodarnych, cenicych jednak swoj
prywatno i ycie rodzinne; Litwinw patriotw, skromnych, bogatych
i naduywajcych alkoholu; Rosjan jako brudnych, naduywajcych alkoholu, militarystw, leniwych, biednych i zacofanych; Czechw i Sowakw
sympatycznych, ale niegocinnych, niepatriotycznych; Francuzw tchrzliwych, wesoych, lecz dobrych, kulturalnych; Anglikw spokojnych,
lecz skrytych; Rumunw jako brudnych, biednych i zacofanych; Szwedw
czystych, spokojnych, uczciwych; Austriakw muzykalnych; Amerykanw
nowoczesnych, tolerancyjnych, przyjaznych; Chiczykw brzydkich,
spokojnych i mdrych; Arabw religijnych, fanatycznych, agresywnych
i nietolerancyjnych; ydw religijnych, mdrych i bogatych; Murzynw
biednych, brudnych, muzykalnych, nietolerancyjnych, le wychowanych100.
Polska jest krajem ksenofobicznym, prby otwierania nowych orodkw
dla uchodcw kocz si zazwyczaj konfliktem z lokaln spoecznoci101.
Jednoczenie w kraju nie stwarza si odpowiednich warunkw do waciwej
integracji imigrantw i uchodcw z wasnym spoeczestwem; luk
t prbuj wypeni organizacje pozarzdowe, ale co innego koncepcje
wyjcia naprzeciw zapotrzebowaniu przybyszy, a co innego zaangaowanie
spoeczestwa obywatelskiego, ktre jest znikome.
Wedug bada sondaowych TNS OBOP okoo dwch trzecich spoeczestwa polskiego rozumie pojcie uchodca, majc na myli osob

Por. Dane Gwnego Urzdu Statystycznego w Gdasku, Spis Powszechny Ludnoci,


2002.
97
Tame.
98
Tame, s. 16.
96

338

Tame, s. 17.
Por. M. Kowalski, My i inni. Wyobrania modych Polakw w rnych narodach, (w:) Inny
obcy wrg, red. E. Nowicka, J. Nawrocki, Warszawa 1996, s. 130151; J. Buszkowski,
Stereotypy a tosamo narodowa, Warszawa 2005, s. 4660.
101
Por. Zawsze zakadamy powrt. Z Romanem Wieruszewskim o midzynarodowej ochronie
uchodcw rozmawia Marcin ya. Znak 2008, nr 2, s. 4055.

99

100

339

Adam Klein, Grzegorz Piwnicki

Stosunek ludnoci Pomorza Gdaskiego do wsplnot mniejszociowych

opuszczajc swj kraj przed przeladowaniami; jednak ponad 55% upatruje w nim kogo, kto ucieka tylko przed skutkami wojny, a a 33% uwaa
uchodc za osob wyjedajc ze swego kraju w poszukiwaniu lepszych
warunkw bytowych. Dwie trzecie Polakw akceptuje pobyt uchodcw w
Polsce, 20% zgadza si na ich pobyt stay. Ale ju tylko 17% ankietowanych
akceptuje ich zatrudnienie i finansowanie jej poszukiwania ze rodkw podatnikw. 8% przyznaoby im polskie obywatelstwo, a 4% mieszkanie. W
dalszym cigu prawie poowa Polakw sygnalizuje zachowania ksenofobiczne, podkrelajc, e obecno uchodcw, imigrantw, i w ogle obcokrajowcw, to sfera konfliktogenna102.
Postawy wobec cudzoziemcw w dalszym cigu s zdeterminowane przez
kraj pochodzenia; sprzyjaj przede wszystkim obecnoci przedstawicieli pastw zachodnich, a zagroenia wi z przyjazdami obywateli naszych
wschodnich ssiadw; szczeglnie stereotypowe negatywne postrzeganie,
m.in. w mediach, dotkno byych obywateli ZSRR jako przestpcw zorganizowanych, dziaajcych w Polsce i na Wybrzeu Gdaskim103.
Szczeglnie trudnym do zaakceptowania przez obcokrajowcw problemem s publikacje organizacji o proweniencji patriotyczno-narodowej, nawoujce do rasizmu i nienawici. Nale do nich przede wszystkim takie
ugrupowania, jak: Modzie Wszechpolska, Front Narodowy, Narodowe Odrodzenie Polski oraz Polska Partia Narodowa.
Wzajemne relacje ludnoci regionu gdaskiego i imigrantw i obcokrajowcw oraz mniejszoci narodowych i grup etnicznych maj powany wpyw
na ad polityczny, w ktrym kwestie narodowociowe niewtpliwie rzutuj
w ogle na ad globalny. Wiele grup narodowociowych yjcych na Wybrzeu Gdaskim uwaa si cigle niedowartociowanymi, czujc si obco w otaczajcej ich rzeczywistoci spoeczno-politycznej. Sytuacja taka czsto doprowadza do wzajemnych napi i konfliktw.
Mimo to zauwaa si pozytywne zmiany zachodzce w nastawieniu spoeczestwa wybrzeowego, zwaszcza wyksztaconego, do wieloetnicznych
skupisk narodowociowych, stale poszerzajcych przekrj spoeczny tego regionu.

portowe, orodek wielu kultur i azyl wsplnot narodowociowych. Niewtpliwie gdaska mozaika mniejszoci narodowych wypywa z tradycji tego
grodu jako miasta respektujcego tolerancj, miasta bez stosw, gdzie nikt
nie chcia by krlem cudzych sumie; miasta przesiedle, transferw i przemieszcze caych spoeczestw na nigdzie indziej spotykan skal; miasta nieprzerwanie otwartego na przeobraenia cywilizacyjne, gdzie choby
na przestrzeni ostatniego tylko stulecia wyrastay pokolenia niepokornych,
zaznaczajcych trway lad w dziejach nie tylko tego miasta i regionu.
Istotnym historycznym czynnikiem generujcym ad wielokulturowy
na Pomorzu Gdaskim byy ruchy migracyjne zaznaczajce swoj obecno
zarwno na tle religijnym (XVIXVII wiek), jak i ekonomicznym (XIXXXI
wiek).
W okresie midzywojennym swoiste pitno na stosunki etniczne w Wolnym Miecie Gdasku wywara polityka nazistw, ktrzy po przejciu wadzy w 1933 r. dyli do likwidacji wielokulturowego wizerunku miasta.
W tym celu sprzyjali emigracji jak najwikszej iloci obcokrajowcw
i imigrantw.
Po poczeniu Pomorza z reszt kraju w 1920 r. gwnym zadaniem jego
rzdw i administracji lokalnej bya unifikacja i integracja tego regionu
pod wzgldem narodowociowym z reszt ziem pastwa po 123 latach zaborw. Konflikty pomidzy swoimi (autochtonomi), a obcymi (przybyszami) na Pomorzu Gdaskim wynikay ze zderzenia si rnych form kulturowych: etosu spoecznego, obyczaju oraz stosunku do religii. Niemay wpyw
w utwierdzaniu konfliktw dzielnicowych miay historycznie zakorzenione
stereotypy etniczne, ktre budziy polskie upiory i nadal s powodem wielu niewybrednych atakw, odgrzewanych na przykad podczas kampanii wyborczych; najlepszy przykad stanowi ostatnia prezydencka, kiedy jednemu
z kandydatw wypomniano wojenn przeszo dziadka (!).
Niezwykle wan rol w integracji narodowociowej na Pomorzu Gdaskim w okresie II Rzeczypospolitej odegray nauka, owiata, kultura, w tym
gwnie ycie literackie, prasa, teatr oraz w pniejszym okresie radio. Procesowi konsolidacji spoecznej, a tym samym zmiany wzajemnego wizerunku swoich i obcych towarzyszyy narastajce zagroenia totalitarnych
pastw ociennych.
W wyniku dziaa wojennych i po ich zakoczeniu nastpiy zmiany strukturalne spoeczestwa Pomorza Gdaskiego, a tym samym proces wzajemnego oddziaywania nowych skupisk mniejszociowych. Istotnym czynnikiem
stymulujcym ten proces bya polityka wadz Polski, zmierzajcych do przekonania opinii publicznej, e powojenna Polska staje si krajem narodowym,

***
Czynnikiem sprzyjajcym powstaniu na Wybrzeu Gdaskim swoistego
tygla narodw i mozaiki etnicznej by i pozostaje sam Gdask jako miasto
Por. H. Grzymaa-Moszczyska, dz. cyt., s. 16.
Por. M. Wenzel, Stosunek do obcokrajowcw. Komunikat, http://www.cbos.pl,
z09.08.2006.

102
103

340

341

Adam Klein, Grzegorz Piwnicki

Stosunek ludnoci Pomorza Gdaskiego do wsplnot mniejszociowych

monoetnicznym; e pastwo narodowociowe, jakim bya II RP, przeszo


do niechlubnej przeszoci. Do gwnych zada administracji naleao wic
wysiedlenie jak najwikszej iloci obywateli niemieckich bd pochodzenia
niemieckiego oraz rozstrzygnicie przynalenoci narodowej ludnoci miejscowej.
Z upywem czasu stosunki narodowociowe zaczy ksztatowa wieloetniczne rzesze imigrantw z wschodnich i poudniowych terenw II RP: Biaorusini, Litwini, Rosjanie, Ukraicy, otysze, Estoczycy, Ormianie, Karaimowie, Cyganie, Tatarzy, emkowie i ydzi; w tyglu narodowoci zaczy
rodzi si nowe bd pojawia si stare konflikty etniczne, wzajemna nieufno i wrogo, spowodowane zrnicowanym rozwojem cywilizacyjnym:
kultur, zaawansowaniem gospodarczym, jzykiem i religi.
W dalszym cigu postrzega si ydw poprzez pryzmat negatywnych stereotypw i mimo i na Wybrzeu Gdaskim osb pochodzenia ydowskiego
jest znikoma ilo (okoo 50 osb), zewntrzne oznaki antysemityzmu (antysemityzm bez ydw!) daj cigle o sobie zna, choby w licznych napisach umieszczanych na murach, parkanach czy fasadach kamienic, a take
na transparentach wnoszonych na stadiony pikarskie. Propagowany przez
antysemitw obraz yda zawiera zazwyczaj tylko negatywne cechy; na przykad pozytywna zapobiegliwo, obrotno i zaradno w optyce antysemity
przybiera ksztat negatywny, zwodniczy, wskazujcy na ch wyprowadzenia
innych w pole i zawadnicie wiatem.
Tradycyjnie pozytywnymi stereotypami okrela si na Wybrzeu spoecznoci Ormian, Tatarw, Karaimw, a take Grekw i Macedoczykw, Wgrw, Sowakw i Czechw.
Przemiany polityczne, jakie nastpiy w wyniku wydarze w Padzierniku 56 r., spowodoway oywienie dziaalnoci instytucjonalnej grup narodowociowych, a ich jawno sprzyjaa lepszemu poznaniu, zrozumieniu i akceptacji. Wyjtek stanowi rok 1968, kiedy rozptano nagonk antyydowsk,
zmuszajc wielu luminarzy nauki i kultury do opuszczenia kraju, a tym samym do pogorszenia relacji polsko-ydowskich.
Swoisty przeom w obrazie mniejszociowym nastpi po 1989 r. Wpyno na to przede wszystkim podniesienie kwestii urzeczywistnienia praw czowieka i obywatela, a w lad za tym wydawanie decyzji normatywnoprawnych
gwarantujcych ich spenianie. Wzrost zainteresowania i akceptacji obcych
przybyszw przez spoeczestwo Wybrzea Gdaskiego, zwaszcza wyksztaconego, potwierdziy badania CBOS w latach 19932001 i nastpnych.
Nie wszystkie stereotypy narodowe ulegaj trwaemu wykorzenieniu;
niektre z nich, zwaszcza dotyczce niektrych mniejszoci narodowych,

cigle nale do tak zwanych struktur dugiego trwania i z trudem ulegaj wyeliminowaniu ze wiadomoci spoecznej. Nadal funkcjonuj negatywne stereotypy yda, Rosjanina, Cygana (Roma), Niemca; w dalszym cigu podaje
si negatywnemu publicznemu osdowi luminarzy polskiej literatury, nauki
i sztuki pochodzenia ydowskiego. Gdzieniegdzie jednak powstaj inicjatywy, szczeglnie zwizane z kultur, prbujce przerzuca mosty pojednania,
zrozumienia i budowanie nowej wsplnej przyszoci na zasadzie partnerstwa. Wida to najdobitniej podczas periodycznie organizowanych w Gdasku Festiwalach Mniejszoci Narodowych. Mona to przeledzi rwnie
w twrczoci literackiej autorw reprezentujcych zarwno grupy mniejszociowe, jak i polsk wikszo.
Wan rol w zblieniu narodowoci peni klasa kreatywna, a wic ludzi uzdolnionych, tolerancyjnych, budzcych powszechne zaufanie i zmniejszajcych dystanse cywilizacyjne. W tym zakresie odnotowuje si rosnc
rol organizacji rzdowych, samorzdowych i pozarzdowych zajmujcych
si problemami grupami imigranckimi; zwaszcza, e zauwaa si napyw
obcokrajowcw po wejciu Polski do strefy Schengen. Od momentu przystpienia Polski do Konwencji Genewskiej z 1951 r. prb otrzymania w Polsce
Genewskiego Dokumentu Podry, potwierdzajcego status uchodcy, podejmowali uciekinierzy z 50 krajw wiata.
Na integracj z pastwem pobytu wywieraj wpyw uwarunkowania prawne, m.in. wymagana znajomo jzyka polskiego oraz dugie oczekiwanie na
przyznanie pobytu czasowego, tolerowanego, nie mwic ju o obywatelstwie polskim, na ktre mona liczy nawet po 20 latach od chwili przekroczenia granicy pastwa.
Innego rodzaju barierami osiedleczymi na Wybrzeu Gdaskim s cigle
niezdrowe wzajemne relacje pomidzy przybyszami a spoecznoci lokaln; szczeglnie dokuczliwe s oznaki ksenofobii i rasizmu, pojawiajce si
w prasie o proweniencji chadeckiej i narodowej.
Reprezentatywnym wyznacznikiem postrzegania spoecznoci mniejszociowej, w tym szczeglnie imigranckiej, jest swoista dychotomia postaw
wikszoci polskiej: z jednej bowiem strony obdarza si obcokrajowcw
wspczuciem, udziela pomocy materialnej, najczciej spontanicznie jednorazowej, z drugiej strony za uwaa si ich jako potencjalne zagroenie pozbywania miejsc pracy przeznaczonych dla swoich oraz rdo powstawania konfliktw etnicznych, z kryminalnymi wcznie.

342

343

Adam Klein, Grzegorz Piwnicki


Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Zofia Sujkowska

Emigracja, Polska, region:


gdzie jest miejsce dla modych
wyksztaconych kadr?
Na przeomie wiekw XX i XXI w Europie rodkowo-Wschodniej naoyy si na siebie trzy kluczowe procesy: globalizacja, transformacja ustrojowa oraz integracja modych rynkowych gospodarek z europejskim wsplnym
rynkiem. Procesy te odbyway si i odbywaj nadal w warunkach zmian naukowo-technicznych o daleko idcych gospodarczych, spoecznych i kulturowych konsekwencjach1.
Z kolei otwarcie rynkw pracy w krajach Europy Zachodniej umoliwio modym Polakom podejmowanie zatrudnienia za granic. Czy zwizana
z tym emigracja modych ludzi wiadczy o ich mobilnoci i w duszej perspektywie czasowej bdzie korzystna dla kraju, czy te jest marnotrawstwem,
niewykorzystaniem wyksztaconych kadr niezbdnych dla rodzimego rynku
pracy? 2
1. Jaka trajektoria rozwoju regionalnego?
Odbywajca si w ostatnich latach w Polsce i w innych krajach Europy rodkowo-Wschodniej po odejciu od gospodarki centralnie sterowanej restrukturyzacja orodkw tradycyjnego przemysu i zwizana
z tym konieczno dokonania zmian ich profilu gospodarczego uwaana jest
za jedno z gwnych wyzwa dla rozwoju regionalnego. Istotnym elementem
strategii rozwoju regionw stao si wic wypracowanie koncepcji wsparcia obszarw problemowych ze rodkw unijnych i krajowych. W Polsce s
to obszary koncentracji si wytwrczych charakterystyczne dla gospodarki
XIX i XX wieku, a m.in.: wydobycia wgla kamiennego i przemys hutniczy
na Grnym lsku, przemys stoczniowy w wojewdztwach pomorskim i zachodniopomorskim, przemys lekki w orodku dzkim, tereny powojskowe
1
2

344

G. Koodko, Globalizacja zacofanie rozwj, (w:) Ekonomista, nr 6, 2002, s. 798801.


L. Kasprzak, Interpretacje migracji szanse i zagroenia, (w:) L. Kasprzak, J. Knopek
Procesy migracyjne: teoria, ewolucja i wspczesno, Pia 2008, s. 3233.
345

Zofia Sujkowska

i obszary po dawnych PGR-ach, a take peryferyjne obszary rolnicze Polski


wschodniej.
Tam, gdzie powysze zjawiska wystpuj, jedne orodki i obszary zmieniaj ten niekorzystny dla siebie stan rzeczy, a nawet wzmacniaj swoj pozycj konkurencyjn, podczas gdy inne pograj si w stagnacji gospodarczej i spoecznej. Przykadem tych pierwszych mog by prnie rozwijajce si miasta lska oraz inicjatywy podejmowane w odzi, a do tych drugich zaliczy naley zapnione tereny Polski wschodniej. Napotykaj one
na powane trudnoci w dostosowaniu si do wspczesnych trendw rozwojowych, to jest gospodarki opartej na wiedzy. Gwn pomijajc inne przyczyny barier rozwojow tych regionw jest brak odpowiedniego kapitau ludzkiego3.
W celu lepszego zdiagnozowania powyszych zjawisk mona odwoa si
do zyskujcych na popularnoci teorii opartych na aparacie pojciowym wywodzcym si z ekonomii rozwojowej, a zwaszcza koncepcji cieek rozwoju (path-dependence). I tak, idea zalenoci trajektorii rozwoju systemu
gospodarczego od przeszej cieki rozwoju wyonia si w ekonomii w latach 80. XX w. jako swego rodzaju alternatywa dla ortodoksyjnego, mechanistycznego widzenia wzrostu gospodarczego. Trajektoria regionalna to zjawisko ekonomiczne, spoeczne, polityczne i kulturowe o gbokich korzeniach, zalene od cieki dotychczasowego dowiadczenia danego obszaru. Na przykad problemy okrgw tradycyjnego przemysu s postrzegane
jako wynik specyficznej trajektorii historycznej, prowadzcej do uwizienia
przedsibiorczoci w dotychczasowych strukturach, niesprzyjajcych ani innowacjom ani endogenicznemu rozwojowi4.
Termin trajektoria regionalna oznacza integracj zmian sterowanych i spontanicznych w regionach. Studia nad historycznie uwarunkowan trajektori rozwoju (path dependency studies) traktowane s jako badania ukierunkowane na wyjanianie wspczesnej specyfiki regionw. Wedug Christophera Freemana: Trajektorie to samospeniajce si przepowiednie oparte na aktorach, decyzjach i nadziejach na przyszo. Jak wszystkie procesy s one podtrzymywane przez interesy, ktre rozwijaj si w trakcie ich trwania i przez wiar, e bd trway nadal.5
K. Gwosdz, Pozytywne i negatywne cieki (varius and vicious) prba zastosowania teorii
zalenoci od cieki (path dependency) do wybranych miast konurbacji grnolskiej,
(w:) Wymiar i wspczesne interpretacje regionu, red. I. Sagan., M. Czepczyski, Gdask
Pozna 2003, s. 227.
4
P. A. David, G. Wright, General Purpose Technologies and Surges in Productivity:
Historical Reflections on the Future of the ICT Revolution, (w:) The Economic Future in
Historical Perspective, red. P.A.David and M.Thomas, The Economic Future in Historical
Perspective, Chapter 4, Oxford 2003; P.A. David, Path Dependence. A Foundational
Concept for Historical Social Science, Cliometrica, 1(2), 2007.
5
C. Freeman, Economics of hope: essays on technology, change, economic, growth and the
3

346

Emigracja, Polska, region: gdzie jest miejsce dla modych wyksztaconych kadr?

Istotne jest take sprecyzowanie, w jaki sposb oddziaywuj zewntrzne uwarunkowania na dan struktur i jak rol w tym procesie odgrywaj
pojedyncze zdarzenia losowe powodujce zwekslowanie biecej trajektorii rozwoju na inn trajektori, inicjujc w ten sposb czsto zasadniczo odmienny typ rozwoju. W tym kontekcie, mona powiedzie, e istnienie efektw zewntrznych moe mie decydujcy wpyw na rozwj gospodarczy danego regionu6.
Przy czym naley stwierdzi, e ten odmienny typ rozwoju wcale nie musi
oznacza postpu. Istnieje te moliwo rozwoju systemw spoeczno-gospodarczych w kierunku gorszych standardw (inferior standards) i zaakceptowania ich jako stabilne w dugim okresie czasu. Dzieje si tak wtedy, kiedy
krytyczna liczba osb zaakceptuje pewne rozwizania, ktre wydaj si im
tasze lub bardziej wartociowe i wywr one skuteczn presj na pozostaych
czonkw spoecznoci tak, i zaakceptuje ona tene standard.7
2. W kierunku gospodarki opartej na wiedzy
W warunkach XXI wieku konkurencyjny i innowacyjny region jest bezporednim aktorem na scenie globalnej. Region taki moe mie zdolno
i wol rozwoju silnej, regionalnej gospodarki opartej na wiedzy (G.O.W.).8
Bardzo wane miejsce w dochodzeniu do i rozwijaniu spoeczestwa gospodarki opartej na wiedzy odgrywaj uczelnie wysze, gdy to w nich powstaje wiedza i z nich jest ona przekazywana do gospodarki i ycia spoecznego.
Ma to miejsce poprzez ksztacenie kadr, a take w postaci nowatorskich koncepcji, publikacji, opracowa czy ekspertyz. Niezbdna jest wic korelacja
dwch obszarw: polityki naukowej oraz trajektorii rozwoju gospodarczego
na poziomie regionalnym9.
environment, London 1992.
P. A. David, Path dependence, its critics and the quest for historical economics, Oxford
and Stanford University Lecture Series, 2000, s. 125; P.A. David, Economic policy
analysis and the Internet: Coming to terms with a telecommunications anomaly, (w:)
Oxford Handbook on Information and Communication Technologies, red. C. Ciborra,
R.E.Mansell, D.Quah and R.Silverstone, Oxford 2007.
7
W. Brian Arthur, Positive Feedbacks in the Economy, (w:) Scientific American, Feb. 1990;
W. Brian Arthur, Competing Technologies, Increasing Returns and Lock-in by Historical
Events, (w:) Economic Journal, 1989, no 99, s. 106131; W. Brian Arthur, Increasing
Returns and the New World of Business, (w:) Harvard Business Review, JulyAug 1996;
W. Brian Arthur, Increasing Returns and Path Dependence in the Economy, Ann Arbor,
1994; W. Brian Arthur, Inductive Reasoning and Bounded Rationality, (w:) American
Economy Review, 1994, no 84, s. 406411.
8
A. Kukliski, Rozwj gospodarki opartej na wiedzy. Trajektoria regionalna, (w:)
Gospodarka oparta na wiedzy. Perspektywy Banku wiatowego. Biuro Banku wiatowego
w Polsce, red. A. Kukliski, Komitet Bada Naukowych, Warszawa 2003, s. 196.
9
J. Szafran, Politechnika w spoeczestwie wiedzy teraniejszo, przyszo
6

347

Zofia Sujkowska

Stawiajc na konkurencyjno danego regionu, warto przeledzi histori dochodzenia do zamonoci innych krajw czy wydzielonych obszarw.
Gospodarka oparta na wiedzy nie rodzi si bowiem sama, a jest wynikiem
jak na to wskazuje dotychczasowe dowiadczenie zastosowania jednego z dwch mechanizmw. Liberalnego, za taki w literaturze przedmiotu
jako klasyczny region liberalnego ksztatowania gospodarki opartej na wiedzy, przyjmuje si Kaliforni i gospodarki sterowanej, tu najlepszym przykadem jest sukces Singapuru10. Singapur jest przykadem pomylnej integracji mechanizmw rynku globalnego i silnego, ukierunkowanego strategicznie
dugoterminowego planowania. Natomiast, nieskrpowany rozwj Kalifornii
wzmocniony zosta wczeniej przez miliardy dolarw wydane na kompleks
wojskowy w tym amerykaskim stanie11.
Antoni Kukliski wyrnia sze decydujcych wymiarw trajektorii regionalnej gospodarki opartej na wiedzy (GOW):
przedsibiorstwo G.O.W., w warunkach europejskich naley odpowiedzie na pytanie, jak gboko zakorzeniony jest na danym obszarze model
przedsibiorstwa G.O.W. Nastpnie konieczne jest nakrelenie mapy europejskich krajw i regionw, w ktrych pejzau gospodarczym zaczynaj dominowa przedsibiorstwa uznajce, e wiedza staje si fundamentem ich
przewagi konkurencyjnej.12
rynek kapitaowy, warunki rynku kapitaowego s w coraz wikszym
stopniu tworzone przez globalne realia finansowe, dlatego Unia Europejska
i poszczeglne jej kraje nie maj wpywu na rynek kapitaowy na szczeblu
regionalnym. Natomiast dowiadczenia niektrych wysoko rozwinitych regionw wskazuj, e endogeniczna sia regionu do tworzenia wasnej specyfiki, moe by gwnym czynnikiem w rozwoju G.O.W., co spowoduje, e region stanie si atrakcyjny dla rynkw kapitaowych.
rynek pracy, najwaniejsz si napdow w rozwoju G.O.W. jest twrczy wyksztacony czowiek. Przedsibiorstwo G.O.W. musi mie atwy dostp do najnowszych zdobyczy wiedzy oraz posiada moliwoci ich wdroenia. Moe ono funkcjonowa wycznie w ramach elastycznego rynku pracy, stymulujcego mobilno pracownikw.
i marzenia, http://pryzmat.pwr.wroc.pl/Pryzmat_159/159wyk.html.
10
Work, Organisation and Industry: The Asian Experience, Singapore, red. Ai-Yun Hing,
C.T. Change and R. Lansbury, Stanford 1998, s. 303.
11
M. Miedziski, Kalifornia-Singapur. Analiza porwnawcza, (w:) Gospodarka oparta
nawiedzy. Wyzwania dla Polski XXI wieku, red. A. Kukliski A., Warszawa 2001, s.225
226; A. Kukliski, Polska w obliczu wyzwa globalnych, wystpienie na konferencji
Strategia Rozwoju Polski u Progu XXI wieku, Paac Prezydencki, 1819.04.2001, http://
www.exporter.pl/forum/agencje_plus/60str_global.html.
12
J. Eliasson, Road pricing with limited information and heterogeneous users: A successful
case, (w:) The Annals of Regional Science, vol. 35 (4), 2001, pp. 595604.
348

Emigracja, Polska, region: gdzie jest miejsce dla modych wyksztaconych kadr?

system edukacji, sukces G.O.W. ma gbokie korzenie w realiach spoecznych danego kraju i regionu. Spoeczestwo budujce G.O.W. musi by
spoeczestwem konkurencyjnym i innowacyjnym. Najwaniejszym dugofalowym instrumentem tworzenia konkurencyjnych, innowacyjnych spo
ecznoci w Europie jako caoci, jak rwnie w poszczeglnych jej regionach, jest system edukacji. Konieczne jest wdraanie regionalnych systemw
edukacji, bezporednio zwizanych z siami napdowymi gospodarki opartej na wiedzy.
system instytucji badawczo-rozwojowych (B+R), doktryna G.O.W.
zachca do znajdowania nowych sposobw podejcia do rozwoju systemu
B+R na szczeblu regionalnym. W tym kontekcie, pomocne mog by dziaajce w danym regionie systemy innowacyjne jako instytucjonalne narzdzia organizowania przepywu informacji pomidzy innowacyjnymi przedsibiorstwami, systemem badawczym i edukacyjnym oraz ukadem regionalnych wadz rzdowych i samorzdowych. Tworzenie wiedzy powinno by
traktowane jako wielowymiarowy proces, przekraczajcy tradycyjne granice
midzy naukami podstawowymi i stosowanymi oraz midzy badaniami akademickimi i przemysowymi.
regionalny ukad rzdowy i samorzdowy, powinien ulec zmianie dotychczasowy, dominujcy w wikszoci polskich regionw, system rzdzenia
pasywnego. Za owym pasywnym rzdzeniem stoi idea zmniejszania dysproporcji midzy regionami, wynikajca z moralnego obowizku regionw silniejszych do tworzenia staych strumieni wsparcia dla regionw sabszych.
W tym politycznym, spoecznym i ekonomicznym klimacie sabsze regiony czsto nie s w stanie wykreowa niezbdnej zdolnoci do endogenicznego rozwoju13.
W Polsce preferowanym kierunkiem polityki regionalnej jest dofinansowywanie przedsiwzi infrastruktury podstawowej: komunikacyjnej
i ochrony rodowiska (budowa wodocigw, kanalizacji, oczyszczalni ciekw). Na drugim miejscu podejmowane s dziaania spoeczne, nakierowane
na zmniejszenie przynajmniej deklaratywnie poziomu bezrobocia i popraw warunkw ycia mieszkacw terenw uboszych.
Polityka regionalna UE nie moe si jednak sprowadza tylko do twardych projektw inwestycyjnych, bd wsparcia socjalnego w ramach wyrwnawczej polityki spoecznej. Model ten nie stymuluje rozwoju gospodarki opartej na wiedzy, a wrcz przeciwnie ugruntowuje tradycyjny, zachowawczy, wsteczny scenariusz hamujcy rozwj. Wysiek na rzecz rozwoju
13

A. Kukliski, Rozwj gospodarki opartej na wiedzy. Trajektoria regionalna, (w:)


Gospodarka oparta na wiedzy. Perspektywy Banku wiatowego. Biuro Banku wiatowego
w Polsce, red. A. Kukliski, Komitet Bada Naukowych, Warszawa 2003, s. 196201.
349

Zofia Sujkowska

sektora wiedzy w Polsce ma cay czas jedynie uzupeniajcy charakter, wobec polityki gospodarczej opartej na klasycznym modelu inwestowania w
rozbudow infrastruktury. Przy czym, gwnym rdem rozwoju wiedzy
jest import technologii. Z dowiadcze w absorpcji rodkw strukturalnych
w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Wzrost Konkurencyjnoci
Przedsibiorstw na lata 20042006 wynika, e wydatki przeznaczone na badania byy bardzo niskie i nie zostay do koca spoytkowane. W ramach
tego programu dofinansowanie uzyskao jedynie 14 projektw technologicznych, a okoo 50mln z zarezerwowanych pocztkowo na wsparcie innowacyjnych inwestycji zostao przesunite na inne cele14.
Tymczasem dowiadczenia takich krajw jak Grecja czy Portugalia wskazuj, e zainwestowanie rodkw europejskich w infrastruktur doprowadzio wprawdzie do poprawy jej stanu, ale nie dao trwaego, rozwojowego wzrostu i nie wpyno na innowacyjno i konkurencyjno ich gospodarek, a tylko taka zmiana jest szans dla nowych krajw czonkowskich.
Bez tego zjednoczona Europa pozostanie obszarem formalnie zintegrowanym, a faktycznie podzielonym na centrum i peryferie.
Dotychczasowe dowiadczenia pastw Pitnastki, dotyczce cisych powiza sfery nauki z praktyk gospodarcz, wskazuj na obustronne korzyci
z tej wsppracy. Nie mona korzysta z tych dowiadcze tylko deklaratywnie, opiera si na dokumentach unijnych i powoywa si na nie, lecz naley
podj dziaania realne, systemowe, uruchamiajce znaczny potencja ludzki15. Bez tego nie zbudujemy spoeczestwa wiedzy, a polska gospodarka nie
bdzie w stanie wchon ludzi wyksztaconych i kreatywnych. Aktualnie nastpuje proces wrcz odwrotny, przy zwikszajcej si liczbie osb wyksztaconych, wzrasta zapotrzebowanie na zawody i prace proste. Potwierdza to
tez, i w Polsce cay czas realizowany jest niekorzystny scenariusz rozwojowy i ukierunkowanie caej gospodarki jest anachroniczne.
O skali problemu, zwizanego z niewaciwym inwestowaniem w kapita
ludzki i jego nietrafnym wykorzystywaniem, wiadcz te wyniki bada opublikowanych przez Lisbon Council16 w padzierniku 2007 roku. W rankingu
dotyczcym wykorzystania kapitau ludzkiego, Polska plasuje si na ostatnim miejscu wrd nowych pastw czonkowskich UE. Obliczajc wskanik wykorzystania kapitau ludzkiego, wzito pod uwag relacj pomidzy wyksztaceniem osb, a ich adekwatnym zatrudnieniem w gospodarce.
T. Grosse, Polska wobec Strategii Lizboskiej, (w:) CFO Magazyn Finansw, nr 5/2006.
Porwnaj: C. Peyroux, Proces innowacji i zarzdzanie zasobami technologicznymi wen
dogenicznym rozwoju gospodarczym, (w:) Strategiczne problemy rozwoju regionw
w procesie integracji europejskiej, red. nauk. A. Jewtuchowicz, Zakad Ekonomiki
Regionalnej i Ochrony rodowiska Uniwersytetu dzkiego, d 2001, s. 134138.
16
Instytut brukselski dziaajcy na rzecz tworzenia w Europie nowoczesnej gospodarki.
14
15

350

Emigracja, Polska, region: gdzie jest miejsce dla modych wyksztaconych kadr?

W konkluzji raportu, autorzy stwierdzaj, i od tego jak pastwa i regiony


Europy rodkowej wykorzystaj swj kapita ludzki, zalee bdzie, czy dogoni one Europ Zachodni w poziomie rozwoju ju za lat 15, czy te proces ten bdzie si cign przez cay wiek17.
22 lutego 2007 r. opublikowano po raz kolejny, na zamwienie Dyrekcji Generalnej ds. Przedsibiorstw i Przemysu Komisji Europejskiej, wyniki bada innowacyjnoci europejskiej gospodarki (za rok 2006) European Innovation Scoreboard (EIS). W badaniach poddano analizie porwnawczej wskaniki innowacyjnoci 27 krajw czonkowskich Unii Europejskiej
oraz Chorwacji, Turcji, Islandii, Norwegii, Szwajcarii, USA i Japonii18. Objy one m.in.: poziom edukacji, wydatki na technologie informacyjne, inwestycje w badania i rozwj czy liczb patentw. Badane kraje podzielono
na cztery grupy:
innovation leaders to kraje ze znacznie wyszym od redniej dla UE-25
wskanikiem innowacyjnoci. Nale do nich: Szwecja, Finlandia, Dania
i Niemcy. Jeeli chodzi o kraje spoza UE, to do tej grupy mona zaliczy
rwnie Szwajcari oraz Japoni,
innovation followers to kraje z gospodark bardziej innowacyjn ni rednia dla UE-25, ale nie tak innowacyjn jak liderzy. Nale do nich: Wielka Brytania, Francja Holandia, Belgia, Austria oraz Irlandia, a take spoza
UE Islandia oraz Stany Zjednoczone,
trzeci grup stanowi kraje, tak zwane doganiajce, cathing-up countries, ktrych wskaniki innowacyjnoci s wprawdzie znacznie nisze
od redniej UE-25, ale tempo ich wzrostu jest do wysokie. S to: Sowenia, Czechy, Litwa, Portugalia, Polska, otwa, Grecja i Bugaria,
w czwartej grupie krajw najmniej konkurencyjnych pod wzgldem innowacyjnoci znalazy si Hiszpania, Wochy, Malta, Wgry, Sowacja
oraz aspirujca do przystpienia do Unii Europejskiej Chorwacja. Pastwa
te charakteryzuje zarwno niska warto wskanikw innowacyjnoci, jak
rwnie sabe tempo ich wzrostu.19

P. Ederer, P. Schuler, S. Willms., European Human Capital Index: The Challenge of


Central and Eastern Europe, The Lisbon Council Policy Brief, Vol. 2, No. 3 (2007),
The Lisbon Council, Brussels, 17 October 2007; http://www.lisboncouncil.net/index.
php?option=com_publications&task=view&id=14&Itemid=35.
18
Raport opracowa Instytut Bada Ekonomicznych nad Innowacjami i Technologi
wMaastricht (Maastricht Economic Research Institute on Innovation and Technology
MERIT) we wsppracy ze Wsplnym Centrum Badawczym (Institute for the Protection
and Security of the Citizen JRC).
19
European Innovations Scoreboard 2006. Comparative Analysis of Innovation Performance,
Brussels 2007. s. 3.

17

351

Zofia Sujkowska

Jeli chodzi o rozwj innowacyjnoci na poziomie regionw Unii Europejskiej, to w pierwszej dziesitce znalazy si regiony z pastw: Szwecji (region Sztokholmu zaj pierwsze miejsce), Niemiec, Finlandii i Francji. Z nowych pastw czonkowskich na 15. miejscu znalaza si Praga, na 27. Bratyslawski kraj, na 34. wgierski region Kzp-Magyaroszag, a na miejscu 65.
najbardziej innowacyjny polski region Mazowsze20.
Te statystyczne rankingi w miar wiernie oddaj obraz poziomu innowacyjnoci w Polsce, ktry determinuje budow spoeczestwa opartego
na wiedzy, to jest gwnego czynnika decydujcego o konkurencyjnoci polskiej gospodarki. Dla spoeczestwa wiedzy rozwj kapitau ludzkiego jest
nieodzowny, a tu szczeglna rola w regionach przypada uczelniom. Tylko
wyksztaceni ludzie s w stanie zaprojektowa i realizowa optymaln dla
danego regionu trajektori rozwoju, a czonkostwo w Unii Europejskiej daje
obecnie szans na dofinansowanie nawet najmielszych dalekowzrocznych
przedsiwzi. Bez zaangaowania w polityk regionaln najbardziej
kreatywnych przedstawicieli rodowiska akademickiego postulowany
rozwj nie bdzie moliwy, a mode wyksztacone w Polsce kadry swej
yciowej szansy szuka bd poza granicami kraju.

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Pawe Dbrowski, Jarosaw Urbaski

Wolno kultury Creative Commons


na tle regulacji prawnych w Polsce
Creative Commons (CC) powstaa jesieni w 2001 r. jako amerykaska
organizacja pozarzdowa. Pierwsze dziaania zmierzajce do wdroenia tego
ruchu w Polsce nastpiy jesieni 2004 r. Prof. Lawrence Lessig, zaoyciel
CC autor kontrowersyjnej ksiki Free culture 23 maja 2005 r. inauguracj w Bunkrze Sztuki w Krakowie podczas Midzynarodowej Konferencji Prawa Autorskiego Dokd zmierza prawo autorskie we wspczesnym
wiecie zainicjowa nowe remedium wasnoci w postaci wolnej kultury.
Zasadniczym przesaniem rozprzestrzeniajcego si po caym wiecie ruchu
jest alternatywa w stosunku do prawa autorskiego. CC stworzya bezpatne
narzdzia, ktre pozwalaj autorom udostpnia dobra za pomoc licencji
zmieniajcej haso wszystkie prawa zastrzeone na pewne prawa zastrzeone1. Powsta w Polsce oddzia CC pod nazw Creative Commons Polska.
Niniejszy artyku ma przedstawi wolno kultury od rozwoju ruchu wolnego programowania, ktry by pocztkiem dla idei zawartych w dokumencie
Wolne Dobra Kultury2 a po licencje Creative Commons na tle regulacji zawartych w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych3.
I
W 1970 r., kiedy kilku technologw i naukowcw zdefiniowao protokoy sieci do przesyania elektronicznych danych, nie mogli wyobrazi sobie, e Internet tak si rozwinie4. Pocztkowe protokoy rozwijay si nie
po to, by naduywa prywatnoci lub bezpieczestwa, ale by wprowadzi
Share, Remix, Reuse Legally , http://creativecommons.org/, z 01.03.2009.
Definition, http://freedomdefined.org/Definition/Pl, z 01.03.2009, efektem prac
nad projektem Creative Commons byo stworzenie w 2007 definicji Wolnych Dbr
Kultury.
3
Dz.U. z 2000 r. nr 80, poz. 904 ze zm. zw. ustaw o prawie autorskim.
4
B.M. Leiner i in., A Brief History of the Internet, Internet Society , http://www.isoc.org/
internet/history/brief.shtml, z 02.03.2009.
1
2

20

Pro inno Europe, Inno Metrics: European Innovation Scoreboard 2006, Annex s. 30.

352

353

Pawe Dbrowski, Jarosaw Urbaski

minimaln struktur dostarczania wiadomoci, na ktrej ludzie, czc si w


spoecznoci, mogli wspln i szybsz drog dy do rozwoju i wsplnego
dobra. Rozwj protokow standardu, umoliwi nowym uytkownikom atwo czenia si z sieci i przekazywanie wiedzy wrd wikszej spoecznoci. Ich pragnienie, by otwarcie dzieli bity i bajty, ewoluowao do kultury
dzielenia si informacj o nowoczesnym Internecie, a ich wiadome unikanie
surowych regulacji kontroli dostpu stao si kolcem i cierniem twrcw
prawa na caym wiecie. Jednostka moe nie studiowa prawa, technologicznych decyzji, preferencji konsumentw ani rynkowych reakcji. Zamiast tego,
kady aspekt kultury internetowej musi by okrelany w odniesieniu do historycznego kontekstu, decyzji technologicznych, bitew przemysowych, si
ekonomicznych czy rozwaa globalnej polityki. Tylko poprzez zrozumienie szerokiego wzajemnego oddziaywania pomidzy kad z tych si, mechanizmy prawa i technologicznych oddziaywa mog by bardziej czytelne5. Polegajc mocno na metaforach i historiach, by podkreli ten niuansowy punkt stycznoci pomidzy rzeczywistoci nowoczesnych technologii a rdami tej rzeczywistoci, kultura ulega cigemu rozwojowi, wpywajc na kwestie praw autorskich, przez co stwarzane s sytuacje wymagajce
interwencji wymiaru sprawiedliwoci6. Kultura internetowa i globalna spoeczno niewtpliwie ksztatuje prawo. Po 30 latach Internet utrzymuje ciar ogromu materiaw dostpnych dla wielu ludzi i narzuca ciar koniecznej wspzalenoci na globaln spoeczno internetow. Wiele cech spoecznoci (uwzgldniajc prawo do prywatnoci, moliwoci konkurowania,
wsppracy w realizacji pomysw i rozwoju wiedzy) byo wiadomie nieobecnych we wczesnych spoecznociach internetowych i stosownie do tego
sta si rdem konfliktu w paradygmacie online. U schyku XX wieku prawo stawao na przeszkodzie naukowym publikacjom oprogramowania, a coraz wiksza liczba patentw hamowaa jego rozwj. Regulacje prawne nigdy nie nad nad postpem technologicznym, a szczeglnie w tej materii.
Prawo do korzystania z dbr kultury i dziedzictwa narodowego zagwarantowane zostao przez ustawodawstwo polskie ju w art. 6 ust. 1 Konstytucji,
a Prezes UOKiK niejednokrotnie apelowa o konieczno analizy przepisw,
pod ktem zagwarantowania prawa do korzystania z dbr kultury i dziedzictwa narodowego7. Jednak kierunek debaty nad zmianami nie powinien zosta
Kathy Bowrey, Law & Internet Cultures , 2005, http://www.chickenfish.cc/copy/,
z02.03.2009, s. 21.
6
Grokster , http://en.wikipedia.org/wiki/Grokster, z 03.03.2009.
7
Stanowisko prezesa Urzdu Ochrony Konkurencji i Konsumentw do przygotowanego przez
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego projektu ustawy o zmianie ustawy oprawie
autorskim i prawach pokrewnych oraz niektrych innych ustaw , 2006, pena tre opinii
prezesa UOKiK dostpna pod adresem: http://prawo.vagla.pl/files/Stanowisko_UOKiK_
5

354

Wolno kultury Creative Commons na tle regulacji prawnych w Polsce

zepchnity w stron sloganw czy hase. Waciwym przykadem jest poruszony problem serwisw wymiany plikw (peer-to-peer), ktre od pocztku powstania budz kontrowersje. K. Bowrey8 przyznaje trafno przesania plakatu autorstwa Patricka Brodericka o tytule MP3=Communism9, wedug ktrego komunist jest osoba wymieniajca si muzyk w Internecie.
Z jednej strony jest to wietnie zobrazowane przesanie, ktre potrafi skuteczniej trafi do odbiorcw, z drugiej jednak strony nie odzwierciedla rzeczywistoci, gdy komunizm upad, a wymiana utworw w tej postaci raczej prdko nie upadnie.
W interesie publicznym, wymiana informacji wzbogaca kultur
przez swobodny i wolny dostp do dbr. Twrcy sieci, ktrzy chcieli wsppracowa nad najlepszym rozwizaniem, stworzyli RFC10. Nie myleli o zagroeniach, skupieni byli na rozwoju. Internet rozwin si w zawrotnym
tempie i pierwotnym jego celem byo uatwianie otwartej wymiany wiedzy11.
Nieskrpowany zakazami dostp do informacji przy cakowitej liczbie jednostek na wiecie o liczbie 1,23 miliardw podczonych do Internetu (cyberspace), wymusi stworzenie pewnej filozofii. A. Kopff susznie stwierdzi,
i postp technologiczny coraz mielej wpywa na prawo wasnoci intelektualnej12, w wyniku czego powstaa filozofia wolnoci kultury.
II
Wolno kultury, swobodna wymiana informacji czy rozwj spoeczny
s wynikiem postpu technologicznego i rozwoju oprogramowania, ktry
umoliwia swobodn wymian informacji i zaawansowane narzdzia pracy.
W dobie Internetu, nieodzownym elementem wolnoci kultury jest program
oraz rozwj uregulowa prawnych ograniczajcych swobod wymiany dbr
oraz licencje regulujce prawo wasnoci.
ustawaV2006-pr)_autorskie.pdf, z 03.03.2009, s. 3.
K. Bowrey, Law and Internet Cultures, Cambridge 2005 r. s. 137.
9
Haso: Za kadym razem gdy kradniesz z Internetu MP3, to cigasz komunizm. Plakat
ma imitowa apel Amerykaskiego Stowarzyszenia Przemysu Muzycznego (RIAA),
http://companycomputerguy.com/gallery/main.php?g2_itemld=4531, z 05.03.2009.
10
RFC , http://pl.wikipedia.org/wiki/RFC, z 07.03.2009, RFC jest to zbir technicznych oraz
organizacyjnych dokumentw majcych form memorandum zwizanych zInternetem oraz
sieciami komputerowymi. Kady z nich ma przypisany unikalny numer identyfikacyjny,
zwykle uywany przy wszelkich odniesieniach. Publikacj RFC zajmuje si Internet
Engineering Task Force. Dokumenty nie maj mocy oficjalnej, jednak niektre z nich
zostay pniej przeksztacone w oficjalne standardy sieciowe, na przykad opis wikszoci
popularnych protokow sieciowych zosta pierwotnie opisany wanie wRFC.
11
B.M. Leiner i in., A Brief History of the Internet, Internet Society , http://www.isoc.org/
internet/history/brief.shtml, z 06.03.2009.
12
A. Kopff, Wpyw postpu technologicznego na prawo autorskie, Krakw 1980 r., s. 1.
8

355

Pawe Dbrowski, Jarosaw Urbaski

Wolno kultury Creative Commons na tle regulacji prawnych w Polsce

Pierwowzorami idei wolnoci byli pierwsi programici zwani hakerami,


propagujc swobodny dostp i udoskonalanie stworzonych programw13.
Etyka hakarska propagowaa swobod obiegu oraz wolno w dostpie do informacji jako dobra wsplnego. Istnieje pogld, e motywacj dziaa hakerw14 bya kultura prezentu (gift culture) bogactwem jest ilo dbr wniesionych przez osob do gospodarki. E. S. Raymond uwaa, e warto wniesionych dbr wolnego oprogramowania jest wyznacznikiem statusu spoecznego15. Problemy prawne zwizane z ochron powstajcego oprogramowania
wzrastay. W zwizku z potrzeb uregulowania tej materii Stany Zjednoczone, jako pierwsze pastwo na wiecie, nowel Copyright Act w 1980 r. objy prawem autorskim programy komputerowe (w Polsce regulacje dotyczce programw komputerowych pojawiy si w ustawie o prawie autorskim
i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994)16. Po tym jak w 1981 r. IBM
(International Business Machines Corporation, potocznie zwany Big Blue,
NYSE: IBM) obecnie najwikszy koncern informatyczny17 wyprodukowa
pierwsze komputery osobiste (PC personal computer), popyt na urzdzenia
oraz programy wzrasta. Programy komputerowe nabieray wartoci handlowej i zaczy by udostpniane w drodze umw, a zakres praw (legalnego
uytkowania) do tych dbr by uregulowany przez licencj.
W zwizku z powyszym, naukowiec zMIT (Massachusetts Institute of
Technology) Richard Stallman zapocztkowa ruch free software18. Termin ten, uywany jest w dwch znaczeniach19. Pierwszy zwany jest wolnym oprogramowaniem, ktrego licencja daje prawo do wolnoci czyli uruchamiania programu w dowolnym celu, uytkowania, badania mechanizmw dziaaniami, umoliwia zmiany i dostosowanie programu do wasnych potrzeb bez ogranicze lub z niewielkimi zastrzeeniami (warunkiem
dostpu do kodu jest dalsza redystrybucja i udostpnienie). W drugim znaczeniu zwany oprogramowaniem freeware, ktre mona kopiowa i uywa bez ogranicze. Licencja freeware w dosownym znaczeniu umoliwia darmowe rozprowadzanie aplikacji bez ujawnienia kodu rdowego,
moe by cakowicie darmowa i uywana jedynie do uytku domowego, za

od produktw stworzonych przy uyciu programw freeware licencja nie


narzuca koniecznoci pobierania opat20. Program jest wolnym oprogramowaniem, gdy uytkownik ma dostp do wszystkich elementw wolnoci21.
Wrd twrcw oprogramowania najczciej uywany jest zwrot free software w pierwszym znaczeniu tego terminu. Naley zaznaczy, e nie ma istotnych rnic normatywnych pomidzy free software definition a open source
definition22.
W terminologii Polskiej free software co do zasady przyjmuje definicje
wolnego oprogramowania i termin ten uywany jest przez Ruch Wolnego
Oprogramowania (RWO). RWO dziaa jako sekcja Internet Society Polska
oraz Forum Rozwoju Wolnego Oprogramowania, powoane przy Ministerstwie Nauki i Informatyzacji. Free software z uwagi na pewne kryteria, jakie
musi przyj okrelenie swobodne oprogramowanie wydaje si by bardziej waciwe, gdy pozwala unikn dwuznacznoci sowa wolne23.
Odpowiedzi na pocztek okresu lat 80., w ktrych przedsibiorstwa zaczy wprowadza licencje na oprogramowanie, byo publicznie ogoszenie Richarda Stallmana 27 wrzenia 1983 na grupach dyskusyjnych net.unix-wizards i net.usoft projektu GNU od sw (GNU to Nie Unix). Projekt
ten jest uniksopodobnym systemem operacyjnym zoonym z wolnego oprogramowania24. Jednak dopiero w styczniu 1984 r., po odejciu Stallmana
z Massachusetts Institute of Technology (MIT) prace nad projektem GNU
rozpoczy si. Projekt, ktrym zajmowa si Stallman by pierwszym, ktry
sfinansowaa fundacja Free Software Foundation FSF (Fundacja Wolnego
Oprogramowania zaoona przez Richarda Stallmana w 1985 r.), w zwizku
z czym powstaa licencja pod nazw GNU General Public License (GPL)25.
Naley pamita, e obok licencji GNU GPL istnieje szereg rozwiza ktre s modyfikacjami idei Open Source. Przykadem s licencje, to jest licencja BS, MozPL (Mozilla Public License) oraz jej odmiana licencja NPL
(Netscape Public Licence), SCSL (Sun Community Source License) wprowadzajca m.in. trzy poziomy licencjonowania w zalenoci od zastosowa

Por. T. Jaeger, A. Metzger, Open Source Software, Mnchen 2006, s. 79.


14
Eric S. Raymond, A Brief History of Hackerdom , http://www.catb.org/~esr/writings/
cathedral-bazaar/hacker-history/index.htm, z 10.03.2009.
15
Eric S. Raymond, Homesteading the Noosphere , http://www.catb.org/~esr/writings/
cathedral-bazaar/homesteading/, z 11.03.2009.
16
Dz. U. z 2000 r. Nr. 80, poz. 904.
17
IBM , http://pl.wikipeda.org/wiki/IBM, z 12.03.2009.
18
Pocztki (Free Software Fundation) datuje si na 1983, a Richard Stallman uwaany jest
za Twrc.
19
B. Behlendorf, Open Source as a Business Strategy, Open Sources: Voices from the Open
Source Revolution, O'Reilly, 1999.

21

13

356

Freeware,, http://pl.wikipedia.org/wiki/Freeware, z 13.03.2009.


The Free Software Definition , http://www.fsf.org/licensing/essays/free-sw.html,
z14.03.2009.
22
Zaoenie to jest uzasadnione dlatego, e wikszo popularnych licencji wolnego
oprogramowania jest zgodne zarwno z free software definition, jak i open source definition.
Por.:, http://www.gnu.org/licenses/license-list.html, z 17.03.2009, http://opensource.org/
licenses/, z 20.03.2009.
23
Krzysztof Kowalczyk, Historia rozwoju oprogramowania open source , http://www.ementor.edu.pl/artykul_v2.php?numer=4&id=50, z 21.03.2009.
24
GNU , http://pl.wikipedia.org/wiki/GNU, z 21.03.2009.
25
Behlendorf B.: Open Source as a Business Strategy Open Source: Voices from the Open
Source Revolution, OReilly, 1999, s. 255.
20

357

Pawe Dbrowski, Jarosaw Urbaski

produktu (cele: komercyjne, badawcze, edukacyjne) czy GNU Privacy Guard GPG, program, ktry implementuje technologi klucza publicznego
i podpisw cyfrowych, a ktry moe by wykorzystywany do przesyania
poczty e-mail.
Wobec powyszego zosta naoony wymg dostpnoci komponentw
oprogramowania w caoci jako wolne oprogramowanie. Projekt ten uznaje, e za pomoc urzdze (komputerw czy technologii cyfrowych) mona
atwiej rozpowszechnia i modyfikowa informacje oraz inne dobra, jednak
utrudnia to system praw autorskich niedostosowany do potrzeb nurtu wolnych dbr kultury. Obostrzenia dostpu do programw spowodowane prawem autorskim powoduj utrudnienia w uytkowaniu i rozwoju oprogramowania oraz naruszenia spjnoci spoeczestwa. Ponadto GNU sprzeciwia
si rwnie patentom na oprogramowanie, poniewa, wedug projektu, niemal kady innowacyjny program wykorzystuje nowe metody, a to czy zostay ju wczeniej opatentowane zaley od szczcia, co z kolei znacznie
utrudnia tworzenie nowych programw26. Projekt ten stoi w opozycji take
do tak zwanej zaufanej techniki komputerowej (Trusted Computing), nazywanej zdradzieck technik komputerow (Treacherous computing)27, systemu DRM System Zarzdzania Cyfrowymi Restrykcjami (Digital Restrictions Management) opartego o mechanizmy kryptograficzne lub inne metody ukrywania treci. System ma przeciwdziaa uywaniu danych w formacie elektronicznym w sposb sprzeczny z wol ich wydawcy28 oraz uniemoliwia dostawcom oprogramowania przejcia kontroli nad komputerem ich
uytkownika29.
W ramach licencji GNU stworzono kolejne wersje licencji: GNU General Public License (GPL), GNU Lesser General Public License (LGPL)
i GNU Free Documentation License (GFDL)30. Wspierajca nie tylko ten projekt, Free Software Foundation tworzy, chroni i promuje wolno uytkowania, wolnego dostpu, modyfikacji, kopiowania i rozprowadzania programw
komputerowych oraz broni praw uytkownikw wolnego oprogramowania31.
W praktyce zgodnej z definicj FSF kady program komputerowy na tej licencji jest jednoczenie zgodny z bardziej liberaln definicj Open Source
Why Software Should Not Have Owners , http://www.gnu.org/philosophy/why-free.html,
z: 22.03.2009.
27
R. Anderson, Trusted Computing Frequently Asked Questions, Cambridge England , http://
www.cl.cam.ac.uk/~rja14/tcpa-faq.html, z 22.03.2009.
28
Digital Rights Management , http://pl.wikipedia.org/wiki/Digital_Rights_Management,
z23.03.2009.
29
Can You Trust Your Computer , http://www.gnu.org/philosophy/can-you-trust.html,
z23.03.2009.
30
GNU , http://pl.wikipedia.org/wiki/GNU, z 24.03.2009.
31
Campaigns , http://www.fsf.org/, z 25.03.2009.
26

358

Wolno kultury Creative Commons na tle regulacji prawnych w Polsce

Initiative (OSI), ktra jest mniej rygorystyczna, jednak rnice w zaoeniach


obu definicji powoduj, e nurt zwizany z FSF i projektem GNU obstaje
przy rozrnianiu Wolnego Oprogramowania (aspekt ideowy) od Otwartego
Oprogramowania (aspekt techniczny)32. FSF ponadto wspiera wolno publikacji, wypowiedzi, zrzeszania si w Internecie, tworzenia oprogramowania i szyfrowania korespondencji. Przepisy prawa autorskiego posuguj si
wyraeniem copyright (symbolem ), oznacza to wszelkie prawa do kopiowania zastrzeone33 za wolne projekty to jest GNU General Public License GPL, GNU Lesser General Public License LGPL oraz GNU Free
Documentation License FDL posuguj si licencj copyleft (Symbol Copyleft odwrcony znak ), co moe by rozumiane jako wiadoma rezygnacja z ww. zastrzee czy sposb na nadanie wolnoci utworom, by w dalszym
uytkowaniu wszystkie jego zmienione i rozszerzone wersje byy rwnie
wolne. Copyleft ma by zacht dla programistw, by propagowali wasn
prac wolne oprogramowanie. Wiele wanych wolnych programw, takich
jak kompilator GNU C++ powstao na bazie powyszej filozofii. Aby program komputerowy mg zosta udostpniony na zasadach copyleft, w pierwszej kolejnoci musi zosta zastrzeony copyright, czyli prawa autorskie
do niego (w praktyce program posiada taki status z mocy samego prawa).
Drugim krokiem jest obostrzenie programu warunkami rozpowszechniania,
ktre s prawnym rodkiem, dziki ktremu dajemy kademu prawo do uywania, modyfikowania irozpowszechniania kodu naszego programu lub dowolnego programu pochodnego, ale tylko wtedy gdy warunki rozpowszechniania pozostan niezmienione. Wten sposb, kod iprzekazane wolnoci staj si prawnie nierozdzielne34.
Digital Millennium Copyright Act ustawa o prawach autorskich wcyfrowym tysicleciu realizujca dwa traktaty wiatowej Organizacji Wasnoci
Intelektualnej (WIPO) z 1996 r. Digital Millennium Copyright Act (DMCA)
to regulacje przejte przez Kongres Stanw Zjednoczonych w padzierniku
1998 r., ktre gosiy powane zmiany w przestrzeganiu prawa autorskiego
w wiatowej Organizacji Wasnoci Intelektualnej (WIPO), Copyright Traktat oraz Traktat WIPO o artystycznych wykonaniach i fonogramach.
III
W 1998 r. powsta odam wolnego oprogramowania. John Maddog Hall,
Larry Augustin, Eric Raymond (najbardziej utosamiany z tym ruchem jako
FLOSS , http://helionica.pl/index.php/FLOSS, z 25.03.2009.
Copyright , http://en.wikipedia.org/wiki/Copyright, z 26.03.2009.
34
What is Copyleft , http://www.gnu.org/copyleft/, z 25.03.2009.
32
33

359

Pawe Dbrowski, Jarosaw Urbaski

najwikszy teoretyk), Bruce Perens i inni stworzyli open source (open source movement) otwarte rda35 zwane otwartym oprogramowaniem o udostpnionym kodzie rdowym. Ruch ten stanowi negacj praw, ktre wynikaj z ochrony wasnoci intelektualnej oraz moliwoci patentowych. Zaoyciele poszli dalej. Uwaali, e naley promowa wolne oprogramowanie wycznie na gruncie jego wyszoci technicznej36 (Eric Raymond wysun t tez w kontrowersyjnym eseju The Cathedral and the Bazaar po raz
pierwszy zaprezentowanym na Linux Kongress 27 maja 1997)37. Esej Erica
Raymonda okrela sposoby tworzenia open source i jest oparty na jdrze Linuksa oraz dowiadczeniach projektu Open Source o nazwie fetchmail. Raymond przeciwstawia w nim dwa modele tworzenia FLOSS pierwszy nazywa modelem katedry, gdzie kod rdowy jest udostpniany wraz z now
wersj oraz drugi model bazar, gdzie kod programu przez cay czas jest widoczny w Internecie. W treci dokumentw urzdowych i oficjalnych oraz w
oficjalnych analizach gownie uywa si terminu FLOSS (Free Libre/Open
Source Software, a take FOSS, F/OSS), za w mowie potocznej wolne
oprogramowanie (Free Software), jak i otwarte oprogramowanie (Open Source). Otwarta tre jest nazywana rwnie jako wolna dokumentacja, inaczej
wolna tre (Free documentation, Open documentation lub Open content)38.
Zaoyciele ruchu przyjli definicj oprogramowania open source w oparciu
o wytyczne Debiana39 dotyczce Wolnego Oprogramowania. Open Source
Definition (w ramach Open Source Definition licencje musz spenia 10 warunkw) rozpocz ycie jako dokument systemu Debian GNU/Linux Distribution dotyczcy wolnego oprogramowania a w 1998 r. Brucea Perensa i Erica Raymonda zaoyli organizacj pomocnicz Open Source Initiative (OSI) ktrej zadaniem jest promocja oprogramowania open source40.
Nie udao im si jednak otrzyma znaku towarowego (trademark) dla open
source jednak wraz z Free Software Foundation stali si najwikszymi instytucjami promujcymi wolno dbr kultury. W jzyku angielskim sowo free posiada podwjne znaczenie (swobodne lub darmowe). Doprowadzio to porednio do powstania terminu open source, ktrym okrela si
oprogramowanie speniajce nastpujce wymagania: licencja musi dawa
Otwarte Oprogramowanie , http://pl.wikipedia.org/wiki/Otwarte_Oprogramowanie,
z25.03.2009.
36
Otwarte Oprogramowanie , http://pl.wikipedia.org/wiki/Open_source, z 25.03.2009.
37
The Cathedral and the Bazaar , http://pl.wikipedia.org/wiki/The_Cathedral_and_the_
Bazaar, z 25.03.2009.
38
Wolna dokumentacja,, http://pl.wikipedia.org/wiki/Wolna_dokumentacja, z 25.03.2009.
39
Bruce Perens usun pniej odniesienia typowe dla Debiana z Wytycznych Debiana
dotyczcych Wolnego Oprogramowania, aby stworzy The Open Source Definition , http://
www.debian.org/social_contract.pl, z 27.03.2009.
40
Otwarte Oprogramowanie , http://pl.wikipedia.org/wiki/Open_source, z 27.03.2009.
35

360

Wolno kultury Creative Commons na tle regulacji prawnych w Polsce

prawo do swobodnej redystrybucji oprogramowania; program musi zawiera


kod rdowy, pogram moe by rozpowszechniany bez kodu rdowego,
ale w takim przypadku kod musi by publicznie dostpny; licencja musi zezwala na modyfikacje programu i produktw pochodnych, oraz na ich rozpowszechnianie na prawach oryginalnej licencji; licencja moe wymaga
rozpowszechniania licencji w formie dodatkowych moduw, doczanych
do oryginau w czasie kompilacji, w celu ochrony integralnoci oryginalnego
kodu rdowego; brak dyskryminacji pojedynczych osb lub grup spoecznych; brak ograniczenia pola zastosowa; licencja programu musi obowizywa wszystkich jego uytkownikw, bez koniecznoci zawierania dodatkowych umw; licencja nie moe by ograniczona do pojedynczego produktu;
licencja nie moe tworzy ogranicze w stosowaniu innych programw rozpowszechnianych wraz z oprogramowaniem, ktrego dotyczy; licencja musi
by technologicznie neutralna41.
IV
Powysze regulacje wpywaj na rozwj wolnego oprogramowania i okrelaj ramy dziaania organizacji wspierajcych wolno tworzenia i wymiany dbr kultury. Niewtpliwie byo to bodcem do narodzin nowej wolnoci, jak jest licencja Creative Commons, ktra jest czci ruchu spoeczno-kulturowego, propagujc i rozwijajc wspln twrczo. Creative Commons powstaa w 2001 r. z inicjatywy naukowcw (przede wszystkim prawnikw), intelektualistw, ktrzy chcieli rozprzestrzenia za pomoc nowoczesnych technologii wsplne dobra kultury. Jest to pozarzdowa organizacja non-profit, ktrej podstawowym celem jest rozwj i propagowanie licencji bdcej alternatyw praw autorskich zgodnie z wymogami postpujcego rozwoju technologicznego. Creative Commons proponuje alternatyw z wszystkie prawa zastrzeone do pewne prawa zastrzeone, jednoczenie bdc w zgodzie z uregulowaniami prawa autorskiego. W zwizku
z tym zosta stworzony zestaw licencji przeznaczonych dla autorw, muzykw i innych twrcw. W cigu trzech lat swojej dziaalnoci Creative Commons zbudowaa bardzo siln pozycj w Stanach Zjednoczonych dziki pracy na rzecz legalnego dostpu do dbr kulturowych.
30 czerwca 2003 zamknito oficjalnie projekt open content, a jego miejsce zaj ruch Creative Commons42. Patronem tego ruchu jest Fundacja Otwarty Kod Kultury niezaleny projekt Europejskiej Fundacji Kultury (ECF), ktra
K. Kowalczyk, Historia rozwoju oprogramowania Open Source , http://www.e-mentor.
edu.pl/artykul_v2.php?numer=4&id=50, z 28.03.2009.
42
J. Barta, R. Markiewicz, Oprogramowanie open source w wietle w wietle prawa. Midzy
wasnoci a wolnoci, Krakw 2005, s. 25.
41

361

Pawe Dbrowski, Jarosaw Urbaski

pracuje wsplnie z artystami, organizacji, sieci kulturalnych, ludzi zajmujcych


si kultur w 50 europejskich krajach, a take tworzy nowe moliwoci wymiany dowiadcze, umoliwiajc wspprac kulturaln pomidzy narodami caego
wiata43. Koordynatorem prawnym tego ruchu w Polsce jest pracownik naukowy
prof. Elbieta Traple z Wydziau Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagielloskiego. Alek Tarkowski i Justyna Hofmokol czuwaj jako zaoyciele nad caoci
projektu. CC wsppracuje rwnie z tygodnikiem Polityka, Towarzystwem
Biblioteki Suchaczw Prawa Uniwersytetu Jagielloskiego, w szczeglnoci
z Sekcj Prawa Wasnoci Intelektualnej oraz Centrum Sztuki Wspczesnej.
Przewodnim zaoeniem Creative Commons jest tworzenie elastycznych
mechanizmw rozpowszechniania czy redystrybucji utworw na podstawie
licencji. Organizacja ta czsto znacznie szerzej okrela prawa do korzystania
z wolnych dbr kultury ni reguluje to dozwolony uytek. Ruch opracowa
licencje wolnej treci (obrazy, tekst, audio) do innego uytku ni software. Creative Commons zainicjowaa rwnie szereg projektw majcych na
celu wsparcie i rozszerzenie domeny publicznej (Science Commons Ustanowienie CC w ramach rodowiska naukowego, Creative Commons International koordynacja ekspertw prawnych na caym wiecie., ccLearn ustanowienie CC w spoecznoci akademickiej, ccMixter pobieranie, prbki,
wspuytkowanie)44. Pomimo, e pierwotna tre licencji zostaa stworzona zgodnie z prawem amerykaskim, projekt zakada dostosowanie regulacji
zawartych w licencji do ustawodawstwa danego pastwa45. CC Polska dziaa
w ramach projektu iCommons (International Commons), ktrego celem jest
stworzenie nowej bazy dla projektu oraz dostosowanie postanowie licencji
do specyfiki danego pastwa. Creative Commons oferuje twrcom licencje,
ktre obowizuj na caym wiecie jako licencje niewyczne, niewypowiadane, majce charakter adhezyjny, niewyczny, nieodpatny, o zakazie stosowania DRM, regulujcy kwestie wyganicia licencji w momencie jej naruszenia, o ograniczonej odpowiedzialnoci odszkodowawczej bez gwarancji46.
Find Ideas. Find People. Find Money, Find Events. Find Debates. One website, 50
countries, 6 languages , http://www.labforculture.org/en/About-Us, z 28.03.2009.
44
Projects , http://creativecommons.org/projects/, z 29.03.2009.
45
Obecnie w 50 pastwach Licencja Creative Commons jest dostpna: (Argentyna, Australia,
Austria, Belgia, Brazylia, Bugaria, Chile, Chiny kontynentalne, Kolumbia, Chorwacja,
Dania, Ekwador, Finlandia, Francja, Niemcy, Grecja, Gwatemala, Hong Kong, Wgry,
Indie, Izrael, Wochy, Japonia, Luksemburg, Macedonia, Malezja, Malta, Meksyk,
Holandia, Nowa Zelandia, Norwegia, Peru, Filipiny, Polska, Portugalia, Portoryko,
Rumunia, Serbia, Singapur, Sowenia, Afryka Poudniowa, Korea Poudniowa, Hiszpania,
Szwecja, Szwajcaria, Tajwan, Wielka Brytania Anglia i Walia, Wielka Brytania Szkocja,
Stany zjednoczone). Tocz si rozmowy w 9 pastwach: Armenia, Azerbejdan, Republika
Czeska, Gruzja, Irlandia, Jordania, Nigeria, Tajlandia, Ukraina , http://creativecommons.
org/international/, z 08.03.2009.
46
Licencja niewyczna moe zosta udzielona przez uprawnionego wielu osobom i to
43

362

Wolno kultury Creative Commons na tle regulacji prawnych w Polsce

Ponadto licencje zawierane s na czas nieokrelony i daj moliwo zachowania praw twrcy, a jednoczenie pozwalaj dzieli si twrczoci z innymi. Celem licencji jest alternatywa dla istniejcego systemu prawa autorskiego, ktry ogranicza moliwo tworzenia i korzystania z dbr kultury.
Dostosowywanie licencji47 do prawa polskiego wizao si rwnie z pewnymi ograniczeniami. Cz postanowie daa si przetumaczy wprost,
a cz wymagaa spojrzenia przez pryzmat prawa autorskiego. Dostosowywanie licencji opierao si na dwch zasadniczych zasadach: jak najmniej
zmian (gdzie wszelkie zmiany byy monitorowane przez przedstawicieli CC,
aby tumaczenia byy jak najbardziej wierne oryginaowi) oraz takie dostosowanie licencji, aby byy zrozumiae dla przecitnych uytkownikw, ale zarazem na najwyszym poziomie legislacyjnym. W zwizku z dostosowaniem
licencji do prawa polskiego przejto wprost ponisze postanowienia, ktre s
w peni zgodne z prawem polskim. Ju na samym pocztku licencji widnieje
owiadczenie, w ktrym Creative Commons zaznacza, e nie jest firm prawnicz i nie wiadczy usug prawnych. CC dostarcza tylko informacje o licencji jako instrumencie, ktry mona wykorzysta na zasadach w niej zwartych.
CC nie udziela gwarancji i nie ponosi odpowiedzialnoci w wyniku szkd
mogcych powsta w konsekwencji jej wykorzystania, a wszelkie inne definicje, ktrymi posuguje si prawniczy tekst licencji, s dostpne na stronach
CC48. W zwizku z tym, w razie jakichkolwiek wtpliwoci czy kwestii sporych CC jako organizacja nie bdzie moga pomc i nie uzyskamy adnej rozstrzygajcej odpowiedzi. Pozostaj wic inne drogi do wyjaniania i dochodzenia swoich praw. Jeli chodzi o definicj utworu, przyjto zasad opisow,
aby uytkownik wiedzia, co jest przedmiotem licencji. Postanowienia licencji mwi wprost, e nie wchodz w kompetencje (nie wyczaj, nie ograniczaj) kontrowersyjnej instytucji dozwolonego uytku o czym szerzej
w dalszej czci. Pola eksploatacji licencji s jasno pisane (m.in. zwielokrotnianie, rozpowszechnianie, wprowadzanie do uytku). Charakter umowy licencji, czyli niewyczno, brak ogranicze czasowych i terytorialnych
rwnie jest zgodny z regulacjami polskimi. W postanowieniach kocowych
klauzula sanacyjna mwi o tym, e jeli jedno z postanowie licencji bdzie niezgodne (niewane) z regulacjami danego systemu prawnego, to ta
niewano nie rozciga si na wszystkie postanowienia licencji, a dotyczy
tylko tej jednej klauzuli umownej. Zakaz sublicencji, czyli to,
nawet na tych samych polach eksploatacji oraz na tym samym obszarze i w tym samym
czasie, nie ogranicza grona licencjobiorcw, brak wymogu formy pisemnej pod rygorem
niewanoci.
47
P. Wasilewski, konferencja Czy wolna kultura jest legalna, 25.04.2008, Warszawa.
48
Creative Commons , z 08.03.2009], http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/2.5/pl/
oraz , http://www.gnu.org/copyleft/lesser.html, z 29.03.2009.
363

Pawe Dbrowski, Jarosaw Urbaski

e licencjodawc jest zawsze pierwotny podmiot, jest rwnie zgodny z polskimi regulacjami prawnymi, w ktrych istnieje tylko domniemanie braku
sublicencji a udzielanie dalsze musi by wprost wyraone w umowie.
Kolejn kwesti s cztery filary licencji CC, nazwane elementami licencji klauzule umowne. Wykorzystanie licencji CC oznacza udzielenie
przez autora niektrych praw do danego utworu. Autor ma do wyboru cztery
licencje standardowe i dwie licencje dodatkowe49, ktrych udziela pod pewnymi warunkami (klauzulami):
Uznanie autorstwa (Attribution) wolno kopiowa, rozprowadza,
przedstawia i wykonywa objty prawem autorskim utwr oraz opracowane na jego podstawie utwory zalene pod warunkiem, e zostanie przywoane nazwisko autora pierwowzoru. Klauzula ta dotyczy wykonywania praw
osobistych i postanowienia te doprecyzowuj, w jaki sposb prawa osobiste
mog by wykonywane, co jest zgodne z art. 6 ust. 1 pkt. 12 w zw. z art. 79
ust. 7 prawa autorskiego.
Uycie niekomercyjne (Noncommercial) wolno kopiowa, rozprowadza, przedstawia i wykonywa objty prawem autorskim utwr oraz
opracowane na jego podstawie utwory zalene jedynie dla celw niekomercyjnych.
Bez utworw zalenych (No derivative works) wolno kopiowa,
rozprowadza, przedstawia i wykonywa utwr jedynie w jego oryginalnej
postaci tworzenie utworw zalenych nie jest dozwolone.
Na tych samych warunkach (Share Alike) wolno rozprowadza
utwory zalene jedynie na licencji identycznej do tej, na jakiej udostpniono
utwr oryginalny. Jest to typowa klauzula copyleft.
Sampling - trzy licencje na sampling zezwalaj na samplowanie, remiksowanie i przetwarzanie utworu, dla celw zarwno nie- jak i komercyjnych, jednoczenie zabraniajc zwielokrotniania utworu w jego oryginalnej
postaci oraz uywania sampli dla celw reklamowych. Wersja plus licencji
zezwala na zwielokrotnianie utworu w caoci dla celw niekomercyjnych.
Wersja noncommercial plus licencji pozwala na wykorzystywanie dziea jedynie dla celw niekomercyjnych.
Developing Nations najnowsza pord licencji Creative Commons
licencja ma na celu bezporedni udzia w reformie globalnej polityki przepywu informacji pozwala na udostpnienie dziea przy zastrzeeniu jedynie niektrych praw w krajach rozwijajcych si, jednoczenie zachowujc
peen zakres ochrony prawa autorskiego w krajach rozwinitych.

Wolno kultury Creative Commons na tle regulacji prawnych w Polsce

Sampling oraz Developing Nations to licencje dodatkowe, ktre z podstawowymi warunki (Attribution, Noncommercial, No derivative Works, Share Alike) mog by niemal dowolnie czone, co daje twrcom 11 licencji
do wyboru50.
Z uwagi na specyfik polskiego systemu prawnego niektre postanowienia licencji musiay zosta inaczej zrozumiane i dostosowane do regulacji
polskich51.
Licencja CC zezwala na stworzenie opracowa. Polskie prawo nie wymaga takiego zezwolenia, ustawa wymaga jedynie zezwolenia na rozporzdzanie i korzystanie z utworw zalenych (art. 2 ust. 2 prawa autorskiego).
Z uwagi na to, e w licencji CC nie byo katalogu pl eksploatacji licencji, zapis taki musia zosta dodany zgodnie z art. 41 ust. 4 prawa autorskiego. Licencja zawiera zapis o nieodpatnoci licencji, wic licencjodawca nie pobiera wynagrodzenia z tytuu udzielenia licencji. Jednak z uwagi na art. 18 ust. 3
prawa autorskiego nie ma charakteru bezwzgldnego. Wyczenie odpowiedzialnoci jest ujte bardzo szeroko, poniewa granic jest wina umylna zawarta w art. 473 2 kodeksu cywilnego52.
Licencja zawiera dwie klauzule, ktre z uwagi na specyfik uregulowa
prawnych w Polce s przedmiotem licznych dyskusji, co jednak wrd zwolennikw i twrcw polskiej wersji licencji uznane jest za dopuszczalne.
Pierwsza klauzula to dorozumiane zawarcie umowy, ktra stanowi, e do zawarcia umowy dochodzi niejako konkludentnie poprzez wykonanie jednej
z czynnoci eksploatacyjnych. Odzwierciedleniem tego zapisu moe by
ofertowy tryb zawierania umowy w postaci oferty elektronicznej art.69 k.c.,
w wyniku ktrego dochodzi do zawarcia umowy w momencie wykonania53.
Niewypowiadalno zawarta w licencji ma podstaw w dyspozytywnym charakterze art. 68 ust. 1 prawa autorskiego i zgodnie z t interpretacj, wypowiadanie licencji udzielonej na czas nieoznaczony moe mie miejsce wtedy,
gdy o tym wypowiedzeniu jest mowa w licencji, jednak z drugiej strony art.
3651 k.c. mwi, e zobowizania bezterminowe charakterze cigym musz
by zawsze wypowiadane. Zgodnie z wykadni celowociow, licencj CC
mona wypowiedzie dopiero poprzez naruszenie warunkw licencji wyganicie. Pozbawiony sensu byby ruchu open content i CC, gdyby przyznano licencjobiorcy prawo do wypowiadania. W wyniku dyskusji podjtej z innymi krajami licencje nie s skuteczne wzgldem praw osobistych. Licencja
CC w zakresie praw pokrewnych, korzystajc z art. 65 k.c., daje moliwo
Tame.
P. Wasilewski: dz. cyt.
52
Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 z pn. zm.
53
P. Wasilewski: dz. cyt.
50
51

49

Licencje CreativeCommons, http://creativecommons.pl/licencje-praw-autorskich-creativecommons/, z 29.03.2009.

364

365

Pawe Dbrowski, Jarosaw Urbaski

zmiany, modyfikacji licencji, ale nie w obszarze uprawnie licencjobiorcy,


a w zakresie przedmiotu. Prawa pokrewne nie s zawarte w licencji, by
moe w kolejnych wersjach taki zapis zostanie zamieszczony. Licencja okrela prawo waciwe, ktre wynika z art. 27 1 pkt. 4 prawa prywatnego midzynarodowego.
Obecnie w Polsce istnieje sze przetumaczonych i dostosowanych
do polskiego systemu prawnego licencji Creative Commons54:
Uznanie autorstwa 2.5 Polska wolno: kopiowa, rozpowszechnia, odtwarza i wykonywa utwr, tworzy utwory zalene na nastpujcych warunkach: Uznanie autorstwa utwr naley oznaczy w sposb okrelony
przez Twrc lub Licencjodawc.
Uznanie autorstwa Bez utworw zalenych 2.5 Polska wolno: kopiowa, rozpowszechnia, odtwarza i wykonywa utwr na nastpujcych
warunkach: Uznanie autorstwa utwr naley oznaczy w sposb okrelony
przez Twrc lub Licencjodawc; Bez utworw zalenych nie wolno zmienia, przeksztaca ani tworzy nowych dzie na podstawie tego utworu.
Uznanie autorstwa Uycie niekomercyjne Bez utworw zalenych
2.5 Polska wolno: kopiowa, rozpowszechnia, odtwarza i wykonywa
utwr na nastpujcych warunkach: Uznanie autorstwa utwr naley oznaczy w sposb okrelony przez Twrc lub Licencjodawc; Uycie niekomercyjne nie wolno uywa tego utworu do celw komercyjnych; Bez utworw zalenych nie wolno zmienia, przeksztaca ani tworzy nowych dzie
na podstawie tego utworu.
Uznanie autorstwa Uycie niekomercyjne 2.5 Polska wolno: kopiowa, rozpowszechnia, odtwarza i wykonywa utwr, tworzy utwory zalene na nastpujcych warunkach: Uznanie autorstwa twr naley oznaczy w sposb okrelony przez Twrc lub Licencjodawc; Uycie niekomercyjne nie wolno uywa tego utworu do celw komercyjnych.
Uznanie autorstwa Uycie niekomercyjne Na tych samych warunkach 2.5 Polska wolno: kopiowa, rozpowszechnia, odtwarza i wykonywa utwr, tworzy utwory zalene na nastpujcych warunkach: Uznanie
autorstwa utwr naley oznaczy w sposb okrelony przez Twrc lub Licencjodawc; Uycie niekomercyjne nie wolno uywa tego utworu do celw komercyjnych; Na tych samych warunkach jeli zmienia si lub przeksztaca niniejszy utwr, lub tworzy inny na jego podstawie, mona rozpowszechnia powstay w ten sposb nowy utwr tylko na podstawie takiej samej licencji.
Do wszystkich obowizujcych w Polsce licencji odnosi si zapis, mwicy o tym, e w celu ponownego uycia utworu lub rozpowszechniania
54

Wybr licencji , http://creativecommons.pl/polskie-licencje-cc/, z 28.03.2009.

366

Wolno kultury Creative Commons na tle regulacji prawnych w Polsce

utworu, naley wyjani innym warunki licencji, na ktrej udostpnia si


utwr. Kady z tych warunkw moe zosta uchylony, jeli uzyska si zezwolenie waciciela praw autorskich.
Wyboru licencji dokonuje si na stronach centrali Creative Commons55
w dziale dotyczcym licencji (w doborze pomaga specjalny silnik, wskazujc i wyjaniajc poszczeglny dobr licencji). Kolejnym krokiem autora
jest umieszczenie odpowiedniej informacji o licencji CC na utworze z adresem strony (linkiem) do strony z licencj. CC wymaga rwnie umieszczenia w kodzie strony www informacji o licencji56, co daje moliwo skatalogowania utworu jako dostpnego na licencji CC. Niezbdne jest rwnie
umieszczenie na utworze informacji, e jest on udostpniany na licencji CC.
Kady autor ma rwnie moliwo udostpniania swojego utworu zgodnie
z licencj obowizujc w danym kraju. Naley pamita, e powysze warunki dostpnych w Polsce licencji stanowi jedynie przystpne przeoenie
tekstu prawnego (penego tekstu licencji) na jzyk zrozumiay dla przecitnego odbiorcy.
Creative Commons promuje filozofi Fair Use Rights ktra zakada elastyczn, rozsdn zmian prawa autorskiego57 i nie koliduje, nie moe by
sprzeczna z doktryn dozwolonego uytku, obie filozofie maj wsplny cel.
Licencja CC daje moliwo stworzenia dziea zalenego (opracowania)
i zwielokrotniania go bez dodatkowej zgody twrcy. W myl powyszego,
zostay stworzone postanowienia License Grant Licencje Creative Commons,
ktre zakazuj wprowadzania takich ogranicze w przedmiocie korzystania
z licencji, ktre nie byy przewidziane w licencji, a wprowadzenie ogranicze
jest moliwe, ale tylko w odniesieniu do niezapoyczonych elementw oryginalnych58. W odniesieniu do niektrych postanowie licencji CC, przedstawiciele projektu Debian podkrelaj, e oprogramowanie udostpniane wycznie na postanowieniach licencji CC nie moe zosta uznane za Free Software, poniewa bdzie to niezgodne z postanowieniami Wytycznych Debiana dotyczcych Wolnego Oprogramowania (Debian Free Software Guidelines DFSG)59.
Wybierz licencj dla swojej twrczoci , http://creativecommons.org/license/?lang=pl,
z 28.03.2009 strona wyboru licencji wywietla si w jzyku, jaki jest ustawiony
wprzegldarce stron.
56
Oto wybrana licencja , http://creativecommons.org/license/results-one?q_1=2&q_1=1&field_
commercial=yes&field_derivatives=yes&field_jurisdiction=pl&field_format=&field_
worktitle=y&field_attribute_to_name=y&field_attribute_to_url=y&field_sourceurl=y&field_
morepermissionsurl=y&lang=pl&language=pl&n_questions=3, z 29.03.2009.
57
History , http://creativecommons.org/about/history, z 29.03.2009.
58
N. Wehneman, Anatomy of a Creative Commons License , www.fallinggrace.com/article.
php?story=20040815183229987, z 29.03.2009.
59
Umowa spoeczna Debiana , http://www.debian.org/social_contract.pl, z 29.03.2009.
55

367

Pawe Dbrowski, Jarosaw Urbaski

W zwizku z rozwojem oprogramowania, zwrcono uwag na konstrukcj autorskich praw majtkowych i osobistych do programu komputerowego,
ktre nale do pewnej specyfiki uregulowa prawnych. Cyfrowa rewolucja
naoya na regulacje prawne nowy ksztat i potrzeb modyfikacji i dostosowania do zmieniajcych si wymaga, co potwierdzi ustawodawca polski
w 2003 r.60 oraz w przepisach kodeksu cywilnego61.
V
Nieobojtny pozosta rwnie Parlament Europejski, skupiajc uwag na ochronie praw autorskich, potrzebie szybkiego dostosowania obowizujcych regulacji dotyczcych rozpowszechniania, udostpniania utworw i przedmiotw praw pokrewnych. Kwestia praw autorskich w Internecie zharmonizowana zostaa dyrektyw 2001/29/WE62, natomiast cywilne
aspekty egzekwowania praw wasnoci intelektualnej uregulowaa dyrektywa 2004/48/WE63. Komisja zgosia rwnie wniosek dotyczcy uregulowania sankcji karnych, jednak obecnie uregulowane one s w krajowych systemach pastw czonkowskich. Zgodnie z prawem wsplnotowym tylko podmiot praw autorskich moe podj rodki do ochrony tych praw. Polska jako
czonek UE jest zobowizana do implementacji nie tylko wymienionych,
ale te innych dyrektyw64. Wymieniona dyrektywa 2001/29/WE daje prawo uzyskania nakazu sdowego przez podmioty praw autorskich w odniesieniu do porednika, jeeli ten jako ostatni ma najwiksze moliwoci zakoczenia narusze. Nakaz ten uzaleniony jest jednak od okrelonych podmiotw. Bardzo wan regulacj jest art. 8 ust. 3 dyrektywy 2001/29/WE,
ktry moe zobligowa porednika, to jest dostawc usug internetowych,
Dz. U. z 2003 r. Nr 49, poz. 408.
Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 z pn. zm.
62
Dyrektywa 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 22.05.2001 w sprawie
harmonizacji niektrych aspektw praw autorskich i pokrewnych w spoeczestwie
informacyjnym, Dz.U. L 167 z 22.6.2001,s. 1019.
63
Dyrektywa 2004/48/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie egzekwowania praw
wasnoci intelektualnej (sprostowanie), Dz.U. L 195 z 02.06.2004, s. 1625.
64
Wspomnianej dyrektywy 2004/48/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie
egzekwowania praw wasnoci intelektualnej; dyrektywy Rady 93/83/EWG w sprawie
koordynacji niektrych zasad dotyczcych prawa autorskiego oraz praw pokrewnych
wodniesieniu do przekazu satelitarnego oraz retransmisji drog kablow (w szczeglnoci
art. 1 ust. 1 i 2 dyrektywy); dyrektywy Rady 93/98/EWG w sprawie harmonizacji czasu
ochrony prawa autorskiego i niektrych praw pokrewnych (w szczeglnoci art. 3 ust. 2
i3 dyrektywy); dyrektywy 96/9/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie prawnej
ochrony baz danych (w szczeglnoci art. 7 ust. 4 dyrektywy) oraz wspomnianej dyrektywy
2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie okrelonych aspektw prawa
autorskiego i praw pokrewnych w spoeczestwie informacyjnym(w szczeglnoci art. 6
i7 dyrektywy), zwanej Dyrektyw 2001/29/WE.
60
61

368

Wolno kultury Creative Commons na tle regulacji prawnych w Polsce

do zablokowania strony naruszajcej prawa autorskie, nawet w sytuacji, w ktrej formalnie nie ponosi on odpowiedzialnoci za naruszenie, jakiego dopuszcza si administrator strony. Komisja Europejska wysza z inicjatyw, na podstawie ktrej przedstawiciele wiata biznesu przyjli w maju 2006 r. Europejsk Kart Filmw w Internecie65. Karta okrela zalecane praktyki w zakresie zamieszczania treci w Internecie w przyjazny dla konsumentw sposb, w tym
praktyki dotyczce odpowiedniej ochrony praw autorskich i cisej wsppracy
przy zwalczaniu piractwa oraz okrela warunki dla dostawcw treci medialnych i niezbdnej infrastruktury, zapewniajce handlowy sukces usugom
udostpniania filmw w Internecie. Karta bdzie stanowi punkt odniesienia
dla zawieranych w przyszoci umw handlowych i dla szerszej polityki Komisji Europejskiej w zakresie zasobw internetowych66. Creative Commons,
jako pierwszy tak popularny projekt, zmierza do tego, aby odpowiedzie na
jak najwiksz liczb wtpliwoci zawartych w powyszych dyrektywach,
nie jest jednak pozbawiony mankamentw.
VI
Wraz z dostosowaniem licencji CC do polskiego prawa, pojawia si szereg
wtpliwoci wynikajcych ze sporw toczcych si w doktrynie oraz z wtpliwoci interpretacyjnych pewnych postanowie licencji. Zwolennicy skaniaj si ku pogldowi, e to prawo autorskie powinno zosta dostosowane do licencji i potrzeb zwolennikw wolnoci kultury, ktrych sukcesywnie przybywa, z drugiej jednak strony Creative Commons nie zaleca stosowania dostpnych licencji w stosunku do utworu, jakim jest program komputerowy. Regulacje prawne programu komputerowego od zawsze budziy spory
w doktrynie a przyblienie tej problematyki dla zainteresowanych, chccych
wykorzysta licencje CC, jest niezbdne ze wzgldu na zoono regulacji
tego utworu w przepisach ustawy o prawie autorskim.
Ochrona przyznana programom komputerowym obejmuje wszystkie formy jego wyraenia, na przykad dokumentacj projektow czy kod programu67, za idee i zasady bdce podstaw jakiegokolwiek elementu programu komputerowego nie podlegaj ochronie art. 74 ust. 268. Idea i zasada,
Commission adopts strategy for Creative Content Online, http://ec.europa.eu/comm/
avpolicy/other_actions/content_online/index_en.htm#charter, z 29.03.2009.
66
Europejska Karta Filmw w Internecie przyjta przez
najwaniejszych przedstawicieli brany, http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.
do?reference=IP/06/672&format=HTML&aged=1&language=PL&guiLanguage=e,
z29.03.2009.
67
Kodem programu jest kod rdowy (zestaw polece) wraz z kodem wynikowym (to kod
w okrelonym jzyku, utworzony przez translator, w wyniku translacji kodu rdowego).
68
Dz. U. 2006 r. Nr 90 poz. 631.
65

369

Pawe Dbrowski, Jarosaw Urbaski

bdce elementem programu, s chronione porednio przez ograniczone moliwoci dekompilacji69. Myl przewodnia niewsparta dziaaniem nie moe
by przedmiotem ochrony, gdy na tym gruncie dochodzioby do absurdw
w sytuacji, gdy osoba, nie podejmujc dziaania, ale na podstawie samej idei,
jeszcze przed urzeczywistnieniem myli, zastrzegaby prawo do jej wykonania. Twrcy metody mog wystpi tylko przeciwko takiemu samemu opisowi danej metody, jednak nie przeciwko jej stosowaniu przy zaoeniu indywidualnoci innych programw70. Naley zwrci uwag na to, e elementy tekstowe (cigi instrukcji) podlegaj skutecznej ochronie, jednak elementy pozatekstowe programu (na przykad jego funkcje czy jzyk programowania, w jakim zosta napisany) s ze wzgldu na brak znamion twrczych o indywidualnym charakterze, spod ochrony prawnej wyczone71. Pojcie indywidualnoci jest przesank twrczoci o charakterze podmiotowym, liczy
si wkad osoby w dane dzieo a nie charakter nowoci72. Drug przesank jest ustalenie programu komputerowego, ktra oznacza moliwo zapoznania si danej osoby z utworem, jednak w tym wypadku (oprogramowania) bdzie raczej chodzio o utrwalenie na noniku danych. Prawo autorskie
chroni program, wydawa by si mogo, e tylko dziaajcy, jednak ochronie
podlega rwnie jego fragment. Bardzo czsto twrca rda wpisuje swoje
dane do rda, by z jednej strony by identyfikowany jako twrca, z drugiej
strony by w razie potrzeby mg by wskazywany do zmian czy aktualizacji jako osoba znajca najlepiej dan materi. Program, nawet jeli jest wadliwy, moe by traktowany jako utwr niedokoczony73 i nadal bdzie podlega ochronie prawnej. Przy tak skomplikowanej materii, nawet tak zaawansowane licencje CC nie s w stanie do koca sprosta problemom stosowania
i regulacji ustawowych.
Licencje CC nie s opozycj w stosunku do dozwolonego uytku, a jedynie poszerzaj moliwoci, jakie daj regulacje ustawowe. Stosujc licencje CC, naley zwrci uwag na regulacje dozwolonego uytku,
gdy niewtpliwie ich nurty wzajemnie si pokrywaj w obszarze propagowania wolnoci kultury. L. Lesing w przeomowej ksice Free Culture zawar postulaty o wiksz wolno w dostpie do dbr kultury, w tym rwnie
Szerzej art. 6 Dyrektywy Rady Wsplnot Europejskich nr 91/250 z 14.05.1991 o ochronie
prawnej programw komputerowych.
70
M. Byrska, Program komputerowy w nowym prawie autorskim, Pastwo i Prawo
1994/11, s. 47.
71
J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie i pokrewne, Krakw 2004, s. 77.
72
M. Szyciski, Wkad twrczy jako przesanka dziea chronionego prawem autorskim,
Pastwo i Prawo 1993/2, s. 48-49.
73
M. Byrska, Program komputerowy w nowym prawie autorskim, Pastwo i Prawo
1994/11, s. 48.
69

370

Wolno kultury Creative Commons na tle regulacji prawnych w Polsce

do m.in. rozszerzenia i doprecyzowania granic dozwolonego uytku74.


W zwizku jednak z szybkim postpem technicznym kazuistyczne stosowanie dozwolonego uytku nie do koca moe by rozwizaniem susznym.
Art. 17 ustawy o prawie autorskim konstytuuje zasad wycznego prawa autora do korzystania z utworu75, zastrzega jednak moliwo wprowadzenia wyjtkw od niej przez ustaw76. Do grupy tych odstpstw77 zalicza
si m.in. przepisy dotyczce dozwolonego uytku. Jest to kolejna sporna instytucja w doktrynie prawa autorskiego i prawach pokrewnych. Powszechnie
akceptuje si podzia dozwolonego uytku na: uytek prywatny art. 23 i 231
prawa autorskiego oraz uytek publiczny art. 2433 prawa autorskiego i jest
to wyjtek od przepisu art. 17 prawa autorskiego, ktry daje twrcy prawo
do wycznego korzystania, rozpowszechniania oraz czerpania wynagrodzenia. A. Kopff wskaza cechy powyszego podziau, okrelajc krg osb korzystajcych z utworu chronionego prawem w ramach dozwolonego uytku
prywatnego i publicznego, wskaza rnorodno celw ktrym one su,
oraz okreli rne regulacje prawne korzystania z utworw78.
Dozwolony uytek prywatny uregulowany zosta w oddziale 3 rozdziau 3
zatytuowanego Tre prawa autorskiego. Art. 231 prawa autorskiego wydaje si cakowicie odpowiada intuicyjnemu rozumieniu pojcia dozwolonego uytku prywatnego, art. 23 oraz art. 34 i 35 zawieraj wsplne dla obu
form uytku zasady korzystania z utworw klauzule generalne, wyznaczajc granice dozwolonego uytku. Przepisy powysze nie zostay wyczone
przez przepis szczeglny, jakim jest art. 77 prawa autorskiego, ktry mwi
o tym, e do programw komputerowych nie stosuje si przepisw art. 16 pkt
35, art. 20, art. 23, art. 231, art. 27, art. 28, art. 30, art. 331335, art. 49 ust.
2, art. 56, art. 60iart. 62.79 tym samym nie wycza caego rozdziau o dozwolonym uytku, a tylko poszczeglne przepisy. Na tym gruncie moliwe
jest zastosowanie oglnych klauzul art. 34 i 35 prawa autorskiego rwnie
w odniesieniu do ogranicze praw wycznych twrcy przewidzianych
w art. 75 prawa autorskiego, ktre moemy podzieli na wzgldne i bezwzgldne. Za wzgldne moemy przyj (chyba e umowa zawiera inne
L. Lesing, Free Culture , http://www.free-culture.cc/freeculture.pdf, z 30.03.2009, s. 294
297.
75
[] twrcy przysuguje wyczne prawo do korzystania z utworu i rozporzdzania nim
na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu (art.
17 ust. 1 Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych Dz. U. 1994 nr 24 poz. 83).
76
Jeeli ustawa nie stanowi inaczej. (art. 17 ust. 1 Ustawy o prawie autorskim i prawach
pokrewnych Dz.U. 1994 nr 24, poz. 83).
77
W. Machaa, Dozwolony uytek prywatny utworw w polskim prawie autorskim, Warszawa
2003, s. 33
78
A. Kopff, Wpyw postpu technologicznego na prawo autorskie, Krakw 1980.
79
Dz. U. 2006 r. Nr 90 poz. 631.
74

371

Pawe Dbrowski, Jarosaw Urbaski

postanowienia) postanowienia art. 75 ust. 1 prawa autorskiego, za uprawnienia o charakterze bezwzgldnym przewiduje art. 75 ust. 2 pkt. 1 prawa
autorskiego, ktry stanowi, e zezwolenia nie wymaga: sporzdzenie kopii zapasowej (trwae lub czasowe zwielokrotnianie), jeeli jest to niezbdne
do korzystania z programu komputerowego. Pojawiaj si gosy w literaturze,
ze czasami sporzdzenie kopii jest zbdne, gdy producent moe przewidzie
(zapis) dostarczenie nowej kopii w przypadku jej zniszczenia lub uszkodzenia egzemplarza. Jak to tej pory nie wymylono nonikw ktre nie ulegayby zniszczeniu. Uprawnienie wic dotyczy tylko jednej kopii80. Korzystanie
z programu dotyczy czynnoci przewidzianych w art. 75 ust. 2 pkt. 2 prawa autorskiego, czyli jeeli umowa nie stanowi inaczej, kopia programu nie
moe by uywana rwnoczenie z programem komputerowym dotyczy to:
obserwowania, badania i testowania funkcjonowania programu komputerowego w celu poznania jego idei i zasad przez osob posiadajc prawo korzystania z egzemplarza programu komputerowego, jeeli, bdc do tych czynnoci upowaniona, dokonuje ona tego w trakcie wprowadzania, wywietlania, stosowania, przekazywania lub przechowywania programu komputerowego81. Jednak powysze czynnoci musz by uzasadnione czyli niezbdne do korzystanie z programu zgodnie z jego przeznaczaniem. Przepis art.
75 ust. 2 pkt. 3 prawa autorskiego wprowadza ograniczenia czynnoci nazywanych dekompilacj programu (rwnie reverse engineering), co oznacza
przeksztacenie przez program kodu maszynowego na kod jzyka wyszego poziomu (techniki dekompilacji oparte s na podobnych mechanizmach
co techniki kompilacji)82. Na uwag zasuguje pogld reprezentowany
w doktrynie, ktry aprobuje wykonanie kopii w celu ochrony lub uzupenienia zbiorw pomimo wyczenia art. 2883. Polski prawodawca przyj zamknity katalog ogranicze bezwzgldnych praw autorskich. Dlatego te,
zgodnie z acisk paremi exceptiones non sunt extendendae, podlega cisej interpretacji i stosowanie do niej analogii jest wykluczone84. Wbrew nasilajcej si krytyce panuje pogld, e instytucja ta stanowi zoty rodek pomidzy prawami autora wynikajcymi z prawa autorskiego a oglnie pojtym interesem spoecznym. Instytucja ta odgrywa kluczow rol w rozwoju
J. Barta, R. Markiewicz w: Prawo autorskie. System prawa prywatnego, Warszawa 2003,
t. XIII, s. 714.
81
Ustawa z 04.02.1994 o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jednolity: Dz. U.
2006 r. Nr 90 poz. 631).
82
Dekompilator , http://pl.wikipedia.org/wiki/Dekompilacja, z 08.03.2009.
83
J. Preussner-Zamojska w: Prawo autorskie. System Prawa Prywatnego, red. J. Barty,
Warszawa 2003, t. XIII, s. 408.
84
E. Traple, Tre prawa autorskiego, (w:) Komentarz do ustawy o prawie autorskim
iprawach pokrewnych, red. J. Barty i inni, Krakw 2005 r., s. 308.
80

372

Wolno kultury Creative Commons na tle regulacji prawnych w Polsce

jednostki oraz udoskonalaniu czy tworzeniu nowych myli naukowych, kulturowych czy spoecznych poprzez swobodny dostp do dbr kultury. Wedug W. Machay85 moemy wyrni trzy zasadnicze funkcje dozwolonego uytku prywatnego: zapewnienie racjonalnoci przepisw prawnych, zapewnienie swobodnego dostpu do dbr kultury i zagwarantowanie poszanowania sfery prywatnoci. Zakres podmiotowy zgodnie z art. 23 to dozwolony uytek osobisty, obejmuje praktycznie wszystko, co mieci si w pojciu
utworu a jednym z podstawowych kryteriw dozwolonego uytku prywatnego jest nieodpatno i tak zwany uytek wasny.
Dozwolony uytek publiczny ma nieograniczony zasig podmiotw i jego
celem jest umoliwienie swobodnego dostpu do dbr chronionych w interesie publicznym. Swobodne korzystanie z utworu najczciej podyktowane
jest istotnymi potrzebami spoecznymi, to jest kulturalnymi, informacyjnymi,
gospodarczymi86. Przykadem jest prawo cytatu (art. 29 prawa autorskiego)
czy publiczne wykonywanie utworw podczas ceremonii (art. 31 prawa autorskiego). Jednak art. 75 prawa autorskiego ogranicza prawa wyczne twrcy a art. 29 prawa autorskiego jako forma dozwolonego uytku ogranicza
rwnie prawa wyczne. Powysze dwa przepisy nie mog by interpretowane rozszerzajco. Kolizje powyszych przepisw mog rozstrzygn przepisy art. 24 i art. 35 prawa autorskiego, ktre zawieraj klauzule generalne. Polityka podyktowana potrzebami spoecznymi nie moe by realizowana kosztem twrcw, dlatego ustawodawca wprowadzi rwnowag w postaci prawa do wynagrodze twrcw i podmiotw prawa pokrewnych w niektrych przypadkach. Ustawodawca do szczegowo uregulowa ten obszar, czego konsekwencj jest to, i wtpliwoci naley rozstrzyga na korzy podmiotw uprawnionych. Dlatego wykorzystania prawa cytatu programu naley dokonywa w odniesieniu do indywidualnego przypadku.
Za pomoc licencji Creative Commons moemy korzysta z utworu-oprogramowania w zakresie szerszym ni wynika to z prawa o dozwolonym uytku. Bardzo wanym zapisem w licencji CC jest klauzula: [] nic w licencji nie jest skierowane na zmniejszenie, ograniczenie czy wyczenie jakiegokolwiek prawa wynikajcego z dozwolonego uytku, pierwszej sprzeday,
czy innego ograniczenia wycznego prawa przysugujcego uprawnionemu
z praw autorskich87.
W. Machaa, Dozwolony uytek prywatny utworw w polskim prawie autorskim, Warszawa
2003, s. 18.
86
L.M. Guibault, Contracts and copyright exemption (w:) Copyright and Electronic
Commerce, Legal Aspects of Electronic Copyright Management 2000, s. 128133.
87
Licencja CC 2.0 typu Attribution. Prawo pierwszej sprzeday (first sale) jest tosama
zinstytucj wyczerpania zapasw zawart w regulacjach prawa polskiego.
85

373

Pawe Dbrowski, Jarosaw Urbaski

Pomimo wtpliwoci, ktre pojawiaj si przy stosowaniu licencji Creative Commons, niepodwaalnym faktem jest bogata historia i droga, jak idea
wolnoci przebya do momentu powstania istniejcych licencji. Zrozumienie
tego nurtu daje moliwo nie tylko dalszego rozwoju tego ruchu, ale take
zmiany regulacji, ktre pozwol swobodnie, bez wtpliwoci rozwija wolno kultury.

Zeszyty Gdyskie
nr 4, 2009

Z kroniki uczelni
W ramach gdyskich obchodw 70. rocznicy wybuchu II wojny wiatowej, Wysza Szkoa Komunikacji Spoecznej ogosia konkurs historyczny
skierowany do uczniw gdyskich szk maturalnych.
Konkurs pt. Losy wojenne Gdyni w latach 19391945, obraz walki i okupacji, zorganizowany pod patronatem Prezydenta Miasta Gdyni, dra Wojciecha Szczurka, przebiega wedug nastpujcych zaoe.
Celem projektu byo upowszechnienie wrd modziey szkolnej najnowszej historii Polski, ze szczeglnym uwzgldnieniem losw naszego miasta
w okresie II wojny wiatowej. Nie wszyscy bowiem pamitaj, e Gdynia,
po dramatycznej obronie, zajta zostaa 14 wrzenia, a dopiero 19 wrzenia
Niemcy pokonali obrocw Kpy Oksywskiej. Nadal broni si Hel. Mieszkacy Gdyni stali si ofiarami ludobjstwa w Pianicy, a yjcych dotkna
tragedia masowych wysiedle. Miastu z morza i marze zmieniono herb
inazw. W Gotenhafen okupant stworzy m.in. baz Kriegsmarine.
Mija 70 lat od tamtych wydarze i yj jeszcze ludzie pamitajcy heroiczn obron naszego miasta m.in. przez gdyskich kosynierw, i tych,
ktrzy dowiadczyli wysiedle z wasnych domw, zajtych nastpnie
przezNiemcw. Std wanie pomys na konkurs obejmujcy losy wojenne
Gdyni z uwzgldnieniem trzech grup tematycznych, to jest:
I. Obrona Gdyni we wrzeniu 1939 r. na przykadzie:
1. Obrony miasta,
2. Ldowej Obrony Wybrzea,
3. Walk o Kp Oksywsk,
4. Sylwetki pk. Stanisawa Dbka,
5. Losw obrocw Wybrzea
II. Obraz i losy Gdyni od wrzenia 1939 r do 1945 r. na przykadzie:
1. Charakterystyki gospodarczej miasta w 1939 r.,
2. Znaczenia portu dla gospodarki kraju w 1939 r.,
3. Losw mieszkacw po zakoczeniu obrony miasta,
4. Obrazu okupacji niemieckiej miasta

374

375

Z kroniki uczelni

Z kroniki uczelni

III. Marynarka Wojenna w pejzau miasta na przykadzie:


1. Marynarki Wojennej RP przed II wojn wiatow i podczas obrony Wybrzea,
2. Morskiej Obrona Wybrzea,
3. Losw wojennych polskich marynarzy,
4. Sylwetki admiraa Jzefa Unruga

Terminarz konkursu obejmowa:


do 30 marca 2009 r. spopularyzowanie konkursu wrd uczniw i zgoszenie szkoy do udziau w projekcie,
do 15 czerwca 2009 r. przesanie wybranych prac do biura organizacyjnego konkursu,
1 wrzenia 2009 r. ogoszenie wynikw przez komisj konkursow,
14 wrzenia 2009 r. publiczna prezentacja najlepszych prac podczas gdyskiej konferencji popularno-naukowej.

Konkurs skada si z dwch etapw:


I etap szkolny
Polega na spopularyzowaniu przez nauczycieli tematyki konkursu wrd
uczniw i zgoszeniu szkoy do udziau w projekcie.
Zainteresowani uczniowie przygotowywali prace wedug wybranych tematw z proponowanych w zaoeniach konkursowych dziaw.
Nastpnie wewntrzszkolna komisja miaa wybra najlepsze prace swoich uczniw i przesya je do sekretarza konkursu. Z kadego tematu, w danym dziale, mona byo przesa tylko jedn prac. Mona te byo zgosi
prac mieszczc si w danym dziale ale wykraczajc poza podane tematyprzykady.
II etap miejski
Nadesane prace oceniaa komisja konkursowa w skadzie:
dr hab. Grzegorz Piwnicki (prof. UG i WSKS w Gdyni),
dr hab. Piotr Semkw (prof. AMW w Gdyni),
dr hab. Bogdan Zalewski (prof. AP w Supsku),
mgr Kazimierz Iwaszko (sekretarz komisji, przedstawiciel WSKS).
Wymogi komisji konkursowej:
Przesane w formie papierowej i elektronicznej prace musiay charakteryzowa si samodzielnoci i oryginalnoci opracowania, z uwzgldnieniem
wasnego warsztatu badawczego autora, bibliografii i spisu dokumentw.
Komisja miaa preferowa opracowania zawierajce relacje i wspomnienia wiadkw wydarze.
Prace musiay by opatrzone recenzj nauczycielaopiekuna oraz zawiera dane dotyczce autora (imi i nazwisko, klasa i nazwa szkoy).
Prace mogy mie form prezentacji multimedialnej.
Przewidziano nastpujce nagrody:
uczniowiefinalici i ich nauczycieleopiekunowie, na szczeblu miejskim
mogli otrzyma pamitkowe dyplomy i nagrody rzeczowe, za prace zakwalifikowane do prezentacji na konferencji w dniu 14 wrzenia br. miay by
wydrukowane w Zeszytach Gdyskich Nr 5, wydawanych przez WSKS.
376

Na etapie zgosze konkurs wzbudzi due zainteresowanie wrd szk


gdyskich. Natomiast nadesane pniej prace nie wykroczyy poza poziom
szkolnych wypracowa, co wydaje si oznacza, e w dziaalnoci dydaktycznej najnowsza historia Polski, a zwaszcza dzieje najbliszego otoczenia, w tym przypadku, historia zwizana z obron i okupacj Gdyni, w pracy szkolnej stanowi zaledwie margines. Nie zgoszono adnej pracy obejmujcej relacje i wspomnienia mieszkacw Gdyni, ktrzy byli wiadkami
wydarze sprzed 70 lat. Wikszo opracowa, cho zawieraa parozdaniow recenzj szkolnego opiekuna, wskazywaa na brak pomocy merytorycznej
zestrony nauczycielahistoryka.
Ostatecznie komisja postanowia przyzna:
I nagrod Kamilowi Hoppe z X Liceum Oglnoksztaccego w Gdyni
za prac pt. Obraz i losy Gdyni w latach 19391945,
II nagrod Mikoajowi Karolowi lzakowi z III Liceum Oglnoksztaccego w Gdyni za prac pt. Obraz Gdyni we wrzeniu 1939 na przykadzie
Ldowej Obrony Wybrzea,
III nagrod Kamili Mrozowskiej z XII Liceum Oglnoksztaccego
wGdyni za prac pt. Obrona Gdyni we wrzeniu 1939 r.
Szersze podsumowanie konkursu i rozdanie nagrd przewidziano podczas
konferencji, przygotowanej przez WSKS i Biuro Edukacji Publicznej IPN
Oddzia Gdask w dniu 14 wrzenia 2009 r., obejmujcej nastpujce referaty i program:
dr hab. Grzegorz Piwnicki (prof. UG i WSKS): Polityka historyczna
wEuropie, siedemdziesit lat od wybuchu II wojny wiatowej,
dr hab. Piotr Semkw (prof. AMW w Gdyni): Obrona Gdyni w 1939 r.
wrelacji kpt.mar. Wadysawa Trzciskiego,
Kamil Hoppe (ucze X LO): Obraz i losy Gdyni w latach 19391945
(aresztowania, wysiedlenia, germanizacja),
mgr Barbara Powronik (IPN O/Gdask): Przejcie polskich firm w Gdyni w latach 19391941, przyczynek do dalszych bada,
377

Z kroniki uczelni

mgr Magorzata Stepko (Uniwersytet w Tybindze): Dziecistwo i modo w Gdyni w latach 19391945,
Aleksander Pawelec (obroca Kpy Oksywskiej): Wspomnienia wojenne,
dr hab. Bogdan Zalewski (prof. AP w Supsku): Promocja ksiki pt.Polski wrzesie 1939 w Gdyni, autorstwa Grzegorza Piwnickiego i Bogdana Zalewskiego.
Ponadto, w ramach konferencji przewidziano historyczne gry uliczne,
przygotowane przez Biuro Edukacji Publicznej IPN Odzia Gdask i wystaw pt. Ldowa Obrona Wybrzea wrzesie 1939, zorganizowan przez Grup Rekonstrukcji Historycznej LOW w Gdyni.

Noty o autorach
prof. dr hab.

Jerzy Bdmirowski
Historyk i politolog. Jego zainteresowania badawcze i dorobek naukowy
obejmuj midzynarodowe stosunki polityczne, histori powszechn oraz histori wojskowoci, ze szczeglnym uwzgldnieniem dziejw Polskiej Marynarki Wojennej, szkolenia kadr Polskiej Marynarki Wojennej w kraju i za granic, a take histori sojuszy polityczno-militarnych w basenie Morza Batyckiego. Autor m.in.Historii wojskowoci i Polskiej Marynarki Wojennej;
The Polish Naval Academy; Szkolenie oficerw Polskiej Marynarki Wojennej
w zagranicznych orodkach szkoleniowych w latach 19191989; Ksztacenie
oficerw marynarki wojennej w niektrych pastwach europejskich w latach
70. naszego wieku. Profesor w Akademii Marynarki Wojennej i w Wyszej
Szkole Komunikacji Spoecznej w Gdyni.
prof. dr hab. Andrzej Jan Chodubski
Historyk i politolog. Profesor nadzwyczajny z licznymi staami zagranicznymi, m.in. w Azerbejdanie, Austrii, Woszech i Holandii. Wsppracuje z wieloma uczelniami wyszymi w Polsce, m.in. Uniwersytetem Jagielloskim, Uniwersytetem Warszawskim, Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetem Wrocawskim, Katolickim Uniwersytetem Lubelskim, Uniwersytetem im. Marii Curie-Skodowskiej, Uniwersytetem Warmisko-Mazurskim, Uniwersytetem w Biaymstoku i z Wysz
Szko Komunikacji Spoecznej w Gdyni. Autor okoo 800 publikacji, w tym
25ksiek, m.in. Witold Zglenicki polski Nobel 18501904; Aktywno
kulturalna Polakw w Azerbejdanie w XIX i na pocztku XX wieku; Wstp
do bada politologicznych; Nauka, kultura i sztuka w Wolnym Miecie Gdasku. Wspautor m.in. Maej encyklopedii wiedzy politycznej; Encyklopedii
politologii; Wprowadzenia do nauki o pastwie i polityce. Odznaczony m.in.
medalem za rozsawianie imienia Polski Serce dla Serc, Medalem KEN,
Zotym Krzyem Zasugi, i Za Zasugi dla Gdaska. Laureat nagrd Ministra
Edukacji Narodowej, Rektora Uniwersytetu Gdaskiego i nagrody naukowej
im. Ireny i Franciszka Skowyrw KUL. Profesor tytularny w Uniwersytecie
Gdaskim.
mgr Pawe Dbrowski
Prawnik, biegy w zakresie ochrony praw autorskich.

378

379

Noty o autorach

Noty o autorach

mgr Jarosaw Urbaski


Politolog, specjalista z zakresu kreowania wizerunku, Public Relations
ikomunikacji interpersonalnej. Wykadowca w Wyszej Szkole Komunikacji Spoecznej w Gdyni.

Wspautor ksiki Globalizacja i my. Tosamo lokalna wobec trendw


globalnych. Pracuje w Urzdzie Marszakowskim Wojewdztwa Pomorskiego wGdasku.

ks. dr

Mirosaw Jzef Gawron


W 1993 r. uzyska tytu magistra teologii na Wydziale Teologicznym Papieskiej Akademii Teologicznej w Poznaniu. W 1999 roku obroni rozpraw
doktorsk na Wydziale Nauk Spoecznych Uniwersytetu Gdaskiego. Wpolu
jego zainteresowa badawczych znajduj si problemy przemian tosamoci lokalnej. Autor prac: Zalasowa. Dzieje parafii pw. w. Jana Ewangelisty; Zalasowa. Wie i parafia; Zalasowa. Koci. Spoeczno lokalna, Karty z dziejw kulturowych wsi Zalasowa oraz publikacji o rzeczywistoci pomorskiej: Sanktuarium Maryjne w Trbkach Wielkich. Zarys dziejw parafii;
Koci w Gdyni-Orowie; Ogniwa z dziejw prezbiterium poewangelickiej
wityni w Gdyni-Orowie; Z dziejw parafii w Kolbudach i Prgowie. Duszpasterz w Kolbudach i wsppracownik Wyszej Szkoy Komunikacji Spoecznej w Gdyni.
Helena Gogowska (z d. Kozowska)
Absolwentka Wydziau Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. W polu zainteresowa badawczych znajduj si zagadnienia narodowociowe i etniczne oraz stosunki polsko-biaoruskie. Autorka ksiek: Biaoru 19141929. Kultura pod presj polityki; Biaorusini na
Wybrzeu Gdaskim oraz ponad 100 artykuw, zamieszczonych w pracach
zbiorowych oraz w czasopimiennictwie polskim i zagranicznym. Czonek
zespou redakcyjnego miesicznika polsko-biaoruskiego Czasopis. Adiunkt Uniwersytetu w Biaymstoku i w Wyszej Szkole Komunikacji Spoecznej w Gdyni.
dr

mgr Maja Guchowska


Absolwentka prawa Uniwersytetu Gdaskiego. Specjalistka w zakresie
komparatystyki prawniczej. Nauczyciel i popularyzator wiedzy o prawie.
mgr Micha Graban
Absolwent ekonomii i politologii Uniwersytetu Gdaskiego. W publikacjach, zamieszczanych w Arcanach, Staczyku, Myli Polskiej i Civitas Studiach z filozofii polityki porusza problematyk samorzdow, zagadnienia wspczesnych przemian cywilizacyjnych i ponowoczesnoci.

380

mgr Elbieta Maria Grot


Absolwentka historii Uniwersytetu Gdaskiego. Kustosz w dziale naukowo-badawczym Oddziau Muzeum Stutthof w Sopocie. Autorka opracowa
dotyczcych m.in. ewakuacji morskiej winiw KL Stutthof, losw wojennych Polonii gdaskiej i eksterminacji ludnoci polskiej na Pomorzu Gdaskim. Konsultantka filmw dokumentalnych: Przybysze; Dopki yje ostatni
wiadek; Wilhelm Gustlof; Pianica i bl czy Lasy Pianickie.

Kamil Hoppe
Ucze I klasy X Liceum Oglnoksztaccego w Gdyni. Zwycizca konkursu historycznego dla szk ponadpodstawowych Losy wojenne Gdyni
wlatach 19391945 obraz walki i okupacji. Konkurs zorganizowaa Wysza Szkoa Komunikacji Spoecznej w Gdyni.
Mariusz Kardas
Historyk i politolog. Rozprawa doktorska dotyczya ycia Komisarza Rzdu w Gdyni Stefana Franciszka Sokoa. Autor artykuw o historii Wybrzea i Gdyni. Znawca zagadnie wojskowoci i obronnoci, ze szczeglnym uwzgldnieniem obrony Wybrzea w 1939 r. Autor opracowania ksikowego Jan Wojciech Kiperski, Dowdca 27. Woyskiej Dywizji Piechoty
AK oraz hase w Encyklopedii Gdyni. Jest wicedyrektorem Instytutu Historii
Akademii Marynarki Wojennej w Gdyni.
dr

dr Adam Klein
Polonista i politolog. Autor utworw poetyckich: Kaplice witych Gr;
Poetyckie zakola Redy czy Pianica oczyma poetw oraz tekstw literackich: Bardzo cicho; U kresu morza; Kaplica Domu Kajfasza; Kaplica Paacu Heroda; Kaplica Cyrenejczyka. Interesuje si genez oraz funkcjami mitw istereotypw w polityce. Rozprawa doktorska dotyczya ksztatowania
wspczesnej polityki narodowociowej i etnicznej w wojewdztwie pomorskim. Dugoletni dyrektor Zespou Szk Nr 2 w Wejherowie i wsppracownik Wyszej Szkoy Komunikacji Spoecznej w Gdyni.

381

Noty o autorach

Noty o autorach

prof. dr hab. Miron Kusak


Jego zainteresowania badawcze i dorobek naukowy obejmuj politologi,
najnowsz histori oraz myl polityczn XIX i XX wieku, ze szczeglnym
wyrnieniem strategii w dziaaniach politycznych i geopolityki. Jest autorem
licznych prac naukowych, dotyczcych konfliktw spoecznych, zwaszcza
konfliktw w procesach transformacji systemowych. Napisa ksiki: Strategia w polityce; Midzy histori a polityk oraz artykuy naukowe: Polityczny
aspekt dylematw inteligenta wobec inwazji mediw; Systemowe uwarunkowania zjawiska populizmu czy Strategia rozwoju politycznego wwarunkach
demokracji. Rektor Wyszej Szkoy Komunikacji Spoecznej wGdyni i profesor w Akademii Marynarki Wojennej.

Profesor w Instytucie Politologii Uniwersytetu Gdaskiego i w Wyszej


Szkole Komunikacji Spoecznej w Gdyni.

mgr in. Kazimierz Makowski


Ichtiolog, ekonomista i andragog. Popularyzator wiedzy i przewodnik
turystyczny, publicysta, badacz i kronikarz dziejw Gdyni. Podczas wojny
cznik w Tajnym Hufcu Harcerzy Gdyskich. Wychowawca wielu pokole
ratownikw wodnych i przewodnikw turystycznych. Autor licznych publikacji i przewodnikw po Gdyni i Trjmiecie.
dr Arkadiusz

Modrzejewski
Politolog. Jego zainteresowania badawcze obejmuj problematyk wspczesnych przemian kulturowo-cywilizacyjnych oraz zagadnie regionalnych
w procesie integracji europejskiej i globalizacji. Autor monografii Kocierzyna w procesie przemian kulturowo-cywilizacyjnych i Uniwersalistyczna wizja adu wiatowego w personalistycznej optyce Karola Wojtyy Jana Pawa II. Wspredaktor trzech prac zbiorowych. Adiunkt w Instytucie Politologii Uniwersytetu Gdaskiego i wsppracownik Wyszej Szkoy Komunikacji Spoecznej w Gdyni w zakresie bada nad tosamoci kulturowo-cywilizacyjn Gdyni.
prof. dr hab. Grzegorz Piwnicki
Jego zainteresowania badawcze obejmuj wpywy cywilizacyjne Polakw
zesanych na Kaukaz w XIX i na pocztku XX wieku oraz kultur polityczn w historii i teraniejszoci Polskiej Marynarki Wojennej. Autor licznych
prac naukowych: Polacy wojskowi i zesacy w carskiej armii na Kaukazie w
XIX i na pocztku XX wieku, Polska wojskowa polityka morska od X do koca XX wieku czy Kultura polityczna kadry Marynarki Wojennej w procesie
wspczesnych przemian ustrojowych. Wspautor: Tradycje bojowe i dzieje
Morskich Pukw Strzelcw, 1. Wejherowskiego, 2. Gdyskiego 19202000.

382

prof. dr hab.

Piotr Semkw
Byy pracownik Instytutu Pamici Narodowej Oddzia w Gdasku, zajmujcy si badaniami nad najnowsz histori Polski. Autor ponad 80 publikacji naukowych i popularnonaukowych oraz trzech monografii: Polityka Trzeciej Rzeszy wobec ludnoci polskiej na terenie byego Wolnego Miasta Gdaska wlatach 19391945; Dzieje Sopotu 19391945 czy Informacja Marynarki Wojennej w latach 19451957 (rozprawa habilitacyjna). Wspautor: Operacja Zorza II. Suba Bezpieczestwa i Komitet Wojewdzki PZPR wobec
wizyty Jana Pawa II w Trjmiecie (czerwiec 1987). Profesor w Akademii
Marynarki Wojennej w Gdyni oraz wsppracownik Wyszej Szkoy Komunikacji Spoecznej w Gdyni w zakresie bada nad tosamoci kulturowo-cywilizacyjn Gdyni.
prof. dr hab. Zofia Sujkowska
Jej zainteresowania badawcze i dociekania naukowe obejmuj zagadnienia politologiczne i socjologiczne, ze szczeglnym wyrnieniem polityki regionalnej Unii Europejskiej i absorpcji funduszy strukturalnych w Polsce. Autorka licznych opracowa na temat kapitau ludzkiego i rynku pracy
napoziomie wsplnotowym, krajowym i regionalnym. Profesor Uniwersytetu Kardynaa Stefana Wyszyskiego w Warszawie.
dr Magdalena Szmytkowska
W krgu jej zainteresowa badawczych le procesy demograficzne oraz przemiany spoeczne i funkcjonalne polskich miast po roku 1989,
ze szczeglnym uwzgldnieniem zagadnie tosamoci lokalnej i migracji
zagranicznej Polakw po roku 2004. Autorka publikacji: Przestrze spoeczna miasta w okresie transformacji. Przypadek Gdyni; Ksztatowanie nowych
funkcji centrw czy symptomy kryzysu ulic salonw miast?; Przemiany
miejskich struktur funkcjonalno-przestrzennych w kontekcie integracji europejskiej. Przykad Gdyni. Adiunkt w Katedrze Geografii Ekonomicznej Uniwersytetu Gdaskiego.
ks. mgr

Jarosaw Wsowicz, salezjanin


Teolog, absolwent Uniwersytetu Kardynaa Stefana Wyszyskiego wWarszawie i historyk, absolwent Uniwersytetu Mikoaja Kopernika w Toruniu. Kierownik Archiwum Salezjaskiego Inspektorki Pilskiej. Zajmuje si
383

Noty o autorach

m.in.histori Kocioa w okresie PRL-u i martyrologi duchowiestwa polskiego w czasie II wojny wiatowej. Przygotowuje rozpraw doktorsk powicon opozycji modzieowej w PRL-u. Wsppracownik Wyszej Szkoy Komunikacji Spoecznej w Gdyni.
prof. dr hab.

Bogdan Zalewski
Historyk i politolog. Profesor w Akademii Pomorskiej w Supsku, zajmujcy si histori midzynarodowych stosunkw politycznych, dziejami morskiej myli wojskowej i bezpieczestwem narodowym. Rozprawa habilitacyjna: Polska morska myl wojskowa 19181989. Autor publikacji: Rola historii polskiej Marynarki Wojennej i historii wojen morskich w ksztatowaniu oficerw; Obrona cywilna w procesie transformacji ustrojowej w Polsce; Miejsce ksztacenia ustawicznego w polityce edukacyjnej Unii Europejskie. Wspautor ksizki Tradycje bojowe i dzieje Morskich Pukw Strzelcw, 1.Wejherowskiego, 2. Gdyskiego 19202000. Wsppracownik Wyszej Szkoy Komunikacji Spoecznej w Gdyni w zakresie bada nad tosamoci kulturowo-cywilizacyjn Gdyni.

384