You are on page 1of 36

Jeerj %eeveesoÙe «evLeceeuee keâe heg<he veb.

456
ISBN-978-93-84003-67-8

efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve Éeje mebÛeeefuele

Jeerj %eeveesoÙe «evLeceeuee

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e
(leerveueeskeâ kesâ)
(efleueesÙeheCCeòeer-ef$eueeskeâmeej-efmeæevlemeejoerhekeâ-ueeskeâefJeYeeiepebyetoerJe-heCCeòeer-DeeefohegjeCe «ebLeeW mes Gæ=le)

-mebkeâuevekeâ$eeapewve meceepe keâer meJeexÛÛe meeOJeer,
oes yeej [er.efuešd. keâer ceeveo GheeefOe mes Deuebke=âle
hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe

Fme «evLeceeuee ceW efoiecyej pewve Dee<e&ceeie& keâe hees<eCe keâjves Jeeues efnvoer,
mebmke=âle, Øeeke=âle, keâVeÌ[, Deb«espeer, iegpejeleer, ceje"er Deeefo Yee<eeDeeW
kesâ vÙeeÙe, efmeæevle, DeOÙeelce, Yetieesue-Keieesue, JÙeekeâjCe Deeefo
efJe<eÙeeW hej ueIeg SJeb Je=nod «ebLeeW keâe cetue SJeb DevegJeeo meefnle
ØekeâeMeve neslee nw~ meceÙe-meceÙe hej Oeeefce&keâ
ueeskeâesheÙeesieer ueIeg hegefmlekeâeSB Yeer
ØekeâeefMele nesleer jnleer nQ~

-: mebmLeeefhekeâe SJeb ØesjCeeœeesle :-

ßeer %eeveceleer ceeleepeer
pebyetÉerhe nefmleveehegj heefjmej ceW efJejepeceeve YeieJeeve ßeer MeebefleveeLe kegbâLegveeLe
DejnveeLe SJeb leerveueeskeâ jÛevee kesâ Øeefle<"ehevee efoJeme heâe. Meg. 5,
23 heâjJejer 2015 kesâ Gheue#Ùe ceW ØekeâeefMele

hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe ßeer %eeveceleer ceeleepeer
(oes yeej [er.efuešd. keâer ceeveo GheeefOe mes Deuebke=âle)

-: ceeie&oMe&ve :-

Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe ßeer Ûevoveeceleer ceeleepeer
(heerSÛe.[er. keâer ceeveo GheeefOe mes Deuebke=âle)

-ØekeâeMekeâ-

-: efveoxMekeâ SJeb mecheeokeâ:-

efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve
pecyetÉerhe-nefmleveehegj (cesj") G.Øe., heâesve veb.- (01233) 280184, 280994
Website : www.jambudweep.org, E-mail : jambudweeptirth@gmail.com
Facebook : jaintirthjambudweep

COURTESY-JAIN BOOK DEPOT
C/o Shri Nabhi Kumar Manav Kumar Jain
C-4, Opp. PVR Plaza, Cannaught Place, New Delhi-1
Ph.-011-23416101-02-03/Website : www.jainbookdepot.com

øeLece mebmkeâjCe
1100 ØeefleÙeeB

Jeerj efve. meb. 2541
heâe. Meg. 5, 23 heâjJejer 2015

cetuÙe
24/-®.

keâce&Ùeesieer heer"eOeerMe mJeefmleßeer jJeervõkeâerefle& mJeeceerpeer
-: ØeyebOe mecheeokeâ :-

peerJeve ØekeâeMe pewve
meJee&eOf ekeâej ØekeâeMekeâeOeerve
keâcheesepf ebie - %eeveceleer vesšJeke&â
pecyetÉerhe-nefmleveehegj (cesj") G.Øe.

(3)

(4)

mecheeokeâerÙe

ØemleeJevee

—heer"eOeerMe mJeefmle ßeer jJeervõkeâere|le mJeeceerpeer
hebÛecekeâeue ceW mee#eeled leerLeËkeâj YeieJevleeW keâer JeeCeer keâes megveves keâe DeJemej lees
YeJÙeelceeDeeW keâes veneR efceue mekeâlee efkeâvleg Gvekesâ cegKe mes efvekeâueer ÉeoMeebie ¤he
JeeCeer keâe Deepe nce «ebLeeW kesâ ceeOÙece mes mJeeOÙeeÙe keâj %eeveece=le keâe heeve keâj
mekeâles nQ~ ÉeoMeebie JeeCeer Deepe kesâJeue DebMe cee$e ¤he ceW GheueyOe nw efheâj Yeer
DeLeen nw~
Jele&ceeve ceW mee#eeled mejmJeleer ceelee kesâ lees nceW oMe&ve veneR nes mekeâles efkeâvleg
mejmJeleer mJe¤hee hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer kesâ oMe&ve keâj nce
OevÙe nQ~ efpevneWves ‘‘ieeiej ceW meeiej’’ kesâ meceeve Deveskeâ «ebLeeW keâe uesKeve keâjkesâ nceW
Øeoeve efkeâÙes nQ~ vÙeeÙe, JÙeekeâjCe, efmeæeble, Yetieesue Deeefo efpeve keâef"ve efJe<eÙeeW mes
ueesie otj Yeeieles nQ~ ueesns kesâ Ûeves Ûeyeeves kesâ meceeve ceeveles nQ Gve efJe<eÙeeW ceW ceeleepeer
ves efvejvlej efÛebleve ceveve keâjkesâ ÚeÚ mes veJeveerle keâer lejn Deeiece kesâ ietÌ{ efJe<eÙeeW
ceW mes meej ¤he ceW efvekeâeuekeâj Deeiece veJeveerle Øeoeve efkeâÙee nw Deewj DeYeer Yeer
uesKeveer melele ØeJeenceeve nw~ hetpÙe ceeleepeer Ùes meye keâeÙe& keâjves ceW DelÙevle
Deelceeuneo keâe DevegYeJe keâjleer nQ~
efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve Deheves Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee kesâ
ceeOÙece mes DeYeer lekeâ hetpÙe ceeleepeer Éeje efueefKele ueieYeie 400 «ebLeeW keâe ØekeâeMeve
keâj Ûegkeâe nw Deewj efvejblej Ûeeueg nw~ hetpÙe ceeleepeer Éeje efueefKele SJeb mebkeâefuele
Deveskeâ ke=âefleÙeeW kesâ ØekeâeMeve keâe meewYeeiÙe «ebLeceeuee keâes Øeehle nes jne nw~ efpeveceW
mes Skeâ Deewj veF& ke=âefle ‘‘Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e’’ Yeer Deehe lekeâ hengBÛe jner nw pees
hetJee&ÛeeÙeeX Éeje ØeCeerle keâjCeevegÙeesie kesâ «ebLeeW mes mebkeâefuele nw~ Fme hegmlekeâ kesâ Éeje
Deke=âef$ece efpeveeEyeyeeW keâer Jebovee keâj Deehe meYeer Deheves mecÙeioMe&ve keâes ÂÌ{ keâjW Deewj
hegCÙe keâe Depe&ve keâjW Ùener cebieue YeeJevee nw~

N:M

—Øe%eeßeceCeer Deee|Ùekeâe Ûevoveeceleer
DeLe&keâlee& YeieJeeve ceneJeerj kesâ cegKe mes efve:me=le JeeCeer keâes «ebLekeâlee& ßeer ieewlece
ieCeOej mJeeceer ves mebhetCe& ÉeoMeebie kesâ ¤he ceW efveyeæ efkeâÙee pees Deepe nceW DebMe ¤he
ceW GheueyOe nw~ Jele&ceeve ceW pewve Deeiece ceW Gme ÉeoMeebie keâes Ûeej DevegÙeesieeW ceW efveyeæ
efkeâÙee ieÙee nw~ pees nQ ØeLeceevegÙeesie, keâjCeevegÙeesie, ÛejCeevegÙeesie Deewj õJÙeevegÙeesie~
efpemeceW keâjCeevegÙeesie kesâ «ebLeeW ceW mebhetCe& leerve ueeskeâ keâe JeCe&ve Deelee nw efpemeceW
DeOeesueeskeâ, ceOÙeueeskeâ Deewj TOJe&ueeskeâ ceW efmLele ke=âef$ece-Deke=âef$ece ÛewlÙe-ÛewlÙeeueÙeeW
kesâ efJe<eÙe ceW nceW Deeiece kesâ heefjØes#Ùe ceW %eeve neslee nw~
pewve meceepe keâer meJeexÛÛe meeOJeer hetpÙeieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer ves
Deheves 62 Je<e& kesâ oeref#ele peerJeve ceW efkeâÙes ieÙes ÛeejeW DevegÙeesieeW kesâ mJeeOÙeeÙeDeOÙeÙeve mes Øeehle %eeve kesâ Dece=le keâes Deepe meej ¤he ceW nceejs meeceves Deveskeâ ueIeg
Je=nod hegmlekeâeW kesâ Éeje Øeoeve efkeâÙee nw Deewj keâj jner nQ GveceW mes ner Skeâ Deewj veF&
ke=âefle nceejs meeceves Dee jner nw ‘‘Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e’’~ efpemeceW hetpÙe ceeleepeer ves
efleueesÙeheCCeleer, ef$eueeskeâmeej, ueeskeâ efJeYeeie, pebyetÉerJeheCCeòeer, efmeæeblemeej oerhekeâ
Deeefo keâjCeevegÙeesie kesâ «ebLeeW mes efvekeâeue keâj leerveueeskeâ kesâ mebhetCe& Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#eeW
keâe meØeceeCe JeCe&ve efkeâÙee nw~
DeOeesueeskeâ ceW YeJeveJeemeer Je JÙeblej osJeeW kesâ YeJeveeW kesâ yeenj Jesoer SJeb hejkeâesšs
ceW leLee FvõeW kesâ ÙeneB DeesueieMeeuee kesâ Deeies ÛewlÙeJe=#e nQ~ Jesoer kesâ yee¢e Yeeie ceW
ÛewlÙeJe=#eeW mes meefnle Ûeej Øekeâej kesâ Jeve nesles nQ~ efpeveceW YeJeveJeemeer osJeeW kesâ ÙeneB
ÛewlÙeJe=#eeW kesâ cetueYeeie ceW ÛeejeW efoMeeDeeW ceW ØelÙeskeâ ceW heuÙebkeâemeve mes efmLele heebÛe—
heebÛe efpeveØeefleceeSB leLee JÙeblej osJeeW kesâ ÙeneB Ûeej—Ûeej megJeCe&ceÙe ØeefleceeSB efJejepeceeve
jnleer nQ~
ceOÙeueeskeâ ceW pebyetÉerhe kesâ hejkeâesšs ceW, heeb[gkeâJeve kesâ efpevecebefojeW ceW ÛewlÙeJe=#e
nQ efpeveceW ØelÙeskeâ Je=#e kesâ ÛeejeW Deesj efJeefJeOe Øekeâej kesâ jlveeW mes efvee|cele Ûeej—Ûeej
efpeve Deewj efmeæeW keâer ØeefleceeSB nQ~
Dee"JeW veboerMJej Éerhe ceW ÛeejeW efoMeeDeeW ceW Ûeej—Ûeej yeeJeÌ[er kesâ ÛeejeW Deesj
Ûeej—Ûeej Jeve GÅeeve nQ~ FveceW ÛeeQme" ÛewlÙeJe=#e nQ~

(5)
pebyetÉerhe mes Deeies DemebKÙeele Éerhe mecegõeW kesâ heMÛeeled hegve: Gmeer veece keâe otmeje
pebyetÉerhe Deelee nw efpemekeâer jÛevee hetJe& pebyetÉerhe mes efYeVe nw~ Fme Éerhe ceW Yeer Deveskeâ
osJeeW kesâ veiej nQ efpeveceW efJepeÙe veece kesâ osJe MeesYeeÙeceeve nesles nQ~ efpevekesâ ØeemeeoeW
ceW efpevecebefoj Yeer nQ~ veiejeW kesâ yeejn ÛeejeW Deesj JeveKeC[ nQ pees ÛewlÙeJe=#eeW mes
mebÙegòeâ nQ~ pewmee efkeâ efleueesÙeheCCeòeer «ebLe ceW keâne nw—
Sosmegb Ûesòeogcee YeeJeCeÛesòehheceeCemeeefjÛÚe~
leeCe ÛeGmeg efomeemegb ÛeGÛeGefpeCeCeenheef[ceeDees~~230~~
DeLee&led Fve JeveeW ceW YeeJeveueeskeâ kesâ ÛewlÙeJe=#eeW kesâ ØeceeCe mes meÂMe pees
ÛewlÙeJe=#e nQ efmLele nQ Gvekeâer ÛeejeW efoMeeDeeW ceW Ûeej—Ûeej efpevesvõ ØeefleceeSB nQ~
TOJe&ueeskeâ ceW Jewceeefvekeâ osJeeW kesâ veiej kesâ yeenj GÅeeve ceW, meewOece& Deeefo mJeieeX
ceW, ØelÙeskeâ keâuhe ceW ÛeejeW heeMJe&YeeieeW ceW efJejepeceeve Ssmeer ØeefleceeDeeW mes megMeesefYele
vÙe«eesOe DeeÙeeie Je=#e nesles nQ~ Ùes Je=#e ØeceeCe ceW pebyetJe=#e kesâ meceeve nesles nQ~ efpeveceW
cetue Yeeie ceW ØelÙeskeâ efoMee ceW Skeâ—Skeâ efpeveØeeflecee nesleer nw~ veJe«ewJesÙekeâ Deeefo ceW
Yeer ÛewlÙeJe=#e nesles nQ Ssmee efleueesÙeheCCeòeer «ebLe ceW JeCe&ve DeeÙee nw~
leerLeËkeâj YeieJeeve kesâ meceJemejCeeW ceW ÛeewLeer GheJeve Yetefce leLee Ú"er keâuheYetefce
ceW Yeer ÛewlÙeJe=#e Je efmeæeLe&Je=#e hej efpeveØeefleceeSB nesleer nQ~ pees ØelÙeskeâ efoMee ceW
Skeâ—Skeâ nQ~ keâuheYetefce ceW veces¤, ceboej, mebleevekeâ Deewj heefjpeele Ùes Ûeej efmeæeLe&
Je=#e nesles nQ efpeveceW Ûeej—Ûeej jlveceÙeer efmeæeW keâer ØeefleceeSB nesleer nQ Ssmee efleueesÙeheCCeòeer,
DeeefohegjeCe «ebLeeW ceW Jee|Cele nw~
Deble ceW ÛewlÙeJebovee<škeâ ceW hetpÙe ceeleepeer ves cee$e 9 MueeskeâeW ceW mebhetCe& leerveeW
ueeskeâeW kesâ Deke=âef$ece efpevecebefojeW keâer Jebovee keâer nw efpemekeâe Øeefleefove hee" keâjkesâ nce
Yeer Gve efpeveeueÙeeW kesâ Jebove keâe hegCÙe Øeehle keâj mekeâles nQ~
Fme hegmlekeâ keâe mJeeOÙeeÙe keâj Deehe meYeer mener Deeieceesòeâ %eeve Øeehle keâj
Deheves %eeve keâer Je=efæ keâjW leYeer hetpÙe ceeleepeer keâe heefjßece keâjvee meeLe&keâ nesiee~
Fme DecetuÙe ke=âefle keâes Øeoeve keâjves Jeeueer hetpÙe ceeleepeer kesâ ÛejCeeW ceW Meled—Meled
veceve~

N:M

(6)

oes Meyo
—Deee|Ùekeâe megÂÌ{celeer (mebIemLe)
pees YeefJepeve leerveeW ueeskeâeW kesâ, meye ÛewlÙeJe=#e keâes Ùepeles nQ~
ßeer efpeveeEyeyeeW kesâ Jebove mes, mebhetCe& meewKÙe keâes Yepeles nQ~~
leerveueeskeâ nceejs pewve Meemeve keâe meJe&ceevÙe Øeleerkeâ efÛevn nw~ efpemekeâer TBÛeeF& 14
jepet ceeveer ieF& nw~ leLee efpemekesâ yeerÛeeW—yeerÛe ceW 13 jepet TBÛeer $eme vee[er nw efpemekesâ
Deboj ner leerveeW ueeskeâ ceeves nQ~ Fve leerveeW ueeskeâeW ceW ner mebhetCe& ke=âef$ece—Deke=âef$ece ÛewlÙe—
ÛewlÙeeueÙe nQ efpeveceW mes Je=#eeW keâer keâšefveÙeeW hej efpeveØeefleceeSB nQ lees Jes Je=#e ÛewlÙeJe=#e
keânueeles nQ~
hetpÙe ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer ves Øemlegle hegmlekeâ ceW leerve ueeskeâ ceW
keâneB hej ke=âef$ece—Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e efJeÅeceeve nQ Fmekeâe keâjCeevegÙeesie kesâ «ebLeeW mes
efvekeâeuekeâj Skeâ peien mebkeâueve keâj efoÙee nw pees nce meyekesâ efueÙes DelÙevle GheÙeesieer Deewj
%eeveJeOe&keâ nw keäÙeeWekf eâ Fleves yeÌ[—s yeÌ[s «ebLeeW keâe mJeeOÙeeÙe meeOeejCe peveceeveme kesâ efueÙes
Deefle og¤n keâeÙe& nw~ Fve veÙes—veÙes efJe<eÙeeW keâes hetpÙe ceeleepeer pewve Deeiece ceW mes Deeuees[ve
keâjkesâ nceW cekeäKeve kesâ ¤he ceW Øeoeve keâjleer nQ pees nceejs Thej yeÌ[e Ghekeâej nw~
keâjCeevegÙeesie kesâ efJe<eÙe keâes ØeeÙe: yengle keâce efJeÉeved Deewj meeOeg peve mJeeOÙeeÙe
keâjles nQ keäÙeeWefkeâ Ùen keâef"ve efJe<eÙe ceevee peelee nw, hejvleg hetpÙe ceeleepeer ves lees
pebyetÉerhe—nefmleveehegj ceW mee#eeled pebyetÉerhe, lesjnÉerhe Deewj leerveueeskeâ keâer jÛevee keâes
Oejleer hej meekeâej keâjJeekeâj Fme efJe<eÙe keâes DelÙevle mejue yevee efoÙee nw~ efpemes
osKekeâj nj JÙeefòeâ Deefle Deevebefole neslee nw~ leerve ueeskeâ leLee lesjnÉerhe keâer jÛevee ceW
keâneB—keâneB hej ÛewlÙeJe=#e efmLele nQ Deehe mee#eeled Deekeâj Gvekesâ oMe&ve keâjkesâ Demeerce
hegCÙe keâe Depe&ve keâj mekeâles nQ~
hetpÙe ceeleepeer Deheves #eCe—#eCe keâe meogheÙeesie keâjleer nQ leLee Øeefleefove leLee
DemJemLe DeJemLee ceW Yeer Fve leerveeW ueeskeâeW kesâ efpevecebefojeW keâe OÙeeve ceW hejes#e efÛevleve
keâjleer jnleer nQ~ Ssmeer ceneve ceeleepeer keâer efMe<Ùelee Øeehle keâj cegPes Yeer Ssmeer Deke=âef$ece
jÛeveeDeeW keâer Øeefleke=âefleÙeeW keâe oMe&ve keâjves keâe meewYeeiÙe efceue jne nw Ùen yeÌ[s hegCÙe keâe
Øeefleheâue nw~ Deeieeceer YeJeeW ceW keâYeer mee#eeled Yeer Fve Deke=âef$ece jÛeveeDeeW keâe oMe&ve ueeYe
Øeehle nes Fmeer DeeMeerJee&o keâer keâecevee keâjles ngS hetpÙe ceeleepeer kesâ ÛejCeeW ceW keâesefš—
keâesefš veceve Jeboeefce~ leYeer lees Ùes hebefòeâÙeeB hetpÙe ceeleepeer kesâ efueÙes De#ejMe: melÙe nQ—
%eeveceleer ceeleepeer lesjer, Ùener efveMeeveer~
Skeâ neLe ceW efheÚer, otpes ceW efpeveJeeCeer~~

(7)

(8)

hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe

efJe<eÙeeveg›eâceefCekeâe

ßeer %eeveceleer ceeleepeer keâe mebe#f ehle-heefjÛeÙe
-Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe Ûevoveeceleer
pevcemLeeve-efškewâleveiej (yeejeyebkeâer) G.Øe.
pevceefleefLe-Deemeespe megoer 15 (MejohetefCe&cee) efJe. meb. 1991, (22 Dekeäštyej meved 1934)
peeefle-De«eJeeue efo. pewve, iees$e-ieesÙeue, veece-kegâ. cewvee
ceelee-efhelee-ßeerceleer ceesefnveer osJeer SJeb ßeer Úesšsueeue pewve
Deepevce yeÇÿeÛeÙe& ›ele-F&. meved 1952, yeejeyebkeâer ceW MejohetefCe&cee kesâ efove
#egeuf uekeâe oer#ee-Ûew$e ke=â. 1, F&. meved 1953 keâes ceneJeerjpeer DeefleMeÙe #es$e (jepe.) ceW DeeÛeeÙe&jlve
ßeer osMeYet<eCe peer cenejepe mes~ veece-#egefuuekeâe Jeerjceleer
DeeefÙe&keâe oer#ee-JewMeeKe ke=â. 2, F&. meved 1956 keâes ceeOeesjepehegje (jepe.) ceW Ûeeefj$eÛe›eâJeleea 108
DeeÛeeÙe& ßeer Meebeflemeeiej peer keâer hejcheje kesâ ØeLece heóeOeerMe DeeÛeeÙe& ßeer Jeerjmeeiej peer cenejepe kesâ
keâjkeâceueeW mes~
meeefneflÙekeâ ke=âeflelJe-De°menœeer, meceÙemeej, efveÙecemeej, cetueeÛeej, keâeleb$e-JÙeekeâjCe, <ešdKeC[eiece
Deeefo «ebLeeW kesâ DevegJeeo/šerkeâeSb SJeb ueieYeie 300 «ebLeeW keâer uesefKekeâe~
[er.efuešd. keâer ceeveo GheeefOe-meved 1995 ceW DeJeOe efJe.efJe. (hewâpeeyeeo) Éeje SJeb leerLeËkeâj ceneJeerj
efJeÕeefJeÅeeueÙe cegjeoeyeeo Éeje 8 DeØewue 2012 keâes ‘‘[er.efuešd.’’ keâer ceeveo GheeefOe mes efJeYetef<ele~
leerLe& efvecee&Ce ØesjCee-nefmleveehegj ceW pebyetÉerhe, lesjnÉerhe, leerveueeskeâ Deeefo jÛeveeDeeW kesâ efvecee&Ce, MeeÕele
leerLe& DeÙeesOÙee keâe efJekeâeme SJeb peerCeexæej, ØeÙeeie-Fueeneyeeo (G.Øe.) ceW leerLeËkeâj $e+<eYeosJe lehemLeueer leerLe& keâe
efvecee&Ce, leerLeËkeâj pevceYetecf eÙeeW keâe efJekeâeme ÙeLee-YeieJeeve ceneJeerj pevceYetecf e kegâC[uehegj (veeueboe-efyenej) ceW
‘vebÅeeJele& cenue’ veecekeâ leerLe& efvecee&Ce, YeieJeeve heg<heobleveeLe keâer pevceYetecf e keâekeâvoer leerLe& (efvekeâš ieesjKehegjG.Øe.) keâe efJekeâeme, YeieJeeve heeÕe&veeLe kesâJeue%eeveYetecf e DeefnÛÚ$e leerLe& hej leerme Ûeewyeermeer cebeof j, nefmleveehegj ceW
pecyetÉerhe mLeue hej YeieJeeve Meebelf eveeLe-kegâb LegveeLe-DejnveeLe keâer 31-31 hegâš Gòegib e Ke[dieemeve Øeeflecee, ceebieerlegib eer
ceW efvecee&CeeOeerve 108 hegâš Gòebibg e YeieJeeve $e+<eYeosJe keâer efJeMeeue Øeeflecee, ceneJeerj peer leerLe& hej ceneJeerj Oeece
ceW hebÛeyeeueÙeefle cebefoj, efMe[ea ceW %eeveleerLe& FlÙeeefo~
ceneslmeJe ØesjCee-hebÛeJe<eeaÙe pecyetÉerhe ceneceneslmeJe, YeieJeeve $e+<eYeosJe Debleje&°^erÙe efveJee&Ce
ceneceneslmeJe, DeÙeesOÙee ceW YeieJeeve $e+<eYeosJe cenekegbâYe cemlekeâeefYe<eskeâ, kegâC[uehegj ceneslmeJe, YeieJeeve
heeÕe&veeLe pevcekeâuÙeeCekeâ le=leerÙe menœeeefyo ceneslmeJe, efouueer ceW keâuheõgce ceneceC[ue efJeOeeve keâe Sself eneefmekeâ
DeeÙeespeve FlÙeeefo~ efJeMes<e™he mes 21 efomecyej 2008 keâes pecyetÉerhe mLeue hej efJeÕeMeebefle DeeEnmee
meccesueve keâe DeeÙeespeve ngDee, efpemekeâe GodIeešve Yeejle keâer lelkeâeueerve je°^heefle ßeerceleer ØeefleYee osJeeremf ebn
heešerue Éeje efkeâÙee ieÙee~
Mew#eefCekeâ ØesjCee-‘pewve ieefCele Deewj ef$eueeskeâ efJe%eeve’ hej Debleje&°^erÙe mebiees‰er, je°^erÙe kegâueheefle
meccesueve, Feflenemekeâej meccesueve, vÙeeÙeeOeerMe meccesueve SJeb DevÙe Deveskeâ je°^erÙe-Debleje&°^erÙe mlej kesâ
mesefceveej Deeefo~
jLe ØeJele&ve ØesjCee-pecyetÉerhe %eevepÙeesefle (1982 mes 1985), meceJemejCe ßeerefJenej (1998 mes
2002), ceneJeerj pÙeesefle (2003-2004) keâe Yeejle YeüceCe~
Fme Øekeâej efvelÙe vetleve YeeJeveeDeeW keâer peveveer hetpÙe ceeleepeer efÛejkeâeue lekeâ Fme JemegOee keâes
megMeesefYele keâjleer jnW, Ùener cebieue keâecevee nw~

›eâ. meb.
1.
2.

efJe<eÙe

he=‰ mebKÙee

cebieueeÛejCe
ÛewlÙeJe=#e keâe JeCe&ve

1
3

(DeOeesueeskeâ kesâ ÛewlÙeJe=#e)
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

YeJeveJeemeer osJeeW kesâ efpevecebefoj
YeJeveJeemeer osJeeW kesâ ÛewlÙeJe=#e
FvõeW kesâ ÙeneB DeesueieMeeuee kesâ Deeies ÛewlÙeJe=#e
JÙeblej osJeeW kesâ efpevecebefoj
JÙeblej osJeeW kesâ ÛewlÙeJe=#e (efleueesÙeheCCeòeer mes)
JÙeblej osJeeW kesâ ÛewlÙeJe=#e (efmeæevlemeej oerhekeâ mes)
JÙeblej osJeeW kesâ ÛewlÙeJe=#e (ueeskeâefJeYeeie mes)

7
9
11
13
15
16
18

(ceOÙeueeskeâ ceW ÛewlÙeJe=#e)
10. pebyetÉerhe kesâ hejkeâesšs ceW ÛewlÙeJe=#e
11. Deke=âef$ece cebefoj ceW ÛewlÙeJe=#e, efmeæeLe&Je=#e Deeefo
ceW efpeveØeefleceeSB (heeb[gkeâJeve kesâ efpevecebefoj ceW ÛewlÙeJe=#e)
12. Deke=âef$ece cebefoj kesâ hejkeâesšs ceW ÛewlÙeJe=#e efmeæeLe&Je=#e SJeb
OJepeeSB (mlethe Je ÛewlÙeJe=#e ceW efpeveØeefleceeSB)
13. veboerMJejÉerhe ceW ÛewlÙeJe=#e
14. efÉleerÙe pebyetÉerhe ceW efpevecebefoj Je ÛewlÙeJe=#e

19
20
26
30
34

(TOJe&ueeskeâ kesâ ÛewlÙeJe=#e)
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.

Jewceeefvekeâ osJeeW kesâ veiej kesâ yeenj GÅeeve ceW ÛewlÙeJe=#e
meewOece& Deeefo mJeieeX ceW ÛewlÙeJe=#e SJeb efpevecebefoj (efle. he. mes)
ØelÙeskeâ Fbõ veiej kesâ ÛeejeW lejheâ ÛewlÙeJe=#e
veJeiewJesÙekeâ Deeefo ceW ÛewlÙeJe=#e
Fvõ kesâ veiej kesâ yeenj GÅeeve ceW ÛewlÙeJe=#e SJeb efpeveØeeflecee
meewOece& mJeie& ceW efpevecebefoj ÛewlÙeJe=#e (ueeskeâefJeYeeie mes)
mJeieeX ceW ÛewlÙeJe=#e SJeb ceevemlebYe ceW leerLeËkeâj kesâ Jem$eeYejCeeefo
meceJemejCe ceW ÛewlÙeJe=#e Je efmeæeLe&Je=#e hej efpeveØeefleceeSB
meceJemejCe ceW GheJeveYetefce ceW ÛewlÙeJe=#eeW ceW efpeveØeefleceeSB
meceJemejCe ceW Ú"er Yetefce ceW efmeæeLe&Je=#eeW ceW efpeveØeefleceeSB
ÛewlÙeJebovee<škeâ
ØeMeefmle

44
46
47
48
48
49
51
53
55
59
60
62

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(1)

(2)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
—Ûeewyeesue—Úbo—

cesje cebieue keâjW meJe&, DenËle efmeæ yegæe efpevejepe~
kesâJeefue efpeve DeJeefOe%eeveer, ceveŠheÙe&Ùe%eeveer $e+ef<ejepe~~
ÛeewoMe hetJe& Debie heejbiele, Debieyee¢e ßeglemebheVee~
yeejn lehe lehemeer iegCe Deewj, iegCeeWÙegle cene$e+efæ MejCee~~2~~

`
Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e
cebieueeÛejCeced
Den&vlemleerLe&keâlee&jes, efvelÙeb kegâJe&vleg cebieueced~
Sles < eeb Øeef l eceeMÛeeef h e, keg â Je& v leg cece ceb i eueced ~ ~1~~
cece cebieueb Dejnblee Ùe efmeæe Ùe yegæe Ùe efpeCee Ùe kesâJeefueCees DeesefnCeeefCeCees
ceCeheppeJeCeeefCeCees ÛeGomehegJJebieefceCees megomeefceefo—meefceæe Ùe leJees Ùe JeejnefJenes
leJemmeer, iegCee Ùe iegCeJeblees Ùe, cenefjmeer eflelLeb eflelLebkeâje Ùe, heJeÙeCeb heJeÙeCeer Ùe,
CeeCeb CeeCeer Ùe, obmeCeb obmeCeer Ùe, mebpecees mebpeoe Ùe, efJeCeDees efJeCeoe Ùe, yebYeÛesjJeemees
yebYeÛeejer Ùe, iegòeerDees ÛesJe iegefòeceblees Ùe, cegòeerDees ÛesJe cegefòeceblees Ùe, meefceoerDees ÛesJe
meefceefoceblees Ùe, memeceÙehej-meceÙeefJeot, KebeflekeäKeJeiee Ùe KebefleJeblees Ùe, KeerCeceesne
Ùe KeerCeJeblees Ùe, yeesefnÙeyegæe Ùe yegefæceblees Ùe, ÛesFÙe®keäKee Ùe ÛesFÙeeefCe1~
1. ßeer ieewlece ieCeOej efJejefÛele efve<eerefOekeâe oC[keâ~

leerLe& Deewj leerLeËkeâj ØeJeÛeve, ØeJeÛeveÙegle Je %eeve %eeveer~
meöMe&ve mecÙei°er, mebÙece Je mebÙeceer cegefveOÙeeveer~~
efJeveÙe leLee megefJeveÙeÙegle meeOet, yeÇÿeÛeÙe& ›ele yeÇÿeÛeejer~
iegefhle iegefhleOej cegefòeâ cegefòeâÙegle, meefceefle Deewj meefceefleOeejer~~3~~
mJecele Deewj hejcele kesâ %eelee, #eceeMeerue De® #ehekeâ cegveer~
#eerCeceesn Ùeefle yeesefOeleyegæ, yegefæ$e+æerÙegle hejcecegveer~~
ÛewlÙeJe=#e efpeveefyecye Deke=âef$ece-ke=âef$ece efpeleves ef$eYegJeve ceW~
cesje cebieue keâjW meYeer Ùes, Ùes cebieueØeo eflengBpeie ceW~~4~~
—Deveg°ghed Úbo—

Deke=âef$eceefpeveeieejs<—JevÙe$eeefhe Ûe Ùes efmLelee:~
ÛewlÙeJe=#eeMÛelegefo&#eg, les ces kegâJe&vleg cebieueced~~5~~
ÛewlÙeJe=#es<eg ÛewlÙeeefve, Ûelegefo&#eg efJeYeevlÙeefhe~
leeefve meJee&efCe efyecyeeefve, kegâJe&vleg cece cebieueced~~6~~
—Ûeewyeesue—Úbo—

ÛeewyeermeeW leerLeËkeâj ØeYeg keâes, YeefòeâYeeJe mes veceve keâ¤B~
Gvekesâ ßeer ÛejCeeW ceW Mele—Mele, ØeCeceve keâj YeJeleheve n¤B~~
pevce—peje —ce=lÙeg keâes veeMee, ce=lÙeg_peÙeheo Øeehle efkeâÙee~
Gvekesâ ÛejCeeW kesâ DeeßeÙe mes, ceQves meceefkeâle jlve efueÙee~~7~~

N:M

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(3)

ÛewlÙeJe=#e keâe JeCe&ve
ieefCeveer DeeefÙe&keâe %eeveceleer
YeieJeeve ceneJeerj mJeeceer kesâ meceJemejCe ceW yew"keâj ßeerieewlecemJeeceer ves
‘‘cece cebieueb Dejnblee Ùe..... ÛeseföÙe®keäKee Ùe ÛesefoÙeeefCe’’ mlegefle keâer nw~ šerkeâekeâej
ßeer ØeYeeÛebõeÛeeÙe& ves keâne nw—
‘‘ÛesefoÙe®keäKee Ùe ÛewlÙeJe=#eeMÛe~ ÛewlÙeeefve efn efpeveeefoØeefleefyecyeeefve~
les<eeÙeeOeejYetlee Je=#eeMÛewlÙeJe=#ee:~ ÛesefoÙeeefCe~ ke=âef$eceeke=âef$eceÛewlÙeeefve~ Ùe DenËle
FlÙeeoÙeMÛewlÙeJe=#eheÙe&vlee JÙeeKÙeeleemles meJex cece cebieueb YeJeefvlJeefle mecyevOe:~
ÛewlÙeJe=#e—ÛewlÙe DeLee&led efpeve Deeefo kesâ Øeefleefyebye, Gvekesâ DeeOeejYetle pees
Je=#e nQ Jes ÛewlÙeJe=#e keânueeles nQ Deewj pees ÛewlÙe—ke=âef$ece—Deke=âef$ece efpeveØeefleceeÙeW
nQ~ Ùes DenËle FlÙeeefo mes ueskeâj ÛewlÙeJe=#e heÙeËle pees keâns ieÙes nQ Jes meye cesjs efueÙes
cebieue keâjves Jeeues nesJes Ssmee mebyebOe ueieevee~
ÙeneB cebieueeÛejCe ceW DenËle mes ueskeâj hetje cebieueeÛeCe efueÙee nw~
efleueesÙeheCCeefòe Deeefo «ebLeeW ceW ÛewlÙeJe=#eeW ceW cetue ceW—
le=leerÙe keâšveer hej ÛeejeW efoMeeDeeW ceW efpeveØeefleceeÙeW ceeveer nQ, Ùes ÛewlÙeJe=#e
keâneB keâneB nQ ? Fme «ebLe ceW Gvekeâe mebef#ehle mebkeâueve efkeâÙee ieÙee nw~ cetueYeeie ceW
ØeefleceeÙes nQ—FmeceW cetueYeeie mes le=leerÙe keâšveer uesvee Ssmee DeeefohegjeCe ceW mhe<š
nw~ meJe&ØeLece ÛewlÙeJe=#e kesâ oes Yeso nQ—Deke=âef$ece Deewj ke=âef$ece~
pees DeveeefoefveOeve osJeefJeceeve, efpevecebefoj pebyetÉerhe Deeefo kesâ hejkeâesšs ceW FbõeW
kesâ ÙeneB Deewj efpevecebefojeW ceW ‘ÛewlÙeJe=#e’ nQ Ùes Deke=âef$ece—DeveeefoefveOeve nQ~
pees meceJemejCe ceW kegâyesj Éeje efvee|cele ÛelegLe&Yetefce Je Ú"er Yetefce ceW ÛewlÙeJe=#e
Deewj efmeæeLe&Je=#e nQ~ Ùes ke=âef$ece ceeves ieÙes nQ~
hegveMÛe—
Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e Yeer leerve Øekeâej kesâ nQ—
pees osJeefJeceeve, pebyetÉerhe kesâ hejkeâesšs, efpevecebefoj kesâ hejkeâesšs ceW nQ, veboerMJejÉerhe
ceW yeeJeÌ[er kesâ ÛeejeW lejheâ GÅeeveeW ceW nQ~

(4)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

Jes ÛeejeW efoMeeDeeW ceW JeveeW ceW—GÅeeveeW ceW DeMeeskeâ, mehleÛÚo, Ûebhekeâ Je
DeeceüJe=#e kesâ nQ~
2. pees Deke=âef$ece cebefojeW ceW efJeMeeue mLeue ceW nQ efpevekesâ heefjJeej Je=#e Skeâ
ueeKe, Ûeeueerme npeej GVeerme nQ~
3. pees YeJeveJeemeer JÙeblej Deewj Jewceeefvekeâ osJeeW kesâ FbõeW kesâ cenue ceW DeesueieMeeuee
kesâ Deeies efYeVe—efYeVe veeceeW kesâ nQ~ Jes le=leerÙe Øekeâej kesâ nQ~
Fve ÛewlÙeJe=#e keâer ØeefleceeDeeW kesâ Deeies ceevemlebYe Yeer nesles nQ~
Fve meYeer ÛewlÙeJe=#eeW ceW cetueYeeie ceW ner efpeveØeefleceeÙeW nQ~ ÙeLee—
‘‘Ûesòele¤Ceb cetues heòeskeäkebâ ÛeGefomeemeg hebÛesJe~
Ûesªbeòf e efpeCehheef[cee heefueÙebkeâef"Ùee megjes nE cenefCeppee1~~38~~
ÛewlÙeJe=#eeW ceW cetue ceW ØelÙeskeâ ÛeejeW efoMeeDeeW ceW heeBÛe—heeBÛe efpeveØeefleceeÙeW
heÙeËkeâemeve mes efJejepeceeve nQ, Ùes osJeeW Éeje hetpÙe nQ~ Ùen YeJeveJeemeer osJeeW kesâ
YeJeveeW keâe ØekeâjCe nw~ Deeies DevÙe$e Skeâ—Skeâ efoMee ceW Skeâ—Skeâ efpeveØeefleceeÙeW
ceeveer nQ~ ÙeLee mLeeve Fme «ebLe ceW mhe<šerkeâjCe nw~
Deye osefKeÙes ke=âef$ece ÛewlÙeJe=#eeW kesâ oes Yeso—
1. meceJemejCe ceW ÛelegLe& GJeheve Yetefce ceW ÛeejeW efoMee ceW DeMeeskeâ, mehleÛÚo,
Ûebhekeâ Je DeeceüJe=#e kesâ JeveeW ceW ›eâce mes FvneR veece kesâ ÛewlÙeJe=#e nQ~ FveceW DenËleeW
keâer ØeefleceeÙeW nQ~
2. meceJemejCe ceW Ú"er keâuheJe=#eYetefce ceW veces®, ceboej, mebleevekeâ Je heeefjpeele
veece kesâ efmeæeLe& Je=#e nQ FveceW ÛeejeW efoMeeDeeW ceW efmeæeW keâer ØeefleceeÙeW nQ~
pees le=leerÙe Øekeâej kesâ ÛewlÙeJe=#e nQ, Jes YeJeveJeemeer, JÙeblej Je Jewceeefvekeâ osJeeW
kesâ cenueeW ceW DeesueieMeeuee kesâ Deeies ceeves ieÙes nQ~ FmeceW pÙeesefleJee&meer osJeeW kesâ
efJeceeveeW keâe GuuesKe keâneR veneR efceuee nw efheâj Yeer Devegceeve mes SJeb ÛeÛee& mes Ssmee
Øeleerle neslee nw efkeâ Fve efJeceeveeW ceW Deke=âef$ece efpevecebefojeW kesâ hejkeâesšs ceW GheJeve
Yetefce ceW Ùes ‘ÛewlÙeJe=#e’ mebYeeefJele nQ~ Ùeefo nQ lees Ùes DemebKÙeeleeW pÙeeseflee|JeceeveeW ceW
DemebKÙeeleeW ‘ÛewlÙeJe=#e nes peeJeWies~
Fme «ebLe ceW 34 he=. hej efÉleerÙe pebyetÉerhe DeeÙee nw~
1. efleueesÙeheCCeòeer, DeefOekeâej 2, he=. 115~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(5)

Fmekeâe mhe<šerkeâjCe—
pebyetÉerhe ueJeCe mecegõ keâes Deeefo ueskeâj DemebKÙeeleeW Éerhe, mecegõ ceeves ieÙes
nQ~ Meyo—mebKÙeele ner nQ Dele: mebKÙeele Éerhe—mecegõeW kesâ yeeo hegve:—hegve: Jes ner
veece Dee peeÙeWies Ssmee «ebLeeW ceW mhe<šerkeâjCe nw~
efheâj Yeer Ùen OÙeeve jKevee nw efkeâ efÉleerÙe pebyetÉerhe ceW Fme ØeLece pebyetÉerhe
pewmeer jÛevee megces® heJe&le kegâueeÛeue Deeefo SJeb Yejle#es$e, efJeosn#es$e Deeefo veneR nQ
ve Jeneb keâce&Yetefce ner nw~
keâce&Yetefce keâer JÙeJemLee {eF&ÉerheeW lekeâ ner nw~ Deeies Debeflece mJeÙebYetjceCe Éerhe
ceW GOej kesâ DeeOes mJeÙebYetjCe Éerhe Je Debeflece mJebÙeYetjceCe mecegõ ceW keâce&Yetefce nw
efheâj Yeer cee$e Jeneb efleÙeËÛe ner nQ ceveg<Ùe veneR nQ~ ceveg<ÙeeW keâe DeefmlelJe cee$e
{eF&Éerhe lekeâ ner nw~
{eF&Éerhe mes hejs ceOÙe kesâ DemebKÙeeleeW ÉerheeW ceW peIevÙeYeesieYetefce keâer JÙeJemLee
nw Jeneb cee$e hebÛesefvõÙe efleÙeËÛe ÙegieefueÙee ner ceeves ieÙes nQ, Ùes DemebKÙeeleeW YeesieYetefceÙeeB
efleÙeËÛe nQ~
Fme Øekeâej GheueyOe ÛewlÙeJe=#eeW keâe JeCe&ve Fme «ebLe ceW Gæ=le efkeâÙee ieÙee
nw—
Deke=âef$ece cebefoj kesâ ÛeejeW Deesj leerve hejkeâesšs ceeves nQ~ ØeLece hejkeâesšs kesâ
Deblejeue ceW GheJeve Yetefce nw~ GmeceW ÛeejeW efoMeeDeeW ceW DeMeeskeâ, mehleÛÚo, Ûebhekeâ
Deewj DeeceüJeve—GÅeeve nQ~ FveceW GvneR—GvneR veece kesâ ÛewlÙeJe=#e nQ~ efpeveceW cetueYeeie
ceW—le=leerÙe keâšveer hej ÛeejeW efoMeeDeeW ceW Skeâ—Skeâ efpeveØeefleceeÙeW nQ~ he=. 45-46
hej ef$eueeskeâmeej «ebLe keâer ieeLee 502-503, Gæ=le nQ~
meceJemejCe ceW Yeer ÛelegLe& GheJeve Yetefce ceW DeMeeskeâ Deeefo GheÙeg&keäle veece kesâ
Ûeej efoMee kesâ Ûeej GÅeeveeW ceW Skeâ—Skeâ ÛewlÙeJe=#e nw~ GveceW ØelÙeskeâ ÛewlÙeJe=#e ceW
Ûeej—Ûeej DeLee&led Skeâ—Skeâ efoMee ceW Skeâ—Skeâ efpeveØeefleceeÙeW nQ~ osKeW he=. 53
hej~ efleueesÙeheCCeefòe he=. 248 mes Gæ=le ØekeâjCe nw~
efÉleerÙe Yeso ceW pees ÛewlÙeJe=#e Jee|Cele nQ~ Gvekesâ 1,40, 119 heefjJeej Je=#e nQ~
GveceW ØelÙeskeâ ceW ÛeejeW efoMeeDeeW ceW Skeâ—Skeâ efpeveØeefleceeÙeW nesves mes Ùes ØeefleceeÙeW
(140120 ² 4 · 560480) heebÛe ueeKe, mee" npeej Ûeej meew Demmeer nes

(6)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

peeleer nQ~ Skeâ ÛewlÙeJe=#e kesâ heefjJeejJe=#e mecesle Ùes ØeefleceeÙeW nQ~ osKeW–heeb[gkeâJeve kesâ
efpevecebefoj ceW ÛewlÙeJe=#eeW keâe ØeceeCe ÙeneB he=. 21 hej~ efleueesÙeheCCeefòe mes Gæ=le
ieeLee 1905 mes 1909 lekeâ nw~
ÛewlÙeJe=#eeW kesâ cetueYeeie ceW pees ØeefleceeÙeW nQ, Ùes le=leerÙe keâšveer hej nQ~ osKeW
ØeceeCe—Fme «ebLe ceW Gæ=le DeeefohegjeCe kesâ ØeceeCe he=0 57-58 cetue«ebLe DeeefohegjeCe
heJe& 22 ceW Ùen ØekeâjCe nw—
DeMeeskeâJeve kesâ ceOÙeYeeie ceW Skeâ yeÌ[e Yeejer DeeMeeskeâJe=#e Lee pees efkeâ megJeCe&
keâer yeveer ngF& leerve keâšveeroej TBÛeer heeref"keâe hej efmLele Lee~ heJe& 22, Mueeskeâ
184 nw~
Fme «ebLe keâe mJeeOÙeeÙe keâjkesâ Deehe hejes#e mes ner ÛewlÙeJe=#eeW keâer ØeefleceeDeeW keâer
Jebovee keâjkesâ hegCÙemebÛeÙe keâjles jnW, Ùener Fme «ebLe kesâ mebkeâueve keâe DeefYeØeeÙe nw~
efJeMes<e—Jele&ceeve ceW keâesF&—keâesF& efJeÉeved ÛewlÙeJe=#eeW keâer ÛeejeW efoMeeDeeW keâer
Ûeej ceneMeeKeeDeeW hej efpeveØeeflecee ceeveles nQ mees efveleeble DevegefÛele nw~ Deehe meYeer
efJeÉeved Fme «ebLe keâe DeJeueeskeâve keâjW leLee efleueesÙeheCCeòeer Deeefo «ebLeeW keâe Yeer
mJeeOÙeeÙe DeJeMÙe keâjW~
efkeâvneR ves lees ÛewlÙeJe=#e ceW heòes—heòes hej Deveskeâ ØeefleceeÙeW ceeve ueer nQ pees efkeâ
nemÙeemheo ner nw~
hegveMÛe—
Fme «ebLe ceW Jee|Cele DemebKÙeeleeW ÛewlÙeJe=#eeW ceW efJejepeceeve, DemebKÙeeleeW
efpeveØeefleceeDeeW keâes cesje keâesefš—keâesefš veceve nw~

N:M

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(7)

DeOeesueeskeâ kesâ ÛewlÙeJe=#e
YeJeveJeemeer osJeeW kesâ efpevecebefoj
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

YeJJepeCeceeskeäKepeCeCeb cegefCeboosefJeboheCeoheÙekeâceueb~
CeefceÙe DeefYeCeboCesmeb YeeJeCeueesÙeb he™Jescees1~~1~~
jÙeCehhenheg{JeerS KejYeeS hebkeâyengueYeeieefcce~
YeJeCemegjeCeb YeJeCeeFb nesefleb JejjÙeCemeesneefCe~~7~~
meesueÙemenmmecesòees KejYeeiees hebkeâyengueYeeiees efJe~
ÛeGmeerefomenmmeeefCeb peesÙeCeuekeäKe ogJes efceefueoe~~8~~
16000~84000~
Demegje CeeiemegJeCCee oerDeesJeefnLeefCeoefJeppegeof meDeiieer~
JeeGkegâceeje hejÙee omeYesoe neWefle YeJeCemegje~~9~~~
Ûet[eceefCeDeefnie®[e keâefjceÙeje JeºceeCeJeppenjer~
keâuemees legjJees ceG[s keâcemees efÛeCneefCe SoeefCe~~10~~

YeJeveJeemeer osJeeW kesâ efpevecebefoj
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

pees YeJÙe peerJeeW keâes cees#e Øeoeve keâjves Jeeues nQ leLee efpevekesâ ÛejCekeâceueeW ceW cegveervõ
DeLee&led ieCeOej SJeb osJeeW kesâ FvõeW ves vecemkeâej efkeâÙee nw, Ssmes DeefYevevove mJeeceer keâes
vecemkeâej keâjkesâ YeeJeve-ueeskeâ keâe efve™heCe keâjles nQ~~1~~ jlveØeYee he=LJeer kesâ KejYeeie
Deewj hebkeâyengueYeeie ceW Glke=â„ jlveeW mes MeesYeeÙeceeve YeJeveJeemeer osJeeW kesâ YeJeve nQ~~7~~ Fve
oesveeW YeeieeW ceW mes Kej Yeeie meesuen npeej Ùeespeve Deewj hebkeâyengueYeeie Ûeewjemeer npeej Ùeespeve
ØeceeCe ceesše nw~ Gòeâ oesveeW YeeieeW keâer ceesšeF& efceuekeâj Skeâ ueeKe Ùeespeve ØeceeCe nw~~8~~
KejYeeie keâer ceesšeF& 16000±hebkeâyengueYeeie 84000·100000 Ùeespeve ~
Demegjkegâceej, veeiekegâceej, megheCe&kegâceej, Éerhekegâceej, GoefOekegâceej, mleefvelekegâceej,
efJeÅeglkegâceej, efokeäkegâceej, Deefivekegâceej Deewj JeeÙegkegâceej, Fme Øekeâej YeJeveJeemeer osJe oMe
Øekeâej kesâ nQ~~9~~ GheÙeg&òeâ oMe YeJeveJeemeer osJeeW kesâ cegkegâš ceW ›eâce mes ÛetÌ[eceefCe, mehe&,
ie®Ì[, neLeer, ceiej, Jeæ&ceeve (mJeefmlekeâ), Je»e, efmebn, keâueMe Deewj legjie, Ùes (oMe)
1. efleueesÙeheCCeòeer, DeefOekeâej 3, he=. 110 mes 118 lekeâ~

(8)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

ÛeGmeªer ÛeGmeeroer yeeJeòeefj neWefle Úmmeg "eCesmeg~
Úenòeefj ÚCCeGoer uekeäKeeefCeb YeJeCeJeeefmeYeJeCeeefCeb~~11~~
6400000~ 8400000~ 7200000~ 7600000~ 7600000~
7600000~
7600000~ 7600000~ 7600000~ 9600000~
SoeCeb YeJeCeeCeb S×e¹efmbme cesefueoeCe heefjceeCeb~
yeenòeefj uekeäKeeefCeb keâes[erDees meòecesòeeDees~~12~~
7,7200000~
omemeg kegâuesmegb hegn hegn oes oes Fboe nJebefle efCeÙecesCe~
les S×e¹efmbme efceefueoe Jeerme efJejepebefle Yetoerefnb~~13~~
YeJeCee YeJeCehegjeefCeb DeeJeemee De megjeCe neseof efleefJene Ceb~
jÙeCehheneS YeJeCee oerJemecegöeCe GJeefj YeJeCehegje~~22~~
onmesueogceeoerCeb jcceeCeb GJeefj neWefle DeeJeemee~
CeeieeoerCeb kesâefmeb efleÙeefCeueÙee YeJeCeces×e¹cemegjeCeb~~23~~
efÛeÖ nesles nQ~~10~~ ÛeeQme" ueeKe, Ûeewjemeer ueeKe, yenòej ueeKe, Ún mLeeveeW ceW efÚÙeòej
ueeKe Deewj efÚÙeeveyes ueeKe, Fme Øekeâej ›eâce mes oMe mLeeveeW ceW Gve YeJeveJeemeer osJeeW kesâ
YeJeveeW keâer mebKÙee nw~~11~~ Demegjkegâceej 6400000, veeiekegâceej 8400000, megheCe&kegâceej
7200000, Éerhekegâceej 7600000, GoefOekegâceej 76000000, mleefvelekegâceej 7600000,
efJeÅeglkegâceej 7600000, efokeäkegâceej 7600000, Deefivekegâceej 7600000, JeeÙegkegâceej
9600000~ Fve meye YeJeveeW kesâ ØeceeCe keâes Skeâ$e efceueeves hej meele keâjesÌ[ yenòej ueeKe
nesles nQ~~12~~ 7,7200000~
GheÙeg&òeâ oMe YeJeveJeeefmeÙeeW kesâ efveÙece mes he=Lekedâ-he=Lekedâ oes-oes Fvõ nesles nQ~ Jes meye
efceuekeâj yeerme Fvõ nesles nQ , pees Deheveer-Deheveer efJeYetefle mes MeesYeeÙeceeve nQ~~13~~
YeJeveJeemeer osJeeW kesâ efveJeememLeeve YeJeve, YeJevehegj Deewj DeeJeeme kesâ Yeso mes leerve
Øekeâej kesâ nesles nQ~ FveceW jlveØeYee he=LJeer ceW efmLele efveJeememLeeveeW keâes YeJeve, Éerhe-mecegõeW kesâ
Thej efmLele efveJeememLeeveesb keâes YeJevehegj Deewj jceCeerÙe leeueeye, heJe&le leLee Je=#eeefokeâ kesâ
Thej efmLele efveJeeme mLeeveeW keâes DeeJeeme keânles nQ~ veeiekegâceejeefokeâ osJeeW ceW mes efkeâvneR kesâ lees
YeJeve, YeJevehegj Deewj DeeJeeme™he leerveeW ner lejn kesâ efveJeememLeeve nesles nQ hejvleg DemegjkegâceejeW
kesâ kesâJeue Skeâ YeJeve™he ner efveJeememLeeve nesles nQ~~22-23~~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(9)

DehhecenefæÙececeefpPeceYeeJeCeosJeeCe neWelf e YeJeCeeefCe~
ogieyeeoeuemenmmee uekeäKeceOeesOees efKeoerÙe iebleeG~~24~~
2000~ 42000~ b100000~
DehhecenefæÙeceefpPeceYeeJeCeosJeeCe JeemeefJelLeejes~
meceÛeGjmmee YeJeCee JeppeeceÙeöejÚefppeÙee meJJes~~25~~
yenueòes eflemeÙeeefCeb mebKeemebKesppepeesÙeCee Jeemes~
mebKesppe®boYeJeCesmeg YeJeCeosJee Jemebefle mebKesppee~~26~~
mebKeeleeroe mesÙeb Úòeermemegje Ùe nesefo mebKesppee (?)~
YeJeCeme™Jee Sos efJelLeeje nesF peeefCeppees ~~27~~

YeJeveJeemeer osJeeW kesâ ÛewlÙeJe=#e

YeJeveeW kesâ Jesoer-hejkeâesšs ceW ÛeejeW lejheâ ÛewlÙeJe=#e nQ
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

lesefmeb ÛeGmeg efomeemegb efpeCeefoªheceeCepeesÙeCes ieblee~
cepPeefcce efoJJeJesoer hegn hegn Jesªsefo Skeäkesâkeäkeâe~~28~~
Deuheefæ&keâ, cenefæ&keâ Deewj ceOÙece $e+efæ kesâ Oeejkeâ YeJeveJeemeer osJeeW kesâ YeJeve
›eâceMeŠ efÛe$ee he=efLeJeer kesâ veerÛes-veerÛes oes npeej, yeÙeeueerme npeej Deewj Skeâ ueeKe ÙeespeveheÙe&vle
peekeâj nQ~~24~~ Deuheefæ&keâ 2000, cenefæ&keâ 42000, ceOÙe $e+efæOeejkeâ 100000~
Deye Deuheefæ&keâ, cenefæ&keâ Deewj ceOÙece $e+efæ kesâ Oeejkeâ YeJeveJeemeer osJeeW kesâ efveJeememLeeveeW
keâe efJemleej keâne peelee nw~ Ùes meye YeJeve meceÛeleg<keâesCe leLee Je»eceÙe ÉejeW mes MeesYeeÙeceeve
nQ~~25~~ Ùes YeJeve yeenuÙe ceW (TBÛeeF& ceW) leerve meew Ùeespeve Deewj efJemleej ceW mebKÙeele Je
DemebKÙeele Ùeespeve ØeceeCe nesles nQ~ FveceW mes mebKÙeele Ùeespeve efJemleej Jeeues YeJeveeW ceW
mebKÙeele Deewj Mes<e DemebKÙeele Ùeespeve efJemleej Jeeues YeJeveeW ceW DemebKÙeele YeJeveJeemeer osJe
jnles nQ, Ssmee YeJeveeW keâe mJe¤he Deewj efJemleej peevevee ÛeeefnS~~26-27~~

YeJeveJeemeer osJeeW kesâ ÛewlÙeJe=#e
Jesoer-hejkeâesšs ceW YeJeveeW kesâ ÛeejeW lejheâ ÛewlÙeJe=#e nQ
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

Gve YeJeveeW keâer ÛeejeW efoMeeDeeW ceW efpeveYeieJeeved mes Gheefo° Ùeespeve ØeceeCe peekeâj SkeâSkeâ efoJÙe Jesoer (keâesš) he=Lekedâ-he=Lekedâ Gve YeJeveeW keâes ceOÙe ceW Jese°f le Jeâjleer nw~~28~~

(10)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
oes keâesmee GÛÚsne JesoerCecekeâefóceeCe meJJeeCeb~
heb Û emeÙeeef C eb ob [ e Jeemees JejjÙeCeÚCCeeCeb ~ ~29~~
ieesGjoejpegoeDees GJeefjefcce efpeefCeboiesnmeefnoeDees~
YeJeCemegjjefkeäKeoeDees JesoerDees leeDees meesnbefle~~30~~
leyyeeefnjs DemeesÙebmeòeÛÚoÛebbheÛetoJeCe hegCCee~
ef C eÙeCeeCeele®peg ò ee Ûes ª b e f l e Ûes ò ele™meef n oe~~31~~
ÛesòeogcelLeue®bob oesefCCe meÙee peesÙeCeeefCe heCCeemee~
Ûeòeejes cepPeef c ce Ùe Deb l es keâes m eæceg Û Ús n es ~ ~32~~
ÚöesYetcegn®boe ÛeGpeesÙeCeGefÛÚoeefCe heer{eefCe~
heer{esJeefj yengcepPes jccee Ûesªbefle Ûesòeogcee~~33~~
~ 6~2~4~
heòeskeäkebâ ®keäKeeCeb DeJeiee{b keâesmeceskeäkeâcegeföªb~
peesÙeCe KebogÛÚsnes meeneoernòeCeb Ûe Ûeòeeefj~~34~~
keâes 1 ~ pees 1 ~ 4~

Gòeceesòece jlveeW mes JÙeehle Fve meye Deke=âef$ece JesefoÙeeW keâer TBÛeeF& oes keâesme Deewj
efJemleej heebÛe meew Oeveg<e ØeceeCe neslee nw~~29~~ ieeshegjÉejeW mes Ùegòeâ Deewj Gheefjce Yeeie ceW
efpeveceefvojeW mes meefnle Jes JesefoÙeeb YeJeveJeemeer osJeeW mes jef#ele nesleer ngF& megMeesefYele nesleer
nQ~~30~~ JesefoÙeeW kesâ yee¢e Yeeie ceW ÛewlÙeJe=#eeW mes meefnle Deewj Deheves veevee Je=#eeW mes Ùegòeâ
heefJe$e DeMeeskeâ Jeve, mehleÛÚoJeve, ÛebhekeâJeve Deewj DeeceüJeve efmLele nQ~~31~~
ÛewlÙeJe=#eeW kesâ mLeue keâe efJemleej oes meew heÛeeme Ùeespeve leLee TBÛeeF& ceOÙe ceW Ûeej Ùeespeve
Deewj Devle ceWs DeOe& keâesme ØeceeCe nesleer nw~~ 32~~
heer"eW keâer Yetefce keâe efJemleej Ún Ùeespeve, cegKe keâe efJemleej oes Ùeespeve Deewj TBÛeeF&
Ûeej Ùeespeve nesleer nw~ Fve heer"eW kesâ Thej yengceOÙeYeeie ceW jceCeerÙe ÛewlÙeJe=#e efmLele
nesles nQ~~ 33~~ YetefJemleej 6, ceg. efJe. 2, TBÛeeF& 4 Ùees.~ ØelÙeskeâ Je=#e keâe DeJeieeÌ{
Skeâ keâesme, mkebâOe keâe GlmesOe Skeâ Ùeespeve Deewj MeeKeeDeeW keâer uebyeeF& Ûeej Ùeespeve
ØeceeCe keâner ieÙeer nw~~34~~ DeJeieeÌ{ keâes. 1, mkeâvOe keâer TBÛeeF& Ùees. 1, MeeKeeDeeW keâer
uebyeeF& Ùees. 4~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(11)

efJeefJenJejjÙeCemeene efJeefÛeòekegâmegceesJemeesefYeoe meJJes~
JejcejieÙeJejheòee efoJJele™ les efJejeÙebefle~~35~~
efJeefJenbkegâ®ÛeWÛeFÙee efJeefJenheâuee efJeefJenjÙeCeheefjCeecee~
ÚòeeefoÚòepegòee
IebšepeeueeefojceefCeppee~~36~~
DeeefoefCenCesCe nerCee hege{f efJeceÙee meJJeYeJeCeÛesòeogcee~
peerJeghheefòeueÙeeCeb neWefle efCeefceòeeefCe les efCeÙecee~~37~~
Ûesòele¤Ceb cetues heòeskeäkebâ ÛeGefomeemeg hebÛesJe~
Ûesªeb lf e efpeCehheef[cee heefueÙebkeâef"Ùee megjes nf b cenefCeppee~~38~~
ÛeGleesjCeeefYejecee Deªcenecebieuesefn meesefnuuee~
JejjÙeCeefCeefcceosefnb
ceeCelLebYesefn DeFjccee~~39~~

FvõeW kesâ ÙeneB DeesueieMeeuee kesâ Deeies ÛewlÙeJe=#e
meJJesefmeb FboeCeb efÛeCneefCe eflejeršcesJe ceefCeKeefpeob~
heef[FboeefoÛeGCnb efÛeCnb ceG[b cegCesoJJee1~~134~~
Jes meye efoJÙe Je=#e efJeefJeOe Øekeâej kesâ Gòece jlveeW keâer MeeKeeDeeW mes Ùegòeâ, efJeefÛe$e
heg<heeW mes Deuebke=âle Deewj Glke=â° cejkeâle ceefCeceÙe Gòece he$eeW mes JÙeehle nesles ngS DeefleMeÙe
MeesYee keâes Øeehle nQ~~35~~
efJeefJeOe Øekeâej kesâ DebkegâjeW mes cebef[le, Deveskeâ Øekeâej kesâ heâueeW mes Ùegòeâ, veevee Øekeâej kesâ
jlveeW mes efveefce&le, Ú$e kesâ Thej Ú$e mes mebÙegòeâ, Iebšepeeueeefo mes jceCeerÙe Deewj Deeefo-Devle
mes jefnle, Ssmes Jes he=efLeJeer kesâ heefjCeece™he meye YeJeveeW kesâ ÛewlÙeJe=#e efveÙece mes peerJeeW keâer
Glheefòe Deewj efJeveeMe kesâ efveefceòe nesles nQ~~36-37~~ ÛewlÙeJe=#eeW kesâ cetue ceW ÛeejeW efoMeeDeeW
ceW mes ØelÙeskeâ efoMee ceW he©eemeve mes efmLele Deewj osJeeW mes hetpeveerÙe heebÛe-heebÛe efpeveØeefleceeSB
efJejepeceeve nesleer nQ~~38~~
Ùes efpeveØeefleceeSB Ûeej leesjCeeW mes jceCeerÙe, Dee" cenecebieue õJÙeeW mes megMeesefYele Deewj
Gòeceesòece jlveeW mes efveefce&le ceevemlecYeeW mes DeefleMeÙe MeesYeeÙeceeve nesleer nQ~~39~~

FvõeW kesâ Ùeneb DeesueieMeeuee kesâ Deeies ÛewlÙeJe=#e
meye FvõeW kesâ efÛevn ceefCeÙeeW mes KeefÛele efkeâjerš (leerve efMeKej Jeeuee cegkegâš ) Deewj
Øeleervõeefokeâ Ûeej osJeeW keâe efÛevn meeOeejCe cegkegâš ner peevevee ÛeeefnÙes ~~134~~
1. efleueesÙeheCCeòeer he=. 128~

(12)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
Deesueiemeeueehegjoes Ûesòeogcee neWefle efJeefJenjÙeCeceÙee~
DemegjhhengefokegâueeCeb les efÛeCneFb Fcee neWefle~~135~~
DemmelLemeòeJeCCee mebceuepegyet Ùe Jeslemekeâ[byee~
len heerÙebiet efmejmee heueemejeÙeodogcee keâcemees~~136~~
Ûesòeogceecetuesmegb heòes×eb¹ ÛeGefomeemeg Ûesªbles~
hebÛe efpeefCebohheef[cee heefueÙebkeâef"oer hejcejccee~~137~~
heef[ceeCeb Deiiesmegb jÙeCelLebYee nJebefle Jeerme Hegâ[b~
heef[ceeheer{meefjÛÚe heer[e LebYeeCe CeeoJJee~~138~~
S×es¹×e¹ceeCeLebYes DeªeJeermeb efpeefCeboheef[ceeDees~
ÛeGmeg efomeemegb
eEmenemeCeefJeCCeemepegòeeDees~~139~~
mesmeeDees JeCCeCeeDees ÛeGJeCecepPelLeÛesòele®meefjmee~
ÚòeeefoÚòehengoerpegoeCe
efpeCeCeenheef[ceeCeb~~140~~
mebKeeleeroe mes{er YeeJeCeosJeeCe omeefJekeâhheeCeb~
leerS heceeCeb mes{er efyeobieguehe{cecetuenoe~~143~~

DeesueieMeeueeDeeW kesâ Deeies efJeefJeOe Øekeâej kesâ jlveeW mes efveefce&le ÛewlÙeJe=#e nesles nQ
~ Ùes (Deef«eceieeLee ceW efveefo&„) ÛewlÙeJe=#e Demegjeefokeâ kegâueeW mes efÛevn™he nesles nQ
~~135~~ DeÕelLe (heerheue ), mehleheCe&, Meeuceefue, peecegve, Jesleme, keâobye leLee efØeÙebieg,
efMejer<e, heueeMe Deewj jepeõgce, Ùes oMe ÛewlÙeJe=#e ›eâce mes Gve Demegjeefokeâ kegâueeW kesâ efÛevn™he
nesles nQ~~136~~ ØelÙeskeâ ÛewlÙeJe=#e kesâ cetue Yeeie ceW ÛeejeW Deesj heuÙebkeâemeve mes efmLele
hejce jceCeerÙe heebÛe-heebÛe efpevesvõØeefleceeÙeW efJejepeceeve nesleer nQ~~137~~ ØeefleceeDeeW
kesâ Deeies yeerme jlveceÙe mlecYe (ceevemlecYe) nesles nQ ~ mlecYeeW keâer heeref"keâeÙeW ØeefleceeDeeW keâer
heeref"keâeDeeW kesâ meÂMe peevevee ÛeeefnÙes~~138~~
Skeâ-Skeâ ceevemlecYe kesâ Thej ÛeejeW efoMeeDeeW ceW efmebnemeve kesâ efJevÙeeme mes
Ùegòeâ DeªeF&me efpevesvõØeefleceeÙeW nesleer nQ ~~139~~
Fme Øekeâej yeerme ceevemlecYeeW ceW kegâue 560 ØeefleceeSb nesleer nQ~
Ú$e kesâ Thej Ú$e FlÙeeefokeâ mes Ùegòeâ efpevesvõØeefleceeDeeW keâe Mes<e JeCe&ve Ûeej JeveeW kesâ
ceOÙe ceW efmLele ÛewlÙeJe=#eeW kesâ meÂMe peevevee ÛeeefnÙes ~~140~~ oMe Yeso™he YeJeveJeemeer
osJeeW keâe ØeceeCe DemebKÙeele peießesCeer™he nw~ Gmekeâe ØeceeCe Ieveebiegue kesâ ØeLece Jeie&cetue mes
iegefCele peießesCeercee$e nw ~~143~~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(13)

JÙeblejosJeeW kesâ efpevecebefoj
(efleueesÙeheCCeòeer mess)

ÛeesòeermeeefomeSefnb efJecnÙepeCeCeb megefjbohengoerCeb~
CeefceTCe meeroueefpeCeb JeWlejueesÙeb efCe™Jescee1~~1~~
jppegkeâoer iegeCf eoJJee CeJeCeGefomenjmeDeefOeÙeuekeäKesCeb~
leccepPes efleefJeÙehhee JeWlejosJeeCe neWefle hegje~~5~~
49~ 1,99000~
YeJeCeb YeJeCehegjeefCeb DeeJeemee FÙe YeJebefle efleefJeÙehhee~
efpeCecegnkeâceueefJeefCeiieoJeWlejheCCeefòeCeeceeS~~6~~
jÙeCehhenheg{JeerS YeJeCeeefCeb oerJeGJeefnGJeefjefcce~
YeJeCehegjeefCeb onefieefjhengoerCeb GJeefj DeeJeemee~~7~~
yeejmemenmmepeesÙeCeheefjceeCeb nesefo pesªYeJeCeeCeb~
heòes×eb¹ efJekeäKebYee efleefCCe meÙeeCeb Ûe yenueòeb~~8~~
12000~300~~
heCegJeerme peesÙeCeeefCeb ®boheceeCeb penCCeYeJeCeeCeb~
heòes × eb ¹ yenueòeb ef l eÛeGyYeeiehheceeCeb Ûe~~9~~

JÙeblej osJeeW kesâ efpevecebefoj
(efleueesÙeheCCeòeer mess)

ÛeeQleerme DeefleMeÙeeW mes osJeWõ Deeefo peveeW keâes Dee§eÙe& GlheVe keâjves Jeeues Meerleue efpevesvõ keâes
vecemkeâej keâjkesâ JÙeblejueeskeâ keâe efve™heCe keâjles nQ~~1~~ jepet kesâ Jeie& keâes Skeâ ueeKe efvevÙeeveJes
npeej mes iegCee keâjves hej pees Øeehle nes Gmekesâ ceOÙe ceW JÙeblej osJeeW kesâ leerve Øekeâej kesâ hegj nesles
nQ~~5~~ efpeve YeieJeeved kesâ cegKe™he keâceue mes efvekeâues ngS JÙeblejØe%eefhle veecekeâ DeefOekeâej ceW
YeJeve, YeJevehegj Deewj DeeJeeme Fme Øekeâej kesâ YeJeve keâns ieÙes nQ~~6~~ FveceW mes jlveØeYee he=LJeer
ceW YeJeve, Éerhe-mecegõeW kesâ Thej YeJevehegj Deewj õn SJeb heJe&leeefokeâeW kesâ Thej DeeJeeme nesles nQ
~~7~~ Glke=â„ YeJeveeW ceW mes ØelÙeskeâ keâe efJemleej yeejn npeej Ùeespeve Deewj yeenuÙe leerve meew
Ùeespeve ØeceeCe nw~~8~~12000~300~~ peIevÙe YeJeveeW ceW mes ØelÙeskeâ kesâ efJemleej keâe ØeceeCe
heÛÛeerme Ùeespeve Deewj yeenuÙe Skeâ Ùeespeve kesâ Ûeej YeeieeW ceW mes leerve Yeeie cee$e nw~~9~~
1. efleueesÙeheCCeòeer DeefOekeâej 6, he=. 641 mes 645, 655~

(14)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
DenJee ®boheceeCeb hegn hegn keâesmees penCCeYeJeCeeCeb~
leJJesoerGÛÚsnes keâesob[eefCeb efhe heCegJeermeb~~10~~
keâes 1~ ob 25~~ hee"evlejced~
yenueefleYeeieheceeCee ketâ[e YeJeCeeCe neWefle yengcepPes~
Jesoer ÛeGJeCeleesjCeogJeejhengoerefnb jceefCeppee~~11~~
ketâ[eCe GJeefj Yeeies Ûesªbles efpeCeJeefjboheemeeoe~
keâCeÙeceÙee jpeoceÙee jÙeCeceÙee efJeefJenefJeCCeemee~~12~~
JÙevleje: efkeâVejefkeâcheg®<ecenesjieievOeJe&Ùe#eje#eme-YetleefheMeeÛee:~~11~~1

DeLeJee peIevÙe YeJeveeW kesâ efJemleej keâe ØeceeCe he=Lekedâ-he=Lekedâ Skeâ keâesMe Deewj Gvekeâer
Jesoer keâer TBÛeeF& heÛÛeerme Oeveg<e nw~~10~~ keâes.1~ob.25~~ hee"evlej~ YeJeveeW kesâ yengceOÙe
Yeeie ceW Jesoer, Ûeej Jeve Deewj leesjCe ÉejeefokeâeW mes jceCeerÙe Ssmes yeenuÙe kesâ leermejs YeeieØeceeCe
ketâš nesles nQ~~11~~ Fve ketâšeW kesâ Gheefjce Yeeie hej efJeefJeOe Øekeâej kesâ efJevÙeeme mes
mebÙegòeâ megJeCe&, Ûebeoer Deewj jlveceÙe efpevesvõØeemeeo DeLee&led efpevecebefoj nQ~~12~~
JÙevlej osJe Dee" Øekeâej kesâ nQ- efkeâVej, efkeâcheg®<e, cenesjie, ievOeJe&,
je#eme, Yetle, Deewj efheMeeÛe~~11~~
efpevekeâe veevee Øekeâej kesâ osMeeW ceW efveJeeme nw Jes JÙevlej osJe keânueeles nQ~ Ùen meeceevÙe
meb%ee meeLe&keâ nw~
ØeMve-keâewve-keâewve mes osMe ceW Gvekeâe efveJeeme nw ?
Gòej-Fme pecyetÉerhe kesâ DemebKÙeele ÉerheeW Deewj mecegõeW keâes ueeBIekeâj ØeLece
Yetefce kesâ Kej he=efLeJeer Yeeie ceW efkeâVej, efkeâcheg®<e, cenesjie, ievOeJe&, Ùe#e, Yetle Deewj
efheMeeÛe Ùes meele Øekeâej kesâ JÙevlej jnles nQ leLee Kej Yeeie kesâ meceeve ner he¿yengue Yeeie
ceW je#emeeW keâe efveJeeme nw ~ Fve efkeâVej Deeefo MeyoeW ceW ÉvÉ meceeme nw~ Ùen efkeâVej Deeefo
Dee" Øekeâej kesâ JÙevlejeW keâer efJeMes<e meb%ee peeveveer ÛeeefnÙes ~ Ùen meb%ee osJeieefle veecekeâce&
kesâ GoÙe mes nesleer nw ~

1. leòJeeLe&Je=efòe he=.-337-338~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(15)

JÙeblej osJeeW kesâ ÛewlÙeJe=#e
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

ef k eb â Cejef k eb â heg ® meeef o ÙeJeW l ejos J eeCe DeªYes Ù eeCeb ~
efleefJeÙehheefCeueÙehegjoes Ûesòeogcee neWefle Skeäkesâkeäkeâe~~27~~
keâcemees DemeesÙeÛebheÙeCeeie[gcelebgyeg™ Ùe Ceiieesns~
kebâšÙe®keäKees leguemeer keâobye efJeoDees efòe les Deªb~~28~~
les meJJes Ûesòele™ YeeJeCemegjÛesle®keäKemeeefjÛÚe~
peerGhheefòeueÙeeCeb nsT heg{Jeerme™Jee Ùe~~29~~
cetueefcce ÛeGefomeemegb Ûesòele™Ceb efpeefCeboheef[ceeDees~
Ûeòeejes Ûeòeejes ÛeGleesjCemeesnceeCeeDees~~30~~
heuuebkeâDeemeCeeDees meheeef[nsjeDees jÙeCeceFÙeeDees~
obmeCecesòeefCeJeeefjoogefjleeDees oWleg Jees ceeskeäKeb~~31~~
mebKesppepeesÙeCeeefCeb mebKesppeeT Ùe S×e¹meceÙesCeb~
peeefo DemebKesppeeefCeb leeefCe DemebKesppeDeeT Ùe~~97~~

JÙeblej osJeeW kesâ ÛewlÙeJe=#e
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

efkeâVej-efkeâcheg®<eeefokeâ Dee" Øekeâej kesâ JÙevlej osJeeW mebyebOeer leerveeW Øekeâej kesâ
(YeJeve, YeJevehegj, DeeJeeme) YeJeveeW kesâ meeceves Skeâ-Skeâ ÛewlÙeJe=#e nw~~27~~
DeMeeskeâ, Ûechekeâ, veeieõgce, legcye®, vÙe«eesOe (Ješ), keâCškeâJe=#e, leguemeer
Deewj keâocye Je=#e, Fme Øekeâej ›eâce mes Jes ÛewlÙeJe=#e Dee" Øekeâej kesâ nQ~~28~~
Ùes meye ÛewlÙeJe=#e YeJeveJeemeer osJeeW kesâ ÛewlÙeJe=#eeW kesâ meÂMe peerJeeW keâer Glheefòe Je
efJeveeMe kesâ keâejCe Deewj he=efLeJeermJe™he nQ~~29~~
ÛewlÙeJe=#eeW kesâ cetue ceW ÛeejeW Deesj Ûeej leesjCeeW mes MeesYeeÙeceeve Ûeej-Ûeej
efpevesvõØeefleceeÙeW efJejepeceeve nQ~~30~~
heuÙebkeâ Deemeve mes efmLele, ØeeefleneÙeeX mes meefnle Deewj oMe&vecee$e mes ner heehe keâes otj
keâjves Jeeueer Jes jlveceÙeer efpevesvõØeefleceeÙeW Deehe ueesieeW keâes cees#e Øeoeve keâjW~~31~~
mebKÙeele Je<e& ØeceeCe DeeÙeg mes Ùegòeâ JÙeblej osJe Skeâ meceÙe ceW mebKÙeele Ùeespeve Deewj
DemebKÙeele Je<e& ØeceeCe DeeÙeg mes Ùegòeâ Jen DemebKÙeele Ùeespeve peelee nw~~97~~

(16)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
DeªeCe efJe heòeskeäkeâb efkebâCejhengoerCe JeWlejmegjeCeb~
GÛÚsnes CeeoJJees omekeâesob[hheceeCesCeb~~98~~
ÛeGuekeäKeeefOeÙelesJeermekeâesef[DebiegueÙemetFJeiiesefnb~
YeefpeoeS mes{erS Jeiies YeesceeCe heefjceeCeb~~99~~
4~ 53084160000000000~
mebKeeleeroefJeYeòes efJeblejJeemeefcce ueæheefjceeCee~
Ghheppeblee osJee cejceeCee neWefle lecceòee~~100~~

JÙeblej osJeeW kesâ ÛewlÙeJe=#e
(efmeæevlemeej oerhekeâ mes)

DeMeeskeâÛechekeâes veeiemlegcyeg®MÛe JešõgceŠ~
yeojer leguemeer Je=#eŠ keâocyeesÓ<šebefÜhee Fces1~~57~~
ceefCeheer"e«eYeeiemLeeŠ
he=LJeermeejceÙeesvveleeŠ~
YeJeves<eg ›eâceelmeefvle ¢e<ševeeb JÙevlejelceveeced~~58~~
efkeâVej ØeYe=efle Dee"eW JÙeblej osJeeW ceW mes ØelÙeskeâ keâer TbÛeeF& oMe Oeveg<eØeceeCe peevevee
ÛeeefnÙes ~~98~~ lesF&me keâjesÌ[ Ûeej ueeKe metÛÙebiegueeW kesâ Jeie& keâe (DeLee&led leerve meew Ùeespeve
Jeie& keâe ) peießesCeer kesâ Jeie& ceW Yeeie osves hej pees ueyOe DeeJes Glevee JÙevlej osJeeW keâe ØeceeCe
nw DemebKÙeeleeW nQQ ~~99~~ JÙevlejeW kesâ DemebKÙeele keâe Yeeie osves hej pees ueyOe DeeJes Gleves
osJe GlheVe nesles nQ Deewj Gleves ner cejles nQ ~~100~~

JÙeblej osJeeW kesâ ÛewlÙeJe=#e
(efmeæevlemeej oerhekeâ mes)

Deye efheMeeÛeeefo JÙevlej osJeeW kesâ ÛewlÙeJe=#eeW kesâ efYevve-efYevve veece, GveceW
efmLele Øeefleefyecye SJeb ceevemlecYeeW keâe JeCe&ve keâjles nQ—
DeLe&—efkeâVej, efkeâcheg®<e, cenesjie, ievOeJe&, Ùe#e, je#eme, Yetle Deewj efheMeeÛe
Fve Dee"eW JÙevlej osJeeW kesâ ›eâce mes DeMeeskeâ, Ûechekeâ, veeie (kesâmej), legcye®, Ješ,
Jeojer, leguemeer Deewj keâocye veece Jeeues ÛewlÙeJe=#e nesles nQ~ Ùes GBâÛes-GBâÛes Je=#e he=LJeer
kesâ meejceÙe (he=LJeerkeâeefÙekeâ) Deewj ceefCeheer" kesâ De«eYeeie hej efmLele nesles nQ~
1. efmeæevlemeej oerhekeâ, DeefOekeâej-13, he=. 463 mes 464 lekeâ~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(17)

les < eeb cet u es Ûeleg e f o & # eg ÛeleœeŠØeef l eceeŠ he= L eked â ~
ÛelegmleesjCemebÙegòeâe oerhlee efoJÙee efpevesefMeveeced~~59~~
ceevemlecYeesÓefmle Ûewkewâke⊠Skewâkeâeb Øeefleceeb Øeefle~
ceg ò eâeœeiceef C eIeCše{Ÿeef m $eheer " MeeueYet e f < eleŠ~~60~~

osJeeW kesâ veiej kesâ yeenj Jeve-GÅeeve ceW
ÛewlÙeJe=#e ceW efpeveØeefleceeÙeW
hegjeCeeb Ûe Ûelegefo&#eg lÙekeälJee És Ûe menœekesâ~
Ùeespeveeveeb efn ÛelJeeefj Jeveeefve MeeMJeleevÙeefhe~~61~~
ue#ÙeespeveoerIee&efCe
ue#eeOe&efJemle=leeefve
Jew~
DeMeeskeâmehleheCee&ceü-Ûechekeâe{Ÿeeefve meefvle Ûe~~62~~
ceOÙesÓceer<eeb efn ÛelJeejes jepevles ÛewlÙeheeoheeŠ~
DeMeeskeâ-mehleheCee&ceü-ÛechekeâeKÙee efpeveeÛe&vewŠ~~63~~
efJeefo#eg veiejeCeeb mÙegie&efCekeâeveeb hegjeefCe Ûe~
menœeÛelegjMeerefleÙeespevewe|Jemle=leeefve
Jew~~64~~
Je=òeekeâejeefCe efvelÙeeefve ØeekeâejeefoÙegleevÙeefhe~
hegjeefCe
Mes<e
YeewceeveeceveskeâÉerheJeeefOe&<eg~~65~~
Fve Je=#eeW kesâ cetue ceW ÛeejeW efoMeeDeeW ceW efpevesvõ YeieJeeve keâer Ûeej-Ûeej leesjCe Éej
meefnle, osoerhÙeceeve Deewj efoJÙe he=Lekedâ-he=Lekedâ Ûeej ØeefleceeSB nQ leLee Skeâ-Skeâ Øeeflecee kesâ
Øeefle cegkeälee SJeb ceefCeceÙe IeCšeDeeW mes Ùegòeâ, ceefCeceÙe leerve-leerve heer" Deewj Øeekeâej mes Ùegòeâ
Skeâ-Skeâ ceevemlecYe nQ~~57-60~~

osJeeW kesâ veiej kesâ yeenj Jeve-GÅeeve ceW ÛewlÙeJe=#e ceW efpeveØeefleceeÙeW
Deye veiejeW keâer ÛeejeW efoMeeDeeW ceW efmLele JeveeW SJeb efJeefoMeeDeeW ceW efmLele veiej
keâe keâLeve keâjles nQ—
DeLe&—veiejeW keâer ÛeejeW efoMeeDeeW ceW oes-oes npeej Ùeespeve ÚesÌ[keâj DeMeeskeâ, mehleheCe&,
Deeceü, Ûechekeâ veece kesâ Ûeej-Ûeej MeeMJele Jeve nQ, pees Skeâ-Skeâ ueeKe Ùeespeve uecyes leLee
heÛeeme-heÛeeme Ùeespeve ÛeewÌ[s nQ~ Fve JeveeW kesâ ceOÙe ceW efpevesvõ YeieJeeve keâer ØeefleceeDeeW mes
Ùegòeâ DeMeeskeâ, mehleÛÚo Ûechekeâ Deewj Deeceü veece kesâ Ûeej-Ûeej ÛewlÙeJe=#e MeesYeeÙeceeve
nesles nQ~~61-63~~ veiejeW keâer ÛeejeW efJeefoMeeDeeW ceW ØeOeeve osefJeÙeeW kesâ JeueÙeekeâej, MeeMJele
Deewj Øeekeâej Deeefo mes Ùegòeâ veiej nQ, pees 84000 uecyes Deewj 84000 Ùeespeve ner ÛeewÌ[s nQ~
Mes<e JÙevlej osJeeW kesâ veiej Deveskeâ ÉerheeW SJeb Deveskeâ mecegõeW ceW nQ~~64-65~~

(18)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

JÙeblejosJeeW kesâ ÛewlÙeJe=#e
(ueeskeâefJeYeeie mes)

leseEme DemeesÙeÛebheÙeCeeiee legbyeg® Je[es Ùe kebâšle¤~
leguemeer keâ[byeCeecee Ûesòele¤ neWefle ng keâcesCe1~~7~~
keâocyemleg efheMeeÛeeveeb je#emeeŠ keâCškeâõgceeŠ~
Yetleeveeb leguemeerÛewlÙeb Ùe#eeCeeb Ûe Ješes YeJesled~~55~~
eEkeâvejeCeeceMeeske⊠mJeeeElkeâheg®<es<eg Ûe ÛechekeâŠ~
cenesjieeCeeb veeieesÓefhe ievOeJee&Ceeb Ûe legcye®Š~~56~~
he=efLeJeerheefjCeeceemles
DeeÙeeieefveÙegleõgceeŠ~
pecyetceeveeOe&ceeveeMÛe keâere|leleemles ØeceeCeleŠ~~57~~
efoJÙejlveefJeefÛe$eb
Ûe
Ú$eef$eleÙeceskeâMeŠ~
MegYeOJepeheleekeâemles efJeYeevlÙeeÙeeieceeefßeleeŠ~~58~~
leesjCeeefve Ûe ÛelJeeefj veeveejlveceÙeeefve Ûe~
DeemeòeâceeuÙeOeeceeefve ÛewlÙeeveeb efn Ûelege|oMeced~~59~~
ØelÙeskebâ Ûe ÛeleœeesÓÛee&Š meewJeCÙeexÓ$e Ûelege|oMeced~
Yetefcepeeveeb ÙeLee Je=#eeŠ leLee JeeveevlejõgceeŠ~~60~~

JÙeblejosJeeW kesâ ÛewlÙeJe=#e
(ueeskeâefJeYeeie mes)

JÙeblej osJeeW kesâ ›eâce mes DeMeeskeâ, Ûechekeâ, veeie (veeiekesâmej), legbye®, Ješ,
keâCšle®, leguemeer Deewj keâocye; Fve veeceeW Jeeues ÛewlÙeJe=#e nesles nQ~~7~~ ÛewlÙeJe=#e
efheMeeÛeeW keâe keâocye, je#emeeW keâe keâCškeâõgce, YetleeW keâe leguemeer, Ùe#eeW keâe Ješ,
efkeâvvejeW keâe DeMeeskeâ, efkebâheg®<eeW keâe Ûechekeâ, cenesjieeW keâe veeie (veeiekesâmej) Deewj
ievOeJeeX keâe legbye® neslee nw~~55-56~~ DeeÙeeie hej efveÙele Jes ÛewlÙeJe=#e he=efLeJeer kesâ
heefjCeecemJe¤he nesles ngS ØeceeCe ceW pecyetJe=#e kesâ ØeceeCe kesâ DeOe& ØeceeCe Jeeues keâns ieSs
nQ~~57~~ GveceW mes ØelÙeskeâ kesâ efoJÙe jlveeW mes efJeefÛe$e leerve Ú$e nesles nQ~ DeeÙeeie kesâ Deeefßele
Jes Je=#e Gòece OJepee heleekeâeDeeW mes mebÙegòeâ nesles ngS MeesYeeÙeceeve nesles nQ~~58~~ ÛewlÙeJe=#eeW
keâer ÛeejeW efoMeeDeeW ceW ceeueeDeeW kesâ lespe mes meefnle Deveskeâ jlveceÙe Ûeej leesjCe nesles nQ~~59~~
ØelÙeskeâ Je=#e keâer ÛeejeW efoMeeDeeW ceW Ûeej-Ûeej megJeCe&ceÙe efpeveØeefleceeSB efmLele nesleer nQ~
Ùes Je=#e pewmes YetefcepeeW (YeJeveJeeefmeÙeeW) kesâ nesles nQ Jewmes ner Jes JÙevlejeW kesâ Yeer nesles nQ~~60~~
1. ueeskeâefJeYeeie DeefOekeâej-9, he=. 170~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(19)

ceOÙeueeskeâ ceW ÛewlÙeJe=#e
pecyetÉerhe kesâ hejkeâesšs ceW ÛewlÙeJe=#e
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

heeÙeejheef j ieoeFb Jejiees G joejlees j CeeFb ef h e~
DeyYeblejefcce Yeeies cenesjieeCeb Ûe Ûesªbefle~~25~~
hee"evlejced ~
CeÙejsmegb jceefCeppee heemeeoe neWelf e efJeefJenefJeCCeemee~
DeyYeblejÛesòejÙee CeeCeeJejjÙeCeefCeÙejceÙee~~26~~
efohheblejÙeCeoerJee mecebleoes efJeefJenOetJeOe[pegòee~
JeppeceÙeJejkeâJee[e Jes o er i ees G jog J eejpeg o e~~27~~
heCegnòeefj ÛeeJeeeECe Gòegbiee meÙeOeCetefCe oernpegoe~
heCCeemeob[®boe neWefle penCCeefcce heemeeoe~~28~~
75~ 100~ 50~
heemeeoeJeejsmebg yeejme ÛeeJeeefCe neWefle GÛÚsnes~
heòeskeäkebâ ÚCCeenb DeJeiee{b leb efhe Ûeòeeefj~~29~~
12~ 6~ 4~

ceOÙeueeskeâ ceW ÛewlÙeJe=#e

pecyetÉerhe kesâ hejkeâesšs ceW ÛewlÙeJe=#e
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

Jesoer kesâ DeYÙevlej Yeeie ceW Øeekeâej mes Jesef<šle SJeb Gòece ieeshegjÉej Je leesjCeeW mes
mebÙegòeâ Ssmes cenesjie osJeeW kesâ (YeJeve) efmLele nQ~~25~~ hee"evlej~ veiejeW ceW efJeefJeOe Øekeâej
keâer jÛeveeDeeW mes Ùegòeâ, Deveskeâ Gòeceesòece jlvemecetneW mes efveefce&le, DeYÙevlejYeeie ceW ÛewlÙe
le®DeeW mes meefnle, ÛeejeW Deesj Øeoerhle jlveoerhekeâeW mes megMeesefYele, efJeefJeOe Øekeâej kesâ OetheIešeW
mes Ùegòeâ, Je»eceÙe keâheešeW mes mebÙegòeâ Deewj Jesoer Je ieeshegjÉejeW mes meefnle jceCeerÙe Øeemeeo
nQ~~26-27~~ Ùes Øeemeeo peIevÙe¤he mes heÛenòej Oeveg<e TBÛes, meew Oeveg<e uebyes Deewj heÛeeme
Oeveg<eØeceeCe efJemleejÙegòeâ nQ~~28~~ TBÛeeF& 75; uebyeeF& 100; efJemleej 50 Oeveg<e~ Fve
ØeemeeoeW kesâ ÉejeW ceW ØelÙeskeâ keâer TBÛeeF& yeejn Oeveg<e, JÙeeme Ún Oeveg<e Deewj DeJeieeÌ{ Ûeej
Oeveg<eØeceeCe nw~~29~~

(20)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
heCegJeermeb oesefCCe meÙee GÛÚsnes nesefo efpeªheemeeoe~
oernb eflemeÙeOeCeteECe heòeskeäkebâ meæ efJekeäKebYees~~30~~
225~ 300~ 150~
leeCe ogJee®ÛÚsnes ob[e Úòeerme nesefo heòeskeäkebâ~
Deªejme efJekeäKebYees yeejme efCeÙecesCe DeJeiee{b1~~31~~
ob. 36~ 18~ 12~

Deke=âef$ece efpevecebefoj ceW
ÛewlÙeJe=#e, efmeæeLe&Je=#e Deeefo ceW efpeveØeefleceeSB
(heeb[gkeâJeve kesâ efpevecebefoj ceW ÛewlÙeJe=#e)
heer{mme ÛeGefomeemegb yeejmeJesoerDees neWefle YetefceÙeues~
JejieesGjeDees lesefòeÙecesòeeDees heer{Gºefcce2~~1903~~
heer { mmeg J eef j ceYeeies mees u emeieJJet e f o ces ò eGÛÚs n es ~
ef m eæb l ees Ceeces C eb Ûes ò eog c ees ef o JJeJejles D ees ~~1904~~
keâes 16 ~
TBÛeeF& 12; JÙeeme 6; DeJeieeÌ{ 4 Oeveg<e~ Glke=â<š ØeemeeoeW ceW ØelÙeskeâ keâer TBÛeeF& oes
meew heÛÛeerme Oeveg<e, uecyeeF& leerve meew Oeveg<e Deewj efJe<kebâYe Fmemes DeeOee DeLee&led Skeâ meew heÛeeme
Oeveg<eØeceeCe nw~~30~~ TBÛeeF& 225; uecyeeF& 300; efJe. 150 Oeveg<e~ Glke=â<š ØeemeeoeW kesâ ÉejeW
ceW ØelÙeskeâ Éej keâer TBÛeeF& Úòeerme Oeveg<e, efJe<kebâYe De"ejn Oeveg<e Deewj DeJeieeÌ{ efveÙece mes yeejn
Oeveg<e ØeceeCe nw~~31~~ TBÛeeF& 36; efJe. 18, DeJe. 12 Oeveg<e~
YeeJeeLe&—ÛewlÙeJe=#e keâe DeLe& nw efkeâ efpeveJe=#eeW keâer keâšveer hej ÛewlÙe DeLee&led
efpeveØeefleceeSB nQ GvnW ner ÛewlÙele®—ÛewlÙeJe=#e keânles nQ~

Deke=âef$ece efpevecebefoj ceW
ÛewlÙeJe=#e, efmeæeLe&Je=#e Deeefo ceW efpeveØeefleceeSB
(heeb[gkeâJeve kesâ efpevecebefoj ceW ÛewlÙeJe=#e)

heer" kesâ ÛeejeW Deesj Gòece ieeshegjeW mes Ùegòeâ yeejn JesefoÙeeb Yetefceleue hej Deewj Fleveer ner
heer" kesâ Thej nQ~~1903~~ heer" kesâ Gheefjce Yeeie hej meesuen keâesme ØeceeCe TbÛee efoJÙe Je
Gòece lespe keâes OeejCe keâjves Jeeuee efmeæeLe& veecekeâ ÛewlÙeJe=#e nw ~~ 1904 ~~ keâes. 16 ~
1. efleueesÙeheCCeòeer, ÛelegLe&ceneefOekeâej, he=. 145~ 2. efleueesÙeheCCeòeer he=. 390 mes 393 lekeâ~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(21)

KebOegÛÚsnes keâesmee Ûeòeejes yenueceskeäkeâieJJetoer~
yeejmekeâes m ee meeneoer n òeb Ûes Ù e ef J eÛÛeeueb ~ ~1905~~
keâes 4 ~ 1 ~ 12 ~ 12 ~
FefieuekeäKeb Ûeeueermeb menmmeÙee FefiemeÙeb Ûe Jeermepegob~
lemme heefjJeej®keäKee heer{esJeefj lehheceeCeOeje~~1906~~
140120 ~
efJeefJenJejjÙeCemeene cejieÙeheòee Ùe heGcejeÙeheâuee~
ÛeeceerÙejjpeoceÙeekegâmegcepegoe meÙeuekeâeueb les~~1907~~
meJJes DeCeeFefCenCee heg{efJeceÙee efoJJeÛesòeJej™keäKee~
peer J eg h heef ò eueÙeeCeb keâejCeYet o e meFb YeJeb e f l e~~1908~~
®keäKeeCe ÛeGefomeemegb heòeskeäkebâ efJeefJenjÙeCejFoeDees~
efpeCeefmeæhheef[ceeDees peÙebleg Ûeòeeefj Ûeòeeefj~~1909~~
Ûesòele™Ceb hegjoes efoJJeb heer{b nJesefo keâCeÙeceÙeb~
GÛÚs n oer n Jeemee lemme Ùe GÛÚCCeGJeSmee~~1910~~
heer{mme ÛeGefomeemegb yeejme Jesoer Ùe neWefle YetefceÙeues~
Ûeef j DeóeueÙeiees G jog J eejlees j Ceef J eef Û eòeeDees ~~1911~~
ÛewlÙeJe=#e kesâ mkeâvOe keâer TBÛeeF& Ûeej keâesme, yeenuÙe Skeâ keâesme Deewj MeeKeeDeeW keâer
uecyeeF& Je Devlejeue yeejn keâesme ØeceeCe nw~~1905~~ keâes. 4 ~ 1~ 12~ 12~ heer" kesâ
Thej Fmeer ØeceeCe keâes OeejCe keâjves Jeeues Skeâ ueeKe Ûeeueerme npeej Skeâ meew yeerme
Fmekesâ heefjJeej Je=#e nQ~~1906~~ 140120~ Ùes Je=#e efJeefJeOe Øekeâej kesâ Gòece jlveeW
mes efveefce&le MeeKeeDeeW, cejkeâleceefCeceÙe heòeeW, he©ejeieceefCeceÙe heâueeW Deewj megJeCe& SJeb ÛeeBoer
mes efveefce&le heg<heeW mes meowJe mebÙegòeâ jnles nQ~~1907~~
Ùes meye Gòece efoJÙe ÛewlÙeJe=#e DeveeefoefveOeve Deewj he=LJeer™he nesles ngS peerJeeW keâer
Glheefòe Deewj efJeveeMe kesâ mJeÙeb keâejCe nesles nQ ~~ 1908 ~~ Fve Je=#eeW ceW ØelÙeskeâ Je=#e kesâ
ÛeejeW Deesj efJeefJeOe Øekeâej kesâ jlveeW mes jefÛele Ûeej-Ûeej efpeve Deewj efmeæeW keâer
ØeefleceeÙeW efJejepeceeve nQ~ Ùes ØeefleceeÙeW peÙeJevle nesJeW ~~ 1909 ~~
ÛewlÙeJe=#eeW kesâ Deeies megJeCe&ceÙe efoJÙe heer" nw~ Fmekeâer TBÛeeF&, uecyeeF& Deewj efJemleejeefokeâ
keâe GheosMe ve° nes ieÙee nw ~~1910~~ heer" kesâ ÛeejeW Deesj Yetecf eleue hej ceeie& Je DeóeefuekeâeDeeW,
ieeshegjÉejeW Deewj leesjCeeW mes efJeefÛe$e yeejn JesefoÙeeb nQ~~1911~~

(22)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
ÛeGpeesÙeCeGÛÚsne GJeefjb heer{mme keâCeÙeJejKebYee~
efJeefJenceefCeefCeÙejKeefÛeoe ÛeecejIebšeheÙeejpegoe~~1912~~
meJJesmegb LebYesmeggb ceneOeÙee efJeefJenJeCCejceefCeppee~
Ceeces C e ceef n b o OeÙee ÚòeòeÙeef m enjmees e f n uuee~~1913~~
hegjoes ceneOeÙeeCeb cekeâjhhecegnsefnb cegkeäkeâmeefueueeDees~
Ûeòeejes JeeJeerDees keâceueghheuekegâcegoÚCCeeDees~~1914~~
heCCeemekeâesmeGoÙee keâcemees heCegJeerme ®booernòee~
ome keâesmee DeJeiee{e JeeJeerDees JesefoÙeeefopegòeeDees~~1915~~
keâes 50 ~ 100 ~ iee 10 ~
JeeJeerCeb yengcepPes Ûesªefo Skeäkeâes efpeefCeboheemeeoes~
efJehhegâefjojÙeCeefkeâjCees efkebâ yengmees mees efCe®JeceeCees~~1916~~
leòees oneG hegjoes hegJJegòejoefkeäKeCesmeg Yeeiesmegb~
heemeeoe jÙeCeceÙee os J eeCeb keâer [ Cee neW e f l e~~1917~~
heCCeemekeâesmeGoÙee keâcemees heCegJeerme ®booernòee~
OetJeOe[sefnb pegòee les efCeueÙee efJeefJenJeCCeOeje~~1918~~
keâes 50 ~ 25 ~ 25 ~

heer" kesâ Thej efJeefJeOe Øekeâej kesâ ceefCemecetn mes KeefÛele Deewj Deveskeâ Øekeâej kesâ Ûecej
Je IebšeDeeW mes Ùegòeâ Ûeej Ùeespeve TBÛes megJeCe&ceÙe KecYes nQ~~1912~~ meye KecYeeW kesâ Thej
Deveskeâ Øekeâej kesâ JeCeeX mes jceCeerÙe Deewj efMeKej hej leerve Ú$eeW mes megMeesefYele censvõ veecekeâ
ceneOJepeeÙeW nQ~~1913~~ ceneOJepeeDeeW kesâ Deeies ceiej Deeefo peuepevlegDeeW mes jefnle peue
Jeeueer Deewj keâceue, Glheue Je kegâcegoeW mes JÙeehle Ûeej JeeefhekeâeÙeW nQ~~1914~~ Jesefokeâeefo mes
meefnle JeeefhekeâeÙeW ØelÙeskeâ heÛeeme keâesme ØeceeCe efJemleej mes Ùegòeâ, Fmemes ogiegCeer DeLee&led meew
keâesme uecyeer Deewj oMe keâesme ienjer nQ~~1915~~ keâes. 50 ~ 100 ~ ie. 10~ JeeefheÙeeW kesâ
yengceOÙe Yeeie ceW ØekeâeMeceeve jlveefkeâjCeeW mes meefnle Skeâ efpevesvõØeemeeo efmLele nw~
yengle keâLeve mes keäÙee, Jen efpevesvõØeemeeo (efpevecebefoj) efve™hece nw~~1916~~ Devevlej
JeeefheÙeeW kesâ Deeies hetJe&, Gòej Deewj oef#eCe YeeieeW ceW osJeeW kesâ jlveceÙe ›eâer[eYeJeve nQ~~1917~~
efJeefJeOe JeCeeX keâes OeejCe keâjves Jeeues Jes YeJeve heÛeeme keâesme TBÛes, ›eâce mes heÛÛeerme keâesme efJemle=le
Deewj heÛÛeerme ner keâesme uecyes leLee OetheIešeW mes mebÙegòeâ nQ~~1918~~ keâes. 50 ~ 25 ~ 25~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(23)

JejJesefoÙeeefnb jccee JejkebâÛeCeleesjCesefnb heefjÙeefjÙee~
JejJeppeCeeruecejieÙeefCeefcceoefYeòeerefnb meesnbles~~1919~~
leeCe YeJeCeeCe hegjoes lesefòeÙeceeCesCe oesefCCe heemeeoe~
Oeg J Jeb l eOeÙeJeoeÙee heg â jb l eJejjÙeCeef k eâjCees n e~~1920~~
50 ~ 25 ~ 25 ~
leòees efJeefÛeòe™Jee heemeeoe efoJJejÙeCeefCecceefJeoe~
keâesmemeÙecesòeGoÙee keâcesCe heCCeemeoernefJeeflLeCCee~~1921~~
pes pesªoejhegjoes efoJJecegnceb[Jeeefo keâefnoe Ùe~
les Keg u ueÙeoejs m eg b nJeb e f l e DeæhheceeCeW e f n ~~1922~~
leòees hejoes Jesoer SoeefCeb Jesef{otCe meJJeeefCeb~
Ûesªefo ÛeefjDeóeueÙeieesGjoesjefnb keâCeÙeceF&~~1923~~
leerS hejoes JeefjÙee legbiesefnb keâCeÙejÙeCeLebYesefnb~
Ûesªbefle ÛeGefomeemegb omehheÙeeje OeÙeefCeyebOee~~1924~~
nefjkeâefjJemenKeieeefnJeefmeefnmeefmejefJenbmekeâceueÛekeäkeâOeÙee~
Dešd"gòejmeÙemebKee heòeskeäkebâ lesefòeÙee Keguuee~~1925~~
Gòece JesefokeâeDeeW mes jceCeerÙe Deewj Gòece megJeCe&ceÙe leesjCeeW mes Ùegòeâ Jes YeJeve Glke=â°
Je»e, veerueceefCe Deewj cejkeâle ceefCeÙeeW mes efveefce&le efYeefòeÙeeW mes MeesYeeÙeceeve nQ~~1919~~ Gve
YeJeveeW kesâ Deeies Fleves ner ØeceeCe mes mebÙegòeâ heânjeleer ngF& OJepeeheleekeâeDeeW mes meefnle
Deewj ØekeâeMeceeve Gòece jlveeW kesâ efkeâjCemecetn mes megMeesefYele oes Øeemeeo nQ~~1920~~ 50 ~~
25 ~ 25 ~
Fmekesâ Deeies meew keâesme TbÛes Deewj ›eâce mes heÛeeme keâesme uecyes-ÛeewÌ[s efoJÙe jlveeW mes
efveefce&le efJeefÛe$e ¤he Jeeues Øeemeeo nQ~~1921~~ pÙes‰ Éej kesâ Deeies pees efoJÙe cegKeceC[heeefokeâ
keâns pee Ûegkesâ nQ, Jes DeeOes ØeceeCe mes meefnle #egõ ÉejeW ceW Yeer nQ~~1922~~ Fmekesâ Deeies ceeie&,
DeóeefuekeâeDeeW Deewj ieeshegjÉejeW mes meefnle megJeCe&ceÙeer Jesoer Fve meyekeâes Jesef°le keâjkesâ efmLele
nw~~1923~~ Fme Jesoer kesâ Deeies ÛeejeW efoMeeDeeW ceW megJeCe& SJeb jlveceÙe GVele KecYeeW mes
meefnle oMe Øekeâej keâer ßes‰ OJepehebefòeâÙeeB efmLele nQ ~~1924~~ efmebn, neLeer, yewue, ie®Ì[,
ceesj, Ûevõ, metÙe&, nbme, keâceue Deewj Ûe›eâ, Fve efÛeÖeW mes Ùegòeâ OJepeeDeeW ceW mes
ØelÙeskeâ Skeâ meew Dee" Deewj Fleveer ner #egõOJepeeÙeW nQ ~~1925~~

(24)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
Ûeeceer Ù ejJejJes o er Soeef C eb Jes e f { ot C e Ûes ª s e f o ~
efJehhegâefjojÙeCeefkeâjCee ÛeGieesGjoejjceefCeppee~~1926~~
yes keâesmeeefCeb legbiee efJelLeejsCeb OeCetefCe hebÛemeÙee~
efJehhegâefjoOeÙeJeoeÙee heâef[nceÙeeCesÙeJejefYeòeer~~1927~~
keâes 2 ~ ob 500 ~
leerS hejoes omeefJenkeâhhele™ les mecebleoes neWefle~
efpeCeYeJeCesmegb eflengJeCeefJecnÙepeCeCesefnb ™Jesefnb~~1928~~
ieescesoÙeceÙeKebOee kebâÛeCeceÙekegâmegceefCeÙejjceefCeppee~
cejieÙeceÙeheòeOeje efJeöÏceJes®efueÙeheGcejeÙeheâuee~~1929~~
meJJes DeCeeFefCenCee Dekeâefócee keâhheheeÙeJeheÙeeje~
cetuesmeg ÛeGefomeemegb Ûeòeeefj efpeefCeboheef[ceeDees~~1930~~
lehheâefuenJeerefncepPes Jes®efueÙeceÙeeefCe ceeCeLebYeeefCeb~
Jeer e f n b heef [ heòes Ù eb ef J eef Û eòe™Jeeef C e js n b e f l e~~1931~~
ÛeecejIebšeefkebâefkeâefCekesâleCehengoerefnb GJeefj mebpegòee~
meesnbefle ceeCeLebYee ÛeGJesoeroejleesjCesefnb pegoe~~1932~~

ØekeâeMeceeve jlveefkeâjCeeW mes mebÙegòeâ Deewj Ûeej ieeshegjÉejeW mes jceCeerÙe megJeCe&ceÙe Gòece
Jesoer Fvekeâes Jesef<šle keâjkesâ efmLele nw~~1926~~ Ùen Jesoer oes keâesme TBÛeer, heebÛe meew Oeveg<e
ÛeewÌ[er, heânjeleer ngF& OJepeeheleekeâeDeeW mes meefnle Deewj mheâefškeâ ceefCeceÙe Deveskeâ Gòece
efYeefòeÙeeW mes mebÙegòeâ nw~~1927~~ keâes. 2 ~ o. 500~
Fmekesâ Deeies efpeveYeJeveeW ceW ÛeejeW Deesj leerveeW ueeskeâeW keâes Dee§eÙe& GlheVe keâjves Jeeues
mJe™he mes mebÙegòeâ Jes oMe Øekeâej kesâ keâuheJe=#e nQ~~1928~~ meye Øekeâej kesâ keâuheJe=#e
ieescesoceefCeceÙe mkeâvOe mes meefnle, megJeCe&ceÙe kegâmegcemecetn mes jceCeerÙe, cejkeâleceefCeceÙe
heòeeW keâes OeejCe keâjves Jeeues, cetbiee, veerueceefCe SJeb he©ejeieceefCeceÙe heâueeW mes mebÙegòeâ,
Deke=âef$ece Deewj DeveeefoefveOeve nQ~ Fvekesâ cetue ceW ÛeejeW Deesj Ûeej efpevesvõØeefleceeÙeW
efJejepeceeve nQ~~ 1929-1930~~ Gve mheâefškeâ ceefCeceÙe JeerefLeÙeeW kesâ ceOÙe ceW mes ØelÙeskeâ
JeerLeer kesâ Øeefle efJeefÛe$e ™he Jeeues Jew[tÙe&ceefCeceÙe ceevemlecYe megMeesefYele nQ~~1931~~ Ûeej
JesoerÉej Deewj leesjCeeWs mes Ùegòeâ Ùes ceevemlecYe Thej ÛeBJej, Iebše, efkebâefkeâCeer Deewj OJepee
FlÙeeefo mes mebÙegòeâ nesles ngS MeesYeeÙeceeve nesles nQ~~1932~~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(25)

leeCeb cetues GJeefjb efpeefCeboheef[ceeDees ÛeGefomeblesmegb~
JejjÙeCeefCeefcceoeDees peÙebleg peÙeLegefCeoÛeefjoeDees~~1933~~
keâhheceefnb heefjJese{f Ùe meeuee JejjÙeCeefCeÙejefCecceefJeoe~
Ûesúefo
ÛeefjÙeóeueÙeCeeCeeefJenOeÙeJe[e[esJee~1934~~
ÛetefueÙeoefkeäKeCeYeeS heefÛÚceYeeÙeefcce GòejefJeYeeies~
Skeäkesâkeäkebâ efpeCeYeJeCeb hegJJeefcn Je JeCCeCesefnb pegob~~1935~~
SJeb mebKesJesCeb heb[gieJeCeJeCCeCeeDees YeefCeoeDees~
efJelLeejJeCCeCesmegb mekeäkeâes efJe Ce mekeäkeâos lemme~~1936~~
heb[gieJeCemme nsªs ÚòeermemenmmepeesÙeCee ieblegb~
meesceCemeb Ceece JeCeb ces®b heefjJesef{otCe Ûesªsos~~1937~~
36000~
heCemeÙepeesÙeCe®bob ÛeeceerÙejJesefoÙeeeEn heefjÙeefjÙeb~
ÛeGieesGjmebpegòeb KeguueÙeoejseEn jceefCeppeb~~1938~~
Ûeòeeefj menmmeeefCeb yeenòeefjpegòeogmeÙepeesÙeCeÙee~
Skeäkeâjmeefnoªkeâuee efJekeäKebYees yeeefnjes lemme~~1939~~
4272~ 8~
11
Fve ceevemlecYeeW kesâ veerÛes Deewj Thej ÛeejeW efoMeeDeeW ceW efJejepeceeve, Gòece
jlveeW mes efveefce&le Deewj peie mes keâerefle&le Ûeefj$e mes mebÙegòeâ efpevesvõØeefleceeSB peÙeJevle
nesJeW~~1933~~ ceeie& Je DeóeefuekeâeDeeW mes Ùegòeâ, veevee Øekeâej keâer OJepeeheleekeâeDeeW kesâ
Deešeshe mes megMeesefYele Deewj ßes‰ jlvemecetn mes efveefce&le keâesš Fme keâuhecener keâes Jesef°le keâjkesâ
efmLele nw~~1934~~ Ûetefuekeâe kesâ oef#eCe, heef§ece Deewj Gòej Yeeie ceW Yeer hetJe&efoMeeJeleea
efpeveYeJeve kesâ meceeve JeCe&veeW mes mebÙegòeâ Skeâ-Skeâ efpeveYeJeve nw GheÙeg&òeâ JeCe&ve
heeb[gkeâJeve kesâ efpevecebefoj keâe nw~~1935~~ Fme Øekeâej Ùeneb meb#eshe mes heeC[gkeâJeve keâe
JeCe&ve efkeâÙee ieÙee nw ~ Gmekeâe efJemleej mes JeCe&ve keâjves kesâ efueÙes lees Fvõ Yeer meceLe& veneR nes
mekeâlee nw~~1936~~ heeC[gkeâJeve kesâ veerÛes Úòeerme npeej Ùeespeve peekeâj meewceveme veecekeâ
Jeve ces® keâes Jesef<šle keâjkesâ efmLele nw~~1937~~ 36000~ Ùen meewceveme Jeve heeBÛe meew
ÙeespeveØeceeCe efJemleej mes meefnle, megJeCe&ceÙe JesefokeâeDeeW mes Jesef<šle, Ûeej ieeshegjeW mes mebÙegòeâ
Deewj #egõÉejeW mes jceCeerÙe nw~~1938~~ Gmekeâe yee¢eefJemleej Ûeej npeej oes meew yenòej
Ùeespeve Deewj iÙeejn mes Yeeefpele Dee" keâueeØeceeCe nw~~1939~~ 4272-8/11~

(26)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

Deke=âef$ece efpeveceefvoj kesâ hejkeâesšs ceW ÛewlÙeJe=#e-efmeæeLe& Je=#e SJeb OJepeeSB
(mlethe Je ÛewlÙeJe=#eeW ceW efpeveØeefleceeÙeW nQ)
(pebyetoerJeheCCeòeer mes1)

leeCeb meYeeOejeCeb hegjoes LetneefCe neWefle jcceeefCe~
efpeCeJejheef[ceÛÚCCee CeeCeeceefCejÙeCeheefjCeecee~~41~~
jÙeCeceÙeefJeGueheer{b Gòegbieb peesÙeCeeefCe Ûeeueermeb~
Let n mme og ÛeGJeer m eekeb â ÛeCeJes o er m eceepeg ò eb ~ ~42~~
heer{mmegJeefj efJeefÛeòeb eflecesnueeheefjG[b ceneLetnb~
DeeÙeeceb ef J ekeä K eb Y eb GÛÚs n b nes F ÛeGmeªer ~ ~43~~
Letneoes hegJJeefomeb iebletCeb nesF keâCeÙeceÙeheer{b~
efJekeäKebYeeÙeecesCe Ùe menmme len peesÙeCeeCesÙee~~44~~
JeejmeJesefomeceiieb JejleesjCecebef[Ùeb hejcejcceb~
ceefCeieCepeuebleefCeJenb yengle®ieCemebkegâueb efoJJeb~~45~~
lemme og heer{mmegJeefjb meesueme len peesÙeCee mecegòegbiee~
ÛesefoÙe®keäKee CesÙee CeeCeeceefCejÙeCeheefjCeecee~~46~~

Deke=âef$ece efpeveceefvoj kesâ hejkeâesšs ceW ÛewlÙeJe=#e-efmeæeLe& Je=#e SJeb OJepeeSB
(mlethe Je ÛewlÙeJe=#eeW ceW efpeveØeefleceeÙeW nQ)
(pecyetoerJeheCCeòeer mes)

Gve meYeeie=neW kesâ Deeies efpevesvõØeefleceeDeeW mes Ùegòeâ veevee ceefCe SJeb jlveeW kesâ
heefjCeece™he jceCeerÙe mlethe nesles nQ~~41~~ mlethe keâe jlveceÙe efJeMeeue heer" Ûeewyeerme
megJeCe&ceÙe Jeseof ÙeeW mes mebÙegòeâ leLee Ûeeueerme Ùeespeve TBÛee neslee nw~~42~~ heer" kesâ Thej leerve
cesKeueeDeeW mes Jese°f le cenemlethe neslee nw~ Fmekeâe DeeÙeece, efJe<keâcYe Deewj GlmesOe ÛeeQme" Ùeespeve
ØeceeCe neslee nw~~43~~mlethe mes Deeies hetJe& efoMee ceW peekeâj Skeâ npeej Ùeespeve ØeceeCe efJe<keâcYe Je
DeeÙeece mes meefnle megJeCe&ceÙe heer" peevevee ÛeeefnÙes~~44~~ Ùen efoJÙe heer" yeejn Jeseof ÙeeW mes
heefjhetCe&, Gòece leesjCeeW mes ceefC[le, DeefleMeÙe jceCeerÙe, osoerhÙeceeve ceefCeieCeeW kesâ mecetneW mes Ùegòeâ
Deewj yengle mes le®ieCeeW mes JÙeehle neslee nw~~45~~ Gme heer" kesâ Thej efmLele meesuen TBÛes veevee
ceefCeÙeeW SJeb jlveeW kesâ heefjCeece™he ÛewlÙeJe=#e peevevee ÛeeefnÙes~~46~~
1. pecyetoerJeheCCeòeer he=. 91 mes 93 lekeâ~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(27)

Sieb Ûe meÙemenmmeb Ûeeueermee len menmme heefjmebKee~
SiemeÙeb JeermeefnÙee efmeælLele™Ce heefjmebKee~~47~~
G[d{b iebletCe hegCees OejCeeroes peesÙeCeeefCe Ûeòeeefj~
Ûeogmeg efJe efomeeefJeYeeies meeneDees neWefle efCeeföªe~~48~~
yeejnpeesÙeCe oerne efmeælLeÙeCeeceOesÙe®keäKeeCeb~
efJekeäKebYesCe Ùe peesÙeCe efCeeföªe meJJeoefjmeerefnb~~49~~
DeªsJe peesÙeCesmeg Ùe ®bosmeg ceneogcesmeg efCeeföªe~
efpeCeFboeCeb heef[cee Deefkeâefócee meemeÙemeYeeJee~~50~~
heefueÙebkeâemeCeyeæe jÙeCeceÙee heeef[nsjmebpegòee~
meJJeeCeb ®keäKeeCeb Ûeogmeg efJe Yeeiesmeg les neWefle~~51~~
leòees ogcemeb[eoes iebletCe hegCees efJe hegJJeefomeYeeies~
OeÙeef C eJeneCeb heer { b JeejmeJes o er e f n b meb p eg ò eb ~ ~52~~
leefcce Jejheer{efmenjs meesueme len peespeCee mecegòegbiee~
keâesmesie neWefle ®boe Jes®efueÙeceÙee ceneKebYee~~53~~
KebYesmeg neWefle efoJJee ceneOeÙee efJeefJenJeCCemebpegòee~
ÚòeòeÙeJejefmenje DeCeesJecee ™JemebheCCee~~54~~
OeÙeefCeJeneCeb hegjoes JeeJeerDees neWelf e meefueuehegCCeeDees~
meÙeÙeespeCeoerneDees heCCeemeeDees Ùe ®boeDees~~55~~
efmeæeLe& Je=#eeW keâer mebKÙee Skeâ ueeKe Ûeeueerme npeej Skeâ meew yeerme nw~~47~~he=eLf eJeer
mes Ûeej Ùeespeve Thej peekeâj ÛeejeW ner efoMee efJeYeeieeW ceW Gvekeâer MeeKeeÙeW efveefo°& keâer ieF& nQ~~48~~
meJe&oefMe&ÙeeW Éeje efmeæeLe& veecekeâ Je=#eeW keâer (MeeKeeSB) yeejn Ùeespeve oerIe& Deewj Skeâ Ùeespeve
efJe<keâcYe mes Ùegòeâ efveefo<& š keâer ieF& nQ~~49~~ Dee" Ùeespeve ®bo Jeeues Gve ceneõgceeW hej
Deke=âef$ece Deewj MeeMJeeflekeâ mJeYeeJe Jeeueer efpevesvõeW keâer ØeefleceeSB efveefo<& š keâer ieF& nQ~~50~~
heuÙebkeâemeve mes efJejepeceeve Deewj ØeeefleneÙeeX mes mebÙegòeâ Jes jlveceÙe efpeveØeefleceeÙeW meye Je=#eeW kesâ
ÛeejeW ner YeeieeW ceW nesleer nQ~~51~~Gme Je=#emecetn mes hegveŠ hetJe& efoMeeYeeie ceW peekeâj yeejn Jeseof ÙeeW
mes mebÙegòeâ OJepeemecetneW keâe heer" neslee nw ~~52~~ Gme Gòece heer" kesâ efMeKej hej meesuen Ùeespeve
TBÛes Deewj Skeâ keâesMe efJemleej Jeeues Jew[Ùt e&ceefCeceÙe efJeMeeue KecYe nesles nQ~~53~~KecYee hej
efJeefJeOe JeCeeX mes mebÙegòeâ, efMeKej hej Gòece leerve Ú$eeW mes megMeeseYf ele Deewj Deveghece ™he mes mecheVe
efoJÙe ceneOJepeeÙeW nesleer nQ~~54~~ OJepeemecetneW kesâ Deeies meew Ùeespeve oerIe&, heÛeeme Ùeespeve
efJemle=le, oMe Ùeespeve ienjer, megJeCe& SJeb ceefCeceÙe JesefokeâeDeeW mes Ùegòeâ, ceefCeceÙe leesjCe

(28)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
omepeespeCeGb[eDees kebâÛeCeceefCeJesefoSefn pegòeeDees~
ceefCeleesjCeefCeJeneDees keâceueghheuekegâmegceÚCCeeDees~~56~~
SJeb hegJJeefomeeS efpeCeYeJeCeb cebojmme efCeeföªb~
DeJemesmeeCe efomeeCeb ScesJe keâcees cegCesÙeJJees~~57~~
leòees oneog hejoes hegJJegòejoefkeäKeCesmeg Yeeiesmeg~
heemeeoe CeeÙeJJee osJeeCeb keâer[Cee neWefle~~58~~
keâCeÙeceÙee heemeeoe heCCeemee peesÙeCee mecegòegbiee~
efJekeäKebYeeÙeecesCe Ùe heCeJeermee neWefle efCeeföªe~~59~~
keâCeÙeceÙee heemeeoe Jes®efueÙeceÙee Ùe cejieÙeceÙee Ùe~
meefmekebâlemetjkebâleekeâkeäkesâÙeCehegmmejeieceÙee ~~60~~
JejJeseof Sefnb pegòee kebâÛeCeceefCejÙeCepeeueheefjÙeefjÙeb~
DekeäKeFDeCeeFefCenCee keâes mekeäkeâF JeefCCeGb meÙeueb~~61~~
lesefnblees iebletCeb hegJJeefomeeS hegCees efJe CeeÙeJJees~
JejleesjCeb efJeefÛeòeb ceefCekebâÛeCejÙeCemebÚCCeb~~62~~
peesÙeCemeÙeælegbieb leoæefJelLeej Yeemegjb efoJJeb~
cegòeeoecesCeæb
JejIebšepeeuejceCeerÙeb~~63~~
leòees hejb efJeefÛeòee heemeeoe ieesGjeCe heemesmeg~
peesÙeCemeÙeGefJJeæe oes oes og nJebefle CeeÙeJJee~~64~~

mecetn mes mebÙegòeâ, keâceue Je Glheue kegâmegceeW mes JÙeehle Deewj peue mes heefjhetCe& JeeefheÙeeb nesleer
nQ ~~ 55-56 ~~ Fme Øekeâej cevoj heJe&le keâer hetJe& efoMee ceW efmLele efpeveYeJeve keâe mJe™he
efveefo&° efkeâÙee nw ~ Mes<e efoMeeDeeW kesâ efpeveYeJeveeW keâe Yeer Ùener ›eâce nesvee ÛeeefnÙes~~ 57~~ Gme
õn kesâ Deeies hetJe&, Gòej Deewj oef#eCe YeeieeW ceW osJeeW kesâ ›eâer[eØeemeeo nQ ~~ 58~~ Ùes
megJeCe&ceÙe Øeemeeo heÛeeme Ùeespeve GbâÛes Deewj heÛÛeerme Ùeespeve ØeceeCe efJe<keâcYe Je DeeÙeece mes
meefnle efveefo&° efkeâÙes ieÙes nQ~~59~~ Gòeâ Øeemeeo megJeCe&, Jew[tÙe&ceefCe, cejkeâleceefCe, Ûevõkeâevle,
metÙe&keâevle, keâkexâleve SJeb hegKejepe ceefCeÙeeW mes efveefce&le, Gòece JesefokeâeDeeW mes Ùegòeâ, megJeCe&,
ceefCe SJeb jlveeW kesâ mecetn mes JÙeehle, De#eÙeer Je DeveeefoefveOeve nQ~ Gvekeâe mechetCe& JeCe&ve
keâjves kesâ efueÙes keâewve meceLe& nw ?~~60-61~~ Gvemes Deeies efheâj Yeer hetJe& efoMee ceW peekeâj
ceefCe, megJeCe&, jlveeW mes JÙeehle efJeefÛe$e Gòece leesjCe peevevee ÛeeefnÙes~~62~~
Ùen leesjCe heÛeeme Ùeespeve TbÛee, Fmemes DeeOes (25 Ùees.) efJemleej mes meefnle, Yeemegj,
efoJÙe, cegòeâeceeuee mes mebÙegòeâ Deewj Gòece Iebše mecetn mes jceCeerÙe nw~~63~~ Fmekesâ Deeies

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(29)

leòees hejb efJeefÛeòee OeÙeefCeJene efJeefJenJeCCepeeoerÙee~
Deefmeoer menmme mebKee efCeeföªe neWefle CeeÙeJJee~~65~~
leesjCemeÙemebpegòee JejJesoerheefjG[e mecegòegbiee~
meeÙejlejbieYebiee meesnbefle ceneOeÙee jccee~~66~~
leòees hejb efJeÙeeCen JeCemeb[b efJeefJenheeÙeJeeFCCeb~
JeCeJesefoSefn pegòeb CeeCeeceefCejÙeCeheefjCeeceb~~67~~
jÙeCeceÙeheer{meesnb ceefCeleesjCecebef[Ùeb ceCeefYejeceb~
keâCeÙeceÙekegâmegcemeesnb cejieÙeJejheòemebÚCCeb~~68~~
ÛebheÙeDemeesÙeienCeb meòeÛÚÙeDebyekeâhhele®efCeJenb~
Jes®efueÙeheâuemeefceæb efJeodogcemeeneGueefmejerÙeb~~69~~
leeCeb keâhheogceeCeb cetuesmeg nJebefle Ûeogmeg efJe efomeemeg~
efpeCeFboeCeb heef[cee meheeef[nsje efJejeÙebefle~~70~~
meerodoemeCeÚòeòeÙeYeeceb[ueÛeecejeefomebpegòee~
heefueÙebkeâemeCemebieo DeCeesJecee ™Jemeb"eCee~~71~~
ieeshegjeW mes heeMJe& YeeieeW ceW meew Ùeespeve TbÛes oes-oes efJeefÛe$e Øeemeeo peevevee ÛeeefnÙes~~64~~
Fmekesâ Deeies efJeefJeOe JeCe& Je peeefle kesâ Skeâ npeej Demmeer ( 180 ² 10 ) mebKÙee ØeceeCe
efJeefÛe$e OJepeeDeeW kesâ mecetn efveefo&<š efkeâÙes ieÙes nQ~~65~~ meew leesjCeeW mes mebÙegòeâ Je Gòece
Jesoer mes Jesef°le Jes TbÛeer jceCeerÙe ceneOJepeeÙeW mecegõ keâer lejbieeW kesâ Yebie kesâ meceeve MeesYeeÙeceeve
nesleer nQ~~66~~ Fmekesâ Deeies efJeefJeOe heeoheeW mes JÙeehle, JeveJesefokeâeDeeW mes Ùegòeâ,
veevee ceefCeÙeeW Je jlveeW kesâ heefjCeece™he, jlveceÙe heer" mes megMeesefYele, ceefCeceÙe
leesjCeeW mes ceefC[le, ceveesnj, megJeCe&ceÙe keggâmegceeW mes MeesefYele, cejkeâle ceefCeceÙe Gòece
heòeeW mes JÙeehle, Ûebhekeâ Je DeMeeskeâ Je=#eeW mes ienveŠ, mehleÛÚo Je Deeceü keâuheJe=#eeW
mes heefjhetCe&, Jew[tÙe&ceÙe heâueeW mes mece=æ Deewj cetbieeceÙe MeeKeeDeeW keâer MeesYee mes
mebÙegòeâ JeveKeC[ peevevee ÛeeefnÙes~~67-69~~ Gve keâuheJe=#eeW kesâ cetue YeeieeW ceW
ÛeejeW ner efoMeeDeeW ceW ØeeefleneÙe& meefnle efpevesvõeW keâer ØeefleceeÙeW efJejepeceeve nQ~~70~~
Ùes ØeefleceeÙeW efmebnemeve, leerve Ú$e, YeeceC[ue Deewj Ûeecejeefo mes mebÙegòeâ,
heuÙebkeâemeve mes efmLele Deewj Deveghece ™he Je mebmLeeve mes Ùegòeâ nQ~~71~~

(30)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

veboerMJej Éerhe ceW ÛewlÙeJe=#e
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

CeboermejyengcepPes hegJJeefomeeS ngJesefo mesueJejes~
DebpeCeefieefj efòe Keeoes efCecceueJejFboCeerueceDees~~57~~
peesÙeCemenmmeiee{es ÛeguemeerefomenmmecesòeGÛÚsnes~
meJJeeEmme Ûeguemeeroermenmme®boes Ùe meceJeóes~~58~~
1000~ 84000 ~ 84000~
cetueefcce Ùe GJeefjefcce Ùe le[JesoerDees efJeefÛeòeJeCemeb[e~
JeCeJesoerDees lemme Ùe hegJJeesefooJeCCeCee neWefle~~59~~
ÛeGmeg efomeeYeeiesmegb Ûeòeeefj one YeJebelf e leefiieefjCees~
heòeskeäkeâceskeäkeâpeesÙeCeuekeäKeheceeCee Ùe ÛeGjmmee~~60~~
100000~
peesÙeCemenmmeiee{e šbkegâefkeäkeâCCee Ùe peueÙejefJecegkeäkeâe~
hegâuueblekeâceuekegâJeueÙekegâcegoJeCeeceesomeesefnuuee~~61~~
1000~

veboerMJej Éerhe ceW ÛewlÙeJe=#e
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

veboerÕejÉerhe kesâ yengceOÙeYeeie ceW hetJe& efoMee keâer Deesj Debpeveefieefj Fme veece mes Øeefmeæ
efvece&ue Gòece FvõveerueceefCeceÙe ßes<" heJe&le nw~~57~~ Ùen heJe&le Skeâ npeej Ùeespeve ienje,
Ûeewjemeer npeej Ùeespeve TBÛee Deewj meye peien Ûeewjemeer npeej Ùeespevecee$e efJemleej mes meefnle
meceJe=òe nw~~58~~ DeJeieen 1000 ~ GlmesOe 84000 ~ efJemleej 84000~
Gmekesâ cetue Je Gheefjce Yeeie ceW lešJesefoÙeeb Je efJeefÛe$e JeveKeC[ efmLele nQ~ Gmekeâer
Jeve—JesefoÙeeW keâe JeCe&ve hetJeexkeäle JesefoÙeeW kesâ ner meceeve nw~~59~~ Gme heJe&le kesâ ÛeejeW Deesj
Ûeej efoMeeDeeW ceW ÛeewkeâesCe Ûeej õn nw~ FveceW mes ØelÙeskeâ Skeâ ueeKe Ùeespeve efJemleej Jeeues
SJeb Ûeleg<keâesCe nQ~~60~~ efJemleej 100000 Ùeespeve~ hetâues ngS keâceue, kegâJeueÙe Deewj
kegâcegoJeveeW keâer megievOe mes MeesefYele Ùes õn Skeâ npeej Ùeespeve ienjs, šbkeâeslkeâerCe& SJeb peueÛej
peerJeeW mes jefnle nQ~~61~~ ienjeF& 1000 Ùeespeve~ vevoe, vevoJeleer, vevoesòeje Deewj veefvoIees<ee

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(31)

CeboeCeboJeoerDees
CebogòejCebefoIeesmeCeeceeDees~
SoeDees JeeJeerDees hegJJeeefoheoeefnCekeâcesCeb~~62~~
DemeesÙeJeCeb he{ceb Ceb meòeÛÚoÛebheÙeeCe efJeGCeeefCeb~
ÛetoJeCeb heòeskeäkebâ hegJJeeefoefomeemeg Ûeòeeefj~~63~~
peesÙeCeuekeäKeeÙeecee leoæJeemee YeJebelf e JeCemeb[e~
heòeskeäkebâ Ûesòeogcee JeCeCeecepegoe efJe SoeCeb~~64~~
JeeJeerCeb yengcepPes oefOecegnCeecee YeJebelf e oefOeJeCCee~
Skeäkesâkeäkeâe JejefieefjCees heòeskeäkebâ DeÙegopeesÙeCegÛÚsnes~~65~~
10000~
leccesòeJeemepegòee menmmeiee{efcce JeppemeceJeóe~
leeCeesJeefjcele[smegb le[JesoerJejJeCeeefCe efJeefJeneeECe~~66~~
10000 ~ 1000~
JeeJeerCe yeeefnjsmegb oesmegb keâesCesmeg oesefCCe heòeskeäkebâ~
jeflekeâjCeecee efieefjCees keâCeÙeceÙee oefncegnmeefjÛÚe~~67~~
peesÙeCemenmmeJeemee lesefòeÙecesòeesoÙee Ùe heòeskeäkebâ~
DeºeFppemeÙeeFb DeJeiee{e jeflekeâje efieefjCees~~68~~
1000~ 1000~ 250
veecekeâ Ùes Ûeej JeeefhekeâeÙeW hetJee&efokeâ efoMeeDeeW ceW Øeoef#eCe ¤he mes efmLele nQ~~62~~
hetJee&efokeâ ÛeejeW efoMeeDeeW ceW mes ØelÙeskeâ ceW ØeLece DeMeeskeâJeve, mehleÛÚo Deewj
Ûechekeâ Jeve SJeb DeeceüJeve Ùes Ûeej Jeve nQ~~63~~ Ùes JeveKeC[ Skeâ ueeKe Ùeespeve
uebyes Deewj Fmemes DeeOes efJemleej mes meefnle nw~ FveceW mes ØelÙeskeâ Jeve ceW Jevekesâ veece mes
mebÙegòeâ ÛewlÙeJe=#e nQ~~64~~ JeeefheÙeeW kesâ yengceOÙeYeeie ceW oner kesâ meceeve JeCe&Jeeues Skeâ
Skeâ oefOecegKe veecekeâ Gòece heJe&le nQ~ FveceW mes ØelÙeskeâ heJe&le keâer TBÛeeF& oMe npeej Ùeespeve
ØeceeCe nw~~65~~10000~
Glevescee$e (oMe npeej Ùeespeve) efJemleej mes meefnle Gòeâ heJe&le Skeâ npeej Ùeespeve
ienjeF& ceW Je»eceÙe Je ieesue nQ~ Fvekesâ Gheefjce lešeW hej lešJesefoÙeeB Deewj efJeefJeOe Øekeâej kesâ
Jeve nQ~~66~~ JÙeeme 10000~ DeJeiene 1000~
JeeefheÙeeW kesâ oesveeW yee¢e keâesveeW ceW mes ØelÙeskeâ ceW oefOecegKeeW kesâ meÂMe megJeCe&ceÙe jeflekeâj
veecekeâ oes heJe&le nQ~~67~~ ØelÙeskeâ jeflekeâj heJe&le keâe efJemleej Skeâ npeej Ùeespeve, Fleveer ner
TBÛeeF& Deewj DeÌ{eF& meew Ùeespeve ØeceeCe DeJeieen nw~~68~~
JÙeeme 1000~ GoÙe 1000~ DeJeieen 250~

(32)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
les ÛeGÛeGkeâesCesmegb Skeäkesâkeäkeâonmme neWefle Ûeòeeefj~
ueesÙeefJeefCeefÛÚÙekeâòee SJeb efCeÙecee he¤JeWefle~~69~~
hee"evlejced~
SkeäkeâÛeGkeäkeâªbpeCeoefncegnjFÙejefiejerCe efmenjefcce~
Ûesªefo JejjÙeCeceDees SkeäkesâkeäkeâefpeeECeoheemeeoes~~70~~
peb YeömeeueJeCeefpeCehegjeCe Gmmesnhengefo GJeFªb~
lesjmeefpeCeYeJeCeeCeb leb SoeCeb efhe JeòeJJeb~~71~~
peueiebOekegâmegcelebogueJejÛe®heâueoerJeOetJehengoerCeb~
DeÛÛebles LegCeceeCee efpeeECeoheef[ceeefCe osJeeCeb~~72~~
peesFefmeÙeJeeCeJeWlejYeeJeCemegjkeâhheJeeefmeosJeerDees~
CeÛÛebelf e Ùe ieeÙebelf e Ùe efpeCeYeJeCesmegb efJeefÛeòeYebiesenE ~~73~~
YesjerceöueIebšehengoereECe efJeefJenefoJJeJeppeeefCeb~
JeeÙebles osJeJeje efpeCeJejYeJeCesmeg YeòeerS~~74~~
SJeb oefkeäKeCeheefÛÚceGòejYeeiesmeg neWefle efoJJeone~
CeJeefj efJemesmees Ceecee heGefceefCemeb[eCe DeCCeCCee~~75~~

Jes jeflekeâj heJe&le ØelÙeskeâ õn kesâ Ûeej Ûeej keâesveeW ceW Ûeej nesles nQ, Fme Øekeâej
ueeskeâefJeefve§eÙekeâlee& efveÙece mes efve¤heCe keâjles nQ~~69~~
hee"evlej~
Skeâ Debpeveefieefj, Ûeej oefOecegKe Deewj Dee" jeflekeâj heJe&leeW kesâ efMeKej hej Gòece
jlveceÙe Skeâ Skeâ efpevesvõ ceefvoj efmLele nw~~70~~
YeõMeeueJeve kesâ efpevehegjeW keâer pees TBÛeeF& Deeefo yeleueeF& nw, Jener Fve lesjn efpeveYeJeveeW
keâer Yeer keânvee ÛeeefnÙes~~71~~
Fve ceefvojeW ceW osJe, peue, ievOe, heg<he, lebogue, Gòece vewJesÅe, heâue, oerhe Deewj
Oetheeefokeâ õJÙeeW mes efpevesvõØeefleceeDeeW keâer mlegeflehetJe&keâ hetpee keâjles nQ~~72~~
pÙeesefle<eer, JeeveJÙevlej, YeJeveJeemeer Deewj keâuheJeemeer osJeeW keâer osefJeÙeeB Fve efpeveYeJeveeW
ceW efJeefÛe$e jerefle mes veeÛeleer Deewj ieeleer nQ~~73~~
efpevesvõYeJeveeW ceW Gòece osJe Yeefòeâ mes Yesjer, ceo&ue Deewj Iebše Deeefo Deveskeâ Øekeâej kesâ
efoJÙe yeepeeW keâes yepeeles nQ~~74~~ Fme Øekeâej hetJe&efoMee kesâ meceeve ner oef#eCe, heef§ece Deewj
Gòej YeeieeW ceW Yeer efoJÙe õn nQ~ efJeMes<e Flevee nw efkeâ Fve efoMeeDeeW ceW efmLele keâceueÙegòeâ
JeeefheÙeeW kesâ veece efYeVe efYeVe nQ~~75~~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(33)

hegJJeeefomegb Dejppee efJejpeemeeskeâe Ùe Jeeromeeskeâ efòe~
oefkeäKeCeDebpeCemesues Ûeòeejes heGefceCeermeb[e~~76~~
efJepeÙe efòe JeFpeÙebleer peÙebelf eDehejeefpeoe Ùe legejf ceeS~
heefÛÚceDebpeCemesues Ûeòeejes keâceefueCeermeb[e~~77~~
jcceejceCeerÙeeDees meghhenCeecee Ùe meJJeoesYeöe~
GòejDebpeCemesues hegJJeeefomeg keâceefueCeermeb[e~~78~~
Skeäkesâkesâ heemeeoe ÛeGmeefªJeCesmeg DebpeCeefiejerCeb~
OegJJebleOeÙeJe[eÙee nJebefle JejjÙeCekeâCeÙeceÙee~~79~~
oef#eCe Debpeveefieefj keâer hetJee&efokeâ efoMeeDeeW ceW Dejpee, efJejpee, DeMeeskeâe Deewj JeerleMeeskeâe
veecekeâ Ûeej JeeefhekeâeÙeW nQ~~76~~
heef§ece Debpeveefiejer keâer ÛeejeW efoMeeDeeW ceW efJepeÙee, JewpeÙevleer, peÙevleer Deewj ÛeewLeer
Dehejeefpelee, Fme Øekeâej Ùes Ûeej JeeefhekeâeÙeW nQ~~77~~
Gòej Debpeveefieefj keâer hetJee&efokeâ efoMeeDeeW ceW jcÙee, jceCeerÙee, megØeYee Deewj meJe&leesYeõe
veecekeâ Ûeej JeeefhekeâeÙeW nQ~~78~~
DebpeveefieefjÙeeW kesâ ÛeeQme" JeveeW ceW heânjeleer ngF& OJepee—heleekeâeDeeW mes mebÙegòeâ Gòece
jlve SJeb megJeCe&ceÙe Skeâ Skeâ Øeemeeo nw~~79~~
YeeJeeLe&—veboerMJej Éerhe ceW ÛeejeW efoMeeDeeW ceW Ûeej—Ûeej yeeJeÌ[er kesâ ÛeejeW
Deesj Ûeej—Ûeej Jeve—GÅeeve Ssmes 64 GÅeeve nQ~ FveceW ÛeeQme" ÛewlÙeJe=#e nQ~

N:M

(34)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

efÉleerÙe pebyetÉerhe
FmeceW Yeer efpevecebefoj Je ÛewlÙeJe=#e nQ
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

pebyetÉerJeeefnblees mebKesppeeeECe heÙeesefOeoerJeeeECe~
iebletCe DeeflLe DeCCees pebyetoerDees hejcejccees1~~179~~
lelLe efJe efJepeÙehhengeof meg YeJebelf e osJeeCe efoJJeCeÙejerDees~
GJeeEj JeppeefKeoerS efÛeòeecepPeefcce hegJJehengoermegb~~180~~
GÛÚsnpeesÙeCesCeb hegjerDees yeejmemenmme®boeDees~
efpeCeYeJeCeYetefmeoeDees GJeJeCeJesoereEn pegòeeDees~~181~~
heCCeòeefjouelegbiee heeÙeeje peesÙeCeæceJeiee{e~
meJJeeCeb CeÙejer C eb CeÛÛeb l eef J eef Û eòeOeÙeceeuee~~182~~
kebâÛeCeheeÙeejeCeb JejjÙeCeefJeefCeefcceÙeeCe YetJeemees~
peesÙeCeheCegJeermeoueb leÛÛeGYeeiees Ùe cegnJeemees~~183~~
25 25
2~4

efÉleerÙe pebyetÉerhe

FmeceW Yeer efpevecebefoj Je ÛewlÙeJe=#e nQ
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

pecyetÉerhe mes Deeies mebKÙeele mecegõ Je ÉerheeW kesâ heMÛeeled DeefleMeÙe jceCeerÙe otmeje
pecyetÉerhe nw~~179~~ JeneB hej Yeer Je»ee he=efLeJeer kesâ Thej efÛe$ee kesâ ceOÙe ceW hetJee&efokeâ
efoMeeDeeW ceW efJepeÙe ØeYe=efle osJeeW keâer efoJÙe veieefjÙeeB nQ~~180~~ Ùes veieefjÙeeB GlmesOe
Ùeespeve mes yeejn npeej ÙeespeveØeceeCe efJemleej mes meefnle, efpeveYeJeveeW mes efJeYetef<ele Deewj
GheJeveJesefoÙeeW mes mebÙegòeâ nQ~~181~~ efJemleej 1200 Ùees.~ Fve meye veieefjÙeeW kesâ Øeekeâej
heÛenòej kesâ DeeOes (meeÌ{s meQleerme) Ùeespeve TBÛes, DeOe& Ùeespeve ØeceeCe DeJeieen mes meefnle
Deewj heânjeleer ngF& efJeefÛe$e OJepeeDeeW kesâ mecetn mes mebÙegòeâ nQ~~182~~ GlmesOe 75/2~
DeJeieen 1/2~ Gòece jlveeW mes efveefce&le Fve megJeCe&ØeekeâejeW keâe YetefJemleej heÛÛeerme kesâ DeeOes
1. efleueesÙeheCCeòeer, Yeeie—2 he=. 551 mes 560 lekeâ~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(35)

SkeäkesâkeäkeâeS efomeeS hegjerCe heCegJeermeieesGjogJeejs~
pebyetCeoefCecceefJeoe ceefCeleesjCeLebYejceefCeppee~~184~~
yeemeefª peesÙeCeeeECe leeCeb nJebefle hegjesJeefjhegjeCeb~
GoDees leoueces ò ees ®oes iee{es og y es keâes m ee~~185~~
62~ 31~ keâes 2~
cepPes Ûesªefo jeÙeb efJeefÛeòeyengYeJeCeSefn Deefojcceb~
peesÙeCemeoeefCe yeejme Jeemepegob SkeäkeâkeâesmeGÛÚsnes~~186~~
1200~ keâes 1~
lemme Ùe Leuemme GJeeEj mecebleoes oesefCCe keâesme GÛÚsnb~
heb Û emeÙeÛeeJe®b o b ÛeGiees G jmeb p eg o b Jes o er ~ ~187~~
keâes 2 ~ ob[ 500~
jeÙebieCeyengcepPes keâesmemeÙeb hebÛeJeermeceJYeefnÙeb~
efJekeäKebYees leöÏiegCees GoDees iee{b ogJes keâesmee~~188~~
125~ 250~ keâes 2~
heemeeoes ceefCeleesjCemebhegCCees DeªpeesÙeCegÛÚsnes~
ÛeGef J elLeejes oejes JeppkeâJee[s e E n mees e f n uuees ~ ~189~~
8~4~
(meeÌ{s yeejn) Ùeespeve Deewj cegKeefJemleej heÛÛeerme keâe ÛelegLe& Yeeie DeLee&led meJee Ún
Ùeespevecee$e nw~~183~~ YetefJemleej 25/4~ cegKeefJemleej 25/4~ Fve veieefjÙeeW keâer Skeâ-Skeâ
efoMee ceW megJeCe& mes efveefce&le Deewj ceefCeceÙe leesjCe mlecYeeW mes jceCeerÙe heÛÛeerme ieeshegjÉej
nQ~~184~~ Fve veieefjÙeeW kesâ Gòece YeJeveeW keâer TBÛeeF& yeeme" Ùeespeve, Fmemes DeeOee efJemleej
Deewj DeJeieen oes keâesMecee$e nw~~185~~ GlmesOe 62~ efJemleej 31~ DeJeieen keâes. 2~
veieefjÙeeW kesâ ceOÙe ceW efJeefÛe$e, yengle YeJeveeW mes DeefleMeÙe jceCeerÙe, yeejn meew ÙeespeveØeceeCe
efJemleej mes meefnle Deewj Skeâ keâesMe TBÛee jepeebieCe efmLele nw~~186~~ efJemleej 1200~
GlmesOe keâes. 1~ Fme mLeue kesâ Thej ÛeejeW Deesj oes keâesMe GBâÛeer, heebÛe meew Oeveg<e efJemleerCe&
Deewj Ûeej ieeshegjeW mes Ùegòeâ Jesoer efmLele nw~~187~~ GlmesOe 2 keâes. ~ efJemleej 500 Oeveg<e~
jepeebieCe kesâ yengceOÙe Yeeie ceW Skeâ meew heÛÛeerme keâesMe efJemleej Jeeuee, Fmemes otvee GBâÛee, oes
keâesMe cee$e DeJeieen mes meefnle Deewj ceefCeceÙe leesjCeeW mes heefjhetCe& Øeemeeo nw~ Fmekeâe Je»eceÙe
keâheešeW mes megMeesefYele Éej Dee" Ùeespeve TBÛee Deewj Ûeej Ùeespeve cee$e efJemleej mes meefnle
nw~~188-189~~ Øeemeeo efJemleej 125~ GlmesOe 250~ DeJeieen 2 keâes.~ ÉejeslmesOe 8~

(36)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
Somme ÛeGefomeemeg Ûeòeejes neWefle efoJJeheemeeoe~
GhheCCeghheCCeeCeb ÛeG ÛeG Jeóbefle peeJe Úkeäkebâleb~~190~~
Sòees heemeeoeCeb heefjceeCeb ceb[ues heef[YeCeecees~
Skeäkeâes nJesefo cegkeäKees Ûeòeejes ceb[ueefcce he{ceefcce~~191~~
1~ 4~
meesueme efJeefoS leefoS ÛeGmeªer yesmeob Ûe ÚhheCCeb~
legefjYes leb ÛeGhenob hebÛeefceS ceb[ueefcce heemeeoe~~192~~
16~ 64~ 256~ 1024~
Ûeòeeefj menmmeeeECe ÚCCeGefopegoeefCe neWefle ÚªerS~
Sòees heemeeoeCeb GÛÚs n eeE o he¤Jes c ees ~ ~193~~
4096~
meJJeyYeb l ejceg k eä K ehheemeeog m mes n Jeemeiee[mecee~
Deeefoceogieceb[ueS lemme oueb leefoÙe-legefjceefcce~~194~~
heb Û eef c eS Úªer S leöueces ò eb ng J es e f o GoÙeeoer ~
Skeäkesâkeäkesâ heemeeos Skeäkesâkeäkeâe JesefoÙee efJeefÛeòeÙeje~~195~~

efJemleej 4 Ùees.~ Fmekeâer ÛeejeW efoMeeDeeW ceW Ûeej efoJÙe Øeemeeo nQ~ (?) Gvemes Deeies Ú"s
ceC[ue lekeâ Gòejesòej Ûeej-Ûeej iegCes Øeemeeo nQ~~190~~ ÙeneB mes ØelÙeskeâ ceC[ue kesâ
ØeemeeoeW kesâ ØeceeCe keâes keânles nQ~ Skeâ (ceOÙe keâe) Øeemeeo cegKÙe nw~ ØeLece ceC[ue ceW Ûeej
Øeemeeo nQ~~191~~ efÉleerÙe ceC[ue ceW meesuen, le=leerÙe ceW ÛeeQme", ÛelegLe& ceW oes meew Úhheve
Deewj heebÛeJeW ceC[ue ceW Fmemes ÛeewiegCes DeLee&led oMe meew Ûeewyeerme Øeemeeo nQ~~192~~ efÉ. ceb.
16~ le=. ceb. 64~ Ûe. ceb. 256~ heb. ceb. 1024~
Ú"s ceC[ue ceW Ûeej npeej efÚÙeeveJes Øeemeeo nQ~ Deye ÙeneB mes Deeies YeJeveeW keâer
TBÛeeF& Deeefo keâe efve¤heCe efkeâÙee peelee nw~~193~~ <e<" ceb. 4096~
Deeefo kesâ oes ceb[ueeW ceW efmLele ØeemeeoeW keâer TBÛeeF&, efJemleej Deewj DeJeieen meyekesâ
yeerÛe ceW efmLele cegKÙe Øeemeeo keâer TBÛeeF&, efJemleej Deewj DeJeieen kesâ meceeve nw~ le=leerÙe Deewj
ÛelegLe& ceb[ue kesâ ØeemeeoeW keâer GBâÛeeF& Deeefo Gmemes DeeOeer nw~ Fmemes Yeer DeeOeer hebÛece Deewj
Ú"s ceC[ue kesâ ØeemeeoeW keâer GBâÛeeF& Deeefokeâ nw~ ØelÙeskeâ Øeemeeo kesâ efJeefÛe$elej Skeâ-Skeâ
Jesefokeâe nw~~ 194-195~~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(37)

JeskeâesmegÛÚsneeEo hebÛemeÙeeeECe OeCetefCe efJeeflLeCCee~
DeeefouueÙeheemeeos he{ces efJeefoÙeefcce leccesòee~~196~~
hegefJJeuueJesefoDeæb leefoS legefjceefcce neWefle ceb[ueS~
heb Û eef c eS Úªer S lemmeæheceeCeJes o er D ees ~ ~197~~
iegCemebkeâceCeme¤JeefªoeCe meJJeeCe nesefo heefjmebKee~
heb Û emenmmee ÛeGmeÙemeb p eg ò ee Skeä k eâmeªer Ùe~~198~~
5461~
Deeefoceheemeeoeoes GòejYeeies efªoe megOeccemeYee~
oef u eoheCeg J eer m epees Ù eCeoer n e lemmeæef J elLeeje~~199~~
25/2~ 25/4~
CeJepeesÙeCeGÛÚsne ieeGoiee{e megJeCCejÙeCeceF&~
leer S GòejYeeies ef p eCeYeJeCeb nes e f o lecces ò eb ~ ~200~~
9~ keâes 1~
heJeCeefomeeS he{cehheemeeoeoes efpeeECeoiesnmecee~
Ûesªefo GJeJeeomeYee kebâÛeCeJejjÙeCeefCeJenceF&~~201~~
25/2 ~25/4~ 9~ keâes 1~
ØeLece Øeemeeo kesâ Deeefßele Jesoer oes keâesMe, GBâÛeeF& Deeefo mes meefnle Deewj heeBÛe meew Oeveg<e
efJemleerCe& nw~ ØeLece Deewj efÉleerÙe ceb[ue ceW efmLele ØeemeeoeW keâer JesefoÙeeB Yeer Fleveer cee$e TBÛeeF&
Deeefo mes meefnle nQ~~196~~ le=leerÙe Je ÛelegLe& ceC[ue kesâ ØeemeeoeW keâer Jesefokeâe keâer GBâÛeeF& Je
efJemleej keâe ØeceeCe hetJeexòeâ JesefoÙeeW mes DeeOee Deewj Fmemes Yeer DeeOee ØeceeCe heeBÛeJeW Je Ú"s
ceC[ue kesâ ØeemeeoeW keâer JesefokeâeDeeW keâe nw~~197~~ iegefCele ›eâce mes efmLele Fve meye YeJeveeW
keâer mebKÙee heeBÛe npeej Ûeej meew Fkeâme" nw~~198~~ 5461~ ØeLece Øeemeeo kesâ Gòej Yeeie
ceW heÛÛeerme Ùeespeve kesâ DeeOes DeLee&led meeÌ{s yeejn Ùeespeve uecyeer Deewj Fmemes DeeOes efJemleej
Jeeueer megOece& meYee efmLele nw~~199~~ uecyeeF& 25/2~ efJemleej 25/4 Ùeespeve~ megJeCe& Deewj
jlveceÙeer Ùen meYee veew Ùeespeve TBÛeer Deewj Skeâ ieJÙetefle DeLee&led keâesMecee$e DeJeieen
mes meefnle nw~ Fmekesâ GòejYeeie ceW Fleves cee$e ØeceeCe mes mebÙegòeâ efpeveYeJeve nw~~200~~
GlmesOe 9 Ùees.~ DeJeieen keâes.~ ØeLece Øeemeeo mes JeeÙeJÙeefoMee ceW efpevesvõ YeJeve kesâ meceeve
megJeCe& SJeb Gòece jlvemecetneW mes efveefce&le Gheheeo meYee efmLele nw~~201~~ uecyeeF& 25/4~
efJemleej 25/4~ GlmesOe 9 Ùeespeve~ DeJeieen 1 keâes. 1~

(38)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
hegJJeefomeeS he{cehheemeeoeoes efJeefÛeòeefJeCCeemee~
Ûesªefo DeefYemesÙemeYee GJeJeeomeYeeS meeefjÛÚe~~202~~
lelLe efÛÛeÙe efoyYeeS DeefYemesÙemeYeemeefjÛÚJeemeeoer~
nesefo DeuebkeâejmeYee ceefCeleesjCeoejjceefCeppee~~203~~
leeEmme efÛeÙe efoyYeeS hegJJemeYeemeefjmeGoÙeefJelLeeje~
ceblemeYee ÛeeceerÙejjÙeCeceF& mebgojogJeeje~~204~~
Sos Úhheemeeoe heg J Jes e E n ceb e f o js e f n ces u eef J eoe~
heb Û e menmmee ÛeGmeÙeDeyYeef n Ùee meòemeªer e E n ~~205~~
5467~
les meJJes heemeeoe ÛeGefoccegnefJehhegâjbleefkeâjCeseEn~
JejjÙeCeheF&JeseEn efCeÛÛeefÛÛeÙeefCeÛÛeGppeesJee~~206~~
heeskeäKejCeerjcceseEn GJeJeCemeb[seEn efJeefJen®keäKeseEn~
kegâmegceheâuemeesefnoseEn megjefcengCepegosefn meesnbefle~~207~~
ef J eöÏ c eJeCCee kes â F& kes â F& keâhhet j keg b â omeb k eâemee~
keb â ÛeCeJeCCee kes â F& kes â F& Jeef p peb o Ceer u eef C ene~~208~~

ØeLece Øeemeeo kesâ hetJe& ceW Gheheeo meYee kesâ meceeve efJeefÛe$e jÛevee mes mebÙegòeâ DeefYe<eskeâ
meYee efmLele nw~~202~~ Fmeer efoMee Yeeie ceW DeefYe<eskeâ meYee kesâ meceeve efJemleejeefo mes meefnle
Deewj ceefCeceÙe leesjCeÉejeW mes jceCeerÙe Deuebkeâej meYee nw~~203~~ Fmeer efoMeeYeeie ceW hetJe&
meYee kesâ meÂMe TBÛeeF& Je efJemleej mes meefnle, megJeCe& SJeb jlveeW mes efveefce&le Deewj megvoj ÉejeW
mes mebÙegòeâ ceb$emeYee nw~~204~~
Fve Ún ØeemeeoeW keâes hetJe& ceefvojeW ceW efceuee osves hej YeJeveeW keâer mecemle mebKÙee
heeBÛe npeej Ûeej meew meÌ[me" nesleer nw~~205~~ 5467~
efpevekeâer efkeâjCeW ÛeejeW efoMeeDeeW ceW ØekeâeMeceeve nes jner nQ Ssmes Gòece jlveceÙeer ØeoerheeW
mes Jes meye YeJeve efvelÙe DeefÛe&le Deewj efvelÙe GÅeeseflele jnles nQ~~206~~ heg<keâefjefCeDeeW mes
jceCeerÙe, heâue-hetâueeW mes megMeesefYele, Deveskeâ Øekeâej kesâ Je=#eeW mes meefnle Deewj osJeÙegieueeW mes
mebÙegòeâ Ssmes GheJeve KeC[eW mes Jes Øeemeeo MeesYeeÙeceeve nesles nQ~~207~~ FveceW mes efkeâleves ner
YeJeve cetbies pewmes JeCe& Jeeues, efkeâleves ner keâhetj Deewj kebgâoheg<he kesâ meÂMe, efkeâleves ner megJeCe&
JeCe& Deewj efkeâleves ner Je»e SJeb FvõveerueceefCe kesâ meÂMe nQ~~208~~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(39)

lesmegb heemeeosmegb efJepeDees osJeermenmmemeesefnuuees~
efCeÛÛepegJeeCee osJee JejjÙeCeefJeYetefmeomejerje~~209~~
uekeäKeCeJebpeCepegòee OeeogefJenerCee Ùe JeeefnheefjÛeòee~
ef J eef J enmeg n s m eg b meòee keâer [ b l es yeng e f J eCees o s C eb ~ ~210~~
meÙeCeeefCe DeemeCeeeECe jÙeCeceÙeeeECe YeJebelf e YeJeCesmeg~b
ceGJeeefCe efCecceueeeECe ceCeCeÙeCeeCebopeCeCeeefCeb~~211~~
Deeefoceheemeeomme Ùe yengcepPes nesefo keâCeÙejCeceÙeb~
ef m enemeCeb ef J emeeueb meheeoheer { b hejcejcceb ~ ~212~~
eEmenemeCecee¤{es efJepeDees CeecesCe DeefnJeF& lelLe~
heg J Jeceg n s heemeeos lelLeeCeb o s e f o ueer u eeS~~213~~
lemme Ùe meeceeCeerÙee Ûesªbles ÚmmenmmeheefjceeCee~
Gòejef o meeef J eYeeies ef J eef o meeS ef J epeÙeheer { eoes ~ ~214~~
Ûesªeb lf e efCe®JeceeCee Ú efÛÛeÙe efJepeÙemme DeiieosJeerDees~
leeCeb heer { e jccee eE m enemeCeheg J Jeef o yYeeS~~215~~
heefjJeeje osJeerDees efleefCCe menmmee ngJebefle heòeskeäkebâ~
meeefnÙeheuueb DeeT efCeÙeefCeÙe"eCeefcce Ûesªbefle~~216~~
Gve YeJeveeW ceW npeejeW osefJeÙeeW mes megMeesefYele efJepeÙe veece kesâ osJe MeesYeeÙeceeve nQ Deewj
JeneB efvelÙeÙegJekeâ, Gòece jlveeW mes efJeYetef<ele Mejerj mes mebÙegòeâ, ue#eCe Je JÙebpeveeW mes meefnle,
OeelegDeeW mes efJenerve, JÙeeefOe mes jefnle leLee efJeefJeOe Øekeâej kesâ megKeeW ceW Deemeòeâ osJe yengle
efJeveeso kesâ meeLe ›eâer[e keâjles nQ~~209-210~~ Fve YeJeveeW ceW ce=ogue, efvece&ue Deewj ceve SJeb
ves$eeW keâes DeevevooeÙekeâ jlveceÙe MeÙÙeeSB Je Deemeve efJeÅeceeve nQ~~211~~ ØeLece Øeemeeo kesâ
yengceOÙe Yeeie ceW DeefleMeÙe jceCeerÙe Deewj heeoheer" meefnle megJeCe& SJeb jlveceÙe efJeMeeue
eEmenemeve nw~~212~~ JeneB hetJe&cegKe Øeemeeo ceW eEmenemeve hej Dee¤Ì{ efJepeÙe veecekeâ DeefOeheefle
osJe ueeruee mes Deevevo keâes Øeehle neslee nw~~213~~ efJepeÙe kesâ eEmenemeve mes GòejefoMee Deewj
efJeefoMee ceW Gmekesâ Ún npeej ØeceeCe meeceeefvekeâ osJe efmLele jnles nQ~~214~~ cegKÙe
eEmenemeve kesâ hetJe& efoMeeYeeie ceW efJepeÙeosJe keâer Deveghece ÚneW De«eosefJeÙeeB efmLele jnleer nQ~
Gvekesâ efmebnemeve jceCeerÙe nQ~~215~~ FveceW mes ØelÙeskeâ De«eosJeer keâer heefjJeej osefJeÙeeB leerve
npeej nQ efpevekeâer DeeÙeg Skeâ heuÙe mes DeefOekeâ nesleer nw~ Ùes heefjJeej osefJeÙeeB Yeer Deheves-Deheves
mLeeve ceW efmLele jnleer nQ~~216~~

(40)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
yeejme osJemenmmee yeeefnjheefjmeeS efJepeÙeosJemme~
CeFefjefoefomeeS leeCeb heer{eeECe meeefceheer{eoes~~217~~
12000~
ome osJemenmmeeeECe ceefpPeceheefjmeeS neWefle efJepeÙemme~
oef k eä K eCeef o meeef J eYeeies lehheer { e Ceenheer { enes ~ ~218~~
10000~
DeyYeblejheefjmeeS Deª menmmeeefCe efJepeÙeosJemme~
Deef i ieef o meeS neW e f l e ng lehheer { e Ceenheer { eoes ~ ~219~~
8000~
mes C eecenòejeCeb meòeeCeb neW e f l e ef o JJeheer { eeE C e~
eE m enemeCeheef Û Úceoes Jejkeb â ÛeCejÙeCejFoeFb ~ ~220~~
leCegjkeäKee DeªejmemenmmemebKee nJebefle heòeskeäkebâ~
leeCeb ÛeGmeg ef o meemeg b Ûes ª b l es Ûeb o heer { eeE C e~~221~~
18000~ 18000~ 18000~ 18000~
meòemejceng j ieer Ù eb ieeÙeb l ee heuenJeb m eheng o er e f C e~
JeeÙeb l ee CeÛÛeb l ee ef J epeÙeb jb p eb e f l e lelLe meg j e~~222~~

efJepeÙeosJe keâer yee¢e heefj<eod ceW yeejn npeej osJe nQ~ Gvekesâ eEmenemeve mJeeceer kesâ
eEmenemeve mes vew$e+lÙe efoMeeYeeie ceW efmLele jnles nQ~~217~~ 12000~
efJepeÙeosJe keâer ceOÙe heefj<eod ceW oMe npeej osJe nesles nQ~ Gvekesâ eEmenemeve mJeeceer kesâ
eEmenemeve mes oef#eCe efoMeeYeeie ceW efmLele jnles nQ~~218~~ 10000~
efJepeÙeosJe keâer DeYÙevlej heefj<eod ceW pees Dee" npeej osJe jnles nQ, Gvekesâ eEmenemeve
mJeeceer kesâ eEmenemeve mes DeefiveefoMee ceW efmLele jnles nQ~~219~~ 8000~
meele mesvee cenòejeW kesâ Gòece megJeCe& SJeb jlveeW mes jefÛele efoJÙe heer" cegKÙe eEmenemeve
kesâ heefMÛece ceW nesles nQ~~b220~~ efJepeÙeosJe kesâ pees De"ejn npeej ØeceeCe Mejerjj#ekeâ osJe
nQ, Gve ØelÙeskeâ kesâ Ûevõheer" ÛeejeW efoMeeDeeW ceW efmLele nQ~~221~~ hetJe& 18000~
oef#eCe 18000~ heefMÛece 18000~ Gòej 18000~ JeneB osJe meele mJejeW mes
heefjhetCe& ceOegj ieerle keâes ieeles Deewj hešn SJeb yeebmegjer Deeefokeâ yeepeeW keâes yepeeles Je veeÛeles ngS
efJepeÙeosJe keâe ceveesjbpeve keâjles nQ~~222~~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(41)

jeÙebieCemme yeeefnj heefjJeejmegjeCe neWefle heemeeoe~
ef J ehheg â ef j oOeÙeJe[eÙee JejjÙeCepees F Deef O eÙeb l ee~~223~~
yengeJf enjFkeâjCesenf b kegâmeueeDees efCeÛÛepeesJJeCepegoeDees~
CeeCeeef J eieg J JeCeeDees ceeÙeeuees n eef o jef n oeDees ~ ~224~~
GuueefmeoefJeyYeceeDees efÛeòemeneJesCe hescceJebleeDees~
meJJeeDees osJeerDees ueiiebles efJepeÙeosJemme~~225~~
efCeÙeCeÙejeefCe efCeefJeªe osJee meJJes efJe efJeCeÙemebhegCCee~
efCeyYejYeefòehemeòee mesJebles efJepeÙeceCeJejob~~226~~
leCCeÙejerS yeeefnj iebletCeb peesÙeCeeefCe heCeJeermeb~
Ûeòeejes JeCemeb[e heòeskeäkebâ Ûesòele®pegòee~~227~~
neWelf e ng leeefCe JeCeeeECe efoyJeeefCe DemeesÙemeòeJeCCeeCeb~
ÛebheÙeÛetoJeCee len hegJJeeefoheoeefnCekeäkeâcesCeb~~228~~
yeejmemenmmepeesÙeCeoerne les neWefle hebÛemeÙe®boe~
heòeskeäkebâ JeCemeb[e yengefJen®keäKesefnb heefjhegCCee~~229~~
12000~ 500~
jepeebieCe mes yeenj heânjeleer ngF& OJepeeheleekeâeDeeW mes meefnle Deewj Gòece jlveeW keâer
pÙeesefle mes DeefOekeâ jceCeerÙe heefjJeej osJeeW kesâ Øeemeeo nQ~~223~~
pees yengle Øekeâej keâer jefle kesâ keâjves ceW kegâMeue nQ, efvelÙe ÙeewJeve mes Ùegòeâ nQ, veevee
Øekeâej keâer efJeef›eâÙee keâes keâjleer nQ, ceeÙee SJeb ueesYeeefo mes jefnle nQ, GuueemeÙegòeâ efJeueeme
meefnle nQ Deewj mJeYeeJe mes ner Øesce keâjves Jeeueer nQ Ssmeer mecemle osefJeÙeeB efJepeÙeosJe keâer mesJee
keâjleer nQ~~224-225~~
Deheves veiejeW ceW jnves Jeeues meye ner osJe efJeveÙe mes heefjhetCe& Deewj DeefleMeÙe
Yeefòeâ ceW Deemeòeâ neskeâj efvejvlej efJepeÙeosJe keâer mesJee keâjles nQ~~226~~ Gme
veiejer kesâ yeenj heÛÛeerme Ùeespeve peekeâj Ûeej JeveKeC[ efmLele nQ, pees ØelÙeskeâ
ÛewlÙeJe=#eeW mes mebÙegòeâ nQ~~227~~ DeMeeskeâ, mehleJeCe&, Ûechekeâ Deewj Deeceü Je=#eeW
kesâ Ùes Jeve hetJee&efokeâ efoMeeDeeW ceW Øeoef#eCe›eâce mes nQ~~228~~
yengle Øekeâej kesâ Je=#eeW mes heefjhetCe& Jes ØelÙeskeâ JeveKeC[ yeejn npeej Ùeespeve uecyes
Deewj heeBÛe meew Ùeespeve Ûeew[
Ì s nQ~~229~~ oerIe& 12000~ efJemleerCe& 500 Ùeespeve~

(42)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
Sos m eg b Ûes ò eog c ee YeeJeCeÛes ò ehheceeCemeeef j ÛÚe~
leeCe ÛeGmeg efomeemegb ÛeGÛeGefpeCeCeenheef[ceeDees~~230~~
osJeemegjceefnoeDees meheeef[nsjeDees jÙeCeceFÙeeDees~
heuuebkeâDeemeCeeDees efpeeECeoheef[ceeDees efJepeÙebles~~231~~
ÛesòeogcemmeermeeCes Yeeies Ûesªsefo efoJJeheemeeoes~
FefieleermepeesÙeCeeefCeb keâesmeyYeefnÙeeefCe efJeeflLeCCees~~232~~
31~ keâes 1~
Jeemeeefo ogiegCeGoDees ogkeâesme iee{e efJeefÛeòeceefCeKebYees~
ÛeG-Deªpees Ù eCeeeE C e ®b o g Û Ús n e og leöejs ~ ~233~~
62~ keâes 2~ 4~ 8
megpeueblejÙeCeoerDees efJeefÛeòemeÙeCeemeCeseEn heefjhegCCees~
meöjme¤Jeieb O ehheemes e f n b
meg j ceCeejccees ~ ~234~~
keâCeÙeceÙekegâºefJejefÛeoefJeefÛeòeefÛeòehheyebOejceefCeppees~
DeÛÚefjÙepeCeCe¤Jees eEkeâ yengCee mees efCe®JeceeCees~~235~~

Fve JeveeW ceW YeeJeveueeskeâ kesâ ÛewlÙeJe=#eeW kesâ ØeceeCe mes meÂMe pees ÛewlÙeJe=#e
efmLele nQ Gvekeâer ÛeejeW efoMeeDeeW ceW Ûeej-Ûeej efpevesvõ ØeefleceeSB nQ~~230~~
osJe Je DemegjeW mes hetefpele, ØeeefleneÙeeX mes meefnle Deewj he©eemeve mes efmLele Jes
jlveceÙe efpevesvõ ØeefleceeSB peÙeJeble nQ~~231~~ ØelÙeskeâ ÛewlÙeJe=#e kesâ F&MeeveefoMeeYeeie ceW
Skeâ keâesMe DeefOekeâ Fkeâleerme Ùeespeve ØeceeCe efJemleej Jeeuee efoJÙe Øeemeeo efmLele nw~~232~~
Ùeespeve 31, keâes. 1~
efJeefÛe$e ceefCeceÙe KecYeeW mes mebÙegòeâ Fme Øeemeeo keâer GBâÛeeF& efJemleej mes ogiegCeer DeLee&led
meeÌ{s yeeme" Ùeespeve Deewj DeJeieen oes keâesMeØeceeCe nw~ Gmekesâ Éej keâe efJemleej Ûeej Ùeespeve
Deewj TBÛeeF& Dee" Ùeespeve nw~~233~~ GBâÛeeF& Ùeespeve 62, keâes. 2~ (DeJeieen keâes. 2)~
efJemleej 4~ GBâÛeeF& 8 Ùeespeve~
GheÙeg&òeâ Øeemeeo osoerhÙeceeve jlveoerhekeâeW mes meefnle, efJeefÛe$e MeÙÙeeDeeW Je DeemeveeW mes
heefjhetCe& Deewj Meyo-jme-ievOe SJeb mheMe& mes osJeeW kesâ ceve keâes Deevevopevekeâ, megJeCe&ceÙe
YeerleeW hej jÛes ieS efJeefÛe$e efÛe$eeW kesâ mecyevOe mes jceCeerÙe Deewj DeeMÛeÙe&pevekeâ mJe¤he mes
mebÙegòeâ nQ~ yengle keânves mes keäÙee ? Jen Øeemeeo Deveghece nw~~234-235~~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(43)

leefmmeb DemeesÙeosDees jcesefo osJeermenmmemebpegòees~
JejjÙeCeceG[Oeejer ÛeecejÚòeeef o mees e f n uuees ~ ~236~~
mesmeefcce JeFpeÙebleefòeoS efJepeÙeb Je JeCCeCeb meÙeueb~
oefkeäKeCeheefÛÚceGòejefomeemeg leeCeb efhe CeÙejeeECe~~237~~
Gme Øeemeeo ceW Gòece jlvecegkegâš keâes OeejCe keâjves Jeeuee Deewj Ûecej-Ú$eeefo mes
megMeesefYele Jen DeMeeskeâ osJe npeejeW osefJeÙeeW mes Ùegòeâ neskeâj jceCe keâjlee nw~~236~~
Mes<e JewpeÙevleeefo leerve osJeeW keâe mechetCe& JeCe&ve efJepeÙe osJe kesâ ner meceeve nw~ Fvekesâ Yeer
veiej ›eâceMeŠ oef#eCe, heefMÛece Deewj Gòej efoMee ceW efmLele nQ~~237~~
YeeJeeLe&-Fve veiejeW kesâ yeenj JeveeW ceW ÛeejeW efoMeeDeeW ceW DeMeeskeâ, mehleheCe&,
Ûebhekeâ Je DeeceüJeveeW ceW ÛewlÙeJe=#e nQ, efpeveceW efpeveØeefleceeSB efJejepeceeve nQ~

N:M

(44)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

TOJe&ueeskeâ kesâ ÛewlÙeJe=#e
JewceeefvekeâosJeeW kesâ veiej kesâ yeenj GÅeeve ceW ÛewlÙeJe=#e
(ef$eueeskeâmeej mes)

meecØeleefcevõeCeeb veiejmLeeveb efJemleejb Ûe ieeLeeÉÙesveenmeesncceeefoÛeGkeäkesâ pegcceÛeGkeäkesâ Ùe mesmekeâhhes Ùe~
meieosefJepegefoboeCeb CeÙejeefCe nJebefle CeJeÙeheos1~~488~~
meewOecee&efoÛeleg<kesâ ÙegiceÛeleg<kesâ Ûe Mes<ekeâuhes Ûe~ mJekeâosJeerÙeglesvõeCeeb veiejeefCe YeJeefvle
veJekeâheos~~488~~
meesncceeefo~ meewOecee&efoÛeleg<kesâ yeÇÿeeefoÙegiceÛeleg<kesâ DeeveleeefoMes<ekeâuhes Ûe
Deeveleeoerveeb veiejs<eg ØelÙeskebâ eEJeMeeflemenœeÙeespeveJÙeememeeOeejCeelkeâuheÛeleg„Ùeceskebâ
mLeueb ke=âleb Fefle veJemeg mLeeves<eg mJemJeosJeerÙeglesvõeCeeb veiejeefCe YeJeefvle~~488~~

TOJe&ueeskeâ kesâ ÛewlÙeJe=#e
JewceeefvekeâosJeeW kesâ veiej kesâ yeenj GÅeeve ceW ÛewlÙeJe=#e
(ef$eueeskeâmeej mes)

oes ieeLeeDeeW Éeje FvõeW kesâ veiej mLeeve Deewj efJemleej keâe JeCe&ve keâjles nQ :ieeLeeLe& :- meewOecee&efo Ûeej keâuheeW kesâ Ûeej, yeÇÿeeefo Ûeej ÙegieueeW kesâ Ûeej Deewj
Deeveleeefo DeJeMes<e keâuheeW keâe Skeâ, Fme Øekeâej Fve veew mLeeveeW ceW Deheveer-Deheveer osJee”veeDeeW
mes Ùegòeâ FvõeW kesâ veiej nQ~~488~~
efJeMes<eeLe& :- meewOecee&efo Ûeej keâuheeW kesâ Ûeej mLeeve, yeÇÿeeefo Ûeej ÙegieueeW kesâ Ûeej
mLeeve Deewj Deeveleeefo keâuheeW kesâ veiejeW ceW ØelÙeskeâ veiej yeerme npeej Ùeespeve JÙeeme keâer
meceevelee Jeeuee nw Dele: Fvekeâe Skeâ mLeeve, Fme Øekeâej kegâue veew mLeeveeW ceW Deheveer-Deheveer
osJee”veeDeeW mes Ùegòeâ osJeeW kesâ veiej nQ~
Fve keâesšeW kesâ Devlejeue ceW efmLele osJeeW kesâ Yeso oes ieeLeeDeeW ceW keânles nQ :ieeLeeLe& :- mesveeheefle Deewj levegj#ekeâ osJe ØeLece Devlejeue ceW, leerveeW heefj<eo osJe
otmejs Devlejeue ceW, leermejs Devlejeue ceW meeceeefvekeâ osJe leLee ÛeewLes Devlejeue ceW Deejesnkeâ,
DeeefYeÙeesiÙe Deewj efkeâefuJeef<ekeâeefo osJe Deheves-Deheves ÙeesiÙe ØeemeeoeW ceW jnles nQ~ heeBÛeJeW
Devlejeue mes DeOe&ueeKe (50 npeej) Ùeespeve Deeies peekeâj vevoveJeve nQ Fvekesâ efJeMes<e veece
Deeies keânWies ~~~500-501~~
1. ef$eueeskeâmeej he=. 424, 434, 435~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(45)

keâLeefceefle ÛesledmegjhegjJeefnb DemeesÙeb meòeÛÚoÛebheÛetoJeCeKeC[e~
heGceönmececeeCee heòesÙeb Ûesòe®keäKepegoe~~502~~
megjhegjyeefn: DeMeeskebâ mehleÛÚoÛecheÛetleJeveKeC[e:~
he©eÜomececeevee: ØelÙes k eb â Ûew l ÙeJe= # eÙeg l ee:~~502~~
megjhegj ~ megjhegjeod yeefn: hetJee&efoefo#eg DeMeeskeâJeveKeC[e: mehleÛÚoJeveKeC[e:
ÛechekeâJeveKeC[e§etle-JeveKeC[e:he©eÜomeceØeceeCee: menœeÙeespeveeÙeeceemleoæ&JÙeemee FlÙeLe&:~ ØelÙeskeâceskewâkeâÛewlÙeJe=#eÙeglee:~~502~~
DeLe leÉveceOÙemLeÛewlÙeJe=#emJe™heb efve™heÙeved leÛÛewlÙevecemkeâejceenÛeGÛesòeogcee pebyetceeCee keâhhesmeg leeCe ÛeGheemes~
heuuebkeâieefpeCeheef[cee heòesÙeb leeefCe Jeboeefce~~503~~
efJeMes<eeLe& :- keâesšeW (ØeekeâejeW) kesâ ØeLece Devlejeue ceW mesveeheefle Deewj levegj#ekeâ
osJe jnles nQ ~ efÉleerÙe Devlejeue ceW leerveeW heeefj<eo, le=leerÙe Devlejeue ceW meeceeefvekeâ osJe leLee
ÛelegLe& Devlejeue ceW Je=<eYe, legj”eefo hej meJeejer keâjves Jeeues Deejesnkeâ, DeeefYeÙeesiÙe SJeb
efkeâefuJeef<ekeâeefo osJe Deheves-Deheves ÙeesiÙe YeJeveeW ceW jnles nQ~ heeBÛeJeW keâesš mes 50 npeej
Ùeespeve Deeies peekeâj vevoveJeve nQ, Ùes Jeve Deevevo osves Jeeues nQ FmeefueÙes FvnW vevoveJeve
keânles nQ~ Fvekesâ efJeMes<e veece Deeies keânWies ~
JeveeW kesâ efJeMes<e veece SJeb ØeceeCe :ieeLeeLe& :-osJeeW kesâ veiej mes yeenj he©emejesJej kesâ ØeceeCe keâes OeejCe keâjves
Jeeues leLee Skeâ-Skeâ ÛewlÙeJe=#e mes mebÙegòeâ DeMeeskeâ JeveKeC[, mehleÛÚo JeveKeC[,
Ûechekeâ JeveKeC[ Deewj Deeceü JeveKeC[ nQ~~502~~
efJeMes<eeLe& :- osJeeW kesâ veiejeW mes yeenj hetJee&efo ÛeejeW efoMeeDeeW ceW ›eâce mes DeMeeskeâ ,
mehleÛÚo, Ûechekeâ Deewj Deeceü JeveKeC[ nQ~ ØelÙeskeâ keâe ØeceeCe-he©eõn veecekeâ mejesJej
kesâ meÂMe Skeâ npeej Ùeespeve uecyes Deewj heeBÛe meew Ùeespeve ÛeewÌ[s nQ leLee ØelÙeskeâ JeveKeC[
Skeâ-Skeâ ÛewlÙeJe=#e mes mebÙegòeâ nQ~
Jeve kesâ yeerÛe ceW efmLele ÛewlÙeJe=#eeW kesâ mJe™he keâe efve™heCe keâjles ngS Gve ÛewlÙeJe=#eeW
keâes vecemkeâej keâjles nQieeLeeLe& :- meewOecee&efo keâuheeW ceW ÛeejeW Jeve mecyevOeer Ûeej ÛewlÙeJe=#e, pecyetJe=#e
ØeceeCe Jeeues nQ~ ØelÙeskeâ ÛewlÙeJe=#e kesâ ÛeejeW heeÕe&YeeieeW ceW heuÙe¿emeve mes Skeâ-Skeâ
efpeveØeeflecee nw, GvnW ceQ (vesefceÛevõeÛeeÙe& ) vecemkeâej keâjlee nttB ~~503~~

(46)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

Ûeleg§ewlÙeõgcee: pecyetceevee: keâuhes<eg les<eeb Ûeleg:heeÕex<eg~
heuÙe¿ieefpeveØeeflecee: ØelÙeskebâ leeefve Jevoeefce~~503~~
ÛeGÛesòe ~ ÛelJeej§ewlÙeõgcee pecyetJe=#eØeceeCee: meewOecee&efo<eg keâuhes<eg les<eeb Ûeleg<eg&
heeÕex<eg heuÙe¿efpeveØeeflecee: ØelÙeskeâb lee: Jevos~~503~~

meewOece& Deeefo mJeieeX ceW ÛewlÙeJe=#e SJeb efpevecebefoj
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

meÙeefuebocebefojeCeb hegjoes CeiieesnheeÙeJee neWefle~
S×es ¹ ×eb ¹ heg { ef J eceÙee heg J Jees e f o opeb y eg o g c emeef j mee~~405~~
leccetues S×es¹×e¹e efpeefCeboheef[cee Ùe heef[efomeb nesefo~
mekeäkeâeefoCeefceoÛeueCee megcejCecesòes efJe ogefjonje~~406~~
me×e¹mme cebefojeoes F&meeCeefomes megOecceCeecemeYee~
eflemenmmekeâesmeGoÙee ÛeGmeÙeoerne leoæefJelLeeje~~407~~
3000~400~200~~
leer S og J eejÚs n es keâes m ee ÛeGmeef ª leöueb ®b o es ~
mesmeeDees JeCCeCeeDees mekeäkeâhheemeeoomeefjmeeDees~~408~~
64~32~
efJeMes<eeLe& :-meewOecee&eof keâuheeW ceW DeMeeskeâeefo ÛeejeW JeveKeC[eW ceW pees Ûeej ÛewlÙeJe=#e nQ,
Gvekeâe ØeceeCe pecyetJe=#e kesâ ØeceeCe meÂMe nw~ Gve ÛeejeW Je=#eeW ceW mes ØelÙeskeâ Je=#e kesâ ÛeejeW heeÕe&
YeeieeW ceW heuÙe¿emeve efmLele Skeâ-Skeâ efpeveØeeflecee nw, GvnW ceQ vecemkeâej keâjlee nB~t

meewOece& Deeefo mJeieeX ceW ÛewlÙeJe=#e SJeb efpevecebefoj
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

mecemle FvõceefvojeW-Fvõ YeJeveeW kesâ Deeies vÙe«eesOe Je=#e nesles nQ ~ FveceW SkeâSkeâ Je=#e he=efLeJeermJe™he Deewj hetJeexòeâ pebyetJe=#e kesâ meÂMe nesles nQ ~~405~~
Fvekesâ cetue ceW ØelÙeskeâ efoMee ceW Skeâ-Skeâ efpevesvõ Øeeflecee nesleer nw efpemekesâ
ÛejCeeW ceW Me›eâeefokeâ ØeCeece keâjles nQ leLee pees mcejCe cee$e ceW ner heehe keâes njves
Jeeueer nw ~~406~~ meewOece& Fvõ kesâ ceefvoj mes F&Meeve efoMee ceW leerve npeej (leerve meew)
keâesMe TBÛeer, Ûeej meew keâesMe uebyeer Deewj Fmemes DeeOes efJemleej Jeeueer megOecee& veecekeâ meYee
nw~~407~~ G. 3000, oer. 400, efJe.200 keâesme~
megOecee& meYee kesâ ÉejeW keâer TBÛeeF& Ûeewme" keâesMe Deewj efJemleej Fmemes DeeOee nw~ Mes<e
JeCe&ve meewOece& Fvõ kesâ Øeemeeo kesâ meÂMe nw ~~408~~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(47)

jcceeS megOecceeeS efJeefJenefJeCeesosefn keâer[os mekeäkeâes~
yengefJenheefjJeejpegoes Yegbpeblees efJeefJenmeeskeäKeeefCeb~~409~~
lelLesmeeCeefomeeS GJeJeeomeYee ngJesefo hegJJemecee~
efohheblejÙeCemesppee efJeCCeemeefJemesmemeesefnuuee~~410~~
leerS efomeeS Ûesªefo JejjÙeCeceDees efpeefCeboheemeeoes~
hegJJemeefjÛÚes DenJee heb[gieefpeCeYeJeCemeeefjÛÚes~~411~~

ØelÙeskeâ Fvõveiej kesâ ÛeejeW lejHeâ ÛewlÙeJe=#e
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

lehhejoes iebletCeb heCCeememenmmepeesÙeCeeCeb Ûe~
neWefle ng efoJJeJeCeeefCeb FbohegjeCeb ÛeGefomeemegb1~~429~~
hegJJeeefomeg les keâcemees DemeesÙemeòeÛÚoeCe JeCemeb[e~
Ûeb h eÙeÛet o eCe lene heGceönmeef j meheef j ceeCee~~430~~
Skeäkesâkeäkeâe Ûesòele™ lesmeg DemeesÙeeefoCeecemebpegòee~
Ceiiees n le®meef j ÛÚe JejÛeecejÚòeheng e f o peg o e~~431~~
GlmesOe 64, efJemleej 32 keâesMe~ Fme jceCeerÙe megOecee& meYee ceW yengle Øekeâej kesâ heefjJeej mes
Ùegòeâ meewOece& Fvõ efJeefJeOe megKeeW keâes Yeesielee ngDee Deveskeâ efJeveesoeW mes ›eâer[Ì e keâjlee nw~~409~~
JeneB F&Meeve efoMee ceW hetJe& kesâ meceeve Gheheeo meYee nw~ Ùen meYee osoerhÙeceeve
jlveMeÙÙeeDeeW mes meefnle Deewj efJevÙeemeefJeMes<e mes MeesYeeÙeceeve nw~~410~~
Gmeer efoMee ceW hetJe& kesâ meceeve DeLeJee heeC[gkeâJeve mecyevOeer efpeveYeJeve kesâ
meÂMe Gòece jlveceÙe efpevesvõØeemeeo nw ~~411~~

ØelÙeskeâ Fbõ veiej kesâ ÛeejeW lejHeâ ÛewlÙeJe=#e
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

Fmekesâ Deeies heÛeeme npeej Ùeespeve peekeâj FvõhegjeW keâer ÛeejeW efoMeeDeeWb ceW efoJÙe Jeve
nQ~~429~~ hetJee&efokeâ efoMeeDeeW ceW ›eâce mes Jes DeMeeskeâ, mehleÛÚo, Ûebhekeâ Deewj Deeceü
Je=#eeW kesâ JeveKeC[ nQ~ Fve JeveeW keâe ØeceeCe he©e õn kesâ JeveeW kesâ meceeve nw~~430~~
Gve JeveeW ceW DeMeeskeâeefo veeceeW mes mebÙegòeâ Deewj Gòece Ûecej-Ú$eeefo mes Ùegòeâ vÙe«eesOe
le® kesâ meÂMe Skeâ-Skeâ ÛewlÙeJe=#e nw~~431~~
1. efleueesÙeheCCeòeer DeefOekeâej 7, he=. 830~

(48)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
heeskeäKejCeerJeeJeerenf b ceefCeceÙe YeJeCesenf b mebpegoe efJeGuee~
meJJeG[gpeesiieheuueJekegâmegceHeâuee Yeebefle JeCemeb[e~~432~~

veJe«ewJesÙekeâ Deeefo ceW Yeer ÛewlÙeJe=#e nQ~
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

GJeJeeomeYee efJeefJene keâhheeleeroeCe neWefle meJJeeCeb~
efpeCeYeJeCee heemeeoe CeeCeeefJenefoJJejÙeCeceÙee1~~453~~
DeefYemesÙemeYee mebieerÙehengefomeeueeDees efÛeòe®keäKee Ùe~
osJeerDees Ce oermebefle keâhheeleerosmeg keâFÙee efJe~~454~~

Fvõ kesâ veiej kesâ yeenj GÅeeve ceW ÛewlÙeJe=#e SJeb efpeveØeeflecee
(efmeæevlemeej oerhekeâ mes)

lele Fvõheg j eod y ee¢es Ûeleg e | o #eg ef J eceg Û Ùe Ûe~
ue#eeOeË Ùeespeveeveeb mÙegMÛelJeeeEjMeÉveevÙeefhe2~~149~~
DeMeeskebâ mehleheCee&KÙeb Ûechekeâe£Ùeceeceükeâced~
Fefle veeceeef¿leevÙesJe MeeMJeleeefve JeveevÙeefhe~~150~~
heg<keâefjCeer JeeefheÙeeW Je ceefCeceÙe YeJeveeW mes mebÙegòeâ leLee meye $e+legDeeW kesâ ÙeesiÙe he$e,
kegâmegce SJeb HeâueeW mes heefjhetCe& efJehegue JeveKeC[ MeesYeeÙeceeve nQ~~432~~

veJe«ewJesÙekeâ Deeefo ceW Yeer ÛewlÙeJe=#e nQ~
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

meye keâuheeleerleeW kesâ efJeefJeOe Øekeâej keâer Gheheeo meYeeSB, efpeveYeJeve, veevee Øekeâej kesâ
efoJÙe jlveeW mes efveefce&le Øeemeeo, DeefYe<eskeâmeYee, mebieerle Deeefo MeeueeSB Deewj ÛewlÙeJe=#e Yeer
nesles nQ hejvleg keâuheeleerleeW kesâ osefJeÙeeB keâoeefhe veneR efoKeleeR~~453-454~~

Fvõ kesâ veiej kesâ yeenj GÅeeve ceW ÛewlÙeJe=#e SJeb efpeveØeeflecee
(efmeæevlemeej oerhekeâ mes)

DeLe&—FvõeW kesâ veiejeW mes yeenj hetJee&eof ÛeejeW efoMeeDeeW ceW heÛeeme-heÛeeme npeej
Ùeespeve Úes[
Ì keâj DeMeeskeâ, mehleheCe&, Ûechekeâ Deewj Deeceü veece kesâ MeeMJele Ûeej Jeve
nQ~~149-150~~
1. efleueesÙeheCCeòeer DeefOekeâej 7, he=. 833~ 2. efmeæevlemeej oerhekeâ he=. 540~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(49)

Ùeespeveeveeb menœesCeeÙeleeefve efJemle=leeefve Ûe~
menœeeOexve jcÙeeefCe YeJeefvle meheâueeefve Jew~~151~~
Deceer<eeb ceOÙeYeeies<eg ÛelJeejMÛewlÙeheeoheeŠ~
pecyetõgcemeceeveeŠ mÙegjMeeskeâeÅee ceveesnjeŠ~~152~~
S<eeb cetues Ûelege|o#eg efpevesvõØeefleceeŠ MegYeeŠ~
osJeeÛÙee& yeæheÙe&¿eŠ meefvle YeemJejcetle&ÙeŠ~~153~~

meewOece& mJeie& ceW efpevecebefoj-ÛewlÙeJe=#e
(ueeskeâ efJeYeeie mes)

meew O ecex Je meYew M eeves Mes < es v õeCeeb meYeemleLee~
GheheelemeYeeMÛewJe
Den&oeÙeleveeefve
Ûe1~~263~~
MeleeOee& Ù eeceef J emleer C ee& Š heg j mleevceg K eceC[heeŠ~
JesefokeâeefYeŠ heefjef#ehlee veeveejlveMeleesppJeueeŠ~~264~~
~100~ 50~
Gòece heâueeW mes Ùegòeâ Fve ØelÙeskeâ jceCeerkeâ JeveeW keâer uecyeeF& Skeâ npeej Ùeespeve Deewj
ÛeewÌ[eF& heeBÛe meew Ùeespeve ØeceeCe nw~~151~~
Fve ÛeejeW JeveeW kesâ ceOÙe Yeeie ceW pecyetJe=#e meÂMe ØeceeCe Jeeues, DelÙevle ceveesnj
DeMeeskeâ Deeefo Ûeej ÛewlÙeJe=#e nQ~~152~~
Fve ÛeejeW Je=#eeW ceW mes ØelÙeskeâ Je=#e kesâ cetue ceW ÛeejeW efoMeeDeeW ceW, osJe mecetneW mes
hetpÙe, he©eemeve SJeb osoerhÙeceeve Mejerj keâer keâeefvle mes Ùegòeâ efpevesvõ YeieJeeved keâer
Skeâ-Skeâ ØeefleceeSB nQ~~153~~

meewOece& mJeie& ceW efpevecebefoj-ÛewlÙeJe=#e
(ueeskeâ efJeYeeie mes)

meewOece& keâuhe kesâ meceeve SsMeeve keâuhe ceW Yeer meYeeie=n nw~ Gmeer Øekeâej Mes<e FvõeW kesâ
Yeer meYeeie=n, GheheelemeYee Deewj efpeveeÙeleve nesles nQ~~263~~ Gvekesâ Deeies meew (100)
Ùeespeve oerIe&, Fmemes DeeOes (50 Ùees.) efJemleerCe&, JesefokeâeDeeW mes Jesef<šle Deewj mewkeâÌ[eW veevee
Øekeâej kesâ jlveeW mes GppJeue cegKeceC[he nesles nQ~~264~~ GveceW Fvõ heJe& kesâ efoveeW ceW
meeceeefvekeâ Deeefo osJeeW kesâ meeLe Yeefòeâ mes efpeve YeieJeeved keâer hetpee keâjles nQ leLee keâLeeDeeW kesâ
meeLe (leòJeÛeÛee& keâjles ngS) JeneB efmLele nesles nQ~~265~~ keâuheeW ceW leLee Deeies «ewJesÙekeâ
1. ueeskeâefJeYeeie—eqJeYeeie—10 he=. 205~

(50)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
meeceeefvekeâeefoefYeŠ meeOe&ced FvõeŠ heJe&meg meeojeŠ~
hetpeÙevlÙen&leeb les<eg keâLeeefYejefhe Ûeemeles~~265~~
keâuhes<eg hejleMÛeeefhe efmeæeÙeleveJeCe&vee~
DeeÙeeieeŠ Keueg keâuhes<eg meYee «ewJesÙeleŠ mce=leeŠ~~266~~
Ùeespevee<škeâcegefÉæe leeJeosJe Ûe efJemle=lee~
GheheelemeYesvõeCeeb $eeÙeeEm$eMeJeleeb mce=lee~~267~~
DeMees k eb â mehleheCeË Ûe Ûechekeb â Ûet l eces J e Ûe~
hetJee&Åeeefve
JeveevÙeengoxJejepeyeefnŠhegjeled~~268~~
DeeÙeleeefve menœeb Ûe leoOeË efJemle=leevÙeefhe~
ØeekeâejŠ heefjlemles<eeb ceOÙes ÛewlÙeõgcee Deefhe~~269~~
~ 1000 ~ 500~
Den&leeb Øeefleefyecyeeefve peecyetveoceÙeeefve Ûe~
les < eeb Ûeleg < e& g heeMJex < eg ef v e<eCCeeef v e Ûekeâemeles ~ ~270~~
Jeeueg k eb â heg < hekeb â Ûew J e meew c evemÙeb leleŠ hejced ~
ßeerJe=#eb meJe&leesYeõb Øeerefleke=âõcÙekebâ leLee~~271~~
ceveesnjefJeceeveb Ûe Dee|Ûeceeueer Ûe veeceleŠ~
efJeceueb Ûe efJeceeveeefve Ùeevekeâeveerefle ue#eÙesled~~272~~
efveÙegleJÙeemeoerIee&efCe Jewef›eâÙeeCeerlejeefCe
Ûe~
Jewef›eâÙeeefCe efJeveeMeerefve mJeYeeJeeefve OeÇgJeeefCe Ûe~~273~~

Deeefo ceW Yeer efmeæeÙeleve keâe JeCe&ve keâjvee ÛeeefnS~ DeeÙeeie (vÙe«eesOe Je=#e) keâuheeW ceW leLee
meYeeYeJeve «ewJesÙekeâ ceW ceeves ieS nQ~~266~~ $eeÙeeEm$eMeeW kesâ meeLe FvõeW keâer Gheheele meYee
Dee" Ùeespeve TBÛeer Deewj Gleveer ner efJemle=le keâner ieF& nw~~267~~ Fvõhegj kesâ yeenj hetJee&efo
efoMeeDeeW ceW ›eâce mes DeMeeskeâ, mehleJeCe&, Ûechekeâ Deewj Deeceü Ùes Ûeej Jeve efmLele
nQ~~268~~ Jes Jeve npeej (1000) Ùeespeve uebyes Deewj Fmemes DeeOes (500 Ùees.)
efJemle=le nQ~ Gvekesâ ÛeejeW Deesj Øeekeâej Deewj ceOÙe ceW ÛewlÙeJe=#e efmLele nQ~~269~~ Gòeâ
ÛewlÙeJe=#eeW kesâ ÛeejeW heeMJe&YeeieeW ceW heuÙebkeâemeve mes efmLele megJeCe&ceÙe efpeveefyecye
MeesYeeÙeceeve nQ~~270~~ Jeeuegkeâ, heg<hekeâ, meewcevemÙe, ßeerJe=#e, meJe&leesYeõ, Øeerefleke=âled, jcÙekeâ,
ceveesnj, DeefÛe&ceeueer Deewj efJeceue Ùes ÙeeveefJeceeve peevevee ÛeeefnS~ Ùes Skeâ ueeKe (Ùeespeve)
uebyes-ÛeewÌ[s ÙeeveefJeceeve efJeef›eâÙeeefveefce&le Deewj Øeeke=âeflekeâ Yeer nesles nQ~ GveceW efJeef›eâÙeeefveefce&le
efJeceeve veMJej Deewj mJeeYeeefJekeâ efJeceeve efmLej nesles nQ~~271-273~~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(51)

meewOecee&efoÛeleg<kesâ Ûe yeÇÿeeefo<eg leLee ›eâceeled~
DeeveleejCeÙeesMÛewJe GòeâevÙesleeefve ÙeespeÙesled~~274~~

mJeieeX ceW ÛewlÙeJe=#e SJeb ceevemlecYe ceW leerLeËkeâj kesâ Jem$eeYejCeeefo
(ueeskeâefJeYeeie mes)

le$e eE m enemeves ef o JÙes meJe& j lveceÙes Meg Y es ~
mJewjb efve<eCCees efJemleerCex peÙeMeyoeefYeveefvoleŠ1~~254~~
Je= l eŠ meeceeef v ekew â ox J ew m $eeÙeeE m $eMew m leLew J e Ûe~
megKeemevemLewŠ ßeerceefÆmlevcegKeesvcegKeÂef<šefYeŠ~~255~~
ef Û e$eYeõemevemLeeef Y eJee& c eoef # eCeheeMJe& Ù ees Š ~
meb›eâer[Ùeceevees osJeerefYeŠ ›eâer[ejeflehejeÙeCeŠ~~256~~
le$e ÙeespeveefJemleerCe&Š <ešdke=âefleb Ûe mecegefÛÚ^leŠ~
mlecYees iees ® leef J emleejOeejeÉeoMemeb Ù eg l eŠ~~257~~
Je»ecetefle&Š meheer"esÓefmceved ›eâesMelelheeooerIe&keâŠ~
JÙeemeeMÛe jlveefMekeäÙemLeeefmle<"efvle Ûe mecegodiekeâeŠ~~258~~
~ 1 ~ 1/4~
Ùes GheÙeg&òeâ efJeceeve ›eâce mes meewOece& Deeefo Ûeej keâuheeW, yeÇÿeeefo Ûeej ÙegieueeW leLee
Deevele Je DeejCe keâuhe; Fme Øekeâej Fve ome mLeeveeW ceW keâns ieS Ùeesepf ele keâjvee ÛeeefnS~~274~~

mJeieeX ceW ÛewlÙeJe=#e SJeb ceevemlecYe ceW leerLeËkeâj kesâ Jem$eeYejCeeefo
(ueeskeâefJeYeeie mes)

Gme meYeeYeJeve ceW ‘peÙe-peÙe’ Meyo mes DeefYeveefvole Fvõ efoJÙe, meJe&jlveeW mes efveefce&le,
MegYe SJeb efJemleerCe& eEmenemeve kesâ Thej mJesÛÚehetJe&keâ efJejepeceeve neslee nw~ Jen megKekeâejkeâ
DeemeveeW hej efmLele SJeb Gmekesâ cegKe keâer Deesj Âef<š jKeves Jeeues Ssmes keâeefvleÙegòeâ meeceeefvekeâ Deewj
$eeÙeeEM$eme osJeeW mes Jese<f šle neskeâj ›eâer[Ì e ceW Devegjeie jKelee ngDee Deheves Jeece Deewj oef#eCe YeeieeW
ceW Deveskeâ Øekeâej kesâ YeõemeveeW hej efmLele oseJf eÙeeW kesâ meeLe ›eâer[Ì e efkeâÙee keâjlee nw~~254-256~~
JeneB Skeâ Ùeespeve efJemleerCe&, Ún kesâ Jeie&Yetle Úòeerme Ùeespeve TBÛee, Skeâ keâesme efJemleej Jeeueer
yeejn OeejeDeeW mes mebÙegòeâ Deewj heeoheer" mes meefnle Je»eceÙe mlecYe nw~ Fmekesâ Thej Skeâ
keâesme uebyes Deewj heeJe (1/4) keâesme efJemle=le jlveceÙe meeRkesâ kesâ Thej efmLele keâjC[keâ
nw~~257-258~~
1. ueeskeâ efJeYeeie, DeefOekeâej-10, he=. 204

(52)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
me›eâesMeeefve efn<ešd letOJeË ÙeespeveevÙemecegodiekeâeŠ~
›eâesMevÙetveeefve leeJeefvle DeOeMÛeehÙemecegodiekeâeŠ~~259~~
~25/4~ 23/4~
efpeveeveeb ®ÛÙekeâemles<eg megjwŠ mLeeefhelehetefpeleeŠ~
Yejlew j eJeles M eeveeb meew O ecez M eeveÙees É & Ù ees Š ~~260~~
het J ee& h ejef J eos n s < eg ef p eveeveeb ®ÛÙekeâeŠ heg v eŠ~
mevelkeg â ceejceens v õkeâuheÙees v Ùe& m lehet e f p eleeŠ~~261~~
vÙe«eesOeeŠ Øeeflekeâuheb Ûe DeeÙeeieeŠ heeoheeŠ MegYeeŠ~
pecyetceeveeMÛelegŠheeMJex heuÙe¿ØeefleceeÙegleeŠ~~262~~
Gòebâ Ûe (efle. he. 8,405-6)
meÙeeEueocebefojeCeb hegjoes CeiieesnheeÙeJee neWefle~
Skeäkesâkeäkebâ heg{efJeceÙee hetJJeesefoopebyegogcemeefjmee~~9~~
leccetues Skeäkesâkeäkeâe efpeeECeoheef[cee Ùe heef[efomeb neWelf e~
mekeäkeâeefoCeefceÙeÛeueCee megcejCecesòes efJe ogefjonje~~10~~

ceevemlecYe kesâ Thej meJee Ún (6-1/4) Ùeespeve Thej Deewj heewves Ún (5-3/4)
Ùeespeve veerÛes Jes keâjC[keâ veneR nQ~~259~~ meewOece& Deewj SsMeeve Fve oes keâuheeW ceW efmLele Gve
mlecYeeW kesâ Thej osJeeW kesâ Éeje mLeeefhele Deewj hetefpele Yejle SJeb SsjeJele #es$eeW kesâ leerLeËkeâjeW kesâ
DeeYet<eCe jnles nQ~~260~~ mevelkegâceej Deewj ceensvõ Fve oes keâuheeW ceW efmLele Gve mlecYeeW kesâ
Thej osJeeW Éeje mLeeefhele SJeb hetefpele hetJe& Deewj Dehej efJeosn #es$eeW kesâ leerLeËkeâjeW kesâ DeeYet<eCe
jnles nQ~~261~~ ØelÙeskeâ keâuhe ceW Deheves ÛeejeW heeMJe&YeeieeW ceW efJejepeceeve Ssmeer
heuÙebkeâemeve Ùegòeâ ØeefleceeDeeW mes megMeesefYele Gòece vÙe«eesOe DeeÙeeie Je=#e nesles nQ~ Ùes
Je=#e ØeceeCe ceW pecyetJe=#e kesâ meceeve nQ~~262~~
efleueesÙeheCCeefòe «ebLe ceW keâne Yeer nw—
mecemle FvõØeemeeoeW kesâ Deeies he=efLeJeer kesâ heefjCeecemJe¤he Skeâ-Skeâ vÙe«eesOe Je=#e
nesles nQ~ Jes ØeceeCe Deeefo ceW hetJeexòeâ pecyetJe=#e kesâ meceeve nQ~~9~~ Gvekesâ cetue Yeeie ceW
ØelÙeskeâ efoMee ceW Skeâ-Skeâ efpeveØeeflecee nesleer nw~ mcejCe cee$e mes ner heehe keâes ve<š
keâjves Jeeueer Gve ØeefleceeDeeW kesâ ÛejCeeW ceW Fvõeefo vecemkeâej keâjles nQ~~10~~

N:M

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(53)

meceJemejCe ceW ÛewlÙeJe=#e Je efmeæeLe&Je=#e hej efpeveØeefleceeSB
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

leòees ÛeGlLeGJeJeCeYetceerS DemeesÙemeòeJeCCeJeCeb ~
ÛebheÙeÛetoJeCeeCeb
hegJJeeefoefomeemeg
jepebefle~~803~~
efJeefJenJeCemeb[ceb[CeefJeefJenCeF&hegeuf eCekeâer[Ceefiejerenf ~b
efJeefJenJejJeeefJeDeeefnb GJeJeCeYetceerG jcceeDees~~804~~
SkeäkesâkeäkeâeS GJeJeCeefKeefoS lejJees ÙemeesÙemeòeouee~
ÛebheÙeÛetoe
megbojYetoe
Ûeòeeefj-Ûeòeeefj~~805~~
ÛeecejhengefopegoeCeb Ûesòele¤Ceb nJebefle GÛÚsne~
efCeÙeefCeÙeefpeCeGoSefnb yeejmeiegefCeosefnb meeefjÛÚe~~806~~
6000~5400~4800~4200~3600~3000~2400~1800~1200~1080~
960~ 840~ 720~
600~ 540~ 480~ 420~ 360~ 300~ 240~ 180~ 120~ 27 ~ 21~
ceefCeceÙeefpeCeheef[ceeDees Deªceneheeef[nsjmebpegòee~
Skeä k es â keä k eâef m b m e Ûes ò eod o g c eef c ce Ûeòeeef j Ûeòeeef j ~~807~~

meceJemejCe ceW ÛewlÙeJe=#e Je efmeæeLe&Je=#e hej efpeveØeefleceeSB
(efleueesÙeheCCeòeer mes)

Fmekesâ Deeies ÛeewLeer GheJeve Yetefce nesleer nw, efpemeceW hetJee&efokeâ efoMeeDeeW kesâ ›eâce
mes DeMeeskeâJeve, mehleheCe&Jeve, ÛechekeâJeve Deewj DeeceüJeve Ùes Ûeej Jeve MeesYeeÙeceeve
nesles nQ~~803~~ Ùes GheJeveYetefceÙeeB efJeefJeOe Øekeâej kesâ JevemecetneW mes ceefC[le, efJeefJeOe
veefoÙeeW kesâ hegefueve Deewj ›eâer[eheJe&leeW mes leLee Deveskeâ Øekeâej keâer Gòece JeeefhekeâeDeeW mes jceCeerÙe
nesleer nQ~~804~~ Skeâ-Skeâ GheJeveYetefce ceW DeMeeskeâ, mehleÛÚo, Ûechekeâ Deewj Deeceü Ùes
Ûeej-Ûeej megvoj Je=#e nesles nQ~~805~~ Ûeecejeefo (ÛeBJej) mes meefnle ÛewlÙeJe=#eeW keâer TBÛeeF&
yeejn mes iegefCele Deheves-Deheves leerLeËkeâjeW keâer TBÛeeF& kesâ meÂMe nesleer nw~~806~~
Skeâ-Skeâ ÛewlÙeJe=#e kesâ Deeefßele Dee" ceneØeeefleneÙeeX mes mebÙegòeâ Ûeej-Ûeej ceefCeceÙe
efpeveØeefleceeSB nesleer nQ~~807~~ GheJeve keâer JeeefhekeâeDeeW kesâ peue mes DeefYeef<eòeâ pevemecetn
Skeâ YeJepeeefle keâes osKeles nQ Deewj Gmekesâ efvejer#eCe cee$e kesâ nesves hej DeLee&led Jeeheer kesâ peue ceW
efvejer#eCe keâjves hej meele Deleerle Je Deveeiele YeJepeeefleÙeeW keâes osKeles nQ~~808~~ Skeâ-Skeâ
ÛewlÙeJe=#e kesâ Deeefßele leerve keâesšeW mes Jesef<šle Je leerve heer"eW kesâ Thej Ûeej-Ûeej ceevemlecYe

(54)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

GJeJeCeJeeefJepeuesCeb efmeòee hesÛÚbefle SkeäkeâYeJepeeFb~
lemme efCeefjkeäKeCecesòes meòeYeJeeleeroYeeefJepeeoerDees~~808~~
meeueòeÙeheefjDeefjÙee heer{òeÙeGJeefj ceeCeLebYee Ùe~
Ûeòeejes Ûeòeejes Skeäkesâkeäkesâ Ûesòe®keäKeefcce~~809~~
Ûeòeejes Ûeòeejes hegJJeeefomeg cene Ceces®ceboeje~
mebleeCeheeefjpeeoe
efmeælLee
keâhheYetceermegb~~833~~
meJJes efmeælLele¤ eflehheeÙeeje eflecesnueefmejlLee~
Skeäkesâkeäkeâmme Ùe le®Cees cetues Ûeòeeefj Ûeòeeefj~~834~~
efmeæeCeb heef[ceeDees efJeefÛeòeheer{eDees jÙeCeceFÙeeDees~
JeboCecesòeefCeJeeefjÙeogjblemebmeejYeeroerDees
~~835~~
meeueòeÙeheefjJesef{Ùeefleheer{GJejefcce ceeCeLebYee Ùe~
Ûeòeejes Ûeòeejes efmeælLele®efcce Skeäkesâkeäkesâ~~836~~
keâuhele¤ efmeælLee keâer[CemeeueeDees leemeg heemeeoe~
efCeÙeefCeÙeefpeCeGoÙesefnb yeejmeiegefCeosefnb meceGoÙee~~837~~
6000~ 5400~ 4800~ 4200~ 3600~ 3000~ 2400~ 1800~
1200~ 1080~
960~ 840~ 720~ 600~ 540~ 480~ 420~ 360~
300~ 240~
180~ 120~ 27~ 21~
nesles nQ~~809~~ keâuheYetefceÙeeW kesâ Yeerlej hetJee&efokeâ efoMeeDeeW ceW veces®, ceboej, mebleevekeâ
Deewj heeefjpeele, Ùes Ûeej-Ûeej ceneved efmeæeLe& Je=#e nesles nQ~~ 833~~ Ùes meye
efmeæeLe& Je=#e leerve keâesšeW mes Ùegòeâ Deewj leerve cesKeueeDeeW kesâ Thej efmLele nesles nQ~ FveceW mes
ØelÙeskeâ Je=#e kesâ cetue Yeeie ceW efJeefÛe$e heer"eW mes mebÙegòeâ Deewj Jevovee keâjves cee$e mes ner
ogjvle mebmeej kesâ YeÙe keâes ve° keâjves Jeeueer Ssmeer jlveceÙe Ûeej—Ûeej efmeæeW keâer
ØeefleceeSB nesleer nQ~~ 834-835~~ Skeâ-Skeâ efmeæeLe&Je=#e kesâ Deeefßele, leerve keâesšeW mes
Jesef<šle heer"$eÙe kesâ Thej Ûeej-Ûeej ceevemlecYe nesles nQ~~836~~ keâuheYetefceÙeeW ceW
efmLele efmeæeLe& keâuheJe=#e, ›eâer[veMeeueeSB Deewj Øeemeeo yeejn mes iegefCele Deheves-Deheves
efpevesvõ keâer TBÛeeF& kesâ meceeve TBÛeeF& Jeeues nesles nQ~~ 837~~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(55)

meceJemejCe ceW GheJeveYetefce ceW ÛewlÙeJe=#eeW ceW efpeveØeefleceeÙeW
(DeeefohegjeCe mes)

yeYeemes JeveceeMees k eb â Mees k eâeheveg o ceef ” veeced ~
jeieb Jeceef o Jeelceer Ù eceejòew â Š heg < heheuueJew Š 1~~180~~
heCee&efve mehle efJeYeüeCeb Jeveb mehleÛÚob yeYeew~
mehlemLee veeefve yeeYeleg&o&Me&ÙelØeefle heJe& Ùeled~~181~~
Ûeechekeb â Jevece$eeYeeled meg c evees Y ejYet < eCeced ~
Jeves oerhee”Je=#eeCeeb efJeYegb YeòegâefceJeeieleeced~~182~~
keâceü c eeceü J eveb js p es keâuekeâC"er k eâuemJevew Š ~
mlegJeeveefceJe YekeälÙewveceerMeeveb hegCÙeMeemeveced~~183~~
DeMees k eâJeveceOÙes Ó Yet o Mees k eâevees k eânes ceneved ~
nwceb ef$ecesKeueb heer"b mecegòeg”ceefOeef<"leŠ~~184~~

meceJemejCe ceW GheJeveYetefce ceW ÛewlÙeJe=#eeW ceW efpeveØeefleceeÙeW
(DeeefohegjeCe mes)

Gve ÛeejeW JeveeW ceW mes henuee DeMeeskeâ Jeve pees efkeâ ØeeefCeÙeeW kesâ Meeskeâ keâes ve<š keâjves
Jeeuee Lee, ueeue jbie kesâ hetâue Deewj veJeerve heòeeW mes Ssmee megMeesefYele nes jne Lee ceevees Deheves
Devegjeie (Øesce) keâe ner Jeceve keâj jne nes~~180~~
ØelÙeskeâ ieeB" hej meele-meele heòeeW keâes OeejCe keâjves Jeeues mehleÛÚo Je=#eeW keâe
otmeje Jeve Yeer megMeesefYele nes jne Lee pees efkeâ Ssmee peeve heÌ[lee Lee ceevees Je=#eeW kesâ ØelÙeskeâ
heJe& hej YeieJeeved kesâ meppeeeflelJe, meodie=nmLelJe, heeefj›eepÙe Deeefo meele hejce mLeeveeW keâes ner
efoKee jne nes~~181~~ hetâueeW kesâ Yeej mes megMeesefYele leermeje Ûechekeâ Je=#eeW keâe Jeve Yeer
megMeesefYele nes jne Lee Deewj Jen Ssmee peeve heÌ[lee Lee ceevees YeieJeeve keâer mesJee keâjves kesâ efueS
oerheebie peeefle kesâ keâuheJe=#eeW keâe Jeve ner DeeÙee nes~~182~~ leLee keâesÙeueeW kesâ ceOegj MeyoeW mes
ceveesnj ÛeewLee Deece kesâ Je=#eeW keâe Jeve Yeer Ssmee megMeesefYele nes jne Lee ceevees heefJe$e GheosMe
osves Jeeues YeieJeeved keâer Yeefòeâ mes mlegefle ner keâj jne nes~~183~~ DeMeeskeâ Jeve kesâ ceOÙe Yeeie
ceW Skeâ yeÌ[e Yeejer DeMeeskeâ keâe Je=#e Lee pees efkeâ megJeCe& keâer yeveer ngF& leerve keâšveeroej TBÛeer
heeref"keâe hej efmLele Lee~~184~~ Jen Je=#e, efpeveceW Ûeej-Ûeej ieeshegj Éej yeves ngS nQ Ssmes leerve
1. DeeefohegjeCe heJe&-22, he=. 524 mes 526 lekeâ~

(56)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
Ûeleg i eex h eg j meb y eæef $ emeeueheef j Jes e f < šleŠ
~
Ú$eÛeecejYe=”ejkeâueMeeÅew®hemke=âleŠ
~~185~~
pecyetÉerhemLeueerceOÙes Yeeefle pecyetõgcees ÙeLee~
leLee JevemLeueerceOÙes me yeYeew ÛewlÙeheeoheŠ~~186~~
MeeKee«eJÙeehleefJeMJeeMeŠ me jspesÓMeeskeâheeoheŠ~
DeMeeskeâceÙecesJesob
peielkeâleg&efceJeesÅeleŠ~~187~~
megjYeerke=âleefJeMJeeMewŠ kegâmegcewŠ mLeefieleecyejŠ~
efmeæeOJeeveefceJee®vOeved jspesÓmeew ÛewlÙeheeoheŠ~~188~~
iee®[esheueefvecee&CewŠ he$ewefMÛe$ewefMÛeleesÓefceleŠ~
he©ejeieceÙewŠ heg<hemleyekew⊠heefjlees Je=leŠ~~189~~
efnjCceÙeceneso«eMeeKees
Je»esæyegOvekeâŠ~
keâueeefuekegâuePe¿ejwmlepe&ÙeefVeJe cevceLeced ~~190~~
meg j emeg j vejs v õevlej#es c eeueeveef J e«enŠ
~
mJeØeYeeheefjJes<esCe
ÅeesefleleeefKeueefo*dcegKeŠ~~191~~

keâesšeW mes efIeje ngDee Lee leLee Gmekesâ meceerhe ceW ner Ú$e, Ûecej, Ye=”ej Deewj keâueMe Deeefo
cebieueõJÙe jKes ngS Les~ 185~~ efpeme Øekeâej pecyetÉerhe keâer ceOÙe Yetefce ceW pecyetJe=#e
megMeesefYele neslee nw Gmeer Øekeâej Gme DeMeeskeâ Jeve keâer ceOÙe Yetefce ceW Jen DeMeeskeâ veecekeâ
ÛewlÙeJe=#e megMeesefYele nes jne Lee~~186~~ efpemeves Deheveer MeeKeeDeeW kesâ De«eYeeie mes mecemle
efoMeeDeeW keâes JÙeehle keâj jKee nw Ssmee Jen DeMeeskeâ Je=#e Ssmee MeesYeeÙeceeve nes jne Lee ceevees
mecemle mebmeej keâes DeMeeskeâceÙe DeLee&led Meeskeâjefnle keâjves kesâ efueS ner GÅele ngDee nes~~187~~
mecemle efoMeeDeeW keâes megieefvOele keâjves Jeeues hetâueeW mes efpemeves DeekeâeMe keâes JÙeehle keâj efueÙee
nw Ssmee Jen ÛewlÙeJe=#e Ssmee megMeesefYele nes jne Lee ceevees efmeæ-efJeÅeeOejeW kesâ ceeie& keâes ner
jeskeâ jne nes~~188~~ Jen Je=#e veerueceefCeÙeeW kesâ yeves ngS Deveskeâ Øekeâej kesâ heòeeW mes JÙeehle
nes jne Lee Deewj he©ejeie ceefCeÙeeW kesâ yeves ngS hetâueeW kesâ iegÛÚeW mes efIeje ngDee Lee~~189~~
megJeCe& keâer yeveer ngF& Gmekeâer yengle GBâÛeer-TBÛeer MeeKeeSB LeeR, Gmekeâe osoerhÙeceeve Yeeie Je»e
keâe yevee ngDee Lee leLee Gme hej yew"s ngS YeücejeW kesâ mecetn pees ceveesnj Pebkeâej keâj jns Les
Gvemes Jen Ssmee peeve heÌ[lee Lee ceevees keâeceosJe keâer lepe&vee ner keâj jne nes~~190~~ Jen
ÛewlÙeJe=#e megj, Demegj Deewj vejsvõ Deeefo kesâ ceve¤heer neefLeÙeeW kesâ yeeBOeves kesâ efueS KebYes kesâ
meceeve Lee leLee Gmeves Deheves ØeYeeceC[ue mes mecemle efoMeeDeeW keâes ØekeâeefMele keâj jKee

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(57)

jCeoeueef c yeIeCšeef Y eye& e f O ejer k e= â leef J eMJeYet Š ~
YetYe&gJeŠ mJepe&Ùeb Yeleg&Š Øelees<eeefoJe Iees<eÙeved ~~192~~
OJepeebMegkeâheje
ce=<šefvecexIeIeveheæefleŠ~
peieppevee”mebueiveceeie&Š
heefjce=peefVeJe~~193~~
cetOvee& Ú$e$eÙeb efyeYeüvcegòeâeuecyeveYetef<eleced ~
efJeYeesefm$eYegJevewMJeÙe& efJevee JeeÛesJe oMe&Ùeved ~~194~~
Yeüsefpejs yegOveYeeiesÓmÙe Øeeflecee efokeäÛeleg<šÙes~
efpevesMJejeCeeefcevõeÅewŠ meceJeehleeefYe<esÛeveeŠ~~195~~
ievOeœeiOetheoerheeIÙezŠ heâuewjefhe mene#elewŠ~
le$e efvelÙeeÛe&veb osJee efpeveeÛee&veeb efJelesefvejs~~196~~
#eerjesoesokeâOeewlee”erjceueemlee
efnjCceÙeerŠ~
ØeefCehelÙeen&leeceÛee&Š
ØeeveÛeg&ve=&megjemegjeŠ~~197~~
Lee~~191~~ Gme hej pees Meyo keâjles ngS Iebšs ueškeâ jns Les Gvemes Gmeves mecemle efoMeeSB
yenjer keâj oer LeeR Deewj Gvemes Jen Ssmee peeve heÌ[lee Lee efkeâ YeieJeeved ves DeOeesueeskeâ,
ceOÙeueeskeâ Deewj mJeie&ueeskeâ ceW pees efJepeÙe Øeehle keâer nw mevlees<e mes ceevees Jen Gmekeâer Iees<eCee
ner keâj jne nes~~192~~ Jen Je=#e Thej ueieer ngF& OJepeeDeeW kesâ Jem$eeW mes heeWÚ-heeWÚkeâj
DeekeâeMe keâes cesIejefnle keâj jne Lee Deewj Gvemes Ssmee peeve heÌ[lee Lee ceevees mebmeejer peerJeeW keâer
osn ceW ueies ngS heeheeW keâes ner heeWÚ jne nes~~193~~
Jen Je=#e ceesefleÙeeW keâer Peeuej mes megMeesefYele leerve Ú$eeW keâes Deheves efmej hej OeejCe keâj
jne Lee Deewj Gvemes Ssmee peeve heÌ[lee Lee ceevees YeieJeeved kesâ leerveeW ueeskeâeW kesâ SsMJeÙe& keâes efyevee
JeÛeveeW kesâ ner efoKeuee jne nes~~194~~ Gme ÛewlÙeJe=#e kesâ cetueYeeie ceW ÛeejeW efoMeeDeeW ceW
efpevesvõosJe keâer Ûeej ØeefleceeSB LeeR efpevekeâe Fvõ mJeÙeb DeefYe<eskeâ keâjles Les~~195~~
osJe ueesie JeneB hej efJejepeceeve Gve efpeveØeefleceeDeeW keâer ievOe, heg<heeW keâer ceeuee,Oethe,
oerhe, heâue Deewj De#ele Deeefo mes efvejvlej hetpee efkeâÙee keâjles Les~~196~~ #eerjmeeiej
kessâ peue mes efpevekesâ DebieeW keâe Øe#eeueve ngDee nw Deewj pees DeefleMeÙe efvece&ue nQ Ssmeer megJeCe&ceÙeer
Dejnble keâer Gve ØeefleceeDeeW keâes vecemkeâej keâj ceveg<Ùe, megj Deewj Demegj meYeer Gvekeâer hetpee
keâjles Les~~197~~ efkeâleves ner Gòece osJe DeLe& mes Yejer ngF& mlegefleÙeeW mes Gve ØeefleceeDeeW keâer
mlegefle keâjles Les, efkeâleves ner GvnW vecemkeâej keâjles Les Deewj efkeâleves ner Gvekesâ iegCeeW keâe mcejCe
keâj leLee efÛevleJeve keâj ieeve keâjles Les~~198~~ efpeme Øekeâej DeMeeskeâ Jeve ceW DeMeeskeâ

(58)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
mlegJeefvle mlegefleefYeŠ kesâefÛeoLÙee&efYeŠ ØeCeceefvle Ûe~
mce=lJeeJeOeeÙe& ieeÙeefvle kesâefÛelmce megjmeòeceeŠ~~198~~
ÙeLeeMeeskeâmleLeevÙesÓefhe efJe%esÙeeMÛewlÙeYet®neŠ~
Jeves mJes mJes mepeeleerÙee efpeveefyecyesæyegOvekeâeŠ~~199~~
DeMeeske⊠mehleheCe&MÛe ÛechekeâMÛetle SJe Ûe~
ÛelJeejesÓceer Jeves<Jeemeved Øeesòeg”eMÛewlÙeheeoheeŠ~~200~~
ÛewlÙeeefOeef<"leyegOvelJeeot{leVeece¤{ÙeŠ
~
MeeefKeveesÓceer efJeYeeefvle mce megjsvõwŠ ØeehlehetpeveeŠ~~201~~
heâuewjuebke=âlee oerØeeŠ mJeheeoe›eâevleYetleueeŠ~
heeefLe&JeeŠ melÙecesJewles heeefLe&JeeŠ he$emebYe=leeŠ~~202~~
ØeJÙeefÀeleevegjeieeŠ mJewŠ heuueJewŠ kegâmegceeslkeâjwŠ~
Øemeeob oMe&ÙevleesÓvleefJe&Yegb Yespegefjces õgceeŠ~~203~~

veece keâe ÛewlÙeJe=#e nw Gmeer Øekeâej DevÙe leerve JeveeW ceW Yeer Deheveer-Deheveer peeefle keâe
Skeâ-Skeâ ÛewlÙeJe=#e Lee Deewj Gve meYeer kesâ cetueYeeie efpevesvõ YeieJeeved keâer ØeefleceeDeeW
mes osoerhÙeceeve Les~~199~~ Fme Øekeâej Thej keâns ngS ÛeejeW JeveeW ceW ›eâce mes DeMeeskeâ,
mehleheCe&, Ûechekeâ Deewj Deeceü veece kesâ Ûeej yengle ner TBÛes ÛewlÙeJe=#e Les~~200~~
cetueYeeie ceW efpevesvõ YeieJeeved keâer Øeeflecee efJejepeceeve nesves mes pees ‘ÛewlÙeJe=#e’
Fme meeLe&keâ veece keâes OeejCe keâj jns nQ Deewj Fvõ efpevekeâer hetpee efkeâÙee keâjles nQ Ssmes
Jes ÛewlÙeJe=#e yengle ner DeefOekeâ megMeesefYele nes jns Les~~201~~ heeefLe&Je DeLee&led he=LJeer mes
Glhevve ngS Jes Je=#e meÛecegÛe ner heeefLe&Je DeLee&led he=LJeer kesâ mJeeceer—jepee kesâ meceeve peeve
heÌ[les Les keäÙeeWefkeâ efpeme Øekeâej jepee Deveskeâ heâueeW mes Deuebke=âle nesles nQ Gmeer Øekeâej Jes Je=#e Yeer
Deveskeâ heâueeW mes Deuebke=âle Les, jepee efpeme Øekeâej lespemJeer nesles nQ Gmeer Øekeâej Jes Je=#e Yeer
lespemJeer (osoerhÙeceeve) Les, jepee efpeme Øekeâej Deheves heeo DeLee&led hewjeW mes mecemle he=LJeer keâes
Dee›eâevle efkeâÙee keâjles nQ (mecemle he=LJeer ceW Dehevee ÙeeleeÙeele jKeles nQ) Gmeer Øekeâej Jes Je=#e
Yeer Deheves heeo DeLee&led peÌ[ Yeeie mes mecemle he=LJeer keâes Dee›eâevle keâj jns Les (mecemle he=LJeer
ceW Gvekeâer peÌ[W hewâueer ngF& LeeR) Deewj jepee efpeme Øekeâej he$e DeLee&led meJeeefjÙeeW mes Yejhetj jnles
nQ Gmeer Øekeâej Jes Je=#e Yeer he$e DeLee&led heòeeW mes Yejhetj Les~~202~~ Jes Je=#e Deheves heuueJe
DeLee&led ueeue-ueeue veÙeer keâeWheueeW mes Ssmes peeve heÌ[les Les ceevees Devlejbie keâe Devegjeie (Øesce)
ner Øekeâš keâj jns neW Deewj hetâueeW kesâ mecetn mes Ssmes megMeesefYele nes jns Les ceevees ùoÙe keâer

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(59)

le¤CeecesJe leeJeÛÛesoerÂMees efJeYeJeesoÙeŠ~
efkeâceefmle JeeÛÙeceerMemÙe efJeYeJesÓveerÂMeelceveŠ~~204~~

meceJemejCe ceW Ú"er Yetefce ceW efmeæeLe& Je=#eeW ceW efpeveØeefleceeÙeW
(DeeefohegjeCe mes)

heg<heheuueJeesppJeues<eg keâuheheeohees®keâeveves<eg neefj<eg
ßeerceefovõJeefvoleeŠ mJeyegOvemegemf Lelesæefmeæefyecyekeâe õgceeŠ~
meefvle leeveefhe ØeCeewcÙecetb veceeefce Ûe mcejeefce Ûe ØemeVeOeerŠ
mlethehebefòeâcehÙecetb mece«ejlveefJe«eneb efpevesvõefyeefcyeveerced1~~190~~
Øemevvelee ner efoKeuee jns neW~ Fme Øekeâej Jes Je=#e YeieJeeved keâer mesJee keâj jns Les~~203~~
peyeefkeâ Gve Je=#eeW keâe ner Ssmee yeÌ[e Yeejer ceenelcÙe Lee leye Gheceejefnle YeieJeeved Je=<eYeosJe
kesâ kesâJeue%eeve¤heer efJeYeJe kesâ efJe<eÙe ceW keânvee ner keäÙee nw—Jen lees meJe&Lee Deveghece ner
Lee~~204~~

meceJemejCe ceW Ú"er Yetefce ceW efmeæeLe& Je=#eeW ceW efpeveØeefleceeÙeW
(DeeefohegjeCe mes)

hetâue Deewj heuueJeeW mes osoerhÙeceeve Deewj DeefleMeÙe ceveesnj keâuheJe=#eeW kesâ yeÌ[s-yeÌ[s
JeveeW ceW ue#ceerOeejer FvõeW kesâ Éeje JevoveerÙe leLee efpevekesâ cetueYeeie ceW efmeæ YeieJeeved keâer
osoerhÙeceeve ØeefleceeSB efJejepeceeve nQ Ssmes pees efmeæeLe& Je=#e nQ, ceQ ØemeVeefÛele neskeâj Gve
meYeer keâer mlegefle keâjlee nB@t, Gve meYeer keâes vecemkeâej keâjlee nBt Deewj Gve meYeer keâe mcejCe
keâjlee nBt, Fmekesâ efmeJeeÙe efpevekeâe mecemle Mejerj jlveeW keâe yevee ngDee nw Deewj pees efpevesvõ
YeieJeeved keâer ØeefleceeDeeW mes meefnle nQ Ssmes mletheeW keâer hebefòeâ keâe Yeer ceQ ØemeVeefÛele neskeâj
mleJeve, veceve leLee mcejCe keâjlee nBt~~190~~

N:M

(60)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

ÛewlÙeJebovee<škeâ

(ieefCeveer %eeveceleer efJejefÛele)
ef$eYegJeve kesâ efpeleves ÛewlÙeeueÙe, Deke=âef$ece Gvekeâes efvele Jebotb~
YeJe YeJe kesâ mebefÛele heehe hegbpe, Gve meyekeâes Fkeâ #eCe ceW Keb[tb~~
DemegjeW kesâ ÛeeQme" ueeKe veeiemegj, kesâ Ûeewjemeer ueeKe keâns~
JeeÙegmegj kesâ ÚdÙeeveJes ueeKe meghejCe kesâ yeenòej ue#e keâns~~1~~
efJeÅegled Deiveer mleefvele GoefOe, efokedâ Éerhekegâceej YeJeveJeemeer~
Fve Ún ceW he=Lekedâ-he=Lekedâ efpeveie=n, ÚerÙeòej ue#e megiegCe-jeMeer~~
meye ue#e yenòej meele keâesefš, Ùes efpeveie=n YeJeveeueÙe megj kesâ~
Ùes DeOeesueeskeâ kesâ efpevecebefoj, efveleØeefle Jebotb Debpeefue keâjkesâ~~2~~
Fme ceOÙeueeskeâ kesâ heebÛe ces® kesâ, Demmeer leerme kegâueeÛeue kesâ~
jpeleeÛeue kesâ Fkeâ meew meòej, Demmeer nQ Je#eejeÛeue kesâ~~
iepeoble efiejer kesâ yeerme YeJeve, pebyet Meeuceefue kesâ oMe ceeveW~
F<Jeeke=âefle veie kesâ Ûeej Ûeej, cevegpeesòej kesâ Yeer YeJe neveW~~3~~
Debpeveefieefj kesâ ÛeG oefOecegKe kesâ, meesuen jeflekeâj kesâ yeefòeme nQ~
veboerMJej Éerhe efpeveeueÙe Ùes, yeeJeve DeefleMeÙe iegCecebef[le nQ~~
kegbâ[ueefieefj ®Ûekeâefiejer kesâ Yeer, nQ Ûeej Ûeej meye efceue keâjkesâ~
Ùes Ûeej Melekeâ Dešd"eJeve nQ, efpevecebefoj ceOÙeueeskeâ Yej kesâ~~4~~
JÙeblejJeemeer pÙeesefle<e megj kesâ, meye mebKÙeeleerle efpeveeueÙe nQ~
Fkeâ Thej TOJe&ueeskeâ ceW Yeer, Jewceeefvekeâ Jebefole DeeueÙe nQ~~
meewOece& mJeie& ceW efpevecebefoj, yeòeerme ueeKe MeeMJele ceevees~
F&Meeve mJeie& ceW Dešd"eFme, nQ ueeKe efpeveeueÙe mejOeevees~~5~~
meevelkegâceej ceW yeejn ueKe, ceensvõ mJeie& ceW Dee" ue#e~
efoJe yeÇÿeÙegieue ceW Ûeej ueeKe, ueebleJe Ùegie ceW heÛÛeeme menme~~
Ûeeefueme npeej efoJe Meg›eâ Ùegieue ceW, Ún npeej Ùegie Meleej ceW~
efpeveefveueÙe meele meew Deevele Deew, ØeeCele DeejCe DeÛÙegle efoJe ceW~~6~~

1. DeeefohegjeCe he=. 570~

«ewJesÙekeâ leerve DeOees ceW nQ, Fkeâ meew iÙeejn ceOÙece $eÙe ceW~
nQ Fkeâ meew meele leLee efpeveie=n, nQ FkeäÙeeveJes TOJe& $eÙe ceW~~

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(61)

veJe DevegefoMe ceW veJe efpevecebefoj, hebÛeevegòej ceW heebÛe keânW~
Fve meyekeâe Jebove keâjles ner, YeefJepeve ceveJeebefÚle efmeefæ uenW~~7~~
leerveeW ueeskeâeW kesâ Ùes efpeveie=n, meye Dee" keâesefš Úhheve megue#e~
meòeeveJes menme Ûeej meew Deew, FkeäÙeemeer Øeefcele keâns MeeMJele~~
veJe meew heÛÛeerme keâesefš $esheve, nQ ueeKe meleeFme menme mener~
veJe meew DeÌ[leeefueme efpeveØeeflecee, Øeefle efpeveie=n Fkeâ meew Dee" keâneR~~8~~
meye efpeveie=n ceW MeeMJele Deveghece, ceevemlebYeeefokeâ jÛeveeÙeW~
JeCe&ve heÌ{les ner peve ceve ceW, oMe&ve keâer FÛÚe ØekeâšeÙeW~~
efpeveefyebye heebÛe Mele Oeveg<e lebgie, Gve Jeerlejeie ÚefJe cevenejer~
ceQ kesâJeue ‘‘%eeveceleer’’ nslet, efvele vecetB efpeveeueÙe megKekeâejer~~9~~
-oesne$ewkeâeefuekeâ ke=âef$ece meYeer, efpeveØeeflecee efpeveOeece~
keâns Devebleeveble ner, eflevnW Deveble ØeCeece~~10~~

N:M

(62)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

ØeMeefmle
—Ûeewyeesue Úbo—

ßeer Meebefle kegbâLeg DejveeLe ØeYet ves, pevce efueÙee Fme Oejleer hej~
Ùen nefmleveeiehegefj FbõJeÅe, jlveeW keâer Je=ef<š ngF& ÙeneB hej~~
ÙeneB pecyetÉerhe yevee megboj, efpevecebefoj nQ Deveskeâ megKeØeo~
cesje ÙeneB Je<ee&Ùeesie keâeue, mJeeOÙeeÙe OÙeeve mes nw meeLe&keâ~~1~~
Fme Ùegie kesâ Ûeeefj$e Ûe›eâer ßeer, DeeÛeeÙe& Meebeflemeeiej ieg®Jej~
yeer m eJeeR meoer kes â ØeLecemet e f j , Fve heóeÛeeÙe& Jeer j meeiej~~
Ùes oer#ee ieg®Jej cesjs nQ, cegPe veece jKee Lee ‘%eeveceleer’~
Fvekesâ Øemeeo mes «ebLeeW keâer, jÛevee keâj ngF& DevJeLe&celeer~~2~~
Ùen Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e, mebkeâefuele MeeŒe efpeve YeòeâerJeMe~
Ùen jesie Meeskeâ oeefjõŸe og:Ke, mebkeâš njves Jeeuee meblele~~
leye lekeâ Ùen ieefCeveer %eeveceleer, ke=âefle ÛewlÙeJe=#e peÙeMeerue jns~~
peye lekeâ ÛeewyeermeeW efpeveJej keâe, efpeveMeemeve peie ceW ceevÙe jns~~3~~

N:M

Deke=âef$ece ÛewlÙeJe=#e

(63)

meceJemejCe ÛewlÙeJe=#e mlees$e
—MebYeg Úbo—
Ûeewefyeme efpeveJej kesâ meceJemejCe ceW, ÛeewLeer GheJeve Yet ceeveer nw~
ÛeejeW efoMe Fkeâ Fkeâ ÛewlÙe Je=#e, ÛengBefoMe efpeveØeeflecee ceeveer nQ~~
ÛeejeW efoMe keâer efpeve Øeeflecee kesâ, mevcegKe ceW ceevemlebYe KeÌ[s~
ceQ Jebotb MeerMe vecee keâjkesâ, efove hej efove megKe meewYeeiÙe yeÌ{s~~1~~
peÙe peÙe ßeer efpeveJej meceJemejCe, peÙepeÙe ÛeewLeer GheJeve Yetceer~
peÙe peÙe ceefCeceÙe efpeve ÛewlÙeJe=#e, peÙe peÙe megj vej Jebeof le Yetceer~~
peÙe peÙe ieCeOej ieg® mes Jebeof le, peÙepeÙe cegevf eieCe efJenjCe Yetceer~
peÙe peÙe DeMeeskeâ mehleÛÚo De®, Ûebhekeâ Je DeeceüJeve keâer Yetceer~~2~~
hejkeâesše otpee mJeCe&ceÙeer, ÛeG ieeshegj ÉejeW mes Ùegle nw~
JÙeblej megj cegodiej ueskeâj kesâ, efpeveYeòeâ JeneB hej j#ekeâ nQ~~
leesjCe ÉejeW kesâ GYeÙe lejheâ, De" efJeOe kesâ cebieue õJÙe Oejs~
ØelÙeskeâ Skeâ meew Dee" keâns, Ùes meJe& Decebieue oes<e njW~~3~~
Gmekesâ Deeies Jesef„le keâjkesâ, GheJeve Yetceer Deefle MeesYe jner~
efoMe›eâce mes DeMeeskeâ mehleÛÚo, Ûebhekeâ Je DeeceüJeve efoKeW JeneR~~
ÛeejeW efoMe Fkeâ Fkeâ ÛewlÙe Je=#e, ØeYeg mes yeejn iegefCeles TBÛes~
ØelÙeskeâ ÛewlÙele® ceW ÛeejeW, efoMe Fkeâ-Fkeâ efpeve Øeeflecee oerKesW~~4~~
Ùes Dee" ØeeefleneÙeeX mebÙegle, ceefCeceÙe ßeerefpeve ØeefleceeÙeW nQ~
nj ØeefleceeDeeW kesâ mevcegKe Fkeâ, Fkeâ ceevemlebYe keâneÙeW nQ~~
Ùes leerve keâesš mes heefjJesef„le $eÙe keâšveer kesâ Thej MeesYeW~
ceevemlebYeeW kesâ ÛeejeW efoMe Fkeâ Fkeâ efpeve ØeefleceeÙeW MeesYeW~~5~~
Ûeewefyeme efpeveJej kesâ GheJeve ceW, ÚŸeeveJes ÛewlÙele® ceeves nQ~
GveceW $eÙe Melekeâ megÛeewjemeer, ceefCeceÙe efpeveefyebye yeKeeves nQ~~
Fvekesâ ceevemlebYe leerve Melekeâ Ûeewjemeer ner nes peeles nQ~
ÛeejeW efoMe efpeveJej efyebye meYeer hebõn meew Úefòeme ieeles nQ~~6~~
Fve efpeveefyebyeeW keâes Yeòeâer mes, pees efveleØeefle Jebove keâjles nQ~
Jes meJe& ceveesjLe hetCe& keâjW, ›eâce mes efMeJe ue#ceer Jejles nQ~~

(64)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

Fve GheJeve ceW keâefnb yeeJeefÌ[ÙeeB, keâefnb ›eâerÌ[e heJe&le efoKeles nQ~
keâefnb YeJeve yeves megboj TBÛes, FveceW megj vej efvele jceles nQ~~7~~
het j yeef o MeJeve ceW yeeJeef Ì [ ÙeeB , vevoe vevoes ò ej Deeveb o e~
vevoJeleer Je DeefYeveefvoveer, veefvoIees<ee peueYejer ceneveboe~~
pees peve Fvekeâer hetpee keâjles, Jes GoÙe megheâue keâes heeles nQ~
Jeeheer mes heg<heeW keâes ueskeâj, efpeveefyebye hetpeles peeles nQ~~8~~
oef#eCeefoMe efJepeÙe leLee DeefYepeÙe, pew$eer Je JewpeÙevleer Jeeheer~
Dehejeefpele peÙeesòeje veecee, Ùes Ùepele efJepeÙe heâue keâes osleeR~~
heef§eceefoMe kegâcegoe veefueveer De®, he©ee heg<keâje JeeefheÙeeB nQ~
efJeÕeesledheuee, keâceuee Ùes Ún, Ùepeles Øeerefle heâue osleer nQ~~9~~
Gòej ceW ØeYeemee YeemeJeleer Yeemee, megØeYee YejeR peue mes~
hegve Yeevegceeefueveer mJeÙebØeYee, KÙeeleer heâue osleeR hetpeve mes~~
Jeeheer peue mes mveeve efkeâÙes, YeefJe peve Fkeâ YeJe keâes osKes nQ~
Gme peue DeJeueeskeâve mes efvepe kesâ ner meele YeJeeW keâes osKes nQ~~10~~
Fve GoÙe Deewj Øeerleer heâueoe, yeeJeefÌ[ÙeeW kesâ ceefOe ceejie kesâ~
ÉÙe lejheâer leerve leerve Keve keâer, yeòeerme veešŸeMeeuee oerKeW~~
ØelÙeskeâ ceW yeefòeme yeefòeme, pÙeesefleef<e, osJeer vele&ve keâjleer nQ~
Jes neJe YeeJe mes levceÙe nes, efpeveJej iegCe keâerle&ve keâjleer nQ~~11~~
nce efvelÙe veceW efpeve Øeeflecee keâes meejs keâefueceue Oegue peeJeWies~
efvepe Deelce megOeejme heerkeâj kesâ, efvepeceW ner le=hleer heeJeWies~~
meye DeeefOe JÙeeefOe heerÌ[e mebkeâš, Fkeâ #eCe ceW ner veMe peeJeWies~
efvepe ‘%eeveceleer’ kesâJeue keâjkesâ, efmeæeueÙe ceW yeme peeJeWies~~12~~
–oesne—
veemee „er meewcÙe ÚefJe, efpeveJej mece efpeveefyebye~
veceBt vecetB cemlekeâ veceeB, heeTB meewKÙe DeefvebÅe~~13~~

N:M