ENERGETIKA I PROCESNA TEHNIKA

Grejanje, klimatizacija i solarna energija

Profesor: Dr. Milorad Bojić

Student: Donić Jovana 17/2005

KRATAK ISTORIJAT
Stepen ugodnosti danas uslovljava razvoj civilizacije. Jedan od glavnih elemenata Ugodnosti je grejanje, koje je od velikog značaja za čovekovo zdravlje. Hipokaust je vrsta niskog zasvođenog podruma ispod prostorija koje su zagrevane. Posle dovoljnog zagrevanja podrumskih prostorija, vatra je bila obustavljena i kroz hipokaust sprovođen svež vazduh, odakle se zagrejan odvodio u prostorije drugim kanalima. To je vrsta centralnog vazdušnog grejanja kod Rimljana.

Slika 1 – Hipokaust

SISTEMI GREJANjA GENERALNA PODELA
Sistemi grejanja su lokalni i centralni.  Lokalni sistemi su oni kod kojih se toplotni izvor nalazi u prostorji koju treba zagrevati. Negde se isti izvor može koristiti i za zagrevanje još neke obližnje prostorije bez dopunskih uređaja.  Centralni sistemi su kod kojih se zagrevanje vrši prenošenjem toplote posredstvom fluida, radijatora i dodatnim uređajima u više prostorija, ceo objekat ili više objekata od jednog ili više toplotnih izvora uglavnom sa jednog mesta.

USLOVI SISTEMA I UREĐAJA ZA ZAGREVANjE
Svi zagrevni sistemi i uređaji moraju ispunjavati izvesne uslove od kojih su glavni: higijenski, estetski, ekonomski i uslovi bezbednosti. Koji od ovih uslova je pretežne važnosti zavisi od pojedinačnog slučaja.  Ovde se mora voditi računa o tome da sadašnji izvori konvencionalne energije sve brže presušuju.  Retko je postići potpuno idealno zadovoljenje svih ovih uslova pa se njihov prioritet svrstava prema nameni samog objekta.

UREĐAJI ZA LOKALNO GREJANjE
Najjednostavniji oblik grejanja je pomoću pojedinačnih peći različite vrste. Peć je postavljena u prostoriji na pogodno mesto i u njoj se toplotna energija odgovarajućeg goriva pretvara u toplotu, koja se preko površina peći prenosi na okolni prostor vazduhom i direktno zračenjem.

PEĆI ZA ČVRSTA GORIVA
Peći za čvrsta goriva moraju da zadovolje tehničke i higijenske uslove kao potpuno racionalan uređaj. Ovi su uslovi:  Omogućuje ravnomernog zagrevanja bez suvišnog zagrevanja  Jednostavno i lako regulisanje  Jednostavno rukovanje i čist rad  Visoko iskorišćenje toplote Prema konstukciji peći i temperaturi njenih spoljnih površina odavanje toplote zračenjem i Konvekcijom je veoma različito. Odavanje toplote konvekcijom prouzukuje cirkulacija vazduha U prostorijama usled temperaturske razlike, kao čto je prikazano na slici 2:

Slika 2 – Strujanje toplog vazduha i raspored temperature kod zagrevanja pećima

KAMINI
Kamini spadaju u najstarije vrste domaćih uređaja za zagrevanje. Šematski presek jednog kamina prikazan je na slici 3. Odavanje toplote kamina je uglavnom samo zračenjem. Koeficijent iskorišćenja je veoma nizak: 20 – 30% a zahteva dosta truda oko održavnja i loženja. Ranije su to bila potpuno otvorena ložišta, docnije sa rešetkom i rešetkastim vratima.

Slika 2 – Presek jednog kamina

KALjEVE PEĆI
Kaljeve peći se grade isključivo ili pretežno od keramičkog materijala. One su danas dobile tehnički racionalniji oblik: niske su i glatke, lože se ugljem, uljem ali i drvima i daju vrlo dobre rezultate u higijenskom i ekonomskom pogledu. Kod ovih peći se upotebljavaju goriva drugog plamena: mrki ugalj, briket, lignit, treset, drvo i neke vrste kamenog uglja koji nemaju preterano visoku temperaturu sagorevanja. Prema debljini zida kaljevih peći ima tri vrste: teške, srednje i lake.

Specifična jačina peći je Sp [Wm-2]količina toplote koju peć odaje sa 1m2 svoje grejne površine Ap u toku jednog časa. Nominalna jačina peći Np [W] je ukupna količina toplote koju peć odaje u toku jednog časa pod punim i trajnim loženjem. Np= Ap*Sp Stepen iskorišćenja goriva kod kaljevih peći pri dobroj izradi je 70-80%.

Slika 3 – Presek jedne izdignute lake kaljeve peći

METALNE PEĆI
Metalne peći su ranije izrađivane od sivog liva ili čeličnog lima. Današnje peći imaju ložište od livenog čelika dok su im omotači od čeličnog lima. PEĆI SA GORNjIM SAGOREVANjEM Ovo su tzv. irske peći. One imaju prostor za punjenje gorivom, iznutra obložene šamotom radi sprečavanja preterane temperature na spoljnim površinama i radi sposobnosti akumulacije bar u izvesnoj meri. Na dnu je rešetka sa uređajem za stresanje pepela. Na odvodu je leptir – klapna za regulisanje. PEĆI SA DONjIM SAGOREVANjEM (BUNKERSKE) Ovo su tzv. američke peći. Bitna karakteristika ovih peći je specijalna rešetka u vidu korpe sa pokretnim dnom, a iznad ove kombinovane rešetke je cilindrični rezervoar goriva koji ide do tavanice peći. Nedostatakim je što upotrebljavaju visokokvalitetno gorivo, najbolje antracit, koje mora biti normirane krupnoće – granulacije, inače ne silazi ravnomerno u komoru sagorevanja i lako se zaglavljuje.

ODREĐIVANjE JAČINE PEĆI
Izbor peći se mora izvršiti tako da ona zadovolji i obezbedi potrebno zagrevanje pri najnepovoljnijim uslovima. Za najnižu spoljnu temperaturu od -15°, za prostoriju na uglu sa jednostavnim prozorom, čija veličina ne prelazi 1/5 površine spoljnog zida date su sledeće količine toplote po 1m3 prostorije:  Za objekat sa povoljnim uslovima 65Wm-3  Za objekat sa srdenjim uslovima 85Wm-3  Za objekat sa nepovoljnim uslovima 115Wm-3

DIMNjAK
Zadatak dimnjaka je da stvaranjem promaje dovede potrebnu količinu vazduha u ložište i da gasove odvode u atmosferu. Postoje izvesne peći koje nemaju dimnjake ni otvore, ali to nije preporučljivo usled higijenskih uslova. Ako dimnjak nije u redu i najbolje ložište neće dobro funkcionisati. Loš dimnjak može prouzrokovati požare, narušenje zdravlja... PROMAJA U DIMNjAKU Promaja u dimnjaku nastaje usled razlike između gustine spoljnog vazduha niže temperatura i vrelih gasova koji se evakuišu iz ložišta. Jačina promaje se računa: WH – promaja dimnjaka WH=H*g(ρs-ρg)≈H*C(tg-ts) [Pa]
H – vertikalna visina dimnjaka

ρg – gustina sagorelih gasova ρs – gustina spljnjeg vazduha
C – koeficijent odnosa

tg – temp. sagorelih gasova ts – temp. spoljnjeg vazduha

IZVOĐENjE DIMNjAKA
Potrebno je prilikom izvođenja dimnjaka imati u vidu sledeće činjenice:  Treba sprečiti suvišno hlađenje dimnjaka  Glatkost unutršnjig površina dimnjaka treba da bude što bolja  Svesti promenu pravca na najmanju meru a gde se to mora izvoditi onda da skretanje ne bude pod većim uglom od 30°  Održavati isti presek

Voditi računa o položaju dimnjaka na krovu u vezi strujanjem vazduha

SMETNjE U RADU DIMNjAKA
Često se dešavaju poremećaji u funkcionisanju dimnjaka kada se stvori mogućnost propuštanja vazduha kroz nastale procepe ili rđavo zaptivanje. Ovaj vazduh rashladi Tople sagorele gasove i otuda se pojavi opadanje dejstva promaje kroz dimnjak. Ovo može doći usled:  nezatvorenih otvora za čišćenje dimnjaka  nezatvaranja vrata peći koja nisu u radu  oštećenje zidova koji okružuju dimnjake  poremećaja u spojevima dimnjaka i čunkova

Slika 4 – Pravilno i nepravilno postavljanje čunkova

GASNE PEĆI
Gas Gorivo koje se koristi za gasne peći je gas: svetleći gas, butan, metan. Gasno grejanje se uptrebljava samo u mestima gde je cena srazmerno niska, inače pod normalnim okolnostima grejanje pomoću gasa skuplje je od ostalih vrsta grejanja. Gas iz uglja Biogas Metan Prirodni gas Propan Butan 1 m-3 17 – 19 20 – 26 33 - 40 40 - 82 82 - 96 101 - 126

Tabela 1 – Količina različitih gasova

ODVOĐENjE SAGORELIH GASOVA I OBEZBEĐENjE STRUJANjA
Na slici je prikazan osigurač, gde pune strelice označavaju normalan tok strujanja dovodnih gasova dok tačkasto izvučene strelice pokazuju tok pri udaru vetra. Bez ovih osigurača jači udar vetra doveo bi do gačenja brenera ato bi bilo opasno. Ovi osigurači imaju za zadatak ida odvode stvorenu vodenu paru jer jedan m3 gasa pri sagorevanju daje oko 700g vodene pare.

Slika 5 – Osigurači protiv udara vetra kod gasnih peći

VRSTE GASNIH PEĆI
U novije vreme se izvode gasne peći sa direktnim odvodom sagorelih gasova tj. bez dimnjaka, što proširuje njihovu primenu, koja je inače ograničena uslovima dimnjaka. Ovakve se peći postavljaju uz spoljni zid na kome su dva kanala: odvodni za gasove i dovodni za vazduh (kao na slici 6). Na odvodnom kanalu je i osigurač protiv udara vetra.
Slika 6 – Šematski prikaz jedne gasne peći čiji su kanali kroz zid direktno spojeni sa atmosferom

ZAGREVANjE GASNIM REFLEKTORIMA ZRAČENjEM
Za zagrevanje velikih i visokih prosorija primenjuju se gasne peći sa većom površinskom temperaturom tako da je odvajanje toplote zračenjem intenzivnije. Ovo su u stvari gasni toplotni reflektori. Na slici 7 je prikazan reflektor kod koga bunzenov brener trošeći 0.8 do 1.2 m3 gasa na sat, zagreva reflektorsku keramičku ploču na 800 do 900°. Smeša gasa i vazduha uvodi se sa zadnje strane ploče a sagoreva na prednjoj strani najpre sa slabo svetlećim plamenom ali uskoro posle paljenja usijava keramičku masu. Odvođenje sagorelih gasova sprovodi se zajedno sa uvođenjem svežeg vazduha, tako se škodljivi gasovi ne mogu gomilati kad dođu u dodir sa hladnim površinama.

Slika 7 – Šema gasnog zračnog reflektora

PRIMENA GASNOG GREJANjA

Glavne prednosti primene gasa za zagrevanje prostirija su stalna spremnost, lako regilisanje i posluživanje, čistoća usled donošenja goriva i nepostojanja pepela. Nedostatak je na prvom mestu cena gasa viša od druge vrste goriva, a i sami uređaji – peći – su skuplji. Izbor ove vrste zagrevanja zavisi od ovih pomenutih uslova a i od toga da li se grejanje preko dana koristi u kraćim vremenskim periodima.

CENTRALNI ULjNI GREJAČ ZA VIŠE KALjEVIH PEĆI
Na slici 8 je prikazana koncepcija ovakve jedne konstrukcije. Centralni grejač (A) čija jačina odgovara potrebama svih prostorija koje treba zagrevati, postavljen je podrum. Iz njega se topli gasovi sagorevanja pod pritiskom potiskivajućeg ventilatora u grejaču, kao i ventilatora koji isisava ove gasove pri vrhu dimnjaka (K), razvode kanalima (G) u dimnjake svake kaljeve peći, a odavde kroz svaku peć preko njenog ložišta i izlazne cevi ponovo vraćaju u dimnjak da najzad povlazeni prirodnom ventilacijom i isisavajućim ventilatorom izlaze ohlađeni u atmosferu.
A - centralni grejač B - pumpa C - pomoćni rezervoar D - filter E - grejač sa ventilatorom F - razvodni kanali G - ulaz toplog glasa H - izlaz gasa P - peći

Slika 8 – Šema centralnog zagrevanja kaljevim pećima

F EDCB A

ODREĐIVANjE JAČINE GREJANjA
Na grafiku 1 predstavljene su potrebne količine toplote za jednočasovno zagrevanje prostorija od 15 do 200m3 za razliku unutršnje i spoljašnje temperature od (tu-ts)=40°. Vidi se sa dijagrama da su proračuni vršeni sa specifičnom potrebnom količinom toplote od 90 do 180Wm-3.

Grafik 1 – Grafikon za određivanje kolišine toplote za zagrevanje prostorija gasnim pećima

ZAGREVANjE PROSTORIJA ELEKTRIČNOM ENERGIJOM
Energija se često ne koristi u onom obliku u kome se nalzi u prirodi.  Primarna energija je oblik energije neposredno nađene u prirodi: energija vode, drvo, ugalj, nafta, gas, nuklearna energija, energija vetra...  Sekundarna energija nastaje transformacijom primarne energije u cilju njene primene: nafta se pretvara u svoje derivate, ugalj u briket, a ugalj i nafta u struju u električnim centralama. Pretvaranje primarne u sekundarnu energiju vrši se uz gubitke u obliku toplotne energije.  Korisna energija je manja od upotrebljene jer briket i benzin ne sagorevaju potpuno, već se jedan deo gubi u obliku toplotne energije. Izgubljeni deo energije zagreva Zemlju i njenu atmosferu. Zagrevanje el. Energijom iz ekonomskih razloga koristi se samo u prelaznim Periodima ili u nekim slučajevima. Prednosti i nedostaci električnih grejača su slični kao kod gasnih i uljnih samo još izrazitiji. Nema nikakvog opslužiavanja niti odvoda ostataka sagorevanja i zato mogu korisnije poslužiti kao prenosni modeli. Poznate su razne vrste el.grejača kod kojih su ugrađene žice koje se zagrevaju propuštenom el.strujom usled el.otpora. Mogu biti ostvarene sa ili bez ventilatora, akumulacije, keramikom ili uljem.

TERMOAKUMULACIONE ELEKTRIČNE PEĆI
Termoakumulacione peći sve se više primenjuju. Ima raznih modela. Na slici 9 data je peć. Grejač (A) koji su el.otprnici, nalaze se u unutrašnjosti jezgra (B) obloženog termoizolatorom(C). Kroz među prostor (D) ventilator (F) potiskuje vazduh i regulisanjem jačine njegovog protoka samim ventilatorom postiže se i promena odavanja toplote. Jačina grejača se računa tako da treba da pokrije gubitke toplote u predviđenim prostorijama koje on zagreva:

Pg =

Q 860 ⋅ 0.97

Pg – potrebna jačina grejača kW Q – proračunati gubici toplote kW 0.97 – koeficijent pretvaranja energije Nedostaci: visoka temperatura grejača, velika težina, visoka cena peći i el.energije.

Slika 9 – Šema termoakumulacone peći

OPREMA I UREĐAJI SISTEMA CENTRALNIH GREJANjA
Osnovne grupe opreme i uređaja sistema centralnog grejanja jesu: za transformaciju energije goriva u toplotnu, za prenošenje i razvođenje toplote i za odavanje toplote. U prvu grupu spadaju sve vrste kotlova i bojlera, u drugu sistemi razvodnih mreža i u treću grejna tela. KOTLOVI ZA ČVRSTA GORIVA Kotlovi za čvrsta goriva su slični i ostalim pećima, imaju ložište, rešetke, dimne kanale, sakupljač pepela... Mogu biti prema vrsti ložišta sa gornjim ili donjim sagorevanjem. Za obično grejanje zgrad kotlovi vodenog i parnog grejanja se razlikuju po priboru i uslovima rada. Kod donjeg sagorevanje je ravnomernije i sa boljim stepenom korisnog iskorišćenja, akod gornjeg sagorevanja može se postizati veće opterećenje i brže zagrevanje, a ova ložišta zahtevaju manju promaju.

Slika 10 – Šema ložišta sa Gornjim i donjim sagorevanjem

ČLANKASTI KOTLOVI
Člankasti kotlovi se sastoje iz niza jednostrukih i dvostrukih članaka. Prednost im je u tome što se mogu izrađivati u serijama sa malom cenom koštanja. Materijal je otporan na koroziju, postiže se veliki broj kombinacija sa malo tipova članaka, lako se prenose...Imaju po jedan prednji i zadnji članak, na prednjem su vrata za ubacivanje goriva, na zadnjem priključak dimnjaka. Člankasti kotlovi od sivog liva – pojedinačno se izrađuju do 70m2 grejne površine, a jačine do 640kW. Članci su deo ložišta i rešetke, nasipnog okna i dimnih kanala. Na gornjoj i donjoj strani imaju rupe sa blagim konusom u koje se stavljaju niplovi radi spajanja i radi zaptivanja.

Slika 11 – a(krajnji članak); b(unutrašnji članak); c(spojnica-nipl); d(zavrtka); e(spojni zavrtanj)

KOTLOVI OD ČELIČNOG LIMA
MALI I SREDNjI KOTLOVI Čelični kotlovi su manje osetljiviji za održavanje, mogu izdržati veće pritiske i temperature. Manjeg su veka jer su im delovi od čelika podložni većem razaranju od korozije. Čelični kotlovi treba da dozvoljavaju preopterećenje od nominalne jačine 25 do 40% bez naročitih teškoća. Pri nominalnom opterećenju stepen iskorišćenja treba da je najmanje 70%. VELIKI KOTLOVI U velikim centralama čest je slučaj da se nalazi više kotlova velikog kapaciteta. Izbor kotlova zavisan je od njihove primene i vrste goriva koje je na raspolaganju.

GASNI KOTLOVI
Građeni su od članaka, umesto rešetke imaju gorionik (brener) u vidu cevi sa mnogobrojnim rupicama. Grejne površine izrađene su sa rebrima. Grade se na jačini od 12000 do 470000W. Za manje stanove izrađuju se kotlovi od 17000W sa ili bez dodatnog rezervoara za snabdevanje toplom vodom.

LOŽIŠTA SA GORIONICIMA ZA GASOVITO GORIVO Sagorevanje gasa u kotlu vrši se pomoću specijalnih gorionika, koji mogu biti sa prethodnim i difuznim mešanjem. U gorioniku sa prethodnim mešanjem smeša gasa i vazduha vrši se unapred, a u difuznom smeša se vrši u grlu samog gorionika. Kombinovani gorionici su u stvari difuzni gorionici kod kojih se u centralnoj cevi za dovod gasa ugrađuje cev za dovod mazuta.

REGULACIONI UREĐAJI GASNIH KOTLOVA
Rukovanje može biti poluautomatsko ili potpuno automatsko. Regulatori su često kombinovani sa sigurnosnim uređajem. KOTLOVI ZA RAD SA TEČNIM GORIVOM Za rad sa tečnim gorivima postoje i specijalno izrađeni kotlovi za vodeno i parno grejanje pored onih kod kojih se to pstiđe prepravkama. Sve se više izrađuju kotlovi kod kojih se samo zamenjivanjem već postojećih delova mogu koristiti tečna ili čvrsta goriva LOŽIŠTA ZA TEČNA GORIVA Tečno gorivo za velike kotlove je mazut dok za manje se upotrebljava ulje za loženje. Ulje za loženje je manjeg viskoziteta i unosi se direktno u gorionik, dok se mazut dovodi u pomoćni rezervoar u kome se zagreva. Podesni su za transport, sagorevanje bez opadaka, loženje automatsko.

GORIONICI ZA TEČNA GORIVA
Kod tečnih goriva automatsko loženje je i jedino jer se gorivo lako dovodi, nema ostatka, osim odvodnih gasova. Sagorevanje tečnog goriva vrši se na taj način što se raspršeno u sitne kapljice meša sa vazdušnom strujom koja fa ubacuje u ložište u kome sagoreva. Automatsko regulisanje se vrši na dva načina: jedan je kontinualno regulisanje promenom jačine plamena, a dugi je da se vrši povremeno automatski uključivanje i isključivanje gorionika. Slika 13 – vazdušni filtar A, kompresor B,

elektrode za paljenje E, elektromagnetni venzil F, transformator za paljenje I, ventilator za sekundarni vazduh L i predgrejač za gorivo M, lopatica H, filtar C, prostor ispod siska G.

Slika 12 – Gorionici sistema Unitherm,Čačak Jačina od 160 do 1160kW.