iìPú_Zâ

iõMâûcú GKZû
cûyð 2015

iõ_û\K

bûfP¦â
MââûjK ù\d
PkòZ iõLýû - 10 Uuû
aûhòðK ijù~ûM - gùj Uuû

1. iõ_û\Kúd
eòfûG^èþe aò\ûd I aò\êýZþ ùiaûe NùeûAKeYe
Zòq @^êbìZò
2. ùcû\ò ieKûee \ßòZúd aùRUþ :
Kµû^úu _ûAñ _êhcûi, R^MYu C_ùe ùaûS
3. gû«û Kêcûe KcòUò iê_ûeòg :
Kéhò I Lû\ý iêelûKê ]ßõi Keòaûe hWÿ~ª
4. Iaûcûu bûeZ MâÉ

ù~ûMûù~ûM VòKYû
eûcKé¾ ^Me - 3
aâjà_êe - 760001
ù`û^ - 9437166391

icâûUu @ûMùe eûRû ùcû\òu @ûZàic_ðY
5. aâûjàYaû\ú RûZò aýaiÚû I \kòZ @]ôKûe-1
6. @û«ðRûZúd cjòkû \òaie @ûjßû^

A-ùcfþ :
bhalachandra.odisha@gmail.com

7. _ûaðZú_ìecþ @û\òaûiú K^þùb^þi^þ

Cartoon 2

iõ_û\Kúd .......

eòfûG^þie aò\ûd I aò\êýZþ ùlZâùe
NùeûAKeYe Zòq @^êbìZò
^òKUùe eûRý aò\êýZþ ^òdûcK @ûùdûM eûRýe aò\êýZþ ùlZâùe aýaiûd Keê[ôaû eòfûG^þi A^þ`âûe
fûAùi^þiKê LûeR Keò aò\û Keòù\AQ«ò ö Gjû `kùe GYòKò eûRýe Zòù^ûUò aõU^Kûeú Kµû^ú ~[û
iûC[þùKû, ùIßiþùKû I ù^iþùKûe cûfòKû^ûUò eòfûG^þiþ a\kùe eûRý ieKûeu Kµû^ú MâòWÿùKû jûZKê
Pûfò @ûiòQò ö
eûRýe aò\êýZþ ùlZâeê eòfûG^þiþKê aò\û Keòaû ùaùk ^òdûcK @ûùdûM ù~Cñ ù~Cñ KûeY \gðûAQ«ò
ùijò iaê KûeYKê \gðûA jó ùKûWÿòG ahð Zùk ieKûe eûRýùe aò\êýZþ ùiaûe NùeûAKeY Keò[ôùf ö
eûRýùe aò\êýZþ ùlZâùe aò_êk _ê¬ò^òùag, aò\êýZþe ~êqò~êq \e]û~ðý, ^òeaQò^Ü aòRêkò ieaeûj, Cc
MâûjûK ùiaû, aò\êýZþ ieaeûj LyðKê jâûi Keòaû Gbkò @ù^K còVû còVû K[û Kjò Z}ûkò^ aòRê _…^ûdK
ieKûe aògßaýûuþe _eûcgðùe eûRý aò\êýZþ ùaûWÿðKê bûwò NùeûAKeYe _âKâúdû @ûe¸ Keò[ôaû ùaùk
_ùe Rû^Kú _…^ûdKu KõùMâi ieKûe GjûKê NùeûA Kµû^úuê ùUKò ù\A[ôùf ö aò\êýZþ ùlZâùe
NùeûAKeY ùlZâùe IWÿògû ù\ge _â[c eûRý ùaûfò @ûce gûiKcûù^ aûjûùÇûU cûeò @ûiê[ôùf ö
ùiùZùaùk NùeûAKeYKê _âZòaû\ Keò[ôaû eûRýe aûc_^Úú \k I gâcòK iwV^cû^u aòùeû]Kê
@Yù\Lû Keû~ûA[ôfû ö
Kò«ê Z[ûK[ôZþ aò\êýZþ iõÄûee ùKûWÿòG ahð _ùe @ûRò Cbd ieKûe I ^òdûcK @ûùdûMe
jVûZþ jé\dwc ùjfû ù~ @ûùc _êeû_êeò VKò ùjûA~ûAQê ö ù~Cñ iaê _âZògéZò ù\A eûRýùe aò\êýZþ _eò
GK @ZýûagýK ùiaûKê NùeûA Kµû^úe \dûùe QûWÿò \ò@û~ûA[ôfû ùi[ôùe eûRýe iû]ûeY C_ùbûqû
_âZûeòZ ùjûAQ«ò ö MZ 15 ahð c¤ùe eûRýe aò\êýZþ ùlZâùe @û]ê^òKúKeY _ûAñ aWÿ ]eYe aWÿ
]eYe _ê¬òaò^òù~ûM Z \ìee K[û eòfûG^þiþ UuûUòG c¤ aò^òù~ûM Keò ^ûjó ö cûQ ùZfùe cûQ bûRòaû
bkò C_ùbûqûu @[ðùe aýaiûd Keò GVûeê 30 jRûe ùKûUòeê @]ôK Uuû fêUò ù^AQò ö _âZòcûiùe
MâûjûKu Vûeê KWÿûMŠûe jòiûa ù^C[ôaû Gaõ ù\d ù\aûùe aòk´ Kùf PXÿû \eùe ùRûeòcû^û @û\ûd
Keòù^C[ôaû eòfûG^þi ùLû\þ eûRý ieKûeu MâúWÿùKûKê aòRêkò Kâd aûa\ùe 2613.47 ùKûUò Uuû
_AV ^Keò Pûfò~ûAQò ö
eûRýùe ~êqò~êq aòRêkò \e ^ò¡ðûeYe _âZògéZòUò aò ùghùe GK Kée _eòjûiùe _eòYZ ùjûAQò ö
MâúWÿùKû eûRýùe aòbò^Ü C_ôû\^Kûeú iõiÚûcû^ueê aò\êýZþ dê^òUþ _òQû GK Uuûeê @ùXÿA Uuû c¤ùe
KòYê[ôaû ùaùk C_ùbûqûcû^u Vûeê dê^òUþ _òQû U.4.80 ùfLûGñ @û\ûd Keû~ûCQò ö Gjû aýZòZ aòbò^Ü
@ûkùe I aòbò^Ü ^ûñùe eûRýe iû]ûeY C_ùbûqûu Vûeê ù~Cñ bkò ùa@ûA^ bûùa @[ð @û\ûd Keû~ûCQò
Zûjû aò\êýZþe aýaiûd ^êùjñ aeõ fêUþ ùaûfò jó Kêjû~ûA_ûùe ö
aò\êýZþ ùlZâùe _eòaj^ I aõU^ R^òZ lZò GK iû]ûeY K[û Gaõ Gjò lZòKê Kµû^úcûù^ iû]ûeYZü
C_ùbûqûcû^u Vûeê jó @û\ûd Keò[û«ò ö @^ý eûRýùe Gjò lZòe _eòcûY 15-17% [ôaû ùaùk @ûc
eûRýùe 37 eê 42% c¤ùe ejò[ôfû ö
(@agòÁûõg 27 _éÂûùe...... )
2

iõMâûcú GKZû

ùcû\ò ieKûee \ßòZúd aùRUþ

Kµû^úu _êhcûi, R^MYu iað^ûg
iûû]ûeYZü ùKøYiò ieKûee aùRUþ Zûe _âÉûaòZ @û[òðK ^úZòe _âZòaò´ ùjûA[ûG ö aùRUþ
cû¤cùe ieKûe @ûi«û GK ahð c¤ùe ù\ge @[ð^úZòKê ùKCñ eûÉûùe ù^aûKê PûjêñQ«ò Zûjû _âKûg
Keò[û«ò ö @ZGa _âZòahð aùRUþ ù^A ù\gaûiúu c^ùe GK eKc C›êKZû ejòaû ÊûbûaòK K[û ö
^òKUùe ùcû\ò ieKûeu \ßòZúd aùRUþ ù^A aò ù\gaûiú aòùgh Keò ù\ge c¤aòu c^ùe @ù^K
@ûgû @ûguû ù\Lû~ûA[ôfû ö ^òRe MZ ^@ cûie gûi^ Kûkùe ~\òI ùcû\ò ieKûe ùKak
Kù_ðûùeUþcû^u Êû[ðùe @ù^K MêWÿòG _\ùl_ MâjY Keò @ûiò[ôùf Z[û_ò ‘@ùz \ò^’ @ûYòaûe _âZògéZò
ù\A lcZûKê @ûiò[ôaû Gjò ieKûe Vûeê ùfûùK @ù^K KòQò @ûgû eLô[ôùf ö aòùgh Keò \eaé¡ò,
ùaùeûRMûeúe i¹êLú^ ùjC[ôaû c¤aò ùgâYú Z[û bdue Kéhò iuUe i¹êLú^ ùjûA[ôaû KéhK
ùgâYú c^ùe Gjò aùRUþ ù^A @ù^K @ûgû ejò[ôfû ö Kò«ê Gjûe aò_eúZ @[ðcªú ù~Cñ aùRUþ C_iÚû_^
Kùf Zûjû ùKak ù\gú aòù\gú Kù_ðûùeUþcû^uê Z CZþ`êfäòZ Keò _ûeòQò Kò«ê ù\ge c¤aò , Meòa
ùgâYú _âZûeYûe gúKûe ùjûAQ«ò ö
aùRUþùe flòZ ùMûÂú, aýd aeû\, _âû[còKZû, aòKûge \òM Z[û eûRùKûhúd ^úZòKê ù\Lôùf
Gjû _ìaðaòð c^ùcûj^-Pò\û´ecþu Kù_ðûùeUþ i_laû\ú aùRUþ Vûeê ùKøYiò MêYùe bò^Ü ^êùjñ aeõ
Zûe jó _eòa¡òðZ eì_ ùaûfò jó Kêjû~ûA_ûùe ö @[ðcªú iõLýûe A¦âRûf I g±e ~û\êMeú cû¤cùe ^òR
ieKûee Kù_ðûùeUþ i_laû\ú ùPùjeûKê XÿûuòaûKê ùPÁû Keò[ôùf aò ùi[ôùe ùaû]jêG i`k
ùjûA_ûeò^ûjñû«ò ö ù\gú aòù\gú Kù_ðûùeUþcû^u _ûAñ “@ùz \ò^” @ûYòaûKê ieKûeu aýMâZûUò
aùRUþùe ÆÁ RYû_WêQò ö Kù_ðûùeUþu Êû[ðùe ù\ge gòÌ Z[û bòòbìcò ùlZâùe aò_êk ieKûeú
_ê¬ò^òùag iûwKê ùicû^u Vûeê @û\ûd Keû~ûC[ôaû UòKiùe GK aWÿ ]eYe QûWÿe ùNûhYû Keû~ûAQò
ö @[P aùRUþ ^ò@õU beYû Keòaû ^ûñùe @[ðcªú R^MYu C_ùe UòKie bûeKê aXÿûAaû ijòZ gòlû,
ÊûiÚýùiaû, _û^úd Rk @û\ò iûcûRòK ùlZâùe aýû_K LyðKûU KeòaûKê _QûA ^ûjûñ«ò ö
ieKûe ù\ge Meòa ùfûKuê \éÁòùe eLô ^ò¡ðûeY KeòQ«ò ùaûfò ù~ùZ Kjòùf aò aùRUþe
@ûA^ûùe Zûe IfUû PòZâ jó ù\LôaûKê còkòQò ö ù\ge ]^ú ùfûKuê i«êÁ KeòaûKê _â[c [e _ûAñ iµò
KeKê Cùz\ Keû~ûA[ôaû ùaùk Kù_ðûùeUþ RMZ C_ùe UòKiKê ^aXÿûAaû IfUû jâûi Keòaû
ù\Lû~ûAQò ö Kù_ðûùeUþ UòKiKê @ûMûcú Zò^ò ahð c¤ùe 30% eê 25%Kê jâûi KeòaûKê ieKûeu
ùNûhYû ù\ge @[ð^úZò _ûAñ lZòKûeK Gaõ Gjû\ßûeû ieKûe flû]ôK ùKûUòe @ûd jeûAùa ö GVûùe
RûYò eLôaû \eKûe ù~ RòWÿò_ò Zêk^ûùe @ûc ù\gùe UòKie jûeUò cûZâ17%, ~ûjûKò aògße @ù^K
ù\g Zêk^ûùe aò ajêZ Zùk ejòQò ö @ZGa ieKûe ù\gùe aòùgh Keò Kù_ðûùeUþ Z[û @^ý Cy@ûd
aMð C_ùe UòKie jûeKê aXÿûA ^òRe @ûdKê aXÿûA _ûeò[ûù« ö Kò«ê @û½~ðýe K[û aùRUþùe Kù_ðûùeUþ
RMZ Z[û ù\ge ]^úùfûKu C_ùe UòKiKê aXÿûAaû _eòaùð KcûAaû flý Keû~ûAQò ö @^ý_ùU
ùiaûKeKê aé¡ò Keò R^MYu C_ùe UòKie bûeKê aXÿûA \ò@û~ûAQò ö
iõMâûcú GKZû

3

ùKøYiò aò ieKûe _ûLùe ^òRe @ûdaé¡ò _ûAñ iû]ûeYZü \êAUò aòKÌ ejòQò ö _â[cZü ^òRe
UòKi jûeKê aé¡ò Keòaû Gaõ \ßòZúdZü R^MYu _ûAñ CŸòÁ ieKûeú aýdKê KcûAaû ö Kò«ê PkòZ
aùRUþKê ù\Lôùf ùcû\ò ieKûe ^òR @ûdaé¡òe \ßòZúd eûÉûKê jó @û_ùYA[ôaû RYû_WÿòQò ö PkòZ @û[òðK
ahðùe ieKûe R^MYu _ûAñ CŸòÁ ù_ûùUâûf@cþ, Lû\ý I iûe iaþiòWÿòKê 10% jâûi KeòaûKê Z[û Kéhò,
gòlû, ÊûiÚý bkò iûcûRòK ùlZâùe ieKûeú aýdaeû\ùe aWÿ ]eYe jâûi Keò ^òRe CùŸgýKê ÆÁ
Keòù\AQ«ò ö
ùKøYiò aùRUþ ùKùZ ùfûKûbòcêLô aû _âMZògúk Zûjû iûcûRòK ùlZâùe ùjûA[ôaû aýd aeû\eê
RYû _Wÿò[ûG ö ùicòZò ù\Lôùf @ûc ù\gùe iûcûRòK ùlZâùe ieKûeú _ê¬ò aò^òù~ûMe PòZâUò @Zý«
^òeûgR^K @ùU ö Rò.Wÿò._ò Zêk^ûùe ù\ge iûcûRòK ùlZâùe aýde @^ê_ûZùe @ûc ù\g aògße Zk
]ûWÿòùe [ôaû ù\gcû^u c¤ùe ejòQò ö Gbkò _eòiÚòZòùe ù\ge gòlû, ÊûiÚýùiaû, _û^úd Rk ù~ûMûY,
gògê aòKûg @û\ò iûcûRòK aòKûg Kû~ðýKâcùe aùRUþùe @]ôK aýdaeû\ ^òjûZò @ûagýK ejòQò ö Kò«ê
_eòZû_e aòhd ù~ ù\ge gûiKcûù^ G \òMùe Pec @aùjkû ù\LûA iûcûRòK ùlZâe aùRUþùe
ù\Lûù\C[ôaû aýa]û^ Z[û a¡òðòZ LyðKê beYû KeòaûKê ùi @^ê_ûZùe aýd aeû\Kê aé¡ò Keê^ûjû«ò ö
MZ C_û ieKûee ^úZòKê jó @aýûjZ eLô PkòZ aùRUþùe c¤ ùcû\ò ieKûe ù\ge iûcûRòK ùlZâùe
@^ê\û^Kê aXÿûAaû _eòaùð jâûi Keòaû ù\Lû~ûAQò ö PkòZ aùRUþùe iûcûRòK ùlZâùe Keû~ûA[ôaû
Lyð KûUUò \òNð GK \g¦ú _ùe iaðû]ôK ùaûfò RYû _WÿòQò ö
@[ðcªú aùRUþùe iûcûRòK ùlZâùe U. 4,55,000ùKûUòe ù~Cñ aýdaeû\ KeòQ«ò, Zûjû
MZ 2014-15 ahðe aùRUþ Zêk^ûùe U.1,10,000ùKûUò Kcþ @ùU ö iûcûRòK ùlZâùe ùjûA[ôaû
Gjò Lyð jâûiKê eûRý ieKûecûù^ ^òR @ûdeê beYû Keòùa ùaûfò Kjò @[ðcªú ùicû^u C_ùe
ùVfòù\AQ«ò ö
aùRUþùe ÊûiÚý I _eòaûe KfýûY ùlZâùe ieKûe aWÿ ]eYe Lyð jâûi KeòQ«ò ö MZ 201415 aùRUþùe G[ô_ûAñ U.35,163 ùKûUò aeû\ ùjûA[ôaû ùaùk PkòZ aùRUþùe ZûKê U.29,653
ùKûUòKê (_âûd 16%) jâûi Keû~ûAQò ö iaêVûeê Mêeêe K[û ùjfû ieKûe ùMûUòG _ùU ÊûiÚýùiaûùe
@^ê\û^ jâûi Keò[ôaû ùaùk @^ý_ùU ÊûiÚýùiaûe \ûdòZßUò ÊûiÚýaúcû Kµû^úu jûZùe ùUKò ù\aûKê
PûjóQ«ò ö Gjû \ßûeû ù\gùe aýaiûd Keê[ôaû ù\gú aòù\gú ÊûiÚý Kµû^úcûù^ Z ùagþ fûbaû^ ùjùa
Kò«ê ù\gaûiú ù~ iêfb Z[û bfcû^e ÊûiÚýùiaû _ûAaûeê aõPòZ ùjùa G[ôùe iù¦j ^ûjó ö
cjòkû I gògê KfýûY aòbûM \ßûeû _eòPûkòZ i¹^àòZ gògê aòKûg ù~ûR^û(@ûA.iò.Wÿò.Giþ) aûa\ùe
@^ê\û^Kê c¤ PkòZ aùRUþùe iaêVê ùagú jâûi Keû~ûAQò ö MZ aùRUþùe Gjò eûgò U.18,195
ùKûUò [ôaû ùaùk PkòZ aùRUþùe ZûKê U.8,335.77ùKûUòKê jâûi Keû~ûAQò ö @ûA.iò.Wÿò.Giþ
ù~ûR^ûùe aðcû^ còkê[ôaû @^ê\û^ aò @_~ðýû¯ [ôfû Gaõ @w^IßûWÿò Kcðú Gaõ ijûdòKûcûù^ cûi cûi
]eò \ecû ^ _ûAaû GK iû]ûeY K[û ùjûA~ûA[ôfû ö @ZGa aRûeùe \eaé¡òKê ù\Lôùf PkòZ
aùRUþ ù e ieKûe G aûa\ùe @^ê \ û^Kê aé ¡ ò Keò a û \eKûe [ô f û Kò « ê Zû
4

iõMâûcú GKZû

a\kùe aWÿ ]eYe jâûi Keòaû ^ò½òZ eìù_ ù\ge cjòkû I gògê aòKûg Kû~ðýKâcKê _âbûaòZ Keòa ö
ù\ge _âû[còK gòlû ùlZâùe ieKûe MêYûZàK gòlû Z[û @]ôKeê @]ôK _òfûuê _ûV _XÿòaûKê
C›ûjòZ Keò @ûiòQ«ò ö G ùlZâùe @]ôK _ûY×òe @ûagýKZû [ôaû ùaùk MZ aùRUþùe ùjûA[ôaû
U.50,556 ùKûUòe aýd aeû\Kê PkòZ aùRUþùe U.38,754 ùKûUòKê jâûi KeòQ«ò ö ùijòbkò iað
gòlû @bò~û^ aûa\ùe ieKûe MZ aùRUþùe U.27,758 ùKûUò aýd aeû\ Keò[ôaû ùaùk PkòZ
aùRUþùe ZûKê U.22,000 ùKûUòKê jâûi KeòQ«ò ö c¤ûjÜ ùbûR^ ù~ûR^ûùe 2014-15 aùRUþùe
U.13,215 ùKûUò Lyð Keû~ûA[ôaû ùaùk PkòZ aùRUþùe ZûKê U.9,236 ùKûUòKê KcûA \ò@û~ûAQòö
RûZúd Mâûcûk RúaòKû còg^(G^þ.@ûeþ,Gfþ.Gcþ)ùe c¤ aýdaeû\Kê _ìaðûù_lû12% jâûi Keû~ûAòQò ö
ieKûe ^òRe ajê _âPûeòZ “Êz bûeZ @bò~û^” iùß PkòZ aùRUþùe ù\ge Mâûcûk _û^úd
Rk ù~ûMûY Z[û _eòck Kû~ðýKâc _ûAñ CŸòÁ @^ê\û^ùe c¤ aWÿ ]eYe KûU KeòQ«ò ö MZ aùRUþùe
Gjò aûa\ùe U.15,025 ùKûUò aýd aeû\ Keû~ûA[ôaû ùaùk PkòZ aùRUþùe GjûKê @]ûeê Kcþ
@[ðûZþ U.6,231 ùKûUòKê jâûi Keû~ûAQò ö
ieKûeu bêf @û[òðK ^úZò Z[û @aùjkû KûeYeê @ûRò ù\ge Kéhò I KéhK bdue iuUe
i¹êLú^ ùjûAQ«ò ö bìiõÄûe fûMê ^ùjaû, Kéhòùe ieKûeú _ê¬ò^òùage @bûa, _âKéZ KéhKKê KéhòEY
^còkòaû, RkùiP^e @bûa, Kéhò C_ôû\^ Lyðùe @Zý]ôK aé¡ò Gaõ iùaðû_eò KéhKKê Zûe C_ôû\e
C_~êq cìfý ^còkòaû @û\ò ù\ge Kéhò iuUe _âcêL KûeY @ùU ö ieKûeu ijù~ûM aò^û Gjò iuUe
iûc^û Keòaû i¸a ^êùjñ Gaõ ieKûeu Vûeê ijù~ûMe @ûgû ù\Lô ^_ûeò jó _âZò\ò^ jRûe jRûe
KéhK Kéhò QûWÿò gÉû gâcòK ùjaû _ûAñ ijeKê _kûd^ KeêQ«ò @[aû @ûZàjZýûe eûÉû aûQòòaûKê aû¤
ùjCQ«ò ö ieKûeú bûùa 1995-2010 c¤ùe ù\gùe @ûZàjZýû Keò[ôaû KéhKu iõLýû 2.9 fl
ùjûA[ôaû ùaùk _âKéZ iõLýû _ûõP fleê @]ôK ùjaûe @ûKk^ Keû~ûCQò ö ùKak ùcû\ò ieKûee
_â[c gùj \ò^ c¤ùe 4600 KéhK @ûZàjZýû Keò[ôaû RYû _WÿòQò ö Kò«ê \êüLe K[û lcZûKê @ûiòaû
_ìaðeê ùfûKibû ^òaðûP^ icdùe Z[û ^òKU @ZòZùe @^êÂòZ cjûeûÁâ Z[û jeò@û^ûe aò]û^ ibû
^òaðûP^ icdùe aûe´ûe Kéhò iuU Z[û KéhK @ûZàjZýû K[û CVûA KéhKu _ûAñ “bf\ò^” @ûYòaûKê
_âZògéZò ù\A[ôaû ^ùe¦â ùcû\ò Zûu ieKûee aùRUþùe Gù^A _\êUòG aò CùfäL Keò^ûjû«ò ö
@ûc ù\ge _âûd 70 bûM R^Zû Kéhò C_ùe ^òbðegúk Gaõ ù\ge ùcûU gâcgqòe 52%e
ùeûRMûe ùKak Kéhòeê @ûiê[ôùf c¤ Gjû fMûZûe ieKûeú @aùjkû I hWÿ~ªe gúKûe ùjûA @ûiòQò ö
Gjò KûeYeê ù\ge RòWÿò_òùe Kéhòe jûe fMûZûe Kcòaû ijòZ ù\ge ùcûU e¯û^úùe Kéhòe @õg aò jâûi
_ûA 12%ùe _jQò ö 1950-51ùe ù\ge Rò.Wÿò._òùe Kéhòe @a\û^ 53.1% [ôaû ùaùk 201112ùe Zûjû 13.9%ùe ~ûA _jô[ôaû RYû_WÿòQò ö
ù\ge iõLýû]ôK ùfûKuê ùeûRMûe ù\C[ôaû Kéhò _eò GùZ aògûk ùlZâùe Kò«ê ieKûeu _ê¬ò
^òùage _eòcûY ajêZ ^MYý @ùU ö gòÌ, bòòbìcò I @^ýû^ý ùlZâ Zêk^ûùe ieKûe KéhòKê
iõMâûcú GKZû

5

~ù[Á Kcþ aýd aeû\ Keò @ûiòQ«ò ö PZê[ðeê \ßû\g _ aûhòðKú ù~ûR^û c¤ùe Kéhòùe jûeûjûeò
ieKûeú aýd RòWÿò_òe cûZâ 1.3% ejòòQò ö ù\ge KéhòùlZâùe bdue iuU \éÁòeê ieKûe @]ôK
aýdaeû\ Keòùa ùaûfò @ûg Keû~ûC[ôaû ùaùk MZ [e bkò PkòZ aùRUþùe c¤ ZûKê RûYògêYò jâûi
Keû~ûAQò ö 2014-15e aùRU Zêk ^ûùe 2015-16e aùRUþùe Kéhò _ûAñ aýdaeû\Kê
U.5,648 ùKûUò(14.3%)Kê jâûi Keû~ûAQòö Kéhò ùlZâùe ieKûeu _âcêL Kû~ðýKâc bûùa _eòPòZ
‘eûÁâúd Kéhò aòKûg ù~ûR^û’ aûa\ùe 2014-15 aùRUþùe U.8,444 ùKûUò aýdaeû\
Keû~ûA[ôaû ùaùk 2015-16 aùRUþùe GjûKê _ûLû_ûLô @]ûKê (U.4,500 ùKûUò) jâûi Keû~ûAQò ö
ùijbkò ù\gùe ]û^, Mjc, ùZ÷kaúR I WÿûfòRûZúd `ife C_ôû\^Kê aé¡ò Keòaû flýùe _âYúZ
ieKûeu @^ýZc _âcêL Kû~ðýKâc ‘RûZúd Lû\ý iêelû còg^’e aýd aeû\Kê aò MZ ahð Zêk^ûùe
Gahðe aùRUþùe 630 ùKûUò jâûi Keû~ûAQò ö
RkùiP^ ù^A ieKûeu aWÿ aWÿ ùNûhYû iùß MZ Q@ \gK _ùe aò ù\ge cûZâ 37 bûM
Pûh Rcò jó RkùiPòZ ùjûA_ûeòQò ö ù\ge 60 bûMeê @]ôK Rcò ahðû C_ùe ^òbðegúk ùjûA[ôaû
ùaùk Z[û @ûce Kéhò iuUe Gjû @^ýZc KûeY ùjûA[ôùf c¤ Zûe _âZòKûe _ûAñ @ûce gûiK ùgâYú
ùKùa aò @û«eòKZû ù\LûA ^ñûjû«ò ö ù\ge Gjò aògûk KéhòùlZâKê RkùiPòZ Keòaû _ûAñ ~\ò aùRUþùe
aWÿ ]eYe aò^òù~ûM ùjûA _ûe«û Zûùjùf ù\ge Kéhò C_ôû\^ùe @û½~ðýR^K aé¡ò ùjûA_ûe«û ö
ù\ge ùKûUò ùKûUò KéhKu @ûd aé¡ò ij Kéhò gâcòKcû^uê ahðe GK aWÿ icd Mûñùe Kûc aò còkò _ûe«û ö
PkòZ aùRUþùe ieKûe ~\òI ù\ge _âZýK Kéhò RcòKê RkùiPòZ KeòaûKê ùNûhYû KeòQ«ò Kò«ê _âKéZ
ùlZâùe Zûjû _âZò`kòZ ùjaû ù\Lû ~ûC^ò ö aùRUþùe RkùiP^ aûa\ùe aýd aeû\Kê aXÿûAaû
_eòaùð KcûAaû jó ù\Lû~ûAQò ö MZ aùRUþùe ‘_â]û^cªú Kéhò iòõPûA ù~ûR^û’ iùcZ icÉ _âKûe
RkùiP^ _ûAñ ùcûU U.5623 ùKûUò aeû\ Keû~ûA[ôaû ùaùk PkòZ aùRUùe GjûKê U.5,300
ùKûUò UuûKê jâûi Keû~ûAQò ö
@ûc ù\ge Kéhòùe Kû~ðýeZ @]ôKûõg ùfûK (82.2%) bûMPûhú Z[û lê\â I ^ûccûZâ Pûhú
@U«ò ö KéhòKû~ðý _ûAñ @ûagýKúd aòj^, iûe, Kéhò C_KeY Gaõ cRêeú aûa\ùe Lyð fûMò _âûdZü
ùicû^u _ûLùe ^M\ @[ð ^[ûG, @ZGa ÊÌKûkò^ lê\â KéhòEY ùicû^u _ûAñ ^òjûZò Reêeú @ùU ö
Kò«ê Rcò C_ùe aò]ôa¡ @]ôKûe ^[ôaûeê Z[û ZéUú_ì‰ð ieKûeú ^úZò KûeYeê ù\ge ieKûeú aýûuþ I
icaûd iõiÚûcûù^ iû]ûeYZü Gjò lê\â, ^ûccûZâ Pûhú Kò´û bûMPûhúuê EY ù\A ^[û«ò ö aýûuþ I
icaûd iõiÚûcû^ueê VòKþ icdùe Z[û @ûagýK cûZâûùe Kéhò EY ^còkòaû KûeYeê ùicûù^ cjûR^
Z[û cûAùKâû`ûA^û^èþ iõiÚûcû^u \ßûeiÚ ùjûA PXÿû iê]ùe EY @ûYòaûKê aû¤ ùjûA[û«ò ö GùlZâùe
ieKûeu iûKûeûZàK jÉùl_ @bûaeê @ûRò ù\ge @]ôKûõg (80 bûMeê @]ôK)KéhK EYMâÉ Gaõ ù\gùe
ùjC[ôaû KéhK @ûZàjZýûe @]ôKûõg NUYû _Qùe EYMâieZûUò _âcêL KûeY ùjûA@ûiòQò ö KéhòEY ù^A
ieKûeu bêf ^úZò fûMò @ûc ù\gùe ieKûeú Kéhò EYe cûZâ Q@ bûM KéhKKê còkê[ôaû ùaùk akKû
94 bûMKê \òfäú, cê´ûA I PŠòMWÿùe [ôaû iûe, aòj^ I Kéhò ~ª_ûZò ^òcðûYKûeú Kµû^úcûù^ jó jWÿ_
Keò ù^A[û«ò ö PkòZ aùRUþùe c¤ ieKûe ù\gùe Pûfò[ôaû KéhòEYe aýaiÚûùe _eòað^ Keò
iõLýû]ôK lê\â Pûhú, bûMPûhúuê EY còkòaûe aýaiÚû Keòaû _eòaùð _ìað
6

iõMâûcú GKZû

ieKûecû^u bkò ùKak KéhòEYe _eòcûYKê jó ~ûªòK bûùa aé¡ò KeòQ«ò ö ieKûeu Gjò _\ùl_
KéhKu EYMâieZûKê Z \ìe Keò_ûeòa^ò Kò«ê Kéhò C_KeY ù~MûYKûeú Kµû^úu _ûAñ “bf\ò^” @ûYòaûùe
ijûdK ùja ö
ù\ge Kéhò iuUe @^ýZc _âcêL KûeY ùjfû, KéhKKê Zûe C_ôû\e CPòZ cìfý ^còkòaû ö
aðcû^ ieKûe ]û^, Mjc, K_û _eò ùKùZK Kéhò C_ôû\Kê iað^òcÜ ijûdK \e(Gcþ.Giþ._ò)ùe PûhúVûeê
KòYòaûe aýaiÚû KeòQ«ò ö ~\òI ieKûeu Gjò ijûdK \e @_~ðýû¯ Gaõ cûZâ KòQò `if _ûAñ jó iòcúZ
@ùU Z[û_ò @]ôKûõg ùlZâùe Pûhú ùiZòKò aò _ûAaûeê aõPòZ ùjCQò ö aýaiûdú-ieKûeú @]ôKûeúu
@iû]ê ùcõU `kùe Pûhú ieKûeú ùNûhòZ \eùe Zûe C_ôû\Kê aòKâú Keò ^_ûeò @bûaú aòKâúe i¹êLú^
ùjCQò ö @ZGa ieKûe Gcþ.Giþ._ò aýaiÚûKê @ûjêeò i\éXÿ Keò @]ôKeê @]ôK Kéhò C_ôû\Kê Zûe _eò]ô
bòZeKê @ûYò, Pûhú Kò_eò Zûe C_ôû\e C_~êq \ûcþ _ûA _ûeòa ZûKê iê^ò½òZ Keòaû \eKûe [ôaû ùaùk
Gjò Gcþ.Giþ._ò aýaiÚûKê jó Cùz\ KeòaûKê C\ýc KeêQ«ò ö ùijò Kâcùe PkòZ aùRUþùe ù\ge aòbò^Ü
eûRýùe [ôaû 2477Uò Kéhò aRûe KcòUò I Zû @]ô^ùe [ôaû 4843Uò @ûeGGcþiòKê bûwò Zû iÚû^ùe
ù~Cñ GKK RûZúd aRûe KcòUò MV^ Keòaû K[û KjòQ«ò Zûjû KéhKuê Z @bûaú aòKâúeê elû Keò_ûeòa^ò
aeõ baòhýZùe IßûfcûUð, KûeþMòf _eò ajêeûÁâúd Lû\ýgiý I LêPêeû Kµû^úu Lû\ýgiýe aRûe \LfKê
ijR Keòù\a ö
ùZùa GZòKò Kêjû~A_ûùe ù~ ùcû\ò ieKûe ^òRe \ßòZúd aùRUþùe c¤ ù\ge iaðû]ôK ùfûK
^òbðe Keê[ôaû KéhòKê Zûe ^ýûùdûPòZ _âû_ý _ûAaûeê aòZ KeòQ«ò ö aùRUþùe ‘@bòaé¡ò’ I ‘_ê¬ò^òùag’
^ûñùe gòÌ I bòòbìcò _ûAñ _éÂû _éÂû CùfäL Keò[ôaû ùaùk Kéhòe aòKûgKê cûZâ ùKùZûUò ]ûWÿòùe iòcúZ
eLôQ«ò ö Kù_ðûùeUþcû^u Êû[ðùe ù\ge gòÌ I bòòbìcòe aòKûg _ûAñ aò_êk aýdaeû\ Keû~ûA[ôaû
ùaùk Gjûe aò_eúZ Kéhò _ûAñ @^ê\û^Kê jâûi Keû~ûAQò ö aùRUþùe Kéhò _âZò Gjòbkò @aùjkû ù\ge
@gú ùKûUòeê @]ôK KéhK I Kéhò gâcòKu _âZò _âZûeYû ùaûfò jó Kêjû~ûA_ûùe ö
ù\ge iûcûRòK ùlZâe ù~ûR^ûMêWÿòK ù^A _â]û^cªúu aòPûe KY ejòQò Zûjû ‘c^þùeMû’
ù^A iõi\ùe Zûue Zû›fýKe adû^eê ÆÁ _âcûYòZ ùjûAQò ö ùLû\ ieKûeu @[ðù^÷ZòK iùbð Vûeê
aògßaýûuþ eòù_ûUð _~ðý« ù\g aòù\ge _âcêL iõiÚûcûù^ Gjò Kû~ðýKâc ù^A @ù^K _âgõiû Keò[ôaû
ùaùk _â]û^cªúu Zû›fýKûeú adû^ Zûue Meòa aòùeû]ô Z[û Kù_ðûùeUþ i_laû\ú ^úZòKê jó CRûMe
KeòQòö ~\òI PkòZ aùRUþùe ieKûe c^þùeMû aûa\ùe @^ê\û^Kê jâûi ^Keò iûcû^ý cûZâ aé¡ò KeòQ«ò
Z[û_ò Zûjû Zûe @ûagýKZû Zêk^ûùe @ù^K Kcþ @ùU ö
@ZGa ùcû\ò ieKûe ^òRe Gjò \ßòZúd aùRUþùe ù\ge iûcûRòK ùlZâùe aýû_K LyðKûUò Zû
_âZò Pec @aùjkû Keòaû ij Kù_ðûùeUþcû^uê `ûA\û ù\aû _ûAñ CŸòÁ c^ùcûj^ iòõ-Pò\û´ecþu
^a C\ûeaû\ú @û[òðK ^úZòKê jó @ûMKê ù^aûKê _âdûi KeòQò ö Gjû ù\ge R^MY aòùgh Keò icûRe
ajêiõLýK ùfûKuê aêSûC[ôaû KéhK, gâcòK, aêYûKûe, ~êaK, \kòZ, @û\òaûiúu iciýûKê @Yù\Lû Keòaû
ijòZ @Zý« ùfûKù\LûYò@û bûùa ùKak KòQò _âZúKûZàK ù~ûR^û Reò@ûùe ^òRe \ûdúZßKê icû¯
KeòaûKê C\ýc KeòQò ö
iõMâûcú GKZû

7

gû«û Kêcûe KcòUò eòù_ûUð

Kéhò I Lû\ý iêelûKê ]ßõi Keòaûe hWÿ~ª
bûeZúd Lû\ý ^Mc(G`þþiò@ûA)e _ê^ðüMV^ iµKòðZ gû«û Kêcûe KcòUò AZò c¤ùe Zûe eòù_ûUð
ieKûeu ^òKUùe \ûLf KeòQò ö eòù_ûUðùe ù\gùe fûMê ùjûA[ôaû Lû\ý iêelû @ûA^e iõùgû]^
Keò jòZû]ôKûeúu iõLýûKê KcûAaûKê Z[û ùfûKuê Lû\ýgiý _eòaùð aýûuþ LûZû Reò@ûùe ^M\ iaþiòWÿò
_â\û^ KeòaûKê Kêjû~ûAQò ö ùijòbkò ieKûeú ùNûhòZ iað^òcÜ ic[ðK cìfý a\kùe Pûfò[ôaû Lû\ý
^òMce Lû\ýgiý iõMâj Kû~ðýKâcKê iuêPòZ Keò ùKak _ìað bûeZe eûRýcû^uùe iòcúZ eLôaûKê
Kêjû~ûAQò ö
@if K[û ùjCQò aògßùe Lû\ýgiýe aýaiûd Keê[ôaû KûeMòfþ, c^þiûùû _eò aWÿ Kµû^úcûù^
@ûc ù\gùe cêq aýaiûd KeòaûKê PûjêñQ«ò ö G ùlZâùe Lû\ý ^òMc Reò@ûùe ieKûeu Lû\ýgiýe
iõMâj Z[û iû]ûeY aõU^ ù~ûR^û Reò@ûùe gÉûùe Lû\ýgiýe aõU^ aýaiÚûUò cêLý _âZòa§K bûùa
Vò@û ùjûAQò ö @ZGa ù\gùe Lû\ý iêelû _ûAñ ejò[ôaû Gjò ieKûeú aýaiÚûUòKê iµì‰ð eìù_ bûwò ù\A
Lû\ýgiýe cêq aýaiûd _ûAñ iêù~ûM Zò@ûeò KeòaûKê ajêeûÁâúd Kµû^ú I aògß aûYòRý iõiÚû iað\û ùK¦â
ieKûe C_ùe Pû_ _KûA @ûiòQ«ò ö G_eòKò aògß aûYòRý iõiÚûùe c¤ Gù^A aògße ]^úù\gcûù^
bûeZ C_ùe _âak Pû_ _KûA @ûiòQ«ò ö ùicû^u Pû_ùe jó MZ C_û ieKûe icdùe Lû\ýgiýe
iõMâj Z[û aõU^ùe ieKûeúGù^A _âKâúdûUò @ûe¸ ùjûA[ôfû ö ùcû\ò ieKûe @ûiòaû _ùe Gjò _âKâúdû
iµì‰ð KeòaûKê C\ýc @ûe¸ ùjûAQò ö @ZGa Lû\ý ^òMce _ê^üMV^ ^ûñùe MVòZ gû«û Kêcûe KcòUòe
iê_ûeògUòKê C_ùeûq _âKâúdûe ZûKòðK _eòYûc ùaûfò Kêjû~ûA_ûùe ö ù\ge ùKûUò ùKûUò KéhKu baòhýZ
Gaõ iû]ûeY R^Zûu Lû\ý iêelû _eòù_âlúùe Gjò _âiw C_ùe Pyðû Reêeú @ùU ö
Lû\ý iêelû @ûA^ `kùe ieKûe ù\ge \êA ZéZúdûõg aû 67% ùfûKuê ÊÌ cìfýùe cûiòK
cêŠ_òQû _û Kòùfû Lû\ýgiý ù\aûKê ~ûCQ«ò ö aòk´ùe ùjùf aò ù\ge R^iõLýûe GK aWÿ bûMe
Lû\ýû iêelû \êaðk iÚòZòùe ejòQò ùaûfò ieKûe ÊúKûe KeòQ«ò Gaõ aòùR_ò iùcZ iaê \ke ic[ð^ùe
ZûKê _âYd^ KeòQ«ò ö ~\òI cûiKê cûZâ _ûõP Kòùfû PûCk aû Mjcùe jó RùY aýqòe Lû\ý iêelû i¸a
^êùjñ ö Kò«ê @Zý« @_~ðýû¯ I J_PûeòK ùjùf aò ù~ Gjò @ûA^Uò ù~ @^ûjûee gúKûe ùjC[ôaû
icûRe GK aWÿ bûMKê KòQò cûZâûùe Lû\ýgiý ù~ûMûAaûKê ~ûCQò G[ôùe iù¦j ^ûjóö @û½~ðýe K[û,
ù\ge iõLýû]ôK ùfûKu Lû\ý iêelû \éÁòeê Gjò @ûA^Kê @]ôK iê\éXÿ Keò ùi[ôùe Wÿûfò, LûAaû ùZf,
fêY I _^ò_eòaûKê iûcòf KeòaûKê iê_ûeòg Keòaû _eòaùð gû«û Kêcûe KcòUò Gjûe jòZû]ôKûeúu iõLýûKê
jó 40%Kê KcûAaûKê ~êqò KeòQò ö G_eò Keò ieKûe jêGZ _âZòahð Lû\ý iaþiòWÿò aûa\ùe 30-40
jRûe ùKûUò Uuû aõùPA _ûe«ò Kò«ê Zûjû icûRe GK aWÿ bûM ùfûKuê iêfb \eùe Lû\ýgiý _ûAaûeê
ù~ aõPòZ Keòa G[ôùe iù¦j ^ûjó ö ^òR ~êqòKê \éXÿ KeòaûKê KcòUò ù\gùe Lû\ýgiýe aõU^ùe 4060 bûM aûUcûeYû ùjCQò ùaûfò ù~Cñ Z[ý ù\AQò Zûjû iµì ‰ ð ^ò e û]ûe @ùU ö
8

iõMâûcú GKZû

ù\ge @ù^K aòùghm c¤ GjûKê LŠ^ Keò GùZ _eòcûYùe aûUcûeYûKê @ÊúKûe KeòQ«ò ö Gjûiùß
aò Kêjû~ûA_ûùe ù~ Lû\ýgiýe Gjò aûUcûeYûUò GK ^òjûZò aýajûeòK _âgÜ Gaõ ieKûe Pûjóùf aûU
cûeYûKê @ù^K _eòcûYùe ùeûKò c¤ _ûeòùa ö Kò«ê Zûe @ûkùe Lû\ý iêelûKê Kû~ðýKâcKê G_eò
iuêPòZ I \êaðk KeòaûKê ~êqò ù\aû _Qùe ùKak c¦ CùŸgý ejòQò ùaûfò Kêjû~ûA_ûùe ö
KcòUòe \ßòZúd Mêeêß_ì‰ð iê_ûeòg ùjfû Lû\ýgiýe ^M\ jÉû«e ù~ûR^ûö _â[ùc C_û ieKûe
‘@ûceò jûùZ @ûceò _Aiû’ ^ûñùe ^òRe 42Uò ù~ûR^ûe jòZû]ôKûeúcû^uê ^M\ Rcû @ûKûeùe ieKûeú
iaþiòWÿòKê ù\aûKê ^úZò MâjY Keò[ôùf ö ‘@û]ûe’ KûWÿð Reò@ûùe Gjò ù~ûR^ûùe aû¡ðKý/aò]aû ù_^þùi^þ
Vûeê @ûe¸ Keò QûZâ QûZâúu cûiòK ÁûAù_Šþ G_eòKò e§^ Mýûiþ Gaõ Lû\ýgiý _~ðý« iaê ieKûeú
iaþiòWÿòKê iò]ûikL jòZû]ôKûeúu aýûuþ LûZûùe Rcû KeòaûKê flý eLô[ôùf ö ùKøgkMZ bûùa _âû[còK
@aiÚûùe Lû\ý, iûe I Kòùeûiò^òe iaþiòWÿòKê QûWÿò aûKò iaê ùlZâùe iaþiòWÿòKê jòZû]ôKûeúe aýûuþ LûZûùe
^M\ Rcû @ûKûeùe ù\aû @ûe¸ KeûMfû ö aðcû^ ùcû\ò ieKûe \ßûeû e§^ Mýûiþe iaþiòWÿòKê
C_ùbûqûcû^u aýûuþ LûZûùe ^M\ Rcû Keû~òaû aò C_ùeûq ^úZòe jó @õgaòùgh @ùU ö @ûMûcú
\ò^ùe Lû\ý, iûe I Kòùeûiò^òùe còkê[ôaû ieKûeú iaþiòWÿòKê aò jòZû]ôKûeúu RcûLûZûùe ^M\ Rcû
Keû~òa G[ôùe iù¦j ^ûjó ö
ieKûeu ^úZò @^êeì_ gû«û Kêcûe KcòUò Lû\ý iêelû ù~ûR^ûùe còkòaûKê ~ûC[ôaû cûiòK
Lû\ýgiý I iûe a\kùe Zûe iaþiòWÿò _AiûKê jòZû]ôKûeúu aýûuþ LûZûùe ~[ûKâùc aûhòðK 3000
Uuû I ùjKÖe _òQû 7000Uuû Rcû KeòaûKê iê_ûeòg KeòQò ö Meòa ùfûKuê Lû\ý giý ^ù\A Zû
a\kùe Zûe RcûLûZûùe ù~Cñ ^M\ Uuû Rcû KeòaûKê Pò«û Keû~ûCQò Zûjû ù\ge ùKûUò ùKûUò
ùfûKu ~ûjû aò Lû\ý iêelû ejòQò ZûKê aò_^Ü Keòa ùi[ôùe iù¦j ^ûjó ö
@ûc ù\gùe RûZúd Lû\ý ^úZòe @õg aòùgh bûùa MY aõU^ aýaiÚû(Public Distribution
System)Uò _â[ùc 1965 ciòjûùe @ûe¸ ùjûA[ôfû ö ù\gùe Lû\ý giýe cìfýKê gÉû eLôaû, icûRe
iaê @ûd ùMûÂúe ùfûKuê iêfb \eùe Lû\ý giý C_f² KeûAaû, @iû]ê ùa_ûeú- cjRê\þKûeúu Kkû
KûeaûeKê ^òdªòZ Keòaû Z[û ù\gùe Lû\ýgiýe C_ôû\^Kê aXÿûAaû @û\ò flý ù^A Gjò aýaiÚû
@ûe¸ ùjûA[ôfö ö Kò«ê ù\gùe RMZúKeY-C\ûeúKeY ^úZò Kû~ðýKûeú ùjaû _ùe Gjò ieKûe
^òRe _ìað flýeê jUò Gjò iûaðR^ò^ MY aõU^ aýaiÚûKê \êaðk KeòaûKê C\ýc Kùf ö aògßaýûuþe
_eûcgðùe Lû\ýgiýùe \ò@û~ûC[ôaû Gjò ieKûeú iaþiòWÿòKê KcûAaû CùŸgýùe 1997 ciòjûùe
iûaðR^ò^ MY aõU^ aýaiÚû(_ò.Wÿò.Giþ) _eòaùð flý~êq(UûùMðùUWÿþ) MY aõU^ (Uò._ò.Wÿò.Giþ) aýaiÚûUò
@ûe¸ Kùf ö Gjû \ßûeû C_ùbûqûcû^uê G._ò.Gfþ I aò._ò.Gfþ ^ûñùe aMðúKeY Keò aò_òGfþ ZûfòKûbêq
30% C_ùbûqûu aýZòZ aûKò 70% ùfûKuê iêfb \eùe Lû\ý giý _ûAaûeê aõPòZ KeûMfû ö
_eaZòð Kûkùe ieKûe ù~ûR^û Kcòg^ Reò@ûùe Meòaú ùeLûKê G_U ùi_U Keò ù\gùe Meòau
iõLýûKê KéZòc bûùa KùcAaû ijòZ @]ôKeê @]ôK ùfûKuê Lû\ýgiý iaþiòWÿòeê aõPòZ KeûAùf ö aZðcû^
ù~Cñ ^M\ @[ð Rcûe aýaiÚûUò @ûe¸ ùjûAQò Zûjû ieKûeu cìk CùŸgý @[ðûZþ ùfûKuê iêfb cìfýùe
Lû\ýgiý ù~ûMûAaûe _eò_^Úú @ùU Gaõ baòhýZùe G aûa\ùe ieKûeu iaþiòWÿòKê iõ_ì‰ð Keòù\aû
iõMâûcú GKZû

9

_ìaðeê GK c¤aZòð _\ùl_ cûZâ ö
KcòUòe ZéZúd aWÿ iê_ûeòg ùjfû ùKak _ìað bûeZKê QûWÿòù\ùf iaêVûùe Lû\ýgiýe iõMâj
\ûdúZßeê Lû\ý ^òMc Ijeò~òaû @[ðûZþ Lû\ý ^òMcKê iuêPòZ Keòaû aû ùghùe bûwòù\aûö KcòUò Zûe
eòù_ûUðùe KjòQò ù~ ieKûeu ijûdK \e aýaiÚûùe cûZâ 15 bûM Pûhú jó C_KéZ ùjCQ«ò ö Gjû
iZ ù~ ijûdK \e ùKak ]^ú Pûhú Z[û aWÿ Pûhúuê jó iêjûCQò Gaõ ùKak _¬ûa I jeò@û^ûKê
QûWÿòù\ùf @]ôKûõg iÚû^ùe Pûhú ^òR C_ôû\òZ `ife ieKûeú ùNûhòZ iað^òcÜ ijûdK \e _ûA
_ûeê^ûjû«ò ö Kò«ê G[ô_ûAñ \ûdú KòG ? ^ò½òZ eìù_ Pûhú ^êjñ«ò aeõ Lû\ý ^òMce KcðPûeú-còf cûfòK
Gaõ Lû\ýgiý aýaiûdúu c¤ùe Pûfò[ôaû @iû]ê ùcõU @bûaú aòKâú _ûAñ iõ_ì‰ð eìù_ \ûdú @ùU ö Kò«ê
KcòUò Gù^A _\êUòG aò ^Kjò iµì‰ð aýaiÚûUòKê jó bûwò ù\aûKê iê_ûeòg KeòQ«ò ~ûjûKò K\û_ò ù\ge
Z[û KéhKcû^u Êû[ðùe ^êùjñ ö
ieKûeu RûZúd Lû\ý ^úZòe iaêVûeê MêeêZß_ìYâð \òM ùjCQò Lû\ý giýe iõMâj I Zûe aõU^ ö
ieKûe MY aõU^ aýaiÚûùe Meòa ùfûKuê eòjûZò \eùe Lû\ýgiý ù~ûMûAaû ij ùi[ô_ûAñ @ûagýK
aò_êk Lû\ý giýKê iað^òcÜ ijûdK cìfý (Minimum Support Price) ù\A Pûhúu Vûeê iõMâj Keò[û«ò
ö 2011-12 ahðùe ieKûe ù~Cñ 28.33 ^òdêZ U^þ Mjc iõMâj Keò[ôùf Zûe gZKWÿû 80 bûM
MY aõU^ aýaiÚûùe Meòa ùfûKuê ù~ûMûA \ò@û~ûA[ôaû RYû_WÿòQò ö @ZGa MY aõU^ aýaiÚûùe
C_ùbûqûuê aõU^ I Pûhú Vûeê Lû\ýgiýe iõMâj _eÆe _eò_ìeK @ùU ö ieKûe PûhúVûeê iað^òcÜ
ijûdK \eùe Lû\ý giý KòYòaû `kùe Pûhú Zûe Kéhò C_ôû\e @ù_lûKéZ bf \ûcþ _ûA[ûG Gaõ
Lû\ýgiýe C_ôû\^ _ûAñ c¤ C›ûjòZ ùjûA[ûG ö MZ _ûõP \gK c¤ùe @ûc ù\gùe Kéhò C_ôû\^ aé¡ò
_Qùe Gjû @^ýZc cêLý KûeY ö Kò«ê Lû\ý giýe aõU^ _eòaùð ^M\ @[ð Rcû Keòaû `kùe
ieKûe baòhýZùe Pûhú Vûeê @ûC Lû\ý giý KòYòaû \eKûe Keòùa^ò ö ùibkò @aiÚûùe Cbd C_ùbûqû
Zûe Lû\ý giý _ûAñ I Pûhú Zûe C_ôû\e aòKâú _ûAñ aRûee \dûùe ^òbðe KeòaûKê aû¤ ùjùa ö
_eòYûc Êeì_ @ûMûcú \ò^ùe @ûùc cjwû \eùe Lû\ýgiý KòYòaûKê aû¤ ùjaûKê ~ûC[ôaû ùaùk
Pûhúcûù^ c¤ ùicû^u ]û^, Mjc @û\ò C_ôû\e @bûaú aòKâúe ^ò½òZ gúKûe ùjùa ö
ieKûe ùfûKuê ^òdcòZ Lû\ý giýe C_f² KeûAaû _ûAñ ù~Cñ ^M\ Rcû Keòaû K[û KjêQ«ò
Zûjû ù~ ùKak Lû\ý aûa\ùe jó aò^òù~ûM ùja Zûe ùKøYiò MýûùeõUò ^ûjó ö @ûc ù\ge @]ôKûõg
Meòa _eòaûe EYMâiÚ [û@û«ò ö ùicû^u Ne KeYû Vûeê @ûe¸ Keò PòKò›û @û\ò Reêeú Lyð _ûAñ ^M\
@[ðe @Zý« @ûagýKZû ejò[ûG ö Gbkò _eiÚòZòùe aýûuþùe Rcû ùjaûKê [ôaû ^M\ @[ðùe Lû\ý giý
KòYòaû _eòaùZð @^ý @ZýûagýK Lyðùe aýajûe ùjaûe ~ù[Á i´ûa^û ejòQò ö
MY aõU^ aýaiÚûùe ùfûùK iêfb \eùe Lû\ý giý _ûAaû ijòZ aRûeùe Lû\ý giýe
\eaé¡òKê c¤ @ù^K _eòcûYùe ^òdªòZ Keû~ûA _ûeòQò ö Meòa ùfûKUòKê ùLûfû aRûeeê Lû\ý giý
KòYòaûKê _Wÿê ^[ôaûeê aRûeùe Lû\ýgiý \eùe aé¡ò jâûi ij Zûe ùKøYiò iõ_Kð ^[ûG ö aeõ G[ôfûMò
aRûeùe Lû\ýgiýe \e @ù_lûKéZ bûùa Kcþ ejòQò ö GA[ô _ûAñ Z ajêeûÁâúd Lû\ýgiý aòùKâZû
Kµû^úcûù^ ieKûeu Lû\ý iaþi òW ÿòK ê jUûAaûKê \ûaú KeêQ«ò ö Kò« ê ^M\ @[ð aýaiÚû ùe
10

iõMâûcú GKZû

ieKûe ù\C[ôaû iaþiòWÿòe _eòcûY iÚòe ejê[ôaûeê Z[û ùi ùLûfû aRûeeê Zûe Lû\ý giý KòYê [ôaûeê
aRûeùe Zûe cìfýaé¡ò NUòùf ùi @]ôK cìfý ù\A KòYòaûKê aû¤ @ùU ö @ZGa baòhýZùe aRûeùe
Lû\ýgiýe cìfýaé¡ò NUòùf Gjò ^M\ @[ð ù~ Meòa ùfûKe Lû\ý iêelûKê ^ò½òZ Keòaûùe aò`k ùja
G[ôùe iù¦j ^ûjó ö
ieKûe ^M\ @[ð Rcû `kùe Lû\ý giýe aûUcûeYûKê ùeûKû~ûA _ûeòa ùaûfò KjêQ«ò ö
Gjû GK aýajûeòK iciýû @ùU ö @ûc ù\gùe ùKøYiò aò ieKûeú ù~ûR^ûKê aûU cûeYû I \ê^ðúZòeê
cêq ùaûfò Kêjû~ûA ^_ûùe ö @ZGa \ê^ðúZò I aûUcûeYûe @ûkùe ùKøYiò ù~ûR^ûKê a¦ Keû~ûA
^_ûùe ö ù\gùe ùKûAfû, \ìeiõPûe Kò´û _âZòelû ùlZâùe Z @ù^K aWÿ aWÿ \ê^ðúZò CRûMe ùjûAQò
Kò«ê ùi[ô_ûAñ KY ùiiaêKê a¦ Keò \ò@û~òa ? Gjû iZ ù~ MY aõU^ aýaiÚûùe _âKéZ jòZû]ôKûeú aû\þ
_Wÿòaû, @^òdcòZ Rò^òh ù~MûY, aûUcûeYû @û\òe @ù^K @bòù~ûM ejQò ö Kò«ê Giaê aýajûeòK iciýû
Gaõ GiaêKê icû]û^ Keòaû _êeû_êeò ^ùjùf aò @ù^Kûõgùe i¸a @ùU ö ùKøYiò aò ieKûe ^òRe
eûRù^÷ZòK AQûgqò ù\LûAùf Gjò iciýûKê ^ò½òZ bûùa ^òdªòZ Keò_ûeòùa ö @ûc @ûMùe Zûcòf^ûWÿê
I QZògMWÿe G ùlZâùe i`kZûe @Zý« bf C\ûjeY [ôaû ùaùk SûWÿLŠùe iõ_ì‰ð aò`kZûe aò
C\ûjeY ejòQò ö
jòZû]ôKûeú PòjÜU I aûUcûeYe iciýûUò ^M\ @[ð Rcûùe aò ejòaû ÊûbûaòK @ùU ö KûeY
@]ûe KûWÿð Reò@ûùe ieKûe RùY ùfûKe _eòPdKê jêGZ ^ò½òZ Keò _ûeòùa Kò«ê ùi[ôùe ]^ú Kò
\eò\â Zûj PòjÜU ùja^ûjó ö aZðcû^ aò aýûuþ \ßûeû aû¡ðKý/aò]aû bû, GiþGPþRò ùMûÂúuê EY,
G^þ@ûeþARòGe cRêeú @û\òùe jòZû]ôKûeúuê \ò@û~ûC[ôaû ^M\ @[ð Rcûùe aò @ù^K @^òdcòZZû I
\ê^ðúZò aûe´ûe iûc^ûKê @ûiêQò ö ZkÉeùe \ê^ðúZòMâÉ ieKûeú @]ôKûeú-aýûu KcðPûeú I KêRò ù^Zûcû^u
ù~Cñ @iû]ê ùcõU ejòQò ZûKê ^M\ Rcû aýaiÚûUò \ìe Keòaû @ûù\ø i¸a ^êùjñ ö
_êYò MY aõU^ aýaiÚûùe ù~bkò ù\g iûeû fl fl ùK¦â @Qò ùi Zêk^ûùe ù\gùe aýûuþe
gûLû iõLýûUò ajìêZ Kcþ @ùU ö c^ùeMû ù~ûR^ûùe gâcòKcû^uê ùicû^u Rcû ùjûA[ôaû _âû_ý ù\aûKê
cûi cûi ]eò aýûuþcûù^ ilc ùjûA_ûeò ^[ôaû ùaùk ùKûUò ùKûUò ùfûKuê ^òdcòZ VòKþ icdùe @[ð
ù~ûMûAaû aZðcû^ _eòiÚòZòùe aýûuþ _lùe aò @ûù\ø i¸a ^êùjñ ö
@ZGa gû«û Kêcûe KcòUòe iê_ûeògKê ~\ò ieKûe fûMê Ke«ò Zûùjùf baòhýZùe Lû\ý
giýe aõU^ ^Keò jòZû]ôKûeúu LûZûùe ^M\ @[ð Rcû Keòùa ö ùi_eò ùjùf baòhýZùe Pûhú Vûeê
@ûC Lû\ý giý KòYòaû aò \eKûe _Wÿòa^ò ö @ûRò ijûdK \e [ôaû iùZß @iû]ê còfþ cûfòK-bâÁ ieKûeú
@]ôKûeúu @iû]ê ùc ù~ûMêñ Pûhú @bûaú aòKâúe gúKûe ùjCQò ö ~\ò iað^òcÜ ijûdK \e Reò@ûùe Pûhú
Vûeê Lû\ýgiý KòYòaû aýaiÚûUòKê a¦ Keò \ò@û~ûG Zûùjùf Cbd C_ùbûqû Zûe Lû\ý giý _ûAñ Gaõ
Pûhú Zûe C_ôû\e aòKâú _ûAñ aRûee \dûùe ^òbðe KeòaûKê aû¤ ùjùa Z[û Cbùd fêUþe gúKûe
ùjùa ö @agý aògß aûYòRý iõiÚû Gaõ Lû\ýgiý aýaiûd Keê[ôaû ajêeûÁâúd Kµû^úcûù^ GK[û PûjêñQ«ò ö
Kò«ê GK R^KfýûY eûÁâe ieKûe ù\ge ùKûUò ùKûUò KéhK Gaõ Meòa ùfûKu Êû[ðùe ùicû^u Kéhò
Z[û Lû\ý iêelûKê ]ßõi KeòaûKê CŸòÁ Gjò iê_ûeògKê iµì‰ð eìù_ @ÊúKûe Keòaû \eKûe ö
iõMâûcú GKZû

11

eûÁâ_Zò Iaûcûu bûeZ MâÉ

ùcû\ò ieKûee ^òfðR @ûZà ic_ðY
@ûùceòKûe eûÁâ_Zò aûeûK Iaûcûu MZ bûeZ MâÉUò aòbò^Ü KûeYeê ùagþ PyòðZ [ôfû ö GcòZò
ù\Lôùf Gjû Iaûcûu _â[c MâÉ Z ^[ôfû ö Gjû _ìaðeê C_û ieKûe icdùe ùi ~\òI @ûc ù\gKê
@ûiò[ôùf Z[û_ò Zûjû G[e bkò GùZ PyòðZ ^[ôfû ö ùi GVûKê @ûiòaû Gaõ MYZª \òaie _ýûùeWÿþùe
cêLý @Zò[ô bûùa ù~ûMù\aûKê ùcû\ò ieKûe aò_êk @[ð aýd Keò aWÿ ]ìc]ûcþùe @ûùdûR^ Keòaû ijòZ
ùa÷ù\gòK aýû_ûeùe GjûKê GK aWÿ i`kZû bûùa _âPûe Keò[ôfû ö
KjòaûKê Mùf Iaûcûu PkòZ bûeZ MâÉUò RùY icâûUe eûRýMâÉ Vûeê ùKøYiò MêYùe Kcþ
^[ôfû ö RùY aògßÉ eûRû bûùa ùcû\ò ùKak icâûU Iaûcûuê baý i´¡ð^û ù\A ^[ôùf aeõ Zûuê Lêiú
KeòaûKê ù\ge Êû[ðKê akò PXÿûAaûKê aò _QûA ^[ôùf ö aògßaûiúue iaêVûeê aWÿ @ûKâcYKûeú Z[û
aògße iað aéj iûcâûRýaû\ú gqò, @ûùceòKûe eûÁâcêLýuê i«êÁ KeòaûKê _â]û^cªú ùcû\ò I Zûu
@ûeþGiþGiþ-aòùR_òe ù^Zéaé¦ ùKùZ\ìe cêŠ ^ê@ûñA _ûe«ò Zûjûe ^MÜ _â\gð^ c¤ ù\LôaûKê còkòfû ö
Gjû iZ ~òG \êaðk, ùi iað\û ^òRe \êaðkZûKê fêPûAaû _ûAñ iak ijòZ ^òRe a§êZßKê ù^A ^òR @ûWÿê
Mað @^êba Keò[ûG ö Cbd ù\g c¤ùe G~ûGñ ejò[ôaû @icû^ iµKðKê fêPûAaû CùŸgýùe eûÁâ_Zò
Iaûcû I _â]û^cªú ùcû\òu c¤ùe aýqòMZ K[û MêWÿòKê jó ùRûe\ûe bûùa _â\gòðZ KeòaûKê ùcû\ò ieKûe
@ûe¸eê jó _âùPÁû Keò@ûiò[ôfû ö Kò«ê iaê iùß ù~ùZùaùk Iaûcûu MâÉKê ù^A aòbò^Ü cjfùe Pyðû
Z[û aòùgæhY iûcû^ûKê @ûiòfû ùiùZùaùk ùcû\ò ieKûee \fûfò PeòZâUò GK\cþ _\ûùe _Wÿò~ûA[ôfû ö
bûeZ-@ûùceòKû _ecûYê Pêqò Vûeê @ûe¸ Keò eY^úZòK iµKð _~ðý« iaêK[ûùe bûeZ ieKûe ù~
@ûùceòKûe \ûaú @ûMùe iõ_ì‰ð eìù_ cêŠ ù^ûAñ ù\A[ôùf Zûjû @ûC fêPò ejòfû ^ûjó ö
Iaûcûu MâÉ Kûkùe ù~Cñ _âiwUò ù^A iaêVûeê ùagú Pyðû ùjaû ù\LôaûKê còkò[ôfû Zûjû [ôfû
bûeZ-@ûùceòKû _ecûYê Pêqòe Kû~ðýKûeòZû ö Kò«ê GùlZâùe bûeZe gûiK ùgâYú ^û ù\ge @ûA^
Kû^ê^þKê LûZòe Keò[ôùf ^û ZûKê _âYd^ Keò[ôaû iõi\e i¹û^Kê aRûd eLòaûKê Pûjó[ôùf ö aeõ ^òRe
_ìaðiìeú c^ùcûj^ iòõju bkò ùcû\ò c¤ Gjò Pêqò bûeZ-@ûùceòKû eY^úZòMZ ijù~ûMúZû ùlZâùe
GK cûAf Lê ùaûfò aò @bòjòZ Keòaû ù\LôaûKê còkò[ôfû ö @agý ÊûbûaòK bûùa _â[ceê jó Gjò PêqòUò
@ûùceòKúd Kµû^úcû^u _ûAñ ^òRe _êeêYû Kûkò@û Z[û ^òKU @ZòZùe _eúlû ^òeúlû ùjûA ^[ôaû
_ecûYê eò@ûKÖeMêWÿòKê @Zý« PXÿû \eùe aòKâú Keòaûe GK iêù~ûM [ôfû ùaûfò Kêjû~ûA_ûùe ö bûeZe
gûiKcûù^ @Zý« ^òfðR bûùa @ûùceòKúd ajêeûÁâúd Kµû^úu Êû[ð iû]^ _ûAñ ùicû^u _ecûYê
eò@ûKÖeMêWÿòKê KòYòaûKê _âÉûa ù\aû ù\LôaûKê còkò[ôfû ö
aðcû^ iûeû aògßùe _ecûYê gqòeê aò\êýZþ C_ôû\^ aòeê¡ùe R^cZ @]ôKeê @]ôK cêLe ùjaûùe
fûMòQò ö @ûùceòKû, Rcðû^ú, `âû^èþ bkò C^ÜZ ù\gcûù^ ^òKU @ZòZùe _ecûYê _âKÌUòG Z Keòaû
ù\Lû~ûA^ò aeõ aò_ \_ì‰ð ùaûfò ajê @ûMeê ejò[ôaû _ecûYê _âKÌMêWÿòK ê c¤ bûwòaûe _âK âúdû
12

iõMâûcú GKZû

@ûe¸ KeòQ«ò ö GVûùe RûYò eLôaû \eKûe ù~ _ecûYê gqòeê aò\êýZþ C_ôû\^ @Zý« cjwû I aò_\_ì‰ð ö
@ûc _ûLùe Rk aò\êýZþ, Zû_R, _a^, icì\â Rê@ûe, ùiøegqò @û\ò @^ý gÉû ùiâûZ iaê ijRùe C_f²
ùjC[ôaû ùaùk @ûce gûiKcûù^ _ecûYê aòRêkò C_ôû\^ _Qùe ù~Cñbkò _ûMk ùjûA \CWÿòQ«ò Zûjû
@aòùaKòZû @ùU ö aògß aRûeùe GjòlYò LYòR ùZ÷ke \eUò @Zò cûZâûùe gÉû ùjûA[ôaû ùaùk _a^
I ùiøe gqòe C_ôû\^ cìfý aò fMûZûe bûùa Kcòaûùe fûMòQò ö Gbkò _eòiÚòZòùe @ûce aò\êýZþ @ûagýKZû
_ìeY ^ûñùe aòù\ge _êeêYû Kûkò@û I aò_\R^K _ecûYê eò@ûKÖeêMêWÿòKê aò_êk \ûcþ ù\A KòYòaûKê @ûc
ù\ge gûiKcû^u ^ò¿òUò ^òzK _ûMkûcú ùaûfò jó Kêjû~ûA_ûùe ö
_ecûYê gqò _âKÌ MêWÿòK @Zý« aò_\ guêk @ùU ö @ZòZùe ùPù‰ðûaòf(Ehò@û), `êKêiòcû(Rû_û^)
@û\òùe NUò[ôaû _ecûYê \êNðUYûùe ùKak jRûe jRûe ùfûKu ]^ Rúa^ ^Á ùjûA^ò aeõ Gùa aò
_òXÿú _ùe _òXÿú ùfûùK Zûe bdue _âbûaeê cêq ^êjñ«ò ö \êNðUYû iÚû^ Vûeê cûAf cûAf ]eò _eòaýû¯
aòKúeYe _âbûaùe bûeZ bkò R^ajêk ù\gùe fl fl ùfûK Zûe @Kûk gúKûe ùjaû ÊûbûaòK
@ùU ö Gjò KûeY ù~ûMêñ jó bûeZ-@ûùceòKû _ecûYê Pêqò Êûle icdùe bòG^û KWÿùb^þi^þe @û]ûeùe
_ecûYê ldlZò Ce \ûdúZß _ûAñ aýaiÚû KeòaûKê bûeZKê @]ôKûe \ò@û~ûA[ôfû ö Gjò Kâcùe 2010
ciòjûùe @ûc ù\ge iõi\ùe ùaiûceòK _ecûYê ldlZòR^òZ Ce\ûdúZß @ûA^ _âYd^ ùjûA[ôfû ö
C_û ieKûe \ßûeû @ûMZ Gjûe aòfKê ùiùZùaùk aòùR_ò \k iõi\ùe ic[ð^ Keò[ôfû ö G_eòKò
bûeZ-@ûùceòKû _ecûYê PêqòKê bûeZe Êû[ð aòùeû]ô ùaûfò @bòjòZ Keò ùLû\ Z}ûkò^ aòùeû]ô \k
ù^Zâú iêhcû ÊeûR Zûu \k ùK¦âùe lcZûKê @ûiòùf Gjûe iðMêWÿòKê @ûjêeò KWû Keòa ùaûfò \éùXÿûqò
_âKûg Keò[ôùf ö
bûeZ-@ûùceòKû ùaiûceòK _ecûYê Pêqòe Kû~ðýKûeòZûùe iaêVûeê aWÿ _âZòa§K ùjCQò _ecûYê
Ce \ûdúZß @ûA^-2010 ö Gjò @ûA^e ]ûeû 46 @^ê~ûdú _ecûYê aòRêkòNeùe ù~ùKøYiò _âKûe
\êNðUYû ùjùf ùi[ôùe ùjC[ôaû ]^, Rúa^e ldlZò _ûAñ _ecûYê ie¬ûc ù~ûMûYKûeú Kµû^ú \ûdú
ùja ö @ZGa @ûc ù\gùe _ecûYê _âKÌ _ûAñ ~ª_ûZò I ie¬ûc ù~ûMûAaûKê ~ûC[ôaû aòù\gú
Kµû^úcûù^ baòhýZùe _ecûYê eò@ûKÖee MV^MZ ZéUú Kò´û Leû_ ~ª_ûZò KûeYeê ùKùa \êNðUYû
NUòùf ù~Cñ ldlZò ùja ùi[ô_ûAñ ùicûù^ jó \ûdú ejòùa ö Kò«ê Gjò ldlZòe _eòcûYUò aýû_K Z[û
@iòcúZ ùjaûe i¸ûa^û [ôaûeê aòù\gú Kµû^úcûù^ Zûe lZò_ìeY ù\aûKê Pûjû«ò ^ûjó ö
_ecûYê \êNðUYû `kùe baòhýZùe ù~ùZaWÿ ldlZò ùjùf aò Gjò lZò_ìeY eûgòKê cûZâ
1500 ùKûUòùe iòcúZ eLôaûKê ùcû\ò ieKûe PûjêñQ«ò ö cûZâ iûcâûRýaû\ú ù\gcû^ue ajêeûÁâúd
Kµû^úcûù^ GZòKò aò lZò_ìeY ù\aûKê @ûù\ø _âÉêZ ^êjñ«ò ö ùicûù^ ldlZòe @û[òðK ùaûSKê cêùŠAaûKê
aòfþKêfþ _âÉêZ ^êjñ«ò ö Kò«ê aòù\gú Kµû^úuê i«êÁ KeòaûKê Pûjêñ[ôaû ùcû\ò ieKûe @ZòZùe ^òR \ke
ic[ð^ùe Zò@ûeò ùjûA[ôaû C_ùeûq @ûA^e aòeê¡ùe ~ûA lZò_ìeY _â\û^e ùaûSUòKê aòù\gú Kµû^úu
a\kùe ù\ge UòKi\ûZûu cêŠùe f\òaûKê i¹Zò RYûAQ«ò ö ù\gùe ÆÁ @ûA^MZ aýaiÚû [ôaû
iùß ùcû\ò ieKûe _ecûYê \êNðUYû ùlZâùe lZò_ìeYe bûeUòKê aòù\gú _ecûYê Kµû^úcû^uê ù\aû
_eòaùð ldlZòe beYû _ûAñ ù\ge ieKûeú aúcû Kµû^úcû^u Reò@ûùe 1500 ùKûUò Uuûe
iõMâûcú GKZû

13

lZò_ìeY aúcû aýaiÚû KeòòQ«ò ö ^òRe iûcâûRýaû\ú cê^òauê i«êÁ KeòaûKê @ûc ù\ge \fûf gûiK
ùgâYú ùKùZ \ìe ^òfðR ùjûA _ûe«ò Z[û ù\ge @ûA^ Kû^ê^þ _âZò ùicû^u ùKùZ \ìe i¹û^ ejòQò Kcþ
ùi Kcþ Gjò NUYûeê Z ÆÁ _âcûYòZ ùjûA~ûAQò ö
@^ýû^ý gòÌ \êNðUYû Zêk^ûùe _ecûYê \êNðUYû R^òZ ldlZòUò @ù^K aýû_K ö ieKûe
lZò_ìeYe bûeKê Kµû^ú C_ùe f\òaû _eòaùð aòù\gú Kµû^úu \fûf ùjûA ZûKê ^òùR cêùŠAaûKê
eûRò ùjaû ù\gÊû[ðe _eò_^Úú cûZâ ö ùZùa _ecûYê \êNðUYû R^òZ ]^ Rúa^e ldlZòe _eòcûYKê
Gjòbkò cûZâ 1500 ùKûUò Uuû ùaûfò ieKûeu @ûKk^Uò Z[ý i´kòZ ^êjñ, iµ‰ð eìù_ ZéUú_ì‰ð ö
G_eòKò ùLû\þ _ecûYê Ce \ûdúZß @ûA^-2010e ]ûeû-6ùe Gjò lZò_ìeYe iúcûKê 1800 ùKûUò
ùaûfò ^ò¡ðûeY Keû~ûAQò ö cûZâ Gjò iõLýûUò aò _ecûYê \êNðUYû ùlZâùe ùjC[ôaû _âKéZ ldlZò Vûeê
@ù^K Zkùe Gaõ Zûjû aò cûyð 2011ùe NUò[ôaû `êKêiúcû _ecûYê \êNðUYû _ìaðeê jó @ûKkòZ ùjûA[ôfûö
GVûùe RûYò eLôaû \eKûe ù~ `êKêiúcû \êNðUYûe @û[òðK lZòe _eòcûY 11.08 Uâòfò@^þ
ùd^þ (@[ðûZþ _âûd 22 Uâòfò@^þ Uuû) ùaûfò @ûKk^ Keû~ûAQò ö Rû_û^e \êAUò _âcêL aògß aò\ýûkde
_eòùag @[ð^úZò aòbûMe _âù`iecûù^ Rû_û^ ieKûe Gaõ ùUûKòI AùfKÖâòKþ _ûIßûe(`êKêiúcû
aòRêkòNee @_ùeUe Kµû^ú)u \ßûeû _â\ Z[ýe @û]ûeùe Gjò @ûKk^ Keò[ôùf ö G_eòKò ajêeûÁâúd
ùZ÷k Kµû^ú aò._òe icì\âùe ùZ÷k ^òMðZ NUYûùe c¤ @ûùceòKû ieKûe lZò_ìeY aûa\ùe Kµû^ú
Vûeê 20 aòfò@^þ Wÿfûe(U.1.2 fl ùKûUòeê @]ôK) @û\ûd Keò[ôùf ö @ZGa Gbkò _eòiÚòZòùe _ecûYê
aòRêkò _âKÌùe ùjaûKê [ôaû i¸ûaý ldlZòe _eòcûYKê cûZâ 1500 ùKûUò ùaûfò @ûKk^ Keòaû
hWÿ~ª_ì‰ð cù^ùjCQò ö
bûeZ-@ûùceòKû _ecûYê Pêqò ù^A \ßòZúd PyòðZ aòhdUò ùjCQò @ûùceòKúd iõi\ùe MéjúZ
bûeZ bòòK jûAWÿþ @ûA^ Gaõ 123 Pêqò ö Gjò Pêqò akùe @ûùceòKû Zû ù\ge Kµû^úcû^u \ßûeû
ù~ûMûA \ò@û~ûA[ôaû _ecûYê ~ª_ûZò Gaõ @^ýû^ý _\û[ðe ^òùR ^òeúlY Keòaûe @]ôKûe eLôQò ö
aðcû^ @ûùceòKû Gjò aýaiÚûKê jUûA @û«ðRûZúd _ecûYê GùR^èú (@ûA.G.A.G) \ßûeû ^òeúlY KeòaûKê
eûRò ùjûAQò ùaûfò ieKûeu Ze`eê _âPûe Keû~ûAQò ö cûZâ aûÉaZû ùjfû ù~ Pêqò @^êeì_ bûeZ
^òdcòZ bûùa @ûùceòKûKê Zûe _ecûYê Kû~ðýKâc iµKðùe icÉ Z[ý _â\û^ KeòaûKê ^òRe ijcZò
RYûAQò ö @ZGa @ûA.G.A.Ge ^òeúlY ^ûñùe bûeZ ^òRe _ecûYê _âKÌ iµKðùe @ûùceòKûKê ^òdcòZ
Z[ý ù\aûKê eûRò ùjaû @ûc ù\ge Êû[ð aòùeû]ô Gaõ ù\ge ^òeû_û \éÁòeê @ûùceòKû @ûMùe ùcû\ò
ieKûee ^òfðR @ûZà ic_ðY ùaûfò Kêjû~ûA_ûùe ö iaêVûeê @û½~ðýe K[û ùjfû, ~\òI _ecûYê Pêqò
ù^A bûeZe gûiKcûù^ @ûùceòKûe ið @ûMùe ^òRKê ic_ðY Keò iûeòQ«ò Z[û_ò ùiVûKûe _ecûYê
Kµû^úcûù^ ùiZòKòùe i«êÁ ^êjñ«ò ö bûeZe @ûA^ \éÁeê baòhýZùe @ûA^MZ RUòkZûe i¹êLú^
ùjaûe i¸ûa^û ejòQò ùaûfò Gùa aò @ûùceòKúd Kµû^úcûù^ @ûguû KeêQ«ò ö
eûÁâ_Zò Iaûcûu Gjò ajê _âPûeòZ MâÉ _Qùe bûeZ-@ûùceòKû _ecûYê PêqòKê Kû~ðýKûeú KeòaûKê
cêLý CùŸgý ùaûfò @ûc ù\gùe @ù^K ùfûK bûaêQ«ò ö Kò«ê aûÉaZû Zûjû ^êùjñ aeõ Pú^
14

iõMâûcú GKZû

aòeê¡ùe bûeZ ijòZ GK eY^úZòK ùcõU Keòaû [ôfû Iaûcûu bûeZ @ûMc^e @if CùŸgý ö Gjò
MâÉ Kûkùe Cbd ù\g c¤ùe _âZòelû ijù~ûM PêqòKê \g ahð _ûAñ aXÿûAaû ù\LôaûKê còkòQò ö bûeZ@ûùceòKû còkòZ ùNhYû _Zâùe iûcê\âòK iêelû aòùgh Keò Pú^ ij aòaû\ iéÁò Kfû bkò \lòY Pú^
iûMeùe iêelû iµKðùe CùfäL ejòaû @ûùceòKû iûcâûRýaû\e _âKéZ CùŸgýKê ÆÁ KeêQò ö MZ ùiù_Ö´e
cûiùe ùcû\òu @ûùceòKû MâÉ Kûkùe jó Cbd ù\ge còkòZ ùNhYû _Zâùe _â[c [e _ûAñ Pú^ bkò GK
ZéZúd gqòKê UûùMðUþ Keò \lòY Pú^ iûMe iµKðùe ÆÁ CùfäL Keû~ûA[ôfû ö ùi[ôùe \lòY Pú^
iûMeùe ak _âùdûM Kò´û ak _âùdûMe ]cKKê Cbd ù\g ^ò¦û Keò[ôùf ~ûjûKò ÆÁ eìù_ Pú^
aòùeû]ùe CŸòÁ [ôfû ö
bûeZ I @ûùceòKûe gûiKcûù^ ~ûjû Kêj«ê _ùQ Pú^ aòeê¡ùe bûeZ ijòZ @ûe¸ ùjûA[ôaû
@ûùceòKûe eY^úZòK ùcõUKê iê\éXÿ Keòaû jó [ôfû Iaûcûu bûeZ MâÉe cìk flý ö Giò@ûùe Pú^e
a¡òðZ _âbûaKê _âZòjZ Keòaû flýùe Iaûcû ajê @ûMeê ^òRe aqaý eLô iûeòQ«ò ö baòhýZùe @ûùceòKû
Zûe ùi^ûe GK aWÿ bûMKê Giò@ûùe céZd^ KeòaûKê J_PûeòK bûùa ùNhYû Keò iûeòQò ö Kò«ê c¤Giò@û I dêùeû_ùe ù~Cñbkò iûceòK iuU N^úbìZ ùjûAQò ùibkò _eòiÚòZòùe Giò@ûKê @]ôK ùi÷^ý
Éû^û«e Keòaû @ûùceòKû _lùe GjòlYò i¸a ^êùjñ ö dêùKâ^ùe Kâc a¡ðcû^ iûceòK iuU Gaõ KòCbþ
aòù\âûjúcû^u Vûeê ùiVûKûe @ûùceòKû i_laû\ú ieKûee ùi^û KWÿû cêKûaòfûe i¹êLú^ ùjaû
@ûùceòKûe cêŠaý[ûKê aXÿûAaû ijòZ ùiVûùe @]ôKeê @]ôK iûceòK ie¬ûc Gaõ ùi^û céZd^ _ûAñ
@ûùceòKû C_ùe Pû_ aXÿòaûùe fûMòQò ö
ùijòbkò _½òc Giò@ûùe c¤ iõNhð Zúaâ ùjaû ijòZ @ûùceòKûe aògßÉ ijù~ûMú bûùa _eòPòZ
iûC\ú @ûea Zûe _ìað Z[û _½òc Cbd iúcûùe @]ôKeê @]ôK iûceòK cêKûaòfûe i¹êLú^ ùjaûùe
fûMòQò ö jûCZúcûù^ ùdùc^þùe iaêVûeê aWÿ iûceòK gqò bûùa cêŠ ùUKòaû ijòZ ùiVûKûe eûRù^÷ZòK
_eòiÚòZòKê ^òdªY Keòaû ù\LôaûKê còkòQò ö ùicûù^ AZò c¤ùe @ûùceòKû I iûC\ú @ûea i_laû\ú
eûÁâ_Zò @a\ûeûbê c^þiêeþ jûWÿòuê AÉ`û ù\aûKê aû¤ Keòaû ijòZ iû^ûùe ^òR AQû cêZûaK ieKûe
iÚû_^ KeòQ«ò ö iûC\ú @ûea, _½òc Giò@û @õPkùe jûCZúuê Aeû^þe _âbûa aé¡òe aûjK ùaûfò aòPûe
Keò ùicû^u aòeê¡ùe aò_êk _eòcûYe @[ð, @ÈgÈ Z[û icd aò^òù~ûM Keòaû ù\LôaûKê còkòQò ö
^òRe _ìað iúcûùe c¤ AiþfûcòKþ ùÁUþ(@ûA.Giþ)e Kâc a¡ðcû^ C_iÚòZò iûC\ú @ûeae iûc«ú
gûiKcû^u _ûAñ GK aWÿ aò_\ iéÁò KeòQò ö iûC\ú @ûeae iê^Üò ajêk R^MY Gaõ cêifcû^þ ]ûcòðK
ù^Zûcû^u c¤eê @]ôKûõg Gùa AiþfûcòKþ ùÁUþ(@ûA.Giþ) @ûWÿKê Xÿkòaû ù\Lû~ûAQò ö ùZfe aò_êk
bŠûe [ôaû Gjò @õPkùe @ûùceòKúd _âbûae _âcêL ɸ bûùa ejò @ûiò[ôaû iûC\ú @ûea Gùa ^òRe
@ÉòZße iuUe i¹êLú^ ùjûA[ôaû ùaùk @ûùceòKû ùi @õPkùe céZd^ ùjûA[ôaû ^òRe ùi^ûKê Giò@ûe
^ì@û @õPkKê iÚû^û«e Keòaû iÚòZòùe ^ûjó ö AeûKþùe Aeû^þe iòjû gûiKcû^u a¡òðZ _âbûa Z[û AeûKþ
Gaõ iòeò@ûùe KêŸð gqòcûù^ @]ôKeê @]ôK gqògûkú ùjaû aò @ûùceòKûe Êû[ðe @^êKìkùe ^êùjñ ö @ûùceòKû
iûcâûRýaû\e @û[òðK jòZ ejò[ôaû @û`âòKûe @ù^K ù\gùe aò iûceòK ixhð aé¡ò _ûAaû Zûe iuUKê
@ûjêeò aXÿûA ù\AQò ùaûfò Kêjû~ûA_ûùeö
iõMâûcú GKZû

15

C_ùeûq icÉ iûceòK ixhð KûeYeê Iaûcû _âgûi^e ajê PyòðZ “Pivot to Asia” Kû~ðýKâcUò
ùKak Ê_Üùe jó iòcúZ ejòaûKê ~ûCQò ö Gjò KûeYeê jó Pú^ aòeê¡ùe @ûùceòKû Zûe eY^úZòK ù~ûR^ûùe
bûeZKê iûcòf KeòaûKê GK aWÿ i`kZû bûùa _â\gòðZ KeòaûKê Iaûcû _âgûi^e aýûKêkZûUò aêSò
ùjCQò ö aðcû^ @ûùceòKû, The Proliferation Security Initiative (PSI) ^ûñùe bûeZ, Rû_û^ I
@ùÁâfò@ûKê ù^A @ûe¸ Keò[ôaû GK ajê_lúd iêelû XÿûûKê @]ôK iê\éXÿ KeòaûKê PûjêñQò ö ~\òI GjûKê
icì\â _[ùe @ûYaòK A§^ I ie¬ûce ùPûeû PûfûYKê ùeûKòaû _ûAñ Zfûiú ùaùk iêelû ù~ûMûAaûKê
CŸòÁ ùaûfò Kêjû~ûCQò Kò«ê Zûe _âKéZ CùŸgýUò ùjCQò Rk_[ùe Pú^e Kâc a¡ðcû^ _âbûaKê ùeûKòaûö
bûeZ ieKûe c¤ @ûùceòKûe Gjò _âdûiùe GK AzêK ijù~ûMú bûùa ^òRKê _â\gòðZ Keòaû ù\Lû~ûAQòö
Iaûcûu bûeZ MâÉ _ìaðeê ùcû\òu Z[ûK[ôZ @Zý« i`kZû_ìaðK Rû_û^ I @ùÁâfò@û MâÉ aò Gjò _âKâúdûe
jó ù~ @õg aòùgh G[ôùe @û½~ðý ùjaûe ^ûjó ö
@ûùceòKû I bûeZ c¤ùe @ûe¸ ùjûA[ôaû Gjò eY^úZòK ùcõUe _eòYûcUò @ûMûcú \ò^ùe
Cbd bûeZ I @^ý Giúd ù\gcû^u _ûAñ bdue ùjaûKê ~ûCQò ö bûeZe gûiKcûù^ @ûùceòKû I
Zûe ijù~ûMú eûÁâcû^uVûeê @]ôK _ê¬ò^òùag @ûgûùe ùiiaê ù\ge ajêeûÁâúd Kµû^úcû^u fêUþ _ûAñ
bûeZe @[ð^úZòKê @]ôKeê @]ôK ùLûfòaûùe fûMòQ«ò ö Gjû ù\gùe @]ôKeê @]ôK ùaùeûRMûeú iéÁò
Keòaû ijòZ ù\ge _âûKéZòK iµ\e @aû] fêUþ _ûAñ ajêeûÁâúd Kµû^úuê iêù~ûM ù\a ö
@ûùceòKû ij bûeZe Pú^ aòùeû]ô eY^úZòK ùcõU `kùe @ûMûcú \ò^ùe \lòY Giò@ûùe
CùR^û aé¡ò _ûAa ö bûeZúd R^MYu C_^òùagaû\ aòùeû]ô _eµeûKê bûwò ùcû\ò ieKûe ZéZúd
aògße ù\gcû^u iaðaéj @ûKâcYKûeú Z[û aògße iaðaéj iûcâûRýaû\ú gqòe cêLô@û eìù_ _eòPòZ
Iaûcûuê _â[c [e _ûAñ iû]ûeYZª \òaie _ýûùeWÿþùe cêLý @Zò[ô bûùa ^òcªY KeòQ«ò ö Iaûcûu Gjò
ajê _âPûeòZ bûeZ MâÉ Z[û @ûùceòKû ijòZ ùcû\ò ieKûee eY^úZòK ùcõUe _eòYZò Êeì_ \òNð iûZ
ahðe aýa]û^ _ùe _ûKòiÚû^ Zûe iûceòK _ýûùeWÿþùe Pú^ eûÁâ_Zò Ròuê cêLý @Zò[ô eìù_ WÿûKò[ôaû
RYû_WÿòQò ö @ù^K \g¦úe aýa]û^ _ùe Ehò@û c¤ ^òKUùe _ûKòiÚû^ ijòZ Zûe iûceòK ijù~ûMòZûKê
aé¡ò KeòQò ö ~\òI GjûKê @ûZuaû\ aòùeû]ú fùXÿAùe ijù~ûMúZûe ^ûñ \ò@û~ûAQò, Z[û_ò Gjûe aûðûUò
ùagþ ÆÁ ö
ùcû\ò ieKûe @ûùceòKû ijòZ iµKðKê ^òaòWÿ Keòaû ^ûñùe bûeZKê @ûùceòKûe iûcâûRýaû\ú
eY^úZòe e[ùe aû§òaûKê ùPÁû KeêQò ö Eh, Pú^ _eò @^ý iûcâûRýaû\ú ù\gcûù^ c¤ ùMûUòG _ùU
bûeZ ijòZ K[ûbûhûKê @aýûjZ eLô[ôaû ùaùk @^ý_ùU bûeZ-@ûùceòKûe eY^úZòKê cêKûaòfû Keòaû
_ûAñ @ûagýKúd _\ùl_ iaê ù^aû @ûe¸ KeòQ«ò ö ùcû\ò ù^ZéZßû]ú^ @ûeþ.Giþ.Giþ -aòùR_ò ieKûe
@ûùceòKû iûcâûRýaû\e eY^úZòK ùLkùe bûeZúduê akòe ùQkò eìù_ aýajûe Keò ùicû^u Rúa^Kê
aò_\û_^Ü KeòaûKê ~ûCQò ö \òfäú aò]û^ibû ^òaðûP^e @aýajZò _ìaðeê Iaûcûuê ù\gKê WÿûKò@ûYò ZûKê
@Zý« aùXÿA PùXÿA GK ùcMû ùiû bûùa _â\gòðZ Keòaûe ùcû\ò ieKûee _âùPÁûUò Z aòùR_òKê
^òaðûP^ú i`kZû ù\A _ûeòfû^ò Kò«ê Gjûe _eòYZòUò ù~ ùghùe bûeZe R^MYu _ûAñ aò_{^K
ùja G[ôùe Zòùk cûZâ iù¦j ^ûjó ö
16

iõMâûcú GKZû

aòùgh @ûùfûP^û

bûeZe RûZò aýaiÚû I \kòZ @ûù¦ûk^ -1
RûZò iciýûKê aêSòaûKê ùjùf @ûùc RûZò aýaiÚûe ^òcðûY, iwV^ I gûiK ùgâYúe ùiaûùe
Zûe bìcòKûKê RûYòaû iùw iùw Gjûe aðcû^e iÚòZò Gaõ gûiK ùgâYúe ùLkKê aò aêSòaû \eKûe ö
@ûRò icûRùe RûZò aýaiÚû ù~Cñbkò eì_ùe ejòQò Zûjû Gjò eì_ùe jó @ÉòZß fûb Keò ^[ôfû Kò G_eò
ùjaû aò i¸a ^[ôfû ö RûZòaýaiÚû Zûe aòKûg _âKâúdûùe aòbò^Ü ùcûWÿ ù\A aðcû^e iÚòZòùe @ûiò
_jôQò ö @ZGa @ûùc ùKak Zûe @ûe¸ C_ùe jó \éÁò ùK¦âòZ ^Keò Zûe aòKûge _âKâúdûKê aò RûYòaû
\eKûe ö
Zk RûZòcû^u @cû^aúd ùgûhY I \c^ C_ùe @û]ûeòZ aâûjàYaû\ú RûZò aýaiÚû bûeZúd
icûRe aûÉaòKZû @ùU ö @û«ðü aòaûj C_ùe @û]ûeòZ icûRe icìjcû^u Cyeê ^òcÜ _~ðý« ùgâYúa¡
eì_ RûZò aýaiÚûe @û]ûe @ùU ö Gjò aýaiÚûe Zkê C_eKê ~òaû icdùe ùMûÂúcû^uê @]ôKeê @]ôK
iêaò]û _âû¯ ùjC[ôaû ùaùk C_eê ZkKê ~òaû ùaùk ùMûÂúcû^uê aòbò^Ü eKce KUKYû I _âZòa§Ke
iûc^û KeòaûKê _Wÿò[ûG ö @ûc icûRùe @ûRò aò ejò[ôaû Gjò aaðe aýaiÚûKê jò¦ê ]cðe cû^ýZû ejòQò ö
Gjûe _âbûaUò GùZ Mbúe ù~ ]cð _eòað^ _ùe aò Zk RûZòe ùfûùK Gjò RûZòMZ NéYû Z[û ^ò~ðýûZ^ûeê
C¡ûe _ûA ^[û«ò ö
bûeZùe RûZò aýaiÚûe @û\òc @û]ûeUò iað_â[ùc Mwû ^\úe C_ZýKûùe iéÁò ùjûA[ôfû ö
^ì@û C_ôû\^ _¡Zò jòiûaùe ùiùZùaùk Kéhòe aò @ûe¸ icd [ôfû ö ùiùZùaùk Gjò @õPkUò N
Rwf I Mê¶ûùe be_ìe [ôfû Gaõ Kéhò Kû~ðý _ûAñ ùiiaê RwD I C_ZýKûKê Zêe« i`û iêZeû Keòaû
Reêeú [ôfû ö @ZGa RwfKê i`û Keò Kéhò ùlZâ _âÉêZ Keòaû _ûAñ Zêe«, ^òe«e Gaõ KÁ\ûdK
@fûbKûeú gâce @ûagýK [ôfû ö Gjò icdùe jó ajòeûMZ @û~ðý I iÚû^úd ùfûKu bòZùe ùMûÂú ixhð
@ûe¸ ùjûA~ûA[ôfû ö R^RûZòcû^u c¤ùe iwVòZ Gjò fùXÿAùe ù~Cñcû^u _ûLùe fêjû Gaõ
Kéhòe iûcû^ýZc mû^ [ôfû ùicûù^ ùiùZùaùk ~ê¡ùe _eûRòZ @Y-@û~ðý R^RûZòe ùfûKuê \ûiùe
_eòYZ Keòaû ijòZ Kéhòe @ûe¸ùe @ûagýK KVò^ Gaõ gâciûù_l Kûcùe ùicû^uê ^òùdûRòZ Kùf ö
Gjû ùiùZùaùk icûRe GK aWÿ iûcûRòK aòbûR^ [ôfû ù~CñVò aýqMZ Éeùe ^êùjñ aeõ iûcêjòK
bûùa ùMûUòG iûcûRòK ùMûÂú @ûC ùMûUòG iûcûRòK ùMûÂúe gâce `kKê fêUòaû @ûe¸ Kfû ö
icûRe Gjò aòbûR^ ~\òI _½òcú ibýZûe \ûi_â[û bkò [ôfû, Z[û_ò GWûe KòQò aòùghZß c¤
ejò[ôfû ö _½òcú \ûi _â[ûùe ~\òI RùY aýqòe gâcKê @ûC RùY aýqò fêUòfû Kò«ê ùiVûùe @ûc bkò
ùMûUòG iûcêjòK ùMûÂúe gâce `kKê @ûC ùMûUòG iûcêjòK ùMûÂú fêUò ^[ôfû ö GjûKê GK _âKûe iûcûRòK
\ûiZû ùaûfò Kêjû~ûA_ûùe ù~CñVò C_ôWÿúZ icìjKê \ûicû^u bkò @]ôKûe Z ^[ôfû Gaõ cûfòKû^ûe
@]ôKûe KòQò \ûi cûfòK ^êjñ aeõ icMâ ùMûÂúe [ôfû ö aýqòMZ \ûi_â[û bûeZúd C_ cjûù\gùe aWÿ
_eòcûYùe fûMê ùjûA ^[ôfû ö Gjò iûcûRòK \ûiZûeê C_ô^Ü @Zòeòq cìfý RûZò
iõMâûcú GKZû

17

aýaiÚûKê _âZò_ûkòZ Keòaû ijòZ ZûKê KWÿû KWÿò bûùa ^òdªòZ Kfû ö
Gjò aòbûR^e _âbûaUò @icû^ R^RûZòu c¤ùe i´§ _~ðý« iòcúZ ejò ^[ôfû ö R^RûZò
icûRùe _eaòð @aiÚûùe _eÆe c¤ùe Kûcùe _ûe\gòðZûe @û]ûeùe _eòað^gúk aòbûR^ @ûe¸
ùjûA~ûA[ôfû, ~ûjûKê @ûce _eµeûaû\úcûù^ _eòað^gúk a‰ðaýaiÚû ùaûfò @bòjòZ Keò[û«ò ö Gjò
aòbûR^ _ùe @_eòað^úd eì_ MâjY Keòaû ijòZ icûRùe iÚûdú aòbûR^ Zò@ûeò Kfû ö ~\òI icìjKê
_âûe¸òK ^ûcùe jó WÿKûMfû ö ^ò½òZ eìù_ ùiùZùaùk RûZò iaê ùgâYú @^êeì_ [ôfû ù~CñVò iûcûRòK
C_ôû\^ùe _â\ iÚû^ @^êiûùe Kû~ðý iµì‰ð Keê[ôfû ö ùiùZùaùk jò¦ê ]cðgûÈùe Gbkò RûZò aýaiÚû
_ûAñ aòPûe]ûeûZàK XÿûUò MXÿò[ôùf ö @ZGa jò¦ê ]cðgûÈMêWÿòK @`òc ^ògû bkò iû]ûeY R^Zûuê RûZòaû\e
gévkùe aû§ò eLôaûùe ijûdK ùjûA[ôfû ö
Mwûe icZk @kùe R^àfûb Keò[ôaû RûZòaýaiÚû Kéhò aýaiÚûe iÚû_^e @û\òeì_ùe _eòYZ
ùjûA[ôfû ö Gjò C_ cjûù\ge iaê\òMùe aòùgh Keò Cbd \lòY Gaõ Ce \òMKê aýû_òaûùe fûMòfû ö
bò^Ü bò^Ü R^RûZòcû^uê \ûi bûùa GKûVò Keòaû _ìaðeê Z}ûkò^ @û~ðýùMûÂú bòZùe Zò^ò _âKûee RûZò
aýaiÚû ejò[ôfû ö G[ôùe @Y-@û~ðý icìjuê iûcòf Keòaû _ùe icûRùe PZêüa‰ð aýaiÚû @ûe¸ ùjûA[ôfû
ù~CñVò a‰ð @_eòað^úd ùjûAMfû ö icûRe a‰ð aýaiÚûùe PZê[ð a‰ð @[ðûZþ gê\â ùijò R^RûZòcû^uê
ù^A iéÁò ùjûA[ôfû ù~Cñcû^uê @^ý Zò^ò Cy a‰ðe ùfûùK \ûi bûùa ak_ìaðK gâc KeûC[ôùf ö
ùiùZùaùk PZêüa‰ð aýaiÚû Z}ûkò^ icûRe ùgâYú aýaiÚûe @^êeì_ [ôfû ö Gjû GK eKc iûcûRòK
\ûiZû [ôfû Z[û _eûRòZ ùfûKu \ßûeû \ûi bkò gâc KeûAaûe ùiâûZ [ôfû ö bûeZúd C_ cjû\ßú_e
aòbò^Ü bûMùe Gjû Kéhòe iÚû_^û ijòZ Lû_ LûAfû bkò iûcûRòK Xÿûû eì_ùe aòÉûeòZ ùjûA[ôfû ö icMâ
gì\â ùMûÂúuê gûeòeúK gâcajêk ù_hû \ò@û~ûC[ôfû Z[û ùicûù^ icûRùe _âbìZß ejò[ôaû Cy ùgâYúcû^u
\ûi eì_ùe Kûc Keê[ôùf ö
iûcûRòK C_ôû\^ùe aòKûg ijòZ Kûcùe _ûe\gòðZûe @û]ûeùe MVòZ @ù^K MêWÿòG iûcûRòK
ùMûÂú cêŠ ùUKòòùf, @[ðûZþ ù_gûe @û]ûeùe RûZòe ^ì@û ^ì@û icìj iéÁò ùjùf ö Gjû Cbd _Uê ùjfû,
@[ðûZþ ^ì@û icìje aòfdeê Z[û _â[ceê ejò[ôaû icìjùe ^ì@û aòbûR^ Reò@ûùe Gjò ^ì@û ^ì@û icìj iaê
MXÿò CVòfû ö ^ì@û @kùe Kéhòe aòÉûe ijòZ ùiVûKûe aòÉû_òZuê Gjò @û]ûeùe icìjcû^uùe aòfd
KeûMfû ö _eaòð @aiÚûùe ^ì@ûùe iµKðùe @ûiê[ôaû @[aû _eûRòZ ùjC[ôaû icìjuê @ûC ^òR bòZùe
iûcfò ^KeûA ùicû^uê Gjò K[ôZ icûReê ajòÃéZ eLûMfû ö icûR Z ùicû^ue ùiaûKê MâjY Kfû
Kò«ê ùicû^uê ^òRe @w bûùa MâjY Kfû^ò ö ùicû^uê iaê @]ôKûeeê aõPòZ eLûMfû ö ùicûù^ icûRe
Z[ûK[ôZ RûZò aýaiÚûe aûjûùe RûZò ajòÃéZ aû RûZòPêýZ bûùa aõPòaûKê aû¤ùjùf ö Kéhò C_ôû\^,
jÉgòÌ I KûeòMeúe aòKûg ijòZ @ù^K gZû±ú ]eò Gjò aýaiÚû ]ôùe ]ôùe gqògûkú ùjaûKê fûMòfû ö
Gjò KûkLŠùe iûc«aû\ ù~ùZù~ùZ eì_ ]ûeY Kfû, ùQûU aWÿ @ù^K iûcâûRý iéÁò ùjaû
ijòZ aòNUòZ aò ùjfû ö _½òcú icûR bkò bûeZùe c¤ iûc«aû\ Z}ûkò^ icûRKê bûwò Zûe bòZeê
aòKgòZ ùjûA ^[ôfû, aeõ _â[ceê [ôaû icûRe Xÿûû C_ùe jó Gjû Vò@û ùjûA[ôfû ö iûc«aû\ùe
C_ôû\^ i´§e aòKûg Kâcùe icûR @ûjêeò bûwò[ôfû Gaõ RûZò icìje iõLýûùe @ûjêeò aé¡ò NUò[ôfû ö
18

iõMâûcú GKZû

iûc«aû\ú eûRû I icâûUcûù^ icûRùe RûZò aýaiÚûKê ùKak Kûdc eLô ^[ôùf aeõ Zûe _âZò_ûk^
Keò ZûKê @ûjêeò cRþaêZ Keò[ôùf ö KûeY Zûjû ùicû^u jòZe @^êKìk [ôfû ö gâc Keòaû ùfûKue GK
aWÿ bûMe Rúa^Kê RûZò aýaiÚû ^ìý^Zc Éeùe _jûA[ôfû ö ùicû^u Rúa^Kê PkûAaû _ûAñ @ûagýK
_Wÿê[ôaû gâcKê gÉû eLôaûe Gjû @È [ôfû ö Gaõ Gjòbkò bûùa Gjû ùgûhK ùgâYúe @Zòeòq @ûde cû¤c
[ôfû ö @ZGa RûZò aýaiÚû Gjòbkò bûùa iûc«aû\ ijòZ GKeì_ ùjûA '@Zòeòq @û[òðK ùgûhY'e
cjß_ì‰ð cû¤c [ôfû ö @ûRò icûRùe C_iÚòZ RûZò aýaiÚû Zûe aòbò^Ü _âKûe iûc«aû\ \ßûeû jó iéÁò
ùjûAQò, ~\òI iûc«aû\ú icûRe _ìaðaòðú icûRùe Gjûe iéÁòe @û]ûe ejò[ôfû ö Gjò KûeYeê @ûc
ù\gKê aòbò^Ü icdùe gûi^ Keò[ôaû aòù\gú gûiKcûù^ ^òùR RûZò aýaiÚûùe aògß Keê ^[ôùf c¤ ZûKê
^òRe Êû[ð \éÁòeê @aýûjZ eLô[ôùf ö aðcû^ @ûc ù\ge @¡ð iûc«aû\ú I @¡ð C_^òùagaû\ú aýaiÚû
Gjûe @ÉòZße @û]ûe @ùU ö
'@Zòeòq gâc jWÿ_'ùe Zûe bìcòKû Z[û jò¦ê ]cð \ßûeû \ò@û~ûA[ôaû cû^ýZû KûeYeê RûZò aýaiÚûe
@ûc icûRe @û[òðK @û]ûe I Zûe aûjý ie^û Cbde @w @ùU ö @ZGa RûZò aýaiÚûe C^àëk^
ùiùa i¸a ù~ùZùaùk iûcûRòK C_ôû\^e aýaiÚûKê cìk eì_ùe _\kûA \ò@û~òa ö Gjò Kûc icûRùe
aò_æaú _eòað^ aû ^ì@û R^aû\ú aò_æa Reò@ûùe jó i¸a @ùU ö ^a R^aû\ú aò_æa Cbd RûZò aýaiÚû
I @icû^Zûe @û[òðK @û]ûeKê icû¯ Keòù\a ö Gjû _ùe iÚû_òZ ^ìZ^ aýaiÚû RûZòaýaiÚûKê iõ_ì‰ð eìù_
C^àëk^ Keòaûe _l]e ùjûA[ôaûeê RûZò aýaiÚûKê icû¯ Keòaûe iõNhðUò cêLýZü iûõÄéZòK I
aòPûe]ûeûZàK Éeùe jó Rûeú ejòa ö
@ûc icûRùe C_ôúWÿòZ RûZòcû^u \ßûeû RûZúd ùb\bûa, @_cû^ Z[û C_ôúWÿ^ aòeê¡ùe iõNhðe
GK f´û AZòjûi ejòQò ö Gjò aaðe Z[û @cû^aúd aòbûR^ Z[û C_ôúWÿ^Kê icûReê icû¯ Keòaû _ûAñ
ù\gùe @ù^K iõÄûeaû\ú @ûù¦ûk^ iwVòZ ùjûAQò ö Giaê @ûù¦ûk^ icûRùe RûZò aýaiÚûKê cû^ýZû
ù\A @ûiò[ôaû aòPûe Z[û iò¡û«Kê Pûùf¬ KeòQ«ò ö C_ùeûq iõMâûc bûeZúd R^MYu iûc«aû\
aòùeû]ô iõMâûce @bò^Ü @w @U«ò ö Kò« aýû_K ùjaû iùß C_ùeûq iõMâûc Z[û iõÄûeaû\ú @ûù¦ûk^
RûZò aýaiÚûKê icû¯ Keòaûùe i`k ùjûA ^ûjû«ò ö KûeY ù\gùe RûZò aýaiÚûe RWÿUò iûc«aû\ú
C_ôû\^ _âYûkúùe ^òjòZ ejòQò ö Gjò iõÄûeaû\ú @ûù¦ûk^e Kâcùe icûRùe RûZò aýaiÚûe gúKûe
@ù^K icìj jò¦ê ]cðe _eòieeê aûjûeò @ûiòQ«ò ö ùicûù^ ^òRe ]cð _eòað^ KeòQ«ò @[aû ^ì@ûñ Keò
]cð Zò@ûeò KeòQ«ò ö Gjû iùß icûRe MYZûªòKeY ùjûA _ûeòfû^ò ö GK RûZò aòjú^ GKúKéZ icûRe
^òcðûY i¸a ùjûA _ûeòfû^ò Gaõ icûR @û«eòK bûùa aòbûRòZ I \êaðk ùjûA jó ejQò ö Cy RûZòcûù^
aòùRZûu ij ijù~ûM Keò @ûiùf Gaõ Zk RûZòcûù^ C_ôúWÿK Éeùe aé¡òe ùaûSKê ùKak ijòaûKê
fûMòùf ö
ù\gùe C_^òùag aòùeû]ô @ûù¦ûk^ Kûkùe RûZò C_ôúWÿ^ aòeê¡ùe iõMâûc _âcêL bûùa cêŠ
ùUKò[ôfû ö ùRýûZòaû `êùf I iûaòZâú `êùf cògò \kòZ Z[û cjòkûu gòlû ùlZâùe cjß_ì‰ð Kûc Keòaû
ijòZ RûZò aýaiÚû aòeê¡ùe iõMâûc Keò[ôùf ö C^aòõg gZû±úe Ceû¡ðùe Êûcú \dû^¦ ieÊZúu \ßûeû
iÚû_òZ @û~ðý icûR jò¦êcû^u c¤ùe iõÄûeaû\ú Kûc aòùgh Keò KòQò iûcûRòK KêiõÄûeKê \ìe KeòaûKê
C\ýc Keò a û ij ùa÷ \ ò K ]cð e @ûjß û ^ ù\A[ô f û ö Kò « ê PZê ð ü a‰ð K ê ùicûù^
iõMâûcú GKZû

19

VòKþ ùaûfò cû^ê[ôùf ö
ù\gùe C_^òùag aòùeû]ô @ûù¦ûk^ùe aòbò^Ü ]ûeû ù\Lûù\A[ôfû ö KòQò ùfûK J_^òùagòK
gûi^ aòeê¡ùe GKZû ^ûñùe RûZò C_ôúWÿ^e _âiwKê ^ CVûAaûKê IKòfûZò Keê[ôùf ö @^ý KòQò RY
J_^òùagòK gûi^ aòùeû]ô ixhð Zêk^ûùe RûZò C_ôúWÿ^ aòùeû]ô ixhðKê @]ôK Mêeêß ù\C[ôùf ö ùijò
icdùe Mû§ú, ~òG Kò icûRùe PZêüa‰ð aýaiÚûKê VòKþ ùaûfò aòPûe Keê[ôùf, RûZò aýaiÚûKê _êeû_êeò
icû¯ò KeòaûKê Kjòaû _eòaùð ùKak ùi[ôùe iõÄûe KeòaûKê Kjê[ôùf ö Mû§úRúu ajê PyòðZ @gégýZû
^òaûeY @bò~û^ aò Zûue Gjò aòPûee jó ZûKòðK _eòYZò [ôfû ö @agý G[ô_ûAñ ùi cêLýZü Cy RûZòcû^ue
jé\d _eòað^ùe jó beiû Keê[ôùf ö
@^ý_ùU búceûI @ûù´\Keu _eò ù^Zûcûù^ ù~Cñcûù^ ùLû\ ^òùR RûZò C_ôúWÿ^e gúKûe
ùjûA[ôùf, RûZò C^àëk^ _ûAñ C_ôWÿúZ RûZòu lcZûùe @õgMâjYKê jó _âcêLZû ù\C[ôùf ö Zûue ~êqò
[ôfû ù~ lcZûe Xÿûûùe @õgMâjY `kùe Zûjû icûReê RûZò C^àëk^ Keòaûùe ijûdK ùja ö ùi
RûZò C_ôúWÿ^ I @icû^Zû \ìe KeòaûKê iû´ò]û^òK eûÉûe IKòfûZò Keòaû ijòZ ZûKê jûif KeòaûKê gòlû
I PûKòeúùe iõelYKê GKcûZâ jZò@ûe eìù_ aòPûe Keê[ôùf ö icûRùe ^òR bûMeê aôZ gòlòZ
\kòZcû^u MYZûªòK @ûKûõlûe ùiaû Keê[ôaû Gjò eûÉû ù\ge iûc«aû\ú aýaiÚû, ~ûjû Kò Gjò _Z^cêLú
RûZò aýaiÚûe cìk @ùU, ZûKê a\kûAaûe @ûagýKZûKê iõµì‰ð eìù_ Cù_lû KeêQò ö @ZGa Gjò eûÉû
\kòZ Z[û C_ôúWÿòZ RûZòe R^MYu ajêkûõge Êû[ðKê @Yù\Lû KeêQò ö Gjò eûÉû ù\ge aýû_K Mâûcûkùe
\kòZu C_ôúWÿ^e ùcøkòK bòò C_ùe Rcòe _âgÜKê ù^A @ûù¦ûk^e MêeêßKê MâjY Keê^ûjó ö Gjû
Rcò\ûeú aýaiÚûe C^àëk^Kê Mâûcûkùe RûZò C_ôúWÿ^eê cêqòe @ûagýK _eòiÚòZò eìù_ aòPûe Kùe ^ûjó,
ù~Cñ[ôùe RûZò C^àëk^e eûÉû _eòÃûe ùjûA _ûeòaö C_ôúWÿòZ RûZòcûù^ ~êM ~êM ]eò icûRe C_ôû\^e
iû]^eê aôZ ejòaû RûZò aýaiÚûe ùVûiþ KûeY ùjûA[ôaû ùaùk @ûù´\Ke RûZò aýaiÚûe ù_øeûYòK
ÊúKéZúKê @]ôK cjß ù\A[ôùf ö ^òRe eûRù^÷ZòK Rúa^e icû¯òe VòKþ _ìaðeê ùi Cy RûZò I KõùMâie
@ûbòcêLýùe lê‰ð ùjûA ^òùR ùaø¡ ]cð MâjY Keòaû ijòZ ^òRe ijù~ûMúcû^uê c¤ ùi[ôùe \òlòZ
KeûA[ôùf ö Kò«ê Zûue ùijò C\ýc ù\ge aýû_K \kòZ icê\ûdu _ûAñ icû^Zû @ûYòaûùe ijûdK
ùjûA ^[ôfû ö KûeY RûZò aýaiÚûe cìkUò @ûce iûcûRòK I @û[òðK Rúa^ùe ejòQò ö
ù\gùe Kcêý^òÁ _ûUòð ù^ZéZßùe _eòPûkòZ aò_æaú ixhð, aòùghZü cjû^ ùZùfwû^û igÈ
KéhK ixhð Gaõ _eaòð _~ðýûdùe ^KèûfaûWÿò Z[û @^ýû^ý aò_æaú ixhð I _âZòùeû] ixhð @^êÂòZ
ùjûAQò ö Giaê ixhð ù\ge C_ôúWÿòZ RûZò I R^RûZòe R^MYuê ùicû^u ùgûhK Rcò\ûe, VòKû\ûe
Gaõ ieKûeú @]ôKûeúu aòeê¡ùe GKZûa¡ Keòaû ij icûRe iaêVûeê aõPòZ @õge iciýû aû Rcò
iciýû C_ùe ixhðKê ùK¦âòZ Keò @ûiòQò ö C_ùeûq ixhð iõ_éq @kùe \kòZuê ùKak i¹û^
ù\A^ò aeõ ùicû^u c¤eê @ù^Kuê ù^ZéZßKûeú bìcòKûKê c¤ @ûYò_ûeòQò ö Giaê ixhð RûZò aýaiÚûe
C^àëk^ _ûAñ VòKþ eûÉû ù\LûAQò Gaõ @ûRò aò ù\LûCQò ö Kcêý^òÁ aò_æaúcûù^ Gjò aòPûe ù^A jó ù\ge
aòbò^Ü _âû«ùe Kûc KeêQ«ò ö ùicû^u gqò I iûc[ðýe iúcòZZû iùß icûRe C_ôúWÿòZ RûZòe ùfûKuê
Cbd iûc«aû\ú ùgûhY Gaõ RûZò C_ô ú Wÿ ^ aò e ê ¡ ùe @ûù¦ûkò Z Keê Q «ò ö
20

iõMâûcú GKZû

iûµâ\ûdòK \wû I Zûe _âZòKûe
cìk ùfLû : gjú\-G-@ûRcþ bMZ iòõ
bûhû«e - @¤û_K ^úkcYò iûjê
(1919e Rûfò@ûñIßûfû aûMþ jZýûKûŠ _ùe aâòUògþ ieKûe iûµâ\ûdòK \wûe _âPÿûe _âiûe bf bûùa
Keòaû @ûe¸ Keòù\fûö Zûjûe _âbûaùe 1924ùe ùKûjûUùe @Zúa
@cû^aúd Xwùe jò¦ê-cêiþfòcþ \wû ùjfûö Zû' _ùe ù\ge eûRù^÷ZòK Pò«û
eûRýùe iûµâ\ûdòK \wûKê ù^A f´û aû\û^êaû\ ·fòfûö iûµâ\ûdòK \wûe
@aiû^ Keòaû @ûagýKZû icùÉ Z @^êba Kùf, Kò«ê KõùMâi ù^Zûcûù^ jò¦êcêiþfòcþ ù^Zûcû^u c¤ùe GK eûRò^ûcû ùfLûA \wû a¦ Keòaûe ~^ô Kùfö
bûeZùe ùa÷_æaòK @ûù¦ûk^ ij ù~Cñcûù^ iõgæòÁ [ôùf ùicûù^ c¤ Gjò
iciýûe icû]û^ _ûAñ Pò«û Keê[ôùfö bMZ iòõ I Zûue iû[úcûù^ ùiùZùaùk
~ûjû Pò«û Keò[ôùf Gjò ùfLûUò ùijò Pò«ûe `kö Gjû Rê^þ, 1928ùe KòeZú
_ZâòKûùe _âKûgòZ ùjûA[ôfûö)
bûeZahðe @aiÚû aðcû^ @Zý« \d^údö ùMûUòG ]cðe @^êMûcúcûù^ @^ýû^ý ]cðe
@^êMûcúcû^ue _âûYû«K gZî ùjûAQ«òö Gùa GcòZò ùjûAQò ù~ ùMûUòG ]cðùe ejòaû @[ð @^ýû^ý
]cðe @§ gZî ùjaûö ~\ò Gjò K[ûùe aðcû^ aògßûi ùjC^ò, ùZùa fûùjûeùe ùjûA[ôaû i\ý \wûKê
ù\Lô ^ò@«êö cêifcû^cûù^ ùKCñ bûaùe ^òùŸðûh gòL, jò¦êcû^uê cûeòQ«ò I ùKcòZò gòLcûù^ c¤
ù~CñVò ak _ûAQò ùKøYiò iêù~ûM jûZQWÿû Keò ^ûjûñ«òö @cêK ùfûK ù\ûh Keò[ôaû ùjZê Gjò jûYKûU
ùjûA^ò, ùjûAQò @cêK ùfûK jò¦ê ùjûA[ôaû ù~ûMêñ @aû cêifcû^ @aû gòL ùjûA[ôaû ù~ûMêñö aûiþ,
ùKøYiò aýqòe gòL aû jò¦ê ùjaûUû jó ~ù[Á [ôfû cêifcû^ jûZeê jûY LûAaû _ûAñ, VòKþ ùicòZò ùKøYiò
aýqòe cêifcû^ ùjaûUû jó GKaûùe ~êqòiwZ [ôfû Zûe Rúa^ ù^aû _ûAñö ~\ò iÚòZò Gdû ùZùa Bgße
jó bûeZe cûfòKö
G_eò _eòiÚòZòùe bûeZe baòhýZ @Zý« @§Kûecd ù\Lû ~ûCQòö Gjò "]cðMêWÿòK' bûeZe ùbkû
aêWÿCQ«òö Gaõ Gjò ]ûcòðK \wû bûeZahðe _òQû ]eòaû ùKùa QûWÿòa aðcû^ RYû _Wÿë^ûjóö iõiûee
^Reùe bûeZe a\^ûc KeêQò Gjò \wûö @ûùc ù\LêQê ù~ Gjò @§aògßûie ùiâûZùe icùÉ bûiêQ«òö
ùKøYiò aòekû jó jò¦ê, cêifcû^ aû gòL ùjûA aò cêŠKê [Šû eLô[ûG, aûKò icùÉñ ùVwû-aûWÿò, LŠû-Qêeú
]eò _eÆee cêŠ `ùUA ce«òö aûKò ù~Cñ ùKùZK akKûakKò [û@û«ò ùicû^u c¤eê ùKùZK
`ûgòKûV PXÿ«ò I @ûC ùKùZKuê ùRf c¤Kê ù`û_ûWÿò \ò@û ~ûGö GùZ eq_ûZ ùjaû _ùe Gjò "]ûcòðK
ùfûKcû^u' C_ùe AõùeR ieKûeu fûVò aeùhö ùZùa ~ûA Gcû^u cêŠùe [ôaû ù_ûK gû« jê@«òö
ù~ùZ \ìe ù\Lû ~ûAQò, Gjò \wû _Qùe iûµâ\ûdòK ù^Zû I LaeKûMRaûfûu jûZ @Qòö Gjò
icdùe bûeZe ù^Zûcûù^ GcòZò ù_ûLeú _ûYò KeòQ«ò ù~ Pê_þ ejòùf jó bfö ùijò ù^Zûcûù^
ù~Cñcûù^ bûeZKê ÊZª Keòaûe Mêeê bûe ^òR ^òRe cêŠ C_ùe f\ò ùjûA ejò[ôùf @ûC ù~Cñcûù^
"icû^ eûÁâúdZû', "ÊeûR-ÊeûR' @û\ò ^ûeûKê Mkû `ùUA eWÿò Keò c¤ [Kê ^[ôùf, @ûRò
iõMâûcú GKZû

21

jêGZ cêjñ fêùPÿA Pê_þ·_þ aiòQ«ò @aû ]cðû§Zûe Gjò ùiâûZùe bûiò ~ûCQ«òö cêjñ fêùPÿA aiòaû
ùfûKu iõLýû aò KY Kcþ? Kò«ê G_eò ù^Zû ù~Cñcûù^ iûµâ\ûdòK @ûù¦ûk^ ij RWÿòZ ùjûA ~ûAQ«ò,
GcòZò cûUò @ûùWÿAùf Z gj gj iõLýûùe aûjûeò @ûiêQ«òö ù~Cñ ù^Zûcûù^ @û«eòKZû ij icÉue
bf ·jêñQ«ò, GcòZò Z iõLýûùe ùicûù^ ajêZ Kcþ, Z[û_ò iûµâ\ûdòKZûe aXÿò GùZ _âak ùjûAQò ù~
ùicûù^ c¤ GjûKê ùeûKò_ûeê ^ûjûñ«òö GcòZò fûMêQò ù~còZò bûeZùe ù^ZéZße \òaûfò@û SŠû CWÿëQòö
@^ý b\âùfûKcûù^ ù~Cñcûù^ iûµâ\ûdòK \wûMêWÿòKùe Nò@ Xÿûkò aòùgh bûùa @õgMâjY Keò
@ûiêQ«ò ùicûù^ ùjùf LaeKûMRaûfûcûù^ö \ò^ [ôfû ù~ùZùaùk i´û\_Zâ aýaiûdKê GK ùgâÂ
aýaiûde cû^ýZû còkê[ôfû, Kò«ê @ûRò ùi aýaiûd @Zò M§ò@û ùjûA _WÿòQòö Gjò ùfûKcûù^ RYKê @^ý
RYu aòeê¡ùe CÄûAaû bkò aWÿ aWÿ ùcûUû ùcûUû ùjWòwþ ù\A ùfûKcû^ue Pò«ûKê CùRòZ KeêQ«ò
Gaõ _eÆee cêŠKê `êUaf KeûCQ«òö ùMûUòG \êAUò ~ûMûùe ^êùjñ, @ù^K ~ûMûùe G[ô_ûAñ \wû
ùjûAQò ù~ iÚû^úd i´û\_ZâMêWÿòK @Zò CùR^û_ì‰ð ùfLû ùfLô[ôùfö G_eò ùfLK, ~ûjûe jé\d I
c^ Cbùd G_eò \ò^ùe aò gû« eùj, ajêZ Kcþ @Q«òö
i´û\_ZâMêWÿòKe @if Kðaý ùjCQò ùfûKuê gòlû ù\aû, ùicû^u bòZeê iõKú‰ðZû \ìe Keòaû,
iûµâ\ûdòK bûa^û jùUAaû, _eÆe c¤ùe còZâZû aùXÿAaû, ùiøjûŸðý_ì‰ð aûZûaeY iéÁò Keòaû,
bûeZe ù~ø[ eûÁâúdZû aù^A eLôaûö Kò«ê Gcûù^ @mû^ _âiûe, iõKú‰ðZû _âPÿûe, ùfûKuê iûµâ\ûdòK
Keòaû, ùicû^u c¤ùe fùXÿA SMWÿû KùeAaû I bûeZe ù~ø[ eûÁâúdZûKê ^Á KeòaûKê jó cêLý
Kðaý eìù_ MâjY KeòQ«òö Gjò KûeYeê bûeZe aðcû^ \gû iµKðùe Pò«û Kùf @ûLôeê eq jó fêj
@ûKûeùe MWÿëQò I c^ùe _âgÜ CVêQò "bûeZe KY ùja?'
ù~Cñ ùfûKcûù^ @ijù~ûM \ò^e C›ûj, CŸò_^ûKê RûYòQ«ò, ùicû^uê Gjò iÚòZò ù\Lô Kû¦ cûWÿëQòö
Kûjó ùi \ò^ ù~ùZùaùk ÊZªZûe SfK iûc^ûùe ù\Lû ~ûC[ôfû @ûC Kûjó @ûRòe \ò^ ù~ùZùaùk
ÊeûRý jó GK Ê_Ü Zêfý ùjûA ~ûAQòö aûiþ, Gjû ùjCQò ZéZúd fûb ~ûjû Gjò \wûeê @ZýûPÿûeúcû^uê
còkòfûö ùijò @ckûZª — ~ûjûe iÚòZò _âZò GcòZò aò_\ iéÁò ùjûA iûeò[ôfû ù~ ùi @ûRò ~òa, Kûfò ~òa
ùaûfò bûaê[ôùf — @ûRò ^òRe ùPeKê GùZ cRaêZþ Keò iûeòQò ù~ ZûKê jùfAaû @ûC ùKøYiò cûcêfò
Kûc ùjûA ejò^òö
~\ò Gjò iûµâ\ûdòK \wûMêWÿòKe cìk ùLûRòaû ùZùa Gjûe KûeY @û[ôðK ùaûfò @ûcKê RYû _WÿëQòö
@ijù~ûMe \ò^cû^uùe ù^Zû I iû´û\òKcûù^ ajêZ akò\û^ ù\AQ«òö ùicû^ue @û[ôðK @aiÚû
aòMòWÿò ~ûA[ôfûö @ijù~ûM @ûù¦ûk^ c^Úe ùjûA~òaû _ùe ù^Zûcû^u C_ùe @aògßûi bûa iéÁò
ùjfû, ~ûjû `kùe @ûRòKûfòe ajêZ iûµâ\ûdòK ù^Zûcû^ue ]¦û ^ÁbâÁ ùjAMfûö iõiûeùe ~ûjû
aò Kûc ùjCQò Zûe @«eûkùe ù_Ue _âgÜ ^ò½d ejòQòö Kûfð cûrðu Zòù^ûUò aWÿ iò¡û« c¤eê Gjû GK
cêLý iò¡û« @ùUö Gjò KûeYû™K iò¡û«e iZýZû _âcûYòZ Keò ZafòMþ, Z^Kòcþ, iê¡ò @û\ò iõMV^cû^
@ûe¸ ùjûAQò Gaõ Gjò KûeYeê @ûRò @ûce Gjò \êŸðgû ùjûAQò, ~ûjû @a‰ð^údö
aûiþ, icÉ _âKûe \wûe _âZòKûe ~\ò Kûjû \ßûeû ùjûA_ûùe ùZùa Zûjû bûeZe @û[ðôK iÚòZòùe
iõÄûe \ßûeû jó ùjûA _ûeòa, KûeY bûeZe iû]ûeY ùfûKue @û[ôðK iÚòZò GùZ Leû_ ù~ ùMûUòG
22

iõMâûcú GKZû

ùfûK @^ý ùMûUòG ùfûKKê ·eYòUòG ù\A Zûjû \ßûeû @ûC KûjûKê @_cû^òZ KùeA _ûùeö ùbûK I
\êüLùe @ûZêe cYòh iaê iò¡û«Kê [ûK C_ùe ù[ûA \òGö iZ K[û, ceê[ôaû ùfûK KY aû ^ Keò _ûùe!
Kò«ê aðcû^ iÚòZòùe @û[ôðK iõÄûe @ûYòaû @Zý« KVò^ K[û, KûeY ieKûe aòù\gú @ùU I Zûjû
ùfûKue _eòiÚòZòKê iê]ûeòaû _ûAñ ù\a^òö GYê ùfûKcûù^ @^ý icÉ K[ûKê _Qùe _ùKA c^, ]ýû^,
_âûY ù\A Gjû aòeê¡ùe fûMòaû @ûagýK Gaõ ù~ùZ \ò^ _~ðý« ieKûe ^ a\kòQò, gû«òùe ^ògßûi
cûeòaû CPÿòZ ^êùjñö
ùfûKcû^uê _eÆe c¤ùe fXÿòaûeê lû« Keòaû _ûAñ ùgâYú ùPZ^ûe @ûagýKZû ejòQòö Meòa gâcòK
I KéhKcû^uê ÆÁ eìù_ aêùSA ù\aû @ûagýK ù~ _ê¬ò_Zò jó Zêce @if gZî, ùZYê Zêùccûù^
ùicû^ue hWÿ~ª Vêñ \ìùeA ejòaû I ùicû^ue agýaòð ùjûA KòQò ^ Keòaû CPÿòZö iõiûee icÉ
Meòaue — RûZò, ew, ]cð aû eûÁâe ùb\bûa ^[ûA — @]ôKûe Z icû^ö Zêce cwk G[ôùe ù~
Zêùc ]cð, ew, aõg Gaõ eûÁâúdZû I ù\ge ùb\bûa ùfû_ Keò GKRêUþ jê@ I ieKûeú gqòKê ^òR
jûZKê ù^aû _ûAñ C\ýc Keö Gjò C\ýc \ßûeû Zêce KòQò lZò ùja^ò, Kò«ê \òù^ ^ûñ \òù^ Zêce gòKêkò
KUò~òa I ZêcKê @û[ôðK Êû]ô^Zû còkò~òaö
ù~Cñcûù^ Ehò@ûe AZòjûi RûY«ò, ùicû^uê RYû ù~ Rûeu icdùe ùiVûùe c¤ Gjò bkò@û jó
_eòiÚòZò [ôfû, ùiVò aò @ù^K ùMûÂú ejê[ôùf I _eÆe c¤ùe SMWÿûSûUò Keê[ôùfö Kò«ê ù~Cñ \ò^Vêñ
ùiVò gâcòK-gûi^ ùjfû, ùiVòKûe ^rû jó a\kò Mfûö aðcû^ ùiVò @ûC ùKùa aò \wû ùjA^òö Gùa
ùiVò icÉuê "cYòh' ùaûfò ]eû ~ûCQò, "]cðR^' ^êùjñö Rûeu icdùe ùfûKu @û[ôðK @aiÚû @Zý«
Leû_ [ôfû, GYê iaê \wû `òiû\ ùjC[ôfûö Kò«ê Gùa Ehò@ûe ùfûKue @û[ôðK @aiÚû iê]êeò MfûYò I
ùicû^u c¤ùe ùgâYú-ùPZ^û @ûiò MfûYòö GYê aðcû^ ùiVûeê ùKùa ùKøYiò \wûe Lae @ûiê^òö
Gjò \wûMêWÿòKê ù^A GcòZò Z @ù^K @Zò ^òeûgûR^K Laecû^ gêYòaûKê còkê[ôfû, Kò«ê KfòKZûe
\wûùe ùMûUòG Lêiòe K[û gêYòaûKê còkòfûö Zûjû Gjû ù~ ùijò \wûùe ùUâWþ dê^ò@^e gâcòKcûù^ bûM
ù^A ^[ôùf Kò ùicûù^ _eÆe c¤ùe KkòSMWÿû Keò ^[ôùfö aeõ jò¦ê-cêifcû^ icùÉ @Zò ù_âcùe
KûeLû^û, AZýû\òùe CVûaiû Keê[ôùf I \wûKê a¦ Keòaû _ûAñ C\ýc Keê[ôùfö Gjû G[ô _ûAñ i¸a
ùjûA[ôfû ù~ ùicû^u c¤ùe ùgâYú-ùPZ^û RûMâZ ùjûA iûeò[ôfû I ùicûù^ ^òR ùgâYúe jòZKê bf
eìù_ RûYò iûeò[ôùfö ùgâYú-ùPZ^û ùjCQò ùijò iê¦e C_ûd ~ûjû iûµâ\ûdòK \wûKê @UùKA _ûeòaö
Gjò Lêiò Lae c¤ @ûc Kû^ùe _WÿòQò ù~ bûeZe ^a~êaKcûù^ aðcû^ _eÆe c¤ùe SMWÿû
fMûC [ôaû @aû NéYû Keòaû gòLûC [ôaû ]cðMêWÿòK _âZò aòeq ùjûA jûZ ù]ûA aiêQ«òö ùicû^u c^
aðcû^ GùZ ùLûfû ù~ ùicûù^ bûeZe ùfûKuê ]cðe ^Reùe — jò¦ê, cêifcû^ aû gòL — eì_ùe
^ ù\Lô _â[ùc cYòh, _ùe bûeZaûiú, eì_ùe ù\LêQ«òö bûeZe ~êaKcû^u c¤ùe G_eò Pò«û R^à
ùjA[ôaû ùjZê RYû _WÿëQò ù~ bûeZe baòhýZ ʉðûb ùja I bûeZaûiúcû^uê Gjò \wû,
iõMâûcú GKZû

23

AZýû\òKê ù^A aýÉ ùjaûe @ûagýKZû ejòa^ò, aeõ bfeê @ûjêeò bf bûùa _âÉêZ ùjûA C\ýc
Keòaû Reêeú ùja ù~_eò Gbkò aûZûaeY iéÁò ùja^ò, ~û `kùe \wû jó ùja^òö
1914-15e ijò\cûù^ ]cðKê eûR^úZòeê @fMû Keò ù\A[ôùfö ùicûù^ aêSò[ôùf ù~ ]cð ùjCQò
RùY aýqòe aýqòMZ aýû_ûe, ùi[ôùe @^ý Kûjûe \Lf ù\aûe @]ôKûe ^ûjóö eûR^úZòùe c¤ GjûKê
_âùag KeûAaû CPÿòZ ^êùjñ, KûjóKò ^û Gjû icÉuê ùMûUòG RûMûùe GKûVò Keò Kûc KùeA ù\a^òö
G[ô_ûAñ M\e _ûUòð bkò @ûù¦ûk^ GKRêU I GK_âûY ùjûA ejòfû, ~jóùe gòLcûù^ GKKê @ûùeK
eúZòùe `ûiòLê<ùe SêfòMùf I jò¦ê-cêifcû^cûù^ c¤ _QKê ejòùf^òö
Gjò icdùe KòQò bûeZúd ù^Zû c¤ cA\û^Kê IùjäAQ«ò, ù~Cñcûù^ ]cðKê eûR^úZò Vêñ @fMû
KeòaûKê ·jêñQ«òö SMWÿûe @« _ûAñ Gjû c¤ GK iê¦e aò]û^ I @ûùc Gjûe ic[ð^ Keêö
]cðKê ~\ò eûR^úZò Vêñ @fMû Keò \ò@û~òa ùZùa eûR^úZòùe @ûùc icùÉ GKûVò ùjûA _ûeòaûö
]cðùe jêGZ @fMû @fMû [ûA _ûeêö
@ûce aògßûi ù~ bûeZe iùyûU ijû^êbaúcûù^ @ûùc iìPÿúZ Keò[ôaû _âZòKûe aýaiÚû C_ùe ^ò½d
aòPÿûe Keòùa I bûeZùe Gjò icdùe ù~Cñ @û™NûZú Kû~ðý ùjCQò, ùi[ôeê @ûcKê elû Keòùaö
(25 _éÂûe @agòÁûõg)
gûi^ùe ù~ùKøYiò \k [û@û«ê ^û KûjóKò Lû_ _õPûdZ Reò@ûùe jZýû I @^e Kòfòwþ @aýûjZ
ejòQò ö ù\ge iaê iõi\úd \k GK Êeùe Kù_ðûùeUþ i_laû\ú Z[û cjòkû aòùeû]ô "Kû~ðýùlZâùe
ù~ø^ ^ò~ðýZ^û aòfä @ûYòQ«ò ö ù\gùe cjòkûcû^u fMûZûe \ûaú I @ûù¦ûk^ `ùe _âYd^ ùjûA[ôaû
"NùeûA jòõiû @ûA^' Uò ù_ûfòi Gaõ ^ýûd_ûkòKû ù~ûMêñ GK eKc _âji^ùe _eòYZ ùjûA[ôaû ùaùk
ù\ge aò]ûdòKû I ^ýûd_ûkòKû Ne bòZùe cjòkû jòõiûKê Pê_þPû_þ ijòaû \eKûe ùaûfò aòPûe KeêQò ö
ieKûe aòùgh Keò ù_ûfòi I ^ýûd_ûkòKûe aò`kZû fûMò cjòkû iêelû _âiwUò fMûZûe bûùa Rúa«
ùjûA ejò @ûiòQò ö cjòkûu _ûAñ ^òeû_\ _eòaj^e aýaiÚû Kò´û eûÉûùe @ûùfûKe aýaiÚû ^ûjó ö
Mâûcûkùe Rcò\ûe I ùicû^u MêŠûcû^u \ßûeû cjòkû aòùgh Keò \kòZ cjòkûcûù^ Cbd RûZòMZ I
fòwMZ jòõiûe i¹êLú^ ùjCQ«ò ö ieKûee R^ aòùeû]ô ^úZò KûeYeê ù~Cñ Vò icûRùe ùMUòG _ùU
cjòkûe geúee aRûeúKeY Keû~ûCQò @^ý_ùU _êeêhaû\ú cìfýùaû]Kê ù_âû›ûjòZ ~ûCQò ö @ZGa
ù~Cñbkò bûùa cjòkûuê ^òeû_û ù~ûMûAù\aû K[û Kêjû~ûCQò Zûjû cìkZü Nee PûeòKû^Ú aûjûeKê
~ûC[ôaû cjòkûu C_ùe @]ôK iûcûRòK KUKYû Rûeú cû¤cùe ù^÷ZòK ù_ûfòiúKeY @ùU ö
@ûV cûyð @aieùe cjòkû icû^ @]ôKûe _ûAñ, _êeêhaû\ú gévkeê cêqò _ûAñ, icû^ ^ûMeòK
bûùa @]ôKûe _ûAñ cjòkû @ûù¦ûk^Kê ùRûe\ûKê WÿûKeû ù\CQò ö ù\gùe KéhK Z[û @^ý aõPòZ ùMûÂúu
@ûù¦ûk^ ijòZ cjòkûu Gjò @ûù¦ûk^Kê ù~ûWÿòaûe @ûagýKZû ejòQò ö fòwMZ Êû]ú^Zûe @]ôKûeUò
_ûAñ R^MYu _KéZ Êû]ú^Zûe _eò]ôUò Reêeú @ùU ö
24

iõMâûcú GKZû

cûyð 8, @û«ðRûZúd cjòkû \òaie WÿûKeû

_êeêhaû\ú gévkKê KùVûe Keòaû
aòeê¡ùe iõMâûc MXÿòùZûk
ùK¦âùe @ûeþGiþ.Giþ ic[òðZ aòùR_ò ieKûe lcZûiú^ ùjaû
_eVûeê icûReùe _êeêhaû\e gévkUòKê @ûjêeò KùVûe KeòaûKê
C\ýc @ûe¸ ùjûAQò ö iûcâûRýaû\ I Kù_ðûùeUþ @ûMùe cêŠ ^ê@ûñC[ôaû
Gjò ieKûe "ùcKþ A^þ AŠò@û' e @ûXÿê@ûkùe _âKéZùe gâcòK ùgâYúe
KÁf² @]ôKûeKê jó RaZ KeòaûKÿê PûjêñQò ö ieKûee Gjò i\ýZc
@ûKâcYe gúKûe ùjCQ«ò ù\ge gâcRòaú cjòkû ö ùicûù^ @ûce
gâcgqò iaêVûeê Kcþ cRêeú _ûC[ôaû ùMûÂú @U«ò Z[û gâc @ûA^e
fûMê ùlZâùe ùicûù^ iaêVûeê ùgh _ûjûPùe @Q«ò ö Gùa Kù_ðûùeUþ Êû[ðùe cjòkûcû^uê eûZâúKûkò^
iò`Öùe ^òdûRòZ Keòaû ù^A ejò @ûiò[ôaû @ûA^MZ _âZòa§KKê jUûA \ò@û~ûAQò ö @[P Gjû _ìaðeê
Kû~ðýùlZâùe iêelû, Kû~ðýiÚkeê NeKê ^òeû_\ùe ^ò~êqò\ûZûe Lyðùe ~òaû @ûiòaûe aýaiÚû Z[û eûZâúùe
Kûc Keòa^ò Kò ^ûjó ùi ù^A @]ôKûe @û\òKê ^ò½òZ Keû~ûA^ò ö Kû~ðýùlZâùe icû^Zû Z[û PûKòeúùe
cjòkûu _ûAñ 50% iõelYe \ûaú ù^A @ûù¦ûk^ G~ûGñ @iµì‰ð ejò[ôaû ùaùk Gjò @ûKâcY @ûe¸
ùjûAQò ö
cêifòc iõ_â\ûde Z[ûK[ôZ "fbþ ùRjû\þ' aòeê¡ùe aòùR_ò-@ûeþGiþGiþ ù^ZéZßùe iûõ_â\ûdòK
gqòcûù^ @ûKâcYûZàK @bò~û^ PfûAQ«ò ö Gjò Z[ûK[ôZ "fbþ ùRjû\þ'e @ûkùe ùicû^u _âKéZ
flýaÉê ùjCQ«ò jò¦ê icûRe Sò@ I ùaûjêcûù^, ù~Cñcûù^ ^òR AQûùe ù_âc Keòaû ijòZ ^òRe
Rúa^iû[ô aûQòaûe Êû]ú^ZûKê Rûjòe KeòQ«òò ö ùicû^u Gjò KÁf² Êû]ú^ZûKê jò¦êZßaû\ú `ûgúaû\úcûù^
bûeZúd iõÄéZò ^ûñùe iuêPòZ KeòaûKê PûjêñQ«ò ö ^òRe Gjò aòPûeKê ak_ìaðK Kû~ðýKûeú KeòaûKê ùicûù^
\ìMûðû aûjò^ú MV^ KeòQ«ò ~ûjûe ^cì^û @ûùc fùlÜø I aûwûùfûeùe ù\LôaûKê _ûAùQ ö cêifòcþ
ùfûKu aòeê¡ùe iwVòZ jòõiûe NUYûùe @ûùc \òfäúùe cêiþfòcþ cjòkûu aòeê¡ùe ù_ûfòie jòõiû Gaõ
cêRû`e^Meùe cêifòc iõ_â\ûde cjòûkûu aòeê¡ùe ù~ø^jòõiû G_eòKò MY ak}ûee NUYû iaê
ù\LôaûKê _ûAùQ ö "^òRe Qê@û' _eò GK _êeêhaû\ú Pò«ûKê i«êÁ Keòaû _ûAñ Meòa cjòkûu MbðKê ]^ú
ùfûKu i«û^ ]ûeY _ûAñ bWÿûùe ù\aûKê CŸòÁ "iùeûùMiú'Kê cû^ýZû ù\aû _ûAñ Gùa ùcû\ò ieKûe
GK aòfþ @ûYêQò, ~ûjû _âZò jò¦êZßaû\ú gqòue c¤ ic[ð^ ejòQò ö
""ùaUò aPûI, ùaUò _XÿûI'' ^ûñùe ùcû\ò ieKûee ùiæûMû^ aùRUþùe ^ûcKê cûZâ aýd aeû\
Gaõ gòlû, ÊûiÚý, MâûcúY Rkù~ûMûY Z[û cjòkû I gògê KfýûY aûa\ùe @^ê\û^ jâûiKeê @Zý« `µû
cù^ ùjCQò ö ieKûee Z[ûK[ôZ Êz bûeZ @bò~û^ùe cjòkûu ÊZª bûùa ùgøûPûkd ùLûfòaûKê
Mêeêß \ò@û~ûC^ò ö aòKûg I aòù\gú _ê¬ò^òùag ^ûñùe ùcû\ò ieKûee ^úZò ù\ge Mâûcûkùe aýû_K
bûùa aòiÚû_^ KeòaûKê ~ûCQò ö aòiÚû_^e gúKûe cjòkûcûù^ @]ôK iõLýûùe \êŸðgûMâÉ ùjûA[ôaû ij
~êaZú PûfûYe gúKûe ùjCQ«ò ö
25
iõMâûcú GKZû

cûyð 23, gjú\ bMZþ iòõ `ûgú \òai

iûcâûRýaû\ aòùeû]ô \òai eìù_ _ûk^ Ke
23 cûyð 1931 ciòjûùe cjû^ Êû]ú^Zû iõMâûcú bMZþ iòõ, eûRMêeê I iêLù\a bûeZe R^MYuê
J_^òùagòK gûi^e jûZKêVûeê cêq KeòaûKê ^òRe iùaðûy akò\û^ ù\A[ôùf ö ù\gKê iûcâûRýaû\ú ùgûhYeê
cêq KeòaûKê CŸòÁ ùicû^u Gjò gjú\ß Êû]ú^Zû iõMâûce eûÉûùe bûeZe R^MYu \ßûeû \ò@û~ûA[ôaû
akò\û^e Gjû Rßk« C\ûjeY [ôfû ö @[P aâòUòg iûcâûRýaû\úu ijòZ lcZû jÉû«e Reò@ûùe gûi^Kê
@ûiò[ôaû ù\ge gûiK ùgâYú @ûc ù\gKê iûcâûRýaû\ú _ê¬òe PûeY ùlZâ eìù_ iað\û iûcâûRýaû\ C_ùe
^òbðegúk Keò eLôaûKê Pûjó @ûiòQ«ò ö gjú\cû^u ùijò Ê_Ü 1947ùe _ìeY ùjûA^ûjó, @ûRò aò Zûjû
@_ìeYúd ejòQò ö iûcâûRýaû\ú ùgûhY Z[û Zûe ùaûfKeû ù\ge _âZòKâúdûgúk gûiK ùgâYú aòeê¡ùe GK
_âKéZ Êû]ú^ Z[û MYZûªòK ^ìZ^ bûeZ MV^ _ûAñ ùicû^u gjú\Zß ù\ge R^MYuê C›ûjòZ KeòQò Gaõ
Keò Pûfò[ôa ö
aðcû^e gûiKcûù^ @ûc ù\ge @[ðù^÷ZòK Rúa^e iaê ùlZâùe iûcâûRýaû\ú _ê¬òe KaÔûKê
aXÿûAaûKê ùRûe\ûe C\ýc Keê[ôaûeê Gjò fùXÿA @ûRò @]ôK Reêeú ùjûA _WÿòQò ö ùicû^u ^ìZ^ @[ð^úZò
ù\ge iûcâûRýaû\ú fêUþKê _âZò^ò]ôZß KeêQò ù~Cñ[ôùe ù\ge \fûf _ê¬ò_ò, Kù_ðûùeUþ RMZ K^ò bûMê@ûkòe
bìcòKûùe Vò@û ùjûAQ«ò ö ùK¦âùe @ûeþGiþGiþ-aòùR_ò ieKûe lcZûiú^ ùjaû _ùe Gjò _âKâúdûUò @ûjêeò
Zúaâ ùjaûùe fûMòQò ö bûeZúd KéhKu Êû[ð aò^òcdùe ùicûù^ ù\ge cìfýaû^ LYòR iµ\Kê ù\gú aòù\gú Kù_ðûùeUþcû^u jûZùe ùUKòù\aûKê C\ýc KeêQ«ò ö ùicûù^ ù\ge gâcòKcû^u cRêeú I ^òeû_ûKê
Kc Keò Kù_ðûùeUþcû^u cê^û`ûKê aùXÿAaûKê ùPÁû KeêQ«ò ö ùicûù^ bûeZe ~êa ùMûÂúu Ê_ÜKê iûcâûRýaû\ú
Zòcòcû^u _ûLùe a§û _KûAaûKê PûjêñQ«ò ö ùicûù^ Kù_ðûùeUþu Êû[ðùe, ù\ge R^MYu KÁf² iõMâûc
`kùe Zò@ûeò ùjûA[ôaû icÉ @]ôKûe I @ûA^ Kû^ê^þKê _û\ùe \kòù\aûKê PûjêñQ«ò ö ùicûù^ ù\ge Êû[ð
aò^òcdùe ùicûù^ aWÿ Kù_ðûùeUþ aòùgh Keò aòù\gú Kµû^úu aò_êk _eòcûYe UòKi QûWÿ KeêQ«ò ö aúcû
I _âZòelû ùlZâKê aòù\gú Kµû^úu fêUþ _ûAñ ùLûfò \ò@û~ûAQò ö ùicû^u Z[ûK[ôZ "ùcKþ A^þ AŠò@û'
aûÉùe bûeZe aòKâú _ûAñ GK aûjû^û @ùU ö
ùcû\ò ieKûe ù\ge R^MYu ^òeû_ûKê aò_^Ü Keò ù\gKê aògß @û]ô_Zý _ûAñ @ûùceòKûe ùKøgke
e[PKùe aû¦òaûKê PûjóQò ö Zûe ùa÷ù\gòK ^úZò @ûùceòKû, AiâûGf Z[û ùicû^ue N^òÂ ijù~ûMúcû^u
ij ùLûfûùLûfò bûùa ijù~ûM KeòaûKê CŸòÁ ö
iûcâûRýaû\ú gqò aòùgh Keò @ûùceòKû I Zûe ijù~ûMúu ùiaû ijòZ @ûeþGiþGiþ-aòùR_ò ù\gùe
cêifcû^ I LâúÁò@û^ @û\ò iõLýûfNê iõ_â\ûd C_ùe iûõ_â\ûdòK @bò~û^ PkûA ù\ge gû«òKê ^Á KeêQ«ò ö
ùicû^u Z[ûK[ôZ RûZúdZûaû\ icûRe iaêVûeê Meòa Z[û \êaðk ùMûÂú bûùa _eòPòZ \kòZ, @û\òaûiú I
cjòkûu aòeê¡ùe CŸòÁ ö
Gjò _eòù_âlúùe bMZþ iòõ I Zûu iû[ô eûRMêeê I iêLù\aþu gjú\Zß ù\gùe iûcâûRýaû\ú ùgûhY
Gaõ ù\gúd _âZòKâúdûgúk ùMûÂú aòùeû]ô iõMâûc _ûAñ C› @ùU ö ùicû^u aòPûe @ûeþGiþGiþe aòPûee
iõ_ì‰ð aòùeû]ô cûZâ ö @ûe.Giþ.Giþ iùcZ gûiK ùgâYúe Zcûc eûRù^Zû ^òRe ùgâYú Êû[ð _ûAñ iaêùaùk
bMZ iòõuê Zûu aòPûe Vûeê @fMû eLô ùicû^uê ùKak ZýûM I akò\û^e cìòð eìù_ C_iÚû_òZ KeòaûKê
PûjóQ«ò ö
@ZGa ù\ge gûiK ùgâYúe iûcâûRýaû\ i_laû\ú PeòZâ Z[û ^úZòe _Ÿðû`ûg KeòaûKê cûyð
23Kê ù\gùe iûcâûRýaû\ aòùeû]ô \òai eìù_ _ûk^ KeòaûKê iò._ò.@ûA(GcþGfþ) WÿûKeû ù\CQò ö Gjò
cjû^ gjú\u aòPûe Z[û \éÁòbwúKê aòbâû« KeòaûKê gûiK ùgâYúe C\ýcKê aòùeû] Keû~ûC ö GK _âKéZ
Êû]ú^ Z[û MYZûªòK bûeZ ahðe ^òcðûY _ûAñ R^MYu iõMâûcKê ùRûe\ûe KeòaûKê gjú\þcû^u aòPûeKê
iêelòZ Keòaû Reêeú @ùU ö
ùK¦â KcòUò, iò._ò.@ûA(Gcþ-Gfþ) ^òC ùWÿùcûKâûiú
iõMâûcú GKZû
26

eòfûG^þie aò\ûd....(iõ_û\Kúd _éÂûe @agòÂûõg)
NùeûAKeY Keòaû icdùe @ûcKê Kêjû~ûA[ôfû ù~ Gjò lZòKê 15%Kê Kcû~òa ö aðcû^ Cbd
\òfäú I cþê´ûAùe Gjò lZò 15-20% c¤ùe iòcúZ ejò[ôaû K[û ùLû\þ gqò iPòa ÊúKûe KeòQ«ò ö Kò«ê
\òNð 20 ahð _ùe c¤ Gjò lZò 40% _ûLû_ûLô ejòQò ~ûjûKò eûRýe iû]ûeY C_ùbûqûcûù^ @~[ûùe
aj^ KeòaûKê aû¤ ùjCQ«ò ö
ùZùa GVûùe _âgÜ CùV eûRýùe aò\êýZþ ùlZâùe ù\Lû ù\A[ôaû Gjò @aýaiÚû I fêUþ _ûAñ \ûdú
KòG ? Gjû iZ ù~ eûRýaûiúuê Cc aò\êýZþ ùiaû ù~ûMûAaûe _âZògéZò ù\A @ZòZùe eûRý aò\êýZþ
ùaûWÿðKê bûwò NùeûAKeY Keò[ôaû eûRý ieKûe Gùa NùeûA Kµû^úcûù^ _âZûeòZ I fêUþ KeòQ«ò
ùaûfò ùLûfûùLûfò bûùa cû^òQ«ò ö Kò«ê eûRýùe aò\êýZþ ùlZâùe NùeûA Kµû^úcû^u Gjò fêUþ Pûfò[ôaû
ùaùk ieKûe KY Keê[ôùf ö _ìaðe Rû^Kú ieKûe jê@«ê Kò´û aòùRWÿò-aòùR_òe còkòZ ieKûe ùjC
@[aû aðcû^e aòùRWÿò ieKûe ùjC icùÉ eûRýe iû]ûeY C_ùbûqûu Êû[ðelû Keòaû _eòaùð
ùKak NùeûA Kµû^úu \fûf bûùa Kûc KeòQ«ò ö aòùgh Keò MZ 15 ahð ùjfû eòfG^þiþe fêUþ I
@_eû]ôK @aùjkû _ûAñ C_ùeûq ieKûe I Kµû^ú c¤ùe ejò @ûiò[ôaû @iû]ê ùcKê jó \ûdú
Keû~ûA_ûùe ö
@^ý_ùU aò\êýZþ ùlZâe Gjò @aýaiÚû I fêUþ _ûAñ eûRý aò\êýZþ ^òdûcK @ûùdûM aò Kcþ ù\ûhú ^êùjñ
ö 1996 ciòjûùe aò\êýZþ ^òdûcK @ûùdûM Zò@ûeò ùjaû _Qùe @û^êÂû^òK CùŸgý [ôfû - eûRýùe
aò\êýZþ gòÌe @bòaé¡ò _ûAñ aûZûaeY iéÁò Keòaû, aò\êýZþ C_ù}þûcû^u Êû[ðelû Keòaû, icÉ _âKûee
GKPûUò@û Kûeaûeùe _âZòa§K fMûAaû, ^ýûùdûPòZ bûùa aòRêkò \e ]û~ðý Keòaû AZýû\ò AZýû\ò ö
Kò«ê @ûùdûMe MZ 19 ahðe Kû~ðýKkû_Kê ù\Lôùf Gjû ^òRe ùNûhòZ CùŸgýùe iµì‰ð eìù_ aò`k
ùjûA cù^ùjCQò ö ùKak IWÿògû ^òdûcK @ûùdûM ^êùjñ, NùeûAKeY _âKâúdûùe iéÁò ùjûA[ôaû UâûA,
@ûA.@ûeþ.Wÿò.G _eò icÉ ^òdûcK @ûùdûM NùeûA Kµû^úu fêUþKê GK eKc @ûA^MðZ cû^ýZû ù\aû
Kûcùe jó ^òdûRòZ ejòQ«ò ö IWÿògûùe aò\êýZþ aýaiûdùe eòfûG^þiþe icÉ Kkû Kûe^ûcû iùß GùZ
\ò^ ]eò @ûùdûM Zû aòeê¡ùe Kû~ðýû^êÂû^ MâjY Keòaû _eòaùð IfUò Kµû^ú Êû[ðùe jó Kûc KeòQò ö
Kµû^úe lZò ùjûAQò Kjò 4800 ùKûUò UuûKê aòRêkò \e aXÿûA C_ùbûqûu Vûeê @û\ûd KeòaûKê Zò^ò
ahð ùjfû @ûùdûM ^òùŸðg ù\AQò @[P C_ùbûqûu Êû[ðelû _ûAñ _\êUòG aò Kjò^ûjó ö
GVûùe _âgÜ CùV ù~ aðcû^ ùWÿeòùe ùjùf aò eûRýe aò\êýZþ aýaiûdeê eòfûG^þiþ Kµû^ú aò\ûd
ù^AQò ö eûRý ieKûe aòk´ùe ùjùf aò eòfûG^þiþe VKûcúKê cû^òQ«ò ö aðcû^ _ûAñ eûRýe aò\êýZþ
ùlZâùe aõU^e iaê \ûdúZß ieKûeu Kµû^ú MâúWÿùKû jûZùe ^ýÉ ùjûAQò ö Kò«ê eûRýùe eòfûG^þiþ
_eò aWÿ Kµû^úe Kûe^ûcû _ùe ieKûe ^òRe NùeûAKeY ^úZòe aò`kZûKê ÊúKûe Kfû _eò cù^
ùjC^ò ö ùjûA_ûùe baòhýZùe eûRýe fl fl aò\êýZþ C_ùbûqûuê _êYò [ùe @û\û^ú Kò´û UûUû bkò
@ûC GK NùeûA Kµû^úu \dûùe QûWÿòù\aûKê ieKûe Pûjêñ[ûA _ûe«ò ö Kò«ê G[ôùe iciýûe icû]û^
ùjaûe ^ûjó ö aeõ ieKûe eûRýùe aò\êýZþ ùiaûe NùeûAKeYe Zòq @^êbìZòeê gòlû ù^A NùeûAKeY
^úZòKê iµì‰ð eìù_ _âZýûLýû^ Keòaûùe aò iað _â[c ùjC ö
iõMâûcú GKZû

27

G.@ûA.ùK.Gcþ.Giþ RûZúd Kû~ðýKûeú KcòUòe ùa÷VK

Kù_ðûùeUþ Êû[ðùe ùcû\ò ieKûee
^úZò ù\ge Kéhò, KéhK Gaõ Mâûcý
@[ð^úZòKê ]ßõi Keòa
@Lôk bûeZ Kògû^ cRþ\êe ibû (G.@ûA.ùK.Gcþ.Giþ)e RûZúd Kû~ðýKûeú KcòUòe \êA \ò^ò@û
ùa÷VK aâjà_êeùe @^êÂòZ ùjûAQò ö Gjò ùa÷VKùe aòbò^Ü eûRýeê @ûiò[ôaû KéhK ù^Zûcûù^ ù\ge
KéhKcû^u aòbò^Ü iciýû ù^A aòPûe @ûùfûP^û Keòaû ij ùK¦âe ^ùe¦â ùcû\ò ieKûee KéhK
aòùeû]ô ^úZò ù^A C\þùaM _âKûg KeòQ«ò ö ieKûe Zûe MZ ^@ cûie gûi^ Kûkùe ù~Cñ iaê ^úZò
MâjY KeêQò Zûjû KéhKcû^uê Rcòeê CZþLûZ Keòaû ijòZ KéhòKê aò_~ðýÉ Keòa Gaõ ù\ge Mâûcûke
@[ð^úZòKê ]ßõi Keòaû ij Cbd Lû\ý @^òeû_û Z[û ùaùeûRMûeKê aé¡ò Keòa ö
G.@ûA.ùK.Gcþ.Giþ ùK¦â ieKûe \ßûeû @ûMZ KéhK aòùeû]ô Rcò @]ôMâjY @¤ûù\gKê Zêe«
_âZýûjûe KeòaûKê \ûaú Keòaû ijòZ “ak_ìaðK Rcò @]ôMâjYKê a¦ Ke”, “ajêeûÁâúd Kµû^úuê Rcò
ù\aû a¦ Ke” Gaõ ""gòÌ I ijeúKeY _ûAñ PûhRcò ^êùjñ” ùaûfò WÿûKeû ù\AQò ö
bòòbìcòe aòKûg ^ûñùe ieKûe \ßûeû ^ò@û~ûC[ôaû ^úZò iµì‰ð eìù_ KéhK aòùeû]ô ö ieKûe
KéhòùlZâùe @]ôK _ê¬òaò^òù~ûM Keòaû ij Rcò iòfòõKê jâûi Keò bìcòjú^ Z[û Meòa KéhKu c¤ùe bìcò
aõU^, Kéhòe C_ôû\^ Lyðùe jâûi _ûAñ aýaiÚû, RkùiP^e _eò]ôKê aé¡ò, @]ôKeê @]ôK ùMû\ûc-gúZk
bŠûee ^òcðûY @û\ò ù\A Kéhò bòòbìcò iéÁò Keòaû _eòaùð Z[û Mûñùe icÉ iað^òcÜ @ûagýK aýaiÚû
ù~ûMûA MûñKê C^ÜZò Keòaû _eòaùð aògßaýûuþ-aògß aûYòRý iõiÚû _âYúZ ^úZòKê @aýûjZ eLôQò ö
ùK¦âúd KcòUò aòKûg ^ûñùe gùjUò iàûUð iòUò , aWÿ aWÿ gòÌ KeòWÿe, ù_ùUâû-eûiûd^òK KeòWÿe,
aýû_K iõLýûùe Zû_R aò\êýZþ _âKÌ @û\òe ^òcðûYKê aòùeû] KeêQò ö ù\gú aòù\gú Kµû^ú, Rcò cû`ò@û
Z[û ]^úK ùMûÂúu _ûAñ iµò I cê^û`û iéÁòKeòaûKê CŸòÁ Gjò Kû~ðýKâc ù\ge Mâûcûk I Zûe Kéhò
@[ð^úZòKê aýû_K bûùa ]ßõi KeòaûKê ~ûCQò ö ùMûUòG iàûUð iòUò ^òcðûY _ûAñ jûeûjûeò 70Mûñ Kê CZþLûZþ
KeòaûKê ~ûC[ôaûeê ùKak Gjò _âKÌ `kùe @ûMûcú \ò^ùe ù\ge _âûd 70,000 Mûñ ]ßõi ùjaûKê
~ûCQò ö ùKûAfû ù~ûMûY I Rkûbûa ù~ûMêñ ù\ge gqò _âKÌe ùcûU lcZûe _âûd @ù¡ðK @Kûcú
_Wÿò[ôaû ùaùk Z[û ùiøe Gaõ aûdêgqò bkò gqòe aòKÌ C›Kê ù_âû›ûj^ ù\aû a\kùe ieKûe gqò
C_ôû\^ ^ûñùe ^ì@ûñ ^ìé@ûñ Zû_R I @ûYaòK gqò _âKÌKê @^êcZò ù\aû ù\g _ûAñ aò_{^K @ùU ö ù\ge
Mâûcûke R^MYu Rúa^e Ée, Kéhò @[ð^úZòùe aòKûg KeòaûKê Z[û lê\â C_ôû\KKê ù_âû›ûj^ ù\aû
_eòaùð ieKûe Mûñe aò^òcdùe Kù_ðûùeUcû^u aRûe, eò@f AùÁUþ Z[û ùidûe aRûe @[ð^úZòKê
f\òaûKê ù~Cñ ùPÁû KeêQò @ûùc Zûe aòùeû] KeêQê ùaûfò Kêjû~ûA[ôfû ö
28

iõMâûcú GKZû

KéhK aòùeû]ô Rcò @]ôMâjY @¤ûù\g
aòeêþ¡ùe ù\gaýû_ú _âZòaû\

Kù_ðûùeUþcû^u Rcò jWÿ_Kê ijR KeòaûKê ùcû\ò ieKûe @ûYò[ôaû Rcò @]ôMâjY @¤ûù\g
aòeê¡ùe iò._ò.@ûA(Gcþ-Gfþ) I @Lôk bûeZ Kògû^ cRþ\êe ibûe ùK¦âúd KcòUò ù\A[ôaû ù\gaýû_ú
_âZòaû\ WÿûKeûe @õg Êeì_ ù\ge aòbò^Ü eûRýùe _âZòaû\ Kû~ðýKâc @^êÂòZ ùjûA~ûAQò ö Gjò Kâcùe
MZ Rû^ê@ûeú 19 ZûeòLùe aâjà_êe Vûùe Cbd iwV^ Ze`eê còkòZ bûùa MY aòùlûb @ûùdûRòZ
ùjûA[ôfû ù~Cñ[ôùe Ròfäûe aòbò^Ü @õPkeê gj gj KéhK Z[û Meòa ùfûK ù~ûMù\A Gjò R^ aòùeû]ô
@¤ûù\ge ùRûe\ûe _âZòaû\ Keò[ôùf ö

iò._ò.@ûA(GcþGfþ) ^òC ùWÿùcûKâûiúe M¬ûc Ròfäû gûLû I @Lôk bûeZ Kògû^ cRþ\êeþ
ibû (G.@ûA.ùK.Gcþ.Giþ) _leê còkòZ bûùa iÚû^úd \lòYûõPk eûRÊ Kcòg^eu Kû~ðýûkd
i¹êLùe @ûùdûRòZ Gjò MY aòùlûbùe aqûcûù^ ieKûeu Gjò Pûhú aòùeû]ô Gaõ Kù_ðûùeUþ
i_laû\ú @¤ûù\gKê aûZòf KeòaûKê \ûaú Keò eûÁâ_ Zòu CùŸgýùe \lòYûõPk eûRÊ
Kcòg^euê GK ÊûeK _Zâ _â\û^ Keò[ôùf ö
Gjò @aieùe @^êÂòZ ibûùe iò._ò.@ûA(GcþGfþ) eûRý cêL_ûZâ KùcâWÿ bûfP¦â,
G.@ûA.ùK.Gcþ.Giþ eûRý KcòUò ibý KùcâWÿþ eNê^û[ ^ûdK, KùcâWÿþ Kêg^û[ _â]û^ Gaõ
iò._ò.@ûA(GcþGfþ) Ròfäû KcòUò ibý KùcâWÿ _âZû_ ^ûdK, KùcâWÿþ ZeêY cjû_ûZâ, @û\òaûiú ù^Zû
iaòð^ Mcûw _âcêL ^òRe aqaý eLô ù\ge @bòaé¡ò I aòKûg ^ûñùe ùcû\ò ieKûee Gjò @¤ûù\gUò
aâòUòg _âYúZ 1894e Kkû @ûA^e _ê^ü _âPk^ ùaûfò Kjò[ôùf ö Gjû ù\ge Lû\ý iêelûKê
_âbûaòZ Keòaû ij KéhK,@û\òaûiú I Kéhò gâcòKu bòUûcûUò Z[û Pk«ò RúaòKûKê QùWÿA ù^aûKê
Zßeû^àòZ Keòa ö ù\ge Êû[ð \éÁòeê “aòù\gú Kµû^úuê Rcò ^êùjñ”, “PûhRcòùe gòÌ ^êùjñ” Gaõ
“ak_ìaðK Rcò @]ôMâjYKê icû¯ Ke” ùaûfò ùicûù^ \ûaú Keò[ôùf ö
iõMâûcú GKZû

29

_ûaðZú_ìecþ Vûùe @û\òaûiú K^þùb^þi^þ

Kù_ðûùeUþ Êû[ðùe ùcû\ò ieKûee
@û\òaûiú aòùeû]ô ^úZòKê ùRûe\ûe aòùeû]

Rcò, Rwf I _âûKéZòK iµ\ C_ùe ^òRe @]ôKûeKê iûaýÉ Keòaû _ûAñ MZ Rû^ê@ûeú 30
ZûeòLùe IWÿògû I @û§â _âù\ge iúcû«ùe [ôaû aòbò^Ü Ròfäûeê @ûiò[ôaû ijiâû]ôK @û\òaûiú @û§â _âù\ge
_ûaðZú_ìecþ ijeùe GK aògûk ùgûbû~ûZâû I K^þùb^þi^þùe ù~ûM ù\A[ôùf ö @Lôk bûeZ Kògû^
cRþ\êeþ ibû (G.@ûA.ùK.Gcþ.Giþ) I ùfûK iõMâûc cõP _leê còkòZ bûùa @ûùdûRòZ ùjûA[ôaû Gjò
@û\òaûiú K^þùb^þi^þùe ùK¦âe ùcû\ò ieKûe Z[û Cbd @û§â I IWÿògûe eûRý ieKûecû^u \ßûeû
aòKûg ^ûñùe aWÿ aWÿ Kµû^úu fûb _ûAñ @û\òaûiúu Rcò, Rwf Z[û RúaòKûKê QùWÿA ù^aûKê ù~Cñ
C\ýc @ûe¸ ùjûAQò ZûKê Zúaâ aòùeû] Keû~ûA[ôfû ö
ùi\ò^ _ìaðûjÜ 11Uû ùaùk Cbd iõMV^ _leê ijee C_KY×eê GK aWÿ ]eYe ùgûbû~ûZâû
aûjûeò icÉ cêLý eûÉûù\A K^þùb^þi^þ iÚkùe ~ûA _jô[ôfû ö ùgûbû~ûZâûe i¹êLùe Cbd iwV^e
ù^Zé cŠkú C_iÚòZ ejòaû ij ‘@û\òaûiúuê Rcò I Rwf C_ùe @]ôKûe \ò@’, ‘R^ aòùeû]ô Rcò @]ôMâjY
@£ûù\gKê _âZýûjûe Ke’, ‘Kù_ðûùeUþcû^u \ßûeû Rwf Z[û _âûKéZòK iµ\e fêUþ _ûAñ Rwf @]ôKûe
@ûA^ùe iõùgû]^ Keòaû a¦Ke’, ‘ù_ûfûaecþ ^\úa§ Gaõ aKèûAUþ LYò L^^ ^ûñùe @û\òaûiúuê
aòiÚû_òZ Keòaû a¦ Ke’, ‘ùcû\ò ieKûe \ßûeû Kù_ðûùeUþ Êû[ðùe @û\òaûiúu @]ôKûe C_ùe @ûKâcYKê
_âZòùeû] Ke’ @û\ò ùiæûMû^ \ò@û~ûA[ôfû ö @û§â _âù\ge aò_æaú iûõÄéZòK iwV^ ‘@eêùYû\d’e
iûõÄéZòK Kcðúcûù^ ^ûP I aûRû ijòZ ùgûbû~ûZâûe @ûMùe ^òRe _â\gð^ Keò[ôùf ö
c£ûjÜ aûeNû iê¡û iÚû^úd ùeûUûeú jfþùe G.@ûA.ùK.Gcþ.Giþ ù^Zû KùcâWÿþ Wÿò. iêùeg I ùfûK iõMâûc
cõPe ibû_Zò KùcâWÿþ Kêg^û[ _â]û^uê @£lZûùe K^þùb^þi^þ @ûe¸ ùjûA[ôfû ö _â[ùc ù\ge
KéhK Gaõ @û\òaûiú @ûù¦ûk^ùe gjú\ ùjûA[ôaû Z[û céZêý aeY Keò[ôaû iû[ôcû^u _âZò
30

iõMâûcú GKZû

\êA cò^òUþ ^úeaZû @af´^ Kfû _ùe iò._ò.@ûA(GcþGfþ) ^òC ùWÿùcûKâûiúe ùK¦âúd KcòUò ibý
KùcâWÿ IßûA. g´ûgòaû eûI Kû~ðýKâcKê C\þNûU^ Keò[ôùf ö KùcâWÿ eûI Zûu bûhYùe ùZùfwû^û,
^KþiûfaûWÿò I gâúKûKêfcþe igÈ KéhK @ûù¦ûk^e ùMøea{ßk AZòjûiKê cù^ _KûA ùiiaê fùXÿAe
‘kÊeì_ ù\ge gûiK ùgâYú KéhK Z[û @û\òaûiúcû^u Êû[ðùe KòQò @ûA^MZ _\ùl_ ù^aûKê aû£
ùjûA[ôùf ùaûfò Kjò[ôùf ö 2006e Rwf @]ôKûe @ûA^ aò ù\gùe @û\òaûiú I a^Rúaòcû^u
^òe«e iõMâûce `k ùaûfò Kjòaû ijòZ ZûKê aò Kû~ðýKûeú KeòaûKê ieKûee @û«eòKZû ù\LûC^[ôaû
ùi _âKûg Keò[ôùf ö ieKûe bìcòjú^ aòùgh Keò @û\òaûiú I \kòZuê Rcò ù\aû _eòaùð aòKûg Z[û
LYò L^^ ^ûñùe ù\ge KéhKcû^u RcòKê QùWÿA ù^A Kù_ðûùeUþcû^uê jÉû«e KeòaûKê ù~Cñ hWÿ~ª
KeêQò Zûe \éXÿ _âZòùeû] KeòaûKê ùi @ûjßû^ ù\A[ôùf ö
K^þùb^þi^þe cêLý aqû Z[û IWÿògûe RYûgêYû _âMZògúk aê¡òRúaò Gaõ ‘ic\éÁò’ _ZâúKûe iµû\K
iê]úe _…^ûdK ^òR aqaýùe ù\ge iõLýûMeòÂ R^Zû aòùgh Keò @û\òaûiúcû^uê eûR^úZò iõ_Kðùe
RûYòaûeê aõPòZ Keò eLôaû ùjCQò Êû]úù^ûe bûeZe iaêVûeê aWÿ eûRù^÷ZòK _âKÌ ùaûfò Kjò[ôùf ö
ù\ge gûiK ùgâYú \ßûeû fûMê Keû~ûC[ôaû aòKûge ùcûùWÿfKê ùi @û\òaûiúu Êû[ðe _eò_^Úú ùaûfò
@bòjòZ Keòaû ij ZûKê @ÊúKûe KeòaûKê Gaõ Rcò, Rwf Z[û _âûKéZòK iµ\ C_ùe Pûfò[ôaû _ê¬òe
@ûKâcYKê _âZòjZ KeòaûKê ùi @ûjßû^ ù\A[ôùf ö
@^ýZc @Zò[ô Z[û i´ò]û^ aòùghm aò.ùK, c^úh ^òRe aqaýùe i´ò]û^e _õPc @^êùz\ùe
@û\òaûiúcû^uê Kò_eò @]ôKûe ^ûñùe _âZûeYû Keû~ûAQò Zûe @aZûeYû Keò[ôùf ö
iò._ò.@ûA(GcþGfþ) ^òC ùWÿùcûKâûiú _ûUòðe _ìaðZ^ aò]ûdK Z[û aeòÂ @û\òaûiú ù^Zû KùcâWÿ
Mê¹ûWÿò ^ûeùidû ^òR aqaýùe ù\gùe aòbò^Ü gûiK ùgâYúe _ûUòðcû^u gûi^ Kûkùe @û\òaûiúcû^u
\d^úd iÚòZò iµKðùe @aZûeYû Keòaû ij ^ùe¦â ùcû\ò ieKûee @û\òaûiú aòùeû]ô @ûKâcYKê ùRûe\ûe
fùXÿA cû£cùe _âZòùeû] KeòaûKê WÿûKeû ù\A[ôùf ö
G.@ûA.ùK.Gcþ.Giþe RûZúd KcòUò i\iý KùcâWÿ bûfP¦â ^òR aqaýùe Kjò[ôùf, ‘~\òI ù\ge
R^iõLýûe @ûV _âZògZ R^Zû @û\òaûiú @U«ò Z[û_ò ùicûù^ jó aðcû^e aòKûg _âKâúdûe iaêVûeê
ùagú \êŸðhûe gúKûe @U«ò ö MZ Q@ \gK c£ùe ù\ge gûiK ùgâYú @û\òaûiúcû^uê ùicû^u Rcò,
Rwf I _âûKéZòK iµ\ C_ùe @]ôKûe ù\aûùe aò`k ùjûA[ôaû ùaùk @ûRò aòKûg ^ûñùe ùicû^ue
~ûjû aò KòQò @]ôKûe ejòQò ZûKê QùWÿA ù^aûKê PûjêñQ«ò ö ùcû\ò ieKûe ù\gú aòù\gú Kù_ðûùeUþcû^u
Êû[ðùe @û\òaûiúu aòeê¡ùe ~ê¡ ùNûhYû Keò[ôaû ùaùk jò¦êZßaû\ú gqòcûù^ ]cð ^ûñùe ùfûKu GKZûKê
bûwò Gjò _âKâúdûKê @]ôK ijR KeòaûKê C\ýc KeêQ«ò ö
ùZùfwû^ûe aeòÂ @û\òaûiú ù^Zû KùcâWÿ ùK.eùwdû ^òR aqaýùe ù_ûfûaecþ _âKÌ `kùe
fl fl @û\òaûiú ùicû^u Rcò, Rwf I RúaòKûKê jeûAaûKê ~ûC[ôaûeê Zû aòeê¡ùe ùRûe\ûe iõMâûc
KeòaûKê WÿûKeû ù\A[ôùf ö @û§â _âù\g G.@ûA.ùK.Gcþ.Giþ eûRý iõ_û\K KùcâWÿ \êMðû_âiû\ ^òRe
@]ôKûe I iµ\ C_ùe Kù_ðûùeUþ Z[û ieKûee còkòZ @ûKâcYKê fXÿê@û @ûù¦ûk^ Reò@ûùe cêKûaòfû
Keò jeûAaûKê @û\òaûiúcû^uê WÿûKeû ù\A[ôùf ö '_âMZògúk cjòkû iõMV^'e ù^Zâú KùcâWÿ flàú I
'@eêùYû\d' e aeòÂ iûõÄéZòK Kcðú KùcâWÿ eûcûeûI c¤ ^òRe aqaý eLô[ôùf ö
iõMâûcú GKZû

31

Rcò\ûeu Pû_ùe MêY_êe ù_ûfòie @MYZûªòK _âZòa§K

bìcòjú^uê Rcò @]ôKûe ^ù\ùf
ùRûe\ûe @ûù¦ûk^ _ûAñ ùPZûa^ú
MêY_êe ù_ûfòie icÉ _âZòa§K iùß Rcò C_ùe @]ôKûe \ûaúùe MêY_êe @ke bìcòjú^ ùfûKu
icûùag MZ cûyð iûZ ZûeòLùe i`kZûe ijòZ @^êÂòZ ùjûA~ûAQò ö @Lôk bûeZ Kògû^ cRþ\êe
ibû I ùfûK iõMâûc cõP _leê MêY_êe ije C_KY× A¦âûMêWÿûVûùe @ûùdûRòZ Gjò icûùagùe
MêY_êe @ke aòbò^Ü Mûñeê gj gj ùfûK ù~ûMù\A Rcò fùXÿAKê ùRûe\ûe KeòaûKê ùNûhYû Keò[ôùfö
@û\òaûiú ù^Zû ^òkKY× gaeu @¤lZûùe @^êÂòZ Gjò icûùagùe aqûcûù^ Cbd ùK¦â Z[û eûRý
ieKûeu R^ aòùeû]ô ^úZòe Zúaâ ^ò¦û Keòaû ijòZ ieKûe bìcòjú^ ùfûKuê Rcò ù\aûe Kû~ðýKâc
a\kùe aðcû^ _ê¬ò_òu _ûAñ Pûhúu RcòKê QùWÿAaûKê hWÿ~ª KeêQ«ò ùaûfò @bòù~ûM Keò[ôùf ö
bìcòjú^ ùfûKuê Rcò Z[û NeWÿòj _â\û^ Keòaû, iûjêKûeu ùa@ûA^ \Lfùe [ôaû @û\òaûiúu RcòKê
C¡ûe Keòaû, @û§âe ]^ú ùfûKu KaþRûùe ejò[ôaû Rcòeê ùicû^u ùa@ûA^ KaÔûKê jUûAaû, Rwf
Rcòùe _…û ù\aû, @û\òaûiú Mûñcû^uê aòRêkò ù~ûMûAù\aû @û\ò \ûaú i´kòZ GK iàûeK _ZâKê Cbd
iwV^ _leê GK _âZò^ò]ô cŠk MêY_êe C_Ròfäû_ûkuê ù\A @ke Rcò Rcû iciýûe Zêe« icû]û^
_ûAñ \ûaú Keò[ôùf ö
GVûùe CùfäL Keû~ûA_ûùe Kò ù~ Rcò @]ôKûe Z[û @^ýû^ý ùcøkòK \ûaú ù^A ùfûK iõMâûc
cõP I G.@ûA.ùK.Gcþ.Giþ _leê MêY_êeiÚòZ C_-Ròfäû_ûku @`òiþ i¹êLùe bìcòjú^ ùfûKu Gjò
Kû~ðýKâcKê iÚû^úd ù_ûfòi Ze`eê bŠêe KeòaûKê C\ýc Keû~ûA[ôfû ö MêY_êe ijeùe aòùlûb I
ùgûbû~ûZâû @ûùdûR^ _ûAñ Cbd iwV^ _leê iÚû^úd [û^ûùe aò]a¡ bûùa iìP^û c¤ \ò@û~ûA[ôùf
c¤ ù_ûfòi iÚû^úd Rcò\ûe-iûjêKûeu Pû_ùe @ûA^ gévkû _eòiÚòZò \gðûA C_ùeûq Kû~ðýKâc KeòaûKê
@^êcZò \ò@û~òa^ò ùaûfò ÆÁ c^û Keò ù\A[ôfû ö @ûùc c^û Keòaû iùß ijeùe Kû~ðýKâc Kùf
@ûagýK _Wÿòùf 144 ]ûeû Rûeú Keû~òa ùaûfò c¤ ]cK ù\A[ôfû ö ùZùa ù_ûfòie icÉ hWÿ~ª
iùß ùfûùK ijee C_KY×ùe [ôaû A¦âûMêWÿû Mâûcùe GKûVò ùjaû ijòZ icûùag Keò[ôùf ö ùfûK
iõMâûc cõPe eûRý KcòUò ibý iû[ô aê¡ Mcûw, iû]ûeY iõ_û\K iû[ô eNê^û[ ^ûdK, iû[ô jeòa§ê
Kû~ðú, eùcg gae, iûci^þ Mcûw _âcêL ù~ûMù\A ù_ûfòie @MYZûªòK @ûPeYe Zúaâ ^ò¦û Keòaû
ijòZ @ûMûcú \ò^ùe MêY_êe @õPkùe bìcòjú^ @û\òaûiú Z[û \kòZu Rcò @]ôKûe _ûAñ @ûù¦ûk^Kê
ùRûe\ûe KeòaûKê WÿûKeû ù\A[ôùf ö icûùage icû¯ò _ùe A¦âûMêWÿûVûeê GK ùgûbû~ûZâûùe ùfûùK
MêY_êe C_ Ròfäû_ûku Kû~ðýûkd _~ðý« ~ûA iÚû^úd C_-Ròfäû_ûkuê aòbò^Ü \ûaú iõ_Kðùe @aMZ
KeûA[ôùf ö
MêY_êe @õPkùe bìcòjú^ ùfûùK MZ Zò^ò ahð ]eò ùfûK iõMâûc cõPe ù^ZéZßùe Rcò fùXÿA
Keòaû ijòZ \êA gj GKeeê @]ôK Rcò Z[û KûRêaûWÿKê iûjêKûeu Vûeê cêKêkûA _ûeòQ«ò ö iÚû^úd
ù_ûfòi iûjêKûeu Êû[ðùe Gjò @ûù¦ûk^Kê \aûAaû _ûAñ jó fMûZûe C\ýc KeòQò ö
32

iõMâûcú GKZû