You are on page 1of 13

VI NT V TC GI

Gc nhn khm ph

Steven D. Levitt l mt nh kinh t hc ngi M xut chng, ni


ting vi cc nghin cu v ti phm, c bit l v mi lin kt
gia vic ph thai c hp php ha v t l ti phm. c
nhn huy hiu John Bates Clark vo nm 2003, Levitt hin l gio

KINHTHCHIHC
Khm ph nhng kha cnh n khut ca mi hin
tng x hi t quan im kinh t hc
(Freakonomics)

Tc gi: Steven D. Levitt & Stephen J. Dubner


Nh xut bn: Harper Perennial
Nm xut bn: 2009
S trang: 352
Dch gi: Huyn Trang
NXB Vit Nam: Alpha Books & Tri thc
Nm xut bn: 2007
S trang: 304

s kinh t hc ti i hc Chicago v l gim c Trung tm


nghin cu Becker v l thuyt gi Chicago ti Trng kinh doanh
sau i hc Chicago. Nm 2006, Levitt c tp ch Time bu
chn l mt trong 100 ngi kin to th gii.

TNG CH O
Vo nhng nm 1990, tnh trng ti phm ti M
tng mnh v cc chuyn gia d on chng s cn
tng t bin. Nhng sau , t l ti phm li t
nhin gim xung. Cc chuyn gia cho rng iu
c c l nh bng n kinh t v cc quy nh v
kim sot sng cht ch hn. Nhng cc gi nh
ny khng h ng. L do tht s li bt ngun t s
hp php ha vic ph thai 20 nm trc. V th
nhng a tr ng l c sinh ra trong cc mi
trng xu c nhiu kh nng tr thnh ti phm
khi ln ln, khng c cho i.
y chnh l vn m nh kinh t hc Steven D.
Levitt v nh bo Stephen J. Dubner cp n
trong cun sch Kinh t hc hi hc. Cun sch
nhn nhn th gii v cch thc vn hnh ca n

bng cch khm ph nhng iu n khut ng sau


mi hin tng x hi. N thch thc cc nhn thc
thng thng v chng minh chng thng sai lch.
N nu ln nhng cu hi mi l v th v m hu
ht cc nh kinh t hc thm ch cn t khi ngh ti,
chng hn nh: Nu nhng k bun thuc phin c
nhiu tin n th th ti sao chng vn sng cng
m? Hoc ci g nguy him hn, khu sng hay b
bi?

MT KHUT CA MI IU
Levitt l mt nh kinh t hc tr, ti nng, rt gii
a ra nhng cu hi bt ng v th v gip khm
ph nhiu iu mi m v cch thc vn hnh tht
s ca th gii. Bng cch s dng kinh t hc v
cc cng c ca kinh t hc x l d liu, Levitt
cng vi Dubner lt b c lp v bc b mt
ca cuc sng hin i nhn thy nhng g n
giu bn di v ch ra cho chng ta thy cuc sng
thm ch cn th v hn nhiu so vi nhng g
chng ta vn ngh.

nhn ca kinh t hc.


Mt l: ng c l hn tng ca cuc sng
hin i. V thu hiu chng, l cha kha ng n
gii quyt mi cu , t ti c bo lc cho n
gian ln th thao v hn h qua mng.
Hai l: Nhng nhn thc thng thng li
thng sai lch. Mc d chng ta thng coi nhng
gii thch v l thuyt ca cc chuyn gia nh chn
l, nhng chng li thng khng h khoa hc.
Chng hn, ti c khng bng pht vo nhng nm
1990, ch c tin th khng thng c, v ngc
nhin cha ung tm ly nc mt ngy cha bao
gi cho thy c li ch g i vi sc khe.
Ba l: Nhng nh hng ln lao li thng
bt ngun t nhng nguyn nhn khng my lin
quan, thm ch l tiu cc gy nn. Chng hn, t l
ti phm gim khng phi l do bt c n lc gn
y no ca cnh st m l do lut ph thai c
thng qua 20 trc .

i vi Levitt, o l biu th cho cch m con


ngi mun th gii vn hnh, cn kinh t hc biu
th cch th gii tht s vn hnh. Do , trc tin
cun sch s a ra nm hiu bit cn bn di gc

Bn l: Cc chuyn gia d l chuyn gia ti


phm hc hay chuyn gia bt ng sn u s
dng li th thng tin ca h phc v li ch ca
mnh. Tuy nhin, h c th thua trong chnh tr
chi ca mnh. V i mt vi Internet, li th
thng tin ca h ang thu hp li tng ngy bng

chng l gi ca quan ti v bo him nhn th,


cng vi nhng th khc, ngy cng gim.
Nm l: Bit r cn o lng ci g v o
lng nh th no khin mt th gii phc tp tr
nn n gin hn. iu ny c ngha l, mc d th
gii hin i hn n v dng nh khng th on
trc c, chng ta vn c th hiu c n nu
chng ta xem xt cc d kin theo ng cch.

NG C L HN TNG THC Y
CUC SNG HIN I
ng c n gin l mt phng tin thc y con
ngi lm nhiu iu tt v t iu xu hn. Ngay t
thi th u, chng ta u hc cch p li cc ng
c khuyn khch, bao gm c tch cc ln tiu cc.
Nu t im cao trng, bn s c thng mt
chic xe p mi. Nu vi phm lnh cm, bn s b
pht. Nu lm tt cc bi kim tra SAT1, bn s
vo mt trng i hc danh ting. Nu b ui khi
trng i hc, bn s khng tm c vic lm tt.
Nu lm tt cng vic, bn s c thng chc.

SAT: K thi kim tra nng lc ng vin xin hc i hc. SAT

trn 1.000 im iu kin hc ti M.

Gc r ca kinh t hc l nghin cu cc ng c
v cch thc con ngi ginh ly nhng g h mun
hoc cn c, c bit l khi nhng ngi khc cng
mun hoc cn c nhng th .
C ba mt c bn ca mt ng c: mt kinh t,
x hi v chun mc o c. Thng thng mt
ng c n gin nht cng bao gm c ba mt ny.
Chng hn nh chin dch chng ht thuc l. Vic
thu thm 3 -la tin thu ti li cho gi thuc l
l mt ng lc kinh t mnh m chng li vic mua
thuc l. Thm vo , vic cm ht thuc tt c
cc nh hng v ni cng cng khc l mt ng lc
x hi. ng thi, vic chnh ph tuyn b rng cc
phn t khng b kim tin nh bun bn thuc l
ch en l mt ng lc mang tnh o c chng
li vic ht thuc.

NHNG NHN THC THNG THNG LI


THNG SAI LCH
Mi ngi thng than vn rng x hi hin i
ngy nay c qu nhiu ti phm v rng nhng
ngy xa ti p thanh bnh hn. Nhng iu ny
khc xa s tht nu bn xem xt mt khong thi
gian di. Thng k cho thy, t l ti phm ngy nay
thp hn nhiu so vi th k XVIII v XIX hay thm

ch l so vi nhng nm t 1900 1950.

vo nhng nm 1970.

V mt ln na, l do tc ng ca ng c.
So vi nhng thi k trc, ngy nay chng ta c
nhiu ng c kinh t, x hi v o c chng li
vic phm ti hn. Chng ta c nhng ng lc kinh
t (mt vic lm v thu nhp nu b i t), ng lc
x hi (ni s b coi l ti phm di con mt ca
ngi khc), v ng lc o c (khng mun lm
mt vic b coi l sai tri).

Trc , nhng tin b v dn quyn to nn


chuyn bin ln gip ci thin cuc sng ngi M
da en xt trn phng din chm sc sc khe,
gio dc, c hi vic lm, v.v... Nhng khi cocaine
hn hp (mt dng r tin hn ca cocaine nguyn
cht) c iu ch, th cc bng nhm da en
ng ph tr thnh ngi phn phi chng.

Hoc hy xem xt mt nhn thc thng thng


cho rng cc v bu c thng c mua bng tin.
Song, nu nhn vo s liu v cc ng c vin chy
ua trong nhiu cuc tranh c th bn s thy tng
s tin m cc ng c vin chi tiu khng ng vai
tr quan trng. Vn tht s quan trng l hin ti
mt ng c vin chi bao nhiu tin; v ng c vin
l ngi th no trong con mt ca cc c tri.

NHNG NH HNG LN LAO LI


THNG BT NGUN T NHNG NGUYN
NHN KHNG MY LIN QUAN, THM CH
L TIU CC
Chng ta bit rng l do chnh khin tnh trng
ti phm gim l do s hp php ha vic ph thai.
Mt v d khc l vic to ra cht cocaine hn hp

Cocaine hn hp ko li tin trnh pht trin


ca ngi M da en ti 10 nm. T l cht tr li
mt ln na tng mnh sau khi gim nhiu nm,
v ln sng ti phm trong cng ng da en cng
tng ln. Trn phm vi quc gia, cocaine hn hp
gp phn lm tng ln sng ti phm trn ton nc
M.

CHUYN GIA S DNG LI TH CA H


PHC V MC CH RING
Hy xem xt v d v nhng ngi mi gii bt ng
sn. Bn thu mt ngi mi gii bn nh cho
bn v ngh rng ngi s bit cch bn nh tt
hn bn v gip bn bn c gi cao nht c th.
Tuy nhin, nhng ngi mi gii bt ng sn
cng l con ngi v h phn ng trc ng c.
Khi bn nh thay bn, ngi mi gii s c gng bn
8

vi mc gi tt u tin c c (ch khng phi tt


nht c th). Bi s tin hoa hng ca anh/ch ta s
khng thay i my nu sau ngi nh c bn
vi mc gi cao hn mt cht. Anh/ch ta ch mun
kt thc giao dch nhanh nht c th chuyn sang
v khc. Nhng nu t bn nh ca mnh th ngi
mi gii s gi cn nh lu hn, ch n khi c
gi nht mi bn.
iu ny cng l gii ti sao mt nghin cu y
hc li cho thy cc bc s sn ti cc khu vc c t
l sinh gim thng hay tin hnh m . l v
khi cng vic ngy cng kh khn, cc bc s s c
gng tm cch kim thm tin bng nhng th tc
tn km hn cho bnh nhn
Quy tc ny cng l gii ti sao mt vi th sa xe
khng tin hnh sa cha v cho nhng chic xe
hi vt qua cc cuc kim tra. l v h bit khi
lm vy, h s c b p bng vic ch nhng
chic xe s phi mua xe mi.

V VN GIAN LN: GIO VIN PH


THNG V CC VT SUMO C IM G
CHUNG?
Mt trong nhng cu hi Levitt t ra l: Ai gian ln
v ti sao? Cc nghin cu ca Levitt ch ra thm ch

c nhng ngi c v trung thc nht, hoc nhng


ngi dng nh c t c hi gian ln nht li
thng xuyn gian ln v ng c ca h. y chnh
l im chung gia gio vin ph thng v cc vt
Sumo.

Gian ln trong cc k kim tra tiu chun


Trong mt nghin cu v h thng trng hc cng
Chicago, Levitt pht hin ra mt t l ng k cc
gio vin gip hc sinh ca h vt qua cc k kim
tra tiu chun. Ti sao h lm vy? l bi h
thng gio dc M s trao thng cho cc trng
hc v gio vin c nhiu hc sinh t im cao.
Theo chnh sch Khng a tr no li lp
ca h thng gio dc M, nhng hc sinh b im
thp trong cc k kim tra tiu chun s phi hc li
mt nm. Thm na, trng no c im thp c
th b ct gim qu hot ng hoc ng ca, v
gio vin c hc sinh b im thp c th b ging
cp hoc sa thi. Ngc li, nhng trng t im
cao trong cc k kim tra s c u t nhiu hn
v cc gio vin c hc sinh t im cao c th
c thng chc hoc c thng tin.
Nhng lm th no pht hin liu cc gio
vin c gian ln khng? Levitt v Dubner tp hp

10

mt c s d liu gm cc bi lm kim tra ca cc


hc sinh t lp 3 n lp 7 trong cc nm t 1993
n 2000. C s d liu ny nghin cu ti gn
30.000 hc sinh mi kha, hn vi 700.000 b cu
tr li, v gn 100 triu cu tr li n l.
Sau , h lc ra cc kiu cu tr li bt thng
trong mt lp no , chng hn nhm cc cu tr
li ging nhau, c bit cho cc cu hi kh, hoc
mt hc sinh a ra cu tr li ng cho mt cu
hi kh, nhng li b qua nhng cu hi d. Cuc
nghin cu tm ra nhng kiu cu tr li bt
thng nh vy v a ra mt gi thuyt l c th
khi chm bi lm kim tra mt s gio vin sa
cc cu tr li ca hc sinh.
kim nghim li gi thuyt , hc sinh ca
cc gio vin b nghi ng l gian ln c yu cu
lm li bi kim tra cng vi mt nhm cc hc sinh
lm tt bi kim tra m khng b nghi l c
sa bi. Kt qu l: nhng hc sinh khng b nghi
ng gian ln vn lm bi ging nh c hoc tt hn,
trong khi nhng hc sinh c gio vin b nghi gian
ln lm bi t hn nhiu.

ra l c kh nng d xy ra gian ln nht. Sumo l


mn th thao hng u ti Nht, c coi l thing
ling v ng t ho. Nhng cc ng c trong
Sumo li khin n c kh nng b gian ln cao. Mi
vt Sumo cn phi duy tr c mt mc xp
hng nh hng ti s tin anh ta kim c, cc
c n c hng v ting tm ca anh ta.
duy tr mc xp hng, vt cn phi thng t
nht 8/15 trn hng nm. Vo ngy cui ca gii
u, mt vi vt s c s im 7-7, ngha l c 7
lt thng v 7 lt thua, v h cn phi thng
lt cui cng duy tr c xp hng.
Tht th v l nhng vt c s im 7-7 li
thng c t l chin thng n 80% so vi cc
vt c im 8-6 hay 9-6, mc d nu xt trn thnh
tch trc , k vng ginh chin thng ca h ch
di mc 50%. Nh th c th ngh c nhng du
hiu khng bnh thng y. Tt nhin, ngi ta
c th lp lun rng cc vt c s im 7-7 n lc
nhiu hn chin thng bi h c nhiu li ch
hn.

u vt Sumo l mt lnh vc khc c pht hin

Tuy nhin, nu nhn vo t l thng - thua ca


cng cc vt trong ln thi u tip theo, ta s
thy cc vt c s im 7-7 ch thng 40% trong
ln thi u vi cng i th. Li l gii logic nht

11

12

u vt Sumo

cho hin tng ny l gia cc vt c mt tha


thun, kiu nh: anh ti thng ln ny, ti s
anh thng ln ti.
Tuy nhin, gi thuyt ny lun b cc quan
chc qun l mn Sumo ti Nht ph nhn v cha
tng c vt no b pht v gian ln.

S THT V LNG TRUNG THC


Trong khi cc nghin cu ca Levitt ch ra rng con
ngi gian ln ngay c khi kh c th chng minh
c iu , th ng cng khng nh rng c mt
t l ln nhng ngi khng gian ln. Lng trung
thc ca con ngi c th hin trong cu chuyn
ca Paul Feldman ngi n ng kinh doanh
bnh vng. Feldman bn bnh vng thng qua mt
h thng danh d: Anh cc khay ng bnh vng
trong mt vn phng cng vi mt hp thu tin. Khi
ly mt chic bnh, mi ngi cn b 1 -la vo
hp.
Mc d nhng ngi bn kinh t hc ca
Feldman ni rng cch bn hng s khng bao
gi hiu qu nhng thc t Feldman nhn thy t l
thanh ton t xp x 87%. iu ny ch ra rng
khng phi tt c mi ngi u tr tin bnh,
nhng c n 87% ngi tr tin.

13

Feldman cng nhn thy t l thanh ton ti cc


vn phng nh cao hn cc vn phng ln, c th l
do ti vn phng nh, nhng ngi khng tr tin s
d b pht hin hn (iu ny khng nh li ln na
v ng c o c chng li vic khng tr tin).
Feldman cng khm ph ra l cc thnh vin ban
qun tr c xu hng t trung thc trong vic tr tin
hn cc nhn vin cp di. t bnh vng ba
tng khc nhau (tng dnh cho ban qun tr, hnh
chnh v phng bn hng), Feldman nhn thy tng
ban qun tr c t l tr tin thp hn hai tng kia.
iu ny c th l do cc thnh vin ban qun tr
cho rng h c quyn s hu cc th (bao gm c
nhng chic bnh vng) hoc c th l bi ngay t
u gian ln l cch thc h t c v tr
trong ban quan tr.

NG 3K - KU KLUX KLAN GING NHNG


NGI MI GII BT NG SN NH TH
NO?
ng 3K (Ku Klux Klan) v cc mi gii bt ng
sn c mt im chung: c hai u s dng thng
tin c quyn lc i vi ngi khc.
ng 3K c thnh lp ngay sau cuc Ni chin
khng nh s u vit ca ngi da trng, lc u

14

l chng li ngi da en, sau l chng li


c ngi da en, ngi Do thi v cc chng tc
khc. ng 3K ln mnh trong thp k u ca th
k XX, khi ng lc thng nht quc gia tr nn
mnh m hn s phn bit chng tc. ng 3K ln
mnh sau chin tranh, khi ni s hi chin tranh
c thay th bi lo lng v s khng chc chn ca
nn kinh t.
iu g cui cng lm cho ng 3K suy tn?
chnh l thng tin. V c bn, ng 3K c c
quyn lc v sc thu ht l do n l mt t chc b
mt. N c nhng khu lnh b mt, nhng ci bt
tay b mt, v ch nhng thnh vin mi bit nhau.
Trong khi rt nhiu ngi ni v ng 3K th h ch
bit rt t v n.
Stetson Kennedy mt ngi ng h vic chng
phn bit chng tc, tm ra cch trit ph ng
3K hon ton bng cch khm ph b mt ca ng
3K. Kennedy gia nhp thnh vin vo ng 3K, nm
bt mi b mt ca ng ny, v pht hin ra rng
3K v c bn l mt nhm nhng ngi t c o
to v c thu nhp thp. Nhng ngi ny cn mt
ni trt b ni tht vng ca h v i khi l
c l do c ngoi sut m.
Bit c iu ny, Kennedy tit l mi th ng

15

bit v ng 3K cho cc nh vn sng tc truyn


tranh Siu nhn. Sau mt b truyn ra i, m t
cc Siu nhn chin u vi ng 3K, v s dng cc
khu lnh, m lnh, v.v... b mt ca ng ny. Rt
nhanh chng, tr em trn ton nc M u bit
mi th v ng 3K v iu bin mt t chc
b mt tr thnh tr chi con tr. Cc thnh vin ca
ng b b mt, bc tc v thi khng tham gia cc
cuc hp ca ng na. T chc b mt tr
thnh tr khi hi v khng cn sc ht cng nh
quyn lc i vi h na.
Nhng ngi mi gii bt ng sn cng hot
ng theo cch thc tng t. Bn thu h v ngh
h c th gip bn bn c nh vi mc gi cao
nht. Nhng nhng ngi mi gii cng s dng cc
ngn t v thng tin c m ha phc v cho li
ch ca bn thn h. Li ch trc ht ca ngi mi
gii l bn c ngi nh ca bn cng nhanh cng
tt. Th nn, h s khng c nh ch i bn
c vi mc gi cao nht. Trn thc t, h c th
tit l cho ngi mua tim nng v mc gi thp
nht m bn c th chp nhn nhanh chng bn
c nh.
ng thi, c mt mu s chung trong cch thc
m nhng ngi mi gii s dng tip th cc
ngi nh. Khi ngi mi gii ni ngi nh c bo

16

qun tt, bn c th ngm hiu rng l mt cch


ni tt v ngi nh ca bn. Th nhng, tht s th
bo qun tt li l mt mt m cho nhng ngi
mua tim nng bit rng ngi nh c nhng vn
cha tht s xung cp.
Nhng mt m khc c ngi mi gii s dng
nh gi thp ngi nh mt cch tinh vi v ng
ngi mua mua r bao gm: rng ri, k l,
hng xm tt v rt nhiu tnh t nc i khc.
Nu ngi mi gii tht s mun ni rng ngi
nh rt tt v yu cu mt mc gi bn cao hn, h
s s dng nhng t nh: vng chc, g tt,
snh si hoc nh cao, hoc cc t khc m t
c th hn v ngi nh.

TI SAO NHNG TN BUN MA TY VN


SNG CNG M?
Nhn thc thng thng l nhng nhn thc n
gin, thun tin, d chu v lm ngi ta thoi mi.
Nhn thc thng thng gn lin vi mi quan tm
hoc li ch ring ca chng ta v l nhn thc t rc
ri v d c cng nhn nht.
Tuy nhin, rt nhiu nhn thc thng thng
thc cht li sai lch, v thng xut pht t nhng
ngi c gi l cc chuyn gia hay nhng ngi
17

ng h thu dt ln nhm mc ch qung co v t


cc knh truyn thng bn tin tc. Nhng h thng
sn sinh ra nhng li ni di nh: c mi giy
li c 45 ngi M v gia c qua i; mt phn ba
ph n l nn nhn ca bo hnh; hoc nc xc
ming Listerine gip cha hi ming.
Trc khi c Listerine, ngi ta khng quan tm
n hi ming v cng khng coi l mt vn .
Nghin cu thc t cng ch ra rng ch c 1/8 ph
n l nn nhn ca nn bo hnh. V nu c 45
ngi v gia c cht mi giy th nc M s c 1,4
t ngi v gia c cht mi nm, trong khi dn s
M lc y ch l 225 triu ngi.
Mt cu chuyn khc c hng ng cnh st M
thu dt ln l nhng k bun thuc phin c
trang b nhng v kh ti tn nht v c rt nhiu
tin mt trong ti. Nhng nu bn nhn vo cc khu
nh ni cocaine hn hp thng c bn, bn s
thy nhng k bun ma ty vn sng nh cha m
chng. Nu c nhiu tin n vy th ti sao chng
li phi lm th?
Sudhir Venkatesh l mt nh x hi hc sng
cng mt bng nhm da en tr ti Chicago trong
nhiu nm. Do bit v hiu c cch sng ca
chng, Venkatesh vit rt nhiu cun sch v vic

18

bun bn thuc phin ca cc bng nhm.

nung chy v nc

Phi hp cng nhau, Levitt v Venkatesh


khm ph ra rng t chc hot ng ca bng nhm
ny gn ging vi t chc ca McDonald, hoc vi
bt k t chc ca tp on no khc ti M. im
ging nhau y l bng nhm cng hot ng
ging nh mt kim t thp vi mt s t ngi
chim phn ln s tin thu c v s ng cn li
ch kim c rt t trong khi phi lm phn ln
nhng cng vic nguy him nht.

Vic pht minh ra cocaine hn hp din ra ng


thi vi hin tng d tha cocaine Colombia. V
mt ngi Nikaragoa gan d c tn Oscar Danilo
Blandon tm ra cch li dng c c hai vic
kim tin. Blandon mua mt lng ln
cocaine v bn cho nhiu bng nhm da en h
bin chng thnh cocaine hn hp v bn trn cc
ng ph.

BT TT NYLON V COCAINE HN HP
GING NHAU IM NO?
Nm 1939, Dupont cho ra i sn phm bt tt n
lm bng si nylon. Trc , trn th trng ch
mi c loi bt tt lm bng vi la rt t v kh i,
khin hu ht ph n u khng iu kin
mua. S ra i ca bt tt nylon gip cho ph n
c th eo tt sut c ngy.

Khng my chc, cocaine hn hp tr thnh


th ma ty ph bin nht ti M. Cocaine hn hp
r, to cm gic rt mnh nhng khng ko di lu
khin cho khch hng lun tr li mua thm.

THUC PHIN V S KO LI TIN TRNH


PHT TRIN CA NGI DA EN

S vic cng xy ra tng t vi cocaine hn hp.


Vo nhng nm 1970, cocaine l th thuc phin
cao cp nht. Nhng n cng l th t nht, v th
ch rt t ngi nghin thuc phin c tin mua. Ri
cocaine hn hp c to ra, n gin bng cch
nu hn hp gm mt lng nh cocaine vi x-a

Trc khi c cocaine hn hp, cng ng ngi da


en ti M t c nhng bc tin ln trn cc
phng din: quyn cng dn, sc khe, c hi v
quyn lc kinh t. Nhng cocaine hn hp gy
nn nhng nh hng tn ph mnh m i vi
cng ng ngi da en. Khi concaine hn hp
thm nht vo cc khu ngi da en, t l cht tr
v tnh hnh phm ti u tng mnh trong cc cng
ng ny.

19

20

Trn quy m ln hn, cocaine hn hp gp


phn dy ln ln sng phm ti rng khp trn nc
M cho n tn gia nhng nm 1990, khi n b
ngn chn bi mt nguyn nhn khng mong i l
lut ph thai.

TH G NGUY HIM HN: KHU SNG HAY


B BI?
Hu ht cc bc cha m u khng gi mt khu
sng trong nh bi h s n c th lm hi n con
ci mnh. Tuy nhin, mt vi cha m li ngh rng
chng c g hi nu c b bi ti nh.
Tuy nhin, s liu li ch ra rng c 11,000 b bi
ti nh M th li c 1 tr b cht ui. Vi mt t
nc c 6 triu b bi ti nh th iu ny c ngha
l s c khong 550 tr di 10 tui b cht ui mi
nm.
Trong khi , t l tr b bn cht l 1 tr/ 1 triu
khu sng. mt t nc c khong 200 triu
khu sng th iu ny c ngha l s c khong 175
tr di 10 tui b bn cht bng sng mi nm.
iu ny cho thy mt s tht l nhng nguy c
e da con ngi li khc xa so vi nhng nguy c
tht s git cht con ngi. Ni mt cch n gin,
mt vi nguy c gy nhiu s hi hn nhng nguy
21

c khc. Chng hn, mt v tn cng khng b gy


s hi nhiu hn so vi bnh tim, mc d bnh tim
li lm nhiu ngi cht hn. Mt ci b bi th t
gy s hi hn mt khu sng.
Ni cch khc, mi ngi nhn nhn nguy c nh
sau: Nguy c = mi nguy him + mc gy tn
thng. Nu mi nguy him cao nhng mc gy
tn thng li thp th con ngi c xu hng
khng phn ng qu mnh, chng hn nh i vi
bnh tim. Nhng nu mi nguy him thp nhng
mc gy tn thng li cao, chng hn nh cc
v tn cng khng b th con ngi c xu hng
phn ng hi thi qu.

IU G LM NN NHNG BC PH
HUYNH TUYT VI?
c rt nhiu sch v cc bi nghin cu cp v
ph bin kin thc v k thut lm cha m tt nht
cho con tr. Khng c mt cu tr li duy nht cho
vn ny, nhng Levitt tm ra mi quan h ct
li th v gia kt qu hc tp ca tr (v d im
thi) v mi trng gia nh ca tr.
Tm gn li, im thi ca tr c mi quan h cht
ch hoc b nh hng mnh (tch cc hoc tiu cc)
bi tm yu t trong i sng gia nh ca tr, gm:

22

Cha m ca tr c trnh (tch cc)

Cha m ca tr c v tr kinh t - x hi cao


(tch cc)

Tr tham gia chng trnh Head Start (khi


u thun li)

Khi sinh con u lng, m ca tr tui


30 hoc cao hn (tch cc)

Cha m tr thng xuyn dn tr i thm


quan bo tng.

a tr thng xuyn xem ti vi

a tr c mc cn nng thp (tiu cc)

Cha m tr ni ting Anh nh (tch cc)

Cha m c sch cho tr gn nh u n


hng ngy.

a tr c nhn nui (tiu cc v nhng


cha m cho con nhn nui thng c ch
s IQ thp)

Cha m tr tham gia Hi ph huynh


gio vin (tch cc)

a tr c rt nhiu sch ti nh (tch cc)

Nhng yu t khc khng c lin quan ti im


thi tt, nhng yu t khng th hin l c nh hng
ti kt qu hc tp ca tr bao gm:

Gia nh tr khng b st m

Cha m tr gn y chuyn ti mt khu


dn c tt hn

M ca tr khng lm vic t lc tr c
sinh ra cho n khi hc mu gio.

23

Nu hn, bn s thy l danh sch u tin


m t c tnh con ngi ca cha m. Danh sch th
hai m t nhng vic m cha m lm. Nhng bc
cha m c o to tt, thnh cng v khe mnh
c xu hng c nhng a con hc tt trng.
Vic h c dn con i thm quan cc bo tng hay
c sch cho con nghe hng ngy hay cho chng
xem ti vi hay khng dng nh khng c nh hng
g.
iu ny c th cho thy rng ngi ta nh
gi qu cao cc k nng lm cha m. Vic bn lm g
khng my quan trng bng vic bn l ai

24

25