Binagong Edisyon

6

GOP - Textbook Funds

Kagawaran ng Edukasyon

z Republika ng Pilipinas

May-akda
Marites B. Cruz
Julia T. Gorobat
Norma C. Avelino
Editor
Florencia C. Domingo, PhD
PAG-AARI NG PAMAHALAAN
HINDI IPINAGBIBILI
INILAAN PARA SA
Distrito/Paaralan: ______________________________
Dibisyon: _____________________________________
Unang Taon ng Paggamit: _______________________
Pinagkunan ng Pondo (pati taon): _________________

Yaman ng Pilipinas 6
Batayang Aklat sa Heograpiya, Kasaysayan, at Sibika 6

Binagong Edisyon 2010
Muling Limbag 2014
ISBN: 978-971-0421-30-5
Karapatang-Ari © 2007
EdCrisch International, Inc.

Ang aklat na ito ay pag-aari ng EdCrisch International, Inc. at alin mang
bahagi nito ay hindi maaaring ilathala sa anumang anyo nang walang nakasulat na
pahintulot ng tagapaglathala.

Inilimbag ng:

EdCrisch International, Inc.
5059 Filmore St., Cor. Arellano St.,
Palanan, Makati City
Tel. No. (02) 407-5953; 834-1334
email: info@edcrisch.com

PAUNANG SALITA
Ang batayang aklat na ito, Yaman ng Pilipinas 6, ay inihanda para sa mga
batang mag-aaral ng Heograpiya, Kasaysayan at Sibika sa Ikaanim na Baitang.
Ang aklat ay binubuo ng limang yunit na may iba’t ibang aralin para sa paglinang
ng mga kasanayang itinakda ng 2002 Basic Education Curriculum.
Sa Unang Yunit ng aklat ay matatanto ang kahalagahan ng populasyon,
kalusugan, at edukasyon, ang pagkilala sa tao bilang pinakamahalagang yaman ng
bansa, at masusuri ang mga bumubuo sa sambayanang Pilipino. Matatalakay rin
ang tungkol sa mga pagpapahalaga at paniniwala ng mga Pilipino.
Mapag-aalaman sa Ikalawang Yunit ang heograpiya ng Pilipinas, ang
kahalagahan ng teritoryo at lokasyon ng bansa, gayundin ang wastong pangangalaga
sa kalikasan at mga likas na yamang biyaya ng Maykapal. Mapahahalagahan ang
matalinong pagpapasya sa paggamit at pagtulong sa pangangalaga ng likas na
yaman.
Sa Ikatlong Yunit ay matatalakay ang pag-unlad ng pamahalaan ng bansa at
mamamayang Pilipino sa iba’t ibang panahon at ang mga uri ng pamahalaan sa
iba’t ibang bahagi ng daigdig, ang mahahalagang katangian ng bansang demokratiko,
sistemang pampulitika ng Pilipinas, at kahalagahan ng pamahalaan sa isang bansa.
Higit ding mauunawaan ang halaga ng mga karapatan at kalayaan upang
mapangalagaan ang mga ito.
Makikilala nang lubusan ang dalawang uri ng soberanya ng ating bansa sa
Ikaapat na Yunit. Mababatid din ang mga karapatang tinatamasa ng Pilipinas
bilang malayang bansa at ang mga pagtatanggol ng mga makabayang Pilipino laban
sa mga dayuhang mananakop. Sa yunit ding ito ay mapag-aaralan ang pakikipagugnayan ng bansang maunlad at papaunlad gayun din ang mga samahang
pangrehiyon at pandaigdig.
Sa Ikalimang Yunit ay masusuri ang pagsisikap ng pamahalaan at mamamayan
upang mapatatag ang ating bansa. Malalaman dito ang mga paraan ng pagiging
produktibo, pagpapaunlad at pangangalaga sa sarili, wastong paggamit ng mga
kalakal o serbisyo, pagtitipid ng enerhiya, at paglutas sa pambansang suliranin na
makatutulong sa pagpapaunlad ng ating bansa ayon sa taglay na kakayahan.
Mga May-akda
iii

.......................39 YUNIT II ANG HEOGRAPIYA NG PILIPINAS Kabanata 4 Teritoryo ng Bansa Aralin 10 Hangganan at Lawak .................................................................alang sa Kalusugan at Edukasyon ...................... 11 Pandarayuhan .............. 15 Mga Pilipino na Bumubuo sa Bansa Pagka-Pilipino ...................................................................... 36 Mga Tradisyunal na Pagpapahalaga at Paniniwala............................... 57 Aralin 14 Matalinong Paggamit ng mga Likas na Yaman................. 62 Kabanata 6 Pangangalaga sa Teritoryo at mga Likas na Yaman Aralin 15 Mga Suliraning Pangkabuhayan ...... 32 Pagpapahalaga at Paniniwala . 52 Aralin 13 Mga Likas na Yaman Ayon sa Uri .............................................................................. 49 Kabanata 5 Topograpiya at mga Biyayang Yaman ng Kapuluan Aralin 12 Ang Topograpiya at mga Likas na Yaman ng Pilipinas ........ 66 Aralin 16 Mga Paraan ng Pangangalaga sa Teritoryo at mga Likas na Yaman Nito .................................................................... 2 Populasyon ng Pilipinas ............... 21 Iba’t Ibang Pangkat Etniko .................................. 5 Distribusyon at Kapal ng Populasyong Urban at Rural ............Nilalaman YUNIT I PILIPINO SA PAGSIBOL NG BANSA Kabanata 1 Populasyon ng Bansa Aralin 1 Aralin 2 Aralin 3 Aralin 4 Kabanata 2 Aralin 5 Aralin 6 Kabanata 3 Aralin 7 Aralin 8 Aralin 9 Katangian ng Populasyon: Malusog at Matalinong Mamamayan ................................... 24 Pagtataguyod ng Tao sa Bansa Pagsasaalang...................................... 43 Aralin 11 Ang Lokasyon ng Pilipinas........................................... 70 iv .....................

........................................... ................... 147 Kabanata 10 Pakikipag-ugnayan ng Pilipinas sa Iba’t Ibang Bansa Aralin 33 Pakikipag-ugnayan ng Pilipinas sa Ibang Bansa sa Iba’t Ibang Panahon ........................................................... 158 v ............................. 127 Aralin 29 Mga Karapatang Tinatamasa ng Pilipinas ........ 119 Aralin 27 Kahalagahan ng Pagtatamasa ng mga Kalayaan at Karapatan ng Tao ..................................................... 111 Aralin 25 Paraang Nakatutulong sa Pangangalaga ng mga Karapatan ..................... 99 Aralin 23 Ang Karapatan at Kalayaan ng mga Mamamayang Pilipino ...... 83 Mga Katangian ng Bansang Demokratiko ..... 154 Aralin 35 Kontribusyon ng Pilipinas sa mga Samahang Panrehiyon at Pandaigdig ......... 142 Aralin 32 Pagtatanggol sa mga Hangganan at Teritoryo ng Bansa ....... 150 Aralin 34 Kalagayan ng Pakikipag-ugnayan ng Pilipinas sa mga Bansang Maunlad at Papaunlad .... 91 Kahalagahan ng Pamahalaan ....................................... 124 YUNIT IV PAGPAPAHALAGA SA KALAYAAN Kabanata 9 AT SOBERANYA NG PILIPINAS Ang Soberanya ng Bansa Aralin 28 Ang Kahalagahan ng Panloob at Panlabas na Soberanya ng Pilipinas ....................................YUNIT III ANG PAMAHALAAN Kabanata 7 AT ANG MAMAMAYANG PILIPINO Ang Pamahalaan ng Pilipinas Aralin 17 Aralin 18 Aralin 19 Aralin 20 Aralin 21 Ang Pamahalaan at Layunin sa Pagtatatag Nito .................................. 76 Mga Uri ng Pamahalaan ................. 136 Aralin 31 Pagkamit ng Kalayaan mula sa Amerikano ................96 Kabanata 8 Ang Mamamayang Pilipino Aralin 22 Ang Mamamayan ng Pilipinas ............... 132 Aralin 30 Pagbawi ng Kalayaan mula sa mga Espanyol ... 104 Aralin 24 Mga Tungkulin o Pananagutan ng Mamamayang Pilipino ............... 88 Sistemang Pampamahalaan ng Pilipinas ............................................................. 115 Aralin 26 Mga Pangyayaring Nakahahadlang sa Pagtatamasa ng mga Karapatan ..................................

.............................................................. 162 YUNIT V PAGSISIKAP NG MAMAMAYAN AT PAMAHALAAN SA PAGPAPATATAG NG BANSA Kabanata 11 Paraan ng Pagtataguyod sa Kaunlaran ng Bansa Aralin 37 Mga Palatandaan ng Kaunlaran ............... 231 Talasanggunian .... 219 Pagpapanatili at Pagpapaunlad sa Kultura ng Bansa .............. 215 Enerhiya: Salik ng Kaunlaran .. 224 Mga Proyekto sa Paglutas ng Pambansang Suliranin .......................................................................... 178 Aralin 41 Mga Paraan ng Pagpapaunlad ng Agham at Teknolohiya .............................. 195 Katangian ng Taong may Tamang Saloobin sa Paggawa ........................................................................................................................................................................................................... 165 Aralin 38 Katangian ng Isang Maunlad na Bansa ..Aralin 36 Mga Kabutihang Dulot sa Pilipinas ng Pagsapi sa mga Samahang Panrehiyon at Pandaigdig .... 186 Pagiging Produktibo ng Tao . 174 Aralin 40 Mga Paraan para sa Pagpapabuti ng Edukasyon ... 205 Paraan ng Wastong Paggamit ng mga Kalakal at Paglilingkod... 228 Talahuluganan ...................................................................................................................................................... 199 Pangangalaga sa Sarili . 191 Pagtitiwala sa Sariling Kakayahan ...................... 169 Kabanata 12 Paraan ng Pagpapabuti ng Edukasyon Aralin 39 Mga Patakaran at Programang Pangkabuhayan ng Pamahalaan ........................ 182 Kabanata 13 Pagiging Produktibo Aralin 42 Aralin 43 Aralin 44 Aralin 45 Aralin 46 Aralin 47 Aralin 48 Aralin 49 Aralin 50 Aralin 51 Aralin 52 Aralin 53 Aralin 54 Kahulugan ng Pagiging Produktibo .............. 212 Muling Paggamit ng Bagay na Patapon Na .................................................................. 222 Paglutas ng mga Pambansang Suliranin ........... 208 Pagtangkilik sa Sariling Produkto ............. 233 vi ..... 202 Katangian ng Matalinong Mamimili .

maayos na tirahan. Anu-ano ang mga sangkap o salik na kailangan upang lubos na mabigyang-kahulugan ang kaunlaran ng isang bansa? Alamin mo Kaunlarang Pangkabuhayan Ang kaunlarang pangkabuhayan ay nakikita sa pagkakaroon ng isang mamamayan ng sapat na pagkain. at 165 . may sapat na pinagkukunan ng mga panustos sa kanilang pangangailangan.YUNIT V PAGSISIKAP NG MAMAMAYAN AT PAMAHALAAN SA PAGPAPATATAG NG BANSA Kabanata 11 Paraan ng Pagtataguyod sa Kaunlaran ng Bansa Aralin 37 Mga Palatandaan ng Kaunlaran Palatandaan ng Kaunlaran Pulitika “ “ “ Paggalang sa Saligang Batas Pagkilala sa mga Karapatang Pantao Pagpapairal sa kapayapaan at kaayusan ng pamahalaan Kultura Kabuhayan “ “ “ GNP Per Capita Income Manggagawa “ “ “ Tradisyon Pagpapahalaga Paniniwala Magsimula ka Ano ang kaunlaran? Paano natin mabibigyan ng tamang kahulugan ang kaunlaran ng isang bansa? Ang kaunlaran ay isang kondisyon ng mga mamamayan kung saan sila ay masaya. maayos na pananamit. at may matiwasay na namumuhay. Maaaring ang kaunlaran ay nababatay sa pananaw ng ibang bansa o mga taga-labas ng bansa.

mga pagdiriwang. awit. at pagpapahalaga. Kaunlarang Pangkultura Ano ang kultura? May kasabihan na ang kultura ay siyang kaluluwa ng isang bansa. Inilalagak ang mga relics sa mga museo. at tradisyon. Ito ang nagbibigay ng mga pagkakakilanlan sa isang pangkat etniko. Ang mga Pilipino ay mahusay sa larangan ng pagguhit at likhang-sining na nakatatawagpansin ng mga dayuhan at mga kapwa Pilipinong may pagpapahalaga sa sining. Kinikilala ang ating mga mang-aawit at Ang mga Pilipino ay mahilig sa sining hinahangaan ang musikang Pilipino sa iba’t ng pagsasayaw kung saan sila ibang bansa. Ipinakikita rito ang sinaunang kasaysayan ng Pilipinas at kultura ng iba’t ibang pangkat etniko ng bansa. Kaunlarang Pampulitika Sa Pilipinas ay maraming mamamayan ang aktibo at mahilig sa pulitika. katutubo man o ballet. Pilipino ay umaani rin ng tagumpay sa mga sayaw. 166 . ang mga hinahangaan sa ibang bansang pinagtatanghalan. Hinahangaan sa daigdig ang Banawe Rice Terraces ng Pilipinas. lokal man o pambansang halalan. Ito ay palatandaan na ang mga mamamayan ay mulat at lubos na nakikibahagi sa pamumuno sa ating pamahalaan. Province. makukulay na sining. Ang isang mamamayang may kakayahang pumasok sa paaralan at magtapos ng kursong kanyang napili ay masasabing nakaaangat sa buhay. May mga gusali at mga tahanang sa tagal ng panahon ay matibay at maganda pa rin sa kabila ng kalumaan ng mga ito. nalilinang ang kanilang kaalaman at kakayahan upang makakuha sila ng magandang hanapbuhay. Sa isang bansang demokratiko tulad ng Pilipinas. ang mga mamamayan ay nakapipili ng mga mamumuno sa pamahalaan sa pamamagitan ng halalan. Ito ay makatutulong sa higit na mahusay na pakikilahok sa mga gawaing pampamayanan. Sa pagkakaroon ng mga mamamayan ng sapat na edukasyon. Ito ay gawa sa kasanayang pang-agrikultura ng mga ninunong Pilipino sa Ifugao at Mt. kaugalian.malusog na pangangatawan. sayaw. Kaugnay ng musika. Ang mga bagay na mahalaga na ginamit ng ating mga ninuno ay itinatago at pinahahalagahan. Ilan dito ang paraan ng kanilang pamumuhay. Kahit ang mga kababaihan ay masiglang lumalahok sa pulitika.

uri ng tirahan c. Isagawa mo A. Subalit ang kanilang lakas at kapangyarihan ay nagbubuhat sa taongbayan na siyang nagluklok sa kanilang posisyon na inuokupahan. Ang pagpapalakad sa ating pamahalaan ay ipinagkakatiwala sa mga halal na pamunuan. Ang kultura ay siyang kaluluwa ng bansa. Mahalaga sa pamamahala ng Estados Unidos. Sa anong paraan ipinakikita ng mga mamamayan ang pangangalaga sa kultura ng bansa? B. Ipahayag ang iyong sagot sa mga tanong. Sa mga mamamayan nakasalalay ang kinabukasan at kaunlaran ng bansa. Kung wala nito. Ihambing ang kulturang Pilipino sa kultura ng ibang bansa sa: a. edukasyon 2. 4. 167 . rin ang bahagi mga mamamayan sa pagtataguyod ng kaunlaran ng bansa. Kailangang may matatag na kalooban ang bawat opisyal sa pagganap ng kanyang tungkulin. 1946 ganap ang ganitong pinuno. Magbigay ng paliwanag na nagpapatunay na totoo ang isinasaad sa sumusunod na pangungusap. Anu-ano ang mga paraang isinasagawa ng pamahalaan upang mapanatiling matatag ang kabuhayan ng bansa? 5. pagkain d. Maunlad ang bansa na may pamahalaan na tumutugon sa pangangailangan ng mga mamamayan. paglilibang b. 1. Mahalaga ang ginagampanang papel ng nang naging malaya ang Pilipinas pamahalaan sa pag-unlad ng bansa. 1. ang maliliit o mahihirap na mamamayan ay binibigyan ng pagkakataong makilahok at magpasiya para sa sarili.Ang kaunlarang pampulitika ay nakikita kung ang mga pinunong inihalal ay may kakayahang gampanan ang kanilang tungkulin. Sa isang bansang may maunlad na istrukturang pulitikal. Umuunlad ba ang kabuhayan ng Pilipinas? Patunayan mo. may karapatan ang mamamayan na palitan o hindi na ihalal muli Noong ika-4 ng Hulyo. Nagkakaroon sila ng boses upang masabi ang anumang nakaaapekto sa kanilang buhay. Bakit itinuturing na maunlad ang bansang may maunlad na kultura? 3. Maunlad ang bansa na may sistemang pulitikal na pinanggagalingan ng sigla at lakas ng tunay na demokrasya para sa mamamayan. 2.

mamamayan populasyon kalagayan 1. Ano ang kalagayan ng pamumuhay sa mga bansang may maunlad na pulitika? 2. Mataas ang lebel ng __________. Anu-anong palatandaan ang magpapatunay na maunlad nga ito? 168 . Subukan mo A. 5. Nakarating ka na ba sa isang bayan o lungsod na itinuturing na may maunlad na pamayanan? Sagutin mo ang sumusunod: a. Ang kaunlaran ay naipakikita sa kalagayan ng pamumuhay ng tao. Magaling ang __________ ng publiko. Mataas ang lebel ng kaalaman ng __________. 6. 10. B. 2. Piliin sa loob ng kahon ang salitang kailangan sa patlang upang makumpleto ang pangungusap. Ano ang masamang maaaring ibunga ng labis na pamumulitika? Kaya mo ito! 1. 8. 3. Ibigay ang inyong opinyon sa mga sumusunod: 1. 9. saloobin nagsasarili kaalaman antas edukasyon paglilingkod pamahalaan pangkabuhayan Ang bansang maunlad ay ganap na __________. Masasabi mo bang maunlad ang sistemang pampulitika ng Pilipinas? Pangatwiranan ang sagot. Positibo ang __________ at may magaling na pagpapahalaga. 2. Mataas ang __________ ng bawat indibidwal. Mabuti ang __________ ng mga mamamayan. Ang sumusunod ay katangian ng isang bansang maunlad. Isulat ang sagot sa sagutang papel. Magaling ang produksyong __________. Ano ang pangalan ng bayan o lungsod na ito? b.Bigyang pansin at suriin “ “ Ang kaunlarang pangkabuhayan ay tinatawag ding kaunlarang ekonomiko. 7. 4. Mataas ang _________ ng mga laang-bisig. 3. Kontrolado ang paglaki ng __________. Bakit itinuturing na maunlad ang pamayanang ito? c. Ikuwento ang mga narinig o nabasa mo tungkol sa isang huwarang pinuno ng pamahalaan.

Ngunit marami pang aspeto sa buhay na nagbibigay ng katangian sa kaunlaran.Aralin 38 Katangian ng Isang Maunlad na Bansa Magsimula ka Ang Pilipinas ay isa sa mga umuunlad na bansa sa Asia. Marami pa itong kailangang gawin tungo sa hangarin nitong ganap na kaunlaran. Dito nabibilang ang United States. Madalas na ilapat ang kaunlaran sa mataas na kabuuang kita ng pamahalaan sa loob ng isang taon at kung paano maibabahagi ang kita bilang paglilingkod sa mga mamamayan. Maunlad ang bansa na may pamahalaang May kaunlaran din kung ang serbisyo tumutugon sa pangangailangan ng mga ng pamahalaan ay nakararating sa mga mamamayan mamamayan sa pamamagitan ng iba’t ibang uri ng paglilingkod. Ang mayayaman o mauunlad na bansa sa daigdig ay patuloy sa pag-unlad. Maiuugnay din sa kaunlaran ang kalidad ng pamumuhay ng mga mamamayan. France. Ito ba ay nangyayari sa ating bansa? Alamin mo Isang katotohanan na iilan lamang ang mayayamang bansa sa daigdig. at Germany. Katangian ng mga bansang ito ang sumusunod: • Ganap na industriyalisasyon • Magaling na produksyong agrikultural • Mataas na kita ng bawat indibidwal • Mataas na lebel ng teknolohiya • Mataas na lebel ng kaalaman ng yamang-tao • Mabuting kalusugan ng mamamayan • Malaking bahagdan ng mga mamamayang may hanapbuhay • Kontrolado ang paglaki ng populasyon • Magaling ang pangasiwaang publiko • May positibong pananaw 169 . Great Britain. Canada.

Ang pagdami ng industriyang gumagawa ng mahahalagang produkto ay palatandaan din ng pag-unlad ng kabuhayan. Mahalaga kung ganoon na maging matapat ang mga pinuno ng pamahalaan sa pagsusulong sa tunay na sitwasyon ng kalagayang pangkabuhayan ng mga mamamayan. bibili pa sa ibang bansa.Kaunlarang Pangkabuhayan Ang pagdami ng industriyang gumagawa ng mahalagang produkto ay palatandaan ng pag-unlad ng kabuhayan. Ilan sa mga ito ay ang paglaki ng Gross National Product (GNP). Kapag dumarami ang industriya nababawasan ang dami ng walang hanapbuhay. Bagaman ang pag-unlad ay kasabay ng mga pagbabago. Ang pag-unlad ng kabuhayan ay makikita sa iba’t ibang palatandaan. at pamahalaan sa pag-abot nito. Kung hindi matutustusan ang pangangailangang ito. sakit. Ang bahagi ng populasyon na maaaring maghanapbuhay ay mga mamamayang may 15 taong gulang at higit pa. kailangan din ang pag-unlad ng agrikultura. gutom. kamangmangan. Isa ring palatandaan ng kabuhayan ang paglaki ng bahagdan ng taong may hanapbuhay. Ang isang bansang maunlad ay may kakayahang matugunan ang kanyang pangangailangan. Kailangan ng mga industriya ang kagamitang panangkap. Hindi maituturing na sumusulong ang ekonomiya kapag hindi nawala ang mga suliranin sa kahirapan. simbahan. Kasabay ng pagdami ng industriya. at bilang ng hanapbuhay. at kawalan ng trabaho. Kapag lumiit ang bahagdan ng walang hanapbuhay masasabing umuunlad ang kabuhayan ng bansa. Pangunahing layunin ng bawat bansa na maging maunlad ang kabuhayan nito. 170 . per capita income. Ang isang bansang maunlad ay hindi umaasa sa iba. paaralan. Ang GNP ay tumutukoy sa pangkabuuang dami ng produkto at serbisyo sa loob ng isang taon. Ang tunay na kaunlaran ay makakamit kung magkakatuwang ang mag-anak. mahalagang suriin ng mga mamamayan ang uri ng pagbabago.

Folk Arts Theater. Nagkakaroon ng pagkakataon ang mga mamamayan na makita ang kulturang pinagdaanan sa pagpunta sa ating mga museo. Paglilinis ng mga baradong drainage sa kalye 7. Pag-iimpok sa bangko 5. Metropolitan Theater. Sabihin kung kaunlarang pangkabuhayan. Ang mga elemento ng kultura ay kinabibilangan ng sining. pampulitika. Isagawa mo A. sayaw. naririyan ang mga gusali. sayaw. o pangkultura ang ipinahahayag. May Pambansang Museo ang Pilipinas. at pagpapahalagang naglalarawan ng uri ng pamumuhay ng mga pangkat etniko. May mga tanghalan na nagbibigay-pagkakataon sa mga mamamayang may kakayahan at talino na magtanghal ng dula. Pagtuturo sa mga kabataan ng paggawa ng papaya soap 3. panitikan. 1. Basahin ang mga pangungusap. Pagsali sa patimpalak-awitan ng paaralan 6. gawing-asal. o awit bilang bahagi ng ating kultura. Pag-aalaga ng manok at pugo sa bakuran 8. Paglahok sa halalan para sa mamumuno ng kooperatiba sa samahan 9. Paglahok sa “Brigada Laban sa Droga” ng barangay 2. tahanan.Larangan ng Kultura Ang kultura ang siyang nagbibigkis sa mga mamamayan at isa sa mga pinagmumulan ng diwa ng pagkakaisa. Palatandaan ng maunlad na kultura ang antas ng kaalaman. Pagiging blood donor sa lokal na sangay ng Red Cross 10. Ilan sa mga ito ay ang Cultural Center of the Philippines. Pagsali sa Santacruzan ng Sangguniang Kabataan (SK) sa kanilang lugar 4. at Meralco Theater. bukod sa mga pribadong museo tulad ng Ayala Museum at museo sa Villa Escudero. at mga bagay na minana pa sa ating mga ninuno. pananamit ng mamamayan. musika. paniniwala. pagtangkilik. Masasabi natin na maunlad ang isang bansa kapag ito ay may maunlad na kultura. Kung titingnan natin ang ating kapaligiran ay makikita natin ang kulturang nakagisnan. May mga museo din sa iba’t ibang lalawigan kung saan nakatutulong sa mga mag-aaral ang kanilang kaalaman kung gaano nalilinang ang kultura sa pagdaan ng panahon. Ang mga saloobin at pagpapahalaga ng mga mamamayan ay bahagi rin ng kultura ng isang bansa. Pagtatanim ng gulay sa likod ng bahay 171 . at pagpapalaganap ng mga tao sa kanilang kultura.

iskultor. Lahat ba ng mga bansa sa Asya ay maunlad? Patunayan ang iyong sagot. Kailan masasabi na ang isang bansa ay maunlad? hindi maunlad? 4. Ang pamahalaan ay naglalaan ng mga pondo sa pagtataguyod at pangangalaga sa mga makasaysayang pook. 1. Saan nakikita kung may maunlad na kultura ang mga mamamayan? 3. teatro. Isulat ang sagot sa mga tanong na ito sa sagutang papel. Kaunlarang pangkabuhayan 2. mananayaw. 2. Bigyang pansin at suriin “ “ “ “ Ang Pilipinas ay mayaman sa mga yamang-likas na matatagpuan sa lahat ng dako ng bansa. Saang kategorya nabibilang ang Pilipinas? Bakit? 5. mang-aawit. itinataguyod ng pamahalaan ang mga gawa ng mga artistang pambansa tulad ng mga nobelista. pintor. Ano ang kahalagahan at kaugnayan ng mga mamamayan sa pag-unlad ng bansa? 172 . Sa tulong ng NCCA. Ibigay ang kahulugan o ipaliwanag ang sumusunod na mga salita: 1. at marami pang iba. Ang kaunlaran ay tumutukoy sa pagtaas ng antas ng pamumuhay. Subukan mo A. Kaunlarang pangkultura B. Paano ipinapakita ng mga mamamayan ang pagtataguyod nila sa kaunlaran? Isa-isahin sa bawat larangan.B. Ito ang tumutustos sa pangangailangan ng mga mamamayan. at iba pang bagay na sumasalamin sa kultura ng bansa. Sagutin ang sumusunod: 1. Ang kaunlaran ay nararamdaman ng bawat mamamayan kung malawak ang pagpipilian nila ng mga kinakailangan. Kaunlarang pampulitika 3. Anu-anong palatandaan ang nagpapahiwatig na maunlad ang kabuhayan ng mga mamamayan? 2.

Paano Ako Makapagpapalaganap ng Kulturang Pililipino? 173 . Interbyuhin ang isang pamilyang nanggaling sa probinsya. Sumulat ng isang sanaysay sa paksang mapipili alinman sa mga sumusunod: a. Pangkabuhayan b. 2. Interbyuhin ang isang kilalang tao sa inyong pamayanan na matagumpay sa: a. Pangkultura 4. Pampulitika c. Itanong ang karanasan nila bilang dayuhan. Paano Ako Makatutulong sa Kaunlarang Pangkabuhayan? b. Larangang pangkabuhayan b. Itanong kung paano at bakit nakarating sila dito sa Kamaynilaan. Larangang pangkultura 3. Magbigay ng halimbawa sa mga aspetong nagpapakita ng kaunlarang: a. Itanong din kung paano nila tinutustusan ang kanilang pangangailangan sa araw-araw dahil dayo lamang sila sa lugar.Kaya mo ito! 1. Larangang pampulitika c.

Kabanata 12 Paraan ng Pagpapabuti ng Edukasyon Ang Kabanata 12 ay tumatalakay sa mga programang pangkabuhayan ng bansa. Pagkatapos ng kabanatang ito. inaasahang masasabi ng mga bata kung paano nagkakaugnay ang kaunlarang pangkabuhayan at sistema ng edukasyon. Ibinibigay din ang kaalaman kung paano pinagbubuti ang sistema ng ating edukasyon bilang aspeto ng kaunlarang pambansa. at teknolohiya upang higit na mapabuti ang kalagayan ng mga mamamayan. Paano mo matutulungan ang pamahalaan sa layuning ito? Kung ang tao ang pinakamahalagang yaman ng bansa. Magsimula ka Ang pamahalaan ay nagsisikap na magkaroon ng pambansang kaunlaran sa lalong madaling panahon upang maramdaman ng mga mamamayan na sila ang pinakamahalagang yaman ng bansa. Dapat maramdaman ng mga mamamayan na sila ang pinakamahalagang yaman ng bansa at ang pamahalaan ay nagsisikap na paunlarin ang kanilang kalagayan. Aralin 39 Mga Patakaran at Programang Pangkabuhayan ng Pamahalaan Ang kaalaman sa agham at paggamit ng teknolohiya ay solusyon sa maraming suliranin ng bansa. bakit nahihirapang umunlad ang Pilipinas? 174 . agham.

Ang San Roque Multi-Purpose Dam na itinayo sa pagitan ng Benguet at Pangasinan sa Luzon at itinuturing na pinakamalaki sa buong Asia ay hindi lamang sa pangangailangan ng elektrisidad ng mga mamamayan kundi para sa patubig ng libu-libong ektarya ng lupang pansakahan sa Rehiyon I at Rehiyon II. Layunin nito na magkaroon ng regular na panustos ng tubig ang mga sakahan upang hindi mahinto ang pagtatanim ng palay kahit hindi panahon ng tag-ulan. gatas. at iba pang basic commodities sa mababang halaga. panlutong langis. Bukod sa butil. nangangahulugan ito ng pag-angat ng kabuhayan ng isang bansa. Hindi lamang sa Ang sistema ng patubig ay pinagtutuunan ng pansin pagmamay-ari ang tuon ng ng pamahalaan upang magkaroon ng regular na pansin ng programa sa panustos ng tubig para sa tuluy-tuloy na pagtatanim reporma sa lupa kundi sa sa mga lupang pansakahan. 175 . kape. pagpaparami ng ani ng mga lupang pansakahan. Ang Pilipinas ay isang bansang umaasa sa agrikultura. Kapag mabilis ang produksyon at paggamit ng mga produkto at serbisyo. National Food Authority (NFA) Ang ahensya na nangangasiwa ng sapat na pagkain (cereal) ng mga mamamayan at nagtataguyod ng pagpapalago ng industriya ng mga butil ay ang National Food Authority (NFA). Maaaring hatiin sa tatlong uri ang mga gawaing pangkabuhayan: produksyon. National Irrigation Administration (NIA) Ang sistema ng patubig ay isa sa mga proyekto ng pamahalaan para sa mga magsasaka. nagsisilbing ahensya rin ang NFA para makipag-ugnayan sa mga suppliers at outlets ng mga pagkain tulad ng sardinas. Pinananatili ng NFA ang establisadong presyo ng mga butil ng bigas at mais pati asukal.Alamin mo Ang pag-unlad ng isang bansa ay nakasalalay sa uri ng mga gawaing pangkabuhayang nagaganap sa isang bansa. distribusyon. at paggamit ng mga produkto at serbisyo.

5. maraming tao ang nagkakaroon ng hanapbuhay. Sinusuportahan ng ating bansa ang isang uri ng pagpapaunlad ng ekonomiya na hindi nakapipinsala sa kalikasan. Dapat pangalagaan at gamitin nang wasto ang mga yamang-likas ng bansa para sa susunod na salinlahi. Ang mga kasapi ang siyang pumipili ng kanilang mga pinuno mula rin sa kanilang mga kasama. Habang lumalaki ang populasyon. at industriya. Pagtatayo ng mga Kooperatiba Ang kooperatiba ay isang samahan na pinasisimulan ng isang grupo ng mga tao para sa kabutihan at kaunlaran ng kanilang kabuhayan. Ito ay pag-aari at pinamamahalaan ng mga kasapi. 4. 3. lumiliit ang lupaing tinatamnan.Livelihood Multi-Purpose Loan Ito ang programa ng pamahalaan na nagbibigay ng pagkakataon sa maliliit na mga mamumuhunan. Isagawa mo 1. Sa paraang ito. ano pa ang ibinibigay na tulong ng NFA sa mga mamamayan? Ano ang kooperatiba? Ano ang layunin ng kooperatiba? Bakit mahalaga ang mga yamang-likas? Ano ang dapat gawin sa mga likas na yaman? 176 . Marami ng lupaing agrikultural ang nawala at ginamit sa pabahay. Hinihikayat ang mga maliliit na mamumuhunan na magkaroon ng sariling industriya na kanilang pagkakakitaan sa mga pamayanang rural. Tinatawag itong sustainable development. 2. Ang Pilipinas ay hindi lamang mayaman sa yamang-lupa kundi mayaman din sa yamang-tubig at yamang-mineral. Ito ay isang sistema ng pagpapaunlad sa ekonomiya ng bansa. Ang anumang pakinabang ng kooperatiba sa pagpapautang ay hinahati sa mga kasapi nito. komersiyo. Sagutin ang sumusunod na tanong: Kailan masasabi na ang kabuhayan ng isang bansa ay umaangat? Bakit mahalaga ang sistema ng patubig sa isang bansang agrikultural tulad ng Pilipinas? Bukod sa pagkaing butil. Wastong Paggamit ng Likas-Yaman Ang ating pambansang produksyon ay batay sa wastong paggamit ng mga lupain.

8. 5. Ang kaunlarang pangkabuhayan ng isang bansa ay nakasalalay sa patuloy na paglinang at paggamit ng mga likas na pinagkukunang-yaman. Ang pamahalaan ay naglunsad ng mga patakaran at programa para sa kaunlaran ng kabuhayan ng mga mamamayan. Habang lumalaki ang populasyon. pagkain. 10. 2. Halimbawa: May malaking epekto ang yamang mineral sa suliraning pangekonomiya. Ang multi-purpose loan ay para sa isang livelihood project sa mga pook na rural. at likas na yaman. 7. Ang wastong paggamit ng yamang-likas ay pakikinabangan nang matagal ng mamamayan nito. 6. Subukan mo Sabihin kung nagpapahayag ng katotohanan o opinyon lamang. 4. ( katotohanan) Masaya ang mamamayang kumikita. Ang NFA ay nagsisilbing ahensya para sa establisadong presyo ng mga butil lamang. 9. lumiliit ang lupang tinatamnan. Higit na pinagtuunan ng pamahalaan ang mga nagmamay-ari ng lupang sakahan kaysa magsasaka. Sa mga bahagi ng Pilipinas na maulan hindi na kailangan ng sistema ng patubig. Ang NFA ay nagsisilbi sa mga mamamayan sa panahon ng emerhensiya at kalamidad. Itinuturing na pinakamahalagang yaman ng isang bansa ang kanyang mamamayan. kooperatiba.Bigyang pansin at suriin “ “ “ Kabilang sa mga programang pangkabuhayan ng pamahalaan ay may kinalaman sa patubig. 3. Kaya mo ito! Ikaw ba ay handang makipagtulungan sa iyong lokal na barangay? Paano ka makatutulong? 177 . (opinyon) 1. Ang kooperatiba ay maaaring itayo ng isang indibidwal na may sapat na talino at kakayahan. Ang Pilipinas ay isang bansang agrikultural.

Karaniwang ipinagmamalaki ng isang bansa ang pagkakaroon nito ng mataas na antas ng mga edukadong mamamayan.Aralin 40 Mga Paraan Para sa Pagpapabuti ng Edukasyon Magsimula ka Iniaangkop ang sistema ng edukasyon upang makasabay sa makabagong teknolohiya. Pinatutunayan ng mga pagsasaliksik na kapag mataas 178 . Alamin mo Ang kahalagahan ng edukasyon ay nadarama ng pamahalaan. Sa pagpasok ng bata sa paaralan ay lalong nadadagdagan ang kanyang karanasan sa mga gawain na makatutulong sa paghubog sa kanya sa pagiging mabuting mamamayan. Kaagapay ng mga kaalaman sa iba’t ibang sangay ng kaalaman. binibigyan ng mga paaralan ang mag-aaral ng karanasang makatutulong sa paghubog sa pagiging mahusay na mamamayan. Kapag mataas ang antas ng kamangmangan ng populasyon ng bansa. Ang kasalukuyang sistema ng edukasyon ay nangangailangan ng pagbabago upang sumabay sa kinakailangan ng panahon. Mahalagang bigyang-diin na higit na mabisa ang pagkakamit ng functional literacy kung saan ginagamit ng mga mamamayan ang kanilang natutuhan. kadalasang nagiging suliranin ito ng pamahalaan sapagkat ito ay hadlang sa pagsulong ng ekonomiya ng bansa. hindi lamang sa kanyang bansa kundi sa buong daigdig.

ang porsiyento ng karunungan sa pagbasa’t pagsulat. Maraming paaralan ang itinayo para sa may kapansanan. magkakarooon ng kalidad ang edukasyon. Ito ay may kinalaman sa edukasyong global na lalong makapagpapaunlad sa kakayahan ng ating mga kabataang mag-aaral. Ang mamamayan ay dapat na may sapat na edukasyon o kasanayan upang maitaguyod ang maayos na pamumuhay. 179 . Ang kaunlaran ng isang bansa ay nasasalamin sa kalidad ng sistema ng edukasyon. Ang sahod ng guro ay kailangan ding isaalang-alang ng pamahalaan. May mga bagong kaalaman sa edukasyon ang idinadagdag sa kurikulum upang maiakma sa pangangailangan sa kasalukuyang siglo. Sa kasalukuyan. Nagtatatag din ng mga pampublikong kolehiyo at pamantasan para sa mga may kakayahang makapagpatuloy ng pag-aaral. Ang mga taong nakapagtapos ng pag-aaral ay magkakaroon ng mataas na antas ng kakayahan upang makalahok sa mga proyektong pambayan. May mga paaralang bokasyunal na nagtuturo ng tamang kasanayan sa paghahanapbuhay. Ang pamahalaan ay inaasahang magpapatupad ng mga programa upang ang mga mamamayan ay magkaroon ng hanapbuhay. Malaki rin ang kaugnayan ng edukasyon sa kalusugan ng mamamayan. Sa pagkakaloob ng edukasyon sa mamamayan. Ang taong mahina at masakitin ay hindi makapag-aaral at makagagawa nang maayos kaya kailangang magkaroon ng malusog na katawan at pag-iisip upang maging kapaki-pakinabang na mamamayan. Ang malusog na mamamayan ay makapaghahanapbuhay at magiging kapaki-pakinabang sa pamayanan. isinasama ang mga may kapansanan. Ang pamahalaan ay nagkakaloob ng libreng pag-aaral mula elementarya hanggang sekondarya. Pinalalawak ang kaalaman ng ating mga mag-aaral sa mga umiiral na kalagayan ng mga bansang may kaugnayan sa Pilipinas. Ang kurikulum ng edukasyon ay iniaangkop sa pangangailangan ng bagong panahon. Kung mahusay ang katayuan ng mga guro at mag-aaral. May paniniwala na hindi hadlang sa pagkakamit ng edukasyon ang kapansanan. Ito ay dahil sa pagkakaroon ng wastong kaalaman sa pangangalaga ng kanilang kalusugan. Ang pagtuturo ng kaalaman sa wastong kalusugan at pagpapanatili nito ay mahalagang salik sa pagpapaunlad ng kabuhayan kaya sinisikap ng pamahalaang maabot ng lahat ang paaralan para matuto sa pangangalaga ng kalusugan ang lahat ng mamamayan. iniaangkop ang sistema ng ating edukasyon sa mga makabagong teknolohiya. Ang edukasyon ay kinakailangan sa pagkakaroon ng hanapbuhay na pinagkukunan ng kinakailangang panustos sa pamumuhay. Kailangan ang modernisasyon ng mga gusaling pampaaralan. mataas din ang ihahaba ng buhay ng tao. walang bayad ang pag-aaral sa mga paaralang teknikal o bokasyunal. Kailangang magkaroon ng mabuting antas ng pamumuhay ang mga nagtuturo. Kadalasan. Ang pagbili ng mga aklat na gagamitin ay dapat ding bigyan ng pansin. Ang edukasyon at kalusugan ay prayoridad ng pamahalaan.

kalidad d. Sinusubaybayan nito ang paglinang ng uri ng edukasyon na dapat ibigay sa mga mag-aaral. Kailangan ang ________ ng mga paaralan upang lalong maiangkop sa panahon. Kung mahusay ang katayuan ng guro at mag-aaral. Karapatan ng bawat bata na magkaroon ng __________.Isagawa mo Basahin ang mga tanong at piliin ang tamang sagot. lahat 7. hanapbuhay b. kolehiyo d. Sinisikap ng bawat magulang na magkaroon ng magandang ________ ang kanilang anak. sasakyan d. Ang ahensya ng pamahalaan na namamahala sa pagbibigay ng may kalidad na edukasyon sa ating mga kabataan ay ang __________. DOH d. kalidad b. pagtuturo c. a. edukasyon c. paaralan c. paniniwala 6. modernisasyon c. Ang edukasyon ng isang bata ay nagsisimula sa __________. a. kinder b. Isulat lamang ang titik sa sagutang papel. wala sa nabanggit 5. bokasyonal c. pamayanan 2. a. Tungkulin ng pamahalaan na pagyamanin ang __________ ng mga paaralan. pag-uugali 9. a. tahanan 3. simbahan d. kurikulum b. sistema d. kabuuan d. parokyal 10. a. programa c. pamumuhay c. kolehiyo b. Dapat itaas ang sahod ng mga guro upang magkaroon sila ng mabuting antas ng __________. Ang mga paaralang nagtuturo ng tamang kasanayan sa paghahanapbuhay ay tinatawag na __________. kahusayan c. training center d. kaibigan d. magiging may _________ ang edukasyon. Dalawang lebel ng instruksyon ang libre na ibinibigay ng ating pamahalaan. DSWD b. tahanan b. elementarya at ________. saloobin d. teknolohiya b. karunungan Bigyang pansin at suriin “ 180 Ang Department of Education (DepEd) ay ang ahensya ng pamahalaan na namamahala sa pagbibigay ng may kalidad na edukasyon sa ating mga kabataan sa dalawang antas ng instruksyon – elementarya at sekundarya. kasuotan b. a. a. DTI 4. sekundarya c. a. a. 1. . a. pamumuhay b. DepEd c. pag-uugali 8.

“

“

“

Pinangangalagaan din ng DepEd ang pagpapahusay sa kalidad ng kaguruan,
pagpapayaman sa kurikulum, paghahanda ng mga aklat sa iba’t ibang
asignatura, at paghahanda sa mga kabataang mag-aaral para sa pagiging
mabuting mamamayang Pilipino at mamamayan ng mundo.
May karapatan ang batang Pilipino na magkaroon ng edukasyon kaya’t
naghahanapbuhay ang mga magulang para mapag-aral ang mga anak. Sinisimulan ang edukasyon ng anak sa pagtuturo ng magulang sa loob ng tahanan. Tungkulin ng pamahalaan na bigyan ng edukasyong global ang
mga mamamayan para higit nilang maunawaan ang mga pangyayari sa
sandaigdigan.
Ang mga nagtuturo ay kailangang isaalang-alang din ng pamahalaan.
Kailangan nila ng mabuting antas ng pamumuhay sa pamamagitan ng sapat
na sahod at mga benepisyo. Ang mataas na antas ng pamumuhay ng mga
guro ay may kinalaman sa kalidad ng edukasyon.
Subukan mo

Ipaliwanag mo:
1. Bakit kailangang iangkop ang sistema ng edukasyon sa kasalukuyang panahon?
2. Naniniwala ka ba na hindi hadlang ang kapansanan ng isang tao sa pagkakamit
ng edukasyon? May mga kakilala ka bang may kapansanan ngunit isa siyang
matagumpay na mamamayan?
3. Ang edukasyon ng anak ay sinisimulan sa kanyang tahanan. Paano at anuano ang mga dapat niyang matutuhan?
4. Ano ang pang-unawa mo sa global education? Makakamit mo kaya ito?
Paano?
5. Naniniwala ka ba na kapag mataas ang antas ng pamumuhay ng mga guro at
mag-aaral, magkakaroon ng edukasyong may kalidad ang bansa? Bakit?
Kaya mo ito!
1. Mangolekta ka ng mga larawan ng mga ginagawa ng pamahalaan para sa
ikauunlad ng edukasyon. Lagyan ng angkop na paliwanag ang bawat
pangkat.
a. Pang-elementarya
c. Pangkolehiyo
b. Pang-sekundarya
2. Ipaliwanag mo: Ang edukasyon ay isang panghabangbuhay na pamana ng
mga magulang sa anak.
181

Aralin 41

Mga Paraan ng Pagpapaunlad
ng Agham at Teknolohiya

Magsimula ka
Ang pagsulong at pag-unlad ng isang bansa ay nakasalalay sa uri ng
teknolohiyang mayroon ito. Kapag magaling at mahusay ang teknolohiya, madaling
maibibigay ng pamahalaan ang mga pangangailangan ng mga mamamayan.
Kailangan ang makabagong teknolohiya sa larangan ng produksyon, sa mga
industriya, sa sistema ng batayang edukasyon, komunikasyon, at transportasyon.
May malawak ka na bang kaalaman at kasanayan sa teknolohiya?

Ang pamahalaan ay walang patid na nagbibigay ng pagsasanay
at patuloy na nagsasaliksik sa agham at teknolohiya upang
magkaroon ang mga mamamayan ng makabagong pamamaraan
ng produksyon, komunikasyon, transportasyon, at industriya.

.

Alamin mo

Dahil sa mabilis na pagdami ng populasyon sa ating bansa, tungkulin ng
pamahalaan ang manguna sa paglulunsad ng mga gawain na nakatutulong sa
pagpapaunlad ng teknolohiya. Ano ba ang teknolohiya? Ang teknolohiya ay ang
sangay ng kaalaman na nauukol sa sining na industriyal at agham. Ito rin ang
kaalaman ng paggawa ng mga produktong kailangan ng ating mga mamamayan.
182

Ang pag-unlad ng agham at teknolohiya ay makapagpapasulong sa
pagpapaunlad ng kabuhayan ng bansa. Ito ay kailangan sa pagtatayo ng mga
industriya, pagtuklas ng mga bagong kaalaman, at pagtuturo ng pamamaraang
angkop sa kinakailangang kaunlaran ng bansa.
Sinusuportahan ng pamahalaan ang mga ahensyang pang-agham upang
makapagsagawa ng kinakailangang pag-aaral. Patuloy ang ating mga siyentipiko
sa pagsasagawa ng pag-aaral. Marami sa mga ito ang ipinadadala sa ibang bansa
upang matuto pang lalo sa kinabibilangang larangan ng siyensya.
Binibigyan ng pamahalaan ng tulong na pang-agham at pang-teknolohiya ang
mga industriyang naitatatag sa ating bansa. Maging ang maliliit na industriya ay
tumatanggap ng tulong mula sa ating pamahalaan. Hinihikayat ang mga negosyante
na paunlarin ang kanilang negosyo sa pamamagitan ng makabagong kaalaman sa
agham at teknolohiya.
Maraming gamit sa tahanan, makinarya sa pabrika, at aspeto ng pamumuhay
ang nakasalalay sa agham at teknolohiya. Malaki ang kahalagahan ng makabagong
kaalaman sa agham at teknolohiya sa kaunlaran ng Pilipinas. Bibilis ang pagsulong
at pag-unlad ng ating bansa kapag gagamit ang mga Pilipino ng kapaki-pakinabang
na teknolohiya sa iba’t ibang gawaing ginagampanan ng mga mamamayan.
Isagawa mo
Ipaliwanag ang iyong sagot sa mga tanong.
1. Saan-saan magagamit ang teknolohiya? Magbigay ng mga halimbawa.
2. Kailan masasabi na ang isang bansa ay may mataas na antas ng teknolohiya?
Magbigay ng halimbawa.
3. Ano ang masasabi mo sa teknolohiya ng Pilipinas? Patunayan ang iyong sagot.
4. Bilang mag-aaral sa ikaanim na baitang, anong paraan ng agham ang makapagpapataas ng antas sa sistema ng ating edukasyon?
5. Anu-ano ang mga paraan na kailangan ng mga mag-aaral tulad mo upang makaagapay sa global education?

Bigyang pansin at suriin
“

Mahalaga ang bahaging ginagampanan ng agham at teknolohiya sa pagkakamit ng pambansang kaunlaran. Ang mga layunin ng paglinang ng agham
at teknolohiya ay pagpaparami ng pagkain, paglinang sa panggagalingan
ng enerhiya, paglikha ng mga industriyang batay sa teknolohiya, at iba pa.

183

Ito’y ginagamit sa pagpapatakbo ng iba’t ibang l. populasyon 4. bokasyonal teknolohiya dahil sa mabilis nitong pagdami d. madaling maibigay ang a. Ang langis ng niyog ay maaaring gamitin bilang gamot sa mga taong kulang sa Bitamina B. ihinahalo sa gatas. negosyante ang kanilang negosyo sa pamamagitan ng j. teknolohiya _____5. DOST 2. 6. Ang bunot ng niyog ay ginagamit na panala ng dumi sa mga kemikal. Paggamit ng pataba sa lupang sinasaka. Inilunsad ng pamahalaan ang makabagong c. Ang kaalaman ng pangangailangang materyal e. Sila’y hinihikayat ng pamahalaan upang paunlarin i. 2. basic makinarya upang makatipid education 184 . A B 1. Tukuyin kung ipinahahayag sa paraang agham at teknolohikal ang mga sumusunod. 8. Isulat sa sagutang papel kung ano ang kabutihang naidudulot nito sa sambayanan. 1. 7. Pagpapabuti ng uri ng mais 10. siyentista magpakadalubhasa sa larangan kinabibilangan h. 2. Isulat ang titik ng tamang sagot sa sagutang papel. 4. DOLE pangangailangan ng mga mamamayan b. 4. Ang laman at gata ng niyog ay ginagawang pulbos. enerhiya ng mga mamamayan f. makinarya 3. 5. Pagkontrol sa mga peste na sumisira sa mga pananim 9. Ginagawang aspalto ang pinakalatak ng langis. Sila’y ipinadadala sa ibang bansa upang g. Hanapin sa Hanay B ang sagot sa Hanay A. Pag magaling ito. Ang protina ng niyog ay maaaring gawing kapalit ng karne. Pananaliksik Paglinang ng laang-bisig Pagbibigay ng mahahalagang impormasyon Pagbibigay ng serbisyong teknikal Subukan mo A. 3. at ginagamit na sangkap sa paggawa ng biskwit.“ Ang Department of Science and Technology (DOST) ay nagtataguyod sa pambansang agham at teknolohiya at may layuning tulad ng sumusunod: 1. pagproprodyus 6. Paggamit ng enerhiya mula sa talon B. 3. Ang mga pinagtabasang kahoy ay ginagawang papel. pagkain makabagong teknolohiya k.

4. Dahil sa pagpapaunlad ng industriya. ito ay kailangang gamitin 10. Alamin kung anu-ano ang mga proyekto na inilunsad ng kanyang tanggapan upang makapagbigay ng madaling serbisyo sa mga taong nasasakupan. kailangan ng mga mamamayan na palitan ang lumang pamamaraan ng ng transportasyon. 185 . Maibibigay mo ba ang mga makabagong transportasyong ginagamit ng ating mga mamamayan sa kasalukuyan? 5.7. 3. Magbigay ng halimbawa ng industriyang gumagamit ng makabagong teknolohiya. 2. Kapanayamin ang isang lokal na opisyal. Kailangan ang kapaki-pakinabang na teknolohiya sa produksyon nito mula sa hilaw na sangkap 9. Makinig sa mga programa ng pamahalaan na pinalalaganap sa pamamagitan ng broadcast media. Upang huwag magdanas ng kakulangan ng pagkain. Ang pagbibigay ng epektibong pagsasanay sa larangan ng paggawa 8. Magsaliksik sa mga pahayagan at iba’t ibang babasahin kung anu-anong proyekto ang inilulunsad ng ating pamahalaang pambansa upang mapaunlad ang Pilipinas sa pamamagitan ng makabagong teknolohiya. Ito ang ahensyang nagtataguyod ng agham at teknolohiya Kaya mo ito! 1. Ang pag-unlad ng teknolohiya ay nagdudulot ng pagbabago sa iba’t ibang industriya.

Napakahalaga na malinang ang pagiging produktibo ng mga mamamayan. ang mga ito ay hindi dapat aksayahin. inaasahang malalaman ng mga mag-aaral ang mga katangian ng isang produktibong mamamayan. Dahil dito. Ang tao ay isa sa pinakamahahalagang yaman ng bansa. Tinutukoy rin ang mga katangiang dapat taglayin ng isang tao upang makatulong sa pagpapanatili at patuloy na pagpapaunlad ng ating kultura. Paano magiging produktibo ang isang tao? 186 . Magagawa lang niya ito sa pamamagitan ng pagiging produktibo. Binabanggit din ang mga pambansang suliranin at mga ginagawa ng pamahalaan sa paglutas ng mga suliraning ito. Aralin 42 Kahulugan ng Pagiging Produktibo Magsimula ka Alam natin na ang pinagkukunang-yaman ng bansa ay nauubos. Ang yamang-tao at likas na yaman ng bansa ang mga sangkap na kailangan upang makamit ng isang bansa ang kaunlaran.Kabanata 13 Pagiging Produktibo Ang Kabanata 13 ay nagpapaliwanag kung paano nagiging produktibo ang mga mamamayan. Kailangang ingatan at gamitin nang wasto at lubusan ang mga ito upang mapalaki ang produksiyon ng mga kalakal at serbisyo. Pagkatapos ng kabanatang ito. Inaasahan ding maging mulat sila sa mga suliranin ng kanilang kapaligiran at tumulong sa paglutas ng mga ito gamit ang sariling kakayahan. Malaki ang magagawa niya upang magamit nang lubusan ang mga pinagkukunang-yaman.

Ang oras ng pagtatrabaho ay kailangang gamitin nang tama at wasto. Ang likas na yaman ng ating bansa ay may tatlong uri ayon sa kaanyuan: Yamang Hindi Nauubos Ang mga yamang ito kahit paano ang gawing paggamit ay hindi nauubos ngunit maaaring masira dahil sa kalamidad o hindi tamang paraan ng paggamit. Ang pamahalaan ay may katungkulang magagamit ng mga mamamayan sa wastong paraan. 187 . Paano mapangangalagaan ng tao ang mga likas-yaman? Paano magiging produktibo ang tao? Ang pagiging laging nasa oras sa pagpasok ay nakatutulong sa pagiging produktibo ng isang tao. Yamang Napapalitan Ito ay maaaring palitan kung maubos man. Makababawas sa pagiging produktibo ang anumang pagkahuli o pagliban. Ang oras ng pagtatrabaho ay kailangang gamitin nang wasto. Yamang Nauubos at Hindi Napapalitan Ang mga yamang ito ay hindi na maaaring palitan kapag naubos o maibalik sa dati. Ang isang kawani o manggagawa ay kailangang pumasok sa takdang oras.Kailangang pag-aralan ng mga manggagawa kung paano mapagbuti at matapos ang gawain sa madaling panahon. Dapat mapangalagaan ang mga ito upang mapakinabangan ng mga mamamayan sa matagal na panahon.Alamin mo Ang Pilipinas ay isang mapalad na bansa sapagkat ito’y biniyayaan ng likas na yaman na maaaring bumuhay sa kabuuang populasyon ng ating bansa. Ang likas na yamang ito ay nagbigay ng pagkakataon sa bawat Pilipino na mabuhay nang matiwasay at masaya.

Ang gawaing pinagtutulungang tapusin ng isang pangkat ay dapat kilalaning trabaho ng pangkat at hindi dapat angkinin ng iisang tao. Nagagamit ang ibang panahon sa iba pang kapakipakinabang na gawain. Ang mabuting pakikitungo sa mga kasama sa trabaho ay may kinalaman din sa pagiging produktibo ng isang manggagawa. Nakawawala ito ng sigasig sa paggawa sa susunod na pagkakataon. makinig na mabuti upang mapabuti ang gagawin. Ang mabuting pakikitungo ng mga tagapangasiwa ay nakatutulong sa mga manggagawa upang maging produktibo ang mga empleyado. Ang pagtatrabaho nang wala sa kondisyon ay nakaaapekto sa kapwa manggagawa. Nagkakaroon ng sigasig sa paggawa ang sinumang napupuri sa gawain. Isagawa mo Isulat ang titik ng tamang sagot sa sagutang papel. Kung may tagubiling tinatanggap. may mga taong malikhain na nagiging produktibo sa pamamagitan ng muling paggamit ng mga bagay na patapon (recycling). pagpasok sa oras b. May mga pinagkukunang-yaman na hindi dapat aksayahin. Nagdudulot ito ng kasiyahan sa mga manggagawa. natatapos nang mabilis ang gawain kaya nakatitipid pa sa oras. Kailangang tapusin ang trabaho sa takdang panahon. Ang pagtanggap ng mga gawaing manwal ay hindi dapat ikahiya. Nakatutulong ito sa pagpapalaki ng produksyon. Ang pagsagot sa pagbati ng mga manggagawa ay nagsisilbing inspirasyon upang higit nilang pagbutihin ang kanilang gawain. Anumang gawain.Walang trabahong mahirap kapag sinisikap nating maging masigla sa oras ng gawain at iwasan ang pagiging bugnutin. Sa ganitong paraan. Dahil dito. pagkausap sa mga kasamahan 188 . Kailangang pag-aralan kung paano mapapadali ang gawain. Nakapagbibigay din ng pagtitiwala sa sarili ang pagpuri sa mga gawaing natapos. Gumagaan ang anumang mahirap na gawain kapag ito ay pinagtutulungan. Kapag walang tatanggap sa mga gawaing manwal ay hindi susulong ang kaunlaran ng bansa. Dahil sa kakulangan ng panustos sa lumalaking populasyon. a. pagsisipag sa paggawa d. 1. Ang pagtutulungan ng magkakasama ay nakatutulong sa pagiging produktibo ng bawat isa. Nakatutulong sa pagiging produktibo ng isang tao ang laging ________. basta marangal ay kailangang ipagmalaki. pananamit nang maayos c. dapat maging masaya kapag nagtatrabaho.

wala sa nabanggit 8. Alin dito ang tamang saloobin? a. Ang wastong paggamit ng oras ay nangangahulugan ng _________. pagtitiwala sa sarili c. a. a. ipagkaila d. walang mali ang gawain. Ang pagtanggap ng gawaing manwal ay dapat _________. a. walang trabahong mahirap d. nakatitipid ng oras d. Ang pagpuri sa gawain ng manggagawa ay nakapagbibigay ng _______ nito. a. walang trabahong nalulugi 5. kasiyahan b. kahit huli b. hilig c. pagmamalaki d. lahat ng trabaho ay mahirap b. gumagaan b. a. Ang sinumang napupuri sa gawain ay nagkakaroon ng _______ sa paggawa. sigasig b. lahat ng trabaho ay madali c. dagdag na sweldo d. ipagmalaki b. damdaming makasarili b. a. lahat ng nabanggit 6. natatapos nang mabilis c. Ang mabuting pakikitungo ng tagapangasiwa sa manggagawa ay nagdudulot sa huli ng _________. ikahiya c. alinlangan 7. pangamba d. ligalig 189 .2. Ang anumang gawain kapag ito’y pinagtulungan ay ________________. hindi pagkausap sa mga kasamahan 3. ilihim 4. pagkabahala c. pagtatapos ng gawain sa takdang oras c. lunch break lang ang pahinga d.

naging sapat ang panustos na bigas ng Pilipinas. Subukan mo 1. Gumagawa ng paraan ang isang produktibong mamamayan upang maiwasan ang pagsasayang ng oras na dapat ay iukol sa paggawa. Pedro Escuro ng University of the Philippines ang isang uri ng palay na mabilis lumago. Ang tagapamahala ng negosyo o namumuhunan ay isa ring prodyuser. Dahil sa nagawa ni Dr. Nalinang ni Dr. Dapat masaya kapag nagtatrabaho. Kaya mo ito! Makipartner sa iyong kamag-aral. Ang pagtatrabaho nang wala sa kondisyon ay nakaaapekto sa kapwa manggagawa. 3. a. maging masigasig Bigyang pansin at suriin • • • • Itinuturing na isang uri ng prodyuser ang manggagawa. Ang siyentipiko ay isa ring prodyuser. Ginagamit niya ang talino at lakas sa pagiging produktibo. maging kuripot b. Ilista ninyo ang mga gawain ng mga kabataan na maituturing na produktibo. Ang magsasaka ay isang uri ng manggagawa. Ang paggamit muli ng mga bagay na patapon ay nagpapakita ng kakayahang __________ ng isang tao. Lahat ng nabanggit 10. Hindi dapat angkinin ng isang tao ang ginawa ng isang pangkat. b. ang isang produktibong mamamayan ay dapat maging sistematiko sa lahat niyang gawain. 190 . Dahil dito. Sagutin ang mga tanong: Paano mo ginagamit nang wasto ang oras mo? Dapat bang ikahiya ang gawaing manwal? Bakit? Bakit mahalaga sa pagiging produktibo ang division of labor ng magkakasama? Anu-anong bagay na patapon ang maaaring gamiting muli? Ibigay ang mga katangian ng isang produktibong mamamayan. Ang manggagawa ay namumuhunan ng kanyang kasanayan at lakas sa pagiging produktibo ng kalakal at serbisyo. Mahalaga siya sa kabuhayan ng bansa. 2. maging malikhain c. Ibahagi sa klase ang inyong mga itinala. Alin sa sumusunod ang wastong kaisipan? a. Escuro.9. mamuhunan d. 4. c. 5. d.

Aralin 43 Pagiging Produktibo ng Tao Magsimula ka Hindi lahat ng naisin ng tao ay nakukuha niya. Sa ganitong pagkakataon. Ang pinagkukunang-yaman ay may limitasyon o hangganan. Dito maipakikita ang pagiging produktibo ng isang tao. Ang mga magsasaka ay gumagamit ng makabagong makinarya sa pagtatanim upang higit na ani ang makukuha sa mga taniman. May mga pagkakataong nais niyang magkaroon ng mga bagong kagamitan ngunit kulang ang pera niya. Alamin mo Ang kakulangan ng maraming bagay tulad ng produkto at paglilingkod na kailangan ng tao na hindi kayang gawin o ibigay ay suliranin din ng pamahalaan. Kailangang maiwasang maaksaya ang mga pinagkukunang-yaman upang magtagal ang pakinabang ng mga mamamayan dito. Maaari itong maubos kaya kailangang linangin at gamitin nang wasto. Para sa isang bansa. Marami siyang gustong bilhin na tulad ng nakikita niya sa mga anunsyo sa telebisyon o magasin at pahayagan ngunit wala ang mga ito sa tindahang karaniwang pinupuntahan. ang suliranin niya ay ang produksyon ng mga ito sa lokal na pamilihan. ang kakulangan ng maraming produkto at paglilingkod na hindi kayang isagawa ay bunga ng hindi sapat na pinagkukunang-yaman. 191 . Magiging mabilis ang pag-unlad ng bansa sa pamamagitan ng mga bagong kaalaman ng tao.

Habang bumibilis ang takbo ng buhay ng tao patuloy namang nag-iimbento ang mga tao ng mga bagong produkto at kasangkapan. Ang imbensyong tulad nito ay nakatutulong upang di madaling maubos ang likas na pinagkukunang-yaman. ang gamit ng lubid at mga himaymay ng mga halaman sa paggawa ng tela ay napalitan sa bagong tuklas na sintetikong sangkap. Higit na maraming uri ng produkto at paglilingkod ang nililikha ng mga industriya ngayon. Dito ay nagkakatulungan sa gawain ang mga manggagawa. maraming produktong nakukuha mula sa niyog. Ang mga pinagkukunang-yaman na dati ay hindi nagagamit ay maaaring malinang ng tao sa pamamagitan ng kanyang mga bagong kaalaman. Ito ang sustansyang nagpapalakas sa atin. Ang kopra ay pinagkukunan din ng langis. Tulad din sa isang tahanan o pagawaan. 192 . Ang langis na virgin coconut oil ay ginagamit na gamot sa ilang karamdaman ng tao. at iba pa. Halimbawa. o liver spread. cereals. Ang maparaang paggamit ng mga hilaw na sangkap ay mahalaga sa produksyon ng masustansyang pagkain ng tao. ang mga mainit na bukal ay pinapagpapaliguan lamang ng mga maysakit ng rayuma. Halimbawa. frozen meat.Ang tao ay makagagawa ng mga bagong produktong pamalit sa mga kagamitang panangkap na madaling maubos. sausage. Ang pagdami ng mga produkto ay hindi lamang upang makatugon sa pagdami ng populasyon kung hindi sa pagdami ng mga bagay-bagay na natuklasan ng tao upang tugunan ang pangangailangan nila. Ang laman at gata ng niyog ay nag-aanyong pulbos at nakukunan ng protina. ginagamit na ang mga ito sa pagpapatakbo ng makinarya na pinagkukunan ng enerhiya. kape. higit na mabilis at mabuti ang produksyon kung iisa lamang ang paguukulan ng pansin ng bawat kasapi. ngayon. Ginagamit din itong sangkap sa paggawa ng tinapay at biskwit at maging sa mga de latang meat loaf. Ang pagkakaroon ng mga tanging produktong pamalit ng kalakal ay tinatawag nating kahusayan sa paggawa ng mga produkto. Dati. May mga pagkain ding maihahanda nang mabilisan tulad ng noodles. Natutuhan din ng tao ang maparaang paggamit ng mga materyales sa paggawa ng mga produktong kailangan ng mga mamamayan.

a. itabi 5. a. bagong palit d. Sa pamamagitan ng bagong _________ ng tao. a. kakulangan d. lahat 193 . populasyon d. malimit d. Inaasahang ang mga halamang-gamot na ito ay maaaring gamiting pamalit sa mga komersyal na gamot na inaangkat pa natin o binibili ang sangkap sa ibang bansa. Ang mga hilaw na sangkap ng pinagkukunang-yaman ay napararami ang produkto dahil sa ________ na paggamit dito. kawalan 2. lahat ito 4. kaalaman c. pananaw d. wala 8. 1. a. maluho 3. Ang pinagkukunang-yaman ay may ______ kaya huwag aksayahin. pagbili b. paggamit d. bagong sangkap b. maiiwasang maaksaya ang pinagkukunang-yaman. pagkain 9. bagong sangkap b. karanasan b. kadamihan c. Ang pagdami ng produkto at paglilingkod ay aagapay sa paglaki rin ng _____. pagdami c. ipagbili c. Napapalitan ang mga sangkap ng pinagkukunang-yaman upang di-maubos ang likas nito sa pamamagitan ng _______________. Kung gagamitin nang wasto ang pinagkukunang-yaman ay magiging _______ ang pag-unlad ng bansa. bagong tuklas c. malinang b. malayo b.Patuloy rin ang pananaliksik sa pagpapaunlad ng agham tulad ng pag-aaral tungkol sa mga halamang-gamot. lahat 7. bagong kaalaman d. a. a. Ang mga pinagkukunang-yamang hindi nagagamit ay maaaring __________ at pakinabangan. a. lahat 6. bagong sangkap b. a. mabilis c. a. ipalit d. produkto c. bagong anyo d. hangganan b. Bumibilis at patuloy ang pag-iimbento ng mga produkto habang bumibilis din ang ______ ng tao. Sa pamamagitan ng _____. ang mainit na bukal ay napagkukunan ng enerhiya. makinarya b. Isagawa mo Sabihin ang sagot sa patlang. bagong kaalaman c. bagong gamit c.

paggawa d. Sa palagay mo. Ano ang kahulugan ng espesyalisasyon? Bakit mahalaga ang espesyalisasyon? Kaya mo ito! 1. a. Paano nililinang ng pamahalaan ang yamang-tao nito? Paano nililinang ng tao ang kanyang kakayahan upang maging produktibo? Magbigay ng mga halimbawa ng kalakal na nilikha ng tao. Maraming mga kawayang matatagpuan sa baryo ng Sta. paggamit b. 2. 3. pagtitipid Bigyang pansin at suriin “ “ Ang tao ay may angking talino. May mga paraan at hakbang siyang isinasagawa upang maparami ang isang uri ng pinagkukunang sangkap upang maging produktibo. 1. Mapaparami ang produksyon sa ating bansa kung masipag ang mamamayan.10. Makipangkat sa apat na kaklase at talakayin ninyo ang iba’t ibang pamamaraan na maituturing na produktibo. Paano magiging produktibo ang mga naninirahan sa mga pook na maraming puno ng niyog? Anu-ano ang mga produkto na maaaring manggaling sa niyog? 4. 4. Ipaliwanag kung paano magiging produktibo ang mga tao sa kanilang kalagayan. pagdami c. Anong mga produkto ang magagawa ng mga tagarito? b. Ana. Ihiwalay ang listahan para sa mga kabataang babae at kabataang lalaki. Mahalaga ang ________ sa produkto upang higit na mabilis at mahusay ang paggawa dito. Subukan mo Ipahayag ang iyong sagot sa mga tanong. a. Ang Barangay Flores ay lugar na may mga lupang maaaring gawing clay. Paano magiging produktibo ang mga tagarito? 3. anu-anong produkto ng Pilipinas ang maaaring pang-export o panluwas sa ibang bansa? 5. Marami siyang paraang natutuklasan at nagagawa upang matugunan ang kanyang pangangailangan. Paano natin mapangangalagaan ang ating mga likas na yaman na kailangan sa produksyon? 194 . Basahin ang mga sumusunod na kalagayan ng mga mamamayan. 2.

Kailangan nating pagyamanin ang mga ito para sa pagsulong at pagunlad ng ating bansa. May mga tao namang iniaasa ang pangangailangan sa Diyos. May magagaling sa larangan ng sining. palakasan. Anumang bagay na nais nating makamtan at maabot ay nakasalalay sa ating kakayahan. Ang mga taong ganito ay nakatutulong kaya sa kaunlaran ng bansa? Bakit? 195 . at maraming mga gawain na nagpapamalas ng kanilang pambihirang kakayahan at talino. May mahusay sa larangan ng pananahi. musika. Ikaw. Iba-iba ang galing at talino ng isang tao. Mayroon namang iba na itinatalaga na lang ang sarili sa kapalarang darating. Naniniwala sila na tungkulin ng pamahalaan na tutulungan sila sa lahat ng oras. panggagamot. Ang mga kakayahang ito ay dapat linangin at pagyamanin ng sinumang nagtataglay nito. May mga taong iniaasa ang sariling kabuhayan sa mga kaanak o kaibigan na may mahusay o impluwensya ng ibang tao. at sayaw. pagsusulat. Kung minsan humihingi sila ng tulong sa mga ahensya ng pamahalaan. Ang mga kakayahang ito ang siyang puhunan ng bawat isa sa pamumuhay niya dito sa daigdig. ano ang iyong talino at kakayahan? Alamin mo Ang magagandang saloobin at pagtitiwala sa sariling kakayahan at talento ay nakatutulong sa tao upang magpakitang gilas sa kanyang gawain.Aralin 44 Pagtitiwala sa Sariling Kakayahan Magsimula ka Bawat tao ay nagtataglay ng talino at kakayahan. May taong nagpapakadalubhasa sa larangan ng kanilang hilig at angkop sa sariling kakayahan.

Marami nang pamilyang Pilipino ang natutong mag-alaga ng hayop at magtanim sa bakuran upang madagdagan ang kita ng mag-anak. Nagsisimula sila sa maliit na negosyo na umunlad sa katagalan. nagtagumpay. Sa larangan ng palakasan. Rizal – pangunahing bayani. mahusay na artista sa tanghalan.Kailangan ng bansa ang mga mamamayang may pagtitiwala sa sarili. at makata Andres Bonifacio – Supremo ng Katipunan Melchora Aquino – Kilala bilang “Tandang Sora. Sa kasalukuyan. ang mga sumusunod ay mga dakilang bayani ng ating lahi: Jose P. Romulo – Kauna-unahang Pilipinong Secretary General sa UN 196 . kampeon sa track and field. Sa kasaysayan ng ating bayan may mga kababayan tayong nagtiwala sa kanilang katangian at nakapag-ambag sa kaunlaran ng ating bansa. Efren “Bata” Reyes. marami nang Pilipino ang may tiwala sa sariling kakayahan sa paggawa. kampeon sa bowling. nobelista. Hinihikayat sila ng pamahalaan na linangin ang mga pinagkukunang-yaman ng bansa upang makapagsimula ng proyektong pangkabuhayan. May mga taong naturingang may kakayahan at talino subalit hindi nagtatagumpay dahil sa kawalan ng pagtitiwala sa sarili. piyanista. nagtagumpay at umani ng papuri ang mga sumusunod: Paeng Nepomuceno. Eugene Torre. Lea Salonga.” “Ina ng Rebolusyon” Apolinario Mabini – Kilala sa tawag na “Dakilang Lumpo. at Atang dela Rama. Aquino – Kauna-unahang babaeng Pangulo ng Pilipinas Ninoy Aquino – Lumaban sa diktaturyang Marcos Carlos P. Ang lubos na pagtitiwala sa sariling kakayahan ay makatutulong hindi lamang sa sarili kundi gayundin naman sa pag-unlad at pagsulong ng bansa. Mahalagang isipin ang kahalagahan ng pagtitiwala sa sariling kakayahan para sa sariling pag-unlad. Gloria Diaz – Kauna-unahang Pilipinang tinanghal na Miss Universe Corazon C. Sa pakikipaglaban sa mga dayuhang mananakop upang makamit ang ating kalayaan. at marami pang iba. Manny Pacquiao. mahusay sa billiard. Marami rin ang nagtayo ng industriyang pantahanan sa iba’t ibang pook. manggagamot. Lydia de Vega. mahusay na boksingero. Ito ang mga mamamayang hindi iniaasa sa pamahalaan ang kanilang panustos sa mga pangangailangan sa araw-araw. Ilan sa kanila ay sina: Cecil Licad. mang-aawit. pintor. May mga Pilipino rin na umani ng pagkilala sa mga nagawa nila upang umangat ang kultura natin.” at “Utak ng Himagsikan” Emilio Aguinaldo – Kauna-unahang pangulo ng Republika ng Pilipinas Gregoria de Jesus – Biyuda ni Andres Bonifacio at tinaguriang “Lakambini ng Katipunan” Maraming mga Pilipino ang nagpamalas ng kakayahan sa tanghalan. grandmaster sa chess.” “Manananggol. at hinangaan.

Siya ay si _________. 8. Isa siyang matapang sa Heneral at nagtatag ng Unang Republika ng Pilipinas. Siya ay si _________. 4. Lubos siyang nagtiwala sa kanyang sarili na kaya niyang ipagpatuloy ang iniwang laban ng kanyang asawa sa pang-aapi ng mga Espanyol. Hindi kailanman siya nawalan ng pagtitiwala sa sariling kakayahan na labanan ang diktadura hanggang kamatayan. 6. 1. Gawin ito sa iyong notebook. Paano nililinang at pinagyayaman ng mga tao ang taglay nilang talino at kakayahan? 3. Siya ang namuno sa Himagsikang Pilipino. Patunayan mong makatutulong sa pagkamit ng mithiin sa buhay ang pagtitiwala sa sariling kakayahan. 7. paano mo nililinang ang sarili mong kakayahan upang magtagumpay ka sa hinaharap? Bigyang pansin at suriin “ “ Ang bawat Pilipino ay may sariling kakayahan at talino subalit kung walang tiwala sa sarili. siya ay si _______. nakilala siya sa buong mundo bilang mang-aawit sa stageplays.Isagawa mo Ibigay ang sagot ayon sa paniniwala. Dahil sa pagtitiwala sa sariling kakayahan sa pag-awit. 1. Siya ay si _________. Subukan mo Punan ng wastong sagot ang bawat patlang. 4. Anu-ano ang mga taglay na talino at kakayahan ng tao? 2. Siya ay si _________. Siya’y si _________na kilala ring Supremo ng Katipunan. Isang patunay ay ang maraming manggagawang Pilipino na nasa ibang bansa. 3. 2. Bilang isang mag-aaral. tinanghal siyang kampeon sa paglalaro ng billiard. Siya rin ang ating pambansang bayaning si _________. 5. nobelista. Kinilala ang husay niya at sa lubos na pagtitiwala sa sariling kakayahan. 197 . at guro. pintor. Lubos siyang nagtiwala sa sariling kakayahan bilang manggagamot. Siya ay si _________. Siya ang kinikilalang pangunahing tagasuporta ng Katipunan sa kabila ng kanyang edad. ito ay hindi magiging kapaki-pakinabang. Ang kakayahan ng Pilipino ay kilala at hinahangaan sa buong mundo.

9. Lubos na nagtiwala sa sariling kakayahan nang magtagumpay siya bilang kaunaunahang Pilipina na tinanghal na “Miss Universe. Siya ay si _________. Lubos ang pagtitiwala sa sarili at hinangaan siyang pinakamahusay sa larangan ng boksing sa kasalukuyan. Kaya mo ito! 1. 3. 10. 12. Kapanayamin mo ang isang taong matagumpay sa inyong lugar. Paano mo malilinang ang katangiang ito? 198 . Siya ay si _________. Ang pagtitiwala sa sariling kakayahan ay isang katangiang kapuri-puri sa isang tao.” Siya ay si _________. Malayo ang mararating ng taong may tiwala sa sariling kakayahan. Ang pagtitiwala sa sariling kakayahan ay dulot ng sapat na kaalaman at kasanayan. Itanong mo kung ano ang kanyang mga katangian at ginamit na paraan kaya siya ay nagtagumpay. Siya ay si _________. Hingin mo ang kanyang opinyon tungkol sa kahalagahan ng pagtitiwala sa sariling kakayahan. Naipakita niya ang kanyang talino at pagtitiwala sa sariling kakayahan bilang kampeon sa larong bowling. 2. Naipakita niya ang lubos na pagtitiwala sa sariling kakayahan nang tumakbo bilang Pangulo ng Pilipinas sa kabila ng walang karanasan sa pulitika at ito’y kanyang napagtagumpayan. Ipaliwanag mo kung paano makatutulong ang katangiang ito sa isang tao upang makamtan ang kanyang mga pangarap. 11.

Anu-ano ba ang wastong saloobin na dapat taglayin ng isang manggagawa o namamasukan? Anong katangian ang inaasahan natin sa mga sektor ng lipunang kinabibilangan nila? Patuloy na nililinang ng mga tao ang pinagkukunang-yaman para sa kaunlaran ng bansa. Nangyayari ito dahil sa nagkakaiba ang saloobin ng mga tao sa paggawa. Kung patuloy ang pagdami ng mga may hilig sa gawaing pang-opisina kaysa pagsasaka. at kakayahan upang tumulong sa paglinang sa mga likas na kayamanan ng bansa. ang ating bansa ay makikinabang sa magandang uri ng paghahanapbuhay ng mga ito. Ngunit may mga tao namang umaasa lamang sa resulta ng pagsisikap ng kapwa. kikilos siya nang naaayon sa inaasahan. Kaya ang tao ay dapat magsikap sa pagtatrabaho upang matugunan ang kanyang pangangailangan. Bawat tao ay may kaugnayan sa kagustuhan ng lipunan na kinabibilangan. pagtuturo. kaugalian. kasanayan. malayang sining. Naniniwala ka ba rito? Ano ang kahulugan ng wastong saloobin? Alamin mo Mapalad ang Pilipinas dahil marami ang kanyang kayamanang pantao. 199 . Mahalaga ang mamamayan dahil dito nakasalalay ang kaunlaran at katatagan ng ating bansa. Kung malinaw sa bawat isa kung ano ang inaasahang kilos ng ibang tao sa kanya. Taglay ng tao ang katangiang tulad ng kaalaman. at iba pang kurso kaysa pagsasaka. Marami sa mga magulang at kabataan ang ibig magkaroon ng white collar job o gawaing pang-opisina. Marami rin ang nagtapos sa abogasya at komersyo ang namamasukan sa mga gawaing hindi kaugnay ng kanilang propesyon. Ang mga taong nagtapos ng pag-aaral ay inaasahang maghahanap ng trabaho. Kung ang mga nagsipagtapos ay tumupad sa tungkulin bilang masipag at responsableng mamamayan. ano kaya ang mangyayari sa produksyon ng bansa? Sa kasalukuyan. engineering.Aralin 45 Katangian ng Taong may Tamang Saloobin sa Paggawa Magsimula ka Sinasabing ang wastong saloobin sa paggawa ay puhunan din sa kaunlaran ng bansa. Batay sa mga isinagawang pananaliksik ay natuklasang higit na marami ang nagsipagtapos ng komersyo. maraming ahensya ng pamahalaan ang naglulunsad ng mga programang maaaring makatulong sa pagkakaroon ng wastong saloobin sa paggawa. Marami rin ang tumutuklas ng iba’t ibang maparaang paggamit nito.

Ang taong masipag at matiyaga ay daig ang matalino ngunit tamad naman. Ang pagpapahalaga sa pakikipagkapwa-tao ay isang mabuting saloobin. Ang tao ay hindi maaaring mabuhay na mag-isa lamang. Hindi tama ang pagpapabukas ng mga gawain. ang pamumuhay ay umunlad kahit hindi mataas ang naabot sa pag-aaral. Isagawa mo ( Lagyan ng tsek ( ) kung tama ang saloobin sa pagawa. Ang pakikisama ay isang napakagandang pagpapahalaga. 2. Kailangan ang white collar job upang makapagmalaki sa trabaho. 200 . Ilagay sa sagutang papel. 3. Isa pang mabuting saloobin sa paggawa ay ang pagsasakatuparan ng gawain sa loob ng madaling panahon. Ang kasanayan ay hindi mapapakinabangan kung hindi sasamahan ng sipag at tiyaga. Kailangan ang sipag at tiyaga sa anumang gawain. Ang pagpapaliban ng isang gawain ay makakaabala sa pagiging produktibo. Ang isang mamamayang naniniwala sa kanyang kakayahan ay lubos na nagpapakita ng kagalingan at kahusayan sa gawain. Lagyan ng ekis ) kung hindi tama ang saloobin. Iwasan ang pagpapaliban ng mga gawain. Kung matalino ka. may karapatan kang maging tamad. Ang pagsasaka ay angkop lamang sa mga taong hindi nakapag-aral.Kailangan ang sipag at tiyaga sa tamang paggawa. 1. Marami tayong kilalang tao na dahil sa sipag at tiyaga. May mga pagkakataong ang tulong ng ibang tao ay kakailanganin sa pagganap ng naiatas na gawain. 4.

2. Sang-ayon ka ba sa paninindigan ni Paolo? Bakit? Pagkatapos mag-aral ni Paolo sa Maynila ay namatay ang kanyang ama.5. Tama ba si Paolo? 201 . 6. Dapat malinang ang tamang saloobin sa paggawa upang makamit ang layuning kaunlaran ng pamahalaan. Kung positibo ang pananaw sa gawain. 2. Ang uri ng saloobin ay makatutulong sa pagpapaunlad ng bansa. Ang pakikipagkapwa-tao ay kailangan sa loob ng gawain. ang tamang saloobin sa paggawa ay makatutugon sa anumang gawain. Magsasaka si Mang Felix at naiwan niya ang limang ektaryang bukirin. 10. Kaya mo ito! 1. Kapuri-puri ang mga taong nagbibigay-dangal sa gawaing manwal. Maaaring mabuhay na mag-isa ang isang taong mayaman. Sumulat ng isang sanaysay tungkol sa kahalagahan ng tamang saloobin sa paggawa. Ang wastong saloobin sa paggawa ay puhunan din sa kaunlaran ng bansa. Ang katuparan ng anumang gawain ay nakababawas ng pagiging produktibo. anumang balakid na dumating ay mapaghahandaan. 8. 9. Subukan mo Ipaliwanag mo: 1. Huwag ipagpaliban bukas ang gawain sa ngayon. Ang tamang saloobin sa paggawa ay laging kailangan upang magtagumpay. Ang mamamayan ang pinakamataas na kapangyarihan sa isang bansang demokratiko. Ang pagpapaliban ng isang gawain ay nakababawas sa pagiging produktibo. Ang paglilingkod sa mamamayan ang pangunahing katungkulan ng pamahalaan. Si Paolo ay nagpasyang umuwi sa probinsya upang siya na lang ang magsaka. 7. Bigyang pansin at suriin “ “ “ Sa bagong siglo. 4. 3. Ang kakulangan ng mataas na pinag-aralan at pera ay hindi hadlang sa pagtatagumpay ng tao. Basahin ang sumusunod na kalagayan.

tamang ehersisyo. Hindi rin siya makatutulong sa produksyon ng mga kalakal o makapagbigay ng paglilingkod. Ang taong laging malinis sa katawan ay kasiya-siyang tingnan at malayo sa anumang karamdaman. Ang mamamayang malusog at matalino ay makatutulong sa mabilis na pag-unlad ng bansa. Ang mamamayan ay mahalagang yaman ng bansa. paninigarilyo. kailangan nilang maging malusog at matalino. pinakikiramdaman mo ang iyong sarili kung ikaw ay nasa magandang kalagayan upang gampanan ang mga gawain sa maghapon. Ang pag-iwas sa bisyo ay pangangalaga rin sa sarili. Ang taong mahina at masasakitin ay hindi makapag-aaral at makagagawa nang maayos. kailangang magkaroon sila ng malulusog na katawan at pag-iisip upang maging kapaki-pakinabang na kasapi sa pamayanan. linangin at paghusayin ang kakayahan upang makatulong sa pambansang kaunlaran. kailangan ng tao ang wastong pagkain. 202 . Kailangan niya ang masustansyang pagkain upang maging malakas ang kanyang katawan at listo ang pag-iisip. Bakit kailangang maging masigla at malakas tayo? Alamin mo Maraming magagawa ang mga mamamayan upang makatulong sa pagpapaunlad ng bansa. Ang kalinisang pansarili at kalinisan sa kapaligiran ay pangangalaga rin sa sarili. Ang mga mag-aaral ay may tungkuling pangalagaan ang sarili. at iba pang gawain na nakapipinsala sa katawan at isipan ng tao. at sapat na pahinga. paglalasing. Bilang mahalagang yaman. Bilang mga batang mamamayan. Kailangan ng tao na magkaroon ng malusog na katawan at pag-iisip upang maging kapaki-pakinabang na mamamayan. Upang maging malusog. Pangunahin dito ay tamang pangangalaga sa sarili. Kabilang dito ang paggamit ng ipinagbabawal na gamot.Aralin 46 Pangangalaga sa Sarili Magsimula ka Sa araw-araw na paggising mo.

at iba pang benepisyo. Pabrika ang karaniwang pinanggagalingan ng polusyon. 2. Ang pamahalaan ay nagsisikap na mapangasiwaan ang kalusugan ng mga mamamayan. Bukod sa mga programang pangkalusugan. 1. allowance. May iba’t ibang programa ang Department of Health tulad ng pagbabakuna sa mga bata upang maging ligtas sa sakit. Ang pangangalaga sa kapaligiran at ang tamang paglinang ng ating likas na yaman ay pinamamahalaan ng Department of Environment and Natural Resources (DENR). 203 . Ang kagawarang ito ay gumawa ng maraming kampanya at mga tuntunin upang mapigil ang pagkasira nang tuluyan ng ating pinagkukunang-yaman. Nararapat lamang na mapangalagaan mga mamamayan ang kanilang sarili sa iba’t ibang paraan. Lahat ng ito ay maisasagawa natin kung malakas at malusog ang ating katawan. Anu-ano ang programang pangkalusugan sa inyong Barangay Council? Sikaping makapanayam ang Barangay Chairman o ang Kagawad ng Kalusugan. Anu-ano namang pagkain ang dapat iwasan? Bakit? 4. Binibigyan sila ng matataas na sahod. Iulat sa klase. Hinihikayat ng ating pamahalaan ang mga manggagamot at iba pang health workers na maglingkod sa mga kanayunan.Ang malinis na kapaligiran ay hindi tinitirhan ng mga mikrobyo na sanhi ng pagkakasakit ng tao. ang pamahalaan ay naglunsad din ng mga maayos na pabahay para sa mga manggagawa at pinangangalagaan ang ating kapaligiran. Bakit kailangan natin ang malinis na kapaligiran lalo na ang kalinisang pansarili? 5. Anu-ano ang dapat gawin upang maging laging malinis ang katawan? 3. Tungkulin ng bawat mamamayang Pilipino ang maglingkod sa ating bayan. Isagawa mo Isulat ang sagot sa isang papel at ikumpara sa sagot ng iyong katabing kamagaral. Ang bawat isang mamamayan ay inaasahan ng pamahalaan na makatulong sa pagtataguyod ng mga proyekto ng bansa tungo sa kaunlaran. Ang polusyon sa hangin na ating nalalanghap ay nagdudulot ng sakit sa mga tao. pagbabawal sa paninigarilyo at iba pa. May mga health centers sa bawat barangay upang tumugon sa kalusugan ng mga tao. Paano mapananatiling malinis ang kapaligiran? 6. Tanggap ng ating pamahalaan ang kahalagahan ng tungkuling ito upang bigyan ng malinis na kapaligiran ang mga mamamayan. May programa rin sa wastong pagkain. Magbigay ng mga halimbawa ng pagkaing makatutulong sa pagpapalusog ng katawan.

Ano ang iyong damdamin tungkol dito? 3. at talino na dapat pakaingatan at pangalagaan. Paano pinangangalagaan ng isang tao ang kanyang kalagayang pisikal at ang kanyang kaisipan? b. Bakit kaya? Maglista sa iyong notebook ng tatlong dahilan. Mga dapat gawin upang mapangalagaan ang ating sarili Kaya mo ito! 1. Maraming tao ang nag-aalaga at nag-iingat sa kanilang sarili. Subukan mo Isipin at ipahayag ang inaakala mong tamang sagot. Basahin at unawain. Dahilan kung bakit kailangang pangalagaan ng isang tao ang kanyang sarili 2. Ang yamang tao ay dapat magtaglay ng pagmamahal sa kalikasan dahil ito ang kanyang pinagkukunan ng kabuhayan at pook na pinaninirahan. Sagutin ang mga tanong: a. 1. Tumingin ka sa iyong kapaligiran. Mga bagay na dapat iwasan upang hindi mapinsala ang ating katawan at pagiisip 3. Ang produktibong mamamayan ay may pag-iingat sa sarili. Paano natin pinananatiling malinis ang ating kapaligiran upang maging malusog ang ating mga pangangatawan? 204 . lakas. Ang malusog na mamamayan ay may matalinong pag-iisip at kasiglahan sa pagganap ng kanyang tungkulin. Iniingatan niya ang kanyang kalagayang pisikal at ang kanyang kaisipan. Mabilis ang pag-unlad ng isang bansang may mga mamamayang marunong mag-alaga sa sarili.Bigyang pansin at suriin “ “ “ Ang gawaing pangkalusugan ay pangunahing pinag-uukulan ng pansin ng isang matalinong mamamayan. Pumipili siya ng babasahin o nanonood siya ng mga palabas na nakatutulong sa pag-unlad ng kanyang kaisipan. 2. Bawat mamamayan ay binigyan ng Diyos ng mga kakayahan. Bumibili siya at kumakain ng masustansyang pagkain at nag-eehersisyo.

dapat niyang 205 . Karaniwang tinatantiya lamang ang uri nito. Ibig niyang matugunan ang kanyang pangangailangan. Madalas naaaksaya pa ang kanyang pera dahil sa hindi matalinong pamimili. Subalit may pagkakataon na hindi sapat ang kanyang kinikita upang matustusan ang kanyang pangangailangan. Ang mamimili ay kailangang maging matalino sa pamimili ng mga kalakal. Ang mamimili ay dapat magtaglay ng mga mabuting katangian sa pagbili ng mga produkto o mga kalakal. Alamin mo Isa sa mga layunin ng tao ay mapaunlad ang kanyang kabuhayan.Aralin 47 Katangian ng Matalinong Mamimili Magsimula ka Sa araw-araw ay gumagastos tayo ng pera para ipambili ng ating mga pangangailangan. Marami rin sa mga mamimili ang ayaw maabala sa pagsusuri ng mga kalakal na binili. Nag-aaksaya sila ng pera at sinusuportahan pa nila ang walang kabuluhang produkto. Iwasan ang mag-aksaya ng pera kaya bumili ng mga produktong may mataas na uri at wastong timbang. Natitiyak mo ba na hindi naaaksaya ang pera mo kung ikaw ay namimili? Paano? Ang matalinong mamimimili ay may kamalayan at kaalaman sa pagkakaiba ng pangangailangan at kagustuhan lamang. Bago niya bilhin ang isang produkto. Maraming mamimili ang kulang ang kaalaman sa mga bagay na binibili.

Nababasa natin sa pahayagan na may ipinasarang mga tindahan dahil sa labis na pagtutubo sa bilihin. Sa hangad na tumubo ng malaking halaga ay nandaraya sila. Ang matalinong mamimili ay marunong maghambing ng mga produkto batay sa kalidad at presyo. 206 . May mga ahensya ng pamahalaan na nangangasiwa sa kapakanan ng mga publiko sa pamamagitan ng pagtatakda ng makatuwirang presyo ng iba’t ibang produkto. Sinisikap niyang makapagtipid. May mga mapanlinlang na anunsyo tungkol sa mga produktong nabibili sa pamilihan. maling tatak. May binuo ding mga kilusan na nangangalaga sa mga mamimili laban sa pagtitinda ng kulang sa timbang. kalawanging sisidlan. Ang mamimili ay maaaring makipag-ugnayan sa mga ahensya ng pamahalaan na may kontrol sa pinaiiral na presyo ng mga tinatawag na prime commodities. at iba pa. maruming produkto. Pinaghahambing niya ang presyo ng mga produkto upang malaman kung saan siya makatitipid. may mga Non-Government Organizations (NGO) na nangangalaga sa mga mamimili na huwag madaya sa pagtitimbang ng produktong binibili tulad ng Peoples’ Economic Council (PEC). Ngunit may mga tinderang hindi matapat. May mga produktong labis ang taas ng presyo. Bilang mamimili ay may karapatang makakuha ng kasiyahang sapat sa ibinayad ang tao.isaalang-alang ang kahalagahan o kabutihang ibibigay nito. Maingat din siya dapat sa pagpili ng bibilhing kalakal. Bago bumili ng mga produktong laman sa mga anunsyo. kailangan ang matalinong pagsusuri upang magkaroon ng sapat na impormasyon tungkol dito. Sa ngayon. kulang sa bilang. Ang mamimili ay dapat maalam sa pagtitimbang upang hindi mabiktima ng mga ganitong pandaraya sa pamilihan. Dapat malaman din ng mamimili ang pagtitimbang upang maiwasan ang pandaraya ng nagtitinda. Tinitiyak din niya na mabuti ang uri ng produktong binibili upang hindi siya maging biktima ng madayang pagtitinda.

Isagawa mo Kumuha ng kapartner na kamag-aral at pagtulungang sagutin ang mga tanong. Paano pinangangalagaan ng pamahalaan ang kapakanan ng mga mamimili? 4. 4. Ang paglago o pagbagsak ng isang negosyo ay nakasalalay sa mamimili. paano mo tutulungan ang nanay mo upang masiyahan siya sa pamimili ng kailangan ninyong mag-anak? Bakit? Bigyang pansin at suriin “ “ “ Ang mga mamimili ay dapat magkaroon ng sapat na impormasyon tungkol sa produktong binibili. 207 . 3. Anu-ano ang mga dapat tandaan laban sa mga pandarayang ginagawa ng ibang mga tindero o tindera? 3. Karapatan ng mamimili na bumili ng produktong mataas na uri sa katamtamang halaga. Itanghal sa klase. 5. Gumawa ng isang dula-dulaan kung saan makikita ang mahusay na katangian ng isang mamimili. 2. 1. 1. Hindi dapat ipagbili ang mababang kalidad na produkto sapagkat mapanganib ito sa kalusugan ng mga mamimili. Ang unang dapat isaalang-alang ng mamimili ay ang halaga ng produkto. Ang mamimili ay kailangang maging matalino sa pagbili ng mga kalakal. Anu-ano ang katangian ng isang matalinong mamimili? 2. Subukan mo Basahin ang mga pangungusap at sabihin kung katotohanan o opinyon lamang. Ang dami ng kalakal at hindi ang uri nito ang basehan ng pamimili ng tao. Kaya mo ito! Makipangkat sa tatlong kamag-aral. Hindi isinaalang-alang ng mamimili ang makapagtipid kung mabuti ang uri ng produkto. Bilang mag-aaral sa ikaanim na baitang.

Masaya ang mamamayan kapag nakakamit nila ang kanilang mithiin at nabibili nila ang mga produktong gusto nila at mga kasangkapang dati-rati ay maykaya sa buhay o mayayaman lamang ang mayroon.Aralin 48 Paraan ng Wastong Paggamit ng mga Kalakal at Paglilingkod Magsimula ka Dapat ingatan at gamitin ng mga mamamayan sa wastong paraan ang lahat ng mga produkto at serbisyong kanilang tinatamasa. dapat bang manghinayang sa pera? Bakit? Alamin mo Ang wastong paggamit ng mga kalakal ay nagdudulot ng kasiyahan sa tao. ganun din ang paglilingkod. Kapag nasisiyahan ang mga mamamayan. ito ay tanda ng kaunlaran ng isang bansa. Naranasan mo na ba na manghinayang sa nagastos mong pera? Ano ang dahilan at nanghinayang ka matapos mamili? Ano ang dapat mong gawin sa susunod na pagkakataon? Kung tayo ay may karamdaman at kailangang magpagamot. 208 .

Kung tayo ay nagugutom. refrigerator. makikita sa mga bahay ng karaniwang mamamayan o maging sa mga iskwater ang mga kasangkapang tulad ng telebisyon. at iba pa. kumain tayo. CD player. Kung iingatan natin ang iba’t ibang kasangkapan sa loob ng pamamahay. Ang paggamit ng mga kalakal ay maaaring wasto o aksayado. Ang mga kasangkapan ay nililinis tuwina upang hindi tayong magkasakit. Nakikinig tayo ng mga balita sa radyo o nanonood tayo ng telebisyon upang maaliw at makakuha ng mga mahahalagang impormasyon.V. Ngunit may mga pagkakataon na nagiging maaksaya tayo sa paggamit. Ang paggamit ng mga kalakal ay nagdudulot ng kasiyahan sa mga tao. Gumamit tayo ng sabon sa paliligo upang manatiling malinis ang ating katawan. Ang perang pampakumpuni o pambili ng bago ay ating matitipid at magagamit sa iba pang pangangailangan. Ang wastong paglilingkod na tinatanggap ng mamamayan mula sa service sector ay naghahatid din sa mga mamamayan ng ibayong kasiyahan upang mabuhay nang matiwasay at maligaya. 209 . magtatagal ang mga ito bago masira at palitan. may pangangailangan ang tao na tinutugunan ng serbisyo o paglilingkod. Sa ngayon. Karaniwang nakikita ngayon ang mga bagay at mga kasangkapang nakakaaliw at nagbibigay ng impormasyon. mas matagal mapapakinabangan ang mga kasangkapang ito. kahit walang nanonood. Kung maayos at wasto ang paggamit.Wastong Paggamit ng mga Kalakal Sa isang banda. Pinababayaan nating nakabukas ang mga ilaw kahit tanghali at iniiwang bukas ang T. Ang wastong paggamit sa mga ito ay nagdudulot ng kasiyahan sa mga tao. Pinababayaan nating tumutulo ang gripo kahit puno na ang mga lalagyan. electric fan.

Mangingisda – tumutulong upang may makain tayong isda at iba pang pagkaing-dagat Magsasaka – gumagawa sila sa bukirin upang matustusan ang mga pangangailangan natin sa bigas. prutas. naglilinis ng kalsada. nag-aalis ng mga basura. Ang mga serbisyong tinatanggap natin ay dapat nating pahalagahan upang masiyahan ang nagbibigay nito at magpatuloy ang kanilang paglilingkod. o nagpapaandar ng makina Manggagamot – tumutulong sa mga mamamayan upang maging malusog at ligtas sa sakit Guro – tinuturuan ang mga kabataan upang maging kapaki-pakinabang na mamamayan Prodyuser – gumagawa ng iba’t ibang produkto upang matustusan ang mga pangangailangan ng mga mamamayan Kawani – namamasukan sa mga pampubliko at pampribadong tanggapan upang paglingkuran ang mga mamamayan sa iba’t ibang aspeto ng pamumuhay Isagawa mo Sagutin nang ayon sa iyong karanasan. Tumingin ka sa loob ng inyong bahay at kapaligiran. . Sila at ang kanilang paglilingkod ay dapat pahalagahan upang patuloy silang makapagbigay-serbisyo. Sinu-sino ang nagbibigay ng serbisyo sa mga mamamayan? Bigyang pansin at suriin “ “ 210 May kasiyahan ang mga tao kapag napakikinabangan nila nang matagal ang mga kasangkapang nabibili nila.Wastong Pagpapahalaga sa mga Paglilingkod Mayroon tayong pangangailangan na tinutugunan ng paglilingkod o serbisyo ng yaman-tao. at iba pang pagkain Manggagawa – nagkukumpuni ng mga kagamitan. gulay. Ang wastong paggamit ng mga kalakal ay kailangang matutuhan ng tao upang hindi maaksaya ang kanilang pera. karne. Paano natin mapakikinabangan ang mga produktong ito nang matagal? 2. Anu-ano ang mga produktong nauubos at produktong tumatagal? 1. Sa paanong paraan natin mapahahalagahan ang serbisyo o paglilingkod na ating tinatanggap? 3.

May mga pamamaraang isinasagawa upang magtagal ang paggamit ng mga ito. Ipaliwanag mo ang salawikaing “Daig ng maagap ang masipag. sa lupa at tubig man Sila’y bahagi natin. Sa pamamagitan ng isang paglalarawan. Mga pagkaing kailangan natin upang maging malakas at malusog ang ating katawan 2. Mga yamang-tao na nagbibigay ng serbisyo at uri ng serbisyong ginagampanan Kaya mo ito! 1.” 3. Subukin mong gumawa ng isang maikling tula na nagpapahalaga sa mga lingkod-bayan. Magbigay ka ng halimbawa. Mga kasangkapang nagdudulot ng aliw at ginhawa sa tao 3. iguhit mo ang nilalaman ng tula: Maging Masipag Mula sa pagkalikha nitong mundong ibabaw Nagbigay na ang Diyos. Cruz 211 . Kaya’t ating dinggin at isaalang-alang. Mabuhay sa mundo. gawain kaninuman. –Maritez B. Magtanim ng halaman. ugat ng kabuhayan Kaya’t ating sinupin. hayop ay alagaan Maging sa kalawakan.Subukan mo Ilista mo sa notebook ang hinihingi ng bawat bilang. di sarili lamang. ngayon at kailanman. 2. 1. Matipid ang ulirang mamamayan sa paggamit ng mga likas na yaman. Isulat sa iyong notebook at basahin sa harap ng mga kamagaral. 4.

212 . Pakinggan mo ang usapan ng dalawang dalagang namimili sa isang tindahan. Insan! Hindi ka ba natutuwa na may ganito tayong yaring Pinoy? Dapat ipagmalaki natin ang ganitong uri ng yaring Pilipino. hindi imported. Ang ganda ng pagkakayari. Gladys: Sabihin mo na ang gusto mong sabihin basta ako. Halatang lokal. Gladys: Ay naku. di ko type ang mga ganyang pansuot. Corine: Ang plastic mo. Corine: Gladys. tingnan mo ang mga blouse na ito.Aralin 49 Pagtangkilik sa Sariling Produkto Ang produktong Pilipino ay tangkilikin bago tumingin ng galing sa ibang bansa. Ang tela ay jusi at ang mga burda ay makinis at pinung-pino. Magsimula ka Maraming Pilipino ang mahilig sa mga bagay na gawa sa ibang bansa. sa imported pa rin! Pagkatapos mong basahin ang dayalog ano ang naramdaman mo bilang matapat na mamamayang Pilipino? Sino sa dalawang nag-uusap ang may saloobing makabansa? Patunayan mo.

tataas ang produksyon at marami ang magkakaroon ng hanapbuhay. 213 . Ito ay upang matugunan ang lumalaki at nagbabagong pangangailangan ng ating mga kababayan. ang mga produktong yari sa Pilipinas o mga produktong yari sa ibang bansa? Bakit? 3. maraming mga kasuotan.” Karamihang itinitinda rito ay imported ngunit segunda mano raw. May mga pagkakataon na mga bago rin ang mga ito ngunit pinalalabas na segunda mano upang makalibre sa pagbabayad ng buwis. at kahusayan ang mga produktong inaangkat. Hindi maikakaila na maraming Pilipino ang mahilig sa mga bagay na yari sa ibang bansa. May pagkakataong may naipapasok na mga kalakal mula sa ibang bansa na labag sa batas dahil hindi ipinagbabayad ng buwis. at mga bag ang ipinagbibili sa tinatawag na tindahan ng “ukay-ukay. sapatos. 1. Ang dolyar ang ginagamit sa pag-aangkat o pagbili sa ibang bansa ng mga kalakal tulad ng damit. Ang sektor ng produksyon ay nagsisikap na mapabuti ang uri ng kalakal o produkto na yari sa bansa . May malasakit ba sa pag-unlad ng bansa ang mga mamimiling tumatangkilik sa mga produktong gawa sa ibang bansa? Ipaliwanag mo. Malaking kabawasan sa kita ng pamahalaan ang mga kalakal na hindi ipinagbabayad ng buwis. kayarian. Sa paglaki ng populasyon sa Pilipinas dumarami din ang pangangailangan ng mga mamamayan. Ang dolyar ay higit na makatutulong sa pagunlad ng bansa kung magagamit ito sa pagbili ng mga makabagong makinarya upang lalong lumaki ang produksyong panustos sa pangangailangan ng mga mamamayan. Isagawa mo Ipaliwanag mo. Sa ngayon. Nagiging dahilan ito ng pag-unti ng laang dolyar ng Pilipinas. Alin ang inyong mas tinatangkilik. Kaya pinagbubuti ng mga prodyuser ang uri ng kanilang kalakal ay upang mapantayan o mahigitan pa ang mga yari sa ibang bansa. Alalahanin sana natin na kapag tinatangkilik natin ang sariling atin. Ano ang ibig sabihin ng patakarang “Pilipino Muna” para sa mamamayang Pilipino? 2.Alamin mo Ang damdaming makabayan ng mga mamamayan ay naipahihiwatig sa pagtangkilik ng mga produktong Pilipino. Sinisikap ng ating mga prodyuser na mapantayan o mahigitan pa sa uri. sapatos. at iba pa. bag.

Sa pagtaas ng produksyon. Subukan mo Ibigay ang wastong sagot sa patlang. Ang mga ito ay tinatawag na hindi ______________ na produkto. 9. 8. at iba pa. 5. 214 . Ipinakikita ng mga mamamayang tumatangkilik ng produkto ng Pilipino ang pagiging ______________. Ang mga ahensya ng pamahalaan tulad ng BFAD at DTI ay nangangalaga sa mga ______________ ng mamimili. Sumulat ng isang dula-dulaan at itanghal sa klase na may temang: “Bakit kailangang tangkilikin ang produktong Pilipino. Gumawa ng listahan ng halimbawa ng kagustuhan lamang. a. 7. Ang mga pagsisikap ng sektor ng produksyon ay ukol sa _________ ng mga mamimili. yaring damit. inukit na kahoy. Ang matalinong mamimili ay may kamalayan at may kaalaman sa pagkakaiba ng pangangailangan at kagustuhan lamang.Bigyang pansin at suriin “ “ “ Ang mga mamimiling Pilipino ay inaasahang tutulong sa produksyon ng bansa sa pamamagitan ng pagtangkilik sa yaring Pilipino. 1. Ang mga mamimiling Pilipino ay bumibili ng mga bagay na kanilang _________. Ang karapatan ng mga mamimili ay pinangangalagaan ng BFAD at DTI. 4. marami ang may ______ sa ating bansa. Ang ginagamit sa pag-aangkat ng mga kalakal sa ibang bansa ay ang _______. Ang mga sapatos na gawa sa _________ ay kilala sa pandaigdigang pamilihan.” 2. 10. May malasakit sa pag-unlad ng bansa ang tumatangkilik sa mga produktong sariling atin. 3. Gawin ito sa iyong notebook. Ang mga mamimiling tumatangkilik sa produktong gawa sa bansa ay masasabing may ______________ sa kaunlaran ng bansa. Alalahanin natin na kapag mataas ang produksyon. Kaya mo ito! 1. Gumawa ng listahan ng mga halimbawa ng mga pangunahing pangangailangan b. marami ang magkakaroon ng _________. Ang Pilipinas ay kilala sa pamilihang pandaigdig sa mga produktong palamuti. 2. 6.

215 . Siyempre hindi na babasahin ang mga ito. Randy: Joy: Randy: Joy: Randy: Joy: Randy: Joy: Randy: Tatay: Joy.Aralin 50 Muling Paggamit ng Bagay na Patapon Na Magsimula ka Pakinggan ang usapan ng pamilya Bueno. Tutunawin ang mga ito at gagawing malinis na papel uli. tinatanong ni Joy kung saan daw dadalhin ang mga boteng iyan? Ang mga bote bang ito? Kukunin din ni Pareng Mando para sa junk shop niya. Baka naman ang mga boteng yaon na inaayos nina Tatay at Nanay maaari din sa sinasabi mong recycle? Tatay. dadaanan daw ito ng kanyang kumpare na may junk shop. Ire-recycle? Paano yon? Sa pamamagitan ng makina. iabot mo sa akin ang mga diyaryo sa tabi mo. Ire-recycle ang mga ito upang muling magamit. Ano naman ang gagawin ng kumpare niya sa mga ito? Babasahin ba niya ang mga ito? Nakakatawa naman. Ingatan mong huwag mapunit. Ganoon ba? Kahit gamit at patapon na pala ay muli na namang mapakikinabangan. Kaya magmadali tayo para maayos na ang lahat pagdating ng trak niya. Kuya. saan ba dadalhin itong mga diyaryo at mga lumang magasin? Sabi ni Tatay. siyempre.

ang anumang bagay na patapon ay may halaga pa rin at kabuluhan. at papel na gamit na ay maaaring ipagbili. Ano ang kahulugan ng recycling? 2. Ang mga bagay na hindi nabubulok ay binibigyan ng panibagong mga paggagamitan at ginagawang pataba ang mga nabubulok. Ito ay dahil sa kakulangan ng panustos sa lumalaking populasyon. Isa sa ugaling Pilipino na dapat baguhin ay ang pagiging aksayado. ang mga plastic na isinilid ko sa sako. Oo nga. Sa ganitong paraan. Halimbawa. matagal mabulok. Napakaraming bagay na binibili o hinihingi ngunit pagkatapos ng maikling panahon ay ating itinatapon din.Nanay: Tatay: Teka. Napakaraming bagay kung minsan ang ating itinatapon. anu-ano ang mga bagay na patapon ang maaaring gamitin muli? Alamin mo Napag-alaman mo na ang mga pinagkukunang-yaman ng bansa ay hindi dapat aksayahin. Pagkatapos mong basahin ang usapan ng pamilya Bueno. Ito ay sanhi ng suliranin sa pagdami ng basura sa kapaligiran. Anu-ano ang mga bagay na patapon na maaaring gamiting muli? 3. kukunin natin. Ang mga bote. Ito ay nakakatulong sa paglutas ng suliranin tungkol sa polusyong dulot ng basura at paglinang sa kakayahan ng mga mamamayan upang maging malikhain. Kahit papaano ay may pambili na kayong magkapatid ng school supplies na kailangan ninyo pagpasok. maaaring maging produktibo ang mga mamamayan at muling magagamit ang mga bagay na patapon na. Isasama pala natin ang mga iyon. Ang mga bagay sa basura ay maaaring pakinabangang muli. Bakit kailangang gawin ang recycling? 4. Maging ang basyong bote at latang walang laman ay maaaring pakinabangang muli. Pag-usapan ninyo ng iyong katabi ang inyong mga sagot. at hindi nabubulok. Ang proyektong ganito ay dapat suportahan hindi lamang ng mga paaralan kundi bawat tahanan. Ano ang proyekto ng pamahalaan tungkol sa basura? Bakit kailangan ang suporta ng paaralan at tahanan sa proyektong ito? 216 . ang papel ay maaaring magamit nang paulit-ulit. Isagawa mo Sagutin ang bawat tanong. Para sa isang taong malikhain. 1. Randy. May proyekto ang pamahalaan tungkol sa maayos na pagtatapon ng basura kung saan pinagbubukud-bukod ang mga ito sa madaling mabulok. lumang diyaryo at magasin. Malaki-laki rin ang bayad sa mga bagay na patapong ito.

1. kahirapan ng pamumuhay b. lahat ng nabanggit 217 . hindi dapat aksayahin b. kakulangan sa panustos d. mayaman 3. Sa isang malikhaing tao. palaasa 5. kapaki-pakinabang d. ang mga mamamayan ay nagiging_______. Alin ang tama sa mga ito tungkol sa pinagkukunang-yaman? a. Ang muling paggamit sa bagay na patapon ay pagbabago sa ugaling _______ ng mga Pilipino. lahat ng nabanggit 4. Ang muling paggamit ng mga bagay na patapon ay solusyon sa suliranin ng ___________. Kailangan ang patuloy na paggamit sa mga patapon na bagay sa pamamagitan ng teknolohiya ng recycling. a. may halaga b. Sa pamamagitan ng teknolohiyang ito. gamitin d.Bigyang pansin at suriin • • • • Ang pagiging maaksaya ay isang ugaling Pilipino na dapat baguhin. malikhain c. a. tamad c. maaksaya b. polusyon sa basura c. Sa muling paggamit ng mga patapon. dapat ipamahagi sa mamamayan 2. may kabuluhan c. a. Subukan mo Isulat ang titik ng wastong sagot sa sagutang papel. maiiwasan ang pag-aaksaya ng likas na yaman ng bansa. matipid d. a. malikhain d. hayaang mapalitan c. matulungin b. Ang paggamit ng mga bagay na patapon ay isang ugali na dapat linangin. ang anumang bagay na patapon ay ________.

Tingnan mo rin ang talaang ginawa nila. kalusugan ng mamamayan c. kalimutan b. a. Ang recycling bilang teknolohiya ay nakakatulong para ___________ ang pakinabang sa ating likas na yaman. pag-aangkat ng mga hilaw na sangkap d. 218 . Ibigay mo ang paraan ng paggawa ng isang bagay na recycled. Sa mga paaralan.6. Alin ang tamang pananaw? a. pagdami ng basura b. madali d. 7. lahat ng nabanggit Kaya mo ito! 1. marami 8. Walang pakinabang sa basura. Ang paggamit ng mga bagay na patapon na ay isang ugali na dapat ______. Gumawa ng talaan ng mga bagay na likha sa recycling. d. Itapon ang mga basura. a. b. muling paggamit ng mga bagay na patapon b. ipagwalang-bahala c. Ibahagi ito sa iyong kamag-aral. mabago c. Ito ay ginagawa upang maiwasan ang polusyon sa kapaligiran. a. 2. pagdami ng iskwater d. Maraming sakit ang dulot ng basura. a. matagal b. linangin d. isinasagawa ang tamang pagtatapon ng basura. c. May pera sa basura. pagpapalit sa madaling naubos na c. itago 10. Magagamit nang lubusan ng tao ang pinagkukunang-yaman sa pamamagitan ng ________. Ang muling paggamit ng mga bagay na patapon na ay nakatutulong sa pagsugpo sa suliranin ng ____________. wala sa nabanggit 9. Itinuturo din sa mga bata ang paraan upang ang mga bagay-bagay na maaaring i-recycle o gamiting muli ay hindi itapon.

Dahil dito. gumugugol ng malaki ang pamahalaan sa pagpapaayos sa mga planta ng elektrisidad. Ang enerhiya ay bahagi ng lahat ng aspeto sa buhay ng mamamayan at sa pagpapaunlad ng iba’t ibang ahensya ng pamahalaan. Ang ating bansa ay umaasa sa langis bilang pangunahing panustos ng enerhiya. ang kakulangan nito ay nakaaapekto sa paglilingkod ng elektrisidad. 219 . Ginagamit din ito sa pagpapalipad ng eroplano at pagpapatakbo ng iba’t ibang uri ng sasakyang de-motor. Umaasa ang pamahalaan sa patuloy na pagtitipid ang mga mamamayan sa enerhiya upang hindi malagay sa alanganin ang kabuhayan at kaunlaran ng bansa.Aralin 51 Enerhiya: Salik ng Kaunlaran Magsimula ka Tingnan ang larawan. Kailangan din ang enerhiya sa pagpapatakbo ng mga planta ng kuryente. tubig. kahoy. at iba pang pinagkukunan. Sabihin ang kahulugan nito sa iyo. Nangangamba ang pamahalaan na baka magkaroon ng krisis kung babagsak ang mga negosyo na gumagamit ng enerhiya. Maling paggamit ng kuryente Alamin mo Mahalaga ang enerhiya o lakas sa pagpapaunlad ng kabuhayan ng bansa. lupa. hangin. Ang enerhiya ay nanggagaling sa langis. Ginagamit ang enerhiya sa pagpapaandar ng mga makina sa mga pagawaan. Ngunit dahil ang langis ang karaniwang pinagkukunan ng enerhiya ng isang bansa.

Iwasan ang pagbubukas-sara ng mga lutuang de-kuryente. at maging mga ilaw ay isara pagkatapos gamitin. electric fan. Ang United States ay isang napakaunlad na bansa dahil ito ay may sariling pinagkukunan ng langis. ano pa ang dapat mong tipirin? Paano? Anong paraan ang isinasagawa ng pamahalaan upang magkaroon ito ng pinagkukunang langis sa hinaharap? Bakit? 220 . Kailangan gamitin ang mga ito nang maayos. Huwag hayaang kumapal nang labis ang yelo sa freezer ng refrigerator. Kapag kumukulo na ang niluto. Iwasan ang madalas na pagbubukas-sara nito. ang mga Amerikano ay gumagawa ng paraan upang palawigin ang panahon ng pakikinabang nila sa kanilang langis.Karamihan sa langis na kailangan sa Pilipinas ay inaangkat pa sa ibang bansa. Isagawa mo Ipaliwanag nang ayon sa iyong paniniwala. Nadarama natin ang pagtaas ng halaga ng langis sa lahat ng bansa sa daigdig. Ang Pilipinas ay nagsisikap na tumuklas ng mga mina ng langis sa ilang lugar sa Pilipinas. Iayos ang lahat ng pupuntahan upang maiwasan ang pagpaparoo’t parito ng sasakyan. Ang pagdarahop sa langis ang dahilan ng maraming kakulangan ng mga papaunlad na bansa tulad ng Pilipinas. Kung panahon ng tag-init. Ang anumang kasangkapan tulad ng telebisyon. hinaan ang apoy sa kalan. Kaalinsabay sa pagtitipid sa kuryente ay ang pagtitipid sa tubig. Ang pagtitipid ng enerhiya ay maaaring isagawa sa sumusunod na mga paraan: “ “ “ “ “ “ Huwag iwanang nakabukas ang anumang kagamitang de-kuryente. Ang tubig ay buhay. Sila ang pinakamayaman sa mineral na ito. Ihanda ang lahat bago magluto. tulad ng Palawan. sa tulong ng isang kompanyang Arabe. Ang mga bansang Arabe ang may hawak ng langis sa daigdig. Ngunit dahil sa lawak nito at bilang ng mga taong naninirahan dito. 4. Bakit mahalaga ang pagtitipid ng enerhiya? Paano mo maipakikita ang pagtitipid sa inyong tahanan? Sa paaralan? Bukod sa enerhiya. radyo. Hindi mabubuhay ang tao nang maginhawa kung walang enerhiya. 2. Hindi maaaring mabuhay ang tao kung walang tubig. 1. nararanasan ng maraming pamayanan ang mahinang dating ng tubig dahil sa pagbaba ng mga ipong tubig sa mga bukal at imbakan. Ugaliing maglakad na lamang kung malapit lang ang patutunguhan. 3. Mahalaga ang pagtitipid nito sa iba pang enerhiya. Gumamit ng lutuang pantay ang apoy.

_____ 1. Kaya mo ito! 1. _____ 7. patayin ang mga ilaw sa loob ng bahay. Huwag bubuksan ang refrigerator pag maraming laman na imbak na pagkain. _____ 9. Kapag kumukulo na ang niluluto. Sa magdamagang ilaw. Gawin ito sa iyong notebook. _____ 2. Gumawa ng mga slogan tungkol sa wastong pagtitipid ng enerhiya. Bago magluto. Iwasan ang madalas na pagbubukas-sara ng refrigerator. hinaan ang apoy sa kalan. Basahin sa klase ang ginagawa mong slogan. ____ 10. Subukan mo Suriin ang bawat parirala sa ibaba. Pagsikat ng araw. _____ 5. _____ 3. Ugaliing maglakad. _____ 6. 2. Hindi kailangang tipirin ang paggamit ng tubig kapag tag-ulan.Bigyang pansin at suriin “ “ “ “ Ang pagsisikap ng pamahalaan na mapaangat ang ekonomiya ng bansa ay hindi matatamo kung hindi tutulong ang mga mamamayan. Lagyan ng tsek kung ito ay nakatutulong sa pagtitipid ng enerhiya. ihanda ang lahat ng mga kailangan. _____ 8. _____ 4. Ang pagtitipid sa enerhiya ay makatutulong upang di-gaanong umasa ang bansa sa pag-angkat ng langis. Tipirin ang paggamit sa mga pinagkukunang-yaman upang matagal na pakinabangan ito ng mga tao. 221 . gumamit ng bombilyang may mababang konsumo sa kuryente. malayo o malapit man ang pupuntahan. Ugaliing patayin ang mga electric fan pagkatapos gamitin. Ipakita sa pamamagitan ng poster kung paano magtitipid sa enerhiya. May pananagutan ang bawat mamamayan sa tamang paggamit ng enerhiya at tubig. Linisin ang refrigerator tuwing sobrang makapal na ang yelo.

Magbigay ka ng halimbawa ng mga pagdiriwang na tatak Pilipino. Ang musika ay bahagi ng ating kultura. pagdiriwang. Itinakda ng pamahalaan na ang Pambansang Museo ang opisyal na lagakan ng mga pamana ng ating lahi. panitikan. 15. Ang kulturang Pilipino ay binubuo ng mga awit. Ang kulturang maunlad ay salamin ng bansang maunlad din. 14. Marami tayong mang-aawit na nakilala sa maraming bansa. 17. May kasabihan na ang kultura ay siyang salamin ng kaluluwa ng isang bansa. sayaw. Ano ang nadarama mo kung nakikinig ng awiting Pilipino? Maipapaliwanag mo ba ang damdaming ito? Ang Pilipinas ay may Ang mga Pilipino ay may mataas na antas ng kultura na sariling kultura na iba sa umaani ng paghanga mula sa mga taga-ibang bansa. Ayon sa Konstitusyon. at 18 sa Artikulo 14 ng Konstitusyon ay nagsasaad na ang sining. lahat ng yamang-pangkultura ay isasailalim sa pangangalaga ng pamahalaan. Dito nananatili ang mahahalagang kagamitan at kasangkapang ginamit ng ating mga ninuno at mga dakilang bayani ng Pilipinas. at paunlarin ng pambansang pamahalaan. Ang Sec. panitikan.Aralin 52 Pagpapanatili at Pagpapaunlad sa Kultura ng Bansa Magsimula ka Makinig sa isang tape na naglalaman ng mga katutubong awitin mula sa mga mang-aawit na Pilipino. sining. at kaugalian. Ang kulturang Pilipino na pinasimulan ng ating mga ninuno ay nalinang sa paglipas ng panahon. 222 . 16. kultura ng ibang bansa. at iba pang bahagi ng kulturang Pilipino ay tangkilikin. Makapagbibigay ka ba ng mga pangalan ng mga kababayan nating sikat sa musika? Alamin mo Ang Pilipinas ay kilala sa maraming pagdiriwang. Tiyaking ang lahat ay mayroong pantay na pagkakataon sa pag-unlad na pangkultura. Isa sa unang hakbang na ginawa ng pamahalaan ay ang pagtatakda ng mga batas sa pangangalaga sa ating pamana ng lahi. pangalagaan. Ang mga saloobin ng mamamayan ay bahagi rin ng kultura.

ang Atas ng Pangulo Blg. Batangas. Samantala. paggawa. at iba pang pook. Ang pamahalaan ay nagsisikap na mapanatili at malinang ang kulturang Pilipino. naglulunsad ang pamahalaan ng iba’t ibang programa at proyekto sa pagbabalik-anyo ng mga makasaysayang pook at mga gusali. Subukan mo Ilista sa iyong notebook ang mga hinihingi. o pagbabago sa mga antigong bagay na walang pahintulot ng pamahalaan. San Agustin ng Maynila.Bilang pagtataguyod sa batas na ito. 1-7 Mga halimbawa ng pamanang kultura ng Pilipinas 8-10 Ahensya ng pamahalaan na nangangalaga sa mga kulturang Pilipino 11-13 Mga pook na inihayag na pambansang dambana sa kulturang Pilipino 14-16 Mga simbahang itinuring na yaman ng lahi Kaya mo ito! Pag-aralan mo ang isang katutubong awit at iparinig sa klase. Anu-anong mga batas ang sumakop sa pangangalaga ng kulturang Pilipino? 3. Mabini Shrine sa Tanauan. Rizal Shrine sa Dapitan. 188 ay naglalayon na ipakilala sa ibang bansa ang materyal na kultura ng Pilipinas. Hikayatin ang mga kamag-aral na sama-samang umawit ng awiting katutubo. Paano nililinang ng pamahalaan ang mga yaman ng ating lahi? 2. Ang Philippine House Center sa New York. United States ay nagtatanghal ng mga kagamitang yaring Pilipino at mga impormasyon tungkol sa Pilipinas. at sa Las Piñas na kinaroroonan ng Bamboo Organ ang inihayag na bahagi ng ating kultura. May mga bagay na pambansang yamang pangkultura tulad ng Simbahan ng Bacarra ng Ilocos Norte. Saan kayo magkatulad ng sagot? 1. Anu-anong mga ahensya ang nag-aalaga sa yamang pangkultura ng Pilipinas? Bigyang pansin at suriin “ “ “ Kinikilala sa maraming bansa ang katangi-tanging kakayahang pangkultura ng mga Pilipino. Kabilang dito ay ang Fort Santiago sa Intramuros. 223 . Isagawa mo Humanap ng kapartner at sagutin ninyo ang mga tanong. Ipinagbabawal ang pagsira. Ang mga pook na ito ay isinailalim sa Department of Tourism. Dapat nating suportahan ang lahat ng magagandang proyekto upang malinang ang ating sariling kultura.

Ang bawat isa sa atin ay dapat maging masigla sa mga gawaing pambayan. Ano ang napapansin mo? Ang malinis at maayos na pamumuhay ay tanda ng magandang kalusugan ng mga mamamayan. at ang mga ginagawa ng pamahalaan upang lutasin ang mga ito. Alamin mo Magiging matatag ang isang bansa kung ang mga mamamayan ay nagkakaisa at nagtutulungan. Dapat nating malaman ang mga pangangailangan ng mga kababayan natin. Ngunit hindi kayang lutasin ng pamahalaan ang mga suliraning ito kung hindi makikipagtulungan ang mga tao. Ang maging matapat sa Republika ng Pilipinas ay isang pangunahing tungkuling dapat gampanan ng mga mamamayan. Dapat nating alamin ang mga pangyayari sa loob at labas ng ating bansa. mga suliranin ng ating bayan. Ang ating pamahalaan ay sinisikap na malutas ang mga suliraning nagiging balakid sa ating pambansang kaunlaran. manood ng telebisyon. Dapat tayong makinig ng radyo.Aralin 53 Paglutas ng mga Pambansang Suliranin Magsimula ka Magmasid ka sa iyong kapaligiran. Kailangang tumulong din ang mga Non-Government Organizations (NGO). Pagmasdan ang mga tao sa kanilang paggawa. at magbasa ng mga pahayagan. 224 . Dapat tayong dumalo sa mga pulong ng barangay upang malaman natin ang mga nangyayari sa ating kapaligiran.

Ang mga taong sugapa sa bawal na gamot ay apektado ang isip at walang nakikilala kapag sila ay lango o lasing na. Nakikiisa rin ang iba’t ibang ahensiya at mga samahang-sibiko sa pagsugpo dito.Ang Pilipinas. Dumarami ang kaso ng mga batang inaabuso. propesyonal. maging ito man ay habitual o hindi. manggagawa. Lahat ay ginagawa ng pamahalaan upang maiangat niya ang kaunlarang pambansa. Ngayon. tulad ng mga bansang umuunlad (developing) ay nagnanais na balangaraw ay maihanay sa mga bansang mayaman at maunlad tulad ng United States. Paggamit ng Bawal na Gamot (Drug Abuse) Ang labis na paggamit ng bawal na gamot ay isa sa pangunahing suliraning panlipunan ng ating bansa sa kasalukuyan. Upang malibang ang mga kabataan. pinag-iibayo ng ating pamahalaan ang pagsugpo at pagsupil sa paggamit ng bawal na gamot. Sa kasalukuyan. may mga programang pang-isports na inilunsad. Germany. at mag-aaral ay gumagamit na rin ng bawal na gamot. maging yaong mga walang hanapbuhay. Nagiging pasanin sila ng mga magulang at ng lipunan. Ngunit may mga suliraning Ilan sa mga pangunahing suliranin ng bansa panlipunan na pumipigil o nagiging balakid sa minimithing kaunlaran. Pang-aabuso sa Bata (Child Abuse) Halos araw-araw. Ang pang-aabuso sa bata ay tumutukoy sa pagmaltrato. Araw-araw ay naririnig at nababasa ang iba’t ibang krimen na pinapaniwalaang may kaugnayan sa pagkagumon sa bawal na gamot. Dati-rati ay mga kabataang mayayaman lamang ang nagiging biktima. 225 . base sa ulat ng Dangerous Drug Board (DDB). Ang pangangailangan nila ng pantustos sa kanilang bisyo ay tila walang hangganan. Anu-ano ang mga suliraning inilalahad sa pagsisimula sa araling ito? Sumasang-ayon ka ba na ang mga ito ang siyang pumipigil sa pag-unlad ng ating bansa? Ipaliwanag mo. Great Britain. laman ng mga balita ang pang-aabuso sa mga bata. Pagmasdan mo ang mga suliranin ng bansa na napapaloob sa larawang nasa kahon. at Japan. at ang paghanap ng kalutasan sa mga balakid na ito ang magbibigay-daan marahil upang maipagpatuloy ang hinahangad na kaunlaran.

iwasan ang pakikitungo sa taong hindi kakilala. pinagtatrabaho na sila ng mahabang oras at ang pasahod sa kanila ay barya-barya lamang. Ang mga isyung ito ay totoong nakakasagabal sa kaunlaran ng ating bansa at nagiging kasiraan sa magandang imahe ng mga Pilipino. Upang mapangalagaan ang sarili sa pang-aabuso. sapat na pagkain. nagtatagal ang kanilang pagkakasakit na kung minsan ikinamamatay ng marami. Malaking suliranin pa rin ang terorismo o pagpapabagsak sa pamahalaan. rapist. at pagkakataong makapag-aral. magsumbong sa kinauukulan kung inabuso. Higit sa lahat. magnanakaw. at huwag umuwi sa alanganing oras ng gabi. Ang mga suliraning ito ang dahilan ng pagkatakot ng mga turista na bumibisita sa ating bansa at pag-alis ng mga dayuhang negosyanteng namumuhunan sa ating bansa. kulang na kulang sa sapat na pangangailangang dapat matamasa ng kanilang mga anak. May mga batang naging biktima rin ng kalupitan ng mga nakatatanda. at iba pang masasamang elemento. Maraming mga bata ang nangangailangan din ng atensyong medikal kapag nagkakasakit. Isagawa mo Ibigay ang iyong sagot sa mga sumusunod na tanong. Kabilang sa mga karapatang pantao ng mga kabataang Pilipino ay ang pagkakaroon ng maayos na tahanan. Ang mga batang manggagawa ay pagod at malnourished o kulang sa masusustansyang pagkain. Dahil sa matinding takot.May mga batang nagkakaroon ng hindi magandang karanasan sa kamay ng mga kalalakihan dala ng kanilang kahinaan o kawalan pa ng hustong pag-iisip. mamamatay-tao. maayos na kasuotan. walang maayos na palikuran at tulugan. Dala nang kakulangan sa salaping panustos sa pagpapagamot. Ang mga lugar na kanilang pinatatrabahuhan ay marumi. laging lumakad na may kasama. at pati pagkain nila ay hindi makatao. Kailan masasabi na may nangyayaring child abuse? 226 . swindler. Ngunit dahil sa wala ring hanapbuhay ang maraming mga magulang. Anu-ano ang dahilan ng child abuse o pang-aabuso sa bata? 3. Kung minsan ay nasasangkot din ang mga nag-AWOL (Absence Without Official Leave o pagliban nang matagal sa trabaho nang walang anumang pasabi) na sundalo at mga tiwaling pulis. 1. Kahit mga menor de edad pa lamang. Bakit nagugumon ang maraming matatanda at kabataan sa bawal na gamot? Paano ito masusugpo? 2. Krimen Naglipana sa maraming bahagi ng bansa ang maraming kriminal: kidnapper. di nila magawang isumbong ang mga taong nagsamantala sa kanila.

4. Ang mga anak ng mayayaman lamang ang maaaring magumon sa bawal na gamot. Ang bawal na gamot ay nakasisira sa pag-iisip. 2. Ipaskil sa silid-aralan. Gumawa ng mga slogan na nagpapahayag ng pagbabawal sa paggamit ng bawal na droga. 3. at iba pa. Kababaihan: Kaagapay sa Kaunlaran 227 . Ang taong gumon sa bawal na gamot ay walang nakikilala kung lasing. Ang mga krimen sa ating bansa ay walang epekto sa larangan ng turismo. Kadalasan. 6. 7. 5. 2. Gamot na Bawal: Salot ng Lipunan b. 9. Upang makaiwas sa pang-aabuso o iba pang krimen. Anu-anong klase ng krimen ang naglipana sa Pilipinas? Paano ito nakakasagabal sa pag-unlad ng bansa? Bigyang pansin at suriin “ “ “ Ang ilan sa mga dahilan ng mabagal na pag-unlad ng ating bansa ay mga isyung drug abuse. Subukan mo Sabihin mo kung tama o mali ang kaisipang ipinahahayag. Ang kaunlaran ng kaalaman ng mga kababaihan ang nagiging dahilan ng pangaabuso sa kanila. huwag umuwi sa alanganing oras ng gabi. Gumawa ng mga poster na nagpapakita ng kampanya sa pagbabawal ng paggamit ng bawal na gamot. ang pang-aabuso sa mga bata ay isinasagawa ng taong nasa impluwensya ng bawal na gamot lamang. child abuse. 4. krimen. Kadalasan. 1. Sumulat ng isang sanaysay sa paksang napili mula sa alinman sa mga sumusunod: a. Kaya mo ito! 1. Magiging pasanin ng mga magulang ang mga gumagamit ng droga. Maraming proyekto ang mga pambansang ahensya ng Pilipinas upang maisakatuparan ang hinahangad na kaunlaran. 3. Nag-iisa lamang ang ahensya ng pamahalaan na nagtataguyod ng laban sa mga bawal na gamot. Kabataan: Pag-asa ng Bayan c. 10. ang takot na magsumbong sa kinauukulan ay dahilan din ng pangaabuso sa mga bata. Ang pagtutulungan ng pamahalaan at mamamayan ay siyang solusyon sa mga suliranin at balakid sa pag-unlad ng bansa. 8.

Ilan sa mga pagpapaunlad ng antas ng pamumuhay ay ang pagtugon sa mga pangunahing pangangailangan ng tao. pagpapalaganap ng kaalaman sa nutrisyon. kaayusan. Alamin mo Ang administrasyon ng bawat naging pangulo ng bansa ay may mga programang pangkaunlarang ipinatutupad tungo sa paglutas ng mga pambansang suliranin. maituon ang mga pangunahing paglilingkod sa mga sektor na higit na nangangailangan. Ang pamahalaan ay nagtataguyod ng iba’t ibang programang nagpapalakas at nagpapaunlad sa kakayahan ng tao. Hinihikayat din ang tulong ng pribadong sektor upang mabigyan ng pagkakakitaan ang mga mahihirap. inihahanda ang tinatawag na Planong Pangkaunlaran ng Pilipinas at dito ipinapaliwanag ang pananaw at mga patakarang panlipunan o pangkabuhayan ng pangasiwaan. Dahil dito. Itinataguyod din sa plano ang mga paglilingkod ukol sa pag-iwas sa mga sakit. at gayundin ng matatanda. at kagalingang panlipunan. Ang mga programang ito ay hindi lamang pangekonomiya kundi para din sa kapayapaan. at maitaguyod ang yamang-tao tungo sa pandaigdig na kumpetisyon. Upang may direksyon ang pagpapatupad ng mga programang ito. paggamit ng mga tradisyunal na gamot. Kinikilala sa planong pangkaunlaran ang pangangailangan ng lipunan at pamayanan. at pangangalaga sa kalusugan ng mga ina. Ito ang plano na isasakatuparan upang matamo ng Pilipinas ang katayuan ng bagong industriyalisadong bansa sa susunod na daan taon. sanggol. 228 . may layunin na magpatayo ng mga bahay para sa mga pamilyang maliliit ang kita.Aralin 54 Mga Proyekto sa Paglutas ng Pambansang Suliranin Magsimula ka Kung tumitingin ka sa iyong paligid. may nakikita ka bang mga bagay na nagpapakita ng pag-unlad? Ipaliwanag mo ang kahulugan ng larawan. at iba pang tradisyunal na teknolohiya. Bawat Pilipino ay dapat kumilos at makilahok upang makamit ang pambansang kaunlaran. Maraming mga gawain at programa na maaaring gawin upang malutas ang suliraning pambansa.

mga paaralan at klinika. mga sariwa at pinrosesong prutas at gulay. Artikulo XV. Ayon sa ating Saligang Batas. Layunin din ng Plano na pag-ibayuhin ang pagpapatupad ng National Reconciliation Development Program (NRDP) at programang pangkapayapaan upang matiwasay ang kabuuan ng kapaligirang pambansa. bulaklak. ito ay magkakaloob ng mga hanapbuhay sa maraming Pilipino. kailangang gumamit ng makabagong teknolohiya sa industriya. patubig. Seksyon 3. Sila ang dahilan kung bakit maraming proyekto ang pamahalaan upang mapaunlad at maiangat ang antas ng kanilang pamumuhay. Kung magkagayon. Upang lubos na magamit at pakinabangan ng mga mamamayan ang mga ito. 1. Isagawa mo Ihanda mo ang iyong sagot sa mga tanong na ito. Sa Metro Manila. Sila rin ang inaasahang mangangalaga ng ating pinagkukunang-yaman upang hindi mapagsamantalahan o angkinin ng mga dayuhan. pagkain ng hayop. mga laruan. sanitasyon. at iba pang gawaing-bayan. expressway.Pagpapaunlad ng Industriya Itinataguyod sa Plano ng Administrasyon ang mga industriya ng mga kasuotan. malusog. Sila ang inaasahang magtatanggol sa teritoryo at soberanya ng ating bansa. at produktong metal para sa konstruksyon. sistema ng patubig. Ang layunin ng ating batas ay makapamuhay nang maayos. kagamitan sa bahay. paghahayupan. karapatan ng pamilya na magkaroon ng tiyak na kita o mapagkakakitaan. elektronika. ang pagpapaunlad ng transportasyon sa pamamagitan ng pagpapatayo ng Light Rail Transit (LRT). Pagpapaunlad ng Imprastraktura Layunin ng sektor ng imprastraktura na mapaunlad ang transportasyon. Mahalagang yaman ng bansa ang mga tao o mamamayan. at fly-overs ay naisakatuparan. at elektrisidad para sa mga tahanan at bahaykalakal. Pinangangalagaan ng ating pamahalaan ang pamilya bilang sandigan ng bansa. Napakayaman ng Pilipinas sa likas na pagkukunan ng mga sangkap sa produksyon. Paano mapauunlad ang antas ng pamumuhay ng mga mamamayang mahihirap? 2. komunikasyon. tulay. at maligaya ang magkaanib na pamilya na siyang bumubuo ng pamayanang Pilipino. anu-ano pang programang mayroon sa planong ito? 229 . Kaalinsabay ng suliranin sa pabahay. produktong pampangisdaan. sistema ng pagkontrol sa baha. Pangunahing layunin ng pamahalaan kaugnay ng transportasyon ang maipaayos ang mga daan.

Sa pagpapaunlad ng industriya. _________ Pagpapalawak ng sistema ng expressway III I II Pagpapaunlad ng Pagpapaunlad ng Pagpapaunlad ng Imprastraktura Tao Industriya Kaya mo ito! 1. Mahalaga ang tungkulin ng mga kababaihan sa pambansang kaunlaran. _________ Pagpapaayos ng mga ilaw-trapiko 4. Ang sandigan ng mayamang bayan ay ang kanyang mga mamamayan. 4. _________ Paggamit ng tradisyunal na gamot 2. Sa kaunlarang pambansa. ang mga mamamayan ay nagkakaroon ng mataas na antas ng kaalaman. Sa tulong ng makabagong teknolohiya sa transportasyon at komunikasyon. 3. _________ Produksyon ng metal para sa konstruksyon 8. pamilya b. _________ Pagpapalaganap ng kaalaman sa nutrisyon 6. 5. Sa pamamagitan ng edukasyon. Ang malusog na mamamayan ang tunay na larawan ng maunlad na bayan. Sumulat o lumikha ng mga kasabihang angkop sa sumusunod na mga salik ng pambansang kaunlaran. kalusugan d. _________ Pagpapairal ng pagpapahalagang moral 10. nangunguna ang pamilya. _________ Pagproseso ng prutas at gulay 7. Subukan mo Basahin ang mga sumusunod na gawain at sabihin kung saang kolum naaangkop. _________ Paghahayupan 9.3. b. Ang mataas na antas ng pambansang kaunlaran ay siyang minimithi ng ating pamahalaan. Maging huwaran o gabay mo ang sumusunod: a. 1. pabahay 2. anu-ano ang mga hakbang na isinagawa ng pamahalaan sa ilalim ng plano? 4. 230 . edukasyon c. Ang pagpapaunlad ng imprastraktura ay nangangailangan ng malaking pondo kaya paano maisasakatuparan ito ng ating pamahalaan? Bigyang pansin at suriin “ “ Kailangan ang mahusay na programang magpapaunlad sa imprastraktura sa ating bansa. _________ Pagbibigay ng sistema ng telepono 5. madaling maihahatid ang serbisyo at impormasyon na mahalaga sa pambansang kaunlaran. _________ Pag-aayos ng mga daan 3. Gumawa ng poster tungkol sa sumusunod na kategorya ng pagpapaunlad: a.

tulay. layunin Allah – Bathala o Diyos ng mga Muslim ari-arian – pag-aari. batas militar – batas na ginagamit ng isang bansa o lugar para sa panahon ng kaguluhan. mga sundalo ng bansa ang ginagamit upang makontrol ang lumilikha ng kaguluhan at mapangalagaan ang kapanatagan ng nakararami dayuhan – taga-ibang bansa diktadura – pamahalaang pinamumunuan ng isang diktador diplomasya – mahusay na pakikitungo Doktrinang Pangkapuluan – itinataguyod upang maging malinaw ang hangganan ng Pilipinas ekwador – likhang isip na guhit na naghahati sa daigdig sa dalawang magkatulad na bahagi globo – bilog na modelo ng mundo na ginagamit upang makita ang iba’t ibang lugar at lokasyon ng mga bansa sa daigdig heograpiya – pag-aaral tungkol sa kaugnayan ng katangiang pisikal ng lupa at ng mga gawain ng tao imigrasyon – pandarayuhan sa ibang pook o bansa inflation – pagtaas ng presyo ng mga bilihin at pagbaba ng halaga ng salapi imprastraktura – mga pasilidad tulad ng kalsada. at iba pang gamit sa pamayanan insentibo – gantimpala.Talahuluganan adhikain – mithiin. ninais. Japan. bansang Arabe – mga bansang ang mga mamamayan ay nagsasalita ng wikang Arabiko – ilan sa mga ito ang Saudi Arabia. paaralan. Ehipto. atbp. Layunin nito na mapatatag ang katayuan ng pamumuhay ng mga mamamayan upang isulong ang pagsasarili at kapangyarihan bilang isang bansa. atbp. Great Britain. o mahahalagang gamit atbp. bansang Sosyalista – ang mga bansang naniniwala sa simulain ng sosyalismo kung saan ang lahat ng pangunahing industriya. kapakinabangan 231 . komunikasyon. pabuya International Date Line – isang guhit na makikita sa silangang longhitud mula sa prime meridian hanggang 180th meridian Islam – pananampalatayang itinatag ni Mohammad isyu – paksang pinagtatalunan kahalagahan – kabuluhan. Moroco. at paaralan ay nasa pangangasiwa ng pamahalaan. kultura at pulitika. bansang papaunlad – patuloy nitong isinusulong ang pag-unlad sa larangan ng kabuhayan. sariling lupa. bansang maunlad – mga industriyalisadong bansa tulad ng United States.

pagsasarili nag-aayuno .kaingin – pagsunog ng kakahuyan upang makapagsaka kapuluan – lupon ng mga pulo kapus-palad – walang swerte.hindi kumakain ng ilang tanging pagkain dahil sa mga kaugaliang pangrelihiyon nakisalamuha – nakihalubilo. nakakamit topograpiya – pisikal na katangian ng ibabaw ng mundo 232 . kinakapos katipunan – kapisanan. angkan mahistrado – hukom. pagtitipon lahi – lipi. samahan ng mga Pilipinong naghimagsik laban sa mga Espanyol katiwalian – anomalya Konstitusyon – Saligang Batas. huwes makabayang Pilipino – Pilipino na mapagmahal sa kapakanan ng bayan mapa – patag na larawan ng mundo mapang pisikal – mapang nagpapakita sa mga anyong lupa at tubig ng isang lugar monopolyo – pagkamkam. pangunahing batas na batayan ng bawat batas na ipapatupad ng bansa Koran – bibliya ng mga may pananampalatayang Islam kumbensyon – kapulungan. nakitungo ordinansa – kautusan pagsasanib – pagsasama pagtataguyod – pagtangkilik. pagsuporta rehiyon – pagkakahati ng mga lalawigan sedisyon – panunulsol laban sa pamahalaan sa pamamagitan ng salita o aksiyon soberanya – kalayaan at karapatan ng isang bansa teritoryo – hangganan at sakop ng bansa T’boli – etnikong pangkat na matatagpuan sa timog Cotabato tinatamasa – nararanasan.

(R. Violeta E.. Pilipinas Kong Mahal. Foundation. Inc. Garcia Publishing Co. (The James B. National Statistics Office. (R. Quezon City. Blg 62. 2001) Sanchez. Quezon City. Reuter S. Custodia A. Manila. (Golden Art Printing Corporation. Heograpiya.J. Agoncillo. Isang Kasaysayan.Talasanggunian Agoncillo. (Miranda BMM Publications Sampaloc. Augustine Publications Inc. 233 . Garcia Publishing Co. Pebrero 8. Focus on Philippines. et al. Contemporary Social Problems and Issues. Manwal ng Guro sa Heograpiya.. Teodoro A. 1979). Agpaoa. Garcia. Balgua. (Golden Art Printing Corporation. P. Mercado. Kasaysayan at Sibika sa Ikaanim na Baitang Unang Edisyon. 1987). Teodoro A. Clay A. (Communication. History of the Filipino People.. Teodoro A.. Kasaysayan ng Bayang Pilipinas 4th Edition. 1987). Agoncillo. (Philippine Daily Inquirer. Tomo 1. 1988). Bayan kong Minimithi: Pilipinas 6. 2000). (St. Quezon City. Population Data. DECS. Lysander. 2000). Quezon City. Sampaloc. Manila... 1977). Ma.. P. Fe A. Fraud in Snap.. (Patnugot) An Eyewitness History: People Power to Philippine Revolution of 1986.. (Quezon City. Manila. Violence. Monina A. Ang Pilipino sa Pagbuo ng Bansa. Manila. (Instructional Materials Corp. Kasaysayan at Sibika at Kultura ng Bansang Pilipinas. 1984). 1986)... 1979). Ruadap..