4.

Estandarización e planificación do léxico

1. Marxinalidade e contacto lingüístico. As súas repercusións sobre o léxico A perda de contacto con rexistros e funcións formais desde finais da Idade Media ten importantes consecuencias, xa que este contacto non é recuperado ata o s. XIX e parte do XX (de xeito limitado en canto aos tipos de texto e cun retroceso no 2ª terzo do século). As principais consecuencias desta situación son: 1) Inhibición dos mecanismos de creación e de renovación lexical e terminolóxica: a) A lingua non xera recursos que non necesita. b) Cando o galego se enfronta a ámbitos nos que nunca antes estivera presente constátase que ten carencias léxicas e terminolóxicas (de aí que algúns xéneros literarios sexan menos cultivados en determinadas épocas). 2) Carencia dunha variedade supradialectal que sirva de elemento aglutinante dos diferentes dialectos, o que dá lugar a unha tendencia cara á disgregación dialectal, xa que non existe un estándar consolidado que: a) Actúe como elemento aglutinante, coma unha variedade coa que os falantes se identifiquen. b) Teña unha función separadora respecto doutras variedades lingüísticas. c) Sirva de referencia para a organización xerárquica das variedades:  Por riba do estándar: lingua poética e literaria.  Por debaixo do estándar: popular, coloquial, informal, dialectal... 3) Exposición á influencia lingüística do castelán, que se converte no principal fornecedor de préstamos e influencias léxicas diversas. 1.1. O castelanismo léxico e semántico 1) Castelanismo e préstamo: o castelanismo é un préstamo, pero dáse nunha situación na que o galego está en posición de inferioridade respecto do castelán, polo que é menos tolerado ca outros. 2) Tipoloxía dos préstamos. Criterios: a) Finalidade:  Préstamos utilitarios ou de conveniencia:  Introdúcense na lingua receptora para cubrir unha carencia designativa (cast. *altavoz).  Rexístranse sobre todo no léxico neolóxico, especialmente na terminoloxía.  Pódese dar unha reversión do proceso:  Procedemento: creación e posta en circulación dunha solución alternativa. É, polo tanto, un traballo de gabinete (ing. loud speaker > altofalante).


Préstamos suntuarios ou de luxo (abuelo, dios):  Non se xustifican por carencias designativas.  Desprazan a solución tradicional, que:  Desaparece ou sobrevive marxinalmente (avó, abuelo).
1 Gramática galega II 2009/2010 USC

4. Estandarización e planificación do léxico

Convive co préstamo (especialización funcional ou semántica) (sartén, tixola; costela, costilla).  Reversión do proceso: recuperación e promoción da solución tradicional.


b) Procedemento formal:  Importacións:  Transferencia dun elemento léxico da lingua fonte á lingua receptora.  Dependendo do grao de adecuación gráfica e/ou fonética considéranse:  Estranxeirismos: palabras importadas cunha configuración gráfica, fonética ou morfolóxica allea á lingua receptora, o que non implica que sexa idéntica á da lingua fonte. Exemplos: software.  Préstamos léxicos: palabras importadas cuxa configuración gráfica, fonética e morfolóxica se adecúa á lingua receptora ou procura adecuarse a ela. Exemplo: fútbol.


Calcos: non dan lugar a novos elementos léxicos. Poden ser:  Semánticos: asignación a unha palabra dun significado que a palabra cognada ten na lingua fonte.  Morfoléxicos: palabras ou sintagmas (máis frecuente) construídos con material da lingua receptora pero elaborados de acordo cun patrón tomado da lingua fonte. Poden ser de dous tipos1:  Traducións literais. Exemplos: weekend > fin de semana; cold war >
guerra fría.


Traducións libres. Exemplo: brain drain ('sumidoiro de cerebro') >
fuxida de cerebros.

Exercicio:

Exemplo fútbol baloncesto entrenador grifo escoba software iceberg conexo aceira adoecer ('ter un defecto')
1

Finalidade utilitario utilitario utilitario suntuario (especialización semántica) suntuario (especialización semántica) utilitario utilitario utilitario suntuario

Procedemento formal préstamo léxico calco morfoléxico

estranxeirismo

préstamo léxico acomodado calco semántico

Algúns autores establecen unha variante do calco morfoléxico para creacións especiais, que denominan creación prestada. Sería o caso de solucións coma vaqueiros, que non están fundadas na lingua fonte ((blue) jeans, denim). 2 Gramática galega II 2009/2010 USC

4. Estandarización e planificación do léxico

Exemplo rato alonxar rañaceos a paso de tartaruga

Finalidade utilitario

Procedemento formal calco semántico calco morfoléxico calco morfoléxico (skyscraper)

1.2. O castelán como lingua de interposición O alto grado de coincidencia co castelán nas solucións adoptadas para os préstamos léxicos é consecuencia de que actúa como lingua de interposición na entre a lingua fonte e a lingua receptora. Exemplos: Inglés football basketball handball volleyball baseball Castelán fútbol baloncesto balonmano voleibol béisbol Galego fútbol baloncesto balonmán voleibol béisbol

Contexto normalizado castelán inglés
GALEGO

alemán italiano portugués

francés

Interposición inglés alemán francés italiano portugués

CASTELÁN

GALEGO

1.3. A mediatización das escollas léxicas 1) Orientación converxente: marxinación do léxico diferencial e emprego preferente do coincidente co castelán. 2) Orientación diverxente: selección preferente do léxico diferencial e marxinación do coincidente co castelán. Estas dúas orientacións pódense dar na mesma persoa en función da situación comunicativa. Tanto unha coma reflicten o condicionamento do castelán á hora de facer as escollas léxicas.
3 Gramática galega II 2009/2010 USC

4. Estandarización e planificación do léxico

1.4. Purismo e diferencialismo 1) Situación sociolingüística e finalidade do purismo ou diferencialismo: a) Linguas cun estándar consolidado: manifestación da vontade de protexer o estándar de "contaminacións" procedentes doutra fonte, externa ou interna (resistencia do estándar ao cambio). b) Linguas cun estándar "en construción": contribución ao reforzo da "función separatista" que o estándar está chamado a exercer. 2) Condicionamentos de aparición e intensidade do purismo: a) Estadio do proceso de estandarización: adoita aparecer en fases avanzadas do proceso de estandarización. Así, no galego non existe esta actitude no s. XIX, coa excepción de Saco Arce. b) Proximidade lingüística da lingua dominante: canto maior é a proximidade da lingua dominante, maior é a intensidade do purismo. c) Difusión social da lingua dominante: canto maior é a difusión social da lingua dominante, maior é tamén a intensidade do purismo. 3) Tipos de purismo (Thomas): establécense atendendo ao obxectivo da depuración e a cal é a variedade modélica (solucións preferibles) que se pretende establecer:  Arcaizante: busca desprazar as solucións innovadoras en favor das tradicionais.  Etnográfico: prefire as solucións rurais fronte ás urbanas (Saco Arce).  Elitista: prefire as solucións urbanas fronte ás rurais (postura maioritaria no s. XIX).  Reformista: depuración de elementos da lingua dominante (situación actual).  Xenofbfico: xorde da concepción de que unha determinada lingua é superior ás demais, o que dá lugar a unha depuración de elementos alleos. Exemplo: no alemán de entreguerras elimínanse cultismos de raíz
grecolatina.

4) O diferencialismo na lingüística galega: a) Finalidade: eliminación preventiva de todas aquelas solucións formalmente coincidentes co castelán e, daquela, susceptibles de seren interpretadas como castelanismos. b) Medios: con esta finalidade pódense empregar unha serie de recursos (pero o seu uso non implica necesariamente que sempre teñan finalidade diferencialista):  Diferencialismo 'endóxeno', que trata de explotar os recursos ofrecidos pola lingua viva do momento:  Sinónimos ou pseudosinónimos diferenciais. Exemplos de
pseudosinónimos: último - derradeiro; fitar, enxergar - mirar, ver; choutar - saltar.  Popularismos e dialectalismos diferenciais. Exemplos: probe; il, iste vs. tu.

4

Gramática galega II 2009/2010 USC

4. Estandarización e planificación do léxico



Diferencialismo 'exóxeno' (compatibles cos recursos anteriores):  Arcaísmos.  Lusitanismos.  Hiperenxebrismos: supoñen unha forma peculiar de ultracorrección.
Exemplos: *escea, *hebrero.

2. A estandarización do léxico 2.1. Depuración e selección do léxico da variedade estándar Tarefas que cómpre levar a cabo na estandarización do léxico: 1) Compilación 2: consiste en reunir información sobre o patrimonio léxico, para o que podemos botar man de: a) Corpora de textos orais ou dialectais. Exemplo: traballos sobre a fala de
determinados lugares.

b) Corpora de textos escritos ou literarios. Exemplos: TILG, TMILG, CORGA,
etc.

c) Lexicografía galega. d) Lexicografía doutras linguas, en especial para léxico de ámbitos nos que o galego nunca estivo presente. 2) Depuración: a) Castelanismos:  Restauración de solucións tradicionais, vivas ou non. Exemplos: billa,
bispo, rabada.


Revisión do tratamento recibido por préstamos e calcos introducidos a través do castelán. Exemplos: bolxevique, minestra, tsar, altofalante...

b) Préstamos doutras linguas:  Criterios para a aceptación ou rexeitamento:  Carácter utilitario ou suntuario, un aspecto que non sempre está claro xa que. Por exemplo, considérase que stress é un préstamo suntuario
que despraza a tensión, pero non teñen o mesmo significado; do mesmo xeito, nalgunhas linguas de especialidade úsanse préstamos suntuarios coa finalidade de marcar o discurso especializado (por exemplo, basket).

 Substitucións ou importacións: os préstamos introducidos en forma de calco son máis aceptables cás importacións.  Asentamento na lingua: os préstamos máis antigos son máis difíciles de mudar.  Condicionantes do procedemento formal de introdución:  Xenismos: é un tipo de préstamo que designa unha creación cultural (en sentido amplo) propia dun determinado ámbito lingüístico. Normalmente son importados e só presentan unhas adaptacións
2

A compilación de información sobre o léxico é unha tarefa máis complexa ca noutros planos coma o morfolóxico, de aí que a estandarización do léxico adoite ser máis tardía. 5 Gramática galega II 2009/2010 USC

4. Estandarización e planificación do léxico

mínimas cando xa están moi asentados na lingua. Exemplos: pizza,
espaguetes, macarróns; aparheid...

 Préstamos antigos ou recentes: os préstamos máis antigos tenden a adaptarse en maior medida, aínda que se introduzan pola vía do estranxeirismo. Exemplos: estándar vs. estrés / stress vs. spray, sponsor.  Confronto con outras linguas: axuda á adaptación dos estranxeirismos (agás que existan razóns de peso para adaptalos de xeito diferente). Este condicionante tamén está implicado na adopción de internacionalismos (sistema métrico, etc.).  Traducibilidade: hai formas facilmente traducibles (mouse > rato) e outras que non o son (software). No primeiro caso o habitual é o calco e no segundo o estranxeirismo.  Consecuencias da adaptación: canta maior sexa a distancia entre a adaptación e a forma na lingua fonte, menores son as posibilidades de que esta se leve a cabo. Exemplo: spray > esprai vs. jazz > llás.  Concisión: os préstamos que se substitúan por solucións consistentes nun sintagma complexo teñen menos posibilidade de éxito. Exemplo:
bit > díxito binario.

c) Hiperenxebrismos, invencións, palabras fantasma, etc. 3) Selección e xerarquización de variantes. 4) Planificación da neoloxía. 2.2. A planificación da neoloxía 1) O proceso de documentación e de depuración pon de manifesto a existencia de carencias e lagoas léxicas. 2) O desenvolvemento e expansión funcional esixe a validación de solucións neolóxicas circulantes ou a creación / habilitación de solucións alternativas. 2.2.1. A neoloxía de creación propia 2.2.2. O préstamo léxico: tipoloxía e criterios de aceptabilidade

6

Gramática galega II 2009/2010 USC