You are on page 1of 8

Matematik Dnyas, 2008-III

Kapak Konusu: Gerel Saylar V: Sreklilik ve Limit

Limit
Bir baflka rnee bakalm. a < c < b olsun.
: [a, b] \ {c}
,
grafii afladaki gibi olan bir fonksiyon olsun.
Fonksiyon c noktasnda tanmlanmamfl. Oysa
fonksiyon cnin solunda ve sanda tanmlanmfl. x,

MD-2007-III saysnda bir


(xn)n dizisinin (n sonsuza
giderken) limitini tanmlamfl ve btn bir saynn kapak konusunu bu kavrama ayrmfltk; yetmemifl, konuyu bir
sonraki saynn kapak konusuna taflrmfltk.
Bu yazda benzer bir limit kavram tantacaz.
Eer bir fonksiyonsa, x, aya yaklaflrken (x)in
limiti ne demektir? Yani x, aya ok ok ok yaklafltnda, (x)in belli bir sayya ok ok ok yakn olup olamayaca, oluyorsa hangi sayya ok
ok ok yakn olaca sorusunu irdeleyeceiz.
Grafii afladaki gibi olan bir
: (a, b)
fonksiyon dflnelim. Bu fonksiyon (a, b) ak aralnda tanmlanmfl ama a ve b noktalarnda tay

y = (x)

u
x
a

cye soldan yaklafltnda, (x) deeri vye yaklaflyor; ama x, cye sadan yaklafltnda, (x) deeri
uya yaklaflyor. u ! v olduundan, bu durumda x,
aya yaklafltnda, (x)in sabit bir sayya yaklafltn syleyemiyoruz. Bu durumda nin cde tanmlanmamfl olmas doal karfllanabilir. Ama eer u =
v olsayd (yani fonksiyonun grafii afladaki gibi

y = (x)

u
x
a

(a, b)

x
a

olsayd), o zaman fonksiyonunun cdeki deerini


doal olarak (u) olarak tanmlayabilirdik.
Okur belki de yukardaki tartflmayla sreklilik arasnda bir ba olacan tahmin etmifltir.
Doru tahmin!
Matematiksel Tanma Girifl
Yukardaki blmde limit kavramna sezgisel
bir girifl yapmak istedik. Limitin tam matematiksel
tanmna yine de hazr deiliz. nce sreklilik kavramna biraz deiflik bir gzle bakalm.
Bir fonksiyonun bir noktada srekli olmasnn
tanmn anmsayalm: Bir
:A
olmafonksiyonunun bir a " A noktasnda
s iin gereken koflul fludur:






y = (x)

v
(x)
$
u
x
a #x

y = (x)

u=v

nmlanmamfl, yani (a) ve (b) diye bir deer yok.


Ama grafie baknca grlyor ki aslnda (a)nn
u olarak, (b)nin de v olarak tanmlanmas gerekirmifl... Ne olmuflsa olmufl, bir aksilik olmufl ve
nin a ve bdeki deerleri atlanmfl...
Neden yukardaki rnekte (a)nn u olarak tanmlanmas gerektiini dflnyoruz? nk (a, b)
aralndaki bir x says aya ok ok yaknken (x)
deeri de uya ok ok yakn oluyor. xi, sanki bir
film izliyormufl gibi, aya doru hareket ettirdiinizde, (x)in uya doru hareket ettiini ve x, aya
yaklafltka (x)in de uya yaklafltn greceksiniz. Bu filmi aflada izleyebilirsiniz.
y

41

Matematik Dnyas, 2008-III

ise, gene bir baflka deyiflle, bir & > 0 iin,


(a '(&, a + &) * A , {a}
ise, o zaman,
|x ' a| < &
eflitsizliini salayan bir x " A \ {a} eleman bulunamayaca iin, yukardaki tanm teflebbsne gre,
x, aya yaknsarken her b says nin bir limiti olur.
(Boflkmenin her eleman her koflulu salar, dolay-

Her % > 0 iin yle bir & > 0 olmal ki,


|x ' a| < &(
eflitsizliini salayan her x " A iin,
|(x) ' (a)| < %
eflitsizlii salansn.
Edebi dile evirecek olursak, bu tanm, x, aya
ok yakn olduunda, (x), (a)ya ok yakndr
diyor. Koflul x = a iin hep doru olduundan, xi
adan deiflik almann bir mahsuru yok, yle yapalm: Bir
:A
fonksiyonunun bir a " A elemannda srekli olmas iin gereken koflul fludur:
Her % > 0 iin yle bir & > 0 olmal ki,
|x ' a| < &(
eflitsizliini salayan her x " A \ {a} iin,
|(x) ' (a)| < %
olsun.
Bu noktada bir artistlik yapacaz! Hem de en
lsndan! Srekliliin bu son tanmnda ay illa
fonksiyonunun tanm kmesinde almayalm da,
nin herhangi bir eleman olarak alalm, bakalm
baflmza neler gelecek? Baflmza pek bir fley gelmez, nk eer a ) A ise (a)dan sz edemeyiz ve
|(x) ' (a)| < % eflitsizlii anlamsz olur, anlamsz
olmaktan te yazlamaz bile! Madem yle, biz de
tanmda (a) yerine nin herhangi bir b elemann
koyarz! O zaman yukardaki koflul flyle yazlr:
her % > 0 iin yle bir & > 0 olmal ki,
|x ' a| < &(
eflitsizliini salayan her x " A \ {a} iin,
|(x) ' b| < %
olsun.
fonksiyonu ve a ve b noktalaryla ilgili anlaml bir koflul elde ettik. Koflul, sezgisel olarak flunu sylyor: x, aya ok yaklafltnda ama adan
deiflik olduunda, (x), bye ok yaklaflr. Koflulu
flyle de ifade edebiliriz: Eer xi aya yeterince yakn ama adan deiflik alrsak, (x)i bye istediimiz kadar yaklafltrabiliriz.
flte x, aya yaknsarken (x)in limiti bdirin
tanmnn yukardaki gibi olmasn istiyoruz.
Ama bu tanm teflebbsnde kk bir sorun
var, o da flu: Eer a noktas A kmesinin uzandaysa, daha matematiksel olarak ifade edelim:
ann belli bir komfluluunda A \ {a} kmesinde hi
eleman yoksa, daha anlafllr biimde ifade edelim:
bir & > 0 iin,
(a '(&, a + &) * (A \ {a}) = +

y = (x)

a'& a

a+&

Eer bir & > 0 iin, (a'&, a+&) * A , {a} oluyorsa


her b says nin ada limiti olur.

syla boflkmenin her x eleman |(x) ' b| < %(eflitsizliini salar.) Bu yzden tanmdaki ann her & >
0 iin,
(a '(&, a + &) * (A \ {a}) ! +
koflulunu salamas gerekir ki her b says limit olmasn ve limit denen fley biricik olsun ve bir ifle
yarasn.
Yukardaki koflulu salayan bir a elemanna
Ann younlaflma noktas denir. Limit kavramn
ele almadan nce younlaflma noktas kavramna
gz atalm.
Younlaflma Noktas
A, nin bir altkmesi olsun. a "
olsun.
Eer her & > 0 iin,
(a '(&, a + &) * (A \ {a}) ! +
ise aya Ann younlaflma noktas ad verilir.
x
A
a'&

a
a+&

Ann younlaflma noktas Ada olabilir de olmayabilir de.


rnekler.
1. !nin younlaflma noktas yoktur.
2. Sonlu bir kmenin younlaflma noktas yoktur.
3. A = {1/n : n = 1, 2, 3, ... } ve A - {0} kmelerinin tek bir younlaflma noktas vardr: 0.
4. {1/n + 1/m : n " " \ {0}} kmesinin younlaflma noktalar 0 ve bir n " " \ {0} says iin 1/n
biiminde yazlan saylardr.

42

Matematik Dnyas, 2008-III

Tmevarmla, her n > i iin,

5. (0, 1) ak aralnn younlaflma noktalar


kmesi [0, 1] kapal araldr.
6. [0, 1] kapal aralnn her noktas kendisinin bir younlaflma noktasdr. Bu kmenin baflka
da younlaflma noktas yoktur.
7. (0, 1) - (1, 2) kmesinin younlaflma noktalar kmesi [0, 2] kapal araldr.
7. #nn younlaflma noktalar kmesi dir.
8.
\ #nn younlaflma noktalar kmesi
dir.

eflitsizlii kolaylkla kantlanr. Demek ki xnler


birbirinden deifliktirler. i = 0 iin,

elde edilir. Demek ki,


limn / xn = a
olur.
fiimdi Ada aya yaknsayan terimleri deiflik
olan bir dizinin varln varsayalm. Byle bir
(xn)n dizisi alalm. & > 0 herhangi bir say olsun.
(a '(&, a + &) * (A \ {a})
kmesinin bofl olmadn kantlamamz gerekiyor.
Ama bu kmede (xn)n dizisinin bir terimi olmal!

nsavmz kantlamfltr.

Younlaflma noktas kavram analizin en


nemli kavramlarndan biridir. leride daha sk szedeceiz bu kavramdan. Bu sayda ihtiyacmz olmayacak ama okurun kavram daha iyi hissetmesi
iin, younlaflma noktalaryla ilgili nemli bir sonu kantlayalm.
nsav 1. ann Ann bir younlaflma noktas
olmas iin gerek ve yeter koflul, Ada aya yaknsayan ve terimleri birbirinden deiflik olan bir dizinin bulunmasdr.
Kant: (.) nce ann Ann bir younlaflma
noktas olduunu varsayalm. Demek ki, her pozitif n doal says iin,
(a '(1/n, a + 1/n) * (A \ {a})
kmesinde bir xn eleman bulunur. O zaman elbette limn / xn = a olur. Ama (xn)n dizisinin terimle-

Nihayet Limit Tanm


fiimdi artk limit kavramnn matematiksel tanmn verebiliriz.
Tanm: A , bir gerel saylar kmesi olsun.
a " , Ann bir younlaflma noktas olsun. b "
olsun. Ve nihayet : A
bir fonksiyon olsun.
Eer her % > 0 iin,
(a ' &, a + &) * (A \ {a})
kmesindeki her x saysnn
|(x) ' b| < %
eflitsizliinin saland bir & > 0 varsa, o zaman,
x, aya giderken (x)in limiti bdir ya da
(x)in ada limiti bdir denir. Yani x, aya giderken (x)in limitinin b olmas iin, her pozitif % says iin yle bir pozitif & says olmal ki,
x " (a ' &, a + &) * (A \ {a})
koflulu,
|(x) ' b| < %
eflitsizliini gerektirmeli.
Bu koflul daha simgesel olarak flyle yazlr:
%>0 0&>0 x"A (0 < |x '(a| < & . |(x) ' b| < %).
Bir noktann altn izmek gerekir: x, aya giderken demek, x, aya ok yaklaflrken ama x,
aya eflit olmadan aya yaklaflrken demektir; nk fonksiyonu ada tanml olmayabilir (olabilir
de ama olmayabilir de). rnein a = 0 ve

xn
A
a'1/n

a
a+1/n

ri birbirinden deiflik olmayabilir. Bu dizinin, birbirinden deiflik terimleri olan bir altdizisini bulmak zor deildir.
fiyle de kantlayabiliriz. Her n 0 iin,

eflitsizliklerini salayan xn " A elemanlar bulabiliriz. Bunu flyle yaparz: x0 " A herhangi bir eleman olsun. xn saylarn tmevarmla bulacaz.
xnnin bulunduunu varsayalm. & = |xn ' a|/2 olsun. Tmevarm varsaymndan dolay & > 0dr. a,
Ann bir younlaflma noktas olduundan,
(a '(&, a + &) * (A \ {a}) ! +
olur. fiimdi xn+1 elemann bu kmeden seelim. stediimiz koflul salanr.

olabilir. Bu rnekte fonksiyonu 0da tanml deildir ama sayfa 50de greceimiz zere 0da limiti vardr ve bu limit 1dir.

43

Matematik Dnyas, 2008-III

Limitin - olduunda, limit olmayabilir nk biricik olduunu kantlayalm:

Sonu 5. : A
bir fonksiyon olsun. Afladaki nermeler efldeerdir.
i. sreklidir.
ii. Her a " A iin limx a (x) = (a).
iii. Ada bir elemana yaknsayan Ann her
(xn)n dizisi iin,
limn / (xn) = (limn / xn)
eflitlii salanmaldr.

nsav 2. x, aya giderken bir fonksiyonun limiti en fazla bir say olabilir. Yani x, aya giderken
bir fonksiyonun iki deiflik limiti olamaz.
Kant: : A
bir fonksiyon ve a " , Ann
bir younlaflma noktas olsun. Diyelim x, aya giderken nin limiti hem b hem de c oluyor. Kantn
anafikri flu: x, aya ok yaknken, (x) hem bye
hem de cye yakn olamaz. Nitekim % = |b ' c|/2 olsun. &b ve &c pozitif saylar, her x "(A iin,
0 < |x '(a| < &b . |(x) ' b| < %
ve
0 < |x '(a| < &c . |(x) ' c| < %
nermelerini salasnlar. & = min{&b, &c} olsun. a,
Ann bir younlaflma noktas olduundan, Ada
0 < |x '(a| < &
eflitsizliklerini salayan bir x vardr. O zaman,
|b ' c| = |(b ' (x)) + ((x) ' c)|
|b ' (x)| + |(x) ' c|
< % + % = 2% = |b ' c|

olur ve bu bir eliflkidir.

rnek 1. fiu formlle tanmlanan fonksiyona


bakalm:

MDyi dikkatli okuyan okur yukardaki cmlede bir


eksiklik olduunu anlamfltr: Bir fonksiyonu tanmlamak iin fonksiyonun kuraln vermek yetmez, bir
de ayrca fonksiyonun tanm ve deer kmelerini de
vermek gerekir. (Tanm kmesi deer kmesinden
biraz daha nemlidir.) Bu formlle tanmlanan
fonksiyonun tanm kmesi 1i iermeyen herhangi
bir say kmesi olabilir; nk fonksiyon 1de tanml deildir. Biz, fonksiyonunu \ {1}den kmesine giden bir fonksiyon olarak greceiz. Bu
fonksiyon aslnda (kesirli ifadeyi sadelefltirerek),
(x) = x + 1
formlyle de verilebilirdi (ama x ! 1 kofluluyla!)
Fonksiyonun grafii flyle:

Yukardaki nsav sayesinde, x, aya giderken


(x)in limiti b ise, bnin biricik olduunu biliyoruz;
dolaysyla, gnl rahatlyla
limx a (x) = b
yazabiliriz.
Yaznn giriflinde yaptmz tartflmadan flu
nemli sonu kar:

y=x+1

2
grafikte delik var
1

Teorem 3. : A
bir fonksiyon ve a " A
olsun. Eer a, Ann bir younlaflma noktas deilse, o zaman , ada sreklidir. Eer a, Ann bir younlaflma noktasysa, nin a noktasnda srekli
olmas iin limx a (x) = (a) koflulu yeter ve gerek kofluldur.

x
1
x2 ' 1
fonksiyonunun
grafii
(x) =
x'1

1 says \ {1} kmesinin bir younlaflma noktasdr. Dolaysyla, her ne kadar fonksiyon 1de tanml deilse de, x, 1e giderken fonksiyonun limitini almaya alflabiliriz:

Sayfa 40taki teoremden ve Teorem 3ten flu


sonular kar:
Sonu 4. : A
bir fonksiyon ve a " A olsun. Afladaki nermeler efldeerdir.
i. , a noktasnda sreklidir.
ii. limx a (x) = (a)
iii. Ann aya yaknsayan her (xn)n dizisi iin,
limn / (xn) = (a)
eflitlii salanmaldr.

En sondaki eflitlik, x, 1e eflit olmadndan geerli; bir nceki sayfada altn izerek sylediimizi
anmsayn:
Bir noktann altn izmek gerekir: x, aya
giderken demek, x, aya ok yaklaflrken

44

Matematik Dnyas, 2008-III

Sonu 7. P(T), Q(T) " [X] iki polinomsa, a


ise ve Q(a) ! 0 ise, o zaman
limx a P(x)/Q(x) = P(a)/Q(a)
olur.

ama x, aya eflit olmadan, aya yaklaflrken demektir; nk fonksiyonu ada


tanml olmayabilir (olabilir de ama olmayabilir de), yani a says nin tanm kmesinde olmayabilir.
Nitekim burada a = 1 ve bu say nin tanm kmesinde deil.
Yukardaki paragrafla - anlafllr bir biimde aslnda - barflk olmayan okura flu eflitlik daha anlaml gelecektir:
limx 1 (x) = limx 1 (x+1).
Buradan devam edelim. g(x) = x + 1 formlyle
tanmlanan ve den ye giden g fonksiyonu, polinomyal bir fonksiyon olduundan, sreklidir.
Dolaysyla, Sonu 4e gre, x, 1e giderken g(x)in
limiti g(1), yani 1 + 1 = 2dir. Sonu olarak:
limx 1 (x) = limx 1 (x+1)
= limx 1 g(x) = g(1) = 2.

"

Limit ve Toplamayla arpma


Bu blmde limit almayla toplama ve arpma
gibi ifllemler arasndaki iliflkileri irdeleyeceiz. Her
fley dilediimiz ya da dilenmesi gerektii gibi olacak,
limx a (x) + limx a g(x) = limx a ((x)+g(x))
ve
(limx a (x))(limx a g(x)) = limx a (x)g(x)
gibi eflitlikler, eflitliin sol tarafndaki ifadeler anlaml olduklarnda, doru olacaklar. (Bu, sa taraftaki ifade de anlaml olacak anlamna gelir.)
Not: Teorem 3ten dolay ve g fonksiyonlar,
ada srekli olduunda bu eflitlikler dorudur.

Yukardaki rnek belki kolayd ve kolay bir rnei biraz fazla ayrntsyla aklamfl olabiliriz.
Ama bunun yararl olduuna inanyoruz.

Yaznn devamnda srekli ayn fleyi tekrarlamamak iin flu tanmlar yapyoruz: A , , bir gerel saylar kmesi. a " , Ann bir younlaflma
noktas ve ve g, Adan ye giden iki fonksiyon.
Teorem 8. Eer ve gnin ada limitleri varsa
o zaman + g ve g fonksiyonlarnn da ada limitleri vardr ve
limx a (x) + limx a g(x) = limx a (+g)(x)
ve
(limx a (x))(limx a g(x)) = limx a (g)(x)
eflitlikleri salanr.
Kant: limx a (x) = b ve limx a (x) = c olsun. nce daha kolay olan toplamadan bafllayalm. % > 0 verilmifl olsun. b, nin ada limiti olduundan, yle bir &1 > 0 vardr ki,
(a ' &1, a + &1) * A
kmesinin her x says
|(x) ' b| < %/2
eflitsizliini salar. Ayrca c, gnin ada limiti olduundan, yle bir &2 > 0 vardr ki,
(a ' &2, a + &2) * A
kmesinin her x says
|g(x) ' c| < %/2
eflitsizliini salar. fiimdi & = min{ &1, &2} olsun. Elbette & > 0. Elbette (a ' &, a + &) * A kmesinin her
x says
|((x) + g(x)) ' (b + c)| = |((x) ' b) + (g(x) ' c)|
|(x) ' b| + |g(x) ' c | < %/2 + %/2 = %
olur ve birinci eflitlik bylece kantlanmfl olur.

Bir baflka nemli nokta daha: ou zaman,


yukardaki rnekte olduu gibi bir fonksiyonun deil, bir ifadenin limiti alnr. Yani fonksiyonun tanm kmesi belirtilmez. Bu bazen soruna yol aabilir, nk fonksiyonun limiti fonksiyonun tanm
kmesine gre de deiflebilir. rnein,

kuralyla tanmlanmfl bir fonksiyonun 0daki limiti


fonksiyonun tanm kmesine gre deiflir. Tanm
kmesi ('/, 0) ise limit '1dir, tanm kmesi (0, /)
ise limit 1dir, tanm kmesi ise limit yoktur. Ama
tasalanmayn, genellikle bir ifadenin limitinin alnmas istenildiinde, bu tr anomalik durumlar olmayacak, limit tanm kmesine gre deiflmeyecek.
Bir polinom srekli bir fonksiyon verdiinden,
afladaki sonular kolaydr.
Sonu 6. P(T) " [X] bir polinomsa ve a "
ise, limx a P(x) = P(a) olur.

45

Matematik Dnyas, 2008-III

1) limx a (x) = b olduundan, yle bir &1 > 0


vardr ki, eer x " (a ' &1, a + &1) * A ise,

Gelelim ikinci eflitlie. Bu bizi birincisinden biraz daha fazla urafltracak. Resmi kant daha sonraya brakp tartflalm. % > 0 verilmifl olsun. yle
bir & > 0 aryoruz ki, |x ' a| < & ise,
|(x)g(x) ' bc| < %
olsun. Bu |(x)g(x) ' bc| ifadesiyle oynayp
|(x)g(x) ' bc| < %
eflitsizliinin geerli olmas iin xin ann ne kadar
yaknnda olmas gerektiini bulalm. Bunun iin elbette ve gyi hesaplarn iine sokmalyz. Hesaplara bafllayalm:
|(x)g(x) ' bc| = |(x)g(x) ' (x)c + (x)c ' bc|
|(x)g(x) ' (x)c| + |(x)c ' bc|
= |(x)||g(x) ' c| + |(x) ' b||c|.
En sadaki
|(x)||g(x) ' c| + |(x) ' b||c|
ifadesinin %dan kk olmasn istiyoruz. Toplanlan terimlerin her birini %/2den kk yapabilirsek
o zaman toplam %dan kk olur. Bu ifadenin sandaki |(x) ' b||c| terimi bu adan bir sorun teflkil
etmiyor, nk ne de olsa c, xten bamsz sabit bir
say ve nin adaki limiti b olduundan, |(x) ' b|
says %/2|c|den kk olacak biimde seebiliriz; o
zaman, |(x) ' b||c| terimi %/2den kk olur. (Eer
c = 0 ise, %/2cde diye bir fley yoktur ama eer c = 0
ise en sadaki ifade zaten kaybolur. cnin 0 olup olmamasyla uraflmak istemiyorsak xi |(x) ' b| says %/2(|c|+1)den kk olacak biimde seebiliriz.)
Sadaki |(x)||g(x) ' c| terimi daha problematik
nk, her ne kadar |g(x) ' c|yi kltebilirsek de,
eer |(x)| snrsz byrse arpmlar ok kk olmayabilir. Demek ki (x)in c civarnda snrl olduunu kantlamalyz. nce bunu kantlayalm, daha
sonra teoremin resmi kantn veririz.

olur. Dolaysyla bu durumda,

olur.
2) Ayrca, gene limx a (x) = b olduundan,
Teorem 7ye gre, yle bir &2 > 0 ve M > 0 vardr
ki, eer x " (a ' &2, a + &2) * A ise,
|(x)| < M
(2)
olur.
3) limx a g(x) = c olduundan, yle bir &3 > 0
vardr ki, eer x " (a ' &3, a + &3) * A ise,

olur.
4) fiimdi & = min{&1, &2, &3} > 0 ve
x " (a ' &, a + &) * A
ise olsun. O zaman (1, 2, 3) eflitsizliklerinden dolay,
|(x)g(x) ' bc| = |(x)g(x) ' (x)c + (x)c ' bc|
|(x)g(x) ' (x)c| + |(x)c ' bc|
= |(x)||g(x) ' c| + |(x) ' b||c|
M (%/2M) + %/2 = %/2 + %/2 = %

olur. Teorem 8 kantlanmfltr.


Sonu 10. Eer nin ada limiti varsa ve r "
herhangi bir gerel sayysa, o zaman r fonksiyonunun da ada limiti vardr ve
limx a r(x) = r limx a (x)
eflitlii salanr.
Kant: Teorem 8den g(x) = r alarak kar. Bir
baflka kant: limx a (x) = b olsun. Eer r = 0 ise her
fley ortada. Bundan byle rnin 0 olmadn varsayalm. Limitin tanmna gre, yle bir & > 0 vardr
ki, her x " (a ' &, a + &) * A iin |(x) ' b| < %/|r|
olur, demek ki, |r(x) ' rb| = |r||(x) ' b| < |r| %/|r| =
% olur. Sonu kantlanmfltr.

Teorem 9. Eer nin ada limiti varsa o zaman , ann bir komfluluunda snrldr; yani yle bir & > 0 ve M vardr ki, eer x " (a ' &, a + &)
* A ise, |(x)| < M olur.
Kant: limx a (x) = b olsun. % = 1 alalm. Limitin tanmndan dolay, yle bir & > 0 vardr ki,
eer x " (a ' &, a + &) * A ise, |(x) ' b| < % = 1 yani b ' 1 < (x) < b + 1 olur. Eer
M = max{|b ' 1|, |b + 1|
ise, bundan, |(x)| < M kar.

Bu sonucun bariz bir sonucu:


limx a '(x) = 'limx a (x);
tabii eer sadaki ifadenin anlam varsa, yani sadaki limit varsa...

Teorem 6nn kinci Ksmnn Resmi Kant:


% > 0 verilmifl olsun.

46

Matematik Dnyas, 2008-III

Sayfa 45teki rnek 2den ve Teorem 6dan


dolay (5/7)2 = 25/49 bulunur.
Teorem 8e benzer bir sonu 1/ fonksiyonu
iin de geerlidir:

Limit ve Sralama
Bir nceki blmde sralamayla ilgili bir sonu
kantladk, daha dorusu kantlamak zorunda kaldk: Bu blmde de yardmmza yetiflecek olan
Teorem 10. Buna eflitsizlikle ilgili baflka sonular
da ekleyeceiz. , g, A ve a, bir nceki blmdeki
gibi olsunlar.
Eer bir & > 0 iin her x " (a ' &, a + &) * A
eleman (x) g(x) eflitsizliini salyorsa, o zaman
ann bir komfluluunda g denir.

Teorem 10. Eer limx a (x) varsa ve 0 deilse o zaman limx a 1/(x) de vardr ve

eflitlii geerli olur.

Teorem 12. Eer limx a (x) ve limx a g(x)


varsa ve ann bir komfluluunda g ise o zaman,
limx a (x) limx a g(x)
olur.
Kant: ann bir komfluluunda g olduundan, tanm gerei, yle bir & > 0 vardr ki, her x "
(a ' &, a + &) * A iin (x) g(x) olur.
limx a (x) = b
ve
limx a g(x) = c
olsun. Bir an iin, b > c varsaymn yapalm.

Bu teoremi kantlamadan nce Teorem 7nin


bir benzerini kantlamalyz.
Teorem 11. Eer nin ada limiti varsa ve bir
c " iin,
limx a (x) > c
oluyorsa, o zaman yle bir & > 0 vardr ki, eer x
" (a ' &, a + &) * A ise, (x) > c olur.
Kant: limx a (x) = b > c olsun. % = b ' c > 0
olsun. O zaman yle bir & > 0 vardr ki, eer x "
(a ' &, a + &) * A ise, |(x) ' b| < %, demek ki,
c = b ' % < (x)

olur.

olsun. O zaman,
limx a g(x) = c < d < b = limx a (x)
olur. Teorem 10a gre, yle bir &1 > 0 vardr ki,
eer x " (a ' &1, a + &1) * A ise, (x) > d olur. Gene Teorem 11e gre (daha dorusu Teorem 11in
benzerine gre), yle bir &2 > 0 vardr ki, eer x "
(a ' &2, a + &2) * A ise, g(x) < d olur. Demek ki
eer |x ' a| < min{&, &1, &2} ise,
(x) > d > g(x)
olur. Bu da |x ' a| < & iken (x) g(x) gereiyle

eliflir.

Elbette benzer teorem < eflitsizlik iflareti iin


de geerlidir. Teorem 10un kantnda yukardaki
teoremi c = 0a uygulayacaz.
Teorem 10un Kant: limx a (x) = b olsun.
Sonu 8e gre, gerekirse yerine ' alarak, bnin
pozitif olduunu varsayabiliriz. % > 0 olsun.
1) limx a (x) = b > b /2 olduundan, Teorem
10a gre yle bir &1 > 0 vardr ki, eer
x " (a ' &1, a + &1) * A
ise, (x) > b/2 olur.
2) te yandan, limx a (x) = b olduundan,
yle bir &2 > 0 vardr ki, eer
x " (a ' &2, a + &2) * A
ise, |(x) ' b| < b2%/2 olur.
& = min{&1, &2} olsun. Eer
x " (a ' &, a + &) * A
ise, yukardaki iki paragraf kullanarak,

buluruz. Bir teoremin daha sonuna geldik.

Teorem 13 [Sandvi Teoremi]. h, Ada tanml


ve gerel saylarda deer alan bir fonksiyon olsun.
Eer limx a (x) ve limx a g(x) varsa ve eflitlerse
ve ann bir komfluluunda h g ise o zaman,
limx a (x) = limx a h(x) = limx a g(x)
olur.
Kant: Eer limx a (h(x) ' (x)) limiti olduunu ve bu limitin 0a eflit olduunu gsterirsek, o zaman
h(x) = (h(x) ' (x)) + (x)
olduundan, Teorem 6ya gre,
limx a h(x)
vardr ve

47

Matematik Dnyas, 2008-III

h(x) = limx a (h(x) ' (x)) + limx a (x)


= 0 + limx a (x) = limx a (x)
olur. Demek ki ann bir komfluluunda
0h'g'
eflitsizlikleri ve
limx a (g(x) ' (x)) = 0
eflitlii varsaymlarndan hareketle
limx a (h(x) ' (x))
limitinin olduunu ve 0a eflit olduunu kantlamamz gerekiyor. h ' yerine h, g ' yerine g yazalm ve
limx a g(x) = 0
eflitliinden ve ann bir komfluluunda
0hg
eflitsizliklerinden hareketle,
limx a h(x)
limitinin olduunu ve 0a eflit olduunu kantlamamz gerekiyor.
% > 0 olsun.
limx a g(x) = 0 olduundan yle bir &1 > 0
vardr ki, (a ' &1, a + &1) * A aralndaki her x says iin,
'% < g(x) < %
eflitsizlii salanr.
ann bir komfluluunda 0 h g olduundan
yle bir &2 > 0 vardr ki, (a ' &2, a + &2) * A kmesindeki her x says iin,
0 (x) g(x)
olur. Demek ki eer & = min{ &1, &2} ise, her
x " (a ' &2, a + &2) * A
iin,
0 (x) g(x) < %,
yani '% (x) < % salanr. Demek ki limx a (x)
= 0.

limx

Limit ve Bileflke
Bu son blmde, limitle fonksiyonlarn bileflkesi arasndaki iliflkiyi irdeleyeceiz.

Alfltrmalar
1. Eer limx

Teorem 14. limx a (x) = b olsun ve , ann


bir komfluluunda birebir olsun. (A) , B , , bir
baflka gerel saylar kmesi ve g, Bden ye giden
bir baflka fonksiyon olsun. Eer limx b g(x) = c ise
limx a g((x))
vardr ve cye eflittir.
Kant: % > 0 olsun. limx b g(x) = c olduundan, yle bir &1 > 0 vardr ki her
x " (b ' &1, b + &1) * B \ {b}
iin,
g(x) " (c ' %, c + %)
olur. Ayrca limx a (x) = b olduundan, yle bir
& > 0 vardr ki her
x " (a ' &, a + &) * A \ {a}
iin,
(x) " (b ' &1, b + &1)
olur. , ann bir komfluluunda birebir olduundan, , ann bu komfluluunda b deerini en fazla
bir kez alabilir. & > 0 saysn,
x " (a ' &, a + &) * A \ {a}
ise (x) ! b olacak kadar kk seebiliriz.
fiimdi x " (a ' &, a + &) * A \ {a} ise, nce,
(x) " (b ' &1, b + &1) * B \ {b}
olur; sonra da, ilk paragraftan dolay
g((x)) " (c ' %, c + %)
olur. Kantmz tamamlanmfltr.

Teorem 15. limx a (x) = b olsun. (A) , B ,


, bir baflka gerel saylar kmesi olsun. g, Bden
ye giden ve bde srekli olan bir baflka fonksiyon
olsun. O zaman limx a g((x)) = g(b) olur.
Kant: g srekli olduundan, limx a g((x)) =
g(limx a (x)) = g(b) olur.

(x) varsa o zaman


limx a |(x)|
limitinin de olduunu ve
limx a |(x)| = |limx a (x)|
eflitliinin geerli olduunu kantlayn.
2. limx a |(x)| = 0 ile limx a (x) = 0 eflitliklerinin efldeer olduklarn kantlayn. (Birinin limiti varsa ve 0a eflitse, dierinin de vardr ve o da 0a
eflittir.) Ama bunun 0 dflnda bir say iin doru
olmadn kantlayn.
a

Alfltrmalar
1. Eer limx a (x) = b ise ve , ann bir komfluluunda birebirse, o zaman bnin (A)nn bir
younlaflma noktas olduunu kantlayn. (, sabit
b fonksiyonuysa bu yanlfl).
2. {1/n + 1/m : n " " \ {0}} kmesinin younlaflma noktalarnn 0 ve bir n " " \ {0} says iin 1/n
biiminde yazlan saylar olduunu kantlayn.

48