You are on page 1of 9

Uvod

Biljke su tokom perioda vegetacije izloene razliitim stresnim uslovima sredine u


kojoj se nalaze, koji nepovoljno deluju na njihovo razvie, pa stoga u znatnoj meri
smanjuju prinos i pogoravaju kvalitet njihovih proizvoda.
Stres je svako stanje biolokog sistema koje odstupa od optimuma. Stres se moe definisatikao
spoljanji faktor koji ima nepovoljan uticaj na biljku, pri emu se najvie misli na abiotiki stres. Stres
predstavljaju svi inioci koji nepovoljno utiu na rastenje i razvie biljaka, i koji smanjuju
produktivnost biljaka na nivo nii od njihovog genetikog potencijala.
Stresogeni faktori mogu biti abiotiki koji su u osnovi fiziko-hemijske prirode i
biotiki koji su bioloke prirode. U veini sluajeva uinak stresa se izraava u
odnosu na preivljavanje biljke, rastenje, odnosno akumulaciju biomase. Biljke
pokazuju odreenu otpornost na stres. Kao sesilni organizmi, biljke ne mogu da
izbegnu nepovoljne faktore, ali su se prirodnom selekcijom favorizovale vrste koje
su posebno adaptirane ak i na krajnje nepovoljne uslove. Sve te biljne vrste
raspolau naslednim morfolokim i eko-fiziolokim adaptacijama, koje im
omoguavaju ne samo da preive, ve i da na svom stanitu budu veoma
uspene.
Tolerancija prema stresu oznaava sposobnost biljaka da se prilagodi
iznenadnim nepovoljnim uslovima, ukoliko se oni dogode i da pritom ne budu
suvie oteene.
Dejstvo navedenih faktora obino nije izolovano, ve su oni povezani meusobno
pa se moe govoriti o stresnom sindromu. Tako je nedostatak vode esto
udruen sa visokom temperaturom, dok dugotrajna sua moe da dovede do
poveanog saliniteta.Dejsto stresnih faktora, u zavisnosti od inteziteta, duine
trajanja i faze ontogeneze biljaka moe biti latentno (dovodi do uginua biljaka
usled brze senescencije) ili sublatentno (biljke se mogu adaptirati u zavisnosti
od jaine stresa, na molekularnom nivo dolazi do promene ekspresije gena,
sinteze stres proteina,a to dovodi do fiziolokog odgovora i adaptacije biljaka na
stres. Biljke odgovaraju na stres na elijskom nivou i na nivou celog organizma
(Slika 13.- Odgovor biljke na stres).

Odgovori biljaka na stres


Da bi biljke reagovale na faktore spoljanje sredine i uopte na stres one moraju
da prepoznaju dejstvo nekog faktora. Biljke najee prepoznaju stres na nivou
membrana i to zahvaljujui prisustvu receptornih proteina za koje se signalni

molekuli vezuju. Reakcija na stres zapoinje percepcijom signala, vezivanjem


liganda (signalnih molekula) za receptore na nivou membrana i to potom aktivira
kaskadu intracelularnih signalnih reakcija koje prenose informaciju o stresu kroz
eliju (transdukcija signala). Zatim dolazi do ekspresije odreenih genai sinteze
stres proteina, elija reaguje u specifinom metabolikom odgovoru i kao rezultat
svega nastaje odreena fizioloka reakcija.Dejstvo stresnih fasktora na biljke
moe biti primarno, ali i sekundarno nastalo kao rezultat indukcije sekundarnih
stresogenih faktora pod dejstvom primarnih faktora. Primer za to je oksidativni
stres, koga mogu da indukuju mnogi primarni faktori (sua, ekstremne
temperature, UV i drugi).
Centralnu ulogu u reakcijama biljaka na abiotiki i biotiki stres imaju fitohormoni
kao to su jasmonska kiselina (JA), etilen (ET), apscisinska kiselina (ABA), kao i
neki signalni molekuli poput salicilne kiseline (SA). Njihovo dejstvo na nivou
signalnih puteva moe biti sinergistiko ili antagonistiko.
Mehanizmi koji omoguavaju biljci da preivi stres nazivaju se najee
rezistencija ili otpornost. Fizioloki odgovor biljaka na neki stresogeni faktor
moe biti: izbegavanje stresa (biljka moe biti u fazi dormancije) ili tolerancija
na stres (biljke imaju mehanizme kojima odravaju visoku metaboliku aktivnost.
Tolerancija na stres moe se ispoljiti u formi adaptacije ili aklimatizacije.
Adaptacija predstavlja konstitutivne, preformirane, genotipski determinisane,
morfoloke i/ili fizioloke karakteristike vrste (uvuene stome, duboko korenje,
transformisani listovi).
Aklimatizacija je prilagoavanje individue izmenjenim uslovima sredine, a
zasniva se na pomeranju homeostaze.

1.Voda kao stresni faktor


Vodni deficit je situacija u kojoj potreba biljke za vodom, koja je uglavnom odreena nivoom
transpiracije, premauje dostupnost vode korenovima u zemljitu. Ako je elija izloena vodnom
deficitu, dolazi do inhibicije fotosinteze zbog uticaja na tilakoidne membrane, do poveanja
koncentracije toksina u zemljitu, kao i do gubitka hidratacionog omotaa proteina i denaturacije.
Vodni status biljne elije ili tkiva se definie vodnim potencijalom i relativnim sadrajem vode.
Tolerancija prema isuivanju ili desikaciji (DT) se definie kao sposobnost eija da izgube vodu do
ekvilibrijuma sa okolnom atmosferom, pri srednje ili veoma suvim uslovima i da nakon toga oivi
nadoknaujui protoplazmatinu vodu u trenutku kada voda u spoljanjoj sredini postane ponovo
dostupna. Toleranciju prema isuivanju trebalo bi razlikovati od tolerancije na suu. Naime, termin
sua se odnosi na nedostatak vode u spoljanjoj sredini, dok se termin isuivanje odnosi na gubitak
vode u eliji.
Postoje dve vrste tolerancije prema isuivanju: konstitutivna i indukovana. Mahovine i liajeve
odlikuje konstitutivna tolerancija: brzo isuivanje i brza rehidratacija koja zavisi samo od reaktivacije

enzimskih sistema koji su ostali neoteeni tokom isuivanja, te se one oznaavaju kao "prave"
desikaciono-tolerantne biljke. Mahovine i liajevi svoj opstanak zasnivaju na reparativnim
mehanizmima koji se aktiviraju veoma brzo nakon rehidratacije. Paprati i angiosperme uglavnom
odlikuje indukovana tolerancija na isuivanje, te se oznaavaju kao "modifikovane" desikacionotolerantne biljke. Pod odreenim uslovima, ove biljke mogu podnositi veliku i dugu suu ali pokazuju
malu otpornost ako se desikacija desi naglo.
Mnoge biljke se bez tetnih posledica mogu isuiti. Tom tipu biljaka pripadaju poikilohidrine biljke
(biljke vaskrsnice), koje nepovoljne uslove preivljavaju u latentnom stanju, a iji se vodni potencijal
podudara sa vodnim potenijalom okolne sredine u kojoj te biljke ive. U ovu grupu biljaka ubrajamo
veliki broj mahovina (slika 14.- Briofite u dehidratisanom i rehidratisanom stanju), paprati (Asplenium
ceterach), kao i neke vaskularne biljke poput Ramonda serbica. Jedna od najeih reakcija ivih
organizama na vodni deficit je stvaranje i akumulacija osmotski aktivnih neutralnih organskih materija
kao to su eeri i neke aminokiseline npr. prolin. Poveanje koncentracije osmolita omoguava da se
iz spoljanje sredine usvoji dodatna koliina vode, a osim toga kompatibilni osmoliti stabiliziraju
strukturu proteina. Ovakva jedinjenja imaju vanu ulogu u adaptaciji citoplazme na razliite vrste
stresa. Prolin titi membrane i proteine od tetnog delovanja visokih koncentracija neorganskih jona,
kao i temperaturnih ekstrema. Akumulira se u citoplazmi gde u stresnim uslovima moe initi i vie od
80% slobodnih aminokiselina, s koncentracijom i do 200 mM, ime znaajno doprinosi osmotskoj
regulaciji citoplazme. Otpornost razliitih genotipova prema stresnim uslovima moe se oceniti prema
sposobnosti akumulacije slobodnog prolina.
Mehanizmi otpornosti na suu su:
Odlaganje isuivanja sposobnost tkiva da zadri vlagu; npr. sukulente;
Tolerancija isuivanja tkiva imaju sposobnost da funkcioniu i u
dehidriranom stanju;
Izbegavanje sue zavravaju svoj ivotni ciklus tokom vlane sezone;
Mehanizmi oporavka
Vodni deficit izaziva bre rastenje korenovog sistema. Koren raste znatno dublje
kako bi doao do izvora vlage, a smanjuje se povrina listova kako bi se proces
transpiracije znatno smanjio.
Jedna od strategija biljaka pri gubitku vode jeste pasivno zatvaranje stominog
aparata usled direktnog gubitka vode iz elija zatvaraica. Drugi mehanizam jeste
hidroaktivno zatvaranja stoma, koje zavisi od metabolikih procesa u elijama
zatvaraicama i deava se kada je ceo list dehidriran. Regulaciju mehanizma
otvaranja i zatvaranja stominog aparata regulie i hormon apscisinska kiselina
(ABA). Transkripcije mnogih gena koji se aktiviraju u odgovoru na stres vodnim
deficitom su pod kontrolom ABA. Meutim, na pojedine od ovih gena ABA ne
utie. ABA takoe deluje na ekspresiju gena koji poveavaju toleranciju na niske
temperature i salinitet.
Vodni deficit moe biti indukovan:

Suom - Nedostatak vode u zemljitu dovodi do toga da vodni potencijal tla


postaje negativniji. Odbrambeni mehanizam se deava u biljnoj eliji
akumulacijom jona u vakuolama, ime se smanjuje vodni potencijal, a da pri
tom ne dolazi do smanjenja turgora.
Salinitetom - Nedostatak vode u zemljitu dovodi do poveane koncentracije
soli, to je dodatna tekoa u primanju vode. Biljke se prilagoavaju putem
osmoregulacije. Akumuliraju se soli, eeri, organske kiselina i joni u vakuoli
(najvea koliina K+jona).
Niskim temperaturama Niske temperature dovode najee do stanja
fizioloke sue, tj. iako je prisutna dovoljna koliina vode u samoj podlozi biljka
je ne moe usvojiti.
Poveanje otpornosti na vodni deficit podrazumeva poveanu ekspresiju gena koji kodiraju enzime
i proteine koji kod tolerantnih biljaka obezbeuju otpornost na vodni deficit. U odbrani od vodnog
deficita kod biljaka bitnu ulogu imaju: enzimi koji uestvuju u sintezi raznih osmoprotektanata,
akvaporini, LEA proteini, osmotin.
OTPORNOST PREMA SUI
Prva reakcija je 1. usporavanje rasta elije. Zatim opada sinteza hlorofila, smanjuje se intenzitet
fotosinteze, menja i smanjuje aktivnost enzima, raste sadraj hormona stresa abscisinske kiseline
i etilena to dovodi do zatvaranja stoma i aktiviranja drugih mehanizama uvanja vode.
Fizioloka reakcija kao mera otpornosti je poveanje sadraja kompatibilnih osmolita, kao to je
prolin, ili glicin-betain to su aminokiseline koje vezuju i uvaju velike koliine vode, uvajui
stabilnost funkcionalnih makromolekula (proteina-enzima i elijskih membrana). Time se
smanjuje osmotski potencijal elije i omoguava dodatno usvajanje i uvanje vode u cilju
preivljavanja.
Tolerantnost na suu je kompleksno svojstvo nekih vrsta i genotipova biljaka, a odreeno je
razliitim morfolokim i/ili fiziolokim odlikama. Tolerantni genotipovi suu mogu prevladati na
vie naina: (1) ranim dozrijevanjem (mehanizam izbjegavanja sue), (2) zatvaranjem pui to
sprijeava preveliku transpiraciju, ali reducira i fotosintezu (mehanizam smanjenja dehidracije),
ili (3) pojaanim nakupljanjem razliitih osmolita koji odravaju turgor biljke i omoguavaju
normalan metabolizam i u uvjetima vodnog stresa (mehanizam tolerantnosti na dehidraciju). Vrlo
vana sposobnost tolerantnih biljaka je obrana od oksidativnog stresa kao sastavnog dijela
vodnog stresa. Veina gena odgovornih za tolerantnost na suu ima inducibilne promotore, a
hormon abscizinska kiselina (ABA) je signal koji ih u dosta sluajeva aktivira.

MEHANIZAM ZA IZBJEGAVANJE SUE

Izbjegavanje sue je morfoloki fenomen koji se postie ranim dozrijevanjem. Genotipovi raznih
vrsta kultiviranog bilja koje odlikuje ovaj fenomen ranozrelosti zavre ivotni ciklus prije
nastupa razdoblja intenzivne sue, a postiu to pojaanom metabolikom aktivnou i ubrzanim
rastom (M c K a y i sur., 2003). Selekcija genotipova za svojstva koja omoguuju intenzivan rast
i ubrzani razvoj kao to su: visoka provodljivost pui, visoka fotosintetska aktivnost, niska
djelotvornost koritenja vode (WUE) i rana cvatnja omoguit e ranozrelost, a time i
izbjegavanje sue. Ranozrelost ukljuuje pravovremenu cvatnju koja je odreena major genima
odgovornima za fotoperiodizam, jarovizaciju i "ranozrelost per se".
MEHANIZAM ZA SMANJENJE DEHIDRACIJE
Smanjenje dehidracije je drugi mehanizam kojim se biljka bori s nedostatkom vlage u tlu, a
predstavlja zapravo fizioloku prilagodbu (M c K a y i sur., 2003). Genotipovi koji posjeduju
mehanizam za smanjenje dehidracije imaju nisku metaboliku aktivnost, sporiji rast te visok
vodni potencijal i turgor u stanicama tijekom razdoblja sue. Navedeno se dogaa zbog
progresivnog zatvaranja pui, to za posljedicu ima smanjenje transpiracije (time i dehidracije),
ali i smanjenje fotosinteze. Selekcijom za ovaj mehanizam tolerantnosti treba favorizirati
genotipove koji imaju nisku provodljivost pui (M o o n e y i sur., 1976). Zatvaranje pui nije
kontrolirano samo dostupnom vodom u tlu, ve i interakcijom imbenika unutar i izvan lista
(M e d r a n o i sur., 2002). Kemijski signal koji se sintetizira u korijenu kao odgovor na
isuivanje tla, putuje ksilemom do lista i potie zatvaranje pui je abscizinska kiselina (ABA) (D
a v i e s i Zhang, 1991). Uloga ABA-e, meutim, nije sasvim jednostavna i rijetko je naena
direktna korelacija izmeu sadraja ABA-e u ksilemu i provodljivosti pui.
Osjetljivost pui na ABA-u mogu modificirati vodni potencijal lista, status hranjiva u biljci i pH
biljnog soka u ksilemu.
MEHANIZAM ZA TOLERANTNOST NA DEHIDRACIJU
Tolerantnost na dehidraciju predstavlja zaprvo tolerantnost na promjene koje sua izaziva na
razini stanica i molekula. Biljke to postiu osmotskom regulacijom. Osmotska regulacija
definirana je kao smanjenje osmotskog potencijala u stanici zbog aktivnog nakupljanja odreenih
osmolita (osmoprotektanata) tijekom smanjenog vodnog potencijala u listu. Aktivna akumulacija
raznih osmolita u stanicama omoguuje da se procesi koji ovise o turgoru nastave do neke mjere
i u stresnim uvjetima. Tako osmotska regulacija tolerantnim genotipovima izloenima sui
omoguuje: (1) nastavak izduivanja listova, iako smanjenim intenzitetom, (2) ostanak pui
otvorenih te njihovu bolju provodljivost i odvijanje fotosinteze, (3) nastavak rasta korijena i
stoga bolju eksploataciju vlage iz tla, (4) kasnije venue listova, (5) bolje nakupljanje suhe tvari i
kao posljedicu svega navedenog vei prinos usjeva u stresnim uvjetima.
ORGANSKI OSMOLITI KOJI SADRE DUIK Prolin (Pro) i betain sudjeluju u
osmoregulaciji biljaka kao odgovor na vodni stres, a tite stanicu na vie naina (H u a n g i sur.,
2000). Sinteza prolina, npr., poveava kiselost citoplazme i moe odravati odgovarajui odnos

NADP+ /NADPH (H a r e i Cress, 1997). Smatra se da prolin takoer stabilizira makromolekule


te da predstavlja zalihu ugljika i duika za koritenje tijekom sunog razdoblja.
UGLJIKOHIDRATNI OSMOLITI
U drugu skupinu organskih tvari koje se nakupljaju u biljkama u sunim uvjetima spadaju
ugljikohidrati. Razliiti autori naglaavaju njihovu zatitnu ulogu protiv stresa, posebice kroz
stabilizaciju stanine membrane (H o e k s t r a i sur., 2001). Svi osmoliti (i oni koji sadre duik)
omoguavaju staninim proteinima odravanje hidratiziranog stanja tijekom slabijeg vodnog
stresa (dehidracija). Meutim, u ekstremnom, daljnjem isuivanju (desikacija), kod tolerantnih
biljaka, eeri se mogu vodikovim vezama vezati na proteine, zamijenjujui tako vodu, te i dalje
tititi proteine od denaturacije, to ima za posljedicu odravanje stabilne strukture i integriteta
membrana.
SUA I OKSIDATIVNI STRES
U biljkama izloenim okolinskim stresovima stvaraju se slobodni radikali, a biokemijski su
najznaajniji reaktivni oblici kisika (ROS) ukljuujui superoksid radikal (O2 - ), hidroksi
radikal (OH), vodikov peroksid (H2O2) te singlet kisik (1 O2). Ozljede uzrokovane slobodnim
radikalima, nazvane oksidativni stres, jedan su od najvanijihtetnih imbenika u biljkama
izloenima stresovima kao to su sua, ekstremne temperature, prejak intenzitet svjetla,
zaslanjenost tla, izloenost ozonu, aplikacija herbicida (paraquat) te napad patogena (W a n g i
sur., 2005). Kloroplasti su posebno pogoeni slobodnim radikalima jer sadre relativno visoku
koncentraciju kisika koji se reducira elektronima to "pobjegnu" iz fotosustava pretvarajui ga u
superoksidni radikal. Slobodni radikali oteuju razliite bioloke makromolekule (oksidiraju
lipide membrana, denaturiraju proteine i mutiraju DNA) to vodi znatnim oteenjima stanice,
inhibiciji fotosinteze te u konanici redukciji prinosa. Biljke (kao i drugi organizmi) posjeduju
antioksidanse za obranu od slobodnih radikala, a oni mogu biti enzimatski i neenzimatski.
Neenzimatski antioksidansi su npr. askorbinska kiselina, -tokoferol, flavonoidi, glukoza,
likopen i dr. Antioksidacijski enzimi - superoksid-dismutaza (SOD), katalaza i glutationperoksidaza, ini se, ipak imaju vaniju ulogu o obrani od slobodnih radikala. SOD djeluje tako
da disproporcionira dvije molekule superoksida u kisik i vodikov peroksid, to je prva stepenica
u "ienju" slobodnih radikala. Druga stepenica je redukcija vodikovog peroksida u askorbatglutationskom ciklusu u kloroplastima, gdje je donor elektrona NADPH.
MORFOLOKE ODLIKE TOLERANTNIH GENOTIPOVA
R e y n o l d s i sur. (1999) u CIMMYT-ovom programu oplemenjivanja penice za suu navode
jo neke vane odlike koje biljakama pomau prevladavanje sunih uvjeta: (1) Krupno sjeme.
Pomae nicanju, ranom pokrivanju tla i veoj poetnoj biomasi. (2) Dugake koleoptile. Pomau
nicanju duboko zasijanog sjemena. Duboka sjetva omoguuje klijancima iskoritavanje vlage iz
dubljih slojeva tla te sprijeava inhibiciju klijanja uzrokovanu visokim temperaturama
povrinskog sloja tla. (3) Rano prekrivanje tla biljnom masom. Biljke tanjih i irih listova te
prostratum rasta bolje prekrivaju tlo to sprijeava nagli gubitak vlage. Ranim prekrivanjem
povrine tla biljnom masom dio te vlage se ouva za kasnije faze rasta (R i c h a r d s , 1996).
Boljem prekrivanju tla doprinosi i vea biomasa u stadiju prije klasanja. (4) Dobar kapacitet

nakupljanja rezervi u stabljici i njihova remobilizacija. Fruktani nakupljeni u stabljici mogu


znatno doprinijeti nalijevanju zrna pogotovo kad je fotosinteza inhibirana suom. Biljke s duim
i debljim internodijma mogu imati ovo svojstvo. (5) Visok kapacitet fotosinteze klasa. Klasovi
imaju vii WUE nego listovi i fiksiraju i do 40% ugljinog dioksida tijekom vodnog stresa. Due
pljevice su zato mogui kriterij selekcije za bolju tolerantnost na suu. (6) Robusniji korijen.
Korijen takoer ima vanu ulogu u tolerantnosti na suu. Pojaanim rastom i esto veom
biomasom u sunim uvjetima u odnosu na izdanak,
korijen osigurava biljci dopiranje do dubljih slojeva tla u kojima je vea vjerojatnost postojanja
jo uvijek raspoloive vode (K e r e a i sur., 2007). (7) Anatomija lista. Votani sloj na listu,
pokrivenost dlaicama, sposobnost uvijanja te debljina i poloaj lista svojstva su koja mogu
smanjiti sunevu radijaciju na povrini lista (R i c h a r d s , 1996). Time doprinose manjoj
evapotranspiraciji i smanjuju rizik od ireverzibilne foto-inhibicije. Meutim, ova svojstva mogu
smanjiti iskoristivost suneve energije u povoljnim uvjetima, to vodi smanjenom prinosu. (8)
Preivljavanje vlati. Usporedbom starih i novih kultivara pokazalo se da stariji kultivari u sunim
uvjetima proizvode puno vlati, ali mnoge od njih ne donesu sjeme, dok moderne, na suu
tolerantne linije produciraju manje vlati od kojih je veina plodonosnih (L o s s i Siddique,
1994). (9) Dugo zelena stabljika (listovi). Istraivanje na sirku pokazalo je da je svojstvo dugo
zelene stabljike povezano s viim sadrajem klorofila te s poboljanim prinosom i boljom
efikasnou transpiracije u sui (B o r r e l l i sur., 2000). V e r m a i sur. (2004) mapirali su kod
penice na kromosomu 2B QTL vezan s perzistentnou zelene povrine lista zastaviara, a to je
due i vei postotak povrine lista bio zelen, prinos je bio vei.
GENETIKE MODIFIKACIJE BILJAKA ZA TOLERANTNOST NA SUU
U dosadanjim primjerima genetikih modifikacija biljaka za tolerantnost na sune uvjete
primijenjen je princip transformacije biljaka genima za enzime koji sudjeluju u biosintezi
odreenih osmolita (osmoprotektanata) ili antioksidacijskih enzima. Iako biljne vrste nakupljaju
odreene osmolite u stresnim uvjetima, njihova koncentracija, zbog slabije ekspresije gena, esto
nije dovoljna da bi zatitila biljku od dehidracije. Pojaanom ekspresijom gena koji kodiraju za
sintezu nekog osmolita pod utjecajem konstitutivnog promotora npr. CaMV 35S ili nekih drugih
moda stresom induciranih promotora, moe se postii visoka tolerantnost biljaka na vodni stres.
ZAKLJUCI 1. Biljke imaju razliite mehanizme tolerantnosti na suu. Najpogodniji s
agronomskog stajalita je mehanizam tolerantnosti na dehidraciju koji omoguuje biljkama rast i
u uvjetima vodnog stresa; 2. Kod penice je identificirano vie lokusa za kvantitativna svojstva
(QTL-a) povezanih sa svojstvom tolerantnosti na razliitim kromosomima. Oni se mogu koristiti
kao pomo u selekciji tolerantnih genotipova; 3. Velik broj gena koji doprinose tolerantnosti
biljaka na suu ima inducibilne promotore, a signal koji ih aktivira je esto hormon abscizinska
kiselina (ABA); 4. Neke biljne vrste, pa tako i penica, genetiki su modificirane odreenim
genima ija ekspresija doprinosi tolerantnosti na suu. Jedan genotip takve penice, tranformiran
genom za dehidrin iz aleurona jema, pokazao se vrlo uspjean u poljskim pokusima i uskoro bi
mogao ui u proizvodnju kao prva sorta genetiki modificirana za tolerantnost na suu.