You are on page 1of 120

‫ڕابــوونــی عــێــراق‬

‫هـاوبـەشـیـی زانـکـۆکـانی ئـەڵـمـانـیـا – عـێـراق‬
‫ئـاوەدانـکـردنـەوەی ئـەکـادیـمـی بـەرەو پـێـشـەوە دەبـەن‬

‫خزمەتگوزاریی ئاڵوگۆڕی ئەکادیمیی ئەڵمانی‬

‫خـاوەن ئـیـمـتـیاز‬
‫دەزگـای خــزمـەتــگــوزاری ئـاڵـوگـۆڕی ئـەکـادیـمی ئـەڵـمـانی (دەزگـای داد)‬
‫‪German Academic Exchange Service‬‬
‫‪Kennedyallee 50‬‬
‫‪D-53175 Bonn‬‬
‫‪www.daad.de‬‬

‫رێکـخـسـتن و هـەمـاهـەنـگـی پـرۆژە دەزگـای داد‬
‫ئـەلیـکـسـانـدەر هـەریـدی و هـۆمـا سـومـا و بـریگـیـتـا بازوو‬
‫هـۆبـەی ‪ : ٤٤٥‬ئـێـران‪ /‬عـێراق‬
‫جـێـبـەجـێـکـردن‬
‫‪Frankfurter Societäts-Medien GmbH‬‬
‫‪Frankenallee 71–81‬‬
‫‪D-60327 Frankfurt am Main‬‬
‫‪www.fs-medien.de‬‬

‫سـەرنـووسـەر‪:‬‬
‫پـێـتـەر هـیـنـتـەرێـدەر‬
‫ئـامـادەکـردن‬
‫ژانـێت شـایـان (بـەرپـرس) ‪ ،‬گـونـدوال ئـاخـتـەرهـۆلـد‪ ،‬دکـتـۆر زابـیـنـە گـیـیـلە‬
‫ئاڕاسـتـەکـردنی هونـەری‪ /‬بـەرهـەمـهـێـنان ‪ /‬شـتـێـفانی شـڤـاری ‪ /‬کـەریـم دەمـیر‬
‫وەرگـێڕان‬
‫دکــتـۆر هـاشـم سـۆرانـی ‪ /‬عـیـسـمـەت ئـەمـیـرالی‬
‫پـێـداچـوونـەوە‪:‬‬

‫بەکر شوانی‪ ،‬کۆڵن ‪Lektorat: Baker Schwani, Köln‬‬

‫وێـنـەی کـەڤـەر‬
‫تـیـم ڤـاگـنـەر (‪)6‬؛ دەزگـای داد‬
‫چـاپ‬
‫کـومـپـانـیـای‪ditges print+more GmbH‬‬
‫بـەرواری دەرچـوون‬
‫ئـایـار ‪٢٠١٤‬‬
‫سـوپـاسـگـوزاری‬
‫لێرەدا دەمانەوێت سوپاسی خۆمان ئاڕاستەی هەموو ئەوانە بکەین کە بەشداریان کرد لە‬
‫پشتگیریکردن بۆ سەرکەوتنی ئەم پرۆژە ئاڵۆز و قورسە‪ :‬وەزارەتی دەرەوە لە بەرلین‪،‬‬
‫باڵێۆزخانەی ئەڵمانیا لە بەغداد‪ ،‬کۆنسولگەری گشتیی ئەڵمانیا لە هەولێر‪ ،‬نووسینگەی ڕاسپێدراوی‬
‫تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە بەغداد‪ ،‬وەزارەتی خوێندنی بااڵ و توێژینەوەی زانستی لە بەغداد‪،‬‬
‫باڵیۆزخانەی کۆماری عێراق لە بەرلین‪ ،‬نوێنەرایەتی حکومەتی هەرێمی کوردستانی عێراق لە‬
‫ئەڵمانیا‪ ،‬وەزارەتی خوێندنی بااڵ و توێژینەوەی زانستی لە حکوومەتی هەرێمی کوردستانی عێراق‪،‬‬
‫دەزگای زانیاری داد لە هەولێر‪ ،‬نووسینگەی یۆنیسکۆ لە عەممان‪ ،‬بەرپرسانی زانکۆکان لە بەغداد‪،‬‬
‫لە هەولێر‪ ،‬دهۆک و لە زانکۆی تەکنیکی بەرلین و زانکۆی تەکنیکی دۆرتموند و زانکۆی ئێرالنگن‬
‫ نورینبێرگ و زانکۆی تەکنیکی بێرگ ئەکادیمی لە فرایبێرگ و زانکۆی الیبتسیگ‪ .‬ئەم بەرهەمە بە‬‫زمانەکانی عەرەبی و وئەڵمانی و کوردی دەردەچێت‪.‬‬
‫خاوەن ئیمتیاز و دەزگای چاپ بایخ دەدەن بە زمانێک کە ڕەچاوی یەکسانی لە نێوان ئافرەت و‬
‫پیاو بکات‪ .‬بەاڵم لەم بەرهەمەدا بێگومان ئەم یەکسانییە جاروبار لە شێوازی دەربڕین بەشێوەیەکی‬
‫تەواو بەرپا ناکرێت لەبەر ئەوەی جیاکردنەوەی ئاشکرای نێر و مێ لە رووی زمانەوانیەوە لە‬
‫هەندێک زماندا خوێندنی دەقەکە قورس دەکات‪.‬‬
‫بودجەی ئەم بەرهەمە لە پارەی وەزارەتی دەرەوەی ئەڵمانیا بۆ دەزگای‬
‫داد دابین دەکرێت‪.‬‬
‫کۆماری ئەڵمانیای فیدراڵ‬
‫وەزارەتی دەرەوە‬

‫‪٣-٢‬‬

‫سـەرنـووسـەر‬

‫بەخشینی ڕووخسارێک بە هاوبەشیی ئەکادیمیی نێوان ئەڵمانیا وعێراق‪.‬‬
‫کـێی تـر دەتوانێت باشـتر لـەو کـەســانەی کـە ڕوح و ژیـان بەبەر ئـەو‬
‫هاوبەشـییەدا دەکەن‪ ،‬ئەم کـارە بکات؟ ئەم دۆکومێـنـتە‪ ،‬ئەو ئـافرەت و‬
‫پیاوانەتان پێ دەناسێنێت کە لێپرسراوی پرۆگرامەکانن – مرڤگەلێک کە‬
‫ڕۆژانە پرۆگرامەکان بەڕێوە دەبەن و ئاسۆی نوێ بەڕوویاندا دەکەنەوە‪.‬‬
‫نووسەران لە بەغداد‪ ،‬هەولێر‪ ،‬دهۆک‪ ،‬بەرلین‪ ،‬بۆن‪ ،‬دۆرتموند‪ ،‬ئێرالنگن‬
‫و الیبتسیگ و لە زۆر شوێنی تریش بوون لەو شوێنانەی کە ڕووخسار‬
‫بە هاوبەشیی ئەکادیمی دەبەخشن‪ .‬لە هەموو شوێنێک – لە ئەڵمانیا و‬
‫لە عێراق – خەڵکانێکیان ناسی کە بەجۆش و گوڕی پەرجووئامێزەوە و‬
‫تا ڕادەیەک لە گرانترین بارودۆخدا کار بەڕێوەدەبەن‪ .‬ئەوان زۆر هیوا‬
‫و ئومێدیان بینی‪ ،‬جا چ ئومێدی بێدەنگ بووبن‪ ،‬یان ئومێدی پڕ بەدەم‬
‫گوزارە لێکراو‪ .‬هەمان کات‪ ،‬ڕۆژنامەنووسان زۆر کۆسپ و تەگەرەشیان بۆ‬
‫ئاشکرابوو کە شوێنەکانی تری جیهان پێیان نامۆن‪ .‬هاوبەشیی ئەکادیمی‬
‫لەگەڵ واڵتێک کە لە قۆناغێکی سەختی گواستنەوەدایە‪ ،‬بە خۆلەگرەونانێکی‬
‫تایبەت لە قەڵەم دەدرێت‪.‬لە زیاد لە ‪ ١٠٠‬الپەڕەی داهاتوودا دەتوانن‬
‫وێنەیەکی ڕوون و جیاواز لەسەر ئامانج و ژیانی ڕۆژانە و ئاسۆکانی‬
‫داهاتووی هاوبەشیی ئەکادیمیی ئەڵمانی‪-‬عێراقی کە لە ساڵی ‪٢٠٠٩‬وە‬
‫دەستی پێ کردووە‪ ،‬بەدەست بهێنن‪.‬‬
‫بەهیوای خوێندنەوەیەکی ورووژێنەر!‬

‫‪DAAD/lichtographie.de‬‬

‫پـرۆفـیـسـۆر دکـتـۆر‬
‫مـارگـریـت ڤـیـنـتـەرمـانـتـیـل‬
‫سـەرۆکــی دەزگــای خــزمــەتــگــوزاری‬
‫ئــاڵــوگــۆڕی ئــەکــادیــمــی ئــەڵــمــانی‬

‫بـابـەتـەکـان‬

‫نــاوەڕۆک‬

‫‪Jan Greune‬‬

‫بـابـەتـەکـان‬
‫‪6‬‬

‫پرۆفایلێکی کورت لەسـەر عێراق‬

‫‪8‬‬

‫واڵتی فرە ڕوو‬

‫عـێـراق بـە ژمـارەو فـاکـت‬

‫گەشتێک بۆ کوردستانی‬
‫عێراق و بەغداد‬

‫‪22‬‬

‫دەیەیەک لە‬
‫تاقیکردنەوە‬

‫‪26‬‬

‫هاوبەشیی ئەکادیمی‬
‫لەنیوان ئەڵمانیا و عێراقدا‬

‫‪30‬‬

‫گەشەسەندن و‬
‫داکشان و هیوا‬

‫‪34‬‬

‫چیرۆکەکانی سەرکەوتن‬

‫‪43‬‬

‫بەرنامەکانی دەزگای داد‬
‫و چاودێری‬

‫شیکردنەویەکی باری سیاسی‬
‫لە عێراق‬

‫زنجیرەی رووداوەکان ‪ ٢٠٠٩‬تا‬
‫‪٢٠١٣‬‬

‫‪46‬‬

‫‪52‬‬

‫هەموو زانیاریەک دەربارەی بەرنامەکانی‬
‫دەزگای داد و پێشکەشکاری چاودێری‬

‫کاتێک باری ئاسایی دەبێت بە‬
‫نائاسایی‬

‫‪88‬‬

‫ئەوەی کەتایبەتمەندی دەبەخشێت‬
‫بە باری زانکۆکان لە بەغداد‬

‫‪64‬‬

‫من لەوە زیاتر فێر بووم کە‬
‫خەونم پێوە دەبینی‬

‫‪90‬‬

‫دەنگی خوێندکارانی تواناسازی و‬
‫مامۆستایانی زانکۆ لە بەغدادەوە‬

‫‪66‬‬

‫«هەموو شتێک پرسی‬
‫ویستێکی سیاسییە»‬

‫مارتین کۆبلەر ‪ ،‬نێردراوی تایبەتی‬
‫پێشووی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ‬
‫عێراق ‪ ،‬لە گفتوگۆیەکدا‬

‫مێژووی خوێندنی بااڵو‬
‫توێژینەوەی زانستی لە عێراق‬

‫ئەوەی خوێندکارانی بورسوەرگر‬
‫(زمالة)ی عێراق دەربارەی سەردان و‬
‫ئەزموونیان لە ئەڵمانیا دەیگێڕنەوە‬

‫ئەزموون و بۆچوون‬

‫چۆن سیاسەتمەداران و‬
‫دیپلۆماتکاران و هەڵسوڕاوانی‬
‫زانست ئەم دەستەخوشکیە‬
‫هەڵدەسەنگێنن‬

‫‪86‬‬

‫‪70‬‬

‫کارێکی هاوبەش لەگەڵ‬
‫تێڕوانین بۆ داهاتوو‬

‫‪82‬‬

‫بیرۆکە و کارکردن بە‬
‫ویستەوە‬

‫چۆنیەتیی ڕەوتی کاری هاوبەش‬
‫لەگەڵ زانکۆکانی هەولێر و دهۆکدا‬

‫مرۆڤ و بیروڕا لە هەرێمی‬
‫کوردستانی عێراقەوە‬

‫«لە ڕۆلی ڕابەریدا»‬

‫دکتور ئەحمەد ئەنوەر دزەیی‪،‬‬
‫سەرووکی زانکۆی سەالحەدین‬
‫لە هەولێر ‪ ،‬لە چاوپێکەوتنێکدا‬

‫بەشدارییەک بۆ ئاشتی‬

‫کۆنسوڵی گشتی پێشووی ئەڵمانیا‬
‫رۆلف ئولریش لە هەرێمی کوردستانی‬
‫عێراقدا دەربارەی مەیلی ئەڵمانیا‬
‫بۆ کارکردن‬

‫«بەشێکی کۆمەڵەی‬
‫ئەکادیمی»‬

‫دکتور ئامانج سەعید لە وەزارەتی‬
‫خوێندنی بااڵی توێژینەوەی زانستی‬
‫هەرێمی کوردستانی عێراقەوە لە‬
‫گفتوگۆیەکدا‬

‫‪92‬‬

‫پێکگەیاندنی مرۆڤ‪،‬‬
‫بنیاتنانی زانست‬

‫جۆری پراکتیزەکردن لە‬
‫زانکۆکانی بەرلین و دۆرتمۆند‬
‫و ئێرالنگن ‪ -‬نورینبێرگ و‬
‫فرایبێرگ و الیبتسیگدا‬

‫‪116‬‬

‫«پێویستە بە ئاڕاستەیەکی‬
‫نوێ بیر بکەینەوە»‬
‫دکتۆر هێلموت بلومباخ ‪،‬‬
‫سەرۆکی بەشی پرۆگرامی‬
‫باشووری داد ‪ ،‬دەربارەی‬
‫ئایندەی ئەم هاوبەشییە‬

‫‪٥-٤‬‬

‫وێـنـەگـرەکـان و نـووسـەرەکـان‬

‫نـووسـەرەکـان‬
‫گـونـدا ئـاخـتـەرهـۆلـد‬

‫‪Torsten Weidmann‬‬

‫لە گەشتە میدیاییەکەیدا ئاشنایی‬
‫لەگەڵ هەموو کارمەندانی هەر شەش‬
‫زانکۆ هاوبەشەکانی ئەڵمانیادا پەیدا‬
‫کرد و سەرسام بوو بە خۆتەرخانکردنی‬
‫کەسی و تین و گوڕی پسپۆران‪.‬‬
‫گوندا ئاختەرهۆلد لە موینشن دەژی‬
‫و وەک ڕۆژنامەنووسی زانستی‬
‫و ڕاهێنەر کار دەکات‪.‬‬

‫پـرۆفـیـسـۆر هـێـنـەر فـورتـیگ‬

‫لە شیکردنەوەکەیدا پرسیاری داهاتووی‬
‫سیاسی و کۆمەاڵیەتی عێراق دەورووژێنێت‪.‬‬
‫جێگری سەرۆکی دەزگای بەناوبانگی گیگا ‪-‬‬
‫ئینستیتوو لە هامبۆرگ (‪ )GIGA‬و سەرۆکی‬
‫ئینستیووتی توێژینەوەی ڕۆژهەاڵتی ناوەند‬
‫(‪ )IMES‬یەکێکە لە هەرە پسپۆڕە شارەزاکانی‬
‫بواری ناوچەی ڕۆژهەاڵتی ناوەند لە‬
‫ئەڵمانیا‪.‬‬

‫وێـنـەگـرەکـان‬
‫مـارتـین شـپـێـشـت‬

‫وەک وێنەگری ڕۆژنامەنووسی لە ئەفغانستان‬
‫و پاکستان وکۆنگۆ و مالی و واڵتانی بەلتیک‬
‫زۆربەی ناوچە کێشەدار و پڕ لە ناکۆکییەکانی‬
‫جیهاندا رووداوەکانی بە وێنە دۆکومێنت‬
‫کردووە‪ .‬یەکەم جار ساڵی ‪ ١٩٩١‬سەردانی‬
‫عێراقی کردووە و دواتر بەشێوەیەکی ڕێكوپێك‬
‫بەردەوام بووە‪ .‬مارتین شپێشت لەسەر داوای‬
‫ئێمە لە سەرەتای هاوینی ‪٢٠١٣‬دا سەردانی‬
‫بەغدادی کرد‪.‬‬

‫تـیـم ڤـێـگـنـەر‬

‫چەند ساڵێک بەر لە ئێستا بە پاس‬
‫لە بەغدادوە گەشتێکی کرد بۆ شاری‬
‫فرانکفۆرتی زێدی خۆی‪ .‬ئەم جارەیان بوو‬
‫بە یاوەری پەیامنێری ئێمە یورگین شترییاک‬
‫بۆ هەرێمی کوردستانی عێراق و بە کۆمەڵێک‬
‫وێنەی فۆتۆگرافی زۆر نایابی جیهانە‬
‫شاخاوییەکەی کوردستانەوە گەڕایەوە‪ .‬تیم‬
‫ڤێگنەر لەساڵی ‪١٩٩٨‬ەوە ئەندامی ئاژانسی‬
‫الیف (‪ )LAIF‬ە بۆ وێنەگرتن‪.‬‬

‫مـەتـیـن یـڵـمـاز‬

‫‪Stefan Doblinger‬‬

‫ناوی ڕێبواری سەر ڕێی نیوان بەرلین‬
‫وئیستانبوڵی لە خۆی ناوە و بەزۆری‬
‫سەرقاڵی ئەوەیە ڕوو و مێژوو بە‬
‫هاوواڵتییە بەڕەگەز بیانییەکان لە‬
‫ئەڵمانیا ببەخشێت‪ .‬مەیڵماز لە پایزی‬
‫‪٢٠١٣‬دا لە بەرلین وێنەی خوێندکارانی‬
‫بورسوەرگری خەڵکی عێراقی‪-‬‬
‫بەرنامەی دادی گرتووە لە ئاهەنگی‬
‫کۆتایی خوێندنیاندا‪.‬‬

‫ئـەلـبـریـشـت مـێـتـسـگـەر‬

‫بەدواداچوونێکی چڕ و پڕی کردووە و بابەتێکی‬
‫سوودبەخەشی وەک باکگراوند لەسەر مێژووە‬
‫پڕ لە گۆڕانکاری و هەمەڕەنگەکەی خوێندنی‬
‫بااڵو توێژینەوەی زانستی لە عێراق نووسی‪.‬‬
‫ئەلبریشت مێتسگەر وەک ڕۆژهەاڵتناس و‬
‫نووسیوە لە (گۆڤاری „دی تسایت“ „‪“DIE ZEIT‬‬
‫و ڕدایۆی باکوری ئەڵمانیا و رادیۆی ئەڵمانیا)‬
‫چەند جارێک سەردانی عێراقی کردووە ‪.‬‬

‫یـورگـیـن شـتـریـیـاک‬

‫بۆ مەبەستی ئەم باڵوکراوەیە دوو جار‬
‫سەردانی عێراقی کردووە و لە گەڕانەوەیدا‬
‫زنجیرەیەک چاوپێکەوتن و دیدو تێڕوانینی‬
‫چڕ و پڕی لەگەل خۆی هێناوەتەوە‪ .‬یورگین‬
‫شترییاک لە نێوان بەرلین و قاهیرە دەژی‪.‬‬
‫وەک پەیامنێری ئازاد لە ڕادیۆی ‪ ARD‬زۆر‬
‫لە نزیکەوە «شۆرشی بەهاری عەرەبی»‬
‫لە قاهیرە بە چاوی خۆی بینیوە‪ .‬یورگین‬
‫شترییاک ئەندامی تۆڕی پەیامنێرانی جیهانە‪.‬‬

‫کـاتـرین ڤـێـبـەر ‪ -‬کـلـووڤـەر‬

‫لە پایزی ‪٢٠١٣‬دا یاوەری ڕۆژنامەنووسیی‬
‫کۆبوونەوەیەکی خوێندکارانی بورسوەرگری‬
‫دەزگای داد بوو‪ ،‬ئەمەش بۆ یەکەم جاری‬
‫نەبوو‪ .‬لە بەرلین ئاشنایی لەگەڵ ئەو‬
‫گەنجانەی عێراق پەیدا کرد کە بەمەبەستی‬
‫خویندنی بااڵ هاتوون و هاتنیان بۆ ئەڵمانیا‬
‫بە هەلێکی گەورە بۆ خۆیان دەزانن‪.‬‬

‫عــێــراق‬

‫ئـامـار و فـاکـتـەکـان‬

‫عــێــراق بــە‬
‫ژمــارە و فــاکــت‬
‫عـێـراق‬
‫کـۆمـاری عـێـراق ‬

‫نـاوی فـەرمـی‬
‫پـایـتـەخـت (ژمـارەی دانـیـشـتـوان)‬
‫زمانەکانی واڵت‬

‫بـەغـداد (‪ ٦‬ملیۆن)‬
‫عـەرەبـی و کـوردی ‬

‫ژمـارەی دانـیـشـتـووان‬
‫نـیـشـانـدەری پـەرەسـەنـدنی مـروویـی‬
‫کـۆی بـەرهـەمی خـۆمـاڵی تـاک‬

‫‪ ٣٢.٦‬ملیۆن (‪)٢٠١٢‬‬
‫‪( ١٣١‬لـە ‪ ٢)٢٠١٢ ، ١٨٦‬‬
‫‪٣‬‬
‫‪ ٦٤٥٥‬دۆالری ئـەمـریـکـی‬

‫ئـایـیـنـەکـان‬
‫زەمـیـنـەی زانـکـۆکـان‬

‫مـوسـڵـمـان ‪ %٦٥ - ٦٠( %٩٧‬شـیـعـە و ‪ %٣٧ - ٣٢‬سـونـە) فـەڵـە و ئـایـیـنـی تـر ‪%٣‬‬
‫نـزیـکەی ‪ ٥١٦٣٠٠‬کـچ و کـوڕ لـە زانـکـۆکـانـی نـاەنـدی عـێـراق دەخـوێـنـن‪ .‬لـە سالـێ ‪ ٢٠٠٤‬دا لـە‬
‫سـەتـا ‪ %٨٤‬ی ژێـرخـانی سـیـسـتـەمی خـوێـنـدنی لە عـێراق ڕووخابوو‪ .‬لە کاتی ئـێـستادا دووبارە ‪٢٤‬‬
‫‪٦‬‬
‫چـوار زانـکـۆی دەوڵەتـی هـەیـە و ‪ ٤٢‬پایـمـانـگـای تـەکـنـیـکـی و ‪ ٢٥‬کـۆلـێـژی ئـەهـلـی هـەیـە‬

‫ڕێـژەی خـوێـنـدەواری‬
‫رووبـەری واڵت‬

‫‪ % ٨٦.٠ ،% ٧٨.٢‬پـیـاوان و ‪ % ٧١.٢‬ئـافـرەتـان (‪)٢٠١١‬‬
‫‪ ٤٣٥٢٤٤‬کـم چوارگۆشە ‬

‫‪١‬‬

‫ڕێژەی لـەدایـکـبـووان‬
‫ ‬
‫پێکهاتەی دانـیـشــتـوان‬

‫هەولێر‬
‫سـلـێـمـانی‬

‫‪ ٤.٦‬منداڵ بۆ هەر ئافرەتێک (‪ )٢٠١١‬‬
‫‪ ١٤-٠‬سـاڵ‪ ،%٥٦.٣ :٦٤-١٥ ، %٤٠.٥ :‬بـەتـەمـەن تـر لـە ‪ ٦٤‬سـاڵ‪)٢٠١١( %٣.٢ :‬‬
‫‪٤‬‬

‫‪٥‬‬

‫دهۆک‬
‫مـوسل‬

‫(سەرچاوەکان‪١ :‬یۆنیسکۆ‪ ،‬نیشاندەری پەرەپێدانی جیهان‪٢ ،‬بەرنامەی پەرەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان – زانیاری دەربارەی سەرتاسەری عێراق‪٣ ،‬بەشی‬
‫بەشی ئابووری نیشاندەری پەرەپێدانی جیهان‪٤ ،‬یۆنیسکۆ ‪٥ ،‬نیشاندەری پەرەپێدانی جیهان‪٦ ،‬رێکخراوی ئاماری ناوەندی)‬

‫تیـکریـت‬
‫بـەغـدا‬
‫حـلـلە‬
‫دیـوانـیە‬

‫بـاقـوبە‬
‫کـەربـەال‬
‫کـوفـە‬

‫بـسەرە‬

‫هـەرێـمی کـوردسـتـان – عـێراق‬
‫نـاوی فـەرمـی‬
‫پـایـتـەخـت (ژمـارەی دانیشتووان)‬
‫زمـانـی واڵت‬
‫ڕێـژەی خـوێـنـدەواری‬
‫رووبـەری واڵت‬
‫ژمـارەی دانیشتووان‬
‫نـیـشـانـدەری پـەرەسـەنـدنـی مرۆیی‬
‫کـۆی بـەرهـەمی خـۆمـاڵی تـاک‬
‫ڕێژەی لەدایکبووان‬
‫پێکهاتەی دانیشتووان‬
‫ئـایـیـنـەکـان‬
‫زەمـیـنـەی زانـکـۆکـان‬

‫هـەرێـمی کـوردسـتـان – عـێـراق ‬

‫هـەولـێـر (‪ ١،٥‬ملیۆن)‬
‫بـە شـیوەیـەکی سـەرەکی کـوردی؛ جـگـە لەمـەش تورکـمـانی و عـەرەبـی و ئـەرمـەنی و ئـاشـووری ‬
‫‪ % ٧٣،٧ ، % ٨١،٦‬پـیـاوان و ‪ % ٩٢،٣‬ئـافـرەتـان (‪)٢٠١٢‬‬
‫‪ ٤٠٦٤٣‬کـم چوارگۆشە ‬

‫‪1‬‬

‫‪ ٥،٢‬ملیۆن (‪)٢٠١٢‬‬
‫‪( ١٣١‬لـە ‪ ٢)٢٠١٢ ، ١٨٦‬‬
‫‪٣‬‬
‫‪ ٣٧٧٣‬دۆالری ئـەمـریـکـی‬
‫‪٤‬‬
‫‪ ٣،١‬منداڵ بـۆ هـەر ئـافـرەتـێـک (‪ )٢٠١١‬‬
‫‪٥‬‬
‫‪ ١٤-٠‬سـاڵ‪ ، % ٦٠ :٦٤-١٥ ،% :‬بـەتـەمـەن تـر لـە ‪ ٦٤‬سـاڵ‪)٢٠١١( % ٤ :‬‬
‫‪6‬‬
‫زۆریـنـە مـوسـڵـمـان ‪ ،‬ژمـارەیـەکی زۆری فـەڵـە وئـێـزیـدی (ئـایـیـنـی تـر)‬
‫‪ ١٩‬زانـکـۆی دوڵـەتی و زانـکـۆی ئـەهـلی بـڕواپـێـکـراوی هـەیـە بە ‪ ٩٤٧٠٠‬خـوێـنـدکـارەوە (ڕێـژەی‬
‫‪7‬‬
‫کـچـان ‪)% ٤٨‬‬
‫(سەرچاوەکان ‪ ٤ ، ٣ ،١‬نووسینگەی ئاماری حکومەتی هەرێمی کوردستان ‪ ٢ ،‬بەرنامەی پەرەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان – زانیاری دەربارەی‬
‫سەرتاسەری عێراق ‪ ٥ ،‬حکوومەتی هەرێمی کوردستان ‪ ٦ ،‬وەزارەتی خوێندنی بااڵ و توێژینەوەی زانستی)‬

‫‪7–6‬‬

‫خــوێـــنــدن و زانــســت‬

‫بـەشـداربـووان لە سـیـسـتـەمی خـوێـنـدنـی بـااڵدا‬

‫زەمــیــنــەی خــوێــنــدنـی بــااڵ‬
‫زانــکــۆ و پــەیـمــانـگــاکــان لـە عــێـراق‬

‫خــوێــنــدن لــە ئــەڵــمـانــیـا‬

‫‪ ٩٣٧‬خــوێــنــدکــاری عــێــراق‬
‫(‪ ٥٥٣‬کــوڕ ‪ ٢٨٤ ،‬کــچ)‬
‫لــە زانــکــۆکــانــی ئــەڵــمــانـــیــا‬
‫تــۆمــار کــراون‬
‫(سەرچاوە‪ :‬وەرزی زستان ‪ ،٢٠١٢/٢٠١١‬فەرمانگەی ئەڵمانیا بۆ ئامار)‬

‫خــۆشــەویــســتــریــن بــەشــەکــان بــۆ خــوێــنــدکــاران‬
‫لــە ئــەڵــمــانــیــا‬
‫پـزیـشـکـی‬
‫مـرۆیـی‬
‫و زانـسـتـی‬
‫تـەنـدروسـتـی‬
‫زانـسـتـی‬
‫ئـەنـدازیـاری‬

‫‪365‬‬
‫زانـسـتـی‬
‫یـاسـا‬
‫و زانـسـتـە‬
‫کـۆمـەاڵیـەتـیـیـەکـان‬

‫‪73‬‬

‫بـیرکـاری‬
‫و زانـسـتـە‬
‫سـرووشـتـیـیـەکان‬

‫‪223‬‬

‫‪90‬‬

‫خـوێـنـدن لـە دەرەوەی واڵت‬
‫‪17133‬خوێندکاری عێراقی لە دەرەوەی واڵت دەخوێنن‬
‫‪ 10766‬لە دەرەوی واڵتانی رێکخراوەی هاوکاری ئابووری و پەرەپێدان‬
‫واڵتی رێکخراوەی هاوکاری ئابووری و پەرەپێدان کە بە پشکێکی زۆر رووی تێ دەکرێت‬
‫بەریتانیا بە‬
‫‪ 1715‬خوێندکار لە عێراقەوە‬
‫(سەرچاوە ‪ ، ٢٠١١ :‬رێکخراوەی هاوکاری ئابووری و پەرەپێدان ‪ ،‬خوێندن لە نووچەیەکدا ‪)٢٠١٣‬‬

‫تـوێـژیـنـەوە‬

‫تـوێـژینـەوە بـۆ هەر مـلـیـۆنـێـك لـە دانـیـشـتـووان‬

‫‪426‬‬
‫‪%0،06‬‬

‫خـەرج لـە کـۆی بـەرهـەمی‬
‫خـۆمـاڵی بـۆ تـوێـژیـنـەوە و زانـسـت‬

‫لە کۆی بەرهەمی خۆماڵی ساڵی (‪)٢٠١١‬‬
‫(سەرچاوە‪ :‬یۆنیسکۆ ‪ ،‬ئینستیتووی ئامار)‬

‫‪19 24 25 42‬‬
‫پەیمانگای‬
‫تەکنیکی‬
‫دەوڵەتی‬

‫کۆلێژی‬
‫ئەهلی‬

‫زانکۆی‬
‫دەوڵەتی‬

‫(سەرچاوە‪ :‬وەزارەتی دەرەوەی عێراق‪ ،‬وەزارەتی خوێندنی بااڵ و توێژینەوەی زانستی)‬

‫زانـکـۆی‬
‫دەوڵـەتـی‬
‫یــان‬
‫زانـکـۆی‬
‫ئـەهـلـی‬
‫پـەسـەنـدکـراو‬
‫لـە الیـەن‬
‫دەوڵـەتـەوە‬
‫لـە هـەرێـمـی‬
‫کوردستان – عێراق‬

‫خـوێـنـدکـاری تـۆمـارکـراو لـە عـێـراق‬
‫لـە زانـکـۆکـان‬

‫‪489399‬‬
‫‪26920‬‬
‫‪94700‬‬
‫لـە خـوێـنـدنـی بـااڵ‬

‫جـگـە لـەمـەش لـە هـەرێـمی کـوردسـتـان‬

‫خـوێـنـدکـاری کـچ (‪)% ٤٨‬‬

‫(سەرچاوە‪ :‬رێکخراوی ئاماری ناوەندی؛ وەزارەتی خوێندنی بااڵو توێژینەوەی زانستی‬

‫نـیـشـانـدەری ئـابـووری‬
‫کۆی بەرهەمی خۆماڵی تاک‪ 210,3 :‬ملیارد دۆالری ئەمریکی (‪)2012‬‬
‫گرنگـترین کەلوپەلی هاوردەکـراو‪ :‬خواردەمەنی و کەلوپەلی بواری پزیشکی‬
‫گرنگترین واڵتانی هاوردە لێکراو‪ :‬تورکیا ‪ ، % ٢٧،٨‬سوریا ‪ ، % ١٥،٩‬چین‬
‫‪ ، % ١٢،٦‬واڵتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ‪ ،% ٥،٢‬کۆریای باشوور ‪)٢٠١٢( % ٤،٨‬‬
‫گرنگرترین کەلوپەلی هەناردەکراو‪ :‬نەوت (‪ )% ٨٤‬و مادەی خام‬
‫گرنگترین واڵتانی هەناردە بۆکراو‪ :‬واڵتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا ‪،% ٢١،٤‬‬
‫هیندستان ‪ ،% ٢١،١‬چین ‪ ،% ١٣،٨‬کۆریای باشوور ‪ ،% ١١،٢‬کەنەدا ‪،% ٤،٨‬‬
‫ئیتالیا ‪ % ٤،٥‬و ئیسپانیا ‪)٢٠١٢( % ٤،٣‬‬
‫هاوەردەکردن لە ئەڵمانیاوە‪ 1,6 :‬ملیارد دۆالری ئەمریکی (‪)2012‬‬
‫هەناردەکردن بۆ ئەڵمانیا‪ 0,7 :‬ملیارد دۆالری ئەمریکی (‪)2012‬‬
‫ڕێژەی چاالکیی کار‪ %43,3 :‬لە تـوانـدارانی کار ( تەمەن ‪ ١٥‬تا ‪ ٦٤‬ساڵ ‪)٢٠١٠ ،‬‬
‫(سەرچاوە‪ :‬نیشاندەری پەرپێدانی جیهان سی ئای ئەی کتێبی ڕاستییەکانی جیهانی)‬

‫عـێــراق‬

‫ڕوانـاگـەو بـۆچـوون‬

‫واڵتـــی فـــرەڕوو‬
‫وێـنـە‪ :‬تـیـم ڤـێـگـنـەر و مارتـیـن شـپـێـشـت‬

‫هـەرێـمـی کـوردسـتـانـی – عــێـراق‬

‫‪٩-٨‬‬

‫شـاری دهـۆک ‪ ٢٥٥‬هـەزار دانـیـشـتـوی هـەیـە‬
‫– وەک دیـمـەنـی نـاو تـابـلـۆ کـەوتـوەتـە نـێـوان‬
‫جـیـهـانـی شـاخـاویـی کـوردســتـانـەوە‬

‫ڕوانـاگـەو بـۆچـوون‬

‫نـیـگـای دوور بـەرەو دیـمـەنـی گـردەکـان لـەکـاتـی دوای نـیـوەڕۆدا کـە بـە ڕەنـگـی زەرد و قـاوەیـی و سـەوزە دەدرەوشـێـتـەوە‬

‫کـاتـژمـێـرێـکـی شـیـن لـەگـەڵ زنـجـیـرەی گـردەکـان کـە ئاوێتەی تیشکی ئێوارە بوون‬

‫عـێــراق‬

‫ئـاسـمـانـێـکـی درامـاتـیـکـی دوای‬
‫بـارانـێـکـی زۆر‬

‫یـەکـێـک لـە شـارە هـەرە دێـریـنـەکـانـی جـیـهـان و‬
‫هـەمـیـشـە جـێـی نـیـشـتـەجـێـبـوون– هــەولــێــر‬
‫لـە کـاتـی قـەرەبـاڵـغـی دەوامـدا‬

‫هـەرێـمـی کـوردسـتـانـی – عــێـراق‬

‫پـشـوودان لـە بـارێـکــی ئـاسـایــی نـوێ بــەدیــهـاتــوو –‬
‫شـاری ژیــان هـەولــێـر‬

‫‪13 - 12‬‬

‫نـیـشــانـەی سـســتـبـوون – ئـەو هـەمـوو دیـوارە‬
‫کـۆنـکـرێـتـیـیـانـە لـە بــەغــدا‬

‫بــریـنـەکـان دەبـێـت سـاڕێـژ بـکــریـن – نـیـگــایـەک لـە بـەغــداد‪ ،‬یـەکـێــک لـە گـەورەتـریـن شـارەکـانـی رۆژهـەاڵتـی نــاوەڕاســت‬

DAAD/Ikhlas Ab-

‫دیــمـەنـێـکـی سـەرشـەقـام لـە بـەغــداد –‬
‫دووکـانـەکـان هـێـشـتـا داخـراون‪ ،‬پـاش کـەمـێـکی‬
‫تـر ئــێـرە بـە ژیــان دەدرەوشـێــتـەوە‬

‫ڕوانـاگـەو بـۆچـوون‬

‫خـەونـێــکـی ئــایـنـدەیـی بـۆ جـیـهــانـی نـیـشــتـەجــێـبـوون لـە مــۆڵـێــکــدا لـە هـەولــێــر‬

‫ســەیـرانـێـکــی ئـێــواران لـە لـێــواری دیـجــلـە – جـێــشـتــخـانـەیـەکـی لوبنانیی دڵـخــواز لـە بــەغــداد‬

‫عـێــراق‬

‫گـەشـبـیـنـی – هـەولـێـر پـڕ لـە‬
‫مـتـمـانـەبـەخـۆ و بـە ئـارەزووی‬
‫مـەزنـەوە نـیـگـا دەبـڕێـتـە داهـاتـوو‬

Christian Werner/laif

‫دیــمـەنـی یـاریـکــردن لـەســەر‬
‫شـەقـامـەکـانـی بـەغـداد – ژیـانــی‬
‫مـنــدااڵن لـە پــایـتــەخـتـی عـێــراق‬

‫ئەزموونی ئەوپەڕی توند لە ژیانی‬
‫رۆژانەدا – بۆ هاوواڵتییان لە بەغداد‬
‫بەشیکە لە باری ئاسایی‬

‫‪21 - 20‬‬

‫هـەرێـمـی کـوردسـتـانـی – عــێـراق‬

‫سـەیـر وسـەمـەرە – جـەژنی لـەدایـکـبـوونی عیسا لە کامپی زانکۆی‬
‫تـەکـنـیکی بەغــداد‪ ،‬نەریت‪ ،‬پـشـوودان لـە قـاوەخـانـەی نـەرگـەلـە‬

‫دۆســتـی خــێــزان – ســەیــرانـگــە‬
‫لــە پــارکــێـک لـە هــەولــێـر‬

‫‪DAAD/Ikhlas Abbis‬‬

‫لـەســەر قـەنــەفـەی ســوور بـە نــێــو جـیــهــانـی گـریـمـانـەیـیـدا – بـە‬

‫‪3D‬‬

‫و لـە هــەولــێـرەوە‬

‫سـیـاســەت و کـۆمـەڵـگـا‬

‫شـیـکـردنـەوە‬

‫عــێــراق لــە ‪ ٢٠٠٣‬وە تــا ‪٢٠١٣‬‬

‫دەیــەیــەک‬
‫لــە تــاقــیــکـردنــەوە‬
‫عـێراق بـەرەو کـوێ دەڕوات؟ ئـایـا‬
‫دیموکراسی دەرفەتی بەردەوامبوونی‬
‫هـەیـە‪ ،‬یـان پـێـکـهاتـەی دەســەاڵتـی‬
‫ئۆتۆکراتی لە داهـاتـوویـشـدا هـەر‬
‫بااڵدەستا دەبێت؟ پسپۆری شارەزا‬
‫لە بـابـەتـی عـێراق پـرۆفـیسۆر هێنەر‬
‫فورتیگ جێگری سەرۆکی ئینستیتووی‬
‫ئەڵمانی بـۆ تـوێـژیـنەوەی جـیهانی و‬
‫ناوچەیی (گیگا‪ )GIGA ،‬باوەڕی وایە‬
‫کە ئەم دوو ڕێگایانەی پەرەسەندن‬
‫هەردووکیان شیاون‪.‬‬
‫دەق‪ :‬پـرۆفـیـسـۆر هـێـنـەر فـورتـیـگ‬

‫يـ‬

‫ــاداشتێکی سەرەکی‪ :‬ئەو پاساوەی‬
‫کە حکوومەتی ئەمریکا هێنایەوە بۆ‬
‫شەڕی دژ بە واڵتی سەربەخۆی‬
‫عێراق لە سەرەتای ساڵی ‪ ٢٠٠٣‬دا بریتی بوو‬
‫لەوەی کە گوایە بەنیازە رژێمی دیکتاتۆری‬
‫سەدام حوسێن برووخێنێت و ئازادی و‬
‫دیموکراسی ببەخشێت بە میللەتی عێراقی زوڵم‬
‫و ستەم لێکراو بهێنێت ‪ .‬ئەو لووتبەرزییەی‬
‫کە لەم پرۆژەیەدا دێتە دەربڕین هێندەی زیاتر‬
‫جێی نیگەرانی بوو لەوەی کە هەر هەمان ئیدارە‬
‫ڕاستەخۆ بەرلەوە تۆمەتی ئەوە بخاتە روو کە‬
‫گوایە عێراق چەکی کۆمەڵکوژی هەیە و نەخشە‬
‫و پالنی تیرۆری هاوبەش لە نیوان سەدام‬
‫حوسێن و ئوسامە بن الدن دا لە ئارادایە تەنها‬
‫بۆ ئەوەی ڕەوایی بدات بەو لەشکرکێشیەی‬
‫کە پالنی بۆ دانرابوو ‪ .‬بەم شێوەیە پرۆژەی‬
‫دیموکراسی کە وەک ئەلتارناتیڤ و‬
‫چارەسەریەکی کاتی بەپەلە دروستکراو بوو‪،‬‬
‫هەر لە سەرەتاوە کەوتە ژێر گومانەوە‪ ،‬دوای‬
‫ئەوەی پێیان نەکرا لەسەر هیچ یەک لە دوو‬
‫هۆکارە "قورسانە" بمێننەوە و بیسەپێنن ‪ .‬ئەم‬
‫کوسپ و تەگەرەیە هەر لەسەرتاوە بوو بە‬
‫هاوەڵی ئەو ئەزموونەی کە لە مانگی نیسانی‬
‫‪ ٢٠٠٣‬دا دەستی پێکرد‪.‬‬
‫ئەو سەرکەوتنە سەربازییە کە زۆر خێرا‬
‫وچاوەڕوانکراو بوو دژ بە هێزەکانی سەدام‬
‫حوسێن‪ ،‬ئیدارەی ئەمریکی پشت ئەستوور‬
‫کرد لە پالنەکەیدا کە بە دەستوبرد دەسەاڵت‬
‫بخاتە ژێر دەستی کۆمەڵێک سیاسەتمەداری‬
‫عێراقی ناوداری دەربەدەری هەندەران – وەک‬
‫چۆن ئەم جۆرە هێڕشانە لە ڕێگای ئەزموونی‬
‫ئەرێنی لە حاڵەتی هاوشێوەی تردا لە گرینادا و‬

‫پەنەما هەر پشتیوان بوون ‪ .‬بەاڵم ئوپۆزیسیونی‬
‫دەربەدەری هەندەرانی لەیەک ترازاو و تا‬
‫ڕادەیەکەی زۆر بێ بنەمای جەماوەری‪ ،‬وای‬
‫پێشان دا کە توانای ئەوەی نییە ئەم نەخشەیە‬
‫بخاتە بواری جێبەجێکردنەوە ‪ :‬ئاژاوە و‬
‫بشێوی تەشەنەیان کرد و واڵتە یەکگرتوەکانی‬
‫ئەمریکاش ترسی ئەوەی لێ نیشت ئەو‬
‫سەرکەوتنە سەربازییەی بەدەستی هێنابوو‪،‬‬
‫دەستبەجێ لەسەر کۆڕەپانی سیاسی لەدەستی‬
‫بدات ‪ .‬هەر لە شێوەی "دەسەاڵتی ئیئتیالفی کاتی"‬
‫حوکمڕانی ڕاستەوخۆی لەسەر عێراق گرتە‬
‫دەستی خۆی ‪ .‬ئا لەم کاتە و و لێرەدا ونبوون‬
‫و پاشەملەی پرۆژەی دیموکراسی بەڕوونی‬
‫دەرکەوت‪ :‬لە ڕاستیدا پالنگێڕی و کارڕاییەکان‬
‫چوارچێوەی ئەو سیناریۆیەیان تێپەڕ نەکرد کە‬
‫وەسف کرابوو بۆ گواستنەوەی دەسەاڵت بۆ‬
‫دەستی سیاسەتمەدارانی دەربەدەری هەندەران‬
‫والیەنگرانی ئەمریکا‪ .‬دەسەاڵتی ئیئتیالفی کاتی‬
‫لە کاتی تەنگانەدا پەنای بردە بەر ڕێککەوتنامەی‬
‫بەریتانییەکان کە بە کردەوە لە نێوان ‪- ١٩٢٠‬‬
‫‪١٩٥٨‬دا لە عێراق خاوەنی دەسەاڵت بوون‬
‫و بەم شێوەیەش دەسەاڵتی ئیئتالفی کاتی –‬
‫هەرچەندە گەر نەویستیش بوو بێت – هەستی‬
‫دووبارە بوونەوەی دەسەاڵتی بێگانەی الی‬
‫عێراقییەکان بەهێز کرد ‪.‬‬
‫بـەهەڵـەدا چـوونێـکی زۆر لـە خـەماڵنـدنـدا‬
‫رووی بەراوردکردن ‪ ،‬کە تا ڕادەیەکی زۆر‬
‫مەترسیدار و سەختە لەگەڵ مامەڵە و ڕێبازی‬
‫بەریتانی ‪ ،‬لە هەوڵی دووبارە زیندووکردنەوەی‬
‫سیاسەتی – پەرت کەو – زاڵ بە لەسەر هێلی‬
‫جیاوازی ڕەگەز و ئایینزایی روون بووەوە ‪.‬‬

‫ ‬

‫ ‬

‫‪23 - 22‬‬

‫‪picture-alliance/dpa‬‬

‫ڕێـژەی بـەشـداریـکـردن لـە دەنـگــدانـەکــانـی‬
‫‪ ٢٠١٠‬دا نـزیــکــەی ‪ % ٦٢‬بــوو‬

‫‪picture-alliance/dpa‬‬

‫‪Ali Abbas/picture-alliance/dpa‬‬

‫نـوری مـالـیـکـی لـە ‪ ٢٠٠٦‬ەوە سـەرووک وەزیـرانـی عـێـراقـە‬

‫وەک ئەوەی چەندین دەیە تێپەڕیبێت‬
‫و هیچ ئاکامێکی لێ سەوز نەبووبێت‪،‬‬
‫دەسەاڵتی ئیئتیالفی کاتی هەر لەو ساتەوە‬
‫هەموو دامودەزگا و فەرمانگەکانی حکوومەتی‬
‫خستە ژێر دەسەاڵتی خۆی بە پێی پرۆسەیەکی‬
‫نوێنەرایەتی رێژەیی رەگەزی و ئاینزای توند‪.‬‬
‫ئەو ئامانجەی کە ڕاستەوخۆ مەبەست بوو بۆ‬
‫مسۆگەرکردنی دەسەاڵت لەژێر دەستی خۆیان لە‬
‫ڕێگای بەکارهێنانی کارتی گەمەپێکردن بە گروپە‬
‫ڕەگەز و ئاینزا جیاوازەکانی عێراق بۆ ئەوەی‬
‫بچن بەگژ یەکتردا – بەپێچەوانەی کاتی ئینتیدابی‬
‫(ماندات) بەریتانی – بەکەمترین ڕادەش سەری‬
‫نەگرت ‪ .‬عەرەبی سوننە ( نزیکەی ‪ ) % ٢٠‬کە‬
‫مایەی پەسەندکردن بەالی بەریتانیاوە‪ ،‬کۆڵەکەی‬
‫ڕژێمە ڕووخاوەکەی بەعس بوون‪ :‬عەرەبی‬
‫شیعە بەهۆی زۆری ژمارەیان (نزیکەی ‪)% ٦٠‬‬
‫پێویستیان بە پشتگیری و هاوکاری ئیدارەی‬
‫ئەمریکا نەبوو‪ :‬کورد (نزیکەی ‪ )%٢٠‬هەرچەندە‬
‫خۆیان بەزۆرینە وەک وەفادار و الیەنگر پێشان‬
‫دا‪ ،‬بەاڵم تەنیا بە ئەوان واڵتی عێراق زیندوو‬
‫نەکرایەوە ‪.‬‬
‫ئەمەش بۆ گۆڕەپانی سیاسی بەگشتی‬
‫و بونیاتی حزبایەتی بەتایبەتی ئەو واتایەی‬
‫گەیاند کە گرووپە سیاسییە سێکۆالرەکان‬
‫(علمانیەکان) یاخود ئەوانەی ئاڕاستەی‬
‫نیشتمانپەروەرییان هەیە‪ ،‬بە دەگمەن دەرفەتی‬
‫پەرەسەندنیان بۆ رەخسا و ئەو عێراقییانەی‬
‫هـۆشـداری دەسـەاڵتـییان هـەیـە‪ ،‬یـاخـود‬
‫ئارەزوومەندی خۆرێکخستن بوون‪ ،‬خۆیان لە‬
‫ناو ئەو حیزبانەی کە بە رەگەزی و ئایینزایی‬
‫پێناسە دەکرێن‪ ،‬ڕێکخست‪ .‬ئەمەش لە ئەنجامدا‬
‫بێگومان بوو بەهۆی قەیرانێکی سیاسیی مەزن‪،‬‬

‫پــەرلــەمــانــی عـێــراق ‪ ٣٢٥‬ئــەنــدامــی هــەیــە‬

‫چونکە هێڕشبردن و دژبوون لەگەڵ دید و‬
‫تێڕوانی هەر گرووپێکی تر بەشێوەیەکی گشتی‬
‫تا ڕادەیەکی زۆر وەک دەستدرێژی بنەڕەتی‬
‫لەسەر بڕوا و ڕەچەڵەک لێک دەدرایەوە ‪.‬‬
‫ژمارەی کوشتار و دەستدرێژیی خوێناوی‬
‫لەسەر رکابەری سیاسی لەسەر بنەمای رەگەز‬
‫و ئایینزایی زیادی کرد و هەر لە ساڵی ‪٢٠٠٦‬دا‬
‫بە کردەوە گەیشتنە ئاستی شەری ناوخۆی و‬
‫نەتەوە یەکگرتووەکان هەر لەو ساڵەدا ‪٣٤٠٠٠‬‬
‫کەسیان وەک قوربانی مەدنی ئەو شەڕو پێکادانە‬
‫خوێناوینانە هەژمار کرد ‪ .‬ئەم پێشهاتانە بە‬
‫بڕیاری رێکخراوی تێرۆریستی قاعیدە ئاڵۆزتر‬
‫کران بۆ ئەوەی دوای ڕووخانی سەدام حوسێن‪،‬‬
‫عێراق بکات بە مەیدانی "حیسابی کۆتایی" و‬
‫یەکالبوونەوە لەگەڵ ڕۆژئاوادا ‪ .‬تێرۆر دژ بە‬
‫"دەسەاڵتی پاشکۆ" و هێزی داگیرکەر نەدەبوو‬
‫رێگا بە هێزی داگیرکەران بدات واڵت بە جێبهێڵن‪.‬‬
‫عـێـراق لـە بـەردەم دووڕێیاندا‬
‫ئەو هەموو هەڵە دیارانەی رێکخراوی قاعیدە‬
‫کردی کاتێک ویستی هزر توندڕەوی خۆی‬
‫سەبارەت بە واڵتێکی ئیسالمی لە شوێن و‬
‫ناوچەکانی ئوپەراسیۆنیدا بەزۆری و میتۆدی‬
‫توند بەسەر خەڵکدا بسەپێنێت‪ ،‬بوون بە هۆکاری‬
‫لەدەستدانی ناوەندەکانی و ئەنجامی ئەوەی‬
‫لێ کەوتەوە کە شەڕی ناوخۆیی بەرتەسک‬
‫بووەوە ‪ .‬لە دامێنی ئەم بەسەرهاتانەوە‬
‫کاریگەری پۆزێتیڤی ئەو پرۆسەی یەکڕیزی و‬
‫سەقامگیرییەش کە لە ‪ ٢٠٠٣‬ەوە دەستیپێکرد و‬
‫خاو خاو هەنگاوی دەنا‪ ،‬توانای هەبوو باشتر‬
‫گەشەبکات‪ .‬لە مانگی ئاداری ‪٢٠٠٤‬ەوە دانان‬
‫و پەسەندکردنی دەستوورێکی کاتی بوو بە‬

‫هێما و نیشانەی یەکەم ئەلقە لە "زنجیرەیەکی"‬
‫دوور و درێژی "ئاسایشی" ئاوادانکردنەوەی‬
‫واڵت‪ .‬ساڵی دواتر نەک هەر تەنها دەستووری‬
‫هەمیشەیی پەسەندکرا‪ ،‬بەڵکو لە تەوای عێراق‬
‫دوو جار هەڵبژاردنی پەرلەمانیش ئەنجام درا‪:‬‬
‫ئەمە بێگومان سەرکەوتن بوو‪ ،‬ئەگەرچی ئاشکرا‬
‫بوو زۆربەی هاواڵتیانی عێراق لەسەر بنەمای‬
‫ڕەگەز و ئایین و ئایینزا دەنگیان دا و کەمتر‬
‫لەسەر بنەمای بایەخدان و ڕەچاوکردنی بابەتی‬
‫سیاسی دەنگیان دابوو ‪ .‬شیعەی زۆرینەش نوری‬
‫مالیکییان وەک سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیران‬
‫هەڵبژارد ‪.‬‬
‫دۆخەکە لە کاتی هەڵبژاردنەکانی ‪ ٢٠٠٩‬دا‬
‫(ئەجوومەنی پاریزگاکان) و ‪ ٢٠١٠‬دا (پەرلەمان)‬
‫دا بەبەراورد لەگەڵ ڕابردوودا کەمتر توند‬
‫و تیژی لێ کەوتەوە و هیوای ئەوەیان‬
‫بەخشی کە لە کۆتاییدا تای تەرازووی سیاسی‬
‫بێگومان بەالی پەرەسەندنی دیموکراسی‬
‫الر دەبێتەوە‪ .‬هەڵبەتە پرۆسەی دابەشکردنی‬
‫دەسەاڵت بە سازان لە نێوان گرنگترین هێز و‬
‫گرووپە رەگەزی و ئایینزایە سیاسییەکاندا کە‬
‫لەسەر بنەمای ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی ‪٢٠١٠‬‬
‫دا لەسەری ڕیککەوتن و تا ڕادەیەکیش "هیچ‬
‫الیەنێک تیایدا براوە نەبوو" زۆر بەسەختی‬
‫چووە پێش‪ .‬لە کەش و هەوایەکی بارگاویکراو‬
‫بە بێ متمانەیی و بێ بڕواییدا کۆمەڵێک بڕیاری‬
‫بنەڕەتی سیاسی و ئابووری گرنک (وەک پرسی‬
‫پێوەندارێتیی کەرکووک) دواخران‪ ،‬یاخود تا‬
‫ڕادەی دووبارە نەناسینەوە کاڵ کرانەوە (وەک‬
‫پرسی داهاتی سامانە سرووشتییەکان) ‪.‬‬
‫هەرچەندە ئاگری شەڕی ناوخۆیی بە‬
‫ئاشکرا دووبارە هەڵنەگیرسایەوە ‪ ،‬بەاڵم ئەو‬

‫شـیـکـردنـەوە‬

‫پێشبینییانەی سەبارەت بە زیادبوونی کردەوەی‬
‫توندوتیژی دوای کشانەوەی هیزی سەربازی‬
‫واڵتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا لە کۆتایی ‪٢٠١١‬دا‬
‫دەکرا‪ ،‬تا ڕادەیەکی زۆر هاتنە دی‪ .‬گروپە‬
‫سووننەکانی نزیک لە رێکخراوی قاعیدە هەوڵ و‬
‫کوششی ئەوەیان دا بە توندوتیژی هەرەس بە‬
‫حکوومەتی دەسەاڵتی شیعە بهێنن و بیڕووخێنن‪:‬‬
‫کردەوەی توندوتیژیش بەردەوام بوو‪.‬‬
‫سەرەڕای کۆمەڵێک کێشەی سیاسی‬
‫ناوخۆیی و دەرەکی زۆر مەزن‪ ،‬حکوومەتی‬
‫عێراق توانی دەست بەکار بمێنێتەوە‪ :‬سەرۆک‬
‫وەزیرانی عێراق نوری مالیکی بە هەشت ساڵ‬
‫مانەوە لەم پۆستەدا لە تۆمارکردنی ژمارەی‬
‫پێوانەیی نزیك بووەتەوە‪ .‬سەبارەت بەوەش‬
‫دەبێت پێش هەموو شتێک باس لە سێ فاکتەر‬
‫بکرێت‪ :‬یەکەم؛ مالیکی هەر لە دەسپێکی‬
‫وەرگرتنی پۆستی سەرۆک وەزیرانەوە بۆ‬
‫جاری یەکەم لە ساڵی ‪٢٠٠٥‬دا بەشێوەیەکی‬
‫توند ئەوەی پەیڕەو کرد هەموو دەزگاکانی‬
‫دەوڵەت لە کەسایەتی خۆیدا کۆبکاتەوە‪ .‬بەدەر‬
‫لە فێربوونی یاخود بەکارهێنانی هەندێک لە‬
‫بنەماکانی دیموکراسی‪ ،‬هەڵبژاردنەکان تاکو ئێستا‬
‫هیچ الدانێکی سەرەکییان لە شێوازی حوکمڕانی‬
‫ئۆتۆکراتی لەگەڵ خۆیاندا نەهێنا‪ .‬لەبەر ئەوەی‬
‫ژمارەیەکی ئیجگار زۆر لە هاوواڵتییان کارمەند‬
‫و فەرمانبەرن ومووچەیان ڕاستەوخۆ‪ ،‬یان‬
‫ناڕاستەوخۆ لەسەر دەوڵەتە‪ ،‬تەنها کۆنترۆلی‬
‫دەسەاڵت بەڵێنی بەرهەمهێنانی پابەندبوون و‬
‫گوێڕایەڵی (والء) دەدات لە سیاسەت و ئابووری‬
‫و ئەمن و ئاسایشدا‪ .‬ئوپۆزیسیۆنیش نە لە ئێستا‬
‫و نە لە داهاتوویەکی دیاردا شێوازێکی دیاری‬
‫کار و چاالکی سیاسی نەبووە و لە "مەترسی‬
‫گەورەدا" ماوەتەوە‪ .‬پرسی ئەوەی کە "بەهاری‬
‫عەرەبی" سەرەڕای ئەم باکگراوندە کاریگەریەکی‬
‫زۆر کەم لە عێراق پێشان بدات‪ ،‬بەر لە هەموو‬
‫شتێك دەگەڕێتەوە بۆ ئارەزووی یەکەمی خەڵکی‬
‫عێراق بۆ هەمواربوون و سەقامگیریی دۆخەکە‬
‫‪ .‬دەیان ساڵ لە شەڕو پێکادان و ماوەی پاش‬
‫جەنگ بوونەتە هۆکاری سەرەکی بۆ بایەخدان‬
‫و پێشخسنێکی روون و ئاشکرای مەسەلەی‬
‫ئاسایش و سەقامگیری و ئارامی واڵت بەراورد‬
‫بە بابەتی تری وەک دیموکراسی و ئازادی ‪.‬‬
‫ئەو پرسیارەش هەر بێ وەاڵم ماوەتەوە کە‬
‫ئایا گۆڕینی ڕژێم لە ‪ ٢٠٠٣‬دا واڵت بەرەو‬
‫دیموکراتیزەکردن دەبات‪ ،‬یاخود بەرەو دووبارە‬
‫زیندووکردنەوە ودرێژەپێدانی هەمان هەیکەلی‬
‫سیستەمی حوکمڕانی ئۆتۆکراتیی زۆرداری؟‬
‫گـەشـەکـردنـی ئـابـووری بـاش‬
‫دووەم فاکتەر بوژانەوەی باری ئابووریی‬
‫عێراق بوو لە ساڵی ‪٢٠١١‬دا کە بوو بە هاوکار‬
‫بۆ مالیکی‪ .‬کۆی بەرهەمی خۆماڵی تاک بە‬
‫ڕێژەی ‪ %٩‬زیادی کرد‪ ،‬نرخی جێگیری بەرزی‬
‫نەوت و ڕێژەیەکی بەرزی هەناردەکردن بوون‬
‫بەهۆی دابینکردنی داهاتێکی زۆر‪ .‬لە ساڵی ‪٢٠١٢‬‬
‫دا بڕیار درا کە نۆ ملیار دوالری ئەمریکی زیادە‬
‫خەرج بکرێت و بودجەی ‪ ٢٠١٣‬یش بەرزکرایەوە‬

‫عــێـراق‬

‫و دابەشکردنی خۆراکیش لەالیەن حکوومەتەوە‬
‫ڕاگیرا‪.‬‬
‫فاکتەری سێیەم ئەوەیە کە عێراق دوای‬
‫"بەهاری عەرەبی" و شەڕی ناوخۆیی لە سوریا‬
‫ڕاستەوخۆ لەژێر چاودێری سیاسەتی جیهانی‬
‫نەما‪ .‬لە ڕیگای ئەوەشەوە توانرا مەودای‬
‫سیاسەتی دەرەکی بەرفراوان بکرێت‪ .‬لە نیسانی‬
‫‪ ٢٠١٢‬دا حکوومەتی عێراق توانی سەرکەوتنێکی‬
‫گەورە بەدەست بهێنێت کاتێک لە واڵتێکی ژێر‬
‫دەسەاڵتی شیعەدا و بۆ یەکەمجار لە دوای‬

‫کۆی بەرهەمی خـۆماڵی هەر‬
‫کەس بەرز بووە بە ڕێژەی‬

‫‪%9‬‬

‫نـرخی جــێــگــیـری‬
‫بــەرزی نــەوت و‬
‫ڕێــژەیـەکـی بـەرزی‬
‫هەناردەکـردن بـوون‬
‫بەهـۆی زیادبـوونـێـکی‬
‫بـەرچـاوی داهـات‬
‫ساڵی ‪١٩٩٠‬وە میوانداری یەکەم کۆبوونەوەی‬
‫لووتکەی عەرەبی کرد‪ .‬لە شەری ناوخۆیی‬
‫سوریادا مالیکی بااڵنسێکی دروست کردووە‬
‫لە نێوان فشاری ئێران بۆ بەرژەوەندی بەشار‬
‫ئەسەد و نێوان پشتگیریکردنی عەرەبی بۆ‬
‫شۆرشگێران‪ .‬ئەوەی لەناو کێشمەکێشی ئەم‬
‫ملمالنێیەدا یارمەتیدەرە بۆ مالیکی‪ ،‬ئەوەیە‬
‫لەبەر ئەو هەموو پشێوی و شێوانە زەقەی‬
‫لەناوچەکەدا سەری هەڵداوە‪ ،‬هیچ الیەنێکی‬
‫دەرەکی بایەخ و گرنگی بە رووخاندنی دەوڵەتی‬
‫عێراق نادات‪ .‬لەئەنجامدا عێراق بە شێوەیەکی‬
‫هاوسەنگ لە نێوان دوو جەمسەری بنیاتنانەوەی‬
‫سەرلەنوێ و سەرکەوتووی واڵتێکی فیدراڵیی‬
‫کارا و رووخانی تەواوی دەوڵەتدا مانۆر دەکات‪.‬‬
‫ئەو هەڵبژاردنانەی کە بۆ ‪ ٢٠١٤‬نەخشەی بۆ‬
‫دانراوە پێ دەچێت ڕەوتی تیادا بە دی بکرێت کە‬
‫یەکێک لەم دوو ئاڕاستانە بەهێز بکات ‪.‬‬
‫ئـەڵـمـانـیـا وەک هـاوبـەش‬
‫حکومەتی ئەڵمانیا لە هاوینی ‪ ٢٠٠٢‬دا بە‬
‫ئاشکرا ڕایگەیاند تەنیا لە ئەگەری هەبوونی‬
‫بڕیارێکی ئەنجوومەنی ئاسایشی سەر بە‬

‫نەتەوە یەکگرتووەکاندا لە کردەوەی سەربازی‬
‫دژ بە عێراقدا بەشدار دەبێت‪ .‬بەم شێوازەش‬
‫ویستی ئەڵمانیا لە کۆتاییدا بۆ بە زمانحاڵی‬
‫زۆرینەی هاوواڵتیێانی ئەڵمانیا‪ .‬لەبەر ئەوەی‬
‫ئەم جۆرە بڕیارە لە ئاداری ‪ ٢٠٠٣‬دا دەرنەچوو‬
‫‪ ،‬ئەڵمانیا نەبوو بە بەشێک لە هێزی سەربازیی‬
‫"هاوپەیمانانی ئارەزوومەند"‪ .‬سەرەڕای ئەمەش‬
‫ئەڵمانیا هەر لەو کاتەوە خۆی تەرخانکرد‬
‫بەشێوەیەکی روون و ئاشکرا بۆ دامەزراندن‬
‫و سەرکەوتنی واڵتێکی فیدڕاڵی دیموکراتی‬
‫شەرعیەتدار لە عێراقدا‪ .‬لە دەیەی ڕابردوودا‬
‫کۆی گشتی چوارسەد ملیۆن یۆرۆ کۆمەک‬
‫کۆکرایەوە‪ .‬لەو بڕەدا پشکی ئەڵمانیای تیادایە‬
‫بۆ هاوکاریەکانی یەکێتی ئەوروپا لەگەڵ بڕی‬
‫فرەالیەنی تری ئەڵمانیا‪( .‬بە پێی بانکی جیهانی‬
‫‪ ،‬سندووقی دراوی نێودەوڵەتی)‪ .‬ئەوەی نابێت‬
‫بەکەم بنرێخێرێت‪ ،‬ئەڵمانیا لە قەرزەکانی‬
‫لەسەر عێراق لە کۆی ‪ ٥.٨‬میلیار یۆرۆ لە ‪٤.٣‬‬
‫میلیارد یۆرۆ خۆش بوو ‪ .‬جگە لەمەش لە چەند‬
‫الیەنێکەوە هاوکاری لە بواری ئاوادانکردنەوەدا‬
‫پێشکەش دەکات و کۆمەک دەدات‪ .‬پۆلیسی‬
‫ئەڵمانی لە میرنشینە یەکگرتووەکانی ئیمارات‬
‫مەشق بە سەرباز و پۆلیسی عێراق دەکات‪.‬‬
‫پسپۆری ئەڵمانی لە هەڵگرتنەوەی میندا بەشداری‬
‫دەکات‪ .‬سیاسەتمەدار و دیپلۆماتکارانی عێراق‬
‫و کەسانی پسپۆری بواری تەکنیک و ئیدارەی‬
‫عێراقی لە ئەڵمانیا خولی پێشکەوتوو دەبینن‪ .‬لە‬
‫مانگی شوباتی ‪٢٠٠٩‬ەوە نووسینگەی ئابووری‬
‫لە بەغداد وهەولێر و بەسرەدا کراوەتەوە‬
‫بەمەبستی ئەنجامدانی کارئاسانی ئابووری و‬
‫بەشداریکردن لە ئاوەندانکردنەوەی عێراق ‪.‬‬
‫هەروەها بەمەبەستی پتەوکردنی‬
‫ستروکتوری ریکخراوە مەدەنیەکان و پەرەدان‬
‫بە کولتور و خوێندن ژمارەیەک لە پرۆژەی‬
‫جۆراوجۆر دانرا بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ‬
‫ڕابردوودا‪ ،‬بۆ نموونە؛ دامەزراندنی بانکی‬
‫داتا بۆ بێ سەروشوێنکراوان‪ ،‬یان‬
‫چارەسەرکردنی قوربانییانی ئەشکەنجەدراو و‬
‫ئاسەوارە دەروونیەکانی بۆ کەسانی پێگەیشتوو‪.‬‬
‫دەزگای داد (خزمەتگوزاری ئەڵمانی بۆ ئاڵوگۆڕی‬
‫ئەکادیمی) پەرەی دا بە هاوکاری لەگەڵ‬
‫زانکۆکانی عێراقدا و لە ‪ ٢٠١١‬دا نووسینگەیەکی‬
‫لە هەولێر کردەوە‪ :‬ئینستیتووی – گویتە‬
‫لە سەرەتای ‪٢٠١٠‬ەوە لەوێ نوێنەرایەتی‬
‫کردووەتەوە‪ .‬بەاڵم ئەڵمانیا پێش هەموو شتێك‬
‫جێگیرکردنی چوارچێوەی دەوڵەتی یاسادا بە‬
‫بەردی بناغەی بتەوکردنی هەیکەلی دیموکراسی‬
‫دەزانێت‪ .‬هەر لەو سۆنگەیەوە لە چوارچێوەی‬
‫هاوکاری و پشتیوانیکردندا بایەخێکی زۆر دەدات‬
‫بە خوێندن و خولی فێرکردنی پێشکەوتووی‬
‫دادوەر و داواکاری گشتی و کارمەندانی‬
‫دامەزراوەکانی مافی مرۆڤ وخزمەتگوزاری‬
‫ڕاوێژکاریی پرسەکانی یاسای دەستوور و‬
‫دامەزراندنی دەزگای فێرکردنی قانوونی‪.‬‬
‫لەبەر کۆڵنەدانی پێکهاتەی دەسەاڵتی گشتگیر‬
‫و خۆسەپێن‪ ،‬خۆتەرخانکردن بۆ کار بێگومان‬
‫پێویستی بە پشوودریژی و ئەنجامە‪.‬‬

‫ ‬

‫ ‬

‫‪25 - 24‬‬

‫‪picture-alliance/dpa‬‬
‫‪Martin Specht‬‬

‫‪Maxppp Tesson/picture-alliance/dpa‬‬

‫‪Ali Abbas/picture-alliance/dpa‬‬

‫ژێـاێـکـی سـەخـتی ڕۆژانـەی‬
‫واڵتــێــک‪ :‬ڕێـوشـوێـنی‬
‫ئـەمـنـی تـونـد و مـەتـرسـی‬
‫بــەردەوام لــە کــاری‬
‫تـەقـیـنـەوەی تـێـرۆر زاڵ‬
‫بـوون بـەسـەر ژیـانـی‬
‫رۆژانەدا لە چەندین بەشی‬
‫عێراق‪ .‬لـە هـەمـان کـاتـدا‬
‫ئـابـووری واڵت گەشە‬
‫دەکات‪ ،‬چونکە نەوت‬
‫خواستی لـەسـەرە‬

‫هـاوبـەشـی ئـەکادیـمـی‬

‫زنــجـیرەی رووداوەکان ‪ ٢٠٠٩‬تـا ‪٢٠١٣‬‬

‫زانـســت بــگــوازەرەوە‪،‬‬
‫مــروۆڤ بـجــوڵــێــنــە‬
‫هــاوبــەشــیــی ئـەکادیـمـی ســتـراتــیــژی لــە نــێــوان‬
‫ئــەڵــمــانــیــا و عــێــراقــدا پـشـتـگــیـریــیــە بــۆ بــەرەوپــێــشــبــردنــی ئــاســتــی‬
‫زانــســت بــەرەو فــەزایــەکی نــوێی خــوێــنــدن و خــوێــنــدنــی بــااڵ‬
‫دەق‪ :‬جـانــێــت شــایــان‬

‫گـ‬

‫ــۆڕانکاری لە ڕێگی ئاڵوگۆڕەوە‬
‫– ئەم دروشمەی دەزگای‬
‫داد لە هاوکاریکردنیدا لەگەڵ‬
‫ناوچە کێشدارەکان و واڵتە گۆڕانکاری‬
‫بەسەرهاتووەکان بەشێوەیەکی تایبەت‬
‫بەرچاوە‪ .‬بێگومان پشتگیری و کۆمەک بۆ‬
‫نەوەی زانستی داهاتوو و پەیوەندی بەستن‬
‫لەگەڵ تۆڕی ئەکادیمی نوێ و جێگیر لەگەڵ‬
‫دەرەوەی واڵت واتایەکی زۆری هەیە‬
‫بۆ واڵتێک کە بە قوناغێکی گواستنەوەدا‬
‫تێدەپەڕێت‪ :‬دانانی هێمایە بۆ ڕابوون و‬
‫ژیانەوە‪ ،‬بۆ ئاساییکردنەوەی بار و دۆخ‪ ،‬بۆ‬
‫داهاتوویەکی باشتر‪.‬‬
‫ئەو ڕێککەوتنامەیە کە لە شوباتی‬
‫‪٢٠٠٩‬دا وەزیری دەرەوی پێشووی ئەڵمانیا‬
‫دکتور فرانک – ڤالتەر شتاینمایەر لە‬
‫کاتی سەردانیدا بۆ عێراق سەبارەت بە‬
‫دەستەخوشکی ئەکادیمی ستراتیژی لە‬
‫نیوان ئەڵمانیا وعێراقدا واژۆی کرد‪ ،‬وەک‬
‫سەرەتای دەستپێشخەریەکی نائاسایی لە‬
‫قەڵەم دەدرێت‪ :‬ئەم ڕێککەوتنە سەرەڕای‬
‫هەندێک کۆسپ و تەگەرە لەبەر دەمیدا‪،‬‬
‫هەر لەوساوە کۆمەڵێک جموجۆڵی زۆری‬
‫خستە ناو پەیوەندییەکانی زانستی عێراقی‬
‫– ئەڵمانیایییەوە‪ .‬هەردوو واڵت بودجەی‬
‫ئەم پرۆژەیەیان دابین کرد و ئەم کۆمەکی‬
‫پارەدانە لە الیەن ئەڵمانیاوە لە گەنجینەی‬
‫وەزارەتی دەرەوە درا‪ .‬سیاسەتی دەرەوەی‬
‫ئەڵمانیا سەبارەت بە زانست خوازیارە تەنانەت‬
‫لە ڕێگەی ئاڵوگۆری زانست و بەهایشەوە‬
‫بەشداری لە پەرەپێدانی دیموکراسیدا‬

‫بکات‪ .‬ڕەگ و ڕیشەی ئەم هاوکارییە –‬
‫هەرچەندە بەتەواوی لە ژێر بارودۆخێکی‬
‫نوێدایە – دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پەیوەندییە‬
‫زانستییە باش و زیندووانەی کە پێش شەڕی‬
‫کەنداو و گەمارۆکان لە نێوان عێراق و‬
‫ئەڵمانیا هەبوو‪ .‬بە هۆشدارییەوە قبوڵی ئەو‬
‫کێشمەکێشەش دەکات کە لە هەموو واڵتێک‬
‫بە حوکمی سرووشتی ئەو گۆڕانکارییانە‬
‫بەدی دەکرێت کاتێک بەرەو دیموکراسی‬
‫هەنگاو دەنێت‪ .‬سەرەڕای ئەمەش‪ ،‬ئامانجی‬
‫بچووکی لەبەرچاو نەگرتووە‪ :‬دەستەخوشکی‬
‫ئەکادیمی دەیەوێت بەشدارییەکی بەرجەستە‬
‫بکات لە بەرەوپێشبردنی زەمینەی زانکۆکان‬
‫کە خۆیان لە قۆناغی خۆدۆزینەوەدا دەبیننەوە‬
‫دوای ئەوەی شەڕ و وێرانکردن ئاستی‬
‫زانست و خوێندن و خوێندنی بااڵی الواز‬
‫کرد‪ .‬هەروەها دەیەوێت ئەکادیمییەکانی‬
‫عێراق دوای دابڕانێکی دریژخایەن دووبارە‬
‫بە تۆرە نیودەوڵەتییەکانەوە ببەستێتەوە‪ .‬ئەم‬
‫ڕێککەوتننامەیە کە بە ئامادەبوونی وەزیری‬
‫دەرەوەی ئەڵمانیا و سەرووک وەزیرانی عێراق‬
‫نوری مالیکی لە الیەن سکرتێری گشتی‬
‫دەزگای داد دکتور کریستیان بۆدە و وەزیری‬
‫خوێندنی بااڵو توێژینەوەی زانستی عێراق‬
‫پرۆفیسۆر عبد طیب العجێلی‪-‬یەوە واژۆ کرا‪،‬‬
‫هێمایەکە بۆ پایەیەکی سیاسی بەرز کە هەر‬
‫ ‬
‫دوو الیان شایستەین‪.‬‬
‫ئەم هاوکاریە لەسەر دوو پایە ڕاوەستاوە‪:‬‬
‫بەرنامەی توانسازی و بەرنامەی دەستەخوشکی‬
‫زانکۆیی‪ .‬لە الیەکەوە دەزگای داد هەر لە‬
‫ساڵی ‪٢٠٠٩‬وە پشتگیری و کۆمەک دەکات لە‬

‫مەسەلەی ئاسانکاری هاتوچۆی خوێندکارانی‬
‫بورسوەرگر و بەخشینی ماستەر و دوکتۆرای‬
‫عێراق لە ڕێگەی بەرنامەی بورسی بەغـداد و‬
‫سەرباری ئەمەش هەر لە ‪٢٠١٠‬ەوە بەرنامەی‬
‫کورد – دادیشی دامەزراند کە سااڵنە دەرفەت‬
‫بە هەتا سەد خوێندکاری بورسوەرگری بۆ‬
‫پێشکەشکاران لە ناوەند و باشووری عێراق‬
‫و هەرێمی کوردستانەوە دابین دەکرێت‬
‫(بڕوانە الپەرە ‪ ٣٦‬و دواتر)‪ .‬ئەوەی لێرەدا‬
‫سەرنجڕاکێش و بەڵگەنەویستە‪ ،‬بودجەی‬
‫بەرنامەی بورسی بەغ – داد لەالیەن حکومەتی‬
‫عێراق و دەزگای داد بە هەمان پشک دەگیرێتە‬
‫ئەستۆ‪ .‬تەنانەت وەزارەتی خوێندنی بااڵی‬
‫هەرێمی کوردستان‪ ،‬کە دەزگای داد لەگەڵیدا‬
‫بەشێوەیەکی ئێجگار سەرکەوتووانە و کاریگەر‬
‫هاوکاری دەکات‪ ،‬تێچوونی خوێندکارانی‬
‫بورسوەرگری ناوچەکەی خۆی هەمووی لە‬
‫پارەی خۆی دەگرێتە ئەستۆ (بڕوانە گرافیک‪،‬‬
‫الپەڕە ‪.)٢٩‬‬
‫خۆتەرخانکردنی دەستەخوشکانی‬
‫عێراق – هەرچەندە ئەم دەستەخوشکییە‬
‫جارێک لەالیەن وەزارەتی خوێندنی بااڵ و‬
‫توێژینەوەی زانستی عێراق بەشێوەیەکی‬
‫کاتی وەستاوە – ناسنامەی بەرزنرخاندنێکە‬
‫بۆخوێندن لە زانکۆکانی ئەڵمانیا و کاری‬
‫دەزگای دادیش بەهەمان شێوە‪ .‬جگە لەمەش‪،‬‬
‫ئاڵوگۆر لەسەر ئاستی زۆر بەرزیش جەخت‬
‫لە گرنگی ئەم هاوکارییە دەکات‪ :‬لە ساڵی‬
‫‪٢٠١٢‬دا سکرتێری گشتی دەزگای داد خاتوو‬
‫دکتۆر دۆرۆتیا رووالند سەردانی هەولێری‬
‫کرد بەمەبەستی کردنەوەی سەنتەری زانیاری‬

‫‪27 – 26‬‬

‫لەالیەن دەزگای دادەوە بودجەی بۆ تەرخان کراوە ‪٢٠١٢ – ٢٠٠٨‬‬

‫عـێـراق‬
‫خـەرجی‬
‫دەزگای داد‬
‫بــە یۆرۆ ‪‬‬
‫‪‬‬
‫ئـەڵـمانـیا‬
‫‪‬‬

‫‪149‬‬

‫‪385‬‬

‫‪370‬‬

‫‪494‬‬

‫‪455‬‬

‫‪2443202‬‬

‫‪3737017‬‬

‫‪5884891‬‬

‫‪7666364‬‬

‫‪0‬‬

‫‪55‬‬

‫‪2008‬‬

‫‪62‬‬

‫‪2009‬‬

‫‪33‬‬

‫‪2010‬‬

‫‪8298606‬‬
‫‪70‬‬

‫‪2011‬‬

‫‪2012‬‬

‫کۆی گشی ژمارەی خوێندکاران و دەرچووان وتوێژەر‬
‫و هونەرمەند وکارمەندی کارگێڕی کە لە الیەن دەزگای دادەوە کۆمەکی دارایی کراون‬
‫‪‬‬
‫لەگەڵ ئەو پارانەی عێراق ‪ ،‬بڕوانە ‪:‬اڵپەڕە ‪29‬‬

‫‪‬‬

‫‪Ikhlas Abbis‬‬

‫‪Tim Wegener‬‬

‫شـوبـاتـی ‪٢٠٠٩‬‬

‫واژۆکردنی رێککـەوتنـنـامە‬
‫لەسـەر هاوبەشیی ستراتیـژی‬
‫لـە نێوان عـێراق و ئـەڵمـانـیـا‬
‫لە بەغداد بە ئامادەبوونی‬
‫ســـەرۆک وەزیــرانــی‬
‫عـێـراق نـوری مالیکی و‬
‫وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا‬
‫شـتـایـنـمـایـەر‪.‬‬

‫‪2009‬‬

‫دەستپێکردنی بەرنامەی‬
‫بــورســی حـکـومـەت‬
‫بەنـاوی بـەرنامـەی بـەغ –‬
‫داد ‪ ٢٠١٢ .‬ئەم بەرنامەیە‬
‫لە الیەن عێراقەوە بە هۆی‬
‫کورتهێنانی دارایی ڕاگیرا‪،‬‬
‫لـە ‪ ٢٠١٣‬دا دەسـتی پێ‬
‫کـردەوە‪.‬‬

‫ئـابـی ‪٢٠٠٩‬‬

‫دەستپێکردنی هاندانی «پێنج‬
‫بەرنامەی دەستەخوشـکی‬
‫زانکۆیی لەگەڵ عێراق»‪ .‬لە‬
‫وێنەکەدا ‪ :‬وەزیری خوێندنی‬
‫بااڵ و توێژینەوەی زانستی‬
‫عێراق علی االدیب لەگەل‬
‫بەڕێوبەری هۆبەی عێراق‬
‫لە دزگای داد ئەلیکساندەر‬
‫هەریری (الی ڕاستەوە)‪..‬‬

‫تـشـریـنی یـەکـەمـی ‪٢٠١٠‬‬

‫لـە کـۆنـفـرانـسـێـکـی‬
‫سـەرانسـەری عـێـراقـدا‬
‫لە هەولێر لێپرسراوان‪/‬‬
‫کـارمـەنـدان لـە هـەمـوو‬
‫عێراقەوە لەگەڵ نوێنەرانی‬
‫بەرپـرسـیـاری دەزگـای‬
‫داد کـۆدەبـنـەوە و تـیـایـدا‬
‫هەڵسەنگاندنێکی سەرەتایی‬
‫دەخـرێـتـە روو‪.‬‬

‫‪2011‬‬

‫دەستپێکردنی بەرنـامەی‬
‫بــورســی حکومـەتـی‬
‫هەرێمی کوردستانی عـێراق‪،‬‬
‫یـەکـەم خوێـنـدکـارانی‬
‫بەرنامەی تواناسازی لە‬
‫‪ ٢٠١٢‬دا دێن بۆ ئەڵمانیا‪.‬‬

‫هـاوبـەشـی ئـەکادیـمـی‬

‫زنــجـیرەی رووداوەکان ‪ ٢٠٠٩‬تـا ‪٢٠١٣‬‬

‫)‪Tim Wegener (2‬‬

‫‪2011‬‬

‫بــەرفــراوانــکــردنــی‬
‫دەسـتــەخــوشـکـی زانـکـۆیی‬
‫بـە بـەرنـامـەی شـەش ڕۆژ‬
‫(هـێـردە ئـیـنـسـتـیـوت‬
‫الیبتسیگ – زانکۆی‬
‫سەالحەدین لە هەولێر)‪.‬‬

‫‪2011‬‬

‫دامەزراندنی بەرنامەی ئیبن‬
‫خــەلـدوون لـەبـەرئـەوەی‬
‫ژمارەی زانستە مرۆیییەکان‬
‫و کۆمـەاڵیـەتـیـەکـان لـە‬
‫بەرنـامـە ئاسـایـیـەکـانـی‬
‫بـورسـی دەزگـای داد بـۆ‬
‫خـوێندکـارانی ماسـتەر و‬
‫دۆکتۆرا بە شێوەیەکی‬
‫بـەرچـاو کـەم بـوو‪.‬‬

‫‪2011‬‬

‫دەسـتـپـێکـردنـی بـەشـی‬
‫زمانی ئەڵمانی لە زانکۆی‬
‫سـەالحـەدین لـە هـەولـێر‬
‫بـەهـاوکاری مامـۆستای‬
‫زمــان و یــاریــدەری‬
‫زمـانەوانـی ئـەڵـمانی کە‬
‫لەالیەن دەزگای دادەوە‬
‫تەرخان کراون‪ .‬سەنتەری‬
‫زانیاری دەزگای داد‬
‫لـە هـەولـێـر دەسـت‬
‫بەکارەکانی دەکات‪.‬‬

‫نیسانی ‪٢٠١٢‬‬

‫کــردنــەوەی فـەرمـی‬
‫سەنتەری زانیاری دەزگای‬
‫داد و بەشی زمانی ئەڵمانی‬
‫لە زانکۆی سەالحەدین لە‬
‫هەولێر ‪ .‬سکرتێری گشتی‬
‫دەزگای داد خاتوو دوکتۆر‬
‫دۆرۆتیا رووالند سەردانی‬
‫هەرێـمـی کـوردسـتانى–‬
‫عێراق دەکات (لە وێنەکەدا‪:‬‬
‫لەگەڵ سەرۆکی زانکۆی‬
‫سەالحەدین دکتۆر ئەحمەد‬
‫ئەنوەر دزەیی)‪.‬‬

‫نیسانی ‪٢٠١٢‬‬

‫دەستـپـێکردنی هـانـدانی‬
‫پــرۆگــرامـی نــوێــی‬
‫دەستەخوشکیی زانکۆیی‬
‫(دەســتپـێـشـخـەریـی و‬
‫دامـەزرانـدنی پـرۆژەی‬
‫دەسـتـەخـوشـکـیـی تـر)‪.‬‬

‫کـۆبوونـەوەیـەکـی‬
‫گـەورە – کـۆنـفـرانسی‬
‫پرۆفیسۆرانی زانکۆی‬
‫تـەکـنیکی بـەغـداد‬

‫‪Martin Specht‬‬

‫‪29 – 28‬‬
‫داد و بەشی زمانی ئەڵمانی لە زانکۆی‬
‫سەالحەدین‪ .‬باڵیۆزی عێراق دکتۆر حسین‬
‫محمود فضللە الخطیب و نوێنەری حکوومەتی‬
‫هەرێمی کوردستانی – عێراق لە ئەڵمانیا‬
‫دڵشاد بارزانی زۆرجار لە چاوپێکەوتن‬
‫لەگەڵ خوێندکارانی بورسوەرگری عێراقدا‬
‫بەشدار بوون‪ .‬بەرپرسیاری هۆبەی ئێران و‬
‫عێراق لە دەزگای داد ئەلیسکاندەر هەریدی‬
‫بە بەردەوامی سەردانی هەرێمی کوردستان‬
‫و نـاوەنــد و بـاشـووری عـێـراق دەکـات‬
‫بەمەبەستی ئاڵوگۆر لە سەر ئاستی وەزارەت‬
‫و نوێنەرایـەتی زانکۆکان‪ .‬دیـپـلۆماتکـارانی‬
‫ئەڵمانیش لە بەغداد و هەولێر لەڕێی کفتوگۆوە‬
‫لەسەر ئاستی سیاسی زۆر بەرز بەدواچوون‬
‫بۆ ئەم دەستەخوشکییە دەکەن‪.‬‬
‫دووەم پـایـەی هـانـدەر لـە پــاڵ‬
‫خـوێنـدکـارانی بـورسـوەرگـر‪ ،‬پـەیـوەندی‬
‫دامـەزراوەیـیـیـە‪ :‬شەش بـەش لـە پـێـنـج‬
‫زانکۆی ئەڵمانی کە لە پرۆسەیەکی پێشتر‬
‫ڕاگەیەندراودا هەڵبژێردران‪ ،‬لە ‪٢٠٠٩‬ەوە‬
‫دەستەخوشکییان لەگەڵ چەندین زانکۆی‬
‫عێراقدا دروست کرد و بەسترانەوە بە‬
‫تۆڕێکی زانستی چڕەوە‪ .‬ناوەڕۆکی ئەو‬
‫دەستەخوشکییەش ئاڕاستەی پێداویستیەکانی‬
‫عێراق کران‪ :‬ئەم هاوکارییانە تەرخان کراون‬
‫بۆ زانسـتی ئـەندازیـاری و کـۆمـپـیـوتەر و‬
‫کشتوکاڵی و پالندانانی مرۆیی و ناوچەیی‬
‫(بڕوانە الپەرە ‪ ٩٢‬و دواتر)‪ .‬لە چوارچێوەی‬
‫ئەم بەرنامانەی دەستەخوشکییەدا پرۆفیسۆر‬
‫و مامۆستایانی زانکۆی ئەڵمانی و عێراقی‬
‫پێکەوە کار دەکەن – بۆ نموونە پەیڕەوی‬
‫خوێندنی نوێ دادەڕێژن بۆ دەستەخوشکە‬
‫زانکۆکانی عێراق و لێرەشدا بەردەوام شیاندن‬
‫و هاندانی کەنجە ئەکادیمییەکانی عێراق‬
‫لەبەرچاو دەگرن‪ .‬کارمەندان و خوێندکارانی‬
‫زانکۆکانی ئەڵمانیاش لەم چوارچێوەیەدا‬
‫سەردانی عێراق ئەنجام دەدەن – بێگومان‬
‫تائێستا لەبەر باری ئەمنی بەشێوەیەکی‬

‫گشتی تەنها بۆ هەرێمی کوردستان هاتوون‪،‬‬
‫چونکە باری ئاسایشی ئەوێ بەبەراورد لەگەڵ‬
‫بەشەکانی تری عێراقدا‪ ،‬ئارام و سەقامگیرترە‪.‬‬
‫ئەم پرۆژانە سەرەتا بۆ ماوەی سێ‬
‫ساڵ دیاری کرابوون و لە سەرەتادا تەنیا‬
‫لەالیەن ئەڵمانیاوە ساڵی بەبڕی ‪ ١.٥‬ملیۆن‬
‫یۆرۆ بودجەی بۆ دابین دەکرا‪ .‬لە ساڵی‬
‫‪٢٠١٢‬دا دەزگای داد ماوەی پرۆژەکانی هەموو‬
‫هاوکارییەکانی بۆ سێ ساڵی تر درێژ کردەوە‬
‫و بە پالندانان بۆ ئەوەی عێراقیش بودجەی بۆ‬
‫دابین بکات‪ ،‬بەرفراوانی کرد‪ ،‬بەاڵم ئەمەیان‬
‫تا ئێستا وەک پێویست نەکەوتووەتە بواری‬
‫جێبەجێکردنەوە‪ .‬هەر لە ‪ ٢٠١٤‬ەوە کۆمەکی‬
‫بەشێکی دووەم لە پرۆژەی دەستەخوشکی‬
‫زانکۆ دەکرێت – کە لە الیەنی ئەڵمانیاوە‬
‫دووبـارە لە خـەزنـەی وەزارەتـی دەرەوە‬
‫بودجەی بۆ دابین دەکرێت‪ .‬ئەمجاریان هەر‬

‫ئــەوی کــە پــێــویــســتـە‬
‫لــەسـەر ئــەوەی لــەســەر‬
‫هــەر دوو الیــەن بــۆژیان‬
‫و ڕۆح بـەخــشـیـن بــەم‬
‫دەســتــە خــوشـکــيــیــە‬
‫لـــەســـەر کـــاغـــەز‬
‫واژۆکـراو پـێـویـسـتـە‪،‬‬
‫ســووربــوون‪ ,‬کـراوەیـی‪،‬‬
‫و وزەی زۆر‪ ,‬بــیـرۆکـەی‬
‫پـەسـەند و پشـوودرێژیـيە‬
‫تـــا ڕادەیــەکــی زۆر‬

‫لـە سـەرەتـاوە مـەرجـی ئـەوەی تـیـادایـە کە‬
‫کۆنسێپتێکی هاوکاریـی دارایـی دووالیـەنـەی‬
‫بـۆ دانـرا‪.‬‬
‫تـەنـانـەت بـۆ دەزگـای دادیـش کـە‬
‫ئاڵوگۆڕی ئەکادیمی لە سەرانسەری جیهاندا‬
‫کارێکی ڕۆژانەیە بۆی‪ ،‬ئەم هاوکارییە لەگەڵ‬
‫عێراقدا‪ ،‬کە لە میدیاکانی ڕۆژئاوادا وەک واڵتی‬
‫تەقینەوە زۆرەکان ناسراوە‪ ،‬واتایەکی تایبەتی‬
‫هـەیـە‪ .‬ئـەوەی لـەسـەر هـەر دوو الیـەن بـۆ‬
‫ژیان و ڕۆح بەخشین بەم دەستەخوشکییەی‬
‫لەسەر کاغەز واژۆکراو پێویستە‪ ،‬سووربوون‪،‬‬
‫کراوەیی‪ ،‬وزەی زۆر‪ ،‬بیرۆکەی پەسەند و‬
‫پشوودرێژییە تا ڕادەیەکی زۆر‪ .‬کولتوری‬
‫جـیـاوازی بـەخـشـین و بـورس (زەمـالـە) و‬
‫کارگێری و پرۆسەی بـڕیـاردانـی نـاوەنـدی‬
‫لە عـێراقـدا هـەمـیـشـە و دووبـارە کـێـشـە و‬
‫گرفتیان دروست کردووە‪.‬‬
‫سـەرەڕای ئـەمـەش‪ ،‬جـێ پـەنـجـەی‬
‫گۆڕانکاری لە ڕێگەی ئاڵوگۆڕی ئەکادیمی کە‬
‫دەزگای داد لە عێراق دەستی پێ کردووە‪ ،‬لە‬
‫چەندین شوێن دیارە‪ :‬بۆ نموونە‪ ،‬لە کۆرسە‬
‫پڕەکانی بەشی ئەڵمانی لە زانکۆی سەالحەدین‬
‫کە بە هاوکاری لەگەڵ هێردەر ئیستیتووی‬
‫الیبتـسـیـگ دامـەزراوە‪ .‬چـەنـد کـیلۆمـەتـرێک‬
‫بەوالوە سەنتەری زانیاری داد هەیە کە ڕاوێژ‬
‫بۆ عێراقییەکان دەکات سەبارەت بە ڕەوشی‬
‫خوێندنی بااڵ و توێژنەوە لە ئەڵمانیا؛ یان لە‬
‫وانەکانی یەکەم دەستەی ئەو دەرچووانەی‬
‫کە بەسەرکەوتوویی لە ئەڵمانیاوە بۆ عێراق‬
‫گەڕانەوە و ئێستا خۆیان بوون بە نەوەی‬
‫ئـەکـادیـمی نـوێ‪ .‬لـە مـاوەی یـەکـەم پـێـنـج‬
‫ساڵیدا هاوبەشی ئەکادیمی زیاد لە هەزار و‬
‫هەشتسەد پرۆفیسۆر و مامۆستای زانکۆ و‬
‫خوێندکاری دۆکتۆرا و خوێندکاری تری لە‬
‫ئەڵمانیا و عێراق خستە «جووڵە» بە واتای‬
‫جـۆراوجـۆری وشـە لـە چـەند الیـەکـەوە –‬
‫سەبارەت بە شوێن‪ ،‬بە بابەت و دووبارە و‬
‫سێبارە لە رووی مرۆییەوە‪.‬‬

‫پــەرنــامـەی‬
‫خــەرج بــۆ‬
‫خوێندکارانیبورسوەرگر‬
‫حــکــومــەتــی‬
‫عــێــراق‬
‫بــەغ – داد‬

‫ســـاڵ‬

‫‪2009‬‬
‫‪2010‬‬
‫‪2011‬‬
‫‪2012‬‬

‫‪ ٢٠١٣‬بە خەماڵندن‬

‫(سەرچاوە ‪ :‬دەزگای داد)‬

‫وەزارەتی خ ب و ت ز بەغدا‬

‫دەزگــای داد‬

‫‪ ١ ٦ ٤٤٥ ١‬یــۆرۆ‬

‫‪ 164451‬یــۆرۆ‬

‫‪ ٦ ٢ ٤ ٩ ٢ ٠‬یــۆرۆ‬

‫‪ 624920‬یــۆرۆ‬

‫کــورد – داد‬

‫وەزارەتی خ ب و ت ز ‪ /‬ح هـ ک‬

‫‪ ١218910‬یــۆرۆ‬

‫‪ 1218910‬یــۆرۆ‬

‫‪ 12 4622‬یــۆرۆ‬

‫‪ 1 3 5 43 29‬یــۆرۆ‬

‫‪ 1354329‬یــۆرۆ‬

‫‪ 615 408‬یــۆرۆ‬

‫‪ 108512 3‬یــۆرۆ‬

‫‪ 65 8049‬یــۆرۆ‬

‫‪ 658049‬يــورو‬

‫فــەزای زانــکــۆکــان‬

‫بــاکــگــراونــد‬

‫گــەشــەکــردن و رووخــان و‬
‫هــیـوای نــوێ‬
‫خـوێـندنی بـااڵ لە عـێراق کە سـەردەمـانـێـک نـمـوونـەیی بـوو‪ ,‬لـە دوای جـەنگـەوە لـەبـەردەم سـەرەتـایـەکـی‬
‫نــوێــدا بـوو‪ .‬لـەو کـاتـەوە عـێراق بـە هـاوکـاری کـۆمـەڵـگـای نـیـودەوڵـەتــی کـار لـەسەر‬
‫بـەرەوپـێـشـبـردنی زانـکـۆکـان و سـەنـتـەرەکـانی تـوێـژیـنـەوە دەکـات‬
‫دەق‪ :‬ئــەلــبــریــشــت مــێــتــســگــەر‬

‫لـ‬

‫ـە سـااڵنـی حەفتای سەدەی ڕابردوودا‬
‫سیستەمێکی خوێندنی بااڵی زیندوو‬
‫لە عێراق هەبوو‪ :‬لەو سەردەمەدا‬
‫توێژینەوە و پەیڕەو و پرۆگرام لە زانکۆکاندا –‬
‫پێش هەموو شتێک لە زانستە سرووشتییەکاندا‬
‫– وەک هاوچەرخترین و بەهێزترینی ڕۆژهەاڵتی‬
‫ناوەڕاست هەژمار دەکران‪ .‬زۆربەی زانکۆکان‬
‫لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی کارەکانیان ئەنجام‬
‫دەدا و لە جیهانی عەرەبیشدا پێشڕەو بوون‪.‬‬
‫پەیوەندییەکی جۆراوجۆری زانستی لەگەڵ‬
‫واڵتانی ڕۆژئاوادا لە ئارادا هەبوو‪ .‬تەنانەت‬
‫ئەڵمانیا و عێراق کۆمەڵێک پرۆژەی هاوبەشیان‬
‫هەبوو‪ .‬رژێمی حزبی بەعس کە لە ‪١٩٦٨‬دا‬
‫دەسەاڵتی گرتە دەست‪ ،‬سامانی نەوتی تەرخان‬
‫کرد بۆ ئەوەی لە رووی زانستەوە بگاتە‬
‫ئاستی رۆژئاوا و هاوشانیان بێت‪ .‬ئەوەی جێی‬
‫سەرنجڕاکێشان بوو‪ ،‬ئەو سەردەمە پشکی‬
‫ئافرەتان بوو – جا چ لە نێو خوێندکاراندا و‬
‫چ لەناو مامۆستایانی زانکۆدا‪ .-‬حزبی بەعس‬
‫دەیویست واڵتێکی نیشتیمانی عەرەبی مۆدیرن‬
‫دابمەزرێنێت و بۆ ئەم مەبەستەش پێویستی‬
‫بە خەڵکی باش هەبوو لە دەرچووانی زانکۆ‪.‬‬
‫ئەمە تەنیا بە ڕێژەیەکی زۆر کەم پەیوەیندی‬
‫بە سەرفرازی کۆمەاڵیەتییەوە هەبوو‪ ،‬بەالی‬
‫کەمەوە مەبەستی ڕژێم ئەوە نەبوو هاوواڵتیی‬
‫بەسوود بەرهەم بهێنێت‪.‬‬
‫لەگەڵ داگیرسانی شەری نێوان عێراق‬
‫و ئێراندا ئەو گەشەکردنە زانستییە دووچاری‬
‫یەکەم گورز بوو‪ .‬ئێدی هەموو سەرچاوە‬
‫داراییەکان بۆ جەنگی دژی کۆماری ئیسالمی‬
‫ئێران خەرج دەکران‪ .‬کاتێک هەر دوو واڵت لە‬
‫ساڵی ‪١٩٨٨‬دا ڕێککەوتننامەی ئاشتییان واژۆ‬

‫کرد‪ ،‬هیوای ئەوە هەبوو کە عێراق بە ئاقاری‬
‫هەمواربوون و ئارامیدا بڕوات‪ .‬بەاڵم هێڕشی‬
‫عێراق بۆ سەر کوێت لە ئابی ‪١٩٩٠‬دا ئەو‬
‫هیوایەی بنبڕ کرد و زانکۆکانی بەرەو ئاڕاستەی‬
‫قوناغێکی سەخت برد‪ .‬کاتێک سەربازانی واڵتە‬
‫یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ئاداری ‪ ١٩٩١‬دا‬
‫کوێتیان رزگار کرد‪ ،‬نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ‬
‫سااڵنی دواتر گەمارۆی بەسەر عێراقدا سەپاند‪.‬‬
‫زانکۆکانیش دووچاری پێوەناڵین بوون – نەک‬
‫هەر تەنها بە هۆی کورتهێنان لە دارایی گشتیدا‪،‬‬
‫بەڵکو لەبەرئەوەی گەمارۆ و زیادڕەوی ڕژێمیش‬
‫لە نەخۆشی دەروونی خۆ بە زلزانی ئاڵوگۆڕی‬
‫ئەکادیمی و زانستی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیدا‬
‫تا ڕادەیەکی زۆر مەحاڵ کرد‪ .‬ژمارەیەکی‬
‫زۆر لە مامۆستایانی زانکۆ بەرەو هەندەران‬
‫هەڵهاتن – سەرەتای کۆچی کوشەندەی عەقڵ‬
‫–‪ ،‬هەندێکیشیان وەفایان بۆ نیشتمان مایەوە‪،‬‬
‫بەاڵم تا ئاستێکی زۆر بە دوورەپەرێزی کاریان‬
‫دەکرد‪ .‬بەمشێوەیەش خوێندنی بااڵ پاشەکشەی‬
‫کرد بۆ کاتی پێش دەستپێکردنی پەرەسەندنی‬
‫دیکتاتۆریەتی بەعس‪.‬‬
‫بەاڵم نزمترین پلە لە نیسانی ‪٢٠٠٣‬دا بوو‪.‬‬
‫جۆرج دەبڵیو بۆش‪ ،‬سەرۆکی پێشووی واڵتە‬
‫یەکگرتوەکانی ئەمریکا دووبارە سەربازەکانی‬
‫ڕەوانەی میسۆپۆتامیا کرد بۆ ئەوەی ئەم‬
‫جارەیان سەدام حوسێن بەیەکجاری لەسەر‬
‫دەسەاڵت ال ببات‪ .‬دووای رووخانی رژێمیش‪،‬‬
‫پشێوی وئاژاوە لە بەغداد و شارەکانی تریش‬
‫تەشەنەی کرد‪ .‬تااڵنکردنیش تا ڕادەیەک‬
‫تێکڕای هەموو شتێکی گرتەوە کە پەیوەندی بە‬
‫ڕژێمی نەفرەت لێکراوی دیکتاتۆرەوە هەبوو –‬
‫ئەمەش نەک هەر تەنها وەزارەتەکان وسەردابی‬

‫دەزگای هەواڵگری و بنکەکانی پۆلیس‪ ،‬بەڵکو‬
‫زانکۆکانیشی گرتەوە‪ .‬لە دووکەڵی «گڕ و‬
‫ئاگری خۆشی»دا کۆمپیوتەر و دەزگا و‬
‫ئامێری فێرگە و تاقیگەکان لەناوبران‪ ،‬یاخود‬
‫تااڵن کران و تەواوی کتێبخانەکان کە کۆمەڵێک‬
‫دەستنووسی مێژوویی زۆر بەهاداریان تێدا‬
‫بوو‪ ،‬شوێنەواریان نەما‪ .‬عێراق بیرەوەری‬
‫زانستی خۆی لە دەست دا‪.‬‬
‫ئەمەیان کاتژمێر سفر بوو‪ .‬بەهەرحاڵ‬
‫لەوساوە دەرفەتێک هاتە پیش بۆ دامەزراندنی‬
‫سیستەمێکی خوێندنی زانکۆ و خوێندنی بااڵ کە‬
‫لە خزمەتی بەرژەوەندی دیکتاتۆریەتدا نەبێت‪،‬‬
‫بەڵکو بەشداری لە بنیاتنانی کۆمەڵگایەکەی‬
‫دیموکراتیدا بکات‪ .‬عێراق بە حوکمی سامانی‬
‫نەوت پارەی پێویستی هەیە‪ .‬جگە لەمەش‪،‬‬
‫ئەو گۆشەگیرییە ئەکادیمییە لە ئارادا نەما‪.‬‬
‫خوێندکارانی عێراقی دیسان دەتوانن ڕوو لە‬
‫واڵتانی ڕۆژئاوا بکەن و ئەو زانستەی لەوێ‬
‫بەدەستی دەهێنن‪ ،‬لەدوای گەڕانەوەیان بۆ‬
‫عێراق‪ ،‬بۆ ئاوەدانکردنەوەی عێراق تەرخانی‬
‫بکەن و بەکاری بهێنن‪.‬‬
‫ئەمڕۆ لە ناوەند و باشووری عێراقدا‬
‫نیو ملیۆن خوێندکار هەیە و لەوێ بیست و‬
‫چوار زانکۆی دەوڵەتی و چل و دوو پەیمانگای‬
‫تەکنیکی هەیە‪ ،‬جگە لە بیست و پێنج کۆلێژی‬
‫ئەهلی تایبەت‪ .‬بەناوبانگترین و کۆنترینیان‬
‫زانکۆکانی بەغداد موستەنسریەن لە پایتەختی‬
‫عێراق‪ .‬زۆربەی زانکۆ تازە دامەزراوەکان‬
‫پسپۆڕیی تایبەتیان هەیە‪ ،‬بۆ نموونە‪ ،‬لە بەسرە‬
‫زانکۆیەک دامەزرێندراوە بۆ خوێندنی نەوت‬
‫و گاز و وزەی شیاوی نوێبوونەوە‪.‬‬
‫ئێستا دامەزراندنی دوو زانکۆی‬

‫‪Tim Wegener‬‬

‫زانکۆی تەکنیکی بەغداد ئاوات و خۆزگەی گەورەی بۆ داهاتوو هەیە‬

‫نزیکەی نیوەی ئەم خوێندکارە کوردانە ئافرەتن‬

‫‪Martin Specht‬‬

‫رێــخــۆشــکــەر‬

‫بــاکــگــراونــد‬

‫پـرۆفـیـسۆر عـبد ذیـاب الـعـجـیـلـی وەزیـری‬
‫خـوێـنـدنـی بـااڵ و تـوێـژنـەوەی زانـستی‬
‫پـێـشـووی عـێـراق‬

‫‪Martin Specht‬‬

‫پرۆفیسۆر فازل ئەلعامیری‪ ،‬پاشکۆی کولتوری‬
‫باڵوێزخانەی عێراق لە بەرلین یاوەر بوو‬
‫لەگەڵ ئەو هاوکاریییەی لەگەڵ دەزگای داد‬
‫ئەنجامدەدرێت‪ .‬لە کۆبوونەوەیەکی خوێندکارانی‬
‫بورسوەرگری عێراق بە خۆشحاڵیەوە بەچڕی‬
‫لەگەڵ خوێندکاراندا قسە و باسی دەکرد‬

‫‪Fulvio Zanettini/WDR‬‬

‫«دەزگـای داد کـەش و هـەوايـەکی‬
‫زۆر بـاشی دابـین کـرد بـۆ‬
‫خـوێنـدکـاران‪ .‬بـۆ هـەمـوویـان‬
‫ئـەڵـمـانیـا جـێـی‬
‫ســەرنـجـڕاکـێــشـانـە»‬

‫دکـتۆر عـەمـار حـەسـەن الـسـحـراوی ‪،‬‬
‫شـارەزای خـوێـنـدنی بـااڵ و دیـپـلۆمـاتـکـار لـە‬
‫بـاڵوێــزخـانـەی عـێراق ‪ ،‬واشـیـنـتـۆن‬

‫«ئـەگـەر تـەنها یەک ساڵ ئەمن‬
‫و ئـاسـایـشی راسـتـەقـیـنە‬
‫سەقامگیر بێـت ‪ ،‬ئەوا بێـگـومان‬
‫هـەنـگاوێکی گـەورە بـەرەو‬
‫پێـشـەوە دەنـێـیـن»‬

‫بــاکــگــراونــد ‬

‫زانستی کشتوکاڵی لە پارێزگای بابل و زیقار‬
‫لە ئارادایە‪ ،‬ئەوەی زیقاردار تایبەت دەبێت بە‬
‫کشتوکاڵی ئۆرگانی (عضوي)‪ .‬جگە لەمەش‪ ،‬دوو‬
‫سەنتەری زانکۆیی پزیشکی لە بەغداد و کوفە‬
‫دادەمەزرێندرێن‪ .‬هەریەک لەم سەنتەرانە چوار‬
‫کۆلێژ لەخۆدەگرێت‪ ،‬کۆلێژی پزیشکی مرۆیی و‬
‫پزیشکی ددان و دەرمانسازی و پەرستاری‪.‬‬
‫بەاڵم خۆ بەمانە کۆتایی بە کێشەکان‬
‫نایەت‪ .‬گەورەترین کێشە‪ ،‬نەبوونی ئەمن و‬
‫ئاسایشە‪ .‬بە پێی گوتەکانی سامیە سەعداوی‪،‬‬
‫هەڵسۆڕاوی پرۆژەی خویندنی زانکۆ لە‬
‫نووسینگەی یۆنیسکۆ بۆ عێراق کە بارەگای‬
‫لە عەمانە‪ ،‬لە رووخانی ڕژێمی دیکتاتۆری‬
‫بەعسەوە تا ئێستا بەالی کەمەوە پێنجسەد‬
‫مامۆستای زانکۆ کوژران و زیاتر لە دوو هەزار‬
‫مامۆستای تری زانکۆ واڵتییان بەجێهێشتووە‪.‬‬
‫تاوانباران و بکوژەکانیش نەگیراون و دەستنیشان‬
‫نەکراون‪ .‬هیچ زانیارییەکیش سەبارەت بە پاڵنەری‬
‫ئەم کردەوانە نییە‪ ،‬جگە لە مەزەندەکردن‪.‬‬
‫ئاشکرایە ئەو رووناکبیرانەی خوازیاری‬
‫دامەزراندنی عێراقێکی مۆدیرن و سیکۆالرن‪،‬‬
‫بوون بە دڕك لە چاوی ئەو تاوانبارانەدا‪.‬‬
‫بەرنامەکانی ئاڵوگۆری ئەکادیمیش لەژێر‬
‫ئەو بارە ئەمنیە سستەدا دەناڵێنێت‪ .‬عەمان خۆی‬
‫وەک شوێنێکی ئەلتەرناتیف بۆ ورکشۆپ و‬
‫سیمینارەکانی یۆنیسکۆ دەخاتەڕوو‪ .‬رێکخراوی‬
‫نەتەوە یکگرتوەکان بۆ پەروەردە و زانست‬
‫وکولتور لە هەوڵ و کۆششی ئەوەدایە ئاستی‬
‫خوێندن لە زانکۆکانی عێراق بگەێێنێتە ئاستی‬
‫سەردەمانی جارانی‪ .‬سەرەتایش مەبەست ئەوە‬
‫بوو داتا و زانیاری کۆبکرێتەوە و بزانرێت چەند‬
‫سەنتەری توێژینەوەی زانکۆیی و نازانکۆیی لە‬
‫عێراق هەیە و بە چ شێوازێک زیندوو دەکرێنەوە‪.‬‬
‫سامیە شەعراوی باس لە سەد و نۆ سەنتەری‬
‫توێژینەوە لە عێراق دەکات‪ .‬ئەوەی بە پلەی‬
‫دووەمیش دێت‪ ،‬مسۆگەرکردنی کواڵیتییە‪.‬‬
‫مامۆستایانی زانکۆکانی عێراق سەردانی عەمان‬
‫دەکەن و بەشداری لە ورکشۆپ و سیمینارەکاندا‬
‫دەکەن‪ .‬پێویستە وەزارەتی خوێندنی بااڵ و‬
‫توێژینەوەی زانستیش ستروکتوردروست بکات‬
‫بۆ چاودێریکردنی بەرەوپێشچوونی زانکۆکان‪.‬‬
‫چواردە زانکۆ لە واڵتانی ڕۆژئاوو لە پاڵ‬
‫ئەوانیشەوەو لە لوبنان و ئوردون و تورکیا‬
‫بەشداری لە بەرنامەی یۆنیسکۆدا دەکەن‪ .‬لە‬
‫ئەڵمانیاوە زانکۆی هامبۆرگ بەشداری دەکات‪.‬‬
‫یۆنیسکۆ لەگەڵ بڕیاردەرانی زانکۆکاندا زۆر لە‬
‫نزیکەوە هاوکاری دەکات‪« :‬بۆ ئەوەی شتێک‬
‫بگۆڕدرێت‪ ،‬ئەمە پێویستە» شەعراوی ئاماژەی‬
‫پێ دا‪ .‬جگە لەمەش‪ ،‬لە گوتەکانیدا هاتووە «ئێمە‬
‫خۆشحاڵین لە مەڕ ئەو هاوکارییە باشەی‬
‫لە ‪٢٠١١‬ەوە لەگەڵ وەزیری خوێندنی بااڵ‬
‫و توێژینەوەی زانستی عێراق عەلی االدیب و‬
‫لە الیەن حکومەتی هەریمی کوردستانیشەوە‬

‫لە دوای رووخانی ڕژێمی‬
‫دیکتاتۆری بەعسەوە بەالی‬
‫کەمەوە پێنج سەد‬

‫‪500‬‬

‫مامۆستای زانکۆ‬
‫کـوژران و زیاتـر لـە‬
‫دوو هـەزار مـامـۆسـتـای‬
‫تـری زانـکــۆیـش واڵتـیـان‬
‫بـەجـێـهـێـشـتـووە‬

‫‪2000‬‬

‫لەگەڵ وەزیران دالوەر عەالدین و عەلی سەعید‬
‫پەیڕەو دەکرێت‪ .‬هەموویان سوورن لەسەر‬
‫ئەوەی پەرەسەندنی عێراق لە ڕێگەی خوێندن‬
‫بەکردەوە بەرەوپێش ببەن»‪.‬‬
‫لە پاڵ کێشەی ئەمن و ئاسایشدا‪ ،‬ئەو‬
‫کەلێنەی لە نێوان شیعە و سوونەدا هەیە‬
‫لە کاتی ئێستادا ئەم هاوکارییە لە بواری‬
‫زانکۆکاندا سەخت دەکات‪ .‬بە بۆچوونی دکتۆر‬
‫عەمار حەسەن ئەلسەحراوی‪ ،‬کە جێگری‬
‫سەرۆکی پاشکۆی کولتووری لە باڵوێزخانەی‬
‫عێراق لە واشینتۆن و هەتا ‪ ٢٠١١‬جێگری‬
‫وەزیری خوێندنی بااڵو توێژینەوەی زانستی‬
‫عێراق بووە‪ ،‬سیاسەتمەداران رۆڵێکی ئێجگار‬
‫گەورە لە پرۆسەی خوێندن دەگێرن‪ .‬دکتۆر‬
‫ئەلسەحراوی گلەیی ئەوە دەکات «کاتێک‬
‫حکومەت خاوەن بڕیار بێت‪ ،‬هەرگیز خەڵکی‬
‫شیاو و شارەزا و پسپۆر لەسەر پۆستە‬
‫پلەبەرزەکاندا دانامەزراندرێن»‪ .‬لەبری ئەوە‪،‬‬
‫وەک ئاماژەی پێ دەکات‪ ،‬ئەو پۆستانە بە پێی‬
‫پێوەری تایفەگەری و ئایینزایی دەدرێن‪ ،‬بەاڵم‬
‫نەک لەسەر بنەمای پسپۆڕی و لێهاتوویی‪.‬‬
‫دکتۆر ئەلسەحراوی دەڵێت‪« :‬ئێمە پێویستیمان‬
‫بە نامەرکەزیەت هەیە» لەبەرئەوەی ئیدارە‬
‫و کارگێڕی رۆڵێکی ئێجگار گەورە دەگێڕن‪،‬‬
‫بەپێچەوانەی زانستەوە کە ڕۆڵی ئێجگار‬
‫بچووکە‪« .‬جگە لەمەش‪ ،‬سەرۆک زانکۆکانیش‬
‫دەسەاڵتێکی زۆر گەورەیان هەیە‪ ،‬ئەمەش دەبێتە‬

‫ ‬

‫‪33-32‬‬

‫مایەی ڕێگری لە گۆڕانکاری بەرەو باشتر»‪.‬‬
‫دکتۆر ئەلسەحراوی درێژە بە وتەکانی دەدات‬
‫و دەڵێت زۆربەی سیاسەتمەداران ئامادەن‬
‫یاسا پێویستەکان بگۆڕن‪ ،‬بەاڵم ئیش و کاری‬
‫پەرلەمان جیڕ و قورسە‪ .‬هەرچۆنێك بێت‪:‬‬
‫هەرچەندە دیموکراتیزەکردن پرۆسەیەکی‬
‫درێژخایەنە‪ ،‬ئەمڕۆ روونی و شەفافیەتێکی‬
‫بەرچاو هەیە بە بەراورد لەگەڵ ڕابردوودا‪.‬‬
‫دکتۆر ئەلسەحراوی دەڵێت «خاوەنی بڕیار‬
‫کەوتووەتە ژێر گوشاری گشتی شەقام»‪ .‬بەش‬
‫بەحاڵی خۆی‪ ،‬جگە لەمەش‪ ،‬ئارەزوومەندی‬
‫ئەوەیە ژمارەی زانکۆی ئەهلی تایبەت زیاد بکات‪،‬‬
‫ئەمەش دەبێتە مایەی هاندانی داهێنان و هێنانی‬
‫وەبەرهێنان لە دەرەوەی واڵتەوە بۆ عێراق‪ .‬بەاڵم‬
‫ئەمەش بە باری ئاسایشی واڵتەوە پەیوەستە‪.‬‬
‫باری خوێندنی زانکۆ لە ناوچەی هەرێمی‬
‫کوردستان جیاوازی هەیە‪ .‬لەوێ بارودۆخی‬
‫ئەمن و ئاسایش ئارامترە‪ ،‬لەبەرئەوەش‬
‫هاوکاری لەگەڵ هاوبەشە نێودەوڵەتییەکان‬
‫ئاسانترە‪ .‬لە هەرێمی کوردستان نۆزدە زانکۆ‬
‫هەیە کە دەوڵەتین‪ ،‬یان لە الیەن دەوڵەتەوە‬
‫پەسەندکراون‪ ،‬لەوانە؛ زانکۆی ئەمریکی عێراق‬
‫لە سلێمانی کە تیایدا خوێندن بە زمانی ئینگلیزییە‪.‬‬
‫بەشێوەیەکی گشتی‪ ,‬کۆی خوێندکاران‬
‫لە ناوچەی هەرێمی کوردستان لە ناوچە‬
‫کوردنیشینەکەی باکووری عێراقدا نزیکەی سەد‬
‫هەزار دەبن و نزیکەی نیوەی ئەو خوێندکارانە‬
‫کچن‪ .‬حکوومەتی کوردیش هاوکاری پتەو و‬
‫سەرکەوتوو لەگەڵ دەزگای داد دەکات‪ .‬دکتۆر‬
‫عەمار ئەلسەحراوی دەڵێت «پێشکەوتنەکانی‬
‫کورد بۆ منێش جێی سەرنجن»‪ .‬دیپلۆماتکاری‬
‫ناوەندی عێراقی دکتۆر عەمار ئەلسەحراوی‬
‫ئاماژە بەوەش دەکات کە کورد بە زیاتر لە دە‬
‫ساڵ لە پێش بەشەکانی تری عێراقەوەیە‪ .‬دوای‬
‫شەڕی کەنداو لە ساڵی ‪١٩٩١‬دا دەسەاڵتی‬
‫واڵتانی ڕۆژئاوا ناوچەی قەدەغەی فڕێنی فڕۆکە‬
‫جەنگییەکانی عێراقیان بەسەر ئاسمانی ناوچە‬
‫کوردیەکاندا سەپاند و لەو کاتەوە کورد لەو‬
‫ناوچەیەدا خۆی حوکمی خۆی دەکات‪ .‬هەرێمەکە‬
‫لە ڕێی تورکیاوە دەروازەیەکی کراوەی هەبوو‬
‫بۆ بەدەستهێنانی زانستی رۆژئاوا‪ .‬کورد ئەم‬
‫هەل و دەرفەتە مێژووییەی قۆستەوە بۆ‬
‫درووستکردن و دامەزراندنی ژێرخانی دەوڵەتی و‬
‫ئەمە زەمینەی خوێندنی زانکۆشی گرتەوە‪.‬‬
‫بەش بە حاڵی عێراق‪ ،‬دکتۆر عەمار‬
‫ئەلسەحراوی سەرەڕای رەخنەکانی لە باری‬
‫ئێستادا‪ ،‬بەئومێدە و دەڵێت زۆربەی زۆری‬
‫سیاسەتمەدارانی عێراق دانیان پێدا ناوە کە‬
‫سیستەمی نوێی خوێندنی زانکۆ ڕێگایەکە‬
‫بەرەوە داهاتوو‪ .‬ئەو دەڵێت‪« :‬ئەگەر تەنها‬
‫یەک ساڵ ئەمن و ئاسایشی ڕاستەقینە‬
‫سەقامگیر بێت‪ ،‬ئەوا بێگومان هەنگاوێکی‬
‫گەورە بەرەو پێشەوە دەنێن»‪.‬‬

‫وێــنـە‬

‫«نـوێ ‪ ،‬جـیـاواز‪،‬‬
‫هــانــدەر» ‪:‬‬
‫خـوێــنـدکـارانی‬
‫بورسوەرگر دەربارەی‬
‫ئـەزمـوونی خـۆیـان‬
‫لـە زانـکـۆکـانـی‬
‫ئـەڵـمـانـیـا‬

‫خــوێـنــدکــاری‬

‫مـحـەمەد الـمـالـیـکـی‬
‫خوێندکاری بەشی ئینگلیزییە لە زانکۆی بەسرە و لە زانکۆی هومبۆلت لە بەرلین نامەی‬
‫دوکتۆرا دەنووسێت‪ .‬نامەکەی ئەم ناونیشانەی هەیە‪« :‬من بە شێوازێکی رەخنەگرانە‬
‫بیر دەکەمەوە‪ ،‬کەواتە من هەم‪ :».‬پیادەکردنی لێزانینی بیرکردنەوەی رەخنەگرانە لە وانە‬
‫گوتنەوەدا بە خوێندکارانی بەشی ئینگلیزی لە زانکۆی بەسرە لە عێراق‬

‫>>‬

‫‪Metin Yilmaz‬‬

‫زیادەڕۆیییە ئەگەر ئەمە بڵێم‪ ،‬بەاڵم سەرەڕای ئەوەش هەر دەیڵێم‪ :‬دەزگای داد زۆر مەزنە‪ .‬یەکەم؛‬
‫لەبەرئەوەی هەل و دەرفەتی بە من بەخشی لە ئەڵمانیا بخوێنم‪ .‬دووەمیش؛ لەبەرئەوەی لە ڕێگەی کارمەندانیان‬
‫بـەشـێـوەیەکی زۆر جـوان هاوکاـری خۆم و خـێزانەکـەم بـوون و منـداڵی دووەمـمـان لێرە لە دایک بوو‪ .‬سێیەم؛‬
‫لەبەرئەوەی بە بەردەوامی کۆبوونەوە بۆ خوێندکارانی بورسوەرگر ساز دەکرا‪ .‬ئەم ئاڵوگۆڕە هەمیشە بوو بە‬
‫مایەی یارمەتی بۆ من تا چاو لەسەر خوێندنەکەم دابنێم و بە جۆشەوە خۆمی بۆ تەرخان بکەم‪ .‬بۆ زۆربەی ئێمە‬
‫سەرەتا بارودۆخ لە ئەڵمانیا جێی مەترسی بوو‪ ،‬بەتایبەتیش لەبەر زمانەکەی‪ .‬ئەمڕۆ دەتوانم بڵێم‪ :‬هیچ شتێک ئاسان‬
‫نییە‪ ،‬بەاڵم هیچ شتێکیش مەحاڵ نییە‪ .‬مرۆڤ دەبێت بە ڕێگای خۆیدا بڕوات و خۆیشی بڕیار بۆ خۆی بدات‪ .‬لەم‬
‫چوارچێوەیەدا پێویستە هەمووان سوود لەو هاوکاریییە باشە وەربگرن کە لێرەدا هەیە‪ .‬ئەوەی کە من فێری بووم و‬
‫بایەخی دەدەمێ‪ ،‬ئەو سیستەمە کۆمەاڵیەتییە لە ئەڵمانیا ؛ لێرە هەموو مرووڤەکان یەکسانن‪ .‬من بەرلینم زۆر خۆش‬
‫دەوێت‪ .‬بەرلین شاریکی جیهانییە و من تیایدا بووم بە مرۆڤێکی کراوە‪ .‬شتێکی تریش‪ :‬سرووشتی شارەکە زۆر‬
‫نایابە‪ .‬من دەمەوێت دوای گەڕانەوەم بۆ عێراق کار لەسەر ئەوە بکەم کە سیستەمی خوێندن لە زانکۆکاندا ریفۆرم‬
‫بکرێت و چاکسازی بۆ بکرێت‪.‬‬

‫بـنـار جـەالل عـەلـی‬
‫خوێندکاری زانکۆی سلێمانییە و خوێندنی ماستەری بە پێی بەرنامەی ماستەر بە‬
‫ئینگلیزی لە ئەندازیاری پزیشکی زیندەوەری لە زانکۆی مارتین ‪ -‬لوتەر لە هالە‬
‫– ڤیتینبێرگ تەواو کردووە‪ .‬لە چوارچێوەی ماستەرنامەکەیدا لەسەر شێوازێکی‬
‫تیمارکردن لە چارەسەرکردنی نەخۆشی شێرپەنجەی خوێن لە نەخۆشخانەی‬
‫زانکۆی الیپتسیگ کار دەکات‪.‬‬

‫>>‬

‫ئەو ستاندارد و ئاستە بەرزەی‬
‫توێژینەوەی نەخۆشی شێرپەنجە لە‬
‫ئەڵمانیا جێی سەرنجی گەورەیە بۆ من‪.‬‬
‫ئـەنـدازیـاری پـزیـشـکـی زیـنـدەوەری –‬
‫بـەتـایـبەت لـە بـەشـە تەکـنـیـکـیـیـەکەیدا‬
‫– سـەرەتـا دەبوو خـۆمی لـەگــەڵــدا‬
‫بـدۆزمـەوە و هـیـچ ئـاسـان نـەبـوو‪.‬‬
‫بـەاڵم لـە دواییـدا سـەرکـەوتوو بووم‪.‬‬
‫لەگەڵ زمانی ئەڵمانیش کێشەی خۆم‬
‫هەبوو‪ .‬ئامۆژگاری هەر خوێندکارێکی‬
‫بورسوەرگری نوێ دەکەم تا زووە‪،‬‬
‫باشتر وایە هەر لە واڵت بە وەرگرتنی‬
‫وانەی زمانی ئەڵمانی دەست پێ بکات‪.‬‬
‫ئەوسا ڕەنگە پەیوەندی دروستکردن‬
‫لەگەڵ ئەڵمانەکاندا ئاسانتر بێت‪ .‬هەبوونی‬
‫کۆرسی ئاڕاستەوانیش سەبارەت بە‬
‫کولتوور و سیستەمی خوێندن لە ئەڵمانیا‬
‫یارمەتیدەرێکی باشە‪ .‬ئەوەی لە پاڵ‬
‫خوێندنەوە بە باشی دەزانم هەلی گەشت‬
‫وسەفەرکردنە‪ .‬بەش بە حاڵی خۆم‪ ،‬بۆ‬
‫نموونە‪ ،‬لە فەرەنسا و بەلجیکا و هۆڵەندا‬
‫سەردانی مۆزەخانەی زۆر نایابم کردووە‪.‬‬
‫کارێکی زۆر جوانە ئاشنایەتی لەگەڵ‬
‫کولتووری تردا پەیدا بکەیت‪ .‬ئامۆژگاری‬
‫هەموو خوێندکارانی تر لە بەرنامەی‬
‫بورس دەکەم‪ :‬کراوە بن بۆ شتی نوێ و‬
‫ئەوەندەی دەکرێت فێر بن و تا دەکرێت‬
‫هێز و توانای لێ وەربگرن‪.‬‬

‫زێـوەر حـوسـێـن شـاهـیـن‬
‫ئەندازیاری میکانیکە لە عێراق و وەک هەڵسوڕاوێک لە کەرتی تایبەت کاری‬
‫کردووە‪ .‬ئێستا لە زانکۆی رووەر لە بۆخوم لە چوارچێوەی ئەندازیاریی‬
‫میکانیکدا تەکنۆلۆژیای گەرمی و ساردی و هەواسازی دەخوێنێت‪.‬‬
‫بابەتەکەی بریتییە لە وزەی شیاوی نوێکردنەوە و ناونیشانی بابەتی نامەی‬
‫دکتۆراکەیشی ئەمەیە‪ :‬پەرەپێدانی میکانیزمی چڕی کەمکراوەی کیمیاویی‬
‫بزوێنەر بۆ بەرهەمهێنانی سووتەمەنی ژیانداری‪.‬‬

‫>>‬

‫)‪Metin Yilmaz (2‬‬

‫سەرەتا لە شتوتگارت دەستم‬
‫بە خوێندن کرد‪ ،‬بەاڵم لەوێ لەگەڵ‬
‫سەرپەرشتیارەکەمدا پێک نەهاتم و ڕێک‬
‫نەکەوتم‪ ،‬لەبەرئەوە خوێندنم گۆڕی بۆ‬
‫زانکۆی بۆخوم‪ .‬لەوێ سەرپەرشیارەکەی‬
‫ئێستام پەیدا کرد کە یارمەتی زۆرم دەدات‬
‫بە بێ ئەوەی هیچم بەسەردا بسەپێنێت‪.‬‬
‫من زۆر خۆشحاڵ بووم بە وەرگرتنم لە‬
‫بەرنامەی بورسی دەزگای داد‪ .‬دەزگای‬
‫داد ناوبانگێکی باشی هەیە و ئەمەش‬
‫کارەکە ئاسانتر دەکات بۆ ئەوەی وەک‬
‫خوێندکاری دکتۆرا لە بەرنامەی بورس لە‬
‫الیەن زانکۆیەکی ئەڵمانیەوە وەربگیرێیت‪.‬‬
‫کۆمەکی داراییش زۆر گرنگە‪ ،‬چونکە بەم‬
‫شێوەیە دەتوانیت بەتەواوی خۆت تەنیا‬
‫بۆ خوێندن تەرخان بکەیت‪ .‬هەرچەندە‬
‫لە ئەڵمانیا لە پاڵ خوێندەوە کاتم کەمترە‬
‫وەک لەوەی لە عێراق‪ ،‬بەاڵم‪ ،‬هەرچەندە‬
‫ناودژیشە‪ ،‬ئا لێرەدا دەستم بە ژەنینی‬
‫عود کرد‪ .‬بەاڵم بێگومان لە هەمووی‬
‫گرنگتر خوێندنە‪ .‬بێگومان خوێندنی‬
‫دکتۆرا و نووسینی نامەی دکتۆرا‬
‫بەتایبەت لە سیستەمی زانکۆیەکی بیانیدا‬
‫بەرەنگاربوونەوەیەکی گەوەرەیە‪ .‬پێویستە‬
‫مروڤ سەرکەوتووانە فریای ئەوە بکەوێت‬
‫بەردەوام بەرهەمدار و داهێنەر و هاندراو‬
‫بمێنێتەوە‪ .‬ئەوەی هانی من دەدات ئەو‬
‫ئارەزووەیە دوای گەڕانەوەم بۆ عێراق‬
‫هاوکاری بکەم تا زانست و ئابووری‬
‫هاوکاری یەک بن‪.‬عێراق واڵتێکە لە هەموو‬
‫بوارێکدا سەرچاوەی زۆر گەورەی هەیە‪.‬‬
‫بەاڵم پێویستە ئەو سەرچاوانە باشتر‬
‫بەکاربهێنرێن‪.‬‬

‫ئــەســاڵن کــەمــالــی‬

‫خوێندکاری دکتۆرایە لە تەکنۆلۆژیای گەرمی و ساردی و هەواسازی و لە ئەندازیاری‬
‫میکانیک و سارکردنەوەدا پسپۆڕی هەیە‪ .‬وەک دەرچووی زانکۆی تەکنیکی بەغداد ئێستا‬
‫لە زانکۆی تەکنیکی درێزدن دکتۆرا دەخوێنێت و نامەی دکتۆراکەی لەسەر «باشترین‬
‫شێوەی ساردکردنەوەی تۆڕەکان لە دوورەوە» دەنووسێت‪.‬‬

‫>>‬

‫سەرەتا خوێندن زۆر قورس‬
‫بوو لەبەر ئەوەی سیستەمی توێژینەوە‬
‫و خوێندن نامۆ بوو‪ .‬ئێستا دڵنیا بووم‬
‫دەتوانم بەو زانستە نوێیەی لێرە لەسەر‬
‫تەکنیکی ساردکردنەوە بەدەستم هێناوە‪،‬‬
‫لە داهاتووی ئەکادیمی و پیشەییمدا لە‬
‫بەغداد درێژەی پێ بدەم‪ .‬ئەوەی من لێرە‬
‫زۆر چێژی لێ دەبینم‪ ،‬ئەو بابەتانەن کە‬
‫لە دەرەوی زانکۆدا پێشکەش دەکرێن بۆ‬
‫ئەوەی شتی نوێ وەک ئەزموون فێر ببم‪.‬‬
‫بۆ نموونە‪ ،‬من لێرە فێری مەلەوانی و‬
‫سەما بووم‪ .‬پێش ئەوەی بێم بۆ ئەڵمانیا‪،‬‬
‫هەندێک گومانم هەبوو لە بیروکراتی‬
‫ئەڵمانی‪ ،‬بەاڵم کارمەندانی دەزگای داد‬
‫ئەم گومانەمیان ڕەواندەوە و زۆر بەباشی‬
‫هاوکاریمیان کرد‪ .‬باشتر دەبوو ئەگەر‬
‫توانای ئەو هەبوایە لە سەرەتاوە لە‬
‫کۆرسێکی چڕو پڕی پەیوەندیکردن لەسەر‬
‫ئاستی رووناکبیری بەشداریم بکردبایە‪ .‬من‬
‫زۆر بەختەوەر بووم کە دەرفەتی ئەوەم‬
‫بۆ رەخسا لە درێزدن شوقەیەکی بەشداری‬
‫پەیدا بکەم‪ .،‬لەو خاڵەیشەوە هەموو شتێک‬
‫ئاسان بووەوە‪ .‬بۆ هەر خوێندکارێکی‬
‫بورسوەرگر لە داهاتوودا سێ ئامۆژگاریم‬
‫هەیە‪ :‬سەرەتا کار بکە و خۆت زۆر ماندوو‬
‫بکە‪ ،‬دواتر خۆشی ببینە ! داوای یارمەتی‬
‫بکە – بەاڵم پێشتر هەوڵی ئەوە بدە بە خۆت‬
‫کێشەکان چارەسەر بکەیت (بە الی کەمەوە‬
‫جارێك) ! دەستپێشخەری بکە بۆ ئەوەی‬
‫تێکەاڵوی کۆمەڵگە ببیت! ئەڵمان کراوەن بۆ‬
‫خەڵکی نوێ – بەاڵم لە خۆیانەوە دەست بە‬
‫پەیوەندی ناکەن‪ ،‬ئەوان ڕەچاوی سنووری‬
‫تایبەتمەندی دەکەن‪.‬‬

‫زەیــد الـنــوعـێـنـی‬
‫دەرچووی بەشی فیزیایە لە زانکۆی کوفەی نەجەف و بابەتەکەی لە زانکۆی‬
‫رووپرێشت – کارلس لە هایدلبێرگ فیزیای پزیشکییە‪ .‬سەبارەت بە نامەی‬
‫دکتۆراکەی کار لەسەر تێزی «هەڵسەنگاندنی گوژمی پەرشبوو بەهۆی ڕووپێوی‬
‫پالندانان و بە نموونەکردنی چارەسەری سەرچاوەکانی تیشکی ‪ X‬ئێکس بە‬
‫بەکارهێنانی تەکنیکی مۆنتی کارلو»‪.‬‬

‫>>‬

‫)‪Metin Yilmaz (2‬‬

‫بۆ من جێی سەرەنجێکی گەورەیە کە کاری زانستی و توێژینەوەی زانستی لە زانکۆکانی ئەڵمانیادا چەند‬
‫بەشێوەیەکی پیشەیی و بەوردی ئەنجام دەدرێن‪ .‬لە سەرەتادا بۆ من هیچ ئاسان نەبوو لەسەر ئەم ئاستە هاوشان‬
‫بم‪ ،‬بەتایبەت لەبەرئەوەی خوێندکاری دکتۆرا دەبێت خۆی زۆربەی کارەکان بە سەربەخۆیی ئەنجام بدات‪ .‬ئاشکرایە‬
‫خوێندکاری دکتۆرا کاتی نییە بۆ ئەوەی یارمەتی هەموو ئەو خوێندکارانە بدات کە لەناو پرۆسەی توێژینەوەکدا‬
‫لەگەڵیدان‪ .‬بەاڵم من باوەڕم وایە دواتر توانیم سەربەخۆ دەستم لە هەموو کارەکان گیر بێت و نامەی دکتۆراکەم‬
‫دەست پێبکەم‪ .‬هەمیشە دەتوانم پشت بە هاوکاری سەرپرشتیارەکەم و کارمەندانی دەزگای داد ببەستم‪ .‬من دەبێت‬
‫بەڕاستی بڵێم‪ :‬ئەمانە کەسانێکی زۆر سەرسامکەرن و کاری زۆر بۆ ئێمە ئەنجام دەدەن‪ .‬من چاوەڕوانی ئەمەم‬
‫نەدەکرد‪ .‬من شانازی بەوە دەکەم کە توێژینەکەم لێرە لە ئەڵمانیا چەند دانپێنانێکی بە خۆوە بینی و هیوادارم بتوانم لە‬
‫عێراقیش لەسەری بەردەوام بم‪ .‬خەونی من ئەوەیە بتوانم لە زانکۆکەم لە نەجەف بەشی فیزیای پزیشکی دابمەزرێنم‬
‫و جگە لەمەش بتوانم لە بواری رادیولۆژی و توێژینەوەی شێرپەنجە کار بکەم‪ .‬ئەوەی کە نەخۆشخانەی نەجەف ئەو‬
‫ئامێرانەی کۆمپانیای سیمێنز وەردەگرێت کە من ڕاهێنانم لەسەریان کردووە‪ ،‬کارێکی زۆر نایابە‪.‬‬

‫نـەبـیـلـە عـادل مـحـەمـەد‬

‫دەرچووی کیمیایە و خەڵکی بەغدادە وناوەندی بابەتەکەی توێژینەوەی‬
‫پۆلیمەرە‪ .‬لە زانکۆ تەکنیکی بەرلین نامەی دکتۆرا دەنووسێت لەسەر‪:‬‬
‫ريۆلۆجيا و کارلێکی ماددە تێکەڵەکان و تایبەتمەندی پۆليمەری نانو‬

‫>>‬

‫ئەوەی کە نایابە‪ :‬لە ئەڵمانیا مرۆڤ دەتوانێت ژێانی دڵنیایی بگوزەرێنێت و ئەگەر مرۆڤ هەستی دڵنیای‬
‫هەبێت‪ ،‬ئەوا دەتوانێت بەتەواوی خۆی بۆ کار و خوێندنەکەی تەرخان بکات‪ .‬جگە لەمەش مرۆڤ دەتوانێت جێژ لە ژیان‬
‫وەربگرێت‪ .‬ئەوەی من بە قورسی دەزانم‪ ،‬جیابوونەوەیە لە خێزان و کەسوکار‪ .‬هەرچەندە کچەکەم الی خۆمە‪ ،‬بەاڵم‬
‫ئەگەری بانگێشتکردنی کەسوکار‪ ،‬بۆ نموونە‪ ،‬دایک و باوک‪ ،‬بۆ سەردانێک تا ڕادەیەکی زۆر سەختە‪ .‬ئەوەی بەشێوەیەکی‬
‫تایبەت لە زانکۆکانی ئەڵمانیدا جێی سەرنجە بۆ من و بەدڵمە‪ ،‬ئەوەیە کە خوێندکاران دەتوانن‪ ،‬یان پێویستە سەربەخۆ‬
‫کار بکەن‪ .‬ئەوە ئەزموونێکی نوێیە بۆ خوێندکارانی عێراقی‪ .‬جگە لەمەش‪ ،‬کێشەی زمانی ئەڵمانی هەر هەیە‪.‬‬
‫من خۆشحاڵم کە کارمەندانی دەزگای داد وەک هاوکارێک لە پاڵمدان و هەمێشە ئامادەن بۆ یارمەتی ئەگەر پرسیارم‬
‫هەبێت‪ .‬بۆ ئەو خوێندکارانەی دوای ئێمە دێن‪ ،‬باشترە ئەگەر هەندێک زیاتر وانەی زمانی ئەڵمانی وەربگرن و زیاتر‬
‫لەسەر کۆمەڵگەی ئەڵمانی شارەزایی پەیدا بکەن‪ ،‬چونکە کۆمەڵگەی ئێمە ئێجگار زۆر لەوان جیاوازە‪ .‬دەتوانم بە ویژدانی‬
‫تەناییەوە بەو خوێندکارانەی توانسازی کە لە داهاتوودا دێن‪ ،‬بڵێم‪ :‬پشوو درێژ بن‪ ،‬هەموو سەرەتایەک سەختە‪ ،‬بەاڵم‬
‫لە کۆتاییدا سوودێکی ئێجگار زۆر لەم خوێندنە وەردەگرن‪ .‬کاتێک بۆ بەغداد دەگەڕێمەوە‪ ،‬لەوێ لە زانکۆ بەردەوام‬
‫توێژینەوە ئەنجام دەدەم و وانەیش دەڵێمەوە‪.‬‬

Metin Yilmaz

‫مـوعـین مـحـەمـەد مـسـتـەفـا‬
‫خوێندکاری دەرمانسازییە لە زانکۆی پزیشکی هەولێر لە هەرێمی کوردستانی‬
‫– عێراق و خوێندنی ماستەری لە زانکۆی بۆن تەواو کرد و ماوەی دوو ساڵی‬
‫خایەند‪ .‬لە ماستەرنامەکەیدا سەرقاڵی بابەتی توێژینەوەی دەرمانسازی بووو‪.‬‬

‫>>‬

‫‪Metin Yilmaz‬‬

‫کاتێک لە کانوونی دووەمی‬
‫‪ ٢٠١٢‬دا وەک خوێندکاری بورسوەرگری‬
‫بەرنامەی کورد – داد هاتمە ئەڵمانیا‪،‬‬
‫یەکسەر دەستم بە کۆرسی زمانی ئەڵمانی‬
‫کرد‪ .‬پێشتر‪ ،‬ئەوەی ڕاستی بێت‪ ،‬یەک‬
‫وشە ئەڵمانیم نەدەزانی‪ .‬بەاڵم ئێستا زمانی‬
‫ئەڵمانی بووەتە جۆرێک لە ئارەزوو بۆ‬
‫من‪ .‬زمانی ئەڵمانی بۆ من لەوە زیاترە کە‬
‫ئامێرێک بێت بۆ ئەوەی بتوانیت بەسەر‬
‫خوێندندا زاڵ بیت‪ .‬من بە خۆشحاڵییەوە‬
‫دەخوێنمەوە‪ ،‬بە تایبەت کتێبی ڕەخنەی‬
‫گاڵتەجاڕی و جگە لەوەش لە یوتیوب‬
‫یاخود لە تەلەفیزیۆندا تەماشای بەرنامەی‬
‫ئەڵمانی دەکەم‪ ،‬بۆ نموونە گۆڤاری زانست‬
‫بەناوی «کوارکس و کۆ» (‪Quarks‬‬
‫‪ – )& Co‬لەم بەرنامانەدا مرۆڤ لە‬
‫پاڵ هەموو شتێکەوە زمانیش زیاتر فێر‬
‫دەبێت‪ .‬ئامۆژگاری هەموو خوێندکـارێـکی‬
‫نوێی بورسوەرگر دەکەم بەباشی زمانـی‬
‫ئەڵمانـی فێر بن‪ ،‬چونکە ئەمە دەرگای زۆر‬
‫دەکاتەوە‪ .‬بێگومان منیش سەرەتا چەند‬
‫کێشەیەکم هەبوو‪ ،‬بە تایبەت سەبارەت‬
‫بە زمانی ئاخاوتنی ڕۆژانە‪ ،‬بەاڵم ئێستا‬
‫هەموو شتێک بە باشی دەڕوات‪ .‬لە‬
‫خوێندنەکەی من بەشی پراکتیک لە نیو‬
‫ساڵی یەکەمدا ئیش و ڕەنجێکی زۆری‬
‫دەویست‪ ،‬لەبەرئەوەی من دەبوایە بە‬
‫تەکنیک و دەزگا و ئامێری نوێ کارەکان‬
‫ئەنجام بدەم کە تا ئەو کاتە شارەزاییم‬
‫لێ نەبوو‪ .‬ئایندەی پێشەییم چۆن دەبێت‪،‬‬
‫من هێشتا نازانم‪ ،‬بەاڵم لەو بڕوایەدام‬
‫سەرەتا لە ناو زانستدا دەمێنمەوە‪.‬‬
‫هەرشتێک کە خۆم فێری بووم‪ ،‬بێگومان بە‬
‫خوێندکارەکانمی دەڵێـمەوە‪.‬‬

‫ ‬

‫ ‬

‫‪43-42‬‬

‫لــە نــێــوان‬
‫بــەرەنــگــاربــوونــەوە‬
‫و‬
‫پــێــشــڕەویــدا‬
‫بەرنامەکانی بورسی ئەڵمانیا – عێراق دەروازەی جیهانی نوێ بۆ خوێندکاران دەکەنەوە و‬
‫لە هەمان کاتدا چاوەڕوانی زۆریان لێ دەکرێتا‬
‫دەق‪ :‬کـاتـریـن ڤـێـبـەر – کـلـووڤـەر‪ ،‬وێـنـە‪ :‬مـەتـیـن یـڵـمـاز‬

‫موعین محمەمەد مستەفا لە یەکێك لە‬
‫ئوتێلەکان لە کاتی سیمینارێک لە پێش‬
‫گروپێک لە خوێندکاران ڕاوەستاوە و بار و‬
‫دۆخەکەی پێ سەختە‪ .‬نەک لەبەر گوێگران‪،‬‬
‫ئەوان هەموویان خوێندکاری بورسوەرگرن و‬
‫کوردن وەک خۆی‪ .‬هەموویان زۆر بەباشی‬
‫لێی تـێـدەگەن‪ ،‬بەاڵم کاتێک باسی ژیانی‬
‫ڕۆژانەی وەک خوێندکاری دەرمانسازی لە‬
‫بۆن دەکات‪ .‬چونکە موعین محمەمەد مستەفا‬
‫بەهەر الدا دەڕوانێت‪ ،‬هەر هەمان ئەنجام‬
‫دەبینێت‪ :‬زمان‪ ،‬ڕێوشوێنی وەرگرتن‪ ،‬پەیڕەو‬
‫و پرۆگرامی خوێندن – کێشە و کێشەو کێشە‪.‬‬
‫ئاخ هەڵدەکێشێت و دەڵێت «ماندووبوون و‬
‫ئەرککێشان»ە‪ .‬سەرەڕای ئەمەش‪ ،‬مرۆڤ نابێـت‬
‫هزری بۆ ئەوە بچێت کە موعین وەک بێزارێکی‬
‫کۆڵدەر کە لە خوێنـدنەکەی لە ئەڵمانـیا پەشـیمان‬
‫بووەتەوە‪ .‬بەڵکو بە پێچەوانەوە‪ .‬هێچ گومانێک‬
‫ناکات کاتێک باس لەو هەموو ئەزموونە دەکات‬
‫کە وەک خوێندکارێکی بورسوەرگری دەزگای‬
‫داد هەر لەسەرتای ‪ ٢٠١٢‬ەوە لە ئەڵمانیا کۆی‬
‫کردۆتەوە‪ :‬ئەو خۆشیی خۆی هەبووە لەو‬
‫بەرەنگاربوونەوانەی کە توانی بەسەریاندا‬
‫زاڵ بێت و بەپەرۆشە بۆ ئەوانەی کە لە‬
‫داهاتوودا دێن‪.‬‬
‫هەموو خوێندکارە عێراقییەکانی‬
‫بەرنامەی بورسی دەزگای داد ئەم بۆچوونە‬
‫ئەرێنییەیان نییە سەبارەت بەو داواکارییانە‬
‫کە لە ژیان و ڕۆژانەی خوێندیاندا لە زانکۆ‬
‫لە ئەڵمانیا ڕووبەڕوویان دەبنەوە‪ .‬زۆر کەم‬
‫لەوان وەک موعین ئەڵمانییەکی باش و جوان‬
‫فێر بوون‪ .‬بەاڵم ئەوەی خوێندکارانی عێراق‬
‫لە سااڵنی مانەوەیان لە ئەڵمانیا‪ ،‬چ وەک‬

‫ئەکادیمی و چ وەک مروڤ‪ ،‬سوودی زۆری‬
‫لێ وەردەگرن‪ ،‬ئەمە جێی پرسیار نییە‪ .‬ئەمە‬
‫بە خۆشیان جەختی لەسەر دەکەن و چاودێر‬
‫و سەرپەرشتیارەکانیانیشیان لە دەزگای‬
‫داد ئەمە دەبینن‪ .‬بۆ نموونە دەنیزە ڤالتەری‬
‫سەرپەرشتیار و چاودێری ئەو خوێندکارانەی‬
‫توانسازی کە لە دوای ساڵی ‪ ٢٠١٠‬ەوە‬
‫هاتوون‪ ،‬دەڵێت‪« :‬هەموویان کراوەتر بوون»‪.‬‬
‫پابەندنەبوون بە کات و ژووان کە خوێندکاران‬
‫وەک خوویەکی کولتووری لەگەڵ خۆیان‬
‫هێنابوویان‪ ،‬تا ڕادەیەکی زۆر بوو بە مایەی‬
‫بێزاری و کۆڵدان بۆ خاتوو ڤالتەر و هاوکارانی‪.‬‬
‫کە چی ئێستا‪ ،‬خاتوو ڤالتەر لە درێژەی‬
‫گوتەکانیدا دەڵێت‪« ،‬ئەوان هەموویان بوونەتە‬
‫جێی متمانە و ئێمە کەمتەرخەم بووین»‪ .‬هەر‬
‫دوو المان لەیەکتر فێر دەبین‪ .‬بۆ خۆشی‬
‫ئەمە مەبەستە لەم بەرنامەی ئالوگۆڕکردنە‪:‬‬
‫هەر دوو الیەن باشتر لە یەکتر تێبگەن‪.‬‬
‫ئەلیکساندەر هەریدی‪ ،‬سەرۆکی هۆبەی عێراق‬
‫لە دەزگای داد‪ ،‬بە زەردەخەنەیەکەوە ناوی‬
‫«لەیەکگەیشتنی نێوان میللەتان»ی لێ دەنێت‬
‫و دەڵێت‪« ،‬هەرچەندە ئەمە وشەیەکی مۆدە‬
‫کۆنە‪ ،‬بەاڵم من زۆر حەزی پێ دەکەم»‪.‬‬

‫تـازەواڵتـی ئـەکـادیـمی‬

‫بەرنامەکانی تواناسازی دەزگای داد بە ناوە‬
‫بەرنامەکانی بورسی دەزگای داد بە ناوە‬
‫داهێنەراوەکانی بەغ – داد و کورد – داد و‬
‫ئیبن خەلدوون لە پاڵ ئەو هاوکارییە زانکۆییە‬
‫عێراقییە – ئەڵمانییەوە (بڕوانە اڵپەرە ‪– ٩٢‬‬
‫‪ )١١٥‬دڵی دووەمـی هاوبەشییە ستراتیژییە‬
‫ئەکادیمییەکانی ئەڵمانـیایە لـەگەڵ عێـراقـدا کـە‬

‫لـە گەنجینەی وەزارەتی دەرەوە بۆ کاری‬
‫دەستپێشخەری زانستی لە دەرەوە بودجەی بۆ‬
‫دابین دەکرێت‪ .‬ئامانجی بەرنامەی بەغ ‪ -‬داد‬
‫ئەوەیە سااڵنە هەل و دەرفەت بۆ ئەوپەڕی‬
‫سەد خوێندکاری عێراق بۆ ماستەر و دکتۆرا‬
‫لە ئەڵمانیا برەخسێنێت‪ .‬ئەم کۆمەکەش (منحـة)‬
‫دەکەوێتە دەرەوەی بەرنامە ئاساییەکەی‬
‫دەگای دادەوە‪ .‬بەردەوام هەڵسەنگاندن بۆ‬
‫ئەم خوێندکارانە ئەنجام دەدرێت تا بزانرێت‬
‫چ جۆرە کۆمەک و هاوکارییەکیان پێویستە‬
‫و دەرەقەتی کامە داواکاری دێن‪ .‬هەروەها‬
‫پێویستە هاوکاری دامەزراوە پەیوەندیدارەکان‬
‫لە عێراق و لە ئەڵمانیا هەمیشە بە هاوسەنگی‬
‫ڕابگیرێت‪.‬‬
‫لە ساڵی ‪ ٢٠١٣‬دا بەشی یەکەمی‬
‫خوێندکارانی بورسوەرگر گەڕانەوە بۆ‬
‫زانکۆکانیان لە عێراق‪ .‬ئەوەش مەرجێکە‬
‫بۆ بەخشین کە دەبێت پاش تەواوبوونی‬
‫خوێندنیان لە ئەڵمانیا بۆ ماوەی چەند‬
‫ساڵێک لە زانکۆکانی عێراق یاخود لە دەزگا‬
‫دەوڵەتییەکان کاربکەن و لە ئاوادانکردنەوەی‬
‫واڵتدا بەشداری بکەن‪ .‬هەندێک لەو ئەکادیمییە‬
‫گەنجانە هەر لە ئێستاوە پالنی زۆریان هەیە‪،‬‬
‫هەندێکی دیکەشیان پڕ لە نیگەرانین لەبەرئەوەی‬
‫بۆ داهاتووی خۆیان لە عێراق ئاسۆیەکی‬
‫بەرتەسک دەبینن‪ .‬باری سیاسی و ئابووری‬
‫گرژە و گرووپە ئەتنیکییەکان زیاتر لەیەک‬
‫ترازاون وەک لەوەی لەیەک نزیک ببنەوە‪.‬‬
‫تەنانەت دەزگای دادیش دەبوایە باجی ئەوە‬
‫بدات و بەرنامە پێشکەشکراوەکانی دابەش‬
‫بکات‪ ،‬ئێستا بەرنامەکانی بورسی کورد – داد‬
‫و ئیبن خەلدوونیش هاتنە پاڵ بەغ – داد ەوە‪.‬‬

‫بــەرنــامــەی تــوانــاســازی‬

‫ســەرنــج‬

‫خوێندکارانی بورسوەرگر ئەو‬
‫کۆمەککارییە زۆرەی کارمەندانی‬
‫دەزگای داد لە ماوەی مانەوەیان‬
‫بەرز دەنرخێن‬

‫‪Metin Yilmaz‬‬

‫ئەم بەرنامە جیاکراوانە‪ ،‬وەک هەریدی دەڵێت‪،‬‬
‫«ئاوێنەیەکە بۆ ناتەبایی لە واڵتی عێراق»‪.‬‬
‫کورد – داد بۆیە دروست کرا‪ ،‬چونکە‬
‫کورد لە بەرنامەی بەغ – داد هەستیان دەکرد‬
‫بەشیوەیەکی گونجاو ڕەچاو ناکرێن‪ .‬بیرۆکەی‬
‫ئەوەی بەرنامەیەکی بورسی دەزگای داد تایبەت‬
‫بە خوێندکاری کورد دابمەزرێت‪ ،‬ئەو کێشەیەی‬
‫چارەسەر کرد‪ .‬جگە لەمەش‪ ،‬ئەمە بەستراوە‬
‫بەو بەرنامە کوردییەوە کە هەر هەبوو بەناوی‬
‫«پرۆگرامی پەرەپێدانی تواناسازی مرۆیی»‬
‫و لە الیەن حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە‬
‫بە پێی توانا پشتگیری و کۆمەک دەکرێت‪ .‬ئەم‬
‫هاوکارییەی نێوان وەزارەتی خوێندنی بااڵ و‬
‫توێژینەوەی زانستی لە هەرێمی کوردستانی –‬
‫عێراق و دەزگای داد لە الیەن هەر دوو الوە‬
‫وەک ئەوپەڕی بنیاتنەر هەڵدەسەنگێنرێت‪.‬‬
‫سەرەڕای ئەمەش دەرکەوت خوێندکارانی‬
‫کورد کەمتر ئامادەباشی بۆ داواکاریەکانی‬
‫خوێندن لە دەرەوەی واڵت پێشان دەدەن‪.‬‬
‫هەریدی دەڵێت کورد – داد «بەرنامەیەکی‬
‫ئارەزوومەندانەیە» و پێوانەکانی وەرگرتنیش‬
‫«تۆزیک نەرمترن» بەرواورد بە ستانداردە‬
‫ئاساییەکەی دەزگای داد‪ .‬سەرباری ئەمەش‪،‬‬
‫نابێت ئەو ستانداردە پشتگوێ بخرێت‪.‬‬
‫لەبەرئەمەش‪ ،‬ڕاستکردنەوەی یەکەم هاتە‬
‫کایەوە‪ ،‬بۆ نموونە‪ ،‬مەرجی ئەوەی خوێندکاران‬
‫زانینی ئاستێکی دیاریکراو لە زمانی ئینگلیزی‬
‫بسەلمێنن ئەگەر نیازی چوونیان بۆ ئەڵمانیا‬
‫هەبێت بۆ ئەوەی پێویست نەکات لە پاڵ‬
‫کۆرسی شەش مانگیی زمانی ئەڵمانیدا‪،‬‬
‫کە یەکێکە لە مەرجەکان‪ ،‬ناچار بن زمانی‬
‫ئینگلیزیش فێر ببن‪ .‬لە ساڵی ‪٢٠١٢‬دا دەزگای‬
‫داد پرۆگرامی سێیەمیشی لەسەر ناوی‬
‫مێژووناسی بەناوبانگی عەرەب ئیبن خەلدوون‬
‫خستە پاڵ بەرنامەکانی‪ .‬ئەم پرۆگرامەش‬
‫تایبەتە بە کۆمەککاری خوێندکارانی ماستەر لە‬
‫زانستە مرۆیییەکان و بەشە کۆمەاڵیەتییەکاندا‪.‬‬

‫دەرچووانی ئەم بەشانە زۆر جار ناتوانن لە‬
‫پرۆسەی وەرگرتندا بەرامبەر بە دەرچووانی‬
‫زانستە سرووشتییەکان و ئەندازیاری خۆیان‬
‫بسەپێنن‪ .‬بەاڵم لە سایەی ئەم بەرنامە‬
‫تایبەتەدا ئێستا ئەم بەشە «نەرمانە» دێنە‬
‫کاروانی بەرنامەی توانسازییەوە‪.‬‬

‫جـیـهـانی نـامـۆی خـوێـنـدن‬

‫ئەوەی کە هەموو خوێندکارانی عێراق‬
‫بەیەکەوە دەبەستێتەوە‪ ،‬بەدەر لەوەی‬
‫خوێندکاری چ بەشێکن‪ ،‬ئەوەیە‪ :‬گوزەرانی‬
‫ژیان لە جیهانی زانکۆکانی ئەڵمانیادا بووە‬
‫بە شۆکێکی کولتووری بۆیان‪ .‬بەپێچەوانەی‬
‫عێراقەوە کە ڕایەڵەیەکی ئەرک خوێندکاران‬
‫پێکەوە دەبەستێتەوە و دەبێت بە پاڵپشت‬
‫بۆیان‪ ،‬لە ئەڵمانیا‪ ،‬سەرەڕای ئاگاداری و‬
‫چاودێریی باشی کارمەندانی دەزگای داد‪،‬‬
‫پێویست دەکات خوێندکاران بەشێوەیەکی‬
‫گشتی پشت بە خۆیان ببەستن و لەسەر‬
‫پێی خۆیان ڕابوەستن‪ .‬کەس جۆری خوێندن‬
‫بۆ خوێندکاری ماستەر هەڵنابژێرێت‪،‬‬
‫کەس بابەتی نامەی دکتۆرا و پرۆفیسۆری‬
‫سەرپەرشتیار بۆ خوێندکاری دکتۆرا‬
‫دەستنیشان دەکات‪.‬‬
‫ئەمانەش ئەو کێشانەن کە دەنیزە‬
‫ڤالتەر و پێنج کارمەندە چاودێرەکانی تیمی‬
‫سەرۆک بەشی عێراق لە دەزگای داد خاتوو‬
‫بریگیتە بازوو زۆر جار رووبەرووی دەبنەوە‪.‬‬
‫ئەمان لە هەموو پرسیار و پرسێکدا پاڵپشتی‬
‫خویندکارانی بورسوەرگر دەکەن– هەر‬
‫لە گەڕان بەدوای شوقەوە هەتا دەگاتە‬
‫ڕاهێنان‪ ،-‬ئەگەر بێت و کێشەیەک لەگەڵ‬
‫پرۆفیسۆری ئەڵمانی سەرپەرشتیار هەبێت‪.‬‬
‫بەاڵم چاودێرانی دەزگای داد چارەسەرکردنی‬
‫کێشەکان لە دەست خوێندکارانی بورسوەرگر‬
‫وەرناگرنەوە‪ .‬ئەوەی ئەوان بە شێوەیەکی‬
‫زۆر چڕوپڕ پێی هەڵدەستن‪ ،‬وەک بریگیتە‬
‫بازوو ئاماژەی پێ دەکات‪ ،‬ئەوەیە کە «ئێمە‬

‫ئامرازی دروست دەدەینە دەست خوێندکارانی‬
‫بورسوەرگر بۆ ئەوەی ئەوان خۆیان سەربەخۆ‬
‫بەسەر کێشەکاندا زاڵ بن»‪ .‬کارمەندانی دەزگای‬
‫داد چ بە تەلەفۆن و چ لە گفتوگۆی ڕووبەڕوودا‬
‫بە ئامۆژگاری باش و دروست‪ ،‬یان لە ڕێگەی‬
‫بانگکردنیان بۆ ورکشۆپ و سیمینار هاوکاری‬
‫خوێندکارانی بورسوەرگر دەکەن‪ .‬ئا لێرەدا‬
‫خوێندکارانی بورسوەرگر بە پراکتیک فێر‬
‫دەبن چۆن بتوانن سەرنجی پرۆفیسۆرێکی‬
‫ئەڵمانی بۆ بابەتەکانیان ڕابکێشن‪ ،‬یان چۆن‬
‫دید و تێڕوانینێکی رەخنەگرانە لە گوتاری‬
‫ئەکادیمیدا بە شێوەیەکی گشتی جێی ئارەزووە‪،‬‬
‫یان چۆن دەتوانن بە باشترین شێوە خۆیان‬
‫بەیەکداچوونێک لەگەڵ بابەتی ئەکادیمیدا‬
‫دروست بکەن‪ .‬بریگیتە بازوو دەڵێت‪« :‬ئێمە‬
‫بەمەبەست جەخت لە سەربەخۆیی خوێندکاران‬
‫دەکەینەوە‪ ،‬چونکە بێ ئەمە لە زانکۆیەکی‬
‫ئەڵمانیدا هیچت بۆ مەیسەر نابێت‪».‬‬
‫دکتۆر خاتوو کاتیا پێتەرایت لە کۆمپانیای‬
‫ڕاوێژکاری «ئەکسیس جێرمەنی ئیراک»‬
‫جگە لەمەش‪ ،‬گلەیی ئەوەش دەخاتە روو‬
‫کە «وەزارەتی خوێندنی بااڵو توێژینەوەی‬
‫زانستی بۆ بەرنامەی بورس چاوەڕوانی‬
‫هەڵەی لە دەزگای داد هەیە – ئەمەش بە هۆی‬
‫کەمیی زانیارییە لەسەر سیستەمی خوێندن‬
‫لە ئەڵمانیا»‪ .‬بەاڵم دەزگای داد بەرپرس نییە‬
‫لە ڕاوێژگاری گشتگیری هاوشان لەگەڵ‬
‫دابینکردنی شوێنی خوێندندا‪ .‬کۆمپانیاکەی‬
‫خاتوو پێتەرایت لە عێراق سیمینارێکی‬
‫رێخۆشکەر بە پارە پێشکەش بە خوێندکاران‬
‫دەکات سەبارەت بە سیستەمە جیاواز و‬
‫ئاڵۆزەکەی خوێندنی زانکۆ لە ئەڵمانیا‪ .‬لەم‬
‫سیمینارەشدا‪ ،‬وەک خاتوو پێتەرایت دەڵێت‪،‬‬
‫چاو دەخرێتە سەر ئەو خوێندکارانەی خاوەن‬
‫لێهاتووییی زۆر باشە‪ ،‬بەاڵم سەرەڕای ئەمەش‬
‫بۆی دەرکەت کە لە ئەڵمانیا «هەموویان سەرەتا‬
‫لەبەر جیوازای سیستەمەکە دووچاری سەختی‬
‫دەبن» و «الی ئەوان کەموکورتییەک سەبارەت‬

‫ ‬

‫بە میتودی کاری زاستی بەدی دەکرێت»‪.‬‬
‫بەمەبەستی هاوکاریکردن لەم پرسەدا‪ ،‬لەسەر‬
‫داواکاری دەزگای داد لە زانکۆی دویسبۆرگ –‬
‫ئێسن بنکەیەکی ڕاوێژکاری دامەزریندرا‪ .‬بەاڵم‬
‫سەرەڕای ئەمەش‪ ،‬ئەم فێرکردنە چەند مانگییە‪،‬‬
‫بە پێی ئەزموونەکانی سەرۆکی ئەم بەرنامەیە‬
‫خاتوو رامۆنا کاراتاس‪ ،‬بەس نییە بۆ ئەوەی‬
‫بتوانێت خوێندکاران لە گوزەرانی کاروبار لە‬
‫زانکۆدا بەرەو پێشەوە ببات‪ .‬ئەوەی بۆ ئەوان‬
‫نموونەیییە‪ :‬ساڵی ئامادەباشییە کە ناوەندی‬
‫بێت و لە الیەن زانکۆوە لەگەڵ کۆرسی‬
‫رێخۆشکەری و زمان بۆ هەموو خوێندکارانی‬
‫بورسوەرگر پێکەوە ڕێک بخرێت‪ .‬بەاڵم ئەم‬
‫جۆرە پەیڕەو و پرۆگرامە پێویستی بە‬
‫بودجەیە کە ئەویش لە ئارادا نییە‪.‬‬

‫ئـاڵـوگـۆڕێـکـی هـاریـکـار‬

‫لە ئێستادا ماوەی بەرنامەی بورس بۆ‬
‫خوێندکارانی دکتۆرا سێ ساڵ و نیوە‪.‬‬
‫لەبەرئەمەش‪ ،‬زۆربەی خوێندکارانی دکتۆرا‬
‫هەر لەسەرەتاوە مەترسی ئەوەیان هەیە‬
‫لەم ماوەیەدا فریای قورسایی کارەکانیان‬
‫نەکەون‪ .‬ئەوان بێگومان ئارەزوو دەکەن‬
‫زیاتر بمێننەوە‪ .‬هەرچەندە ئەم دەرگایەی‬
‫پشتەوە بۆ درێژکردنەوەی ماوەی خوێندن‬
‫بۆ ماوەی وەرزێکی تریش دەبێت تەنها بۆ‬
‫حاڵەتی نائاسایی بکرێتەوە‪ ،‬کەچی چاودێرانی‬
‫دەزگای داد رووبەرووی هیچ بابەتێکی تر‬
‫نابنەوە بە ئەندازەی ئەم پرسە کە بابەتی ئەو‬
‫کۆبوونەوانەیە کە دەزگای داد بەبەردەوامی بۆ‬
‫خوێندکارانی بورسوەرگر سازیان دەکات‪ .‬لەم‬
‫کۆبوونەوانەدا خوێندکاران ئەزموون و پالن‬
‫ئاڵوگۆڕ دەکەن و گوێ لە سیمینار دەگرن کە‬
‫تیایدا زانیاری لەسەر بەرنامە کۆمەککاریەکانی‬
‫بورسی تر و تۆڕە ئەکادیمییەکان و‬
‫هاوکارییەکان لە گەڵ کەرتی ئابووریدا بەیەکتر‬
‫دەبەخشن‪ .‬زۆر جار مەبەستیش ئەوەیە بە‬
‫خوێندکارانی بورسوەرگر ڕابگەیەنرێت کە‬
‫چەند ئەگەری زۆرە‪ ،‬ئەگەر بێت و بە خۆیان‬
‫دەستپێشخەری بکەن‪ .‬موعین محەمەد مستەفا‬
‫ئەمە بە راستیبین لە قەڵەم دەدات‪ .‬ئەو دەزانێت‬
‫کە «کەس لێرە چاوەڕوانی ئێمەی نەدەکرد»‪.‬‬
‫بە دەستەواژەیەکی تر‪ :‬هەر لە کۆتاییدا دەبێت‬
‫هەرکەس تەنیا بە خۆی کۆنترۆلی دەماری‬
‫خۆی بکات و تواناکانی خۆی بسەلمێنیت‪.‬‬
‫هەموو خوێندکارانی بورسوەرگر دەرەقەتی‬
‫ئەم ئەرکە نایەن‪ ،‬بەاڵم زۆربەیان ڕەنجێکی‬
‫زۆری بۆ دەخەنە گەڕ‪ .‬ئەمە بریگیتە بازووش‬
‫بە هەمان شێوە دەیبینێت کاتێك دەڵێت‬
‫«من رازیم ئەگەر هاوکاریمان بەشدارییەک‬
‫پێشکەش بکات لەوەی کە خوێندکارانی‬
‫عێراق لە ئەڵمانیا بتوانن خوێندنەکەیان‬
‫بە سەرکەوتوویی تەواو بکەن – ئەمەش‬
‫ئەو حاڵەتەیە الی زۆرینەی خوێندکارانی‬
‫بورسوەرگر‪ ،‬ئەگەر بێت و بەسەر‬
‫سەختییەکانی قۆناغی سەرەتادا زاڵ ببن»‪.‬‬
‫ئەلیکساندەر هەریدی ئاماژە بەوە دەکات کە‬
‫خوێندکارانی بورسوەرگر بۆ سەرکەوتنیان‬
‫«وەک شێر خەبات دەکەن»‪ .‬تەنانەت کاتیا‬
‫پێتەرایت بەخۆشحاڵیەوە دەڵێت کە «خەڵکێکی‬
‫زۆر باش پەرە بە خۆیان دەدەن»‪.‬‬

‫‪45-44‬‬

‫ ‬

‫بـەرنـامـەکـانـی داد‬
‫بـەغ – داد و کـورد – داد‬

‫بریگیتە بازوو سەرۆکی بەشی عێراق‬
‫لە دەزگای داد ئاگاداری مەترسییەکان‬
‫و کێشەکانە‪ ،‬بەاڵم لە هەمان کاتدا‬
‫ئاگاداری ساتەکانی سەرکەوتنی‬
‫خوێندکارانی بورسوەرگریشە‬

‫ئـەوەی کـە هەموو‬
‫خـوێـنـدکارانی‬
‫عێراق بـەیـەکـەوە‬
‫دەبـەسـتێت‪ ،‬بـەدەر‬
‫لـەوەی چ بـەشـێـک‬
‫دەخـوێـنن‪ ،‬ئـەوەیە‪:‬‬
‫جـیـهـانی زانـکـۆ لە‬
‫ئـەڵمانـیا شـۆکـێـکی‬
‫کولتووریيە بۆ ئەوان‬

‫دەزگای داد لە چوارچێوەی رێکخستنی بەرنامەکانی بورسی بەغ‬
‫– داد و کورد – داد لەگەڵ وەزارەتی خوێندنی بااڵ و توێژینەوەی‬
‫زانستی لە بەغداد و لە هەرێمی کوردستان هاوکاری دەکات‪ .‬ئەم‬
‫بەرنامانە بەرنامەی بورس بۆ خوێندکاری ماستەر و دکتۆرا‬
‫پێشکەش دەکەن و بەرنامەکان بۆ هەموو ڕشتە و بەشەکان‬
‫وااڵیە‪ ،‬بەاڵم ئەم بەرنامانە لە الیەن بڕیاردەرانی حکومەتی‬
‫ناوەندی عێراقەوە تەنیا بە خوێندکارانی زانستە سرووشتییەکان‬
‫و بەشی ئەندازیاری دەدرێن‪.‬‬
‫بەغ – داد لە ماوەی سێ ساڵدا سەد و پەنجا و نو خوێندکاری‬
‫هەیە‪ ،‬لەوانەش بیست و شەشیان ئافرەتن‪ .‬سەبارەت بە کورد‬
‫– داد سی خوێندکار ناونووس کراون‪ ،‬چوار لەوان ئافرەتن‪.‬‬
‫لە کاتێکدا کە بەرنامەی کورد – داد لە الیەن حکومەتی هەرێمی‬
‫کوردستانەوە بودجەی بۆ دابین دەکرێت‪ ،‬بودجەی بەرنامەی‬
‫بورسی بەغ – داد لەالیەن دەزگای داد و وەزارەتی خوێندنی‬
‫بااڵ و توێژینەوەی زانستییەوە لە بەغداد دابین دەکرێت‪ .‬ماوەی‬
‫ڕێککەوتننامەی ئەم پرۆگرامەش لە سەرەتای ساڵی ‪٢٠١٤‬دا دێتە‬
‫کۆتایی‪ .‬ئەم مۆدێلەش لە باری تاقیکردنەوەدایە‪ .‬وەزارەتی‬
‫خوێندنی بااڵ و توێژینەوەی زانستی لە بەغداد و دەزگای داد لە‬
‫گفتوگۆدان لەسەر شێوازی نوێی هاوکاری‪.‬‬

‫ئـیـبـن خـەلـدوون‬

‫بەرنامەی ئیبن خەلدوون کە بۆ زانستە مرۆیییەکان و‬
‫زانستی کۆمەاڵیەتی دیاری و تەرخان کراوە لە ساڵی‬
‫‪٢٠١٢‬دا دامەزرێنراوە و تیایدا کۆمەک پێشکەش بە هەژدە‬
‫خوێندکار دەکرێت کە سیانیان ئافرەتن‪ .‬دەزگای داد خۆی‬
‫پرۆگرامی ئیبن خەلدوونی لە ئەستۆ گرتووە‪ .‬پشتگیری‬
‫و کۆمەک سەبارەت بە ئامادەکاری زانستی و زمان بۆ‬
‫خوێندن لەالیەن وەقفی گێردا هێنکلەوە تەرخان کراوە کە‬
‫لە سەرانسەری جیهاندا کۆمەکی پرۆژەی توێژینەوە‬
‫دەکات‪ ،‬بەتایبەتیش لەسەر بابەتی زانستی مرووی‬
‫مێژوویی‪« .‬لە هەموو ئەکادیمییەکان چاوەڕوانی ئەوە‬
‫دەکرێت ‪ -‬تەنانەت لە سااڵنی سەرەتایاندا – کە لەسەر‬
‫باری توێژینەوەی نێودەوڵەتی و زەمینەی پرۆژە زانستیە‬
‫نەناسراوەکان شارەزایی پەیدا بکەن»‪ ،‬وەک دکتۆر‬
‫میشائیل هانزلەر‪ ،‬سەرۆکی ئەنجوومەنی وەقفی گێردا‬
‫هێنکل ئاماژەی پێ دەکات‪ .‬دکتۆر هانزلەر جگە لەمەش‬
‫دەڵێت «پرۆگرامی ئیبن خەلدوون لێرە دەبێتە مایەی‬
‫کارێکی نموونەیی کاتێك هەر لە سەرەتای کاری‬
‫ئەکادیمییەوە بانگهێشتنامە ئاڕاستەی توێژەری‬
‫عێراقی دەکرێت بۆ مانەوە وەک میوان لە ئەڵمانیا»‪.‬‬

‫‪DAAD‬‬

‫دەنـگـى فـەرمـی‬

‫گـفـتـوگـۆ و بـەیـان‬

‫ئـــەزمـــوون‬
‫و‬
‫بـــۆچـــوون‬
‫حـەوت سـیـاسـەتـمەداری پـایـەبـڵـنــد و شـارەزایـان و بـۆچـوونـیـان دەربـارەی‬
‫هـاوکـاری زانـکـۆکـان لـە نـێـوان عـێـراق و ئـەڵـمـانـیـادا‬

‫‪Martin Specht‬‬

‫بـریـتـا ڤـاگـنـەر‪ ،‬وەک‬
‫بـاڵـوێـزی ئـەڵـمـانـی لـە‬
‫بـەغـدا بـە وەکـالـەت‬

‫‪47 – 46‬‬

‫بـریـتـا ڤـاگـنـەر لـە گـفـتـوگۆیەکدا‬
‫باڵێۆزی ئـەڵـمـانـیـا لـە کـۆمـاری عــێـراق‬
‫دوای پێج ساڵ لە ئارامییەکی رێژەیی لە ‪ ٢٠١٣‬دا دووبارە‬
‫ژمارەیەکی زۆر تەقینەوەی تێرۆریستی لە بەشی عەرەبی‬
‫عێراقدا روویان دا‪ ،‬چ دژ بە سوونەکان و چ دژ بە‬
‫شیعەکان‪ .‬ئایا خەڵکی متمانەیان بە چارەسەرییەکی‬
‫ئاشتییانە بۆ کێشەکان لە دەست داوە؟‬
‫بریتا ڤاگنەر‪ :‬عێراق دوای حوکمڕانی دیکتاتۆر و جەنگ و‬
‫گەمارۆ و داگیرکاری‪ ،‬ئێستا لە قۆناغی گواستنەوەدایە‪ .‬لەوە‬
‫دەچێت لەم کاتەدا کە کێشە ئایینزایییەکان روولە زیادبوون‬
‫دەکەن‪ .‬لە الیەکی دیکەوە‪ ،‬مرۆڤ هەست دەکات هاوواڵتی‬
‫عێراقی ترسێکی گەورەی هەیە لەوەی توندوتیژی سااڵنی‬
‫‪ ٢٠٠٦‬تا ‪ – ٢٠٠٨‬کە رۆژانە ‪ ١٠٠‬تا‪ ٢٠٠‬کەس قوربانی لێ‬
‫دەکەوتنەوە – دووبارە سەرهەڵبداتەوە‪ .‬مرۆڤ دەتوانێت‬
‫تەنیا هیوای ئەوەی هەبێت خەڵکی بگەڕێنەوە بۆ عەقڵ و‬
‫سیاسەتمەداران لێپرسراوانە هەڵسوکەوت بکەن بۆ ئەوەی‬
‫بگەن بە ڕێککەوتن و دۆزینەوەی چارەسەرێک کە هەموو‬
‫الیەک لەسەری ڕازی بن‪.‬‬
‫لەوەتەی شەڕی ناوخۆیی لە ساڵی ‪ ٢٠٠٨‬دا کۆتایی‬
‫پێهاتوە‪ ،‬عێراق قۆناغێکی بەرەوپێشچوون بە خۆوە‬
‫دەبێنێت‪ .‬سەرکەوتنەکان چی بوون؟‬
‫سەرلەنوێ بەرهەمهێنانی نەوت دەستی پێکردەوە و گەیشتە‬
‫ئەو ئاستەی کە لە سااڵنی هەشتای سەدەی ڕابردوودا‬
‫هەیبوو‪ .‬بڕێکی زۆر بەرهەم دابین کرا‪ .‬عێراق جگەلەمەش‬
‫دەستی کرد بە داڕشتنی ستروکتوری دیموکراتی‪ .‬چەند‬
‫جارێک هەڵبژاردن ئەنجام درا کە بە شێوەیەکی رێکوپێک بە‬
‫ڕێوە چوون‪ .‬هێدی هێدی وا خەریکە کۆمەڵگەی مەدەنیش‬
‫دروست دەبێت‪ .‬ئەمانە هەمووی سەرکەوتنن‪ .‬لە الیەکی‬
‫تریشەوە‪ ،‬کێشەی زۆر گەورە هەن‪ .‬ژێرخانیش دەناڵێنێت‪.‬‬
‫رێ و بانی فەرمانگە ئیدارییەکان زۆر جار درێژن و بەڕاستی‬
‫شەفافیەتی تێدا نییە‪ .‬بە بڕوای من هێشتا کێشەکان زۆرترن‬
‫بەرامبەر بە سەرکەوتنەکان‪ .‬بەاڵم بۆ هاندانی خەڵکی زۆر‬
‫گرنگە هەست بەم سەرکەوتنانە بکەن‪.‬‬
‫ئەگەر نەوت بەوجۆرە دەڕوات‪ ،‬ئەی بۆچی مرۆڤ هەست‬
‫بە دەوڵەمەندی ناکات ؟ ئەم پارەیە چی لێ دێت؟‬
‫ئەم پرسیارە بە ڕاستی دەبێ بکرێت‪ .‬ئەوەی کە سەرباری‬
‫ئەو هەموو داهاتەی نەوت ژێرخانیش هێشتا لە ئاستی‬
‫پێویستدا نییە و زۆربەی خەڵکی عێراق لە هەژاریدا دەژین‬
‫بێگومان دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی توانای دامەزراوەکان بۆ‬
‫تەرخانکردنی ئەم سامانە بۆ کۆمەڵێک پرۆژەی سوودبەخش‬
‫بۆ هاوواڵتییان‪.‬‬

‫ڕەنگە حکومەت زیاتر سەرقاڵی سەپاندنی دەسەاڵت‬
‫بێت وەک لەوەی کۆمەڵێك ڕێکار بۆ سوودگەیاندن بە‬
‫هاوواڵتییان ئەنجام بدات‪.‬‬
‫الی خەڵك بۆچوونێکی وەها دروست بووە کە بەرپرسە‬
‫سیاسییەکان بەشێوەیەکی بە ئاڕاستەی بەرژەوەندی‬
‫گرووپەکانیاندا دەڕۆن‪ .‬لەبەرئەوە گرنگە هەموو هێزە‬
‫سیاسییەکان ئەرکی سەرشانیان بیر بخرێتەوە و واڵت بەرەو‬
‫داهاتوویەکی باشتر ئاڕاستە بکەن‪ .‬هیوادارم لە ڕێگای پرۆسەی‬
‫دیموکراسی و هاوسەنگی بەرژەوەندیەکانەوە بڕیاری پێویست‬
‫بۆ ئەو مەبەستە بدرێن و ئەو بزانرێت دەسەاڵتی سیاسی تەنیا‬
‫کاتێك دەتوانێت بەشێوەیەکی درێژخایەن سەقامگیر بێت‪ ،‬ئەگەر‬
‫هەموو گرووپە کۆمەاڵیەتییەکان بۆ بەشداری لە پرۆسەی‬
‫بڕیاردان بانگهێشت بکرێن‪.‬‬
‫ئایا کۆمەڵگای مەدەنی چەند لە عێراق بەهێزە؟‬
‫من‪ ،‬بەشێوەیەکی گشتی‪ ،‬دید و روانگەیەکی بەراییم بۆ‬
‫دروست بووە کە زۆربەی هاوواڵتیێان دوای ئەم هەموو شەڕ‬
‫و ملمالنێیانە ماندوون‪ .‬بەاڵم کۆمەڵگەیەیەکی مەدەنی هەیە‬
‫وا لە قوناغی دروستبووندایە‪ ،‬لەوانە؛ کۆمەڵێک چاالکوان و‬
‫ریزێک لە رێکخراوە ناحکوومییەکان‪ .‬ئەمانەش‪ ،‬بۆ نموونە‪ ،‬لە‬
‫بواری مافی مرۆڤدا کار دەکەن‪ .‬سەرباری ئەمەش‪ ،‬کۆمەڵێك‬
‫رێکخراوی ئافرەتان هەیە کە زۆر چاالک و زیندوون و بە‬
‫شێوەیەکی چڕوپڕ و داهێنەرانە خۆیان بۆ بەدیهێنانی مافی‬
‫ئافرەتان تەرخان کردووە‪ .‬لە بواری هونەریشدا جموجۆڵێک‬
‫بەدی دەکرێت‪.‬‬
‫باری ئەمنی نائارام تا چ ڕادەیەک کاریگەری لەسەر‬
‫ئابووریی واڵت داناوە ؟‬
‫ئێمە تێبینی دەکەین عێراق پارەیەکی زۆری لەبەر دەستدایە‬
‫و وزەیەکی زۆری هەیە و پێویستییەکی بێئەندازەی زۆری‬
‫تا ڕادەیەک بە هەموو شتێک هەیە‪ .‬وەربەرهێنەری بیانیش‬
‫بیانی‪ ،‬بە ئەڵمانیایشەوە‪ ،‬سەرنجێکی زۆری لە عێراق داوە‪.‬‬
‫هاوواڵتییانی عێراق لەم چوارچێوەیەدا رەخنەی ئەوە دەگرن‬
‫کە وەبەرهێنەری بیانی بە کارمەندەکانی خۆیانەوە نایەن بۆ‬
‫عێراق‪ .‬لەوانەیە هۆکاری ئەمە بۆ باری خراپی ئاسایشی واڵت‬
‫بگەڕێتەوە‪ .‬بەاڵم ئەو کۆسپ و تەگەرە بیروکراتییانەیش کە‬
‫ڕووبەڕووی ەبەرهێنەران دەبنەوە‪ ،‬هۆکارێکی ترن‪ .‬ئابووری‬
‫واڵت هەر وەک پێشوو لەژێر دەستی دەوڵەتدایە‪ ،‬کەرتی‬
‫تایبەتیش هێشتا زۆر بچووکە‪ .‬کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەتیش‬
‫دەبێت مامەڵە یان لەگەڵ ئیدارەکان‪ ،‬یان کۆمپانیاکانی دەوڵەتیدا‬
‫بکات و هەر دووالیەنیش زۆرجار بە قورسی کاردەکەن‪>>> .‬‬

‫دەنـگـى فـەرمـی‬

‫گـفـتـوگـۆ و بـەیـان‬

‫ئایا خواست و ئارەزوو هەیە لەگەڵ ئەڵمانیادا بە‬
‫شێوەیەکی يتەوتر هاوکاری بکرێت؟‬
‫لە بواری ئابووریدا‪ ،‬بێگومان‪ .‬عێراقییەکان زۆر جار پێم دەڵێن‬
‫بەرهەمە ئەڵمانییەکان بەرز دەنرخێنن‪ .‬عێراقییەکان سەرسامی‬
‫کواڵیتی و وردبوون و متمانەپێکردنی ئەڵمانین‪ .‬بەاڵم لە‬
‫بواری خوێندنیشدا‪ ،‬چ لەالیەن وەزارەتە پەیوەندیدارەکان و چ‬
‫لەالیەن زانکۆکانەوە سەرنجێکی زۆر دەدرێت بە هاوکاری و‬
‫تۆڕی بەیەکبەستنەوە‪ .‬بەاڵم سەبارەت بە ئەنجامدانی ئەمانە‬
‫جاروبار کۆسپ و تەگەرە دێنە پێش‪ ،‬هۆکاری ئەمەش‬
‫دیسانەوە بۆ ستروکتوری بڕیاردان و نەبوونی شەفافیەت لە‬
‫پرۆسەکاندا دەگەڕێتەوە‪ .‬بابەتی گەندەڵی رۆڵێکی زۆر گەروە‬
‫دەگێڕێت‪ ،‬زۆرجاریش بەو واتایە کە مەترسی کەوتنە ژێر‬
‫گومانی گەندەڵی دەبێتە ڕێگر بۆ خاوەنی بڕیار‪.‬‬
‫ئایا عێراقیەکان مەترسی ئەوەیان هەیە کە کاریگەری‬
‫ڕۆژئاوا‪ ،‬بۆ نموونە لە بواری خوێندندا‪ ،‬ببێتە مایەی‬
‫هەڕەشە لە ناسنامەی کولتوورییان؟‬
‫کۆمەڵێک تابوو هەیە‪ ،‬بۆ نموونە لە هونەردا‪ ،‬بەاڵم مەترسی‬
‫لە بێگانەبوون بە هۆی بەهاکانی ڕۆژئاوا و زاڵبوونی ڕۆژئاوا‪،‬‬
‫ئەمە من تا ئێستا رووبەرووی نەبوومەتەوە‪ .‬ئێمە بۆ‬
‫نموونە‪ ،‬لە گفتوگۆداین لەگەڵ وەزارەتی پەروەردەو خوێندن‪.‬‬
‫الی ئەوان حەز و ئارەزووی بەهێز هەیە لەسەر سیستەمی‬
‫خوێندنی ئەڵمانیا و هەروەها سیستەمی خوێندنی پیشەیی‬
‫بەشێوەیەکی گشتی لە عێراق حەز و ئارەزوویەکی زۆر‬
‫گەورە بۆ هاوکاری لەگەڵ ئەڵمانیادا هەیە‪ .‬بواریکی تریش‪،‬‬
‫بۆ نموونە‪ ،‬شوێنەوارناسییە‪ .‬سەبارەت بەمەش خواست‬
‫و ئارەزوو هەیە کە شوێنەوارناسانی ئەڵمانی بگەڕێنەوە‬
‫بۆ عێراق و دووبارە بەردەوام دەست بە کاروباری‬
‫هەڵکەندن بکەن کە بەهۆی شێوان و پشێوی دەیان ساڵی‬
‫ڕابرودوو بەشێوەیەکی گشتی ڕاوەستێندراوە‪ .‬گەڕانەوەی‬
‫شوێنەوارناسەکان بۆ عێراق تەنانەت بۆ منیش ئارەزوویەکی‬
‫گەورەیە‪ ،‬بێگومان ئەمەش بۆ ئەوەیە تا پەیامێك ئاراستەی‬
‫خەڵکی عێراق بکەین و بڵێین ئێمە دەمانەوێت لەم واڵتە‬
‫ئامادە بین و خوازیاری هاوکارییەکی نزیکین لەگەڵ‬
‫عێراقییەکاندا‪.‬‬
‫زۆربەی هاواڵتیانی عێراق مەترسی ئەوەیان هەیە کە‬
‫ڕۆژێک لە رۆژان عێراق دابەش بکرێت‪ .‬بە بۆچوونی ئێوە‬
‫ئەم مەترسییە چەند گەورەیە؟‬
‫ئەڵمانیا‪ ،‬هەروەها یەکێتی ئەوروپاش بەگشتی‪ ،‬خواست و‬
‫ئارەزوومەندەیەکی گەورەی هەیە بۆ سەقامگیری ناوچەکە‬
‫و مانەوەی یەکێتی خاکی عێراق‪ .‬تەنانەت سیاسەتمەدارانی‬
‫کورد لە عێراقدا هەمیشە جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە‬
‫ناوچە کورد نشینەکان بەشێکن لە واڵتی عێراق‪ .‬ئەمە بەالی‬
‫کەمەوە ئەزموونی منە‪ .‬ئامانجی سەرەکی هەموو لێپرسراوان‬
‫دەبێت ئەوە بێت لە سەرانسەری عێراق ژیان سەرنجڕاکێش‬
‫بکەن‪ .‬ئەگەر عێراق توانای هەبێت ملمالنێکان لە نێوان هەموو‬
‫گرووپە ڕەچەڵەکەکان و ئایینزاکان چارەسەر بکات‪ ،‬دەبێت‬
‫بە خاوەنی وزە و توانایەکی گەورە‪ .‬ئەگەر ئەمەش سەر‬
‫نەگرێت‪ ،‬ئەوا بارودۆخ ئارام نابێتەوە‪.‬‬

‫دکـتـۆر هـایـنـریـش کـرێـفـت‬
‫ڕاسپێردراوی وەزارەتی دەرەوە بۆ‬
‫سیاسەتی ئابووری و خوێندنی دەرەوە‬
‫بۆ دیالۆگ لە نێوان کولتوورەکاندا‬

‫>>‬

‫هاوکارانم بە سەرسامییەوە باسی ئاڵوگۆڕی گرووپێک‬
‫لە خوێندکارانی دکتۆرای عێراقی سەر بە بەرنامەی بورسی بەغ‬
‫– دادیان بۆم گێڕایەوە کە بڕیار وایە بەم زووانە سەردانێکی‬
‫مامۆستایانی زانکۆکانی عێراقیشی لەسەر ئاستێکی زۆر بەرز‬
‫بۆ وەزارەتی دەرەوەی ئەڵمانیا بەدوادا بێت‪ .‬ئەو گفتوگۆ‬
‫سەرنجڕاکێشانە دوو نموونەی هەنووکەیی و زیندوون لە نەریتە‬
‫دوور و درێژەکەی هاوکاری لە نێوان عێراق و ئەڵمانیا لە بواری‬
‫ئەکادیمیدا‪ .‬لە دامەزراندنی یەکەم زانکۆی هاوچەرخی عێراقەوە‬
‫لە بەغداد لە ساڵی ‪١٩٥٧‬دا‪ ،‬ئەڵمانیا لەسەر ئاستێکی ئەکادیمی‬
‫بەرز چووەتە ناو پرۆسەی ئاڵوگۆڕی ئەکادیمییەوە لەگەڵ عێراقدا‪.‬‬
‫من زۆر خۆشحاڵم کە دوای سەردەمێکی زۆر سەخت و بەئازار‬
‫لە ماوەی بیست ساڵی ڕابردوودا توانرا هاوکاری لەگەڵ عێراق‬
‫لە ساڵی ‪ ٢٠٠٩‬ەوە دووبارە چر بکرێتەوە‪ .‬ئێستا ئارزەوو و‬
‫خواست لەسەر شارەزایی ئەڵمانی لە بواری پیشەیی و خوێندن و‬
‫خوێندنی بااڵ و پەرەپێدانی دانانی پەیڕەو و پرۆگرامی خوێندن‬
‫ڕوو لە زیادبوونە‪ .‬عێراق ئێستا لە بواری ئەکادیمیدا وزەیەکی‬
‫ماتی گەورەی هەیە کە دەشێت هاوکات لەگەڵ سەقامگیری‬
‫واڵتەکە پەرەی پێ بدرێت‪ .‬زۆر ئارەزوو دەکەم لەم ڕووەوە لەگەڵ‬
‫هاوڕێیان هاوبەشانی عێراقیماندا داهاتوویەکی نزیک بنیات بنێین‬
‫و لە بواری ئەکادیمیدا تۆڕێکی پێکهاتوو لە نزیکەی هەزار کەسی‬
‫بۆ دابین بکەین‪.‬‬

‫‪49 – 48‬‬

‫دکـتـۆر دۆرۆتـیـا رووالنـد‬
‫سـکـرتـێـری گـشـتـی دەزگـای خـزمـەتـگـوزاریـی‬
‫ئاڵوگۆڕی ئـەکـادیـمـی ئـەڵـمـانـی (داد)‬

‫>>‬

‫دەزگای خزمەتگوزاریی ئاڵوگۆڕی ئەکادیمی ئەڵمانی‬
‫لەسەرانسەری جیهاندا گەورەترین رێکخراوەی کۆمەکە بۆ ئاڵوگۆڕی‬
‫ئەکادیمی خوێندکاران و توێژەران و پسپۆڕی زانستەکان‪ .‬بەاڵم بێگومان‬
‫کاری ئێمە زۆر لەوە زیاترە کە تەنیا بەخشینی کۆمەکی دارایی بێت‬
‫بۆ بورسەکانی خوێندن‪ .‬بەشێوەیەکی تایبەت بۆ ئێمە هەمیشە جێی‬
‫ڕەزامەندییە ئەگەر خوێندکارانی بورس پێمان بڵێن دەزگای داد ژیانیانی‬
‫گۆڕی‪ .‬ئێمە زۆرجار ئەمە لە خوێندکارانی بورسی واڵتە قەیراندارەکان‬
‫و ناوچە کێشەدارەکانەوە دەبیستین‪ .‬ئاڵوگۆڕی کولتووری توخمێکی‬
‫سەرەکییە بۆ ئەوەی بەشێوەیەکی چاالکانە شێواز بۆ گۆڕانکاری‬
‫کۆمەاڵیەتی دابنرێت‪ .‬حوکمی پێشوەخت و دوورەپەرێزی پێچەوانەوەیش‬
‫دەبێتە ڕێگر لە بەردەم پێشکەوتنی کۆمەڵگەکان – ئەمەش دەبێت‬
‫خوێندکارە گەنجەکانی بورسوەرگری فێری ببن و یاداشتی بکەن‪.‬‬
‫لەبەرئەوەش لە چوارچێوەی بەرنامەی دەستپێشخەری زانستیدا لە‬
‫دەرەوە کە لە الیەن وەزارەتی دەرەوە بودجەی بۆ تەرخان دەکرێت‪،‬‬
‫دەزگای داد بەشێوەیەکی چڕوپڕ کار دەکات‪ ،‬بەتایبەتی بۆ هاوکاری‬
‫لەگەڵ ئەو خوێندکار و توێژەر و زانکۆیانەدا کە واڵتەکانیان لە قوناغی‬
‫گۆڕانکاریدان‪ ،‬وەک عێراق‪.‬‬

‫ئـەلـیـکـسـانـدەر هـەریـدی‬
‫سەرۆکی هۆبەی عێراق لە دەزگای خزمەتگوزاریی‬
‫ئاڵوگۆڕی ئەکادیمی ئەڵمانی (داد)‬

‫>>‬

‫‪Jonas Ratermann‬‬

‫ئەوەی کارم تێدەکات ئەو کار بە تینوگڕەی خوێندکارانی‬
‫بورسوەرگری عێراقە کە سەرەڕای کۆمەڵێک سەختی و بەر‌هەڵست بە‬
‫ڕێگای خۆیاندا دەڕۆن‪ .‬زۆربەیان خوازیارن دوای تەواوکردنی خوێندن‬
‫بە هۆشیارییەوە لە ئاوادانکردنەوەی واڵتەکەیاندا بەشدار بن‪ .‬ئەمە‬
‫کاریگەری زۆر لەسەر م دادەنێت‪ .‬هەمان کات خواستەکانی دەزگای‬
‫داد و زانکۆکانی ئەڵمانیا لە ئاستی زۆر بەرزدان‪ .‬زۆربەی خویندکارانی‬
‫دکتۆرا لەسەرەتادا ورتەورتییانە لە دەست ئەوەی گوایە سیستەمی‬
‫ئێمە «توندە»‪ .‬بەاڵم دواتر پاش تەواوکردنی خوێندن نەک تەنیا بە‬
‫بڕوانامەیەکەوە‪ ،‬بەڵکو وەک پسپۆڕی ڕاستەقینە بۆ عێراق دەگەڕێنەوە‪.‬‬
‫بە بەراورد لەگەڵ خوێندکارانی واڵتانی تردا‪ ،‬تەنیا ڕێژەیەکی کەم لە‬
‫خوێندکارانی عێراقی خوێندن تەواو ناکەن و دەستی لێ هەڵدەگرن و‬
‫ئەوەیش بەڵگەی ئەو بۆچوونەمانە‪ .‬هاوبەشانمان ئەمرۆ دەزانن ئێمە هیچ‬
‫پێشکەشکارییەک لە بواری خوێندندا «نافرۆشین»‪ ،‬بەڵکو خەمی سەرەکی‬
‫دەزگای داد هاوبەشییەکی قوڵە‪ .‬لەبەرئەوە‪ ،‬دابینکردنی بودجە لەالیەن‬
‫عێراقیشەوە‪ ،‬بۆ ئێمە زۆر گرنگە‪ :‬هەر دووالیەن وەک یەک لێپرسراوی‬
‫لە ئەستۆ دەگرن و هەر دووالیەن بە هاوبەشی مافدارن لە ئاڵوگۆڕی‬
‫ئەکادیمیدا لەسەر هەمان ئاست‪.‬‬

‫دەنـگـى فـەرمـی‬

‫گـفـتـوگـۆ و بـەیـان‬

‫دکـتـۆر حـوسـێـن الـخـەتـیـب‬
‫بـالـوێـزی کـۆمـاری عـێـراق لـە ئـەڵـمـانـیـا‬

‫>>‬

‫‪Metin Yilmaz‬‬

‫هاوبەشیی ئەکادیمی ئەستوونێکی گرنگە لە پەیوەندیەکانی‬
‫ئەڵمانیا وعێراقدا‪ .‬زانکۆ و دەزگا تایبەتمەندەکانی توێژینەوە لە‬
‫ئەڵمانیا لە الیەن پسپۆڕە ئەکادیمیەکانی عێراقەوە زۆر بەرز‬
‫دەنرخێندرێن‪ .‬دوای گۆڕانی سیستەمی سیاسی لە عێراقدا لە‬
‫ساڵی ‪ ٢٠٠٣‬دا هاوکاری لەم بوارەدا گەشەسەندنێکی گەروەی‬
‫بە خۆوە بینی‪ ،‬بەتایبەت لە بواری زانکۆکاندا‪ .‬دەزگای داد لەم‬
‫بارەوە گرنگترین هاوبەشی ئێمەیە‪ ،‬پێش هەموو شتێک بە هۆی‬
‫بەرنامەکانی بورسی بەغ – داد و کورد – داد ەوە کە بوون بە‬
‫مایەی هەل و دەرفەت رەخساندن بۆ خوێندنی بااڵ بۆ خوێندکارانی‬
‫ماستەر و دکتۆرا لە ڕشتە و بەشی جۆراوجۆردا‪ .‬خوێندکاران‬
‫دوای تەواوکردنی خوێندن و گەڕانەوەیان بۆ عێراق‪ ،‬ئەو زانستەی‬
‫بەدەستیان هێناوە‪ ،‬دەیخەنە خزمەت ئاوادانکردنەوەی واڵتەکەیان‬
‫و هاوکات لە گەڵ ئەڵمانیادا لە پەیوەندیدا دەمێنەوە‪ .‬ئەمەش‬
‫سوودبەخشە بۆ هەر دوو واڵت‪ .‬لەبەرئەوە‪ ،‬مەبەستمانە زیاتر‬
‫پەرە بەو هاوکارییە ئەکادیمییە بدرێت و خوێندکاران دەرفەتی‬
‫ئەوەیان هەبێت لە ئەڵمانیا بخوێنن‪.‬‬

‫دڵـشـاد بـارزانـی‬
‫نـوێـنـەری حـکـومـەتـی هـەرێـمـی‬
‫کـوردسـتـانـی – عـێـراق لـە ئـەڵـمـانـیـا‬

‫>>‬

‫‪Metin Yilmaz‬‬

‫بەرنامەی بورسی کوردی – ئەڵمانی بۆ خوێندکارانی‬
‫ماستەر و دکتۆرا لە ئەڵمانیا (کورد – داد) هەرچەندە لەالیەن‬
‫حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە بە دەستکراوەیی پشتیوانی‬
‫دارایی بۆ دابین دەکرێت‪ ،‬بەاڵم سوپاسی تایبەتی خۆم ئاڕاستەی‬
‫دەزگای داد دەکەم کە ئەم ئەرکە قورسەی سەبارەت بە ئاگاداری‬
‫و چاودێری خوێندکارانی بورسوەرگر بەشێوەیەکی نموونەیی لە‬
‫سەر شانی نوێنەرایتییە بە ڕێژە بچووکەکەی ئێمە البرد و گرتییە‬
‫ئەستۆی خۆی‪.‬‬
‫جگە لەمەش‪ ،‬حەز دەکەم سوپاسی ئەو خوێندکارانەی بەرنامەی‬
‫بورس بکەم‪ ،‬ئەوانەی سەرەڕای قورسی و سەختی قۆناغی‬
‫سەرەتا و گرفتی گەورەی زمانی ئەڵمانی‪ ،‬توانیان ئەرکە‬
‫ئەکادیمیەکانیان بە سەرکەوتوویی بەجێبهێنن‪ .‬من پیرۆزبایی لە‬
‫هەموو بەشداربووە سەرکەوتووەکان لەم بەرنامەیەدا دەکەم و‬
‫ئارەزوویان بۆ دەخوازم لە داهاتوودا ئەرکی سەرنجڕاکێش و‬
‫داهێنەر بگرنە ئەستۆ و بەشداری لە پەرەپێدان و دروستکردنی‬
‫واڵت و کۆمەڵگەکەیاندا بکەن‪.‬‬

‫‪51 – 50‬‬

‫دکـتـۆر عـەلی االدیـب – لـە گـفـتـوگـۆیـەکـدا‬
‫وەزیـری خـوێـنـدنـی بـااڵ و‬
‫تـوێـژیـنـەوەی زانـسـتـی کـۆمـاری عـێـراق‬

‫بەڕێز جەنابی وەزیر‪ ،‬زەمینەی زانکۆکانی عێراق چۆن‬
‫پەرەی سەندووە لە سااڵنی ڕابردوودا ؟‬

‫هاوکاری لەگەڵ هاوبەشە نێودەوڵەتییەکاندا چی‬
‫رۆڵێکیان لە بەرەوپێشبردنی خوێندنی بااڵدا گێڕاوە؟‬
‫عێراق کۆمەڵێک ڕایەڵەی هاوبەشیی ئەکادیمی لەگەڵ‬
‫زانکۆکانی واڵتانی تردا دامەزراندووە‪ ،‬بەتایبەت لەگەڵ‬
‫واڵتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و بەریتانیادا‪ .‬هەندێک لە‬
‫خوێندکارەکانمان دەتوانن ئێستا دوو بڕوانامە لەهەمان کاتدا‬
‫بەدەست بهێنن بەوەی دوو ساڵ لە زانکۆیەکی عێراقی و دوو‬
‫ساڵیش لە زانکۆیەکی هاوبەشمان لە دەرەوەی واڵت بخوێنن‪.‬‬
‫هەروەها چەندین رێککەوتننامەمان لەگەڵ زانکۆ بیانییەکاندا‬
‫واژۆ کردووە کە ڕیگەمان پێ دەدەن نوێترین پەیڕەو و‬
‫پرۆگرامی خوێندن لە ڕشتەی جۆراوجۆردا بەکار بهێنین‪.‬‬
‫ژمارەیەکی زۆر لە مامۆستایانی زانکۆکانی عێراقیش دەچنە‬
‫دەرەوەی واڵت بۆ زانکۆکانی واڵتان وەک مامۆستای میوان‪.‬‬
‫هاوکاری خوێندن لەگەڵ ئەڵمانیا چ رۆڵێک دەگێریت؟‬
‫ئێمە بێگومان دەمانەوێت لە بواری خوێندن و توێژینەوەدا‬
‫زیاتر پەرە بەم هاوکارییە بدەین و بەرەو پێشەوەی ببەین‪.‬‬
‫ئێمە خوازیارو ئارەووزمەندی ئەوەین ژمارەیەکی زۆرتر لە‬
‫خوێندکارانی بەرنامەی بورس لە ئەڵمانیا بخوێنن بەراورد‬
‫لەگەڵ ڕابردوودا‪ .‬لە ڕاستیدا الی ئێمە زانینی زمانی ئینگلیزی‬
‫بەرباڵوترە بە بەراورد لەگەڵ زمانی ئەڵمانی‪ ،‬یان فەڕەنسیدا‪.‬‬
‫ئایا باری ئەمن و ئاسایشی عێراق ڕیگە دەدات کە‬
‫مامۆستایانی زانکۆ و خوێندکارانی ئەڵمانی سەردانی‬
‫عێراق بکەن ؟‬

‫‪Martin Specht‬‬

‫دکتۆر عەلی االدیب‪ :‬لە کۆتایی ساڵی ‪ ٢٠١١‬ەوە من‬
‫بەرپرسیاری ئەم وەزارەتەم ‪ ،‬لەوساوە ئێمە پالنێکی‬
‫ستراتیژی حکوومەتی عێراق سەبارەت بە خوێندنی بااڵمان‬
‫خستووەتە بواری جێبەجێکردنەوە کە بە هاوبەشیی بانکی‬
‫جیهانی و یۆنیسکۆ و یۆنیسفدا نەخشەی بۆ داڕێژراوە‪.‬‬
‫ئێمە دەستمان بە دامەزراندنی زانکۆی تەکنیکی و زانکۆی‬
‫ئاسایی کرد‪ .‬لەو بیست و دوو زانکۆیەی کە هەن هەشتاو‬
‫نۆ کۆلێژ و پەیمانگەی تازە کرانەوە‪ .‬جگە لەمەش‪ ،‬نزیکەی‬
‫شەست کۆلێژ لە زانکۆ ئەهلییە تایبەتەکاندا لە زۆربەی‬
‫بەشەکانی واڵت هەیە‪ .‬ئێمە نزیکەی دە هەزار خوێندکاری‬
‫بورسوەرگر بۆ عێراق ئامادە دەکەین کە خوازیاری‬
‫خوێندنی بااڵن بۆ ماستەر و دکتۆرا لە دەرەەی واڵت‪.‬‬
‫هاوکات لە هانی نزیکەی چوار سەد توێژەری کۆچبەریشدا‬
‫بۆ گەڕانەوە بۆ واڵت سەرکەوتوو بووین‪.‬‬

‫بەڵێ‪ .‬من پشتگیری لەوە دەکەم‪ ،‬بەتایبەتیش مامۆستایانی‬
‫زانکۆ لە ئەڵمانیا بانگهێشت بکرێن بۆ کۆنفرانس و کۆڕی‬
‫زانستی لە عێراق‪ .‬ئەمەش ئێستا روودەدات‪ .‬هەندێک‬
‫ناوچە هەیە لە عێراق ئەمن و ئاسایش تیایاندا سەقامگیرە‬
‫و ئاسایشی ئەکادیمییە بیانیەکانیش تیایدا دابین کراوە‪.‬‬
‫ئێمە خۆشحاڵ دەبین ئەگەر مامۆستایانی زانکۆکانی‬
‫ئەڵمانیا‪ ،‬بەتایبەت زانکۆ تەکنییەکان سەردانی ئێمە بکەن‪.‬‬
‫پانزە زانکۆی عێراقی و زانکۆی تەکنیکی لەو ناوچانەی‬
‫عێراقن کە باری ئەمنییان بە تەواوی ئارامە‪ .‬ئێمە دەتوانین‬
‫بەرپرسیاریەتی بۆ ئاسایشی ئەو مامۆستا میوانانە بگرینە‬
‫ئەستۆ‪.‬‬
‫دەوڵەت و حکوومەت چ کاریگەرییەکیان بەسەر‬
‫زانکۆکانەوە هەیە؟‬
‫یاساکانی خوێندنی بااڵ سەربەخۆیی کار و باری ئەکادیمی‬
‫مسۆگەر دەکەن‪ .‬بەاڵم ئەم یاسایانە دەکرێت قۆناغ بە‬
‫قۆناغ جێبەجێ بکرێن‪ .‬ئێمە لە ساڵی ‪ ٢٠١٢‬دا دەستمان‬
‫بە قۆناغی یەکەم کرد‪ .‬ئازادییەکەی زیاتر و بڕیاری‬
‫سەربەخۆی زیاترمان بە هەموو سەرۆکەکانی زانکو و‬
‫ڕاگرەکان و ئەنجوومەنی زانکۆکان و سەرووکی ئینستیتووە‬
‫زانستییەکان دەبەخشێن‪ .‬ئێمە ئەو ئامانجەمان هەیە کە‬
‫ئەنجامە زانستییەکانی زانکۆکان لەگەڵ پێداویستییەکانی‬
‫کۆمەڵگەی عێراقدا هەماهەنگ بن‪ .‬هەموو ماستەرنامە و‬
‫دکتۆرنامەکان بە سەرپەرشتی بەشی توێژینەوە و پەرەپێدان‬
‫دەنووسرین و لە چوارچێوەی بایەخ و بەهایاندا بۆ کۆمەڵگە‬
‫هەڵدەسەنگێندرێن‪ .‬بێگومان لەو ڕووەوە لێکۆلینەوەیان‬
‫لسەر ئەنجام دەدرێت کە ئایا ئەم کارنامانە چی سوودێکیان‬
‫بۆ کۆمەڵگەی عێراقی دەبێت‪ ،‬یان ڕۆڵیان دەبێت بۆ‬
‫چارەسەکردنی کێشەکانی واڵت‪.‬‬

‫نـاوەنـدو بـاشـووری عـێــراق‬

‫ڕاپــۆرت‬

‫کـاتـێـک کـە بـاری ئـاسـایـی‬
‫دەبـێـت بـە نـائـاسـایـی‬
‫هەرکەسێک بخوازێت ژیانی رۆژانەی زانکۆکان لە عێراق و کاریگەری هاوبەشیی ئەکادیمی لە‬
‫نێوان ئەڵمانیا و عێراق لە نزیکەوە ببینێت‪ ،‬پێویستە سەردانی بەغداد بکات‬
‫دەق‪ :‬یـورگـیـن سـتـرایـاک‪ ،‬وێـنـە‪ :‬مـارتـيـن شـپـێـشـت‬

‫بــەغـــدا‬

‫نـاوەنـدو بـاشـووری عـێــراق‬
‫لە زانکۆکاندا مامۆستایانی زانکۆ‬
‫و خوێندکاران بارێکی ئاسایی‬
‫دەبینن کە لە ژیانی رۆژانەیاندا‬
‫لە بەغدا بەدی ناکەن‬

‫ڕاپــۆرت‬

‫ئـەزهـار زەرکـانـی‪ ،‬مـامـۆسـتـای تـەکـنـۆلـۆجـیـای زیـنـدوەرنـاسی‪ ،‬دەڵـێـت مـاوەی خـوێـنـدن‬
‫لـە زانـکـۆی گـیـسـن ئـەوی بـوێـرتـر کـردووە‬

‫نـاوەنـدو بـاشـووری عـێــراق‬

‫یـاسـر ئـەلبـدران و سـوزان ئـەلمـحـنا هـەمـیـشە بـە پـێـی بـاری ئـاسـایـش رێـگـای خـۆیـان لـە‬
‫بـەغـداد دەگـۆڕن و لـە بـێ دەسـەاڵتـیـدا الڕێـی دوور دەگـرنـە بـەر‬

‫زانـکـۆی تـەکـنـیـکـی بـەغـداد یـەکـێـک زانـکـۆ پـێـشـڕەوەکـانـە لـە بـواری زانـسـتـی ئـەنـدازیـاری لـە عـێـراقـدا‬

‫بــەغـــدا‬

‫له‬

‫‪٥5 - ٥4‬‬

‫کاتێکدا لە گەڕەکی کەرادە لە بەغداد لە چێشخانەیەک‬
‫دانیشتووین‪ ،‬لە پڕ لە دەوری چەند مێزێکی دەوروبەر‬
‫زەنگی تەلەفۆنەکان لێ دەدات؛ سەرەتا دوو تەلەفۆن لە یەک‬
‫کاتدا و دواتر سێیەم و چوارەم‪ .‬ئەوەی هەرە دوایی هی‬
‫دکتۆر یاسر ئەلبەدران بوو‪ .‬لەگەڵ دەستبردن بۆ تەلەفۆنەکە‬
‫و وەاڵمدانەوە و دەرکەوتنی نیگەرانی لەسەر ڕووخساری‪،‬‬
‫شتەکە ڕوون دەبێتەوە‪ :‬دەبێت شتێکی نائاسایی رووی‬
‫دابێت‪ .‬کاتێک لە شوینێك چەند تەلەفۆنێک لە هەمان کاتدا‬
‫بێ وچان زەنگ لێ دەدەن‪ ،‬تەنیا ئەگەرێك لە ئارادایە‪ :‬دەنگ‬
‫و باسی خراپ هەیە‪ .‬یاسر دەڵێت ئۆتۆمبیلی بۆمبڕێژکراو‬
‫تەقیوەتەوە و مۆبایلەکەی دادەنێتەوە‪ .‬تەقینەوەی ئۆتۆمبیل‬
‫بووە بە بەشێک لە ژیانی رۆژانە لە بەغداد‪ .‬دانیشتووانی‬
‫شار بەدەگمەن هەلی ئەوەیان هەیە بۆ ئەگەری تەقینەوە‬
‫ئامادە بکەن‪ .‬لە شارێکی ‪ ١٠‬ملیۆن کەسیدا تەنیا حیسابکردنی‬
‫ئەگەرەکان هاوکارە بۆ خۆبەدوورگرتن لە تەقینەوە‪ .‬واتە‬
‫ڕێژەی مەترسی ئەوەی ببیت بە قوربانی تەقینەوەی‬
‫ئۆتۆمبیل‪ ،‬لە ڕووی ئامارەوە زۆر کەمە‪.‬‬
‫ژیـانـی ڕۆژانـە لـە نـائـاسـیـیـەکـی بـەردەوامـدا‬
‫یاسر ئەلبەدران مامۆستای زانکۆیە لە بەشی ئەندازیاری‬
‫مەدەنی لە کۆلێژی ئەندازیاریی سەر بە موستەنسریە لە‬
‫بەغداد‪ .‬یاسر ئەلبەدرانی تەمەن سی و حەوت ساڵ لە‬
‫نێوان سااڵنی ‪ ٢٠٠٦‬تا ‪ ٢٠١١‬لە زانکۆی ڤایمەر و بۆخوم‬
‫لە ئەڵمانیا خوێندنی دکتۆرای تەواو کردووە و بەشێکی‬
‫خوێندنەکەشی لە چوارچێوەی بەرنامەی بورسی بەغ –‬
‫داد بووە‪ .‬لە چێشتخانەی «لیبانیز فامیلی کلەب» کە یەکێکە‬
‫لەو ریستۆرانتە کەم و شیاوەکانی شار بۆ خەڵکی بیانی‬
‫و ژن و پیاوی عێراقی‪ ،‬چاومان بە یاسر ئەلبەدرانی و‬
‫خاتوو سوزان ئەلمهنای هاوسەری کەوت‪ .‬یاسر پێدەکەنێت‬
‫کاتێک دەگێڕێتەوە کە بەیانیان لە ڕءگەی چوونیدا بۆ زانکۆ‬
‫لەسەر شێوەی « وردبوونی ئەڵمانی» بیری کردووەتەوە‪.‬‬
‫بەشێوەیەکی زۆر ورد جۆرێک لە پالنی داڕشتوە‪ .‬یاسر‬
‫دەڵێت‪« :‬من یەکێک لە حەوت ڕێگا هەڵدەبژێرم بە ناو‬
‫شاردا‪ ،‬بە پێی باری ئەمنی هەنووکەیی‪ .‬هەندێک جار چەند‬
‫ڕیگا و بانێک دەگیرێن‪ ».‬نزیکترین ڕێگا شانزە کیلۆمەترە‬
‫و دوورترینیان ‪ ٢٣‬کیلۆمەترە‪ .‬دکتۆر یاسر دەبێت کاتژمێر‬
‫هەشت لە نووسینگەکەی بێت‪ ،‬کاتژمێر پێنج لە خەو‬
‫هەڵدەستێت و ئەگەری ئەوە هەیە نزیکەی کاتژمێر و نیوێک‬
‫تا دوو کاتژمێری پێویست بێت تا دەگاتە شوێنی کارەکەی‪.‬‬
‫دوای نێوەڕۆ بەرەو ماڵ دەگەڕێتەوە‪ .‬زانکۆکان کاتژمێر‬
‫چواری ئێوارە دادەخرێن‪ ،‬بەاڵم لە کاتژمێر سێی دوای‬
‫نیوەڕۆوە چی دی مرۆڤی تێدا بە دی ناکرێت‪ .‬لەبەر هۆکاری‬
‫ئەمنی‪ ،‬خەڵکی دەیانەوێت لە کاتی خۆیدا بگەنە ماڵەوە بۆ‬
‫الی کەس و کار‪.‬‬
‫یاسر دەڵێت‪« :‬من لە ئەڵمانیا زۆر شت دەربارەی‬
‫چۆنیەتی کارکردنی ئینستیتووەکانی خوێندن فێر بووم‬
‫«‪ .‬بێگومان ئەو دەتوانێت ئەو زانستە پسپۆڕییەی لە‬
‫زانکۆی باوهاوس لە ڤایمەر بەدەستی هێناوە‪ ،‬بخاتە بواری‬
‫جێبەجێکردنەوە و ببێت ئەندازیارێکی پسپۆڕی لێهاتوو‪ .‬بەاڵم‬
‫ئەو لە بەغداد مامۆستای زانکۆیە و لەم پرسەیشدا ئەوەئ بۆ‬
‫ڕوون دەبێتەوە‪ ،‬وەک ئەوەی خۆی لە ئەڵمانیا بینیوێتی‪ ،‬چۆن‬
‫سیستەمی زانکۆ و خوێندن بەڕیوە دەچێت‪ ،‬بەدەر لەوەی‬
‫چ ڕشتەیەک بێت‪« .‬لە ئەڵمانیا پرۆفیسۆرەکان تا ڕادەیەک‬

‫ئازادن و زۆر بەدەگمەن ناچار دەبن بە بەسەر بەربەستی‬
‫بیرۆکراتیدا بپەڕنەوە‪ ».‬یاسر‪ ،‬هەر لەو ەتەی لە ڤایمەر‬
‫بووە‪ ،‬نەک هەر خۆی‪ ،‬بەڵکو داوای لەوانی تریش کردووە‬
‫کە هەنگاوەکانی گەیشتن بەرەو ئامانجێك پێویستە پێشتر‬
‫نەخشەیان بۆ کێشرابێت‪ .‬ئەمەش «سیستمەی ئەڵمانییە»‪،‬‬
‫وەک ئەوەی یاسر ناوی لێ دەنێت ویستی چارەسەرکردنی‬
‫کێشەکان لەسەر بنەمای سیستەمی ئەمەیش کاریگەری‬
‫بەسەر ئەوەوە بەجێهێشتوە و جێی سەرسامییە بۆی‪ .‬یاسر‬
‫بە خۆشییەوە بیری دەکەوێتەوە و دەڵێت‪« :‬من بینیم لە‬
‫کاتی جامی جیهانی تۆپی پێی ساڵی ‪٢٠٠٦‬دا لە ئەڵمانیا‬
‫تەنانەت پۆلیسیش بە سیستەم کار دەکات و دەچێتە پێش بۆ‬
‫ئەوەی ئاژاوەکان لە نێوان هاندەراندا بەشێوەیەکی ئاشتییانە‬
‫چارەسەر بکات»‪.‬‬
‫سوزان ئەلمهنا‪ ،‬هاوسەرەکەی‪ ،‬بەهەمان شێوە حەزی‬
‫لە تۆپی پێیە‪ .‬ئەویش خەونی ئەوەی هەبوو گەشتێک بۆ ئەڵمانیا‬
‫بکات‪ .‬لە تەمەنی پانزە ساڵیشەوە هاندەری تیمی هەڵبژردەی‬
‫نیشتمـانی ئەڵمـانیایە‪ .‬پاش چواردە ساڵ خەونەکەی‬
‫هاتـە دی‪ .‬لە شەمەندەفەردا دانیشتووە‪ ،‬لە فرۆکەخانەی‬
‫فرانکفۆرتەوە بەرەو ڤایمەر‪ ،‬کە ‪ ٢٧٠‬کیلۆمەتر دوورە‬
‫لەوێ‪ ،‬ئەویش تامەزرۆی ئەوە بووە ئێدی ئەڵمانیا ببینێت‪.‬‬
‫ىەاڵم کات شەو بووە‪ ،‬لە پەنجەرەی شەمەندەفەرەکەوە‬
‫تەنها تیشکەکان بریقاونەتەوە‪ .‬کاتێک دەوروبەر رووناک‬
‫بووەتەوە‪ ،‬خاتوو ئەلمهنا لەبری باڵەخانەی سەر لە هەور‬
‫(نـاطـحـات سـحاب) ببینێت‪ ،‬وەک چـاوەڕوانی کـردووە‪،‬‬
‫کـۆمەڵێک زۆری مـاڵی بچـووکی بنمـیچە سێگۆشەی و‬
‫نووکداری بینیوە‪ ...‬ماوەیەکی کورت بەر لەوەی «لیبانیز‬
‫فامیلی کلەب» بەجێبهێڵین‪ ،‬کارەبای چێشتخانەکە کوژایەوە‪.‬‬
‫ئەمە داخوازێك بوو بۆ گەڕانەوە بۆ ناو واقیع‪ .‬یانەیەک لە‬
‫کەناری دیجلە هەڵکەوتووە لەو شوێنەی کە ڕووبار پێچێکی‬
‫کەوانەیی دەکاتەوە و نیوە دوورگەیەک دروست دەکات‪.‬‬
‫ڕێککەوتین بەیانی ڕۆژی دواتر لەو نیمچە دوورگەیە ئەزهار‬
‫زرکانی ببینین کە مامۆستایەکی گەنجی بایۆ تەکنۆلۆژییە‬
‫(تەکنۆلۆژیای زیندەوەرناسی) لە زانکۆ‪ .‬زانکۆکەی ئەو‬
‫نزیکەی حەفتا هەزار خوێندکار و پەنجا و دوو ڕشتە و‬
‫بەش و ئینستیتوو و بەشی زانست و توێژینەوەی هەیە و‬
‫گەرەترین زانکۆیە لە عێراق‪ .‬ئەو ڕێگایەی دەچنەوە زانکۆ‪ ،‬بە‬
‫شەقامی سەرەکی گەڕەکی کەرادەدا تێپەڕ دەبن‪ .‬لەوێش بە‬
‫الی کۆمەڵێک بازاڕی ئەلەکترۆنیات و کافیتیریا و دووکانی‬
‫مۆبایل بۆ ئەوانەەی کە دەرامەتیان باشترە‪ ،‬تێدەپەرێت‪ .‬بە‬
‫ناو دااڵنێکی باریک و بەرزی لە کونکریت دروستکراودا‬
‫دەچینە ناو کامپی زانکۆوە کە ڕووبەرەکەی چوار کیلومەتر‬
‫چوارگۆشەیە و لە یەکەم نیگاوە بەو هەموو دارودرەختە‬
‫بەرزەی مایەی سەرسووڕمان و دەوەن و حەوزی گواڵنەوە‬
‫باخچەی ڕووەک دەخاتەوە بیری مرۆڤ‪.‬‬
‫تاقیگە بچووکەکەی ائەهار زەرکانی لە یەک کاتدا‬
‫نووسینگە تاقیگەیە‪« .‬تەماشای ئەم کەرەستانە بکەن»‪ ،‬بە‬
‫لێبووردنەوە ئەم خانمە تەمەن سی ساڵە دەڵێت‪« .‬پارەمان‬
‫نییە بۆ ئامێری نوێ»‪ .‬وەک خوێندکاری بورسی بەرنامەی‬
‫بەغ – داد ئەزهار زەرکانی لە نێوان سااڵنی ‪ ٢٠١٠‬و ‪ ٢٠١٣‬دا‬
‫لە زانکۆی یوستوس – لیبیگ لە گیسن بڕوانامەی ماستەری‬
‫بایۆتەکنۆلۆژی بەدەست هێناوە‪ .‬ئەو زۆر سەرسامە بە‬
‫مامۆستایانی زانکۆ لە ئەڵمانیا‪ ،‬چونکە ئەوان زۆر ئاسایین‪.‬‬
‫«سەرپەرشتیارەکەم تکای لێ دەکردم بەناوی خۆی بانگی‬

‫ڕاپــۆرت‬

‫بـەشـەکـانـی زانـسـتـە ئـەنـدازیـاریـیـەکـان داواکـاری زۆریـان لـەسـەرە لـە الیـەن زۆربـەی خـوێـنـدکـارانـی زانـکـۆی بــەغــدادەوە‬

‫مـیـشاتـرۆنـیـک و تـەکـنـیـکـی رۆبـۆتـا وەک ڕشـتـەی ئایندەیی لـە بـەغـداد خـوازیـارتـریـن ڕشـتـە و بـەشـن‬

‫نـاوەنـدو بـاشـووری عـێــراق‬

‫کـامـپـی زانـکـۆی تـەکـنـیـکـی‬
‫بـەغـداد – لـێـرە نـزیـکـەی‬
‫هـەشـت هـەزار گـەنـجـی کـچ‬
‫و کوڕ دەخـوێـنـن‬

‫نـاوەنـدو بـاشـووری عـێــراق‬

‫ڕاپــۆرت‬

‫بکەم و دەیگوت پێم مەڵێ دکتۆر تکایە‪ .‬دەبوایە منیش دوو کیلۆمەتری ئاسمانی لە زانکۆی بەغداوە‪ ،‬لەوبەری‬
‫خۆم لەسەر ئەوە ڕابهێنم»‪ .‬وەک زۆربەی خوێندکارانی رووباری دیجلەوە‪ ،‬ناوچەیەک هەیە دە هەزار کیلۆمەتر‬
‫بورسوەرگر لەوانەی کە ئێمە قسەیان لەگەڵ دەکەین‪،‬‬
‫چوارگۆشەیە و لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بە «ناوچەی‬
‫ئەزهار زەرکانی ئەوەی زۆر بەالوە گرنگ نییە کە سەوز» بەناوبانگە‪ .‬ئاسایشی ئەو ناوچەیە تا رادەیەکی زۆر‬
‫زانکۆکانی عێراق بەئەندازەی پێویست کەرەستە و ئامێریان پارێزراوە و بارەگای دیپلۆماتکاران و نوێنەرایەتی نەتەوە‬
‫نییە‪ .‬گازندەی ئەم و زۆر لەوانی تریش ئەوەیە ژمارەیەکی یەکگرتووەکان و واڵتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا و باڵەخانەی‬
‫کەم لە هاوکارانی حاڵی دەبن کە پێویست بە گۆڕان لە پەرلەمانی عێراق و چەندین خانووی تێدایە‪ .‬پرۆۆفیسۆر‬
‫هزر و بۆچوون و مامەڵەکردن لە نێوان خوێندکاران و عەبد ذیاب ئەلعجێـلی‪ ،‬وەزیری پێشووی خوێندنی بااڵ و‬
‫مامۆستایانی زانکۆدا هەیە لە پێانوی بەدەستهێنانی زانستا توێـژینەوەی زانستی‪ ،‬یەکێـکە لـە دەستپێشخەرانی هـاوکاری‬
‫بەشێوەیەکی سەربەخۆ‪.‬‬
‫ئەکـادیمی لەگـەڵ ئەڵمـانیـادا و ئەویش هەر لە «ناوچەی‬
‫ئەو سااڵنەی لە گیسن بەسەری بردووە‪ ،‬ئەزهار سەوز» دەژی‪ .‬پێش ئەوەی بتوانین چاومان پێ بکەوێت‪،‬‬
‫زەرکانی سەربەستر کردووە‪ ،‬بەاڵم هەرگیز نەبوون بە دەبێت لە سێ خاڵێ پشکنین ناسنامەکانمان پێشان بدەین‪.‬‬
‫مایەی ئەوەی ئەو هەستەی بدەنێ کە وەک خانمانی گەنجی هەموو جارێک داوامان لێ دەکرێت لە ئۆتۆمبیل داببەزین بۆ‬
‫ئەڵمانی بژی کە بەبەراورد لەگەڵ ژنانی عێراقیدا ئازدییەکی ئەوەی سەگی پۆلیسی بتوانێت بە بۆنکردن بەدوای بۆمبدا‬
‫فرەتریان هەیە‪ .‬ئەزهار هەمیشە‬
‫بگەڕێن‪ .‬دواتر بە ناو کۆاڵنی پارێزراو‬
‫خۆی بڕیار بۆ خۆی دەدات‪ .‬لە دوای‬
‫لە تەقینەوەدا کە چواردەوریان لە‬
‫خوێندنەوە لە ئەڵمانیا‪ ،‬لەم ڕووەوە‬
‫دیوار و حاویەی کەلوپەلی بەتاڵە‪،‬‬
‫کەمێک توندتریش بووە‪ .‬بێگومان‬
‫ڕەت دەبین و ڕێگاکان بەشێوەیەکی‬
‫لەم چوارچێوەیەشدا بەردەوام بیر لە‬
‫زیکزاک بە ناو بەربەستێکدا دەڕوات‬
‫ئابرووی کەسوکار و باوک و دایک‬
‫کە گوایە هێزی تەقینەوەکان کەم‬
‫و دوو برا گەنجەکەی دەکاتەوە‪:‬‬
‫دەکاتەوە‪.‬‬
‫«بە بێ باوک و دایکم من هەرگیز‬
‫وەک ئـــەوەی ســـەرۆکـــی‬
‫نەدەگەیشتمە ئەم ئاستەی کە ئێستا‬
‫ئۆپــۆزســیۆن و ســەرۆکــی لیژنەی‬
‫هەمە»‪ .‬یەکەم دەرفەتی خوێندنی‬
‫خوێندنی بااڵ لە پەرلەمان لە کاتی‬
‫بورس لە دەرەوەی واڵت لە واڵتە‬
‫چای خواردنەوەدا ئاماژەی پێ‬
‫یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوو‪ ،‬بەاڵم ئەم‬
‫دەکات‪ ،‬زانکۆکان رۆلێکی زۆر گرنگ‬
‫وازی لێ هێنا‪ ،‬چونکە ترسی ئەوەی‬
‫دەگێڕن لە بەیەکگەیاندنی بەشەکانی‬
‫هەبوو باوک و دایکی خەمی ئێجگار‬
‫گۆمەڵگەدا‪ .‬ئەو لە درێژەی قسەکانیدا‬
‫زۆری بۆ بخۆن‪ .‬بەاڵم کاتێک هەلی‬
‫دەڵــێت زانــکــۆکــان بــەشـێـوەیـەکی‬
‫دووەمی خوێندنی لە دەرەوەی واڵت‪،‬‬
‫لێپرسراوانە مامەڵەی لەگەڵ ناکەن‪.‬‬
‫ئــەزهــار زەرکــانــی‬
‫لە ئەڵمانیا‪ ،‬بۆ رەخسا‪ ،‬باوک و دایکی‬
‫«بــە بــڕوای مــن‪ ،‬بــەرپــرســـیــاران‬
‫هانیان دا‪« .‬ئەوان نەیانویست ئایندەم‬
‫نایانەوێت سیستەمی خوێندنی بااڵ بۆ‬
‫لێ تێک بدەن»‪ .‬لەوەتەی لە ئەڵمانیا گەڕاوەتەوە‪ ،‬باوک و پەرەپێدانی گۆمەڵگە بەکاربهێنرێن‪ ،‬بەڵکو بۆ کۆنترۆڵکردنی‬
‫دایکی شانازی بە کچەکەیانەوە دەکەن و خۆیشی دەڵێت‪ ،‬مرۆڤ و زاڵبوون بەسەریاندا‪ .‬ئەوان دەیانەوێت خەڵکی‬
‫بەشیوەیەکی گشتی وەک خۆی ماوەتەوە‪ ،‬بەاڵم بوێرتر دوای ئایدیولۆژیای ئەوان بکەوێت‪ .‬ئەوان خوازیاری ئەوەن‬
‫بووە‪« .‬لەوەتەی لە ئەڵمانیا خوێندوومە‪ ،‬ئارەزووەکانم لە هەڵبژاردنی داهاتوودا دەنگێکی باش بە دەست بهێنن‪.‬‬
‫ڕاستگۆتر و ڕاستەوخۆتر دەردەبڕم»‪ .‬ئەزهار نایەوێت من ئاگادارم لە زانکۆکاندا جۆرێک لە دیکتاتۆرییەت بنیات‬
‫پێمان بڵێت داخۆ شیعەیە‪ ،‬یان سوونە‪« :‬من موسڵمانم و دەکرێت‪ .‬هەرکەسێك ڕەخنە بگرێت‪ ،‬ناوناتۆرەی الیەنگری‬
‫لەوە بترازێت‪ ،‬هیچی تر گرنگ نییە‪ .‬ئەم دابەشکردنە بەسەر سەدام حوسێن دەخرێتە دوای‪ .».‬لە کاتی دامەزراندندا بۆ‬
‫شیعەبوون و سوونەبووندا ئەمڕۆ تەنیا جۆرێکە لە سیاسەت پۆستێکی هەڵسوڕانی سەرۆکایەتی‪ ،‬بۆچوون و ئاڕاستەی‬
‫و هیچ بنەمایەکی ئایینی نییە‪ .‬خۆشبەختانە ئەمە هیچ رۆڵێک سیاسی کەسەکە ڕۆلێکی گەورەتر دەبینێت وەک لە شیاوی‬
‫لە زانکۆدا ناگێڕێت‪».‬‬
‫ئەو کەسە‪ .‬خوێندنی بااڵ لە عێراق‪ ،‬بە پێی بۆچوونی‬
‫ڕەنـگـە لـەم سـۆنـگـەیەوە بێت کــە زانـکـۆکـان چ بـۆ ئەو‪ ،‬گەشە ناکات‪ ،‬چونکە زانکۆکان بودجەی پێویستیان‬
‫خوێندکاران و چ بۆ مامۆستایانی زانکۆ بوون بە جۆرێک لە لەبەردەست نییە‪ ،‬هەرچەندە بەهۆی زیادبوونی بڕی نەوتی‬
‫مێرگ لە دەرەوەی ژیانی ڕاستی‪ ،‬شوێنێک کە تیایدا شتێک هەناردەکراویشەوە پارەیەکی زۆر هەیە‪.‬‬
‫لە باری ئاسایی بەدی دەکەن کە لە دەرەوەی زانکۆ بە‬
‫جگە لەوەیش‪ ،‬جاری وا هەیە تەمەنێك بەسەردەچێت‬
‫حەسرەت و ئازارەوە تاسەی دەکەن‪ .‬چەند ساڵێک بەر لە تا فەرمانگەکانی خوێندنی بااڵی عێراقدا بڕیارێك دەدرێت‪.‬‬
‫ئێستا‪ ،‬وەک ئەزهار زەرکانی ئاماژەی پێ دەکات‪ ،‬خۆی و ئەم بیروکراتییە‪ ،‬بە بۆچوونی ئەلعجێلی‪ ،‬تەنانەت بۆ‬
‫خوێندکارانی هاوڕێی بە دیسیپلین و زیرەکی خوێندیان تەواو هاوکاری ئەکادیمی ئەڵمانی – عێراقیش زیانی هەیە‪.‬‬
‫کردووە‪ .‬بەاڵم دوای ئەوەی لە ساڵی ‪٢٠١٣‬دا لە ئەڵمانیاوە وەزیری پێشوو دەڵێت‪« :‬دەزگای داد لەم بارەیەوە هیچ‬
‫گەڕاوەتەوە‪ ،‬هەست دەکات گۆڕانکارییەکی بچووک لە شتێکی هەڵەی ئەنجام نەداوە‪ .‬ئەو دەزگایە‪ ،‬لە هەرشوێنێك‬
‫ئارادایە‪ .‬خوێندکاران لەبری ئەوەی بایەخ بە خوێندن بدەن‪ ،‬توانای هەبێت‪ ،‬پشتیوانی لە خوێندنی بااڵی عێراق دەکات‪.‬‬
‫ئەمڕۆ بەتایبەتی فۆکس دەکەنە سەر تۆرە کۆمەاڵیەتیەکانیان‪ ،‬هەرکەسێک هاوکاری لەگەڵ دەکات‪ ،‬زۆر خۆشحاڵە‬
‫وەک ئەوەی بیانەوێت ژیانێك بژین کە دۆخی رۆژانە لەناو بەو هاوکارییە»‪ .‬دکتۆر عەلی االدیب‪ ،‬وەزیری ئێستای‬
‫شار بە هۆی ملمالنیکانەوە پێیان نابەخشێت‪ .‬بە دووری خوێندنی بااڵ و توێژینەوەی زانستی‪ ،‬لە چاوپێکەوتنێکدا‬

‫«لـەدوای‬
‫تـەواوکـردنـی‬
‫خـوێـنـدنـەوە‬
‫لـە ئـەڵـمـانـیـا‬
‫ئـارەزووەکـانـم‬
‫ڕاسـتـگـۆتـر و‬
‫ڕاسـتـەوخـۆتـر‬
‫دەردەبـڕم»‬

‫زانـکـۆکـان رۆڵـێـکـی‬
‫زۆر سـەرەکـی دەگـێـڕن‬
‫لـە بـەیـەکـبـەسـتـنـەوەی‬
‫کـۆمـەڵـگـەدا‬

‫بــەغـــدا‬

‫کـۆمـپـانـیـای ئـەڵـمـانـی (کـنـوت) پـشـتـگـیـری زانـکـۆی تـەکـنـیـکـی بـەغـداد دەکـات بـە‬
‫دابـیـنـکـردنـی کـەرسـتـەو ئـامـێـری مـیـکـانـیـکـی نـوێ‬

‫دیـد و ڕووانـگـە لـە ژیـانـی رۆژانـەی زانـکـۆی تـەکـنـیـکـی بـەغـداد‬

‫‪٥9 - ٥8‬‬

‫پـرۆفـیـسـۆرئـەمـیـن دەوای ثـامـر‪ ،‬سـەرووکـی زانـکـۆی تـەکـنـیـکـی بـەغـداد‪،‬‬
‫دەیـەوێـت زانـکـۆکـەی بـگـاتـە ئـاسـتـی نـیـودەوڵـەتی‬

‫ڕاپــۆرت‬

‫زانـکـۆ عـێـراقـیـیـەکان هـەر بـە نـەریـت پـشـکـێـکـی زۆری ئـافـرەتـیـان هـەیـە‬

‫هـەلـومـەرجـی زۆر قـورس بـۆ کـارمـەنـدانـی زانـکـۆ‪ .‬بـەهـۆی بـاری ئـەمـنـی سـەخـتـەوە زانـکـۆکـان هـەر کـاتـژمـێـر چـواری ئـێـوارە دەرگـاکـانـیـان دەداخـەن‬

‫نـاوەنـدو بـاشـووری عـێــراق‬

‫نـاوەنـدو بـاشـووری عـێــراق‬

‫ڕاپــۆرت‬

‫تـاقـیـکـردنـەوەکـان لـە سـەر سـیـمـیـولـەیـتـەری ئـۆتـۆمـبـیـل ئاژۆتن بـەشـێـکـن لـەژیـانـی ڕۆژانـەی خـوێـنـدکـارانـی ئـەنـدازیـاری لـە ئینستیتووی الخـەوارزمی لە زانـکـۆی تـەکنـیکـی بـەغـداد‬

‫مەبەست لە وردبینی مەرجێکی سەرەکییە بۆ خوێندنی ئەندازیاری‬

‫خوێندکارانی بەتینوگوڕ لە بەشی ئەندازیاری بەرهەمهێنان‬

‫بــەغـــدا‬

‫ئـەو بـریـنـانـەی‬
‫شـەڕ و تــونــدوتـیــژی‬
‫بـەجـێــیــانــهــێــشـتــوون‬
‫وادیــارە تــەنــیــا‬
‫یـەکــیـگــرتــووەتــەوە‪ ،‬بــەاڵم‬
‫بـەیــەکــجـاری ســاڕێــژ‬
‫نــەبــوونــەتــەوە‬

‫‪63 - 62‬‬

‫چەند رۆژێک بەر لەوە بۆ ئێمەی روون کردەوە کە ئەو‬
‫خوازیاری چاکسازییە لە بەرنامەی هاوکاری لەگەڵ زانکۆ‬
‫بیانیەکان‪ ،‬بەتایبەتیش هاوکاریی ئەکادیمی لەگەڵ زانکۆکانی‬
‫ئەڵمانیدا بە دوو ئاراستەدا‪ .‬وەزیر ئارەزوومەندە لە بواری‬
‫ئەندازیاریدا پسپۆڕی بیانی لە عێراق وەک مامۆستا ببینێت؛‬
‫بەالی کەمەوە لە پانزە زانکۆدا لە سەرانسەری واڵت‪ ،‬کە‬
‫بە گوتەی ئەو‪ ،‬وەزارەتی خوێندنی بااڵ و توێژینەوەی‬
‫زانستی دەتوانێت ئەمن و ئاسایشی ئەو پسپۆڕە بیانییانە بە‬
‫مسۆگەری دابین بکات‪ .‬ئایا زانکۆی تەکنیکی بەغداد یەکێک‬
‫لەو زانکۆیانەیە؟ وەزیر عەلی االدیب لەم بارەوە هیچی‬
‫نەدرکاند‪ .‬وەزارەتی خوێندنی بااڵ و توێژینەوەی زانستی‬
‫بە پێ پازدە خوولەک لە زانکۆ دوورە‪ .‬بە رێگاوە بەرەو‬
‫وەزارەت بە پێش کۆمەڵێک زلدیواری کۆنکریتیدا تێدەپەریت‬
‫کە بۆ بەغداد ئاسایین و بەشێوەیەکی کاتی بۆ پاراستن‬
‫لە تەقینەوە دانراون و بەرزیی هەریەکەیان سێ تا چوار‬
‫مەترە‪ .‬ئەم جۆرە دیوارە کۆنکریتییانە لە بەردەم وەزارەت‬
‫و بەڕێوبەرایەتی و فەرمانگە و سووپەرمارکیت و ئوتێل‬
‫و مارکێتەکان دانراون‪ .‬لە تەواوی شارەکە کەندڕ لێدراوە‬
‫وەک ئەوەی پاش چەندین ساڵ لە شەڕ و توندوتیژی‪،‬‬
‫برینەکانی بەغداد یەکیان گرتبێتەوە‪ ،‬بەاڵم بەتەواوی ساڕێژ‬
‫نەبووبنەوە‪.‬‬
‫زانکۆی تەکنیکیش کە لە سنووری شەقامی سەرەکی‬
‫هەڵکەوتووە‪ ،‬بەهەمان شێوە دەپارێزرێت‪ .‬بەاڵم لە پشت ئەو‬
‫دیوارانەوە کەش و هەوایەکی هاوشێوەی زانکۆکانی تری‬
‫سەرانسەری جیهان بەدی دەکرێت‪ .‬خوێندکاران لە سەر‬
‫کورسییە دارینەکان لە ژێر درەختەکان دانیشتوون‪ ،‬یان بە‬
‫هەنگاوی خێرا و کتێب بەدەستەوە بەرەو وانەی داهاتوو‬
‫دەچن‪ .‬دوو یاریگـەی تۆپی پێ و ستۆدیۆی وەرزشـی و‬
‫چـەندین کافتریا لە زانکۆدا هەیە‪ .‬زۆربەی هۆڵی وانەکان‬
‫دەشێت بۆیاخ بکرێنەوە‪ .‬هەندێکیشیان وا نوێ دەکرێنەوە؛ لە‬
‫تەنیشت مزگەوتەکەوە وا باڵەخانەی مۆدیرن و نوێ بنیات‬
‫دەنرێت‪.‬‬
‫خـوێـنـدن بـە تـەکـنـیـکـی پـێـشـکـەوتـووی ئـەڵـمـانی‬
‫زانکۆی تەکنیکی کە هەشت هەزار خوێندکار و چواردە بەش‬
‫و ڕشتە لەخۆدەگرێت‪ ،‬یەکێک لە گەورەترین زانکۆکانی‬
‫خوێندنی زانستەکانی ئەندازیاریییە لە عێراق‪ .‬دکتۆر‬
‫ئەحمەد عبدالحسن عطیە‪ ،‬جێگری ڕاگری بەشی ئەندازیاری‬
‫ورکشۆپ‪ ،‬دەڵێت‪« :‬لە ‪ ٢٠٠٧‬ەوە بەشی ئەندازیاری‬
‫میکانیک لەگەڵ زانکۆی تەکنیکی بێرگ ئەکادیمی لە‬
‫فرایبێرگ هاوکاری دەکات»‪ .‬ئەو هاوکارییەش پرۆژەیەکی‬
‫لێ کەوتەوە بە ناوی «ئەندازیاری میکانیک ئەڵمانیا‪-‬عێراق»‬
‫‪ Mechanical Engineering Germany–Iraq‬بە کورتی (ئیم‬
‫ئی جی ئای)‪ .‬ئەمە لە چوارچێوەی هاوبەشیی ئەکادیمیدا‬
‫لەالیەن دەزگای دادەوە پشتگیری دەکرێت‪ .‬لەپاڵ زانکۆی‬
‫تەکنیکی بەغداددا‪ ،‬پێنج زانکۆی تری عێراق بەشداری‬
‫لەم پرۆژەیەدا دەکەن‪ .‬جگە لەمەش‪ ،‬لە نیسانی ‪٢٠١٢‬ەوە‬
‫پێنج خوێندکاری عێراقی لە ئینستیتووی میکانیک لە بێرگ‬
‫ئەکادیمی فرایبێرگ ماستەر دەخوێنن‪ .‬ئەم خوێندکارانەیش‬
‫بڕوانامە لە هەر دوو زانکۆکە وەردەگرن‪ .‬نەخشەی ئەوەش‬
‫دانراوە لە داهاتوودا هەر خوێندکارێکی ئەڵمانی و عێراقی لە‬
‫ماوەی خوێندنی ماستەردا لە واڵتی ئەوی تر ی وەرزێك‬
‫بخوێنێت‪ .‬بەاڵم ئەو رۆژە هێشتا دوورە‪ .‬ئەوەی داخوازی‬
‫زۆری لەسەرە‪ ،‬تەکنۆلۆجیای مۆدیرنە‪ .‬ئەو کەرەستە و‬

‫ئامێرانەی ئێمە لە وەرشە و تاقیگەکانی بەشی ئەندازیاری‬
‫میکانیک دەیانبینین‪ ،‬زۆر دوورن لە «بـاری هەنووکـەیی‬
‫تەکنۆلۆجیا»وە‪ .‬بەاڵم لە یەکـێک لە هۆڵەکـان چەند ماشینی‬
‫لووسکـردنەوەی پێشکـەوتووی کۆمپانیای کـنووت بە ڕەنگی‬
‫شین و خۆلەمێشی دەبریقێنەوە‪ .‬ئەم کۆمپانیا بەهەرمهێنەرە‬
‫دەمێکە پشتگیری زانکۆی تەکنیکی بەغداد دەکات‪ .‬لەوانەیە‬
‫لەو ڕوانگە و هیوایەوە بێت کە ئەم جۆر ئامێرانە‪ ،‬ئەگەر‬
‫ڕاهێنان لەسەر بەکارهێنانیان بکرێت‪ ،‬لە داهاتوودا لە عێراق‬
‫بازاڕیان گەرم بێت‪.‬‬
‫هاوکات لەگەڵ تەکنۆلۆجیای هاوچەرخدا ڕوون و ئاشکرایە‬
‫کە زانستی ئەکادیمی پێویستە‪ .‬دەزگای داد مشوری ئەوە‬
‫دەخوات گواستنەوەی زانستیش بە دی بێت‪ ،‬کاتێک دەرفەتی‬
‫خوێندن دەرەخسێنێت بۆ خەلکانێکی وەک دکتۆر ئەحمەد‬
‫عبد الکاظم‪ .‬وەک خوێندکاری بورسی بەرنامەی بەغ – داد‬
‫ئەحمەد لە ساڵی ‪ ٢٠١١‬دا خوێندنی دکتۆرای لە زانکۆی‬
‫ئاخن تەواو کردووە‪ .‬ئێستا لە بەشی ئەندازیاری ورکشۆپی‬
‫زانکۆی تەکنیکی بەغداد مامۆستایە‪ .‬ئەحمەد دەڵێت‪« :‬بە‬
‫ڕاستی زۆر سەختە زانست بگوازیتەوە‪ .‬زۆر سەختە خەڵکی‬
‫بە بیرۆکەی نوێ قایل بکەیت‪ .».‬ئەحمەد درێژە بە قسەکانی‬
‫دەدات و دەڵێت لە ئەڵمانیا بۆی دەرکەوتووە میتۆد و ڕێبازی‬
‫زانستی لە وەرگرتنی زانستدا چەند گرنگە‪ .‬لە بەغدادیش‪،‬‬
‫خوێندکارەکانی هاندەرن بۆ بەکارهێنان و سوودوەرگرتن لەو‬
‫ئەزموونانەی کە لە ئاخن بەدەستی هێناوە‪ .‬پێش ماوەیەک‪،‬‬
‫دوای یەکێک لە وانەکان خوێندکارێکی کچ دەچێتە الی و‬
‫سەرسامی خۆی بەشێوازی وانەوتنەوەی ئەو دەردەبڕێت‪.‬‬
‫ئەحمەد دەزانێت ئەوە چی هەستێکە کاتێک زانست نەک تەنیا‬
‫بگەیەنرێت‪ ،‬بەڵکو ببێتە مایەی سەرسامیش‪.‬‬
‫کاتێک نزیکەی کاتژمێر چواری ئێوارە نووسینگەی دکتۆر‬
‫ئەحمەدمان بەجێهێشت‪ ،‬هەموو دەرگاکانی زانکۆ قفڵ‬
‫کرابوون‪ ،‬هەموو دەرگاکان‪ .‬ئەوەش مایەی شەرمەزاری‬
‫بوو بۆ ئەحمەد کە خۆی میوانە بیانییەکانی دوای نیوەڕۆ‬
‫لە یەکێک لە زانکۆ هەرە گرنگەکانی واڵتەکەی دەرگایان‬
‫لەسەر قفڵ بکرێت‪ .‬ئەحمد ورتەورت دەکات و دەست‬
‫دەداتە مۆبایلەکەی و تەلەفۆن دەکات‪ .‬دوای بیست خولەک‬
‫گەنجێک دێت و ئازادمان دەکات ‪ .‬لەکاتی ماڵئاواییکردندا‬
‫ئەحمەد پێدەکەنێت و دەڵێت‪« :‬لە عێراق هەمیشە لە کۆتاییدا‬
‫چارەسەرێک هەیە‪».‬‬
‫ئـەو زانـکـۆیـانـەی سـەردانـیـان کـران‬

‫زانـکـۆی‬
‫بـەغـداد‬

‫بـەغـداد‬

‫زانـکـۆی تـەکنـیکی‬
‫بـەغـداد‬

‫نـاوەنـدو بـاشـووری عـێـراق‬

‫تـابـلـۆ‬

‫«مـن لـەوە زیـاتـر فـێـر بـوم‬
‫کـە خـەونـم پـێـوە دەبـیـنـی»‬
‫بۆ یەک مانگ بێت یان پێنج ساڵ‪ ،‬بۆ مانەوە بێت بۆ خوێندن یاخود بۆ خوێندنی دکتۆرا‪ :‬ئەو‬
‫کاتەی لە ئەڵمانیا بەسەریان برد کاریگەری خۆی الی ئەم پێنج خوێندکارەی عێراق بەجێ هێشت‬

‫مـسـتـەفـا مـحـەمـەد‬
‫خـوێـنـدکـاری دکـتـۆرا‬
‫زانـکـۆی تـەکـنـیـکـی بـەغــدا‬
‫کاتێک کە مستەفا محەمەد ئاگاداری دەستەخوشکی ئەکادیمی بوو لە نێوان زانکۆکەی و زانکۆی‬
‫تەکنیکی بێرگ ئەکادیمی لە فرایبێرگ‪ ،‬خۆی ناونووس کرد و بیرۆکەی پرۆژەکەیەکی خۆی پێشکەشکرد‬
‫بۆ سەردانی ئەڵمانیا بەمەبەستی خوێندن – لە ئەنجامدا وەریش گیرا‪ .‬مانەوەی لە فرایبێرگ بۆ ئەم‬
‫مەبەستە لە ساڵی ‪ ٢٠١٢‬دا نۆ مانگی خایاند و دەزگای داد کۆمەکی دارایی کرد‪ ،‬ئەمەش بەشێک‬
‫بوو لە بەرنامەی دەستەخوشکی نێو زانکۆکان بەناوی «ئەندازیاری میکانیک ئەڵمانیا – عێراق»‬
‫(‪( )MEGI‬بڕوانە الپەڕە ‪ )٩٧‬کە بەهەمان شیوە لە الیەن دەزگای دادەوە کۆمەک دەکرێت‪ .‬ئەوەی‬
‫کە بە شێوەیەکی تایبەت سەرنجی مستەفای تەمەن ‪ ٢٦‬ساڵی ڕاکێشا ئەو هاوکاریە بوو لە زانکۆی‬
‫ئەڵمانی‪« :‬کاری هەموویان بەیەکەوە بەستراوە‪ .‬لە کۆتاییشدا هەموویان سرکەوتوون چونکە یارمەتی‬
‫یەکتر دەدەن»‪ .‬لە بەغدا پسپۆڕی وەرگرت لە ڕشتەی بەرهەمهینانی کانزاناسی لەسەر بناغەی کاری‬
‫کۆمپیوتەر‪ .‬لە مانگی ئابی ‪ ٢٠١٢‬ەوە بڕوانامەی ماستەری هەیە و ئێشتاش خەریکی خوێندنی دکتۆرایە‪.‬‬

‫لـێـنـا حـەداد‬
‫خـوێـنـدکـاری ئـەنـدازیــاری مـیـکــانـیـک‬
‫زانـکــۆی تـەکـنـیــکـی بـەغــدا‬
‫لە تشرینی دووەمی ‪ ٢٠٠٩‬ەوە لێنا حەداد لە ئینستیتوتی خەوارزمی لە زانکۆی تەکنیکی بەغدا‬
‫دەخوێنێت‪ .‬لە هاوینی ‪ ٢٠١٣‬دا بڕوانامەی بەکالۆریۆسی بەدەست هێنا لە بەشی بەرهێنانی‬
‫ئۆتۆماتیکی‪ .‬ئەویش لە ماوەی خوێندنیدا بەهەمان شیوە دەرفەتی ئەوەی بۆ رەخسا هەر نەبێت‬
‫بۆ ماوەی یەک مانگ سەردانی زانکۆی تەکنیکی بێرگ ئەکادیمی لە فرایبێرگ ئەنجام بدات‪ .‬لێنای‬
‫تەمەن بیست و دوو ساڵ دەگێڕێتەوە و دەڵێت کە بۆ خۆی نەک هەر تەنها ئەزموونێکی زۆر‬
‫سەرنج ڕاکێش بوو ئەو کە هەموو جێ و شوێنە مۆدێرنانەی توێژینەوە لە فرایبۆرگ ببینیت‪،‬‬
‫بەلکو بۆشی ئاشکرا بووەوە کە میتۆدی خوێندن چەند جیاوازیەکی زۆری هەیە‪ .‬ئەم خانمە‬
‫کەنجە عێراقیە هەر لە منداڵیەوە حەزو ئارەزوویەکی زۆری هەیە بۆ تەکنیکی ئەندازیاری‪.‬‬
‫ئامانجی داهاتووی بڕوانامەی ماستەرە‪.‬‬

‫‪65 – 64‬‬

‫دکـتـۆر ئـەحـمـەد عـبــد الـکـاظـم‬
‫مـامـۆسـتــای ئـەنــدازیــاری مـەواد و کــەرەسـتــە‬
‫زانـکــۆی تـەکـنـیـکـی بـەغـدا‬
‫وەک خوێندکاری توناسازی بەرنامەی بەغ – داد ئەحمەد عبد الکاظم خوێندنی دکتۆرای لە‬
‫ساڵی ‪ ٢٠١١‬دا لە ئەڵمانیا تەواوکرد‪ .‬ئەحمەد عبد الکاظمی تەمەن سی و نۆ ساڵ پێشتر‬
‫پێنج ساڵ لە ئاخن خوێندی‪ .‬هەر دوو کوڕەکانی عەلی و دانیال لەوێ لە دایک بوون‪ .‬ئەمڕۆ‬
‫ئەحمەد عبد الکاظم وەک مامۆستای ئەندازایاری مەواد و کەرەستە لە زانکۆی تەکنیکی بەغدا‬
‫کار دەکات‪ .‬ئەو دەگێڕیتەوە کە سااڵنی خوێندن لە ئەڵمانیا ئەوی بە شێوەیەکی تەواو گۆڕی‪.‬‬
‫«من لەوە زیاتر فێر بووم کە خەونم پێوە دەبینی»‪ .‬پسپۆڕی مەواد و کەرستە لە درێژەی‬
‫قسەکانی دەڵێت کە هەمیشە ئاسان نیە ئەم زانستە بە ڕاستی لە زانکۆکانی عێراق بخەیتە بواری‬
‫ئەنجامدانەوە‪ .‬لە کاتێکدا لە ئەڵمانیا لە کۆتایی گفتوگۆیەکی دوور و درێژ لەگەڵ مامۆستایان و‬
‫بەرپرسان و خوێندکاران بەیەکەوە بڕیارەکان دەدرێن‪ ،‬ئەمە لە عێراق بە شێوەیەکی هەرەمی‬
‫دەدرێت‪« .‬کارکردن لە تیمدا لێرە جاربەجار زۆر سەختە»‪.‬‬

‫دکـتـۆر هـنـاء حـەمــوود‬
‫پـرۆفـیـســۆری یـاریــدەر‬
‫زانـکــۆی الـمـوســتـەنــسـریـە بـەغــدا‬
‫دکتۆر هناء حەموود یەکەم هەڵگری بڕوانامەی دکتۆرا بوو لە عێراقەوە کە لە چوارچێوەی‬
‫پرۆژەی – بەغدا – اربیل – ئیرالنگین لە زانکۆی فریدریش – ئەلیکساندەر لە ئێرالنگئن‬
‫– نورینبێرگ (‪ )BEEP‬توێژینەوەی ئەنجامدا (بڕوانە اڵپەڕە ‪ .)١٠٨‬پرۆفیسۆری یاریدەر بۆ‬
‫کارگێڕی و ئابووری لە بەشی زانستی ئابووری زانکۆی الموستەنسریە لە بەغدا لە ساڵی‬
‫‪ ٢٠٠٩‬ەوە نزیکەی دوو ساڵ لە ئێرالنگین کاری کرد‪ .‬خاتوو حەموود دەڵێت کە ئەکادیمیە‬
‫عێراقیەکان بە دەیان ساڵ لە دەرەوەی واڵت دابڕا بوون‪ ،‬بەرنامەی (‪ )BEEP‬ئەتوانێت شیاویان‬
‫بکات بۆ ئاستی کاری زانستی نیودەوڵەتی و هاوکاری ئەکادیمی‪ .‬سیمینارە پراکتیکەکان لە‬
‫ئەڵمانیا زۆر بە دڵی بوون چونکە گەیاندنی زانست لە عێراق پێش هەموو شتێک لەسەر‬
‫موحازەرە بونیات نراوە‪ .‬ئەمەش بێگومان زۆر حەز دەکات بیگۆڕێت‪.‬‬

‫دکـتـۆری ئـەنـدازیـار ئـەزەل رفـعـەت اسـمـاعـیـل‬
‫پـرۆفـیـسـۆری یـاریـدەر بـۆ ئـەنـدازیـاری بـەرهـەمـێـنـان کـانـزاسـازی‬
‫زانـکـۆی تـەکـنــیـکـی بـەغــدا‬

‫)‪Martin Specht (5‬‬

‫دکتۆر ئەزەل رفعەت اسماعیل هەر لە ‪ ٢٠٠٥‬دا بۆ یەکەم جار سەردانی زانکۆی تەکنیکی بێرگ‬
‫ئەکادیمی کرد لە فرایبێرگ‪ ،‬هەر چوار ساڵ پێش ئەوەی دەستەخوشکی ئەکادیمی بە فەرمی لە‬
‫الیەن دەزگای دادەوە کۆمەک بکرێت‪ .‬لە ساڵی ‪ ٢٠٠٧‬ەوە بۆ ماوەی پانزە مانگ توێژینەوەی‬
‫ئەنجامدا لەو شارە زانکۆییە بچووکەی هەرێمی زاکسن‪ .‬هەتاکو ئێستاش پەیوەندی زۆر نزیکی‬
‫هەیە لەگەڵ هاوکارانی لە فرایبێرگ‪ ،‬وە زۆربەی خوێندکارانی تا ئێستا سوودمەند بوونە لە‬
‫بەرنامەی دەستەخوشکی ئەکادیمی‪ .‬دکتۆر ئەزەل رفعەت اسماعیل دەڵێت‪« :‬ئێمە بێگومان‬
‫خۆشحاڵین لەوەی کە خوێندکارانمان دەتوانن زانستی پسپۆڕی لە فرایبێرگ بەدەست بهێنن‪.‬‬
‫بەاڵم لەهەمان کاتدا ئارەزوومان هەیە کە ئەکادیمیە ئەڵمانیەکانیش بەم زووانە سەردانی عێراق‬
‫ئەنجام بدەن‪ .‬ماڵی میوانەکان بۆ ئەوان لە ئێستاوە ئامادەیە»‪.‬‬

‫مــارتــین کــۆبــلــەر‬

‫چــاوپــێــکــەوتــن‬

‫هـیچ شـتـێـک‬
‫لـێـرە پـرسی‬
‫پارە نـیـیـە‪،‬‬
‫بـەڵـکـو هـەمـیـشـە‬
‫پـرسی ویـسـت‬
‫و خواسـتی‬
‫سـیاسـيـیـە‬

‫ئـایـا هـاوسـەنـگـی بـەرایـی دیــپـلــۆمـاتـی دەربــارەی پــەرەســەنــدی عــێـراق چــۆن دەکـەوێـتـە‬
‫ڕوو؟ دیـپـلــۆماتـکــاری بـااڵی ئــەڵـمــانـی مــارتــیـن کــۆبــلــەر وەک نــێــردراوی تــایــبــەتـی نــەتــەوە‬
‫یــەکــگــرتــووەکــان بــۆ عــێــراق وبــەرپـرســیــاری بەرنامەی پـشـتـگـیـریـی نــەتــەوە یــەکــگــرتــوە‬
‫کــان لــە نــێــوان ‪ ٢٠١١‬ەو ‪ ٢٠١٣‬دا لــە بــەغــداد لــە چــاوپــێــکــەوتــنــێــکــدا بــاس لــە واڵتــێــک‬
‫دەکــات لــەبــەر دەم دووڕێــیــانــدا‬
‫چـاوپـێـکـەوتـن‪ :‬یـۆرگـن شـترایـاک‪ ،‬وێـنـە‪ :‬مـارتـین شـپـێـشـت‬

‫مـارتـیـن کـۆبـلـەر لە زۆرێک لە بوارەکانی‬
‫خوێندندا «کارو ئەرکێکی سیاسی» دەبینێت‬

‫چــاوپــێــکــەوتــن‬

‫بەڕێز جەنابی کۆبلەر‪ ،‬تا پێنج ساڵ لەمەوبەر شەڕی‬
‫ناوخۆیی باڵی بەسەر لە عێراقدا کێشابوو‪ .‬دواتر‬
‫دەستکرا بە ئاوادانکردنەوە کرا‪ .‬تا چ ڕادەیەک واڵتی‬
‫عێراق سەقامگیرە؟‬
‫مارتین کۆبلەر‪ :‬بارودۆخەکە لەبەر توخمە ناوچەییەکان‬
‫گۆڕانکاری بەسەردا هات‪ .‬ئێستا شەڕو ملمالنی سوریامان‬
‫هەیە‪ ،‬کێشە چارسەرنەکراوەکانی ئێران هەر وەک خۆیان‬
‫ماونەتەوە‪ .‬دۆخەکە سەخت و ئاڵۆزتر بووە‪ .‬واڵتی عێراق‬
‫بە ڕاستی لەبەردەم لەوانەیە پاشەکشە بکات و لەوانیشە‬
‫بەرەو داهاتوو هەنگاو بنێت‪.‬‬
‫بەڕێزتان بەش بە حاڵی خۆتان ڕەشبینن‪ ،‬یان گەشبین؟‬
‫مارتین کۆبلەر‪ :‬من زیاتر گەشبینم‪ .‬عێراق سێ توخمی هەیە‬
‫کە لە خۆیدا ئەرێنین‪ .‬عێراق بە ژیاری واڵتێکی پڕ لە سامانە‪.‬‬
‫دووەم؛ عێراق دوڵەمەندە بە هاوواڵتیی کەنج‪ .‬لە سەتا پەنجای‬
‫هاوواڵتییان تەمەنیان لە خوارووی هەژدە ساڵەوەیە‪ .‬ئێمە لێرە‬
‫هەمیشە یەک تۆز چاومان بە توێژی سیاسەتمەداران داپۆشراوە‪.‬‬
‫سیاسەتمەدارە هاوتاکانمان لێرە تەمەنیان لە نێوان شەست و‬
‫پێنج و هەشتا ساڵدایە‪ .‬بەاڵم ئەمە ڕەنگدانەوەی واقع نییە‪ .‬هەر‬
‫چەندە ئێمە ئەمڕۆ لەگەڵ سیاسەتمەداران و بلۆککردنی سیاسی‬
‫ناڕازین‪ ،‬بەاڵم ئەمە ڕەنگە لە دە ساڵی داهاتوودا گۆڕانکاری‬
‫بەسەردابێت‪ .‬سێیەم؛ عێراق خاوەنی سێیەم گەورەترین بڕی‬
‫یەدەکی لە سەرانسەی جیهاندا‪ .‬لێرەدا هیچ شتێک پرسی پارە‬
‫نییە‪ ،‬بەڵکو هەمیشە مەسەلەی ویست وخواستی سیاسییە‪ .‬ئەگەر‬
‫مرۆڤ ئەم سێ خاڵە – سامانی ژیاری و گەنج و پارە – پێکەوە‬
‫لەبەرچاو بگرێت‪ ،‬کەواتە ئەم واڵتە لە مەودایەکی ناوەندیدا‬
‫ئاسۆیەکەی زۆر باشی بۆ داهاتوو دەبێت‪.‬‬
‫ئەوەی لەگەڵ گەنجی عێراقی قسە بکات بۆی دەردەکەوێت‬
‫زۆربەیان خوازیاری کۆچن بۆ دەرەوەی واڵت چونکە لە‬
‫واڵتی خۆیان بەدەگمەن ئومێدیان بە داهاتوو هەیە‪.‬‬

‫مــارتــین کــۆبــلــەر‬

‫مارتین کۆبلەر‪ :‬ئەمە ڕاستە‪ .‬زۆربەیان دەیانەوێت واڵت‬
‫بەجێبهێڵن‪ ،‬چونکە هیچ ئاسۆیەک بۆ داهاتوو نابینن‪ .‬ئەوەی‬
‫نەتوانێت بڕوات‪ ،‬دەبێت خۆی لێرە بگونجێنێت‪ .‬بەاڵم لێرە هیچ‬
‫پشتگیرییەک نییە بۆ پەرەپێدان بە گەنجان لە ناو سیاسەتدا‪،‬‬
‫هیچ رێکخراوێکی گەنجان نییە لەناو حزبەکاندا‪ ،‬تەنیا تۆڕێکی‬
‫کۆمەاڵیەتی خاوەن توانای الواز هەیە‪ .‬بێگومان ئەم فاکتەرانە‬
‫سەرنجڕاکێش نین‪ ،‬سەرەڕای ئەوەش‪ ،‬داواکارم لە گەنجان‬
‫لێرە بمێننەوە و ملمالنێ بکەن‪ .‬بێگومان ئەگەر توانایان هەبێت‪،‬‬
‫پێویستە بچنە دەرەوی واڵتیش‪،‬بۆ ئەوەی لەوێ بخوێنن‪.‬‬
‫بەاڵم دواتر دەبێت بگەڕێنەوە‪ .‬سیستەمی زانکۆ لە عێراق ڕوو‬
‫لە هەرەسهێنانە‪ .‬پەیڕەو و پرۆگرامی زانکۆکان هی سااڵنی‬
‫حەفتای سەدەی ڕابردوون‪ .‬ئەمە هەمووی دەبێت بگۆردرێت‪.‬‬
‫کەرتی گشتی پێویستی بە داتاشینە‪ .‬پەرەسەندنی ئابووری‬
‫تایبەت لە ئاستێکی تەواو نزمدایە‪ .‬لە ساڵی ‪ ٢٠٠٨‬ەوە دەست‬
‫بە هەنگاونان کراوە بۆ گۆڕینی ئەو دۆخە‪.‬‬
‫نەتەوە یەکگرتووەکان بە چی شێوازێک لە ئاوادانکردنەوەی‬
‫سیستەمی خوێندندا کۆمەکی عێراق دەکات؟‬
‫مارتین کۆبلەر‪ :‬مارتین کۆبلەر‪ :‬لەم بوارەدا‪ ،‬یۆنیسکـۆ‬
‫خۆشەویستترین رێکخراوی منە‪ ،‬چونکە ئەم رێكخراوە‬
‫بەشێوەیەکی گشتی پشتگیری لە گـەنجان و کۆمەکیان‬
‫دەکات‪ .‬ئەمە خوێندنیش لەخۆدەگرێت‪ .‬یەکێکیش لە ئەرکەکانم‪،‬‬
‫کۆنترۆڵکردنی ئەو کارەیە‪ .‬من وەک کار و ئەرکێکی سیاسی‬
‫بۆ زۆرێک لە خاڵەکانی بواری خوێندن ندەڕوانم‪ .‬کۆمەک بە‬
‫گەنجان شتێکە بە تین و گوڕەوە خۆم بۆ تەرخان کردووە‪.‬‬
‫مـن دوو نێردراوی گەنجم دەستنیشان کرد و لەگەڵ گروپێکی‬
‫گەنجانی سەر بە ئاینە جیاوازەکاندا گەشتێکمان بەناو بەغداددا‬
‫کرد‪ ،‬چووینە کڵێسە و مزگەوتەکان و سەردانی پەرستگەی‬
‫ئیزیدیەکانمانیش کرد‪.‬‬
‫ئایا چەند مەترسی هەیە لە کە گرژییەکانی نەتەوەکانی‬
‫عێراق واڵت بەرەو دابەشکردن ببەن؟‬

‫‪٦٩ – ٦٨‬‬

‫یـەکــگــرتــووەکــان‬

‫ژیان لە ناوچەی‬
‫پارێزراودا‪ :‬بەرزترین‬
‫ئاستی ڕێوشوێنی ئەمنی‪،‬‬
‫ئەوپەڕی هۆشیاری لە‬
‫هەر جارێکی چوونە‬
‫ناو شار بە ئۆتۆمبیل؛‬
‫هەلومەرجی ژیان و‬
‫کاری نێردراوی تایبەتی‬
‫نەتەوە یەکگرتووەکان‬
‫بۆ عێراق بە ئەوپەڕی‬
‫توند و سەخت لە قەڵەم‬
‫دەدرێن‪.‬‬

‫مارتین کۆبلەر‪ :‬عێراق چەند ئاڕاستەیەکی پتەو و پاڵنەری‬
‫هەیە‪ .‬لەالیەک ئارەزووی سەربەخۆیی لەالیەن کوردەوە‬
‫لە باکوری واڵت هەیە کە پێداگیری لەسەر حوکمڕانییەکی‬
‫ئۆتۆنۆمی بەهێز دەکەن‪ .‬لەالیەکی تر‪ ،‬سوونەکانیش داوای‬
‫هەرێمێکی فیدراڵی دەکەن‪ ،‬چونکـە ئەوان وا دەڕوانن ە گرێ‬
‫درابن‪ .‬هەڵوێستی ئێمەش بە تەواوی روون و ئاشکرایە‪.‬‬
‫ئەم داواکارییانە لەسەر بنەمای دەستوور شیاوی گفتوگۆ‬
‫و تاوتوێکردنن‪ .‬ئەوەی من بە توندی رەخنەی لێ دەگرم‪،‬‬
‫الوزکردنی دامەزراوە دیموکراسییەکانە‪ .‬ژمارەی ئەوانەی‬
‫ئەم دامەزراوانە الواز دەکەن‪ ،‬زیاترە لەوانەی هەوڵی‬
‫بەهێزکردنیان دەدەن‪ .‬لە کاتی جیوازای بۆچووندا دەستبەجێ‬
‫دانیشتنەکانی پەرلەمان و ئەنجوومەنی وەزیران بایکۆت‬
‫دەکرێن‪ .‬هەرکاتێك بابەتێکی تایبەت دەخریتە ئەجینداوە‪،‬‬
‫فراکسیۆنەکان پەرلەمان بەجێدەهێڵن‪ .‬ئەمەش ڕێسایە‪.‬‬
‫لەبەرئەوە شەڕ روو لە شەقام دەکات‪ .‬بایکۆت بیرۆکەیەکی‬
‫هەڵەیە‪ .‬باشتر وایە ملمالنێ و رووبەرووبوونەوە لەگەڵ‬
‫سەرۆک وەزیران لە کابینەدا بکرێت‪.‬‬
‫دیالۆگ لە نێوان نەتەوەکان پێویستە لەسەر بنەمای‬
‫متمانەپێکردن بێت‪ .‬بەاڵم لە عێراق هیچ نییە جگە لە‬
‫بێمتمانەیی‪ .‬ئەمە چۆن دێتە گۆڕین؟‬
‫مارتین کۆبلەر‪ :‬بنیاتنانەوەی متمانەی لە دەستدراو یەکێکە‬
‫لە ئەرکە سەرەکییەکانی ئێمە‪ .‬ئەم ئامانجەش تەنیا بە ڕێگای‬
‫دیالۆگ بەدی دێت کە لەوانەیە کەسایەتی نێودەوڵەتیش‬
‫بەشداری تێدا بکەن‪ .‬ئێمە بەتایبەت بۆ ئەم مەبەستە لێرەین‪.‬‬
‫دوای کشانەوەی هێزەکانی واڵتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە‬
‫ساڵی ‪٢٠١٢‬دا‪ ،‬نەتەوە یەکگرتووەکان بەشێوەیەکی کردەیی‬
‫تاکە رێکخراوەی نێودەوڵەتییە کە ماوەتەوە‪ .‬ئەگەر خۆمان وەک‬
‫ناوبژیوان پێشکەش بکەم‪ ،‬ئەوا وتەیەکی لەبەردڵ شیرینم هەیە‬
‫کە هەمیشە دووبارەی دەکەمەوە‪ :‬ئێمە هیچ بەرژەوەندییەکمان‬
‫نییە‪ ،‬ئێمە هیچ کۆمپانیایەکی نەوتمان نییە‪ ،‬ئێمە جیاوازین لە‬
‫هەر دەوڵەتێکی تر‪.‬‬

‫مـارتـیـن کـۆبـلـەر‬
‫دیپلۆماتکاری بااڵی ئەڵمانی‬
‫دەستپێشخەری هاوبەشیی‬
‫ئەکادیمی ستراتیژی بوو‪.‬‬
‫بەر لە پۆستەکەی لە عێراق‪،‬‬
‫جێگری سەرۆکی کاری‬
‫نەتەوە یەکگرتووەکان بوو‬
‫لە ئەفغانستان‪ .‬لە مانگی‬
‫حوزەیرانی ‪ ٢٠١٣‬ەوە مارتین‬
‫کۆبلەر سەرپەرشتیاری پرۆگرامی‬
‫ئاشتی نەتەوە یەکگرتووەکانە‬
‫لە ڕۆژهەاڵتی کۆنگۆ (مۆنوسکۆ)‬
‫کە گەورەترین پرۆگرامی ئاشتی‬
‫نەتەوە یەکگرتووەکانە‪ .‬لە‬
‫بەغداد نیکۆالی مالدینۆفی‬
‫بولگارستانی جێگەی ئەوی‬
‫گرتەوە‪.‬‬

‫لە واڵتە عەرەبییەکانی وەک میسر و سوریا و تونس هەموو‬
‫الیەنە ئایدیۆلۆجییە جیاوازەکان بەتوندی شەڕی دەسەاڵت‬
‫دەکەن‪ ،‬ئەم ملمالنێیانە لە ناوچەکە نابن بە هۆی جۆشدانی‬
‫میزاجی سیاسی لە عێراق؟‬
‫مارتین کۆبلەر‪ :‬بێگومان خەڵکی تەماشای ئەوبەری سنوورەکان‬
‫دەکەن‪ ،‬بەاڵم من جاروبار پرسیار لە خۆم دەکەم‪ ،‬ئایا چی دەبوو‬
‫ئەگەر ئەم ملمالنێیانە لە ناوچەکە روویان نەدایە؟ بوێری لە‬
‫خۆمدا دەبینم بڵێم‪ :‬هیچی وا زۆر رووی نەدەدا‪ .‬ئەم ملمالنیێانە‪،‬‬
‫کە لە عێراق لەسەر هێڵیەکانی لێکبەربوون لە نێوان جیهانی شیعە‬
‫و جیهانی سوونەدا هەمانە‪ ،‬لە ڕێی سوریا و میسر‪ ،‬یان تونسەوە‬
‫توندتر دەبنەوە‪ .‬لەگەڵ ئەوەشدا‪ ،‬بێ ئەو فاکتەرە هەنووکەییە‬
‫ناوچەیییانەش‪ ،‬ملمالنێیەکانی عێراق هەر وەک خۆیان دەبوون‪.‬‬
‫ملمالنێ لەگەڵ کورد سەبارەت بە سنوورەکانی لەگەڵ بەشە‬
‫عەرەبییەکانی عێراق و هەروەها ملمالنێی نێوان سوونە و‬
‫شیعەکان لە عێراق کە دەیان ساڵە مۆرگی شەڕو دیکتاتۆریەتی‬
‫هەڵگرتووە‪ ،‬هەر وەک خۆیان دەمانەوە‪.‬‬
‫بە گەشبینی بۆ کام توێژی عێراقی دەڕوانیت؟‬
‫مارتین کۆبلەر‪ :‬دوو توێژ‪ :‬ئافرەتان وگەنجان‪ .‬هەر لەبەر ئەم‬
‫هۆیەشە ئەمە لە بەرنامە و ئەجنداماندا هاتووە‪ :‬ئێمە هەمیشە‬
‫هەوڵ دەدەین گەنجان و ئافرەتان لە چاالکیەکانماندا بن‪ .‬گەنجان‪،‬‬
‫لەبەرئەوەی ئایندەن و دوای دە ساڵ جڵەوی دەسەاڵت دەگرنە‬
‫دەست‪ .‬ئافرەتانیش‪ ،‬چونکە پیاوان و ڕۆڵەکانی ئەوانن کە لە‬
‫شەڕ و ملمالنێکاندا لە عێراق دەمرن‪ .‬کوا دەنگی ئافرەتان؟ ئەی‬
‫کوان ئەو ئافرەتانی یاخی؟ چ لە پەرلەمان و چ لە ئەنجومەنی‬
‫پارێزگاکان ڕێژەیەکی ئافرەت هەیە‪ .‬ئێمە هەمیشە ئافرەتان هان‬
‫دەدەین بەرەو ئەو بوارانە بڕۆن کە تاکو ئێستا نوێنەرایەتییان‬
‫تیایاندا نییە‪ ،‬بۆ نموونە‪ ،‬لەناو لێژنەی بەرگری پەرلەمان‪ ،‬یان‬
‫لە لێژنەی ئابووریدا‪ .‬بۆچی ئافرەت نەبن بە خەمخۆری ئەوەی‬
‫کە یاسای نەوت پەسەند بکەن بۆ ئەوەی ئەو سامانە زۆر و‬
‫زەوەندەی اڵت بگاتە پارێزگا هەژارەکانیش؟‬

‫هـەرێـمـی کـوردسـتـان‬

‫ڕاپـۆرتـنـاوچـەی‬

‫پـێـکـەوە کـارکـردنـێـک لـەگـەڵ‬
‫تـێـڕوانـیـنـێـک بـەرەو ئـایـنـدە‬
‫زەمـیـنـەسـازی زانـکـۆ لـە گـەشـەدا‪ :‬لـە نـاوچـەی هـەرێـمـی کـوردسـتـانـی – عـێـراق‬
‫نــۆبـەرەی هـاوکـاری ئـەکـادیـمـی لـەگـەڵ ئـەڵـمـانـیـادا پـێــگـەیــشـتــووە‬
‫دەق‪ :‬یـورگـیـن سـتـرایـاک‪ ،‬وێـنـە‪ :‬تـیـم ڤـێـگـنـەر‬

‫هــەولــێــر و دهــۆک‬

‫‪٧١ – ٧٠‬‬
‫زانکۆی سەالحەدین‬
‫لە هەولێر کۆنترین و‬
‫گەورەترین زانکۆیە لە هەرێمی‬
‫کوردستانی – عێراق‬

‫ڕاپـۆرتـنـاوچـەی‬

‫کـێـرسـتـین زیـمـۆنـیـس ساڵی ‪ ٢٠١١‬سەنتەری زانیارای‬
‫دەزگای دادی لە هەولێر دامەزراند‬

‫زانـکـۆی سـەالحـەدیـن لـە هـەولـێـر دوانـزە کـۆلـێـژی خـویـنـدنـی ئـەکـادیـمـی دابـیـن دەکـات‬

‫هـەرێـمـی کـوردسـتـان‬

‫ریـشـوان قـادر سـەرسـامـە بـە زمـان‬
‫و فـەلـسـەفـەی ئـەڵـمـانی‬

‫هــەولــێــر و دهــۆک‬

‫ر‬
‫سـەنـتـەری زانـیـاری‬
‫دەزگـای داد هـەولـێر‬
‫دامـەزراو ەو سـنـووری‬
‫کـارەکـانی سـەرانـسـەری‬
‫عـێراق دەگـرێـتەوە‬

‫‪٧3 – ٧2‬‬

‫ێشوان قادر نەیدەویست ئەڵمانی بخوێنێت‪ .‬ئەم‬
‫بەشە نە هەڵبژاردەی یەکەمی بوو‪ ،‬نە دووەم‪ .‬ئەو‬
‫زۆر حەزی دەکرد لە بواری ئابووری نەوت‪ ،‬یان لە‬
‫بەشی زمانی ئینگلیزی بخوێنیت‪ .‬بەاڵم نمرەکانی لە‬
‫بڕوانامەی شەشی ئامادەیی بەس نەبوون بۆ خوێندن‬
‫لە هیچێک لە دوو بەشانە‪ .‬لە فۆرمی پێشکەشکردنی‬
‫داواکاری بۆ وەرگرتن لە زانکۆ کە سەنتراڵییە‪ ،‬بەشی‬
‫ئەڵمانی هەڵبژاردەی سێیەمی ڕیشوان قادر بوو‪.‬‬
‫ئێسـتا لە وەرزی خوێندنی پێنجەمە لە بەشی «زمانی‬
‫ئەڵمـانی» تازە دامـەزراودا لە زانکـۆی سەالحەدین‬
‫لـە هەولێر‪ .‬دوای ساڵی یەکەمی خوێندن سێیەم‬
‫باشترین خوێندکار بوو لە بەشەکەی بۆ ئەو ساڵە‪ .‬لە‬
‫ساڵی دووەمیشدا دووەم زیرەکترین خوێندکار بوو‪.‬‬
‫ریشوانی تەمەن بیست و چوار ساڵ ئەمڕۆ دەڵێت‪:‬‬
‫«من زۆر خۆشحاڵم بە بڕیارەکەم‪ .‬زمانی ئەڵمانی‬
‫بۆ من ئێستا بووە بە خۆشەویسترین بەش‪ .‬ئەوەی‬
‫زمانێکی نوێ فێر دەبێت‪ ،‬دەبێتە مرۆڤێکی نوێ»‪.‬‬
‫شـوێـنـی دیـمـانـە سـەنـتـەری زانـیـاری‬
‫لە ماڵی مامی چاومان بە ریشوان دەکـەوێت‪ .‬لە‬
‫ژوورە بچووکەکەی‪ ،‬لە سەر تەخی نووستنی‪ ،‬کتێب‬
‫و گـۆڤار بە زمانی ئەڵمانی بە دی دەکرێن‪ ،‬جگە‬
‫لەوەش شاکاری تریش بە وەرگێڕانی کوردی هەیە‪،‬‬
‫بۆ نموونە‪ ،‬هی فریدریش نیتشە‪ ،‬مەهاتما گاندی‪ ،‬یان‬
‫لیۆ تۆلوستۆی‪ .‬هەر بەتەنیشت ئەمانەوە بەشێوەیەکی‬
‫ئێجگار بەسەروبەر و بە چوارگۆشەیی مەوادی‬
‫خوێندنی ئامادەکراو دانراوە‪ .‬هەموو تەختەکەی وەک‬
‫رەف بەکارهێناوە‪ .‬شەویش دۆشەگێک و بەتانی و‬
‫سەرین لە سووچێکی ژوورەکە دەهێنێت و ئامادەی‬
‫دەکات لەسەر زەوی و لەسەری دەخەوێت‪ .‬لە تەنیشت‬
‫تەختەکەیەوە مێزێکی نووسین وکورسییەکی لێیە و‬
‫لە بنمیچەکەش گلۆپێکی نیۆن هەیە‪ .‬بە دیوارەکەشدا‬
‫پارچە کاغەز هەڵواسراوە‪ ،‬تیایاندا قسەی نەستەق‬
‫و ژیری ئەڵمانی بە دەست نووسراون؛ بۆ نموونە‪،‬‬
‫«قاچی درۆ کورتە» و «پێکەنین لە گەڵ گەردی‬
‫بەیانی»‪ .‬هەموو بەیانیەیک‪ ،‬جگە لە رۆژانی هەینی‬
‫و شەمە‪ ،‬کاتژمێر شەش و نیو لە خەو هەڵدەستێت‪.‬‬
‫کاتژمێر حەوت و نیو لە ماڵ دەردەچێت و لەگەڵ‬
‫مامۆژنی کە بۆ کار دەچێت‪ ،‬بەرەو وێستگەی پاس‬
‫دەڕۆن‪ .‬کاتژمێر هەشت نیو دەوامی زانکۆ دەست پی‬
‫دەکات‪.‬‬
‫ماڵی مـامی‪ ،‬کـە ئـەنـدازیاری دەنگە‪ ،‬لە گەرەکی‬
‫نەورۆزە و زۆر دوور نیـیە لـە سەنتەری زانیاری‬
‫دەزگای داد‪ .‬نووسینگەی سەنتەری زانیاری لە‬
‫«سەنتەری ئەوروپی بۆ تەکنۆلۆژیا و ڕاهێنان»ە‪.‬‬
‫لە حەوشی ئەم باڵەخانەیەدا بەردێکی بیرەوەری‬
‫هەیە کە گوتە نەقشکراوەکەی سەری ئاهەنگی‬
‫کردنەوەی ئەو باڵەخانەیە دەهێنێتەوە یاد‪ .‬گوتەکەش‬
‫هی فەیلەسوفی گەورەی ئەڵمانیا فریدریش هێگلە‬
‫کە دەڵێت‪« :‬مرۆڤ ئەوەیە کە دەبێت وەک مرۆڤ‬
‫وابێت‪ ،‬سەرەتا لە ڕێگای خوێندنەوە»‪ .‬بەر لەوەی‬
‫بتوانرێت نووسینگەی داد لە نیسانی ‪ ٢٠١١‬دا بە‬
‫فەرمی بکرێتەوە‪ ،‬دەبوایە کێرستین زیمۆنیس کارێکی‬
‫پێشڕەوانە ئەنجام بدات‪ .‬لە ساڵی ‪ ٢٠١١‬ەوە تا ساڵی‬
‫‪ ٢٠١٣‬یەکەم بەڕێوبەری سەنتەری زانیاری بوو‪.‬‬
‫زیمۆنیس نەک تەنها ژوورەکانی ئامادە کرد‪ ،‬بەڵکو‬
‫هەموو ستروکتوری کارەکانیشی دادەنا‪ .‬ئەو بیری‬

‫دەکەوێتەوە و دەڵێت‪« :‬دەبوایە بە تەواوی لە سفرەوە‬
‫دەست پێ بکەم‪ ،‬پەیوەندی دروست بکەم و کارمەند‬
‫دابمەزرێنم‪».‬‬
‫سەنتەری زانیاری گرنگترین شوێنی پەیوەندییە‬
‫بۆ ئەو عێراقیانەی کە دەیانەوێت لە ئەڵمانیا بخوێنن‪،‬‬
‫یان توێژینەوە ئەنجام بدەن‪ ،‬بەاڵم هەمان کات بۆ‬
‫خەڵکی ئەکادیمی ئەڵمانیش کە بەدوای ئاڵوگۆڕی‬
‫ئەکادیمیدا دەگەڕێن‪ ،‬گرنگە‪ .‬لەبەر بارودۆخی ئەمنی‪،‬‬
‫ئەم سەنتەرە لە بەغداد نا‪ ،‬لە هەولێر دامەزراوە‪،‬‬
‫بەاڵم سنووری کارەکانی هەموو عێراق دەگرێتەوە‪.‬‬
‫تا ئێستا ئاڵوگۆڕی ئەکادیمی بەدەست ئەوەوە‬
‫دەناڵێت کە خوێندکار و مامۆساتایانی زانکۆکانی‬
‫ئەڵمانی زۆر جار نازانن بەالی کەمەوە لە هەرێمی‬
‫کوردستانی – عیراق دەتوانن بێ مەترسی هاتوچۆ‬
‫بکەن‪ .‬لەبەرئەوە زۆربەیان ناوێرن سەردان بکەن‬
‫و بمێننەوە‪ .‬بە پێچەوانەیشەوە‪ ،‬دەزگای داد گەنجی‬
‫عێراقی کەم دەدۆزێتەوە کە شیاوی خوێندن بن لە‬
‫ئەڵمانیادا‪ .‬کێرستین زیمۆنیس دەڵێت‪« :‬جگە لەمانەش‬
‫داخوازی پێشکەشکەرانی عێراقی ڕێزێکی ئێجگار‬
‫زۆریان بۆ ئەڵمانیا‪ ،‬بۆ ئاستی خوێندن لە زانکۆکاندا‪،‬‬
‫بۆ زمانەکەی و بۆ قورسی وسەختی ژیانی ڕۆژانە‬
‫هەیە‪».‬‬
‫هەندێك کەموکورتیش لە نەریتدا هەیە‪ .‬ئەگەر‬
‫خەڵکی عێراق بیانەوێت لەدەرەوەی واڵت بخوێنن‪،‬‬
‫ئەوا دەچنە واڵتە عەرەبییەکان‪ ،‬یان ئینگلیزی‬
‫زمانەکان‪ ،‬بەتایبەتیش ئوردون و مالیزیا و بەریتانیا‬
‫و واڵتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا‪ .‬ئەڵمانیا لەم‬
‫وڕووەوە بە پلەی پێنجەم دێت‪ .‬لە وەزارەتی خوێندنی‬
‫بااڵ و توێژینەوەی زانستی لە هەرێمی کوردستانی‬
‫– عێراق بەرپرسان زۆر مەبەستیانە ئەمە بگۆڕن‪.‬‬
‫وەک لە قسەکانیاندا دیارە‪ ،‬سیستەمی ئەڵمانی بە‬
‫یەکێك لە باشترین سیستەمەکانی جیهان لەقەڵەم‬
‫دەدەن‪ .‬جگە لەمەش‪ ،‬بەراورد لەگەڵ بەریتانیا و واڵتە‬
‫یەکگرتووەکان‪ ،‬خوێندن لە ئەڵمانیا بە خۆڕاییە و هیچ‬
‫پارەی خوێندن نادرێت‪.‬‬
‫بــەشــی «زمـانـی ئــەڵــمــانـی» لـە زانــکــۆی‬
‫سەالحەدین‪ ،‬کە ڕیشوان قادر بە تینوگوڕێکی زۆرەوە‬
‫تیایدا دەخوێنێت‪ ،‬لە ساڵی ‪ ٢٠١١‬دامەزراوە‪ .‬ئەمەش‬
‫یەکەم بەشە لە جۆری خۆی لە عێراق‪ .‬سارا یەکێک‬
‫لە خوێندکارانی ئەو بەشەیە‪ .‬تا پێش دەستپێکردنی‬
‫خوێندنەکەی لە ساڵی‪٢٠١١‬دا‪ ،‬ئەم کچە گەنجە کوردە‬
‫لەگەڵ کەسوکاری لە ئەڵمانیا دەژیا‪ .‬سارا ئەڵمانی‬
‫زۆر بە باشی دەزانێت و لە بەشی ئەڵمانی یارمەتی‬
‫هاوڕێیانی دەدات‪ .‬سارای تەمەن بیست و سێ ساڵ‬
‫بە پێکەنینەوە دەڵێت‪« :‬هەموو پۆلەکەش یارمەتی‬
‫من دەدەن فێری زمانی کوردی ببم‪ .‬ئێستا دەتوانم‬
‫کوردی بخوێنمەوە و بنووسم‪ ،‬بەاڵم تەنیا وەک‬
‫قوتابییەکی سەرەتایی»‪ .‬سارا پازدە ساڵ لەگەڵ دایک‬
‫و باوکی لە دویسبۆرگ ژیاوە‪« .‬باوکم لە کۆتاییدا‬
‫دوو ساڵ بێکار بوو‪ ،‬هەوڵیشی دا کارێك بدۆزێتەوە‪،‬‬
‫بەاڵم بەداخەوە سەرکەوتوو نەبوو‪ .‬باوکم حەزی‬
‫نەدەکرد بێکار لە ماڵ دابنیشێت‪ ،‬لەبەرئەوە هەموو‬
‫خێزانەکەمان بڕیاماندا بۆ واڵت بگەڕێینەوە»‪.‬‬
‫ئـاسـۆی ئـایـنـدەی بـاش لـە بـاکـووری عـێـراق‬
‫لـە نـاوچـە کـوردنـشـیـنـەکـەی بـاکـوری عـێـراق ڕوحـی‬
‫گـەشـبــیــنی بـەدی دەکـرێـت‪ .‬لـە هـەولـێـر‪ ،‬نـاوەنـدی‬

‫ڕاپـۆرتـنـاوچـەی‬

‫زانکۆی تەکنیکی بێرگ ئەکادیمی لە فرایبێرگ تاقیگەی «گلوک ئاف» ی لە هەولێر دامەزراندووە‬

‫بەشی زمانی ئەڵمانی « ئەڵمانی وەک زمانی بیانی» لە زانکۆی سەاڵحەدین یەکەم بەشە لە جۆری خۆی لە عێراق‬

‫هـەرێـمـی کـوردسـتـان‬

‫هـەرێـمـی کـوردسـتـان‬

‫ڕاپـۆرتـنـاوچـەی‬

‫شارستانیی خاوەن ‪ ١،٣‬ملیۆن دانیشتوو‪ ،‬لە هەموو کاتی ئێستادا تەنانەت بۆ بیر لێکردنەوەش نابێت‪.‬‬
‫لە یەکێک لە ژوورەکانی وانە لە بەشی زمانی‬
‫شوێنێک بیناسازی دەکرێت‪ .‬باڵەخانەی بڵندی‬
‫شووشەیی و مۆڵ و هوتێلی گرانبەها بنیات دەنرێن ئەڵمانی نەخشەیەک هەڵواسراوە واڵتی کوردستان‬
‫دەکرێن‪ .‬تەنانەت لە سااڵنی ڕابردوودا ڕێژەی پێشان دەدات – بەو ناوچانەشەوە کە سەر بە ئێران‬
‫مووچەیش بەرز بووەتەوە‪ .‬سارا دەیەوێت دوای و تورکیان – کوردستان هێشتا بەو شێوە و و فۆرمە‬
‫تەواکردنی خوێندن وەک مامۆستا لە بەشی زمانی بوونی نییە‪ .‬زۆربەی ئەوانەی لەگەڵیان دەدوێن‪،‬‬
‫ئەڵمانی بمێنێتەوە‪ .‬ئایا ئەمە سەر دەگرێت یا نا‪ ،‬هێشتا بڕوایان وایە کوردستانی گەورە لە داهاتوویەکی‬
‫نازانێت‪ .‬بە اڵم سارا دڵنیایە کە بەشی زمانی ئەڵمانی دووردا دێتە دامەزراندن‪ .‬ئەوان جارێ ئومێدیان وایە‬
‫پێویستی بە ستاف و کادری گەنج هەیە‪ ،‬چونکە ئەو سەرەتا باکووری عێراق دەبێت بە دوبەی نوێ‪ .‬پارە‬
‫بەشە لە پەرەسەندندایە‪ .‬هەموو ساڵێک نزیکەی بیست بۆ گەشەسەندنی ئابووری دابینە‪ ،‬چونکە هەرێمی‬
‫و هەشت خوێندکاری نوێ دێن‪ .‬ئەمە بەردەوام دەبێت کوردستانی – عێراق حەفدە لە سەتی داهاتەکانی‬
‫هەناردەکردنی نەوتی عێراق وەردەگرێت‪.‬‬
‫تا یەکەم دەستە خوێندن تەواو دەکەن‪.‬‬
‫بێگومان گەشەسەندنی بیناسازیش لە هەولێر‬
‫زانکـۆی سەالحەدین لـە هەولێر بە بیست و سێ‬
‫هەزار خوێندکـارەوە کـۆنترین و گـەورەترین زانکـۆیە الیەنی نەرێنی خۆی هەیە‪ .‬زۆربەی ئەو مااڵنە لە گەڕەکە‬
‫کۆنەکانی چوار دەورەی قەاڵتی‬
‫لە هەرێمی کـوردستانی – عێراقدا‪.‬‬
‫دیار و بەرزی شارەکە ئێستا‬
‫هاوبەشیی ئەگادیمی بە زانکۆی‬
‫دەڕووخێندرێن‪ .‬ئەو ناوچەیە‪،‬‬
‫الیبتسیگەوە دەیبەستێتەوە و ئەو‬
‫وەک دکتۆر حەسەن سینەملی‬
‫هاوبەشییە لەالیەن دەزگای دادەوە‬
‫ئۆغلو بە خەمەوە ئاماژەی پێ‬
‫کۆمەک دەکرێت‪ .‬لە چوارچێوەی‬
‫دەکات‪ ،‬بەشێوەیەک بزر بووە‬
‫ئەم هاوبەشییەدا بەشی زمانی‬
‫کە دووبارە ناناسرێتەوە‪ .‬دکتۆر‬
‫ئەڵمانی لە هەولێر دامەزرا کە‬
‫حەسەن سینەملی ئۆغلو‪ ،‬پسپۆڕی‬
‫ئێستا لەو زانکۆیەدا دەنگێکی‬
‫پالندانانی شوێن و شار لە زانکۆی‬
‫باشی داوەتەوە‪ .‬لە ژوورەکانی‬
‫تەکنیکی دۆرتموند لە چوارچێوەی‬
‫خوێندن و دااڵنەکاندا پۆستەر بە‬
‫هاوکاری ئەکادیمی کە لە ایەن‬
‫زمانی ئەڵمانی هەڵواسراون کە‬
‫دەزگای دادەوە کۆمەک دەکرێت‪،‬‬
‫لەالیەن خوێندکارانەوە دیزاین‬
‫کاری هەماهەنگی بەڕیوە دەبات‬
‫کراون‪ .‬هەندێک لە پۆستەرەکان‬
‫بۆ دامەزراندنی یەکەم خوێندنی‬
‫کــولـــتـــوور و خــواردەمــەنــی‬
‫بەکالۆریۆس لە بەشی پالندانانی‬
‫کوردســتان پـیشـان دەدەن‪ ،‬لــە‬
‫دکـتـۆر ئـەحـمـەد ئـەنـوەر دزەیـی‪،‬‬
‫شـوێـن و شـار لـە عـێــراقــدا‪ .‬ئــەم‬
‫هەندێکی تریشیـاندا بە ئینگـلیزی‬
‫سـەرووکـی زانـکـۆی سـەالحـەدیـن‬
‫بــەشـەش لـە زانـکــۆی دهــۆک‬
‫داوا دەکرێت لە نوێژکـردن‬
‫دادەمەزرێت کـە سـێ کـاتـژمـێر بە‬
‫کەمتەرخەمی بەکرێت‪ .‬گوشاری‬
‫ئایینی کە هەندێک لە خوێنداکاران لەسەر خوێندکاری ئۆتۆمبیل لە هەولێرەوە دوورە‪.‬‬
‫دەمەو خۆرئاوابوون بۆ ئەوێ‪ ،‬دهۆک‪ ،‬دەکەوینە‬
‫تر دەیسەپێنن‪ ،‬گەورەتر بووە‪ .‬وەک یەکێک لە‬
‫خوێندکاران دەیگێرێتەوە کە نایەوێت ناوی ئاشکرا ڕی‪ .‬لە ڕێگا‪ ،‬لە کاتێکدا بەخوڕ باران دەبارێت‪،‬‬
‫بکرێت‪ .‬چەند جاریش روویداوە گوشار خراوەتە سەر هەندێک منداڵ لە قەراغ گوندێك یاری تۆپی پێ‬
‫دەکەن‪ .‬یاریگە بچووکەکەیان بالجیکتۆرێکی پرشنگدار‬
‫ناموسڵمامان تا ببن بە موسڵمان‪.‬‬
‫سەرەڕای ئەمـەش گەنجی کورد ئازادییەکی ڕووناك دەکرێتەوە‪ .‬کاتێک گەیشتینە چیاکانی پێش‬
‫زیاتریان هەیە بەبەراورد لەگەڵ هاوتەمەنە شاری دهۆک‪ ،‬ئاسمان جارێکی تر کرایەوە‪ .‬هەتاوی‬
‫عەرەبەکانیان لە ناوەند و باشووری عێراق‪ .‬زۆر خۆرئاوا روو دەکاتە سرووشتێکی جوانی ئێجگار‬
‫روونە کاریگەری رۆژائاوایی لە باکوری عێراق بە نایاب‪ ،‬تیشک لە دۆڵەکان دەدات کە تا ئاسۆ کشاون و‬
‫ئاسایی وەردەگیرێت‪ .‬ئەو کوردانەی لە هەدەرانەوە ئەگەر گەرمای هاوین نەیانسووتێنێت‪ ،‬سەوزایییەکی‬
‫دەگەڕێنەوە واڵت‪ ،‬یاخود دوای تەواوکردنی چڕوپڕی سەرنجڕاکێش دەبەخشن‪.‬‬
‫خوێندیان لە دەرەوەی واڵت دەگەڕێنەوە‪ ،‬ئەزموون‬
‫و دابونەریتی نوێ لەگەڵ خۆیاندا دەهێننەوە‪ .‬دکتۆر پـالنـدانـانی شـوێـن و شـار لـە دهـۆک‬
‫ئەحمەد ئەنوەر دزەیی‪ ،‬سەرۆکی زانکۆی سەالحەدین‪ ،‬حەسەن سینەملی ئۆغلو هاوواڵتیی ئەڵمان و بە ڕەگەز‬
‫دەڵێت ترس لە بێگانەبوونی ناسنامە نییە‪« .‬تەماشای کوردە‪ .‬ئەو لە تورکیا گەورە بووە‪ .‬کاتێک لە ساڵی‬
‫دەرەوە بکەن‪ ،‬ئەوسا دەبینن چ روودەدات! ستایڵی ‪ ١٩٩١‬دا بۆ یەکەمجار سەردانی هەرێمی کوردستانی‬
‫ژیانی خەڵکی گەنج لە گۆڕیندایە‪ ،‬ئەوان ئازادییەکی – عێراقی کرد‪ ،‬شەڕی دووەمی کەنداو تازە کۆتایی‬
‫پێ هاتبوو‪ ،‬ڕژێمی سەدام حوسێنیش لە باکووری‬
‫زیاتریان هەیە بە بەراورد لەگەڵ ڕابردوودا»‪.‬‬
‫بەشێوەیەکی بەرجەستەش ئەمە لە کامپی عێراق کشابووەوە‪ .‬ئەم ناوچەیەش پێویستی بە هەموو‬
‫زانکـۆدا بە دی دەکـرێت کـە بەشی زمانی ئەڵمـانیش جۆرە یارمەتییەک هەبوو لە دەرەوەی واڵتەوە‪ .‬بۆیە‬
‫هەر لەوێیە‪ .‬لێرە خوێندکـاری کچی بێ لەچک زۆر کەسانی پسپۆڕی وەک حەسەن سینەملی ئۆغلو جێی‬
‫زیاتر دەبینرێن وەک لە زانکۆکانی بەغداد‪ .‬لەسەر بەخێرهاتنی گەرم بوون‪.‬‬
‫دیوارە داڕووخاوەکەی کامپی زانکۆ لە دەرەوە بە ئێستا دکتۆر حەسەن‪ ،‬پسپۆڕ لە زانکۆی دۆرتموند‪،‬‬
‫پۆستەر رێکالم بۆ نەخۆشخانەیەک دەکرێت بۆ ئەم پرۆژەیە بە خوێن گەرمیەکی زۆر و هەروەها‬
‫نەشتەرگەری جوانی – ئەمە لە ناوەندی عێراق لە بە چاالکییەکی ئەکادیمی زۆرەوە بەڕێوەدەبات‪.‬‬

‫«سـتـایـڵـی ژیـانـی‬
‫خـەڵـکـی گـەنـج لـە‬
‫گـۆڕیـنـدایـە‪ ،‬ئـەوان‬
‫ئـازادیـیـەکـی زیـاتـریـان‬
‫هـەیـە بـەبــەراورد‬
‫لــەگـەڵ ڕابـردوو»‬

‫زۆر روونە کە کاریگەری‬
‫رۆژائاوایی و ستایڵی‬
‫ژیانیان لە باکووری‬
‫عێراق بە ئاسایی‬
‫وەردەگێرێت‬

‫هــەولــێــر و دهــۆک‬

‫سرووشتی جوانییەکی نایاب لە ڕێگادا لە هەولێرەوە بەرەو دهۆک‬

‫بالجیکتۆر لەسەر یاریگەی بچووک – وەک چۆن لە هەموو جیهاندا باوە‪ ,‬لێرەش گەنجان خەون بە پیشەی یاریزانی پرۆفیشناڵەوە دەبینن‬

‫‪٧7 – ٧6‬‬

‫ڕاپـۆرتـنـاوچـەی‬

‫هـەرێـمـی کـوردسـتـان‬

‫پالندانەرانی ئایندە بۆ خوێندنی پالندانانی شوێن و شار لە سیمینارێکدا گفتوگۆ دەکەن لەسەر مۆدیلی پەرەپێدان دەکەن‬

‫خوێندنی بەکالۆرریۆس لە بەشی پالندانانی شوێن و شار لە زانکۆ دهۆک دەست پێ دەکات بە هاریکاری دەزگای داد و بە هاوکاری لەگەڵ زانکۆ تەکنیکی دۆرتموند دەست پێ دەکات‬

‫هـەرێـمـی کـوردسـتـان‬

‫ڕاپـۆرتـنـاوچـەی‬

‫لـە دهـۆک و دۆرتـمـوـند دکـتـۆر حـەسـەن سـیـنـەمـلـی ئـۆغـلـو خـۆی تـەرخـان دەکـات بـۆ فـێـرکـردنی گـەنـجـی عـێـراقـی تەرخان دەکات‬

‫زانـکـۆیـەکی ساوا بە داواکاری و چاوەڕوانییەکی زۆرەوە – زانـکـۆی دهـۆک لە ساڵی ‪١٩٩٢‬‬
‫دامەزراوە دامەزرا‬

‫دکتۆر موسلیح دهۆکی لە ساڵی ‪ ٢٠١٣‬ەوە سەرووکی زانکۆی دهۆکە‬

‫‪81 – 80‬‬

‫هــەولــێــر و دهــۆک‬

‫دکتۆر حەسەنی تەمەن شەست و یەک ساڵ دەڵێت‪:‬‬
‫«گەورەترین ئارەزووم هاتە دی‪ .‬ئەگەر من لە چەند‬
‫ساڵێکدا بڕوانمە بەشیک کە بە باشی جێگیر بووبێت‬
‫و هەموو دامەزراوەکانی پێویستیش بە بێ کێشە‬
‫هاوکاریی تیادا بکەن و خوێندکاران بە خوێنگەرمی‬
‫لە سەرانسەری عێراقەوە تیایدا پێکـەوە بخوێنن و‬
‫کـێشەکـانی واڵتەکـەیان چارەسەر بکـەن‪ ،‬ئەوسا‬
‫دەتوانم بڵـێم‪ :‬کـارەکـانم شایەنی ئەوە بوون و‬
‫گـەێشتنە جێی مەبەست»‪.‬‬

‫کۆمپانیای ئەڵمانی‬
‫ڕەنگە رۆژێک لە‬
‫رۆژان سوود لە‬
‫دەرچوانی باش‬
‫وەربگرێت‬

‫پـسـپـۆڕی پـالنـدانـان لـە ئـەڵـمـانـیـاوە‬
‫نزیکـەی دوانـزە هەزار خوێندکـار لە زانکـۆی دهۆک‬
‫تومارکراون‪ .‬ستافی زانکۆش کە لە ساڵی ‪١٩٩٢‬دا‬
‫دامەزاوە‪ ،‬بریتیە لە ‪ ٨٠٠‬مامۆستا‪ .‬هەر کەسێک بیەوێت‬
‫سەردانی کۆلێژی پالندانان (‪)School of Planning‬‬
‫بکات کە لەالیەن زانکۆ تەکنیکی دۆرتموندەوە کۆمەک‬
‫دەکرێت‪ ،‬پێویستە بچێتە ناو یەکێک لە تازەترین و‬
‫مۆدێرنترن بااڵخانەی زانکۆوە بە بەرزایی شارەوە‬
‫و لەبەردەم باکگراوندێکی شاخاوی وەک دیمەنی ناو‬
‫تابلۆدا‪ .‬بیست و چوار خوێندکار لە هاوینی ‪٢٠١٣‬دا‬
‫یەکەم ساڵی خوێندیان لێرە تەواو کرد‪ .‬دکتۆر‬
‫سینەملی ئۆغلو ئاماژە بەوە دەکات‪« ،‬سەرەتا ئەم‬
‫خوێندکارانە لەالیەن پسپۆڕانی ئەڵمانیا و واڵتانی‬
‫تر فێر دەکرێن‪ ،‬تا ئەو کاتەی مامۆستایانی خەڵکی‬
‫کوردستانی – عێراق پێدەگەیەنرێن‪ ».‬دەرچووان‬
‫لە کۆتایی خوێندندا بڕوانامەیەک وەردەگرن کەلە‬
‫ئەڵمانیا و لە عێراق بڕوا پێکراو و پەسەندە‪.‬‬
‫رێکخەری پرۆژە سینەملی ئۆغلو بیری دێتەوە‬
‫و دەڵێت‪« ،‬لە سەرەتادا کەموکورتی هەر نەبوونی‬
‫مەواد و کەرەستەی خوێندنی تەکنیکی نەبوو‪.‬‬
‫هەرچەندە مامۆستای زانکۆ بۆ سیستەمی زانیاری‬
‫جوگرافی و نەخشەدانان هەبوو‪ ،‬بەاڵم ستاف بۆ‬
‫بواری وەک سۆسیۆلۆجی و دروستکردنی شار و‬
‫ئابووری نەبوون»‪ .‬شەڕ و پەراوێزخستنی ئابووری‬
‫و دەربەدەرکردنی هاوواڵتییانی کورد لە هەزاران‬
‫گوند و الدێ لەالیەن ڕژێمی سەدام حوسێنەوە‪ ،‬بوو‬
‫بەهۆی وێرانکردنی ئەم ناوچەیە‪ .‬بۆیە ئەم ناوچەیە‬
‫دەبێت بە پرۆژەیەکی توێژینەوەی نموونەیی بۆ‬
‫پالندانەرانی شوێن و شار کە پێویستیان بە کێشەیە‬
‫هەیە تا چارەسەری بۆ بدۆزنەوە‪.‬‬
‫بە مەبەستی سەرنجڕاکێشانی پسپۆڕانی‬
‫نێودەوڵەتی بۆ دهۆک‪ ،‬دەبێت هەلومەرجەکان گونجاو‬
‫بن – کە یەکێکیش لەوانە بێگومان مووچەیە‪ .‬لە ساڵی‬
‫یەکەمدا حکوومەتی هەرێمی کوردستان دابینکردنی‬
‫مووچەکانی گرتە ئەستۆ‪ ،‬لە داهاتوودا لە ڕێگای‬
‫پارەی خوێندنەوە بودجەیان بۆ دابین دەکرێت‪.‬‬
‫دەزگای داد تێچوونی نووسینگەی هەماهەنگی دکتۆر‬
‫حەسەن سینەملی ئۆغلو دەگرێتە ئەستۆ و دەرچوانی‬
‫ئەم بەشە لەسەر حیسابی خۆی دەهێنێتە ئەڵمانیا و‬
‫سەرپەرشتی ‪ ١٠‬خوێندکاری دکتۆرای عێراق دەکات‬
‫کە لە ئێستادا لە کۆلێژی پالندانی شار لە زانکۆ‬
‫تەکنیکی دۆرتموند دەخوێنن‪.‬‬
‫ ‬
‫واڵتـی ئـەکـادیـمـی نـوێ‬
‫لە کەسانەی‪ ،‬کە لە دەرەوەی واڵتەوە بۆ هەرێمی‬
‫کـوردسـتـانـی – عـێراق گـەڕاونـەتـەوە‪ ،‬لـەبـەرئـەوەی‬
‫لەوێ واڵتێکی نـوێـی ئەکـادیـمی سـەرنج ڕاکـێـش لە‬

‫دروسبووندایە‪ ،‬خاتوو دکتۆر لەیال رەسووڵە‪ .‬دکتۆر‬
‫لەیال سەرۆکی بەشی ئەندازیاری تەالرسازییە (معماری)‬
‫لە زنکۆی دهۆک و یەکێکە لە ستافی کۆلێژی پالندانان‪.‬‬
‫دکتۆر لەیالی تەمەن پەنجا ساڵ دەڵێت‪« ،‬من بینیم لێرە‬
‫خەڵکی ئەکادیمی شیاو پێویستە‪ .‬بەدرێژایی سی ساڵ‬
‫سەدام حوسێن کوردستانی وێران کرد‪ ،‬بەاڵم لە پڕیکدا‬
‫هەموو دەرگاکان وااڵ بوون»‪ .‬هەندێک شت دکتۆر لەیال‬
‫بە ئەڵمانیاوە دەبەستێتەوە‪ .‬ئەو لە ساڵی ‪١٩٩٦‬ەوە تا‬
‫‪ ٢٠١٠‬لە بەرلینی پایتەختی ئەڵمانیا ژیاوە و لە زانکۆی‬
‫تەکنیکی بەرلین خوێندنی دکتۆرای تەواو کردووە‪.‬‬
‫«بەدرێژایی هەموو ئەو سااڵنە ئارەزووی ئەوەم دەکرد‬
‫رۆژێک لە رۆژان زانست و پسپۆڕییەکەم ببەمەوە بۆ‬
‫واڵتی خۆم»‪.‬‬
‫ئـەوەی بـەشـێـوەیـەکـی تـایـبـەت دکـتـۆرلـەیـال‬
‫رەسووڵی خۆشحاڵ کردووە ئەوە بوو کاتێک لەم‬
‫دواییانەدا لەو کۆمیسیۆنە دانیشتبوو کە خوێندکاران‬
‫بۆ بەرنامەی کورد – داد هەڵدەبژێرێت‪ .‬بەم شێوەیەش‬
‫بازنەیەکی تەواو دروست دەبێت‪ .‬ئەم خاتووە کوردە‬
‫کە لە بەرلین بووە بە پسپۆڕ‪ ،‬دەرفەتی ئەوە بە‬
‫گەنجی کورد دەبەخشێت بێن بۆ ئەڵمانیا و بەهەمان‬
‫شێوە بخوێنن‪ .‬ئەمەش خوالنەوەیەکە کە لە کۆتاییدا‬
‫بۆ ئەڵمانیاش سوود بەخش دەبێت‪ .‬ئەگەر گەنجی‬
‫کورد لە ئاوادانکردنەەی هەرێمەکەیاندا ئەو زانستە‬
‫بەکاربهێنن کە بە هاوکاری ئەڵمانیا بەدەستیان هێناوە‪،‬‬
‫ئەوسا لەوانەیە وەبەرهێنەرانی ئەڵمانیش سوود لەو‬
‫هەنگاوە وەربگرن‪.‬‬
‫بەاڵم لەوانەیە بەشێکی ئەوان بچنە ناو‬
‫سیاسەتەوە وە بەو شێوەیەش پشتگیری لە پەیوەندی‬
‫نیوان ئەڵمانیا و هەرێمی کوردستان بکەن‪ .‬ڕیشوان‬
‫قادر‪ ،‬خوێندکاری زمانی ئەڵمانی لە هەولێر‪ ،‬لەو بڕوایە‬
‫دایە ئەمە بکات بە ئامانج‪ .‬کاتێک دەمەوئێوارانێک لە‬
‫بەردەم قەاڵت لە هەولێر دانیشتبووین و چایمان‬
‫دەخواردەوە و نیگامان بڕیبووە ئاوە درەوشاوە‬
‫شینکاڵەکەی ئاوبژێنە پڕشنگەکە‪ ،‬ئەو نیازەی دەربڕی‬
‫و گوتی‪« :‬بەڕاستی دەمەوێت لە داهاتوودا وەک‬
‫وەرگێڕ‪ ،‬یان مامۆستا کار بکەم‪ .‬بەاڵم ئەگەر واڵتەکەم‬
‫بە جۆرێک پێویستی بە من هەبێت‪ ،‬ئامادەم ببم بە‬
‫سیاسەتمەدار»‪.‬‬
‫ئـەو زانـکـۆیـانـەی سـەردانـیـان کـران‬
‫دهـۆک‬

‫زانـکـۆی‬
‫دهـۆک‬

‫هـەولـێر‬

‫زانـکـۆی‬
‫سـەالحەدیـن‬

‫نـاوچـەی کـوردسـتـان ‪ -‬عـێـراق‬

‫تـابـلـۆ‬

‫مـرۆڤـی خــاوەن بــیــرۆکــە‬
‫و پــابــەنــد‬

‫دکـتـۆر حـەسـەن سـیـنـەمـلـی ئـۆغـلـو‬
‫پـالنـدانـەری شـوێـن و شـار‬
‫زانـکـۆی تـەکـنـیـکـی دۆرتـمـونـد‬
‫حەسەن سینەملی ئۆغلو خوێندنی دانانی شاری لە ئەنقەرە تەواو کردووە‬
‫و لە ساڵی ‪ ١٩٧٩‬دا چووەتە ئەڵمانیا و یەکێکە لە ئەندامانی ئەو گرووپانەی‬
‫پزیشک و نوێنەرانی کلێسە و پرۆفیسۆرانەی کە لە ساڵی ‪١٩٩١‬وە سەردانی‬
‫باکووری عێراقیان کردووە بۆ ئەوەی بەشداری لە ئاوادانکردنەوەی‬
‫ناوچەکەدا بکەن‪ .‬حەسەن سینەملی ئۆغلوی تەمەن شەست و یەک ساڵ کە‬
‫هاواڵتی ئەڵمانییە و بەڕەگەز کوردە‪ ،‬ئەو کاتە بۆ یەکەمجار سەردانی دهۆکی‬
‫کرد و بەو شارەوە بەسترایەوە‪ .‬لە چوارچێوەی هاوبەشیی ئەکادیمی لەگەڵ‬
‫زانکۆی تەکنیکی دۆرتمونددا کە لەالیەن دەزگای دادەوە سەرپەرشتی‬
‫دەکرێت‪ ،‬ئەو بەشێکی نوێی خوێندنی بەکالۆریۆسی پالندانی شوێن و شار‬
‫لە زانکۆی دهۆک رێکدەخات‪ .‬ئەم بەشە بە ناوی خوێندنی پالندانان لە‬
‫عێراق « ‪ « Planning Education in Iraq‬کورتکراوەکەشی «‪»pliq‬ە‪ ،‬واتە‬
‫ئەو پرۆژەیەی کە داد لە ساڵی ‪٢٠٠٩‬ەوە کۆمەکی دەکات‪ .‬لە ساڵی ‪٢٠١٢‬‬
‫دا دوانزە خوێندکاری گەنجی عێراقی لە یەکەم ساڵی خوێندندا لەم بەشە‬
‫دەستیان بە خوێندن کرد‪ .‬سینەملی ئۆغلو هاتوچۆی نێوان دۆرتموند و‬
‫هەرێمی کوردستان – عێراق دەکات و لە زانکۆی دهۆکیش وانە دەڵێتەوە‪.‬‬

‫کـێـرسـتـیـن زیـمـۆنـیـس‬
‫زمـانـنـاس‬
‫یـەکـەم بـەڕێـوبـەری سـەنتـەری زانـیـاری دەزگـای داد لـە هـەولـێـر‬
‫کێرستین زیمۆنیس دەگێڕێتەوە‪« ،‬وەک مامۆستایەکی ئەڵمانی‪،‬‬
‫کورد لە ڕادەبەدەر ڕێزیان لە دەگرتم»‪ .‬دا خاتوو کێرستین‬
‫زیمۆنیس لە ساڵی ‪ ٢٠١٣-٢٠١١‬یەکەم بەڕێوبەری سەنتەری‬
‫زانیاری دەزگای داد بووە لە هەولێر‪ .‬هاوکات لە بەشی زمانی‬
‫ئەڵمانی لە زانکۆی سەالحەدین وانەی دەگوتەوە‪ .‬نووسینگەی‬
‫دەزگای داد کە ئەو دایمەزراندووە‪ ،‬بەرپرسیارە بۆ سەرانسەری‬
‫عێراق‪ .‬کێرستین زیمۆنیس خوێندنی زمان و ئەدەبی ئینگلیزی و‬
‫ئیسپانی و زمانناسی ئەڵمانی لە ئاخن تەواو کردەوە‪ .‬لە هاوینی‬
‫‪٢٠١٣‬ەوە لە وەقفی هاینریش – بویل لە بەرلین کە لە پارتی‬
‫سەوزەکانەوە نزیکە‪ ،‬کار دەکات‪ .‬بە تامەزرۆیییەوە بیری ئەو‬
‫دوو ساڵەی هەولێر دەکات‪« :‬خەڵکەکە زۆر رووخۆش و بەڕێزن‪،‬‬
‫هەر لە شوفێری تاکسییەوە بگرە تا دەگاتە مامۆستای زانکۆ‪.‬‬
‫زۆر بیری خواردنی بە کۆمەڵ لەگەڵ هاوکاران سەیرانەکان بۆ‬
‫سرووشتە شاخاوی و کێوییەکان دەکەم‪».‬‬

‫‪83 – 82‬‬

‫ئـەوە چـۆنـە ئـەگـەر مـرۆڤ مـاوەیـەک لـە ئـەڵـمـانـیـا بـخـوێـنـێـت‪ ،‬یـان بـەپـێـچـەوانـەوە‪ :‬لـە هـەرێـمـی‬
‫کـوردسـتـان‪-‬عـێـراق کـارێـکـی سـەرنـجـڕاکـێـش بـگـرێـتـە ئـەسـتـۆ؟‬

‫کـامـەران حـاجـی سـولـەیـمـان‬
‫خـوێـنـدکـاری دکـتـۆرا‬
‫زانـکـۆی هـایـنـریـش هـایـنـە لـە دوسـولـدۆرف‬
‫کامەران حاجی سولەیمان لە تشرینی یەکەمی ‪ ٢٠١٢‬ەوە خوێندکاری‬
‫بورسوەرگرە لە بەرنامەی کورد – داد‪ .‬پێش ئەوە‪ ،‬شەش مانگی‬
‫لە ئینستیتووی هێردەر لە الیپتسیگ کۆرسی زمانی ئەڵمانی خوێند‬
‫و هاوینی ‪ ٢٠١٣‬لە زانکۆی هاینریش هاینە لە دوسولدۆرف دەستی‬
‫بە خوێندنی دکتۆرا کرد‪ .‬بابەتی دکتۆرنامەکەی لە ژێر ناونیشانی‬
‫«ئەزموونی منداڵی – شیکردنەوەیەکی دەروونناسی بۆ کارەکانی‬
‫نووسەر خالد حەسوونی»ە‪ .‬کامەران لەبەرئەوەی حەزی زمانی‬
‫ئەڵمان هەیە‪ ،‬بڕیاری دا لە ئەڵمانیا خوێندن تەواو بکات‪ .‬زمانی‬
‫ئەڵمانی لە چاوی ئەوەوە زمانی دەوڵەتێکی سەرکەوتووە‪« .‬لە کاتی‬
‫گەنجیمدا و لە ڕێگەی کوردە کۆچبەرەکانەوە لە هەر واڵتێك زیاتر‬
‫دەربارەی ئەڵمانیا زانیاریم کۆکردەوە‪ ».‬کامەرانی تەمەن سی و‬
‫سێ ساڵ خوێندنی ماستەری لە زانکۆ سەالحەدین لە بەشی ئەدەبی‬
‫ئینگلیزی تەواو کردووە‪ .‬ئەو خوازیارە دواتر بەشدار و هاوکار بێت‬
‫لە بەرەوپێشبردنی ئاستی ئەکادیمی لە واڵتەکەی‪.‬‬

‫ئـیـزابـێـال مـێـریـنـگ‬
‫دیـپـلـۆمی بـااڵ لـە وەرگـێـڕان‬
‫یـەکـەم مـامـۆسـتـا لـە الیـەن دازگـای دادەوە لـە هـەولـێـر‬
‫ئیزابێال مێرینگ کە وەک مامۆستای زمانی ئەڵمانی لە عەمانی پایتەختی‬
‫ئوردوون کاری دەکرد‪ ،‬کاتێك ئەو ئاگادارییەی خوێندەوە بۆ ئەم‬
‫کارە‪ ،‬زۆر جێی سەرنج بوو بەالی ئەوەوە‪ .‬دەزگای داد ئەوسا بۆ‬
‫مامۆستا دەگەڕا بۆ زمانی ئەڵمانی لە زانکۆی سەالحەدین لە هەولێر‪.‬‬
‫ئەویش داوای بۆ ئەو کارە پێشکەش کرد و وەرگیرا و نەک هەر‬
‫وەک مامۆستا مایەوە‪ ،‬بەڵكو دوای ساڵێك بوو بە سەرۆکی بەش‪.‬‬
‫ئەم کارەش وەک مامۆستای زانکۆ لەالیەن دەزگای داد و زانکۆوە‬
‫بودجەی بۆ دابین دەکرێت‪ .‬بەخۆشحاڵییەوە و بەشێوەیەکی تایبەت‬
‫بیر لە تیمەکەی دەکاتەوە کە لە خەڵکی ئەڵمان و خاتوونێکی میسری‬
‫و خاتوونێکی نیمچە ئەڵمان و نیمچە ئێرانی و هەندێکیش خەڵکی‬
‫عێراق بە کورد و عەرەبەوە پێکهاتبوون‪ .‬خاتوو مێرێنگی تەمەن سی‬
‫و شەش ساڵ وهەڵگڕی بڕوانامەی دیپلۆمی بااڵ لە وەرگێڕانی ئیتالی‬
‫– ئینگلیزی – ئەڵمانی لە ناوەڕاستی ساڵی ‪٢٠١٣‬ەوە لە سەنتەری‬
‫دەزگای داد لە شاری بۆن کار دەکات‪.‬‬

‫هـەرێـمـی کـوردسـتـان‬

‫ڕاپـۆرتـنـاوچـەی‬

‫ســارا‬
‫خـوێـنـدکـار‬
‫زانـکـۆی سـەالحـەدیـن – هـەولـێـر‬
‫سارا لە سلێمانی لەدایک بووە‪ .‬لە تەمەنی حەوت ساڵیی ئەودا هەموو خێزانەکەی بۆ‬
‫ئەڵمانیا کۆچی کردووە‪ .‬پازدە ساڵی دوای ئەو تەمەنەی لە هەرێمی نۆرد راین ڤێستفالن‬
‫بەسەربرد کە گەورەترین هەرێمی ئەڵمانیایە‪ .‬کاتێک تەمەنی بوو بیست و دوو ساڵ‪ ،‬هەموو‬
‫خێزانەکەی بۆ واڵت گەڕایەوە‪ .‬ئەوی لێرە سارا بەشێوەیەکی تایبەت پێی خۆشە‪ ،‬گەورەییی‬
‫خێزانەکانە‪ .‬بەاڵم بۆ ئەو جێی داخە زۆربەی هاوتەمەنانی ئەو لە واڵت ئامانجێکی بەرچاویان‬
‫نییە بە تینوگۆڕەوە کاری بۆ بکەن‪ .‬سارای خوێندکاری بەشی زمانی ئەڵمانی دەڵێت‪« ،‬لە‬
‫ئەڵمانیا خەڵکی پێش هەموو شتێک بۆ مەبەستێک دەژین کە دەیانەوێت خۆیان پێی بگەن‪ .‬لە‬
‫کوردستان مرۆڤ بۆ خەڵکی تر دەژین»‪ .‬سارا لە بەشی زمانی ئەڵمانی تازە دامەزراو لە‬
‫زانکۆی سەالحەدین لە هەولێر دەخوێنێت و لە ساڵی سێیەمی خوێندندایە‪.‬‬

‫دکـتـۆر لـەیـال رەسـووڵ‬
‫ئـەنـدازیـاری تـەالرسـازی و مـامـۆسـتـای زانـکـۆ‬
‫زانـکـۆی دهـۆک‬
‫لە یال رەسووڵ سێ منداڵی هەیە کە هەرسێکان لە بەرلین لە دایک بوون‪،‬؛ کوڕێك و دوو کچ‪.‬‬
‫بەرلین ماڵی دووەمی لەیال رەسووڵی تەمەن پەنجا ساڵە‪ .‬چواردە ساڵ لەوێ ژیاوە و لە زانکۆی‬
‫تەکنیکی بەرلین خوێندنی تەواو کردووە و دوابەدوای ئەوەش خوێندنی دکتۆرای هەر لەوێ‬
‫تەواوکردووە‪ .‬ئەمڕۆ وەک ئەندازیاری تەالرسازی و پالندانەری شار سەرۆکی بەشی ئەندازیاری‬
‫تەالرسازییە لە زانکۆی دهۆک‪ .‬دکتۆر لەیال ئەندامی ئەنجوومەنی ڕاوێژکاری ئینستیتووی‬
‫پالندانانی زانکۆی دهۆک و یەکێک لە مامۆستاکانی ئەو زانکۆیەیە‪ .‬ئەو دەڵێت‪« ،‬هەر لەسەرەتاوە‬
‫لێم ڕوون کە دەمەوێت لەم پرۆژە یخویندنەدا بەشداری بکەم‪ ».‬ئەم پرۆژەی هاوبەشییە لەگەڵ‬
‫زانکۆی تەکنیکی دۆرتمونددا هەل بۆ خوێندکاری کورد دەرەخسێنێت لە یەکەم بەشی پالندانانی‬
‫شوێن و شار لە سەرانسەری عێراقدا بۆ بڕوانامەی بەکالۆریۆس بخوێنن‪ .‬لەیال رەسووڵ ئەندامی‬
‫لیژنەی وەرگرتنە لە بەرنامەی بورسی کورد – داد‪.‬‬

‫هـەردی عـەبـدولـال مـحـەمـەد‬
‫مـامـۆسـتـای یـاریـدەر لـە زانـکـۆ‬
‫زانـکـۆی سـەالحـەدیـن – هـەولـێـر‪ -‬اربـیـل‬
‫هەردی عەبدولال محەمەد هاوینی ‪ ٢٠١٣‬خوێندنی بەشی میکانیکی لە کۆلێژی ئەندازیاری لە‬
‫زانکۆ سەالحەدین تەواو کردووە‪ .‬لە چوارچێوەی هاوبەشیی ئەکادیمی لە نێوان زانکۆکەی‬
‫و ئینستیتووی تەکنیکی بێرگ ئەکادیمی لە فرایبێرگ سەردانی زانکۆی هاوبەشی لە ئەڵمانیا‬
‫کرد و ماوەی مانگێك مایەوە‪« .‬من لەوێ شتی وەهام بینی کە بەو شێوەیە لە عێراق هەرگیز‬
‫بەدی ناکرێن‪ ،‬تاقیگە و تەکنۆلۆجیای نوێ و هەرەها پرۆسەی چاپکردن بە ‪ .»3D‬ئەم کوردە‬
‫تەمەن بیست و شەش ساڵە یەکێکە لە چاالکترین و بەگوڕترین خوێندکارانی بەشەکەی‪ .‬بە‬
‫هاوکاری لەگەڵ خوێندکارێکی کچی هاوبەشدا لەو ئینستیتووە ئێسگەیەکی بچووکی دروست‬
‫کردووە بۆ بەدیهێنانی وزەی گەرما لە خۆرەوە‪ .‬لە مانگی تشرینی یەکەمی ‪ ٢٠١٢‬ەوە وەک‬
‫مامۆستای یاریدەر لە بەشەکەی خۆی کار دەکات و دەیەوێت دواتر خوێندنی ماستەر تەواو‬
‫بکات‪.‬‬

‫‪85 – 84‬‬

‫رێـشـوان قـادر‬
‫خـوێـنـدکـار‬
‫زانـکـۆی سـەالحـەدیـن – هـەولـێـر‪ -‬اربـیـل‬
‫ریشوان قادر لە بەشی زمانی ئەڵمانی لە زانکۆی سەالحەدین دەخوێنێت‬
‫کە تازە دامەزراوە‪ .‬خوێندکاری تەمەن بیست و چوار ساڵ سەرسامە بە‬
‫کولتوری ئەڵمانیا‪ .‬ئارەزوو دەکات بتوانێت لە ماوەیەکی کەمدا شاکاری‬
‫کالسیکی ئەدەب و فەلسەفەی ئەڵمانی بە زمانی ڕەسەن بخوێنێتەوە‪.‬‬
‫ئەم بەشە لە ساڵی ‪ ٢٠١١‬دا لە چوارچێوەی هاوبەشیی ئەکادیمییەوە لە‬
‫نێوان زانکۆی سەالحەدین و ئیستیتووی هێردا لە زانکۆی الیبتسیگ کە‬
‫دەزگای داد دەستپێشخەری بۆ کردووە‪ ،‬دامەزرا‪ .‬تا ئێستا ڕیشوان دوو‬
‫جار سەردانی ئەڵمانیای کردووە و لە هێردا ئیستیتوو بەشداری کۆرسی‬
‫زمانی بووە‪ .‬دەزگای داد تێچوونی ئەو سەردانانەی بۆ الپتستیگ دابین‬
‫کردووە‪ .‬بەشیکی ئەو کۆرسانەش پرۆژەیەک بوو لەسەر دۆخی هونەر‬
‫لە الیبتسیگ‪ .‬ریشوان قادر دەڵێت‪« ،‬ئەڵمانەکان کار دەکەن بۆ ئەوەی‬
‫واڵتی خۆیان بەرەوپێش ببەن‪ .‬مرۆڤ دەتوانێت لەوێ بە ئازادی و‬
‫متمانە بەخۆبوونەوە بژی‪».‬‬

‫چـاوپـێـکـەوتـن‬

‫«ڕۆڵــێــکــی‬
‫پــێــشـڕەوانــەمــان‬
‫لـە ئـەســتـۆ گـرتـووە»‬

‫دکـتـۆر ئـەحـمـەد ئـەنـوەر دزەیـی‪،‬‬
‫سـەرووکـی زانـکـۆی سـەالحـەدیـن لـە‬
‫هـەولـێـر دەربـارەی گـرنـگـیـی ئەم‬
‫هـاوکـاریـە نـێـودەوڵـەتـیـە‬
‫چـاوپـێـکـەوتـن‪ :‬یـۆرگـن شـترایـاک‪ ،‬وێـنـە‪ :‬تـیـم ڤـێـگـیـنـەر‬

‫دکـتـۆر‪ ،‬لـە دوای ڕووخـانـی سـەدام حـوسـێـنـەوە لـە‬
‫سـاڵـی ‪٢٠٠٣‬دا‪ ،‬چ گـۆڕانـکـاریـیـەک لـە زانـکـۆکـەی ئـێـوەدا‬
‫ڕوویـداوە؟‬
‫دکـتـۆر ئـەحـمـەد ئـەنـوەر دزەیـی‪ :‬تا ساڵی ‪١٩٩٢‬‬
‫زانکۆی سەالحەدین تەنها زانکۆ بوو لە بەشە کوردیەکەی‬
‫عێراقدا‪ .‬ئەو کاتە ئێمە دە هەزارخوێندکارمان هەبوو‪ .‬ئێستا‬
‫بیست و سێ هەزار خوێندکارمان هەیە و لە سەرانسەری‬
‫هەرێمی کوردستانی – عێراقدا نزیکەی نەوەت و پێنج هەزار‬
‫خوێندکارمان هەیە‪ .‬ئەمڕۆ نۆزدە زانکۆی دەوڵەتی و ئەهلی‬
‫هەیە کە لە الیەن دەوڵەتەوە بڕوا پێکراو و پەسەندکراون‪ .‬لە‬
‫دوای ‪ ٢٠٠٣‬ەوە لە پڕێکدا پارەیەکی زۆرمان بۆ تەرخان کرا‬
‫بە بەراورد لەگەڵ ڕابردوودا‪ .‬زانکۆکان بەشی خوێندنی نوێ‬
‫و تاقیگەی تازە و کامپی زانکۆیی نوێ و بەشی ناوخۆیی‬
‫تازەیان وەرگرت و بۆ زیاد کرا‪ .‬مووچەی مامۆستایانی زانکۆ‬
‫بەشێوەیەکی بەرچاو زیاد بوو‪ ،‬زۆربەی خەڵکی ئەکادیمی‬
‫کورد لە هەندەران‪ ،‬لە واڵتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و واڵتانی‬
‫ئەوروپاوە گەڕانەوە‪ .‬بێگومان پەیڕەو و پرۆگرامی خوێندمان‬
‫گۆڕی و لەم بوارەیشدا لەالیەن زانکۆکانی نێودەوڵەتیەوە‬
‫کۆمەک و پشتگیری کراین‪ .‬بێگومان دەزگای دادیش زۆر‬
‫یارمەتی ئێمەی دا‪ .‬ئەمڕۆ ئێمە لەگەڵ پێنج زانکۆی ئەڵمانی‬
‫لە بەرلین و دۆرتموند و الیپتسیگ و فرایبێرگ و ئێرالنگیندا‬
‫هاوکاری دەکەین‪ .‬ئەمە هەمووی ئەگەری ئەوەی بۆ ئێمە‬
‫رەخساند کە زانکۆی سەالحەدین بگاتە ئەو ئاستەی ئێستای‪.‬‬
‫هـاوکـاری لـەگـەڵ هـاوبـەشـە ئـەکـادیـمـیـیـەکـان لـە‬
‫دەرەوەی واڵت چ بـایـەخ و گـرنـگـیـیـەکـی هـەیـە؟‬

‫دکـتـۆر ئـەحـمـەد ئـەنـوەر دزەیـی‪ :‬ئێمە لە دوای ساڵی‬
‫‪١٩٩١‬ەوە‪ ،‬واتە پاش ڕاپەڕینی کوردی عێراق دژ بە سەدام‬
‫حوسێن‪ ،‬دەستمان کرد بە پەرەدان بە خوێندنی بااڵ‪ .‬ئەو کاتە‬
‫چەند هاوبەشێکی نێودەوڵەتی لە پاڵمان وەستان‪ .‬تاقیگەی نوێمان‬
‫وەرگرت‪ .‬مامۆستای زانکۆ لە دەرەوەی واڵتەوە هاریکاری‬
‫ئێمەیان کرد لە خوێندنی پێشکەوتوی ئەکادیمی‪ .‬بەاڵم هاوکاری‬
‫نێودەوڵەتی لە دوای ساڵی ‪ ٢٠٠٣‬ەوە بەشیوەیەکی دروست‬
‫و تەواو گەشەی سەند‪ .‬ڕیککەوتننامەمان لە گەڵ زۆرێک لە‬
‫زانکۆکانی ئەوروپا و واڵتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا واژۆ‬
‫کرد‪ .‬پەیوەندیمان لەگەل دەزگای داد بە دیدارێکی بچووک‬
‫دەستی پێ کرد‪ .‬ئەو کاتە بەڕێوبەری ئەو بەشە کە بەرپرسیار‬
‫بوو بۆ ناوچەکەی ئێمە‪ ،‬لە هەولێر سەردانی ئێمەی کرد‪.‬‬
‫دواتریش سکرتێری گشتی دەزگای داد بەشێوەیەکی شەخسی‬
‫ڕیککەوتننامەیەکی لەگەڵ ئێمەدا واژۆ کرد‪ .‬بۆ ئێمە زۆر گرنگ‬
‫بوو کاتێك سکرتێری گشتی ڕێکخراویەک کە لەسەر ئاستی‬
‫هەموو جیهاندا کار دەکات‪ ،‬خۆی سەردانی ئێمە بکات بۆ ئەوەی‬
‫کۆمەکی زانکۆکانی عێراق بکات‪ .‬لە ئێستادا بەشی زمانی ئەڵمانی‬
‫لە زانکۆکەمان هەیە کە بە هاوکاری لەگەڵ ئینستیتووی هێردا لە‬
‫الیپتسیگ بەڕێوەی دەبەین‪.‬‬
‫ئـایـا زانـکـۆکـانـی هـەرێـمـی کـوردسـتـانـی – عـێـراق‬
‫پـێـش سـاڵـی ‪ ٢٠٠٣‬پـەیـوەنـدیـیـان لـەگـەڵ واڵتـانی‬
‫دەرەوەدا هـەبـوو؟‬
‫دکـتـۆر ئـەحـمـەد ئـەنـوەر دزەیـی‪ :‬دوای رووخانی ئاستی‬
‫خوێندنی بااڵی عێراقی لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا گرووپێکی‬
‫توێژینەوە لە زانکۆی ئێکستەر لە چوارچێوەی شیکردنەوی‬

‫‪٨٧ – ٨٦‬‬

‫هـەولـێـر‬

‫زۆر باشمان لەگەڵ دەزگای داد هەیە‪ .‬من بووم بە شایەتی‬
‫پەرەپێدانێک کە بوو بە مایەی سوودێکی لەڕادەبەدەر بۆ ئێمە‪.‬‬
‫دەزگای داد هەموو ئەوە کارانە ئەنجام دەدات کە لە دەستی دێت‪ .‬بۆ‬
‫نموونە‪ ،‬هەموو پەیڕەو و پروگرام و کتێبی پێویست بۆ بەشی زمانی‬
‫ئەڵمانی دابین دەکات‪ ،‬ئێمە زۆر سوپاسگوزارین بۆ ئەم کارە‪.‬‬

‫خوێندنی بااڵ الی ئێمە بۆیان دەرکەوت ئێمە لە هەندێک لە‬
‫بەشەکان پازدە ساڵ لە پاش ئاستی نێودەڵەوتییەوەین‪ ،‬لە‬
‫هەندێکی تریشیان تا بیست ساڵ‪ .‬هەوڵی ئەوەیان دا بزانن ئایا‬
‫هۆکاری ئەوە چییە و چۆن دەتوانین بێگەینە ئاستی جیهانی‪.‬‬
‫دوای ئەوە لە سااڵنی نەوەدی سەدەی ڕابردوودا بەهاوکاری‬
‫لەگەڵ زانکۆ نێودەوڵەتییەکان دەستمان کرد بە کار بۆ گۆڕینی‬
‫پەیڕەو و پرۆگرامی خوێندن‪ .‬ئێمە تاقیگەی نوێمان دامەزراند و‬
‫مامۆستایانی زانکۆمان ناردە دەرەوەی واڵت بۆ بەشداریکردن‬
‫لە خوولی پێشکەوتوو‪ .‬هەندێک لە خوێندکارانمان دکتۆرنامە‪،‬‬
‫یان ماستەرنامەیان لەدەروەی واڵت نووسی‪ .‬بە بێ هاوکاری‬
‫هاوبەشە نێودەوڵەتییەکان هەرگیز نەماندەتوانی ئەم ڕێگایە‬
‫ببڕین‪ .‬لە ڕابردوودا هاوبەشە نێودەوڵەتییەکانمان لە چوارچێوەی‬
‫توانای داراییی خۆیاندا کۆمەکی ئێمەیان دەکرد‪ .‬ئەمڕۆ ئیدی‬
‫کێشەی پارەمان نەماوە‪ .‬بودجەی پێوستمان لەبەردەستە و هانی‬
‫هاوبەشە بیانییەکان دەدەین پێش هەموو شتێک شارەزایی و‬
‫پسپۆڕی خۆیان بهێنن‪ .‬زانکۆی سەالحەدین زۆر باشە لە بەستنی‬
‫پەیوەندی نێودەوڵەتی‪ .‬تاڕادەیەکی زۆر هەموو ڕۆژێک لە الی ئێمە‬
‫بابەتێک ساز دەکرێت وەک کۆنفرانس و ورکشۆپ و سیمینار‪ ،‬یان‬
‫کۆبوونەوە لەگەڵ بەشداربووانی نێودەوڵەتی‪.‬‬

‫دکـتـۆر ئـەحـمـەد ئـەنـوەر دزەیـی‪ :‬لەوانەیە ‪ ٢٠‬ساڵ‬
‫لەمەوبەر بە بەڵێ وەاڵمی یەم پرسیارەم بدایەتەوە‪ .‬بەاڵم‬
‫زەمەن و ستایڵی ژیانیش گۆڕاوە‪ .‬ئەگەر بچیتە دەرەوە بۆ‬
‫ناو ژیانی ڕۆژانە‪ ،‬ئەوا دەبینیت گەنجان بەئازادی خۆیان‬
‫ژیان دەگوزەرێنن‪ .‬تاکە کێشەی خوێندکارانمان لە ئەڵمانیا‬
‫خواردنەوەیە‪ ،‬بەاڵم لەگەڵ کولتوورەکەدا ئاشنایەتیان پەیدا‬
‫کردوە و ئێستا هیچ جیاوازییەکی گەورەی ئەوتۆ نەماوە‪.‬‬

‫ئـایـا هـاوبـەشـە نـێـودەوڵـەتـیـیـەکـانـتـان چـی سـوودێـک‬
‫لـەم هـاوکـاریـیـە وەردەگـرن؟‬

‫ئـایـا زانـکـۆکـەی خـۆتـان وەك پـێـشـڕەو دەبـیـنـیـت‬
‫لـەبـواری هـاوکـاری خـوێـنـدنـدا؟‬

‫دکـتـۆر ئـەحـمـەد ئـەنـوەر دزەیـی‪ :‬بۆ ئەوەی ڕاستگۆ بین‪،‬‬
‫زۆربەی هاوبەشەکانمان لە دەرەوەی واڵت هەروا بە مەبەستی‬
‫یارمەتیدان هاوکاریمان دەکەن‪ .‬هەندێکشیان هەیە دەیانەوێت‬
‫سوود لەم هاوکارییە ئەکادیمیە وەربگرن‪ .‬ئەمڕۆ خوێندن‬
‫بازرگانییە‪ .‬لە سەتا حەوتی خوێندکارانی بورسوەرگر ڕوو لە‬
‫بەریتانیا دەکەن‪ ،‬چونکە ئینگلیزی ئەو زمانە بیانییەیە کە باشتر‬
‫دەیزانن‪ .‬لە ڕاستیدا لەوێ پارەی خوێندن و تێچوونی زانکۆ‬
‫زۆر گرانە‪ .‬زانکۆ بەریتانییەکان بازرگانییەکی باش دەکەن‪ .‬لە‬
‫واڵتانی وەک فەرەنسا و ئەڵمانیا تێچوونی خوێندن ئێجگار‬
‫کەمترە‪ .‬لەوێ زانکۆکان لەسەر ئاستی بازرگانی قازانجی‬
‫ڕاستەوخۆ لەم هاوکارییە ناکەن‪ ،‬بەاڵم لە سەر ئاستێکی تر‪.‬‬
‫بێگومان بۆ ئەڵمانیا سوودبەخشە ئەگەر لە داهاتوودا زۆربەی‬
‫ئەکادیمییەکانی هەرێمی کوردستانی – عێراق بە زمانی ئەڵمانی‬
‫قسە بکەن‪ .‬ئەمە پەیوەندی دوو الیەنە بەهێز دەکات‪.‬‬

‫دکـتـۆر ئـەحـمـەد ئـەنـوەر دزەیـی‪ :‬زانکۆی سەالحەدین بەڕاستی‬
‫رۆڵێکی پێشڕەوانە دەگێرێت‪ .‬زانکۆی سەالحەدین کۆنترین و‬
‫گەورەترین زانکۆیە لە ناوچەی باکووری عێراقدا و پەیوەندییەکی‬
‫باشی لەگەل زانکۆکانی تری عێراق لەدەرەوەی هەرێمی کوردستانی‬
‫– عێراقدا هەیە‪ .‬تەنانەت ئێمە لەکاتی ئێستادا سەرۆکایەتی یەکێتی‬
‫زانکۆ عەرەبییەکانمان لە ئەستۆیە‪ .‬لە ساڵی ‪ ٢٠١٣‬دا کۆنفرانسێک‬
‫لەگەل نوێنەرانی دوو سەت زانکۆ لە جیهانی عەرەبییەوە الی ئێمە‬
‫ساز کرا‪ .‬جگە لەمەش‪ ،‬هەر دەزگای دادە کە پشتگیری لە پەیوەندیی‬
‫نێوان زانکۆکانی ناوچە جیاجیاکانی عێراق دەکات‪ .‬کاتێک دەزگای‬
‫داد کۆبوونەوەی هاوبەش سازدەکات‪ ،‬هەموو نوێنەرانی زانکۆکان‬
‫لە باشوور و ناوەندی عێراقەوە دێن بۆ هەولێر بۆ الی ئێمە‪ .‬زانکۆی‬
‫سەالحەدینیش شوێنیان بۆ دابین دەکات‪.‬‬

‫چـۆن بـوو کـە لـە زانـکـۆی سـەالحـەدیـن بـەشـی زمـانـی‬
‫ئـەڵـمـانـی دامـەرزرا ؟‬
‫دکـتـۆر ئـەحـمـەد ئـەنـوەر دزەیـی‪ :‬لە سااڵنی ڕابردوودا‬
‫نوێنەرانی ژمارەیەکی زۆر کۆمپانیای ئەڵمانی سەردانی هەرێمی‬
‫کوردستانی – عێراقیان دەکرد‪ .‬بەم شێوەیەش ئارەزوویەک‬
‫دروست بوو بۆ بەدیهێنانی سەنتەرێکی ئەڵمانی لە زانکۆدا‪ .‬پێویستی‬
‫بە کۆرسی زمانی ئەڵمانی ڕوو لە زیادبوون بوو‪ .‬سەرەتا بە ڕاستی‬
‫هەر سەنتەرێک بوو‪ ،‬دواتر لەگەڵ دەزگای داد گفتوگۆمان کرد‬
‫سەبارەت بە کردنەوەی بەشی زمانی ئەڵمانی‪ .‬ئێمە الی خۆمانەوە‬
‫شوێنمان پێشکەش کرد و دەزگای دادیش دەبوایە مشوری پەیڕەو‬
‫و پرۆگرام و مامۆستا بخوات‪ .‬بەشی ئەڵمانی بەو شێوەیە دامەزرا‪،‬‬
‫بەاڵم بە تیمێکی زۆر باش لە مامۆستایانی زانکۆ و بە تینوگوڕەوە‪.‬‬
‫چ هـیـوایـەکـی تـرتـان هـەیـە لـە دەزگـای داد بـۆ‬
‫پـەرەپـێـدانی تر؟‬
‫دکـتـۆر ئـەحـمـەد ئـەنـوەر دزەیـی‪ :‬شانازی دەکەم کە پەیوەندییەکی‬

‫ئـایـا ئـێـوە خەمی ئـەوەتـان نیـیە خـوێنـدکـارانـتـان‬
‫دوای مانـەوەی چـەنـد سـاڵـێـک لـە ئـەڵـمـانـیـا‬
‫کـوولـتـورێـک لـەگـەڵ خـۆیـان بـهـێـنـنـەوە کـە‬
‫پـێـچـەوانـەی دابـونـەریـتـی ئێوە بێت ؟‬

‫چـاوپـێـکـەوتـن‬

‫دە سـاڵی دوای رووخـانی سـەدام حـوسـێن لـە عـێـراق‬
‫مـۆرکـی شـەڕی نـاوخـۆیـی و شـێـوانـی سـیـاسـی هـەڵـگـرت‪.‬‬
‫بـاکـوری عـێـراق کـام ڕێـگـەی گـرتـە بـەر لـەم مـاوەیـەدا؟‬
‫رۆلـف ئـولـریـش‪ :‬لێرەدا‪ ،‬لە هەرێمی کوردستانی – عێراق‪،‬‬
‫دۆخەکە پێشکەوتنێکی سەرسامی بە خۆوە بینی‪ .‬لە ساڵی ‪٢٠٠٣‬‬
‫بە دواوە کورد پێگەیەکی ڕابوونی باشی هەبوو کە ڕێی پێیان‬
‫دا لە داڕشتنی داهاتوی عێراقدا بەشداری بکەن‪ .‬دەستووری‬
‫نوێی ساڵی ‪ ،٢٠٠٥‬عێراق وەک دەوڵەتێکی فیدڕاڵ پێناسە دەکات‬
‫بە چەند هەرێمیكەوە‪ .‬هەرێمی کوردستانی – عێراقیش هەر لەو‬
‫کاتەوە دەسەاڵتێکی تایبەتی فراوانی لە دەستە و حکوومەتی‬
‫هەرێمی کوردستانیش تێگەیشت ئەم سەربەخۆییە بەشێوەیەکی‬
‫لێهاتووانە بەکاربهێنێت‪ .‬لەم چەند ساڵەی ڕابردوودا‬
‫گەشەسەندێکی بەرچاو چ لەسەر ئاستی ژیانی سیاسی و چ لە‬
‫ئابووریدا بەدی دەکرێت‪ .‬خەڵکیش زۆر سوپاسگوزارن لە پای‬
‫ئەوە‪ .‬ئەوان دەیان ساڵ لەسەر ئەوە ڕاهاتبوون پشتگوێ بخرێن‪،‬‬
‫یاخود بچەوسێنرێنەوە و لە نەوەتەکانی سەدی ڕابردوودا‬
‫بەدەست گەمارۆوە ژان و ئازارێکی زۆریان بینی‪ .‬بە بڕوای من‪،‬‬
‫خەڵکی لێرە بۆ خۆشیان سەرسامن کە بارودۆخەکە چەند بە‬
‫باشی بەڕیوە دەچێت‪ .‬یەکێکیش لە مەرجەکانی ئەم سەرکەوتنە‬
‫لەپال دروستکردنی دامەزراوە سیاسییەکان‪ ،‬بێگومان باری‬
‫ئەمن و ئاسایشە کە بەشێوەیەکی زۆر بەرچاو باشترە لە‬
‫ناوچەکانی تری عێراق‪.‬‬
‫چـۆن تـوانـیـان ئـەمـە بـەدی بـهـێـنـن؟‬

‫«کــاری ئــێــمــە‬
‫بــەشــێـکــە لــە‬
‫ســیــاســەتـی‬
‫ئـاشــتــیــخــوازیـی‬
‫نــێــودەوڵــەتـی»‬

‫رۆلـف ئـولـریـش‪ ،‬تـا نـاوەنـدی ‪ ٢٠١٣‬کـۆنـسـوڵـی‬
‫گـشـتی ئـەڵـمـانـیا لـە هـەرێمـی کـوردسـتـان –‬
‫عــێــراق‪ ،‬دەربــارەی هـۆکـارەکــان و ئــاســۆی‬
‫داهـاتـووی کـاری خـۆتەرخـانـکـەری ئـەڵـمـانـی‬
‫چـاوپـێـکـەوتـن‪ :‬یـۆرگـن شـترایـاک‪ ،‬وێـنـە‪ :‬تـیـم ڤـێـگـیـنـەر‬

‫رۆلـف ئـولـریـش‪ :‬رۆلف ئولریش‪ :‬ئەمە تا ڕادەیەک کارێکی‬
‫سەرکەتووی سەرسووڕهێنەرە‪ .‬ئاشکرایە کە کارمەندانی‬
‫ئاسایش زۆر بەباشی و وریایی کار دەکەن‪ ،‬بەاڵم روونیشە کە‬
‫هاوواڵتییانی هەرێمی کوردستان لەم بارەوە هاوکارییان دەکەن‪.‬‬
‫ئەوەندە هەیە خەڵکی هۆشیارن‪.‬‬
‫ئـەڵـمـانـیا بـە کـۆمـەڵـێـک پـرۆژەوە لـە دروسـتـکـردنـی‬
‫سـیـسـتـەمـێـکـی خـوێـنـدنـی مـۆدێـرنـدا لـە هـەرێـمـی‬
‫کـوردسـتـانی – عـێـراق بـەشـداری دەکـات‪ .‬ئـێـمـە زۆرجـار‬
‫روووبـەرووی کـوردان دەبـیـنـەوە و لـێـمـان دەپـرسـن‬
‫ئـەڵـمـانـیـا بـۆچـی ئـەم کـارانـە دەکـات و پـاڵـنـەرەکـەی‬
‫چـیـیـە‪ .‬ئـێـوە چـی وەاڵمـێـکـتـان هـەیە لـەم بـارەیـەوە ؟‬
‫رۆلـف ئـولـریـش‪ :‬ئێمە لە چوارچێوەی سیاسەتی هاوکاری‬
‫خوێندن و هاوکاری ئەکادیمی کۆمەڵێک ئامانجمان لەبەرچاو‬
‫گرتووە‪ .‬کاتێک لەسەر ئاستی کولتووری و سیاسەتی‬
‫خوێندن و ئابووری هاوکاری دەکرێت‪ ،‬ئەمە بەشدارییەکە لە‬
‫چاککردنەوەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و بەهەمان شێوەش‬
‫لە ئاشتیسازی‪ .‬ئەمە بەشێکە لە سیاسەتی ئاشتیخوازی‬
‫نێودەوڵەتی‪ .‬عێراق بەر لە چەند دەیەیەک سیستەمێکی خوێندنی‬
‫بااڵی پێشکەوتووی هەبوو‪ .‬ئێستا پێویستە باری خۆی ڕاست‬
‫بکاتەوە لە ڕێگای پەیوەندی نێودەوڵەتییەوە‪ .‬لەالیەکی ترەوە‬
‫ئەڵمانیا بێگومان پەرژەوەندی خۆیشی هەیە‪ .‬ئێمە دەمانەوێت‬
‫ئەڵمانیا نەک هەر وەک واڵتێکی مۆدێرنی پیشەسازی ناسراو‬
‫بین‪ ،‬بەڵکو وەک شوێنێکی خوێندی بااڵیش بناسرێین‪ .‬پێویستە‬
‫سەرنجی گەنجان بۆ ئەڵمانیا ڕابکێشرێت و دواتریش‪ ،‬دوای‬
‫ئەوەی خوێندن تەواو دەکەن‪ ،‬هاریکاری بکەن و پەیوەندییە‬
‫دووقۆڵییەکان قوڵتر بکەن‪.‬‬

‫‪٨9 – ٨8‬‬

‫اڵپـەڕە‬

‫هـەمـوویـان ڕازی نـیـن لـەگـەڵ ئـەو ئـاسـتـەی کـە‬
‫تـا ئـێـسـتـا لـە سـیـاسـەتی هـاوکـاری خـوێـنـی بـااڵ‬
‫ئـەنـجـامـدراوە‪ .‬هـۆکـاری ئـەمـە چـیـیـە؟‬
‫‪Alexander Haridi‬‬

‫رۆلـف ئـولـریـش‪ :‬لە الیەکەوە ئەوە ماوەیەکی کەمە ئەڵمانیا‬
‫دەستی کردوە بە دامەزراندنی‪ ،‬بۆ نموونە‪ ،‬پەیوەندی ئەکادیمی‪.‬‬
‫ئەم کارەش تەنیا چەند ساڵێکە بە شێوەیەکی ڕێکخراو ئەنجام‬
‫دەدرێت‪ .‬هۆکارێکی تریش بێگومان زمانی ئەڵمانییە‪ .‬زمانی‬
‫ئینگلیزی پەسەندترە و زۆر باوترە لە زمانی ئەڵمانی‪ .‬ژمارەیەکی‬
‫زۆر واڵت هەن خوێندکاران دەتوانن لە زانکۆکانیان بە زمانی‬
‫ئینگلیزی بخوێنن‪ .‬کاتێک خوێندکارانی بورسی بەرنامەی کورد‬
‫– داد بۆ ئەڵمانیا دێن‪ ،‬پێویستە سەرەتا زمانی ئەڵمانی فێر بن تا‬
‫بتوانن لە زانکۆکانی ئەڵمانیا بخوێنن‪.‬‬

‫کـونـسـولـگـەری‬
‫هـەولـێـر‬
‫ئـەڵـمـانـیـا لـە سـاڵـی ‪٢٠٠٩‬‬
‫کـونـسـوڵـگـەری گـشـتـی‬
‫هەرێـمی کـوردسـتان – عـێـراق‬
‫هەیـە‪ .‬رولـف ئـولـریـش لـە‬
‫نـاوەڕاسـتـی سـاڵـی ‪٢٠١١‬ەوە‬
‫تـا نـاوەڕاسـتـی سـاڵـی‬
‫‪ ٢٠١٣‬کـۆونـسـوڵـی گـشـتـی‬
‫بـوو‪ .‬لـە کـاتـەوە ئـێـدی‬
‫ئـەلـفـریـد زیـمـس – پـرۆتـس‬
‫نـوێـنـەرایـەتـیـی دەرەوەی‬
‫ئـەڵـمـانـیـا دەکـات‪.‬‬

‫دەتـوانـرێـت چـی شـتـێـک لـەم هـاوکـاریـیـە هـەمـوار بـکـرێـت ؟‬
‫رۆلـف ئـولـریـش‪ :‬بە بڕوای من لە زۆربەی بوارەکاندا دەبێت‬
‫پرۆسەکە چاکسازی بۆ بکرێت‪ .‬بەم شێوەیە دەزگای داد کار‬
‫لەسەر‪ ،‬بۆ نموونە‪ ،‬پێداچوونەوە لە پێداویستییەکانی کۆرسی‬
‫زمان دەکات‪ .‬خوێندکارانی عێراق لە زانکۆکانی ئەڵمانیا تا‬
‫ڕادیەکەی زۆر پشت بە خۆیان دەبەستن‪ .‬ئەوان دەبێت بە‬
‫خۆیان بابەتی ماستەرنامەکانیان هەڵببژێرن و هەر خۆیانیش‬
‫پرۆفیسۆری سەرپەرشتیار بدۆزنەوە‪ .‬ئەمەش بۆ زۆربەیان‬
‫نامۆیە‪ .‬دەزگای داد هەر چەندە تا ڕادەیەکی زۆر مشووری‬
‫ئەوان دەخوات‪ ،‬بەاڵم باشتر دەبێت ئەگەر پێشوەخت چاوەڕوانیی‬
‫خوێندکاران هەموار بکرێتەوە‪.‬‬
‫ئـایـا بـەرژەوەنـدی لـە پـتـەوکـردنـی هـاوکـاری لـە بـواری‬
‫خـوێـنـدنـدا چـەنـد گـەورەیـە ؟‬
‫رۆلـف ئـولـریـش‪ :‬ئێمە بەهەرحاڵ بەرژەوەندیمان لەوە هەیە‪،‬‬
‫حکوومەتی هەرێمی کوردستانیش بەهەمان شێوە‪ .‬حکوومەتی‬
‫هەریم بایەخێکی زۆر بە فرەیەیی پەیوەندییە ئەکادیمییە‬
‫نێودەوڵەتییەکانی خۆی دەدات‪ .‬ئەو دەیەوێت‪ ،‬سەبارەت بە‬
‫دۆستایەتییەکانی‪ ،‬لە رووی ئابوورییەوە تەنیا بە تورکیاوە‪ ،‬یان‬
‫واڵتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا‪ ،‬یان بەریتانیاش نەبەسترێتەوە‪.‬‬
‫ئەمەش سیاسەتێکی زۆر زیرەکانەیە‪ .‬ئەڵمانیا لێرە و لە ئێستادا‬
‫بەشیوەیەکی زۆر باش لە رووی دامەزراوەییەوە جێگیر بووە‪.‬‬
‫لە هەولێر کۆنسوڵگەری گشتی هەیە‪ ،‬ئیستیتووی گوێتە هەیە‪،‬‬
‫قوتابخانەی ئەڵمانی لە هەولێر دامەزراوە و نووسینگەی دەزگای‬
‫دادیش هەیە کە لە ساڵێ ‪ ٢٠١١‬دا دامەزراوە‪ .‬جگە لەمانەش‪،‬‬
‫بەشی زمانی ئەڵمانی لە زانکۆی سەالحەدین کراوەتەوە‪ .‬بەدەر‬
‫لەمانەش لە ساڵی ‪ ٢٠١٠‬دا نووسینگەی ئابووری ئەڵمانیا لە‬
‫هەولێر دەستی بە کارەکانی کرد‪ .‬زۆربەی ئەم دامەزراوانەش لە‬
‫بواری خوێندنی بااڵوە هاتوون‪.‬‬
‫ئـێـوە تـیـشـک دەخـەنـە ســەر کـامـە سـەرکـەوتـن لـە‬
‫بـواری هـاوکـاری ئـەکـادیـمـیـدا ؟‬
‫رۆلـف ئـولـریـش‪ :‬یەکێک لە سەرکەوتنە هەرە تایبەتەکان‬
‫کردنەوەی قوتابخانەی ئەڵمانییە لە هەولێر‪ .‬لە ماوەی ساڵێکدا لە‬
‫هیچەوە ئەو قوتابخانەیە دروست کرا‪ .‬لە ئێستادا دوو سەت‬
‫قوتابی تیایدا دەخوێنن‪ ،‬هەر لە باخچەی ساوایانەوە تا پۆلی‬
‫حەوتەم‪ .‬هەموو ساڵێکیش پۆلێکی تر زیاد دەکات‪ .‬زۆربەی‬

‫قوتابیان و ساوایان مندااڵنی ئەو کوردانەن کە لە ئەڵمانیاوە‬
‫گەڕاونەتەوە‪ .‬ئەم قوتابخانەیە دامەزراوەیەکی حکومی نییە‪،‬‬
‫پێویست بوو پشت بە خۆی ببەستێت‪ .‬بێگومان جگە لەمە‪،‬‬
‫ئەوەی بۆ من جێی بایەخی تایبەتە‪ ،‬ئەو هەموو هاوبەشییە‬
‫ئەکادیمییەیە کە دەزگای داد پشتگیریان دەکات‪ .‬زۆربەیان‬
‫لە ڕێگای دەستپێشخەری تاکەکەسییەوە بەدی هاتوون و‬
‫بەشێوەیەکی زۆر باش پەرەیان سەندووە‪.‬‬
‫دەبـێـت چـی بـکرێـت بـۆ ئـەوەی خەڵـکـی ئـەکـادیـمـی‬
‫ئـەڵـمـانی سـەردانـی کـوردسـتـانـی – عـێـراق بـکـەن ؟‬
‫رۆلـف ئـولـریـش‪ :‬وێنەو و ناوبانگی ناوچەکە دەبێت چاک‬
‫بکرێتەوە‪ .‬بەشێوەیەکی وێنەی عێراق لە میدیاکاندا بەشێوەیەکی‬
‫گشتی مۆری تەقینەوەکانی بەشە عەرەبییەکەی واڵتی لێ دراوە‪.‬‬
‫خەڵکی لە ئەڵمانیا بۆیان روون نییە کە شتی وەها لە هەرێمی‬
‫کوردستان روونادات‪ .‬ئەوان نازانن مرۆڤ دەتوانێت لێرە ژیانێکی‬
‫ئاسایی بگوزەرێنێت‪ ،‬گەشت بکات و بازرگانی بەڕیوە ببات و‬
‫خۆی بۆ سیاسەتی خوێندنیش تەرخان بکات‪ .‬جگە لەمەش دەبێت‬
‫ئەم پەیامە لە ئەڵمانیا باڵو بکرێتەوە‪.‬‬
‫ئـایـا کـار و خـۆ تـەرخـان کـردنـی ئـەڵـمـانـیـا لـە ئـایـنـدەدا‬
‫چـۆن دەبـێـت؟‬
‫رۆلـف ئـولـریـش‪ :‬دەبێت بایەخ بدرێت بە پتەوکردنی پەیوەندییە‬
‫کولتوورییەکان بە هاوکاری لەگەڵ ئینستیتووی گوێتە هەولێر‪.‬‬
‫کارمەندانی بواری کولتووری بەو پەیامەوە بۆ ئەڵمانیا دەگەڕێنەوە‬
‫کە باکووری عێراق جیاوازە لەگەڵ بەشەکانی تری واڵت‪ .‬لە چەند‬
‫ساڵیکدا قوتابخانەی ئەڵمانی لە هەولێر قوتابیان بە بروانامەی‬
‫شەش دەردەچێنێت کە مەرجی وەرگرتنە بۆ خوێندن لە زانکۆکانی‬
‫ئەڵمانیا‪ .‬بەم شێوەیەش دەتوانن لە ئەڵمانیا بخوێنن‪ ،‬بە بەرنامەی‬
‫بورس‪ ،‬یاخود بە بێ ئەوەش‪ .‬من لەو بڕوایەم ئێمەی ئەڵمان دەبێت‬
‫لە هەرێمی کوردستانی – عێراقدا بەردەوام بین لەسەر ڕێڕەوی‬
‫خۆمان بە بێ وەستان‪ ،‬سەرەڕای ملمالنێی ناوخۆی عێراق‪.‬‬
‫ئەڵمانیا بەوە بەناوبانگە کە دامەزرەوە حکوومەتی و ئابوورییەکانی‬
‫بۆ کاری خۆتەرخانکردنی درێژخایەن دەخاتە پێش‪ .‬ئەڵمانەکان‬
‫نەهاتوون بۆ ئەوەی بە پەلە شتێک بفرۆشن‪ .‬ئێمە دەمانەوێت بۆ‬
‫ماوەیەکی درێژخایەن بمێنینەوە‪.‬‬

‫هـەرێـمـی کـوردسـتـان – عـێـراق‬

‫چـاوپـێـکـەوتـن‬

‫«ئــێــمــە دەمــانــەوێــت‬
‫بــەشــێــک بــیــن لـە کــۆمــەڵــگـای‬
‫ئــەکــادیــمــی نــێــودەوڵــەتــی»‬
‫وەزارەتـەکـەتـان و زانـکـۆکـانـیـان لە نـاوچـەکـەتـان‬
‫هـاوکـاریـیـەکـی پـتـەویـان لـەگـەڵ دەزگـای داد هـەیـە‪.‬‬
‫ئـێـوە لـەو هـاوکـاریـیـە ڕازیـن ؟‬
‫دکـتـۆر ئـامـانـج سـەعـیـد‪ :‬دکتۆر ئامانج سەعید‪ :‬دەزگای‬
‫داد پێش بەرنامەی بورسی کورد‪-‬دادیش چەند پەیوەندییەکی‬
‫سەرکەوتووی لەگەڵ زانکۆکانی هەرێمی کوردستانی – عێراقدا‬
‫بەستبوو‪ .‬بەم شێوەیەش هاوبەشیی ئەکادیمی لە نێوان چەندین‬
‫زانکۆی ئەڵمانی و کوردی دروست بوو‪ .‬دەزگای داد ئەزموون‬
‫و شارەزایی خۆی گەیاند و سەرنجدانی پرۆژەی توێژینەوەی‬
‫خستەڕوو و مشووری ئەوەی خوارد مامۆستای زانکۆکانی‬
‫هەرێمی کوردستانی – عێراق بتوانن سەردانی ئەڵمانیا بکەن‪.‬‬
‫لە ساڵی ‪ ٢٠١٠‬ەوە بەرنامەی بورسی کورد – داد دامەزراوە ‪.‬‬
‫ئەم بەرنامەیەش بەشێکە لە پرۆژەی وەزارەتەکەمان بە ناوی‬
‫«پرۆگرامی بورس بۆ پەرەپێدانی توانای مرۆیی»‪ .‬سااڵنە سەد‬
‫ملیۆن دۆالر خەرج دەکرێت بۆ خوێندکاران بۆ ئەوەی دەرفەتی‬
‫خوێندیان لە دەرەوەی واڵت بۆ برەخسێنرت‪ .‬ئێمە زۆرمان پێ‬
‫گرنگە ئەوان بە پێی توانا بۆ واڵتانی جۆراجۆر بنێرین‪ .‬بەرنامەی‬
‫کورد – داد لە ڕادە بەدەر سەرکەوتووە‪ .‬لە کاتی ئێستادا سی‬
‫خوێندکار لە چوارچێوەی ئەم بەرنامەیەدا لە ئەڵمانیا دەخوێنن‪.‬‬
‫ئەوانیش خوێندکاری بەشی جۆراجۆرن‪ .‬من‪ ،‬بۆ نموونە چاوم‬
‫بە خوێندکارانی بورسی بەرنامەی کورد – داد کەوت لە شاری‬
‫بۆن‪ ،‬ئەوانیش زۆر سەرسام بوون بە هەلومەرجەکان‪ .‬من‬
‫توانیم هەست بە هێزی خوێندنی بااڵی ئەڵمانی و ئەو تینۆگوڕە‬
‫بکەم کە بەرهەم دێت‪ .‬دەزگای داد زۆر پیشەیییە‪ ،‬لەبەرئەوەش‬
‫ئارەزوومەندی هاوکارییەکی درێژخایەنین لەگەڵیدا‪.‬‬
‫جـیـاوازی چـیـیـە لـە نـێـوان کـارەکـانـی دەزگـای داد و‬
‫دەزگـای هـاوشـێـوەی واڵتـانی تر ؟‬

‫دکـتـۆر ئـامـانـج سەعـیـد‪ ،‬ڕاوێـژکـاری وەزیـری‬
‫خوێـنـدنـی بـااڵ و تـوێـژینـەوەی زانـستی لـە هـەرێـمی‬
‫کـوردسـتـانـی – عـێـراق‪ ،‬دەربارەی ئامانجی بەرز‬
‫چـاوپـێـکـەوتـن‪ :‬یـۆرگــيــن شــتــرایــەک‪ ،‬وێـنـە‪ :‬تـیـم ڤــێــگــەر‬

‫دکـتـۆر ئـامـانـج سـەعـیـد‪ :‬لێرەدا حەز دەکەم بەشێوەیەکی‬
‫تایبەت دەست خۆشی لە کارەکانی ئەو هاوکارانەی دەزگای داد‬
‫بکەم کە بەرپرسیارییەتی هەڵبژاردن و چاودێری خوێندکارانی‬
‫تواناسازیمان دەکەن‪ .‬ئەوان ڕاوێژ و ئامۆژگاری خوێندکارانمان‬
‫دەکەن و کۆرسی زمانی ئەڵمانیان بۆ ڕێک دەخەن‪ .‬لە ئەڵمانیاش‬
‫ئەم چاودێری و ڕاوێژکارییە بەردەوام دەبێت‪ .‬ئێمە ڕاپۆرتی‬
‫دوور و درێژ مان بۆ دێت و هەمیشە دەزانین هەریەکێک لە‬
‫خوێندکارانمان لە هەر وەرزێکی خوێندندا چ پێشکەوتنێک‬
‫بەدەست دەهێنێت‪ .‬دەزگای داد سیستەمێکی چاودێری و‬
‫ڕاوێژکاری زۆر نایابی هەیە‪ .‬ئێمە توانیمان لە هەندێک شتدا‬
‫چاویان لێ بکەین‪ .‬خۆی لە خۆیدا ئێمە خوێندکار دەنێرین بۆ‬

‫‪91 – 90‬‬

‫زانکۆیانەیە کە بایەخ بە بەنێودەوڵەتیکردنی بەرنامەی خوێندن و‬
‫توێژینەوەیان دەدەن‪ .‬توانای زۆر الی ئێمە بەدی دەکرێن‪ .‬ئێمەش‬
‫دەتوانین بودجە تەرخان بکەین کە پێویستە بۆ راییکردنی ئەم‬
‫هاوکارییانە‪.‬‬
‫بـایـەخـی تـایـبـەت بـە کـام لـە پـالنـە سـتـراتـیـژیـیـەکـانـی‬
‫وەزارەتـەکـەتـان بـۆ ئـایـنـدە دەبـەخـشـن؟‬
‫دکـتـۆر ئـامـانـج سـەعـیـد‪ :‬ئامانجی سەرەکی ئێمە ئەوەیە کە‬
‫خەمخۆری گواستنەوەی زانست و توێژینەوەی بەنرخ بین‪ .‬بۆ‬
‫ئەم مەبەستەش وەزارەتەکەمان خەونێکی رووونی هەیە‪ .‬ئێمە لە‬
‫بواری خوێندنی بااڵدا ژێرخان دروست دەکەین و زانکۆی نوێ‬
‫دەکەینەوە‪ .‬پارە بۆ توێژینەوەکان تەرخان دەکەین وهەموو‬
‫چاالکیەکانمان بە جیهانی دەکەین‪ .‬دەەمانەوێت زانکۆکانمان‬
‫بەشێک بن لە کۆمەڵگای ئەکادیمی نێودەوڵەتی‪.‬‬

‫دەرەوەی واڵت و لە کۆتاییدا کاتێک دەگەڕێنەوە و بڕوانامەیان‬
‫لە گیرفاندایە‪ ،‬ئەوسا دەزانین لە خوێندن سەرکەوتوو بوون‪.‬‬
‫بەاڵم دەزگای داد بەشێوەیەکی تر کار دەکات‪ .‬جگە لەمەش‬
‫ئێمە هاوکاری لەگەڵ دەزگای داد دەکەین لە بواری خوولی‬
‫پێشکەوتوو بۆ مامۆستایانی زانکۆ‪ ،‬بۆ نموونە لە بواری‬
‫ئەندازیاری کۆمپیوتەر و خوول بۆ کارمەندانی سەرۆکایەتی‪ .‬لە‬
‫واڵتانی تر چاودێری لە ژێر یەک چەتردا ناکرێت‪ .‬خوێندکاران لە‬
‫زانکۆی جۆراوجۆر دەخوێنن‪ ،‬دەزگایەکی ناوەندی نییە وەک داد‬
‫کە چاودێرییان بکات‪ .‬ئێمەش دەبێت لەگەڵ زانکۆکان یەکە یەکە‬
‫پەیوەندی بکەین‪ .‬ئێمە ئازادی هەڵبژاردن دەدەینە خوێندکارانمان‪،‬‬
‫بەاڵم بڕواشمان وایە کە سیستەمی خوێندن لە ئەڵمانیا لە‬
‫باشترین سیستەمەکانی جیهانە‪ .‬لەبەرئەمەش ئێمە بەتایبەتی‬
‫پروپاگەندە بۆ شوێنی خوێندن لە ئەڵمانیا دەکەین‪.‬‬
‫چی ئـارەزوویـەکـتـان تـا ئـێـسـتـا نـەهـاتـووەتـە دی؟‬
‫دکـتـۆر ئـامـانـج سـەعـیـد‪ :‬ئەوەی بۆ ئێمە گرنگە دەزگای داد‬
‫یارمەتیمان پزیشکی کورد لە ئەڵمانیا دەرفەتی بۆ برەخسێت لە‬
‫خوولی پێشکەوتوو بەشداری بکەن‪ .‬ئێمە دەکرێت تێچوونی ئەم‬
‫جۆرە خوولە بگرینە ئەستۆ‪ ،‬بەاڵم نەخۆشخانە نادۆزینەوە لە‬
‫ئەڵمانیا کە ئامادە بن ڕێگا بە پزیشکەکانمان بدەن بێنە ئەڵمانیا‪.‬‬
‫بەداخەوە‪ ،‬لە کارەکانی دەزگای داد نییە خوولی پێشکەوتوو بۆ‬
‫پزیشکان لە ئەڵمانیا رێکبخات‪.‬‬
‫کـەواتـە ئـێـوە ئـارەزووتـان هـەیـە پـەرە بـەم‬
‫هـاوکـاریـیـە ئـەکـادیـمـیـە بـدەن؟‬
‫دکـتـۆر ئـامـانـج سـەعـیـد‪ :‬بەڵێ‪ ،‬من حەز دەکەم هەموو ئەو‬
‫زانکۆیانەی ئەڵمانیا لە ئامێز بگرم کە بێن و سەردانی هەرێمی‬
‫کوردستانی – عێراق بکەن و لێرە بە خۆیان وێنەیەک لە ئەگەری‬
‫هاوکاری ئەکادیمی دروست بکەن‪ .‬ئەمەش بەتایبەت بۆ ئەو‬

‫زۆربـەی خـوێـنـدکـاران گـلـەیـی لـەوە دەکـەن کـە خـوێـنـدنی‬
‫بـەشـێـکـیـان بـەردەکـەوێـت کـە بـە ئـارەزووی خـۆیـان نـیـیـە‪.‬‬
‫ئـایـا خـوێـنـدکـاران بـۆیـان نـیـیـە بـە ئـازادی کـۆلـێـژ و‬
‫بـەشـی خـوێـنـدن هـەڵـبـژێـرن ؟‬
‫دکـتـۆر ئـامـانـج سـەعـیـد‪ :‬سیستەمی وەرگرتن لە زانکۆ الی‬
‫ئێمە ناوەندییە‪ .‬هەموو دەرچووانی پۆلی شەشی ئامادەیی لە‬
‫ناوچەکەمان تاقیکردنەوەیەکی ناوەندی ئەنجام دەدەن و نمرەی‬
‫تاقیکردنەوەکان وەردەگرن‪ .‬ژمارەی نمرەکان بڕیار دەدات ئایا‬
‫خوێندکار بۆ کام بەش لە کام کۆلێژ فۆرمی وەرگرتن پیشکەش‬
‫بکات‪ .‬ژمارەی دەرچووانی شەشی ئامادەیی ئێجگار زیاد بوو‪ .‬لە‬
‫ساڵی ‪ ٢٠١٢‬دا چل هەزار خوێندکار فۆرمی وەرگرتنیان پێشکەش‬
‫کردبوو‪ .‬کێبڕکێکە زۆر گەورەیە و ئێمەش ناچار بڕیار دەدەینە‬
‫دەستی تیروپشکی ئەلەکترۆنی کە بەپێی نمرەکانیان دابەشیان‬
‫دەکات‪ .‬تا ژمارەی شوێنی خوێندن لە زانکۆکانمان پێداویستی‬
‫خۆیان پڕ دەکەنەوە‪ ،‬پێشکەشکاران بۆیان هەیە بە ئازادی‬
‫کۆلێژ و بەش هەڵبژێرن‪.‬‬
‫زۆر بـەرچـاوە کـە نـاوچـەی هـەرێـمی کـوردسـتـانی – عێراق‬
‫لە بـواری ئـەکـادیـمـیدا بـە ڕێـگـایـەک دەڕوات کە جـیـاوازی‬
‫هەیـە لـەو ڕێـگـایـانـەی بـەشـەکـانی تـری عـێـراق پـێـی‬
‫دەڕۆن‪ .‬ئایـا ئـامـادەیـی ئێـوە چەندە کـە لە بـواری خوێندنی‬
‫بااڵدا لەگـەڵ بـەشـە عـەرەبیەکەی عـێراقـدا هاوکـاری بکەن ؟‬
‫دکـتـۆر ئـامـانـج سـەعـیـد‪ :‬من لەو بڕوایە دام پەیوەندییەکانمان‬
‫لەگەڵ زانکۆکانی عێراقدا لە دەرەوەی هەرێمی کوردستانی‬
‫– عێراق باش دەکرێت‪ .‬چەند روانگەیەک لە نەخشەکێشانی‬
‫ستراتیجی خوێندنی بااڵ لە سەرجەم عێراق بەشێوەیەکی گشتی‬
‫لەالیەن زانکۆکانی هەموو پارچەکانی عێراقەوە تاوتوێ کران‪.‬‬
‫هەرێمی کوردستانی – عێراق بەشێکە لە دەوڵەتی عـێراق ‪ .‬ناوچەی‪،‬‬
‫یان هەرێمی فیدراڵ لە دەستووردا جێگیر کراوە‪ .‬دەستووریش‬
‫مافی ئەوەی پێ بەخشیوین وەزارەتی خوێندنی بااڵ و توێژینەوەی‬
‫زانستی خۆمان هەبێت و مافی ئەوەشی پێمان داوە خۆمان یاسای‬
‫خوێندنی بااڵ دەربکەین و پەسندی بکەین‪ .‬سەرەڕای ئەمەش‬
‫پرۆژەی هاوبەشی نیشتمانیمان پێکەوە هەیە‪.‬‬

‫ئــەڵــمــانــیــا‬

‫ڕاپــۆڕت‬

‫بـەیـەکـگـەیـانـدنـی‬
‫مـرۆڤـەکـان‪ ،‬بـنـیـاتـنـانـی‬
‫زانـسـت‬
‫زەمـیـنـەسـازی زانـکـۆ لـە گـەشـەدا‪ :‬لـە نـاوچـەی هـەرێـمـی کـوردسـتـانـی – عـێـراق بـەرە بـەرایـیـەکـانی‬
‫هـاوکـاری ئـەکـادیـمـی لـەگـەڵ ئـەڵـمـانـیـادا پـێـگـەیـشـتـوون‬

‫زانـکـۆی تـەکـنـیـکـی‬
‫بـەرلـین‬
‫زانـکـۆی‬
‫الیـپـتـسـیگ‬
‫زانـکۆی تـەکـنـیـکـی بـێـرگ‬
‫ئـەکـادیـمـی فـرایـبـێـرگ‬

‫زانـکـۆی‬
‫تـەکـنـیـکـی‬
‫دۆرتـمـونـد‬

‫زانـکـۆی‬
‫ئـێـرالنـگـین – نـورینـبێرگ‬

‫وێـنـە‪ :‬تــیـم ڤـــێــگـنـەر و یـان گـرویـنـە‬
‫دەق‪ :‬گـونـدا ئـاخـتـەرهـۆلد‬

‫‪٩3 - 92‬‬

‫دهـۆک‬
‫هەولێر‬
‫سـلـێـمـانی‬

‫موسـیل‬

‫تیکریت‬

‫دیـالی‬
‫بـاقـوبە‬
‫بـەغـداد‬
‫کـەربـەال‬
‫بابل‬
‫قادسیە‬

‫کـوفـە‬

‫بەسرە‬

‫کـارمـەنـد و پـسپـۆری ئـاو‪ ،‬ئـەنـدازیـاری مـیـکـانـیـک‪ ،‬پـالنـدانـەری شـار‪،‬‬
‫مـامـۆسـتـای زمـان‪ ،‬ئـابـووریـنـاس و پـسـپـۆڕی تـەکـنـۆلـۆجـیـای کـۆمـپـیـوتـەر‬
‫– لـە سـەرانـسـەری عـێـراقـدا بەپـەلـە داوای گـەنـجـی بـاش پێـگـەیـشـتـووی‬
‫شـارەزاو پـسـپـۆڕ و ویـسـت و خـواسـتی لـەسـەرە تـا بـتـوانـێـت لە بـوارەکـانـی‬
‫بـەڕێـوەبـردن و ئـابـووری و زانـسـتـدا بـەرپـرسـیـاریـەتـی بـگـرێـتـە ئـەسـتـۆ‬
‫و لـە ئـاوەدانکردنـەوەی واڵتـەکـەیـدا بەشـداری بـکـات‪ .‬خـوێـنـدن مـەرجـە بـۆ‬
‫هـەنـگـاونـان بـەرەو ئـایـنـدەیـەکـی باشـتـر و فـاکــتـەرێـکی سـەرەکــیـیـە بـۆ‬
‫دامەزراندنی بـنەمـاکانی دیـمـوکـراسـی و سـەقامگـیری‪ .‬لـێرەوە ئەو هاوبەشـیـیـە‬
‫ئـەکـادیـمـیـیـانەی کە دەزگـای داد هـاوکـاریـان دەکـات و گـەنـجـیـنـەی وەزارەتـی‬
‫دەرەوەی ئـەڵـمـانـیـاوە بـودجـەیـان بـۆ دابـیـن دەکـرێـت‪ ،‬دەکـەونـە کـارەوە‪.‬‬
‫دەزگـای داد لە سـاڵـی ‪٢٠٠٩‬وە پـشـتـگـیـری و کـۆمـەکـی شـەش پـرۆژەی هـاوبـەشـی‬
‫نــێـوان زانـکـۆکـانی عـێـراق و ئـەڵـمـانـیـا دەکـات‪ .‬چـەنـد پـرۆژەیـەکی تـریـش لـە‬
‫سـاڵـی ‪٢٠١٤‬دا دەکـەونـە بـواری جـێـبـەجـێـکـردنـەوە‪ .‬خـەڵـکـانی پـەیـوەنـدیـدار‬
‫لـە هـەر دوو واڵتـەوە بـە جـۆش و وزەی خـۆیـانـەوە ئـەم پـرۆژانە لـە پـێـنـاوی‬
‫پـێـگـەیـانـدنی گـەنـجـانی عـێـراق بـە هـەردوو ڕەگـەزی کـچ و کـوڕەوە جـێـبـەجـێ‬
‫دەکـەن‪ .‬لـەم کـارانـەیـشـدا بەردەوام کـۆسـپ و تەگەرە دێـنە پـێـش کـە دەبـێـت‬
‫تـەخـت بـکـرێـن‪ .‬هـاوبـەشـانی ئـەم پـرۆژانـە بـە وزە و پـشـوودرێــژیـیـەوە‬
‫هەڵسوکەوت دەکـەن و هـەمـیـشە ئامـانـجـی گەورەی پرۆژەکانـیان لەبـەرچاوە‪.‬‬

‫ئــەڵــمــانــیــا‬

‫ڕاپــۆڕت‬

‫نـەوەی بـەهـێـز بـۆ هـەڵـسـووڕانـدنـی‬
‫بـەردەوامـی سـەرچـاوەی ئـاو‬
‫پسپۆڕانی جیولۆجیای ئاو لە زانکۆی تەکنیکی بێرگ ئەکادیمی فرایبێرگ لە عێراق شارەزایان فێر دەکەن و‬
‫پێیان دەگەیەنن بۆ ئیدارەکردن وهەڵسوڕانی سەرچاوە ئاویەکان لە ئایندەدا‪ .‬بەاڵم جاروباریش گەڕان بە‬
‫دوای بەروبۆم و سامان لە جۆرێکی تایبەت بە هەمان شیوە لە پرۆگرامی ئەم پسپۆڕانەدایە‬
‫گیانلەبەری ڕەنگاوڕەنگی ئاو لە پالستیک‬
‫دروستکراو و گوێچەکەماسی و جامی‬
‫رۆژهەاڵتی لە قەراغی حەوزی ئاودا‬
‫کۆکراونەتەوە‪ .‬دکتۆر تۆماس پۆل‬
‫قڕژاڵێکی سوور دەگرێتە دەستی و بەرزی‬
‫دەکاتەوە و بۆ ئەو گرووپە بچووکەی کە‬
‫بە جلی ژێرئاوکەوتن (غطس) لە دەوەری‬
‫کۆبوونەوتەوە‪ ،‬روونی دەکاتەوە لەژێر‬
‫ئاودا چی لەگەڵ ئەو شتانەدا بکەن‪ « .‬لە‬
‫سەرە هەمان ئاست بمێنینەوە‪ ،‬ئەگەر وێنەی‬
‫مەبەستی خۆتان گرت و هێلکاریتان بۆی‬
‫ئەنجامدا‪ ،‬ئەوا دەتوانن لە بازنەیەکی ‪٣٦٠‬‬
‫پلەدا بەردەوام بن لە نەخشەکێشانتان»‪.‬‬
‫دکتۆر تۆماس روونکردنەوەیان بۆ دەدات‬
‫و قڕژاڵەکە فرێدەداتە ناو ئاوە ڕوونەکەوە‪.‬‬
‫دکتۆر تۆماسی جیۆلۆجی سەرپەرشتی‬
‫خولەکان دەکات لە سەنتەری ژێراوبوونی‬
‫زانستی لە زانکۆی تەکنیکی بێرگ ئەکادیمی لە‬
‫فرایبێرگ‪ .‬لە کۆرسەکاندا چ ئەندازیاران و چ‬
‫زیندەوەرناسان و چ ئەکادیمیە ژینگەناسەکان‬
‫فێر دەکرێن کە میتۆدی زانستی چۆن لە ژێر‬
‫ئاو بەکار دێن‪ .‬ئەم بەشە چ لە ئەڵمانیا و چ‬
‫لە سەر ئاستی نێودەوڵەتیدا بایەخێکی زۆری‬
‫پێ دەدرێت و ئەمەش وای کردووە ببێت‬
‫بە مایەی سەرنج بۆ هاوبەشیی و هاوکاری‬
‫ئەکادیمی «پرۆژەی زانستی جیۆلۆجیا –‬
‫سەرچاوە سرووشتیەکان – عێراق»‬
‫(‪ „Geoscience & Resource Iraq“ (GRI‬کە لە‬
‫الیەن دەزگای دادەوە پشتگیری دەکرێت و‬
‫لە الیەن ئینستیتووی هایدرۆلۆجیا (زانستی‬
‫سەرچاوە ئاویەکان و جیۆلۆجیا) لە‬
‫فرایبێرگ لە هەرێمی زاکسن هەماهەنگی‬
‫بۆ ئەنجام دەدەرێت‪.‬‬
‫تا ئێستا زیاد لە سێ سەت پسپۆڕی‬
‫ئەکادیمی‪ ،‬خوێندکاری دکتۆرا و کارمەندی‬
‫ئەندازیاری لە عێراقەوە لە سیمینار و خوولە‬
‫پێشکەتووەکان لە چوارچێوەی هاوبەشیی‬
‫زانکۆییدا بەشدارییان کردووە و شەش‬
‫لە عێراقییش لە چوارچێوەی پرۆژەی‬
‫جۆراوجۆردا هاتوون بۆ زانکۆی فرایبێرگ‬
‫لە هەرێمی زاکسن بە مەبەستی خوێندنی‬
‫دکتۆرا‪ .‬دوو خوێندکاری ئەڵمانیش لە زانکۆی‬

‫تەکنیکی بێرگ ئەکادیمییەوە لە فرایبێرگ لە‬
‫ساڵی ‪ ٢٠١١‬دا سەردانی هەرێمی کوردستانی‬
‫– عێراقیان کرد بە مەبەستی ئەنجامدانی‬
‫توێژینە و بۆ ماستەرنامەکەیان لەسەر‬
‫سەرچاوەی «ئەشکەوتی کارست» و ئەو‬
‫ئاوی ژێرزەوییەی تیایدا بەدی دەکرێت‪.‬‬
‫بابەتی ئاو تەوەری سەرەکییە لە‬
‫هەموو سیمینار و خوولەکانی هاوین لە‬
‫عێراق و فرایبێرگدا‪ .‬ئامانجی پرۆژەی (‪)GRI‬‬
‫دروستکردنی ئیدارە و هەڵسووڕاندنی‬
‫ئاوە بە بەردەوامی لە ناوچەی کەم باراندا‪.‬‬
‫پرۆفیسۆر برۆدەر مێرکل ئاماژە دەکات‬
‫و دەڵێت‪« ،‬یەکەمجارە لە مێژووی عێراقدا‬
‫هەڕەشەی کەمبوونی ئاو هەبێت»‪ .‬پسپۆڕی‬
‫پەسەندکراوی نێودەوڵەتی لە بابەتی‬
‫هایدرۆلۆجیا پرۆفیسۆر برۆدەر مێرکل‬
‫سااڵنێکی درێژە لەگەڵ واڵتانی ڕۆژهەاڵتی‬
‫ناوەڕاست هاوکاری دەکات‪ .‬پرۆفیسۆر‬
‫برۆدەر مێرکل جەخت لەوە دەکاتەوە‪« ،‬عێراق‬
‫پێویستی بە خەڵکی شارەزاو پسپۆڕە هەیە لە‬
‫بواری بەدیهێنان و قۆرخکردن و دۆزینەوە‬
‫و ئیدارەی کوالیتی ئاو کە لە هەمان کاتدا‬
‫شارەزایی و ئاگاداریان لە مافی ژینگە و‬
‫سیاسەتی نرخداناندا هەبێت‪ ».‬ئەوەی ئەم‬
‫زانا ئەکادیمییە خۆتەرخانکەرە بەشێوەیەکی‬
‫هەستیار وەڕس دەکات ئەوەیە کە «ئێمە‬
‫چیدی کاریگەریمان نەماوە لەسەر هەڵبژاردنی‬
‫داخوازیکارانی عێراق»‪ .‬لە کاتێکدا خەرجی‬
‫هاتوچۆ لە سێ ساڵی یەکەمی پرۆژەکە‬
‫بە پارەی دەزگای داد کۆمەک کرا‪ ،‬ئەمڕۆ‬
‫زانکۆکان و بەشداربووانی کۆرسەکان بە‬
‫خۆیان خەرجی بەشداریکردنیان دەگرنە‬
‫ئەستۆ‪ .‬پرۆفیسۆر مێرکل جەخت دەکاتەوە‬
‫کە «مەبەستی ئێمە دروستکردن و پێکهێنانی‬
‫توانایە‪ ،‬دەمانەوێت بەباشترین شێوە فێریان‬
‫بکەین و پێیان بگەیەنین و نەوەی نوێ بەهێز‬
‫بکەین‪ .‬بەاڵم ئێمە ناتوانین لەو هەلومەرجەدا‬
‫ناتوانین هاوکاری ئەو زانا ئەکادیمییانە بکەین‬
‫کە لە ڕووی دارایییەوە الوازن»‪.‬‬
‫بـنـاولـێـدەر وەک پـێـشـڕەو‬
‫بەگشتی هاوکاری لەگەڵ سەنتەری زانستی‬

‫دەریایی (‪ )MSC‬ی زانکۆی بەسرە‬
‫بەشێوەیەکی ئەرێنی دەڕوات‪ .‬بە یارمەتی‬
‫هاوکاری هاوبەشیی ئەکادیمی ئەڵمانی لەوێ‪،‬‬
‫لە باشووری عێراقدا‪ ،‬سەنتەرێکی زۆر مۆدێرن‬
‫بە دەزگا و ئامێری باشەوە بۆ زانستی‬
‫ژێرئاوکەوتن دامەزراوە کە یەکەم سەنتەرە‬
‫لەو جۆرە لە هەموو جیهانی عەرەبیدا‪ .‬زانکۆی‬
‫هاوبەش هەر لە سەرەتاوە بایەخی زۆری‬
‫بە بابەتەکە دا و سەرۆکایەتی ئینستیتوویش‬
‫لە بەسرە لە ساڵی ‪ ٢٠١٠‬دا پارەی پێویستی‬
‫بۆ پێداویستییەکانی سەنتەرەکە تەرخان کرد‪.‬‬
‫ساڵی یەکەمی خوێندن بە سەرکەوتوویی‬
‫بەسەرچوو‪ .‬پڕۆفیسۆر مێرکل ئاماژە بەوە‬
‫دەکات‪« ،‬تا ئێستا توێژینەوەی ژێر ئاو لە‬
‫ناوچەی کەنداودا بە کەشتی ئەنجام دەدرا‪.‬‬
‫بەاڵم ژێرئاوکەوتنی زانستی دەرگای تێبینی‬
‫زۆر بەرچاوگرتوو بۆ توێژەران دەکاتەوە و‬
‫هەل و دەرفەتی ئەوەشیان بۆ دەرەخسێنێت‬
‫نموونە (عینة) وەربگرن»‪.‬‬
‫دۆزینەوەیەکی زۆر نایابی تیمی‬
‫توێژینەی عێراقی – ئەڵمانی لە ساڵی ‪٢٠١٢‬‬
‫دا بوو لەسەر نێودەوڵەتی بوو بە مایەی‬
‫سەرنجڕاکێشان‪ :‬لە عێراق‪ ،‬لە لێواری دەریای‬
‫کاڵ و بە ئاوەڕۆ پیسکراو‪ ،‬بناولێدەران‬
‫ئاوسەنگێکی مەرجانی (شعاب مرجانیة)‬
‫گەورەیان دۆزییەوە‪ .‬ئەمەش رووداوێکی‬
‫زانستی سەرنجڕاکێشە‪ ،‬چونکە بۆ خۆی‬
‫مەرجان لە ئاوی رووندا بە دی دەکرێت‪.‬‬
‫ڕیکخەری پرۆژە دکتۆر سامح ویسام‬
‫ئەلمقدادی سیمای دڵخۆشی پێوە دیارە کاتێک‬
‫لە بارەی ئەم دۆزینەوەیەوە قسە دەکات‪،‬‬
‫«ئەمە سامانێکە دەرمان هێناوە»‪ .‬نموونەی‬
‫زۆر هەڵگیران و ئێستا لە تاقیگەکان و‬
‫توێژینەوەیان لەسەر ئەنجام دەدرێت‪ .‬پسپۆڕی‬
‫هایدرۆلۆژیا دڵنیایە ئەو گەشتەی دۆزینەوە‬
‫کە لەالیەن دەزگای داد و سەنتەری زانستی‬
‫دەریاییەوە مەسرەفی بۆ دابین کرابوو‪ ،‬دەبێت‬
‫بە دەسپێکیک بۆ چەندین پرۆژەی توێژینەوەی‬
‫زانستی کە پرۆژەی هاوکاری دیکەش بەدوای‬
‫خۆیدا دەهێنێت‪ .‬بۆ ساڵی ‪ ٢٠١٤‬پالن بۆ‬
‫گەشتێکی دۆزینەوەی گەورەتر دانراوە‪ .‬دکتۆر‬
‫ئەلمقدادی دەڵێت‪« ،‬ئەمەش بنەمایەکی زۆر‬

‫عـەبـدولـال الـنـاسـر لـە سـەنـتـەری زانـسـتـی‬
‫دەریـایـی سـەر بـە زانـکـۆی بـەسـرە لـە فـرایـبـێـرگ‬
‫دەخـوێـنـدنـێت بـۆ مـامـۆسـتای ژێـراوبـوون‬

‫بـچـووک‪ ،‬بـەاڵم تـاک لە جـۆری‬
‫خـۆی‪ ،‬زانکۆی تەکنیکی فرایبێرگ‬
‫کۆنترین زانکۆی ئەندازیاری کانزاسازییە‬
‫لە سەرانسەری جیهاندا‬

‫تـۆمـاس پـۆل لە سەنتەری ژێراوبوونی زانستی لە‬
‫فرایبێرگ ڕاهێنان بە جیولۆجییەکان و زانایانی ئەکادیمی‬
‫ژینگە دەکات لە بواری ژێرئاوکەوتنی زانستیدا‬

‫نـەریـتـی دەرهـێـنـانـی کـانـزا‪ ،‬سێ‬
‫لۆرین (عەرەبانەی کانزاهەڵگر) لە کامپی‬
‫زانکۆدا بیری مرۆڤی دەخەنەوە کە‬
‫کانزاسازی مۆرکی پەرەسەندنی فرایبێرگە‬

‫ئــەڵــمــانــیــا‬

‫ڕاپــۆڕت‬

‫باشە بۆ ئایندەی توێژینەوەی ئەکادیمی لە‬
‫عێراقدا»‪ .‬دکتۆر ئەلمقدادی بە رەگەز عێراقی‬
‫بە گوڕێکی بەهێزەوە ئەم هاوکارییە لە نێوان‬
‫بێرگ ئەکادیمی فرایبێرگ و زانکۆی بەغداد‬
‫و زانکۆکانی بەسرە و دیالە و هەولێر و‬
‫سلێمانیدا بەرەو پێشەوە بەڕێوەدەبات‪.‬‬
‫ئامانجی دکتۆر ئەلمقدادی ئەوەیە‬
‫سەرنج بۆ سەر ئەڵمانیا وەک واڵتی خوێندنی‬
‫ئابووری و زانست ڕابکێشێت و بناغەیەک‬
‫بۆ هاوکاری لەسەر ئاستی جۆراوجۆر‬
‫دروست بکات‪ ،‬بێگومان بە نیگایەکەوە بەرەو‬
‫پیشەسازی نەوتیش‪« .‬لە عێراق سەرچاوە‬
‫هەیە‪ ،‬ئەڵمانیاش تەکنۆلۆجیای پێویست و‬
‫زانستی هەیە»‪ .‬لە ساڵی ‪ ٢٠٠٧‬دا ئەلمقدادی‬
‫وەک خوێندکاری دکتۆرا لە بەغدادوە هات‬
‫بۆ فرایبێرگ کە شارێکی زانکۆیی بچووکە‬
‫و چل و چوار هەزار دانیشتووی هەیە‬
‫و دەکەوێتە نێوان شارەکانی کێمنیتس و‬
‫دریزدنەوە‪ .‬بێرگ ئەکادیمی بچووکی خاوەن‬
‫پێنج هەزار خوێندکار و نەریتی دەوڵەمەند‪،‬‬
‫کۆنترین زانکۆی ئەندازیاری کانزاسازییە لە‬
‫سەرانسەری جیهاندا‪ .‬مرۆڤ دەتوانێت لە‬
‫«زانکۆی سەرچاوەکان» ژمارەیەکی زۆر‬
‫لە بەشە پسپۆڕییەکان و بواری جۆراوجۆر‬
‫لە کۆلێژی زانستە سرووشتیەکان و‬
‫ئەندازیارییەکان و ئابوورییەکان بخوێنێت کە‬
‫فۆکوس لەسەر زامنکردنی گشتگیری مەوادی‬
‫خام دەکەن‪ .‬دکتۆر ئەلمقدادی‪ ،‬کە بە تایبەتی‬
‫لە الی پرۆفیسۆر مێرکل فۆرمی وەرگرتنی‬
‫پێشکەش کردبوو‪ ،‬ئاماژە بەوە دەکات‪،‬‬
‫«هەموو زانا گەورەکانی جیولۆجیا لە‬
‫فرایبێرگ خوێندیان تەواو کردووە‪».‬‬
‫خوێـندن بۆ بەدەسـتهـێـنانی‬
‫پسـپـۆڕیەتیتـایـبـەت‬
‫«ڕاهێنان بۆ ڕاهێنەران»‪ ،‬ئەمە ئەو پەیڕەوەیە‬
‫کە زانکۆی فرایبێرگ بە سەرکەوتوویی‬
‫دەیگرێتەبەر‪ .‬لە چوارچێوەی پرۆژەکەدا‬
‫بێرگ ئەکادیمی لەوێ دەزگا و و ئامێر و‬
‫سۆفتوێری بۆ زانکۆ هاوبەشەکان لە عێراق‬
‫دابین کردووە و زانا ئەکادیمییەکان فێری‬
‫چۆنیەتی بەکارهێنانی ئەو دەزگا و ئامێرە‬
‫تایبەتیانە و سیستەمەکانی ی کۆمپیوتەر‬
‫دەکات‪ .‬ئەو خوێندنی ماستەرە کە بە‬
‫هاوبەشی لە نێوان زانکۆی فرایبێرگ و‬
‫بەغداد و بەسرە و سەالحەدین و سلێمانی‬
‫نەخشەی بۆ دانراوە لەسەر «ئیدارەکردن و‬
‫هەڵسوڕانی سەرچاوە ئاوییەکان لە ناوچەی‬
‫کەمباران»‪ ،‬کە دەبوایە لە وەرزی خوێندنی‬
‫زستانی ‪ ٢٠١٤ / ٢٠١٣‬دا دەستی پێ‬
‫بکردبایە‪ ،‬هێشتا نەتوانراوە دابمەزرێندرێت‪.‬‬
‫بەاڵم خوێندکارانی عێراق دەتوانن بەشداری‬
‫لە خوێندنی بەشی «ئیدارەکردن و‬
‫هەڵسووڕاندنی ئاوی ژێر زەوی»دا بکەن‬
‫کە بە زمانی ئینگلیزییە‪ .‬پرۆفیسۆر بۆردەر‬
‫مێرکل دەڵێت‪« ،‬ئێمە بیر لەوە دەکەینەوە‬
‫ئەم دوو بەشە بەیەکەوە ببەستینەوە و بە‬
‫پێی پێداویستییەکانی ناوچە کەمبارانەکان‬
‫ئاراستەی بکەین‪ .‬ئەم بەشەش دەبێتە‬
‫خوێندنێکی گونجاو بۆ خوێندکاران‬
‫لە هەموو ئەو واڵتانەی کە هەمان‬
‫هەلومەرجی ئاو و هەوایان هەیە‪».‬‬

‫پـرۆژە‬

‫زانسـتی جـیۆلۆجـیـا – سـەرچـاوە سـرووشـتيـیەکان‬

‫(‪)GRI‬‬

‫بـابـەت‬

‫ئـیـدارەکـردن و هەڵسووڕاندنی ئـاو لـە‬
‫نـاوچـەی کـەمـبـاران‬
‫هـاوبـەش‬
‫ئـەڵـمـانـیـا‬
‫زانـکـۆی تـەکـنـیکی بـێـرگ ئـەکـادیـمی فـرایـبـێـرگ‬
‫نـاوەنـد و بـاشـووری عـێـراق ‪:‬‬
‫زانـکـۆی بـەغـداد‬
‫زانـکـۆی بـەسـرە‬
‫زانـکـۆ دیـالـە‬
‫هـەرێـمـی کـوردسـتـانـی – عـێـراق‪:‬‬
‫زانـکـۆی سـەالحـەدیـن ‪ -‬هـەولـێـر‬
‫زانـکـۆی سـلـێـمـانـی‬
‫زانـکـۆی ئـەمـریـکـی لـە عـێـراق ‪ -‬سـلـێـمـانی‬
‫کـەسـانی پـەیـوەنـدیـدار‬
‫پـرۆفـیـسۆر بـۆردەر مـێـرکل (بـەڕێـوبـەری پـرۆژەر)‬
‫دکـتـۆر سـامـیـح ویـسـام الـمـقـدادی‬
‫(رێـکـخـەری پـرۆژە)‬
‫مـاڵـپـەڕ‬
‫‪www.gri.tu-freiberg.de‬‬

‫بـۆردەر ج‪ .‬مـێـرکل پـسـپـۆڕێـکـی‬
‫پـەسـەنـدکـراوە بـۆ زانـسـتـی‬
‫هـایـدرۆ و ژیــنـگـە‬

‫‪97 - 96‬‬

‫فـرایـبــێـرگ‬

‫«ئـەزمـوونـی پـراکـتـیـزەکـردن لـە‬
‫تـاقـیـگـەی گـلـوک ئـاوف»‬
‫ئـەندازیـارانی میـکـانـیک لـە زانـکـۆی تـەکـنـیـکی بـێـرگ ئـەکـادیـمی فـرایـبـێرگ لـە هـەولـێـر تـاقـیـگـەی‬
‫تـوێـژیـنەوە بـە ئـامـێری تـەکـنـۆلـۆجـیـای مـۆدێـرن دادەمەزرێـنن‪ .‬لـە پـاڵ ئـەمـەشـەوە خـوێـنـدکـاران‬
‫لـە بـاکـوور و بـاشـووری عـێـراقـەوە بـەیـەکـ دەگـەیـەنـن‬
‫«گلوک ئاوف»‪ ،‬واتە (بە هیوای سەرکەوتن)‬
‫– هەرکەسێک لە کامپی زانکۆی تەکنیکی‬
‫بێرگ ئەکادیمی نزیک ببێتەوە‪ ،‬بەو‬
‫ساڵوەی کرێکارانی کانگەسازی پێشوازی‬
‫لێ دەکرێت‪ .‬ئەو بۆردانەی بەخێرهاتن لە‬
‫بەردەم باڵەخانەی کۆلێژی ئەندازیاری‬
‫میکانیک لە هەمان کاتدا ئەوە پێشان دەدەن‬
‫کە مەبەست لەم زانکۆیە چییە‪ :‬کۆنترین‬
‫زانکۆی کانزاسازی لە سەرانسەری جیهاندا‬
‫کە ساڵی ‪ ١٧٦٥‬دامەزراوە و یەکێکە لە‬
‫باشترین زانکۆکان بۆ زانایانی جیولۆجی‪.‬‬
‫سەتڵە پڕکراوەکان لە پارچە بەرد لەناو‬
‫زانکۆکەدا گەواهی بۆ ئەو نەریتە کۆنە‬
‫دەدەن‪« .‬گلوک ئاوف» – تەنانەت دکتۆری‬
‫ئەندازیار عەبدولقادر کەداو کە خەڵکی ناوچە‬
‫کوردنیشینەکەی باکووری عێراقە‪ ،‬بەهەمان‬
‫شێوە بە ساڵوی کرێکاری کانگەسازی‬
‫کۆن بەخێرهاتن دەکات – ئەو ئەم شێوازی‬
‫ساڵوکردنەی هێناوەتەوە بۆ هەولێریش‪ .‬بە‬
‫پشتگیری دەزگای داد لە زانکۆی سەالحەدین‬
‫لە هەولێر تاقیگەی ‹›گلوک ئاوف›› دامەزرا‬
‫کە تاقیگەی توێژینەوەیە و تیایدا خوێندکار‬
‫و زانای توێژەر دەتوانن ئەزموون لەسەر‬
‫ماشینەکان کە بە کۆمپیوتەر کۆنترۆل‬
‫دەکرێن‪ ،‬کۆ بکەنەوە‪ .‬دکتۆر عەبدولقادر‬
‫جەخت لەوە دەکاتەوە کە «بەکارهێنانی‬
‫میتۆدی مۆدێرنی ئەلیکترۆنی مەرجێکە‬

‫بۆ بەرەوپێشبردنی پیشەسازی مۆدێرن‪.‬‬
‫خوێندکارانی عێراقی دەبێت فێر ببن چۆن‬
‫ئەم سیستمە بەکاربهێنن»‪.‬‬
‫بـەشـی خـوێـنـدنـی پـسـپـۆڕی‬
‫دامەزراندنی تاقیگەی توێژینەوە بەشێکە‬
‫لە پرۆژەی «ئەندازیاری میکانیک ئەڵمانیا‬
‫ عێراق» (‪ )MEGI‬کە لەالیەن ئینستیتووی‬‫ئەندازیاری میکانیک و ئینستیتووی یەکەکانی‬
‫ماشین و پێکەوەنان و بەرهەمهێنان لە‬
‫زانکۆی تەکنیکی بێرگ ئەکادیمی فرایبێرگ‬
‫رێکدەخرێت‪ .‬زانکۆ هاوبەشانیش بریتین‬
‫لە زانکۆی تەکنیکی بەغداد‪ ،‬زانکۆی‬
‫موستەنسرییە لە بەغداد‪ ،‬زانکۆی بەسرە‪،‬‬
‫زانکۆی زیقار‪ ،‬زانکۆی دیالە‪ ،‬زانکۆی‬
‫سەالحەدین و کۆلێژی تەکنیکی میکانیک‬
‫لە هەولێر‪ .‬هەر لەسەرەتای دەستپێکی‬
‫پرۆژەکەوە لە ساڵی ‪٢٠٠٩‬دا زیاد لە‬
‫‪ ٢٠٠‬خوێندکار و خوێندکاری دکتۆرا و‬
‫پسپۆڕ سەردانی فرایبێرگیان کردووە‬
‫بەمەبستی بەشداریکردن لە ورکشۆپدا‪ ،‬یان‬
‫بەمەبەستی ئەنجامدانی توێژینەوە‪ .‬یەکێک لە‬
‫بوارە تایبەتەکانی بێرگ ئەکادیمی‪ ،‬خوێندنی‬
‫بەدەستهێنانی وزەی شیاوی نوێبوونەوەیە‬
‫(وەک وزەی رووناکی و وزەی گەرمی‬
‫زەوی و بارستەی ژیداری)‪ .‬لە خوێندنی‬
‫زانستە سرووشتییەکان و زانستی ئابووریدا‬

‫ئـاڵـوگـۆڕکـردنی بـەهـێز ئـێـسـتـا تـەنـانـەت‬
‫هـەنـدێـک لە خـوێـنـدکـارانی ئـەڵمـانیا‬
‫نـیـازیـان هـەیـە بـابەتی مـاسـتـەرنـامـەیەک‬
‫لــەســەر عـێراق هـەڵـبـژێـرن‬

‫بێرگ ئەکادیمی ئەگەری خوێندنی هەندێک‬
‫بەشی دەگمەن و پسپۆڕی تایبەتی هەیە‪ .‬لە‬
‫تاقیگە هەرە مۆدێرنەکاندا کە بە باشترین‬
‫ئامێر دامەزراون بۆ پرۆژەی «ئەندازیاری‬
‫میکانیک ئەڵمانیا ‪ -‬عێراق لە سەر ئامێری‬
‫پشکنینی جیهانی و لەسەر ماشینی هاڕین‬
‫مەشق بە میوانە عێراقییەکان دەکرێت‪ ،‬یان‬
‫مۆدیل لەسەر کۆمپیوتەر دروست دەکەن‬
‫و کار لەسەر چاپی ‪ 3D‬مۆدێرن دەکەن‪.‬‬
‫لە وەرشەیەکی میکانیکی پان و بەریندا‬
‫کۆمەڵێک پارچە ئاسنی چوارگۆشە دانراوە‬
‫بۆ گرووپی داهاتوو‪ .‬کاری ئەوانیش ئەوەیە‬
‫لە هەموو قۆناغەکانی بەرهەمهێناندا هێڵێکی‬
‫هاوبەش بدۆزنەوە‪ .‬رێکخەری پرۆژە دکتۆر‬
‫عەبدولقادر دەڵێت‪« ،‬زۆربەی خوێندکاران بێ‬
‫هیچ ئەزموونێکی پراکتیکی دێن‪ .‬ئەزموونێکی‬
‫گەورە بۆ بەشداربووان ئەوەیە کاتێک‬
‫بتوانن پرۆسەیەک تاقی بکەنەوە و بزانن بە‬
‫چ شێوەیەکی تەکنیکی بە ڕێوە دەچێت!»‪.‬‬
‫بەپێچەوانەیشەوە‪ ،‬کۆمەڵێک خوێندکاری‬
‫ئەڵمان لە فرایبێرگەو وەک میوان هاتن بۆ‬
‫هەولێر‪ .‬ئەو گرووپە خوێندکارە لە ساڵی‬
‫‪٢٠١٣‬دا سەردانی هەندێک لە دامەزراوە‬
‫پێشەسازییە زۆر بەخێرایی گەشەکردووەکانی‬
‫شاری هەولێری هەرێمی کوردستانی‬
‫– عێراقی کرد‪ .‬تەکنۆلۆجیای مۆدێرن و‬
‫میوانپەروەریی کورد مایەی سەرسووڕمان‬
‫بو خوێندکارە ئەڵمانەکان‪ .‬هەندێک لەو‬
‫خوێندکارانەی ئەندازیاری لە ئێستاوە بیر‬
‫لەوە دەکەنەوە بابەتی ماستەرنامەکانیان‬
‫پەیوەندی بە عێراقەوە هەبێت‪.‬‬
‫وەک ئامانجێکی دوورمەودای ئەم‬
‫پرۆژە هاوکارییەی «ئەندازیاری میکانیک‬
‫ئەڵمانیا ‪ -‬عێراق» (‪ ،)MEGI‬لەپاڵ مۆدێنکردنی‬
‫بناغەی خوێندندا‪ ،‬دامەزراندنی خوێندنی‬
‫ماستەری دووالیەنە لە بەشی ئەندازیاری‬
‫میکانیکی تا کۆتایی ‪ .٢٠١٤‬قۆناغی‬
‫دەستپێکیش بەردەوامە‪ :‬لە سالێ ‪ ٢٠١٢‬ەوە‬
‫چوار خوێندکار لە هەرێمی کوردستانی‬
‫– عێراق و خوێندکارێک لە بەغدادەوە لە‬
‫بێرگ ئەکادیمی دەخوێنن‪ .‬بەشی تیۆری‬
‫خوێندەکەیشیان لە واڵتی خۆیان تەواو‬
‫کردووە‪ .‬لە فرایبێرگ کۆرسی زمان و وانە‬
‫و ماستەرنامە لە پرۆگرامدایە‪ .‬پرۆفیسۆر‬
‫بێرترام هێنچڵ دەڵێت‪« ،‬ئەزموونەکان‬
‫تێکەاڵون»‪ .‬پسپۆڕی ئەندازیاری میکانیک‬
‫پرۆفیسۆر هێنچڵ گۆسپ و تەگەرەی‬

‫ئــەڵــمــانــیــا‬

‫ڕاپــۆڕت‬

‫گەورە و بەرچاو لەسەر ڕیگا بەرەو‬
‫خوێندنی ماستەری دووالیەنەی ئەڵمانی‬
‫– عێراقی دەبێنێت‪ .‬جیاوازی کاتی‬
‫خوێندن لە زانکۆکاندا و کێشەی زمان و‬
‫بابەتی خوێندنەکان بەرەنگاربوونەوەی‬
‫گەورەن‪ .‬هێنتچل جەخت لەوە دەکاتەوە‬
‫کە «ئەمە بەشێکی زۆر سەختە و ئاستی‬
‫داواکارییەکان زۆر بەرزن»‪« .‬خوێندکارانی‬
‫عێراقی بەشێوەیەکی تایبەت لە خوێندنی‬
‫بیرکاریدا کەموکورتی زۆریان پێوە دیارە»‪.‬‬
‫ئەوەی لەو ڕووەوە سەرکەوتوو بووە‪،‬‬
‫بەبۆچوونی ئەو‪ ،‬دابینکردنی کەرەستەی‬
‫تەکنۆلۆجییە بۆ هاوبەشەکان لەگەڵ‬
‫عێراق و ڕاهێنانی مامۆستایانی زانکۆیە‪.‬‬
‫«بەمجۆرە فێرکردنێکی بەکوالیتی و‬
‫گونجاو مسۆگەر دەکەین»‬
‫تـۆڕی نـوێ لـە عـێـراق‬
‫رێکخەری پرۆژە دکتۆر کەداو هێشتا هەر‬
‫کار لەسەر بەدیهێنانی خوێندنی دووالیەنە‬
‫دەکات‪ .‬دامەزراندنی تاقیگەیەکی توێژینەوەی‬
‫زۆر مۆدێرن وەک هەنگاوێکی زۆر گرنگ‬
‫دەبینێت‪ .‬لە ئایندەدا تاقیگەی «گلوک‬
‫ئاوف» ئامادەیە بۆ بەکارهێنان لەالیەن‬
‫خوێندکارانی هەموو زانکۆ هاوبەشەکانەوە‪.‬‬
‫دکتۆر کەداو دەڵێت‪« ،‬لە کاتی ئێستادا ئێمە‬
‫بەشێوەیەکی چاالک خەریکی خوێندنی‬
‫پێشکەوتووی مامۆستایانی زانکۆین‬
‫کە لە ئایندەدا بە خۆیان ئەم کۆرسانە‬
‫بەڕیوەدەبەن»‪ .‬دکتۆری ئەندازیار کەداو‬
‫بە بەردەوامی سەردانی عێراق دەکات و لە‬
‫هەولێر چاودێری ورکشۆپوکان دەکات کە‬
‫خوێندکار و پسپۆڕی ئەکادیمی لە هەموو‬

‫مـانـوێـال یـونـگـهـانـز دارایـی‬
‫زانـکـۆ دەسـتـەەخـوشکـانـی‬
‫فـرایـبـێـرگ لـە عـێـراق دەکات‬

‫بەشەکانی عێراقەوە پێکەوە بەشداریان‬
‫تێدا دەکەن‪ .‬دکتۆر کەداو لە درێژەی‬
‫گوتەکانیدا دەڵێت‪« ،‬بەم پرۆژەیە مەڵبەندێکی‬
‫ناوەندی پێشکەش بەو گرووپانە دەکەین‬
‫کە تا ئێستا پەیوەندییان بەیەکەوە نەبووە‪.‬‬
‫لە چوارچێوەی ئەم کارە هاوبەشە و‬
‫لە خوولەکاندا و لە ڕێگای پەیوەندی‬
‫کەسایەتییەوە تۆڕیک لە سەر ئاستی عێراق‬
‫دروست کرا‪ ».‬لە نووسینگە بچووکەکەیدا‬
‫هەموو داوەکان پێکەوە دەبەسترێنەوە‪.‬‬
‫لە سەر مێزەکەی کۆمەلێک داواکاری‬
‫کۆکراوەتەوە بۆ ئەوەی ڕەوانە بکڕین بۆ‬
‫وەزارەت و زانکۆکان‪ .‬دکتۆر کەداو دەڵێت‪،‬‬
‫«دەستگەیشتن بە پارە بۆ مسۆگەرکردنی‬
‫درێژخایەن بەمەبەستی خوێندن لە دەرەوەی‬
‫واڵت‪ ،‬یان بۆ کڕینی دەزگاو ئامێز‪ ،‬زۆر‬
‫سەختە»‪ .‬ئەمەش کارێکی زۆر قورسە‬
‫تەنانەت بۆ کەسێکی بە تینوگوڕی وەک‬
‫دکتۆر کەداویش‪.‬‬
‫ئارەزوویەکی گەورە پاڵی پێوە‬
‫دەنێت لە واڵتی خۆی شتێک بگۆڕێت‪.‬‬
‫دکتۆر کەداوی تەمەن چل پێنج ساڵ‪،‬‬
‫ساڵی ‪ ١٩٩٦‬وەک پەنابەر هاتووەتە‬
‫فرایبێرگ‪ .‬دکتۆر کەداو دەگێڕێتەوە‪« ،‬لە‬
‫ڕاستیدا من نیازم هەبوو خوێندنی دکتۆرا‬
‫تەواو بکەم و بگەڕێمەوە بۆ واڵت‪ .‬بەاڵم لە‬
‫ئەڵمانیاوە توانیم شتی زیاتر بجووڵێنم»‪.‬‬
‫ئێستا لەگەل خێزانەکەیدا لە فرایبێرگ‬
‫دەژی و وەک کارمەندی پسپۆڕ لە ‪IMKF‬‬
‫دامەزراوە‪ .‬بەدرێژایی ئەم سااڵنە هەوڵ و‬
‫کۆششی داوە پەیوەندی لە گەڵ زانکۆکانی‬
‫عێراقدا دروست بکات و دەستپێشخەری‬
‫لە چاالکی هاوبەشدا ئەنجام بدات‪ .‬بە پێی‬
‫گوتەکانی‪« ،‬بەرنامەی تایبەتی دەزگای داد‬
‫کارئاسانی بۆ ئەم هاوکارییەی دروست‬
‫کرد و ئەگەری ئەوەشی خستە بەردەست‬
‫ستروکتوری درێژخایەن دروست بکرێن»‪.‬‬
‫جگە لەمەش کاری ئەم پرۆژەیە بووەتە‬
‫مایەی سەرنجی زانکۆکانی عێراق‪.‬‬
‫خاتوو مانوێال یونگهاوس لە سەنتەری‬
‫زانکۆی تەکنیکی بێرگ ئەکادیمی فرایبێرگ‬
‫بۆ کاروباری نێودەوڵەتی جەخت لەوە‬
‫دەکاتەوە کە «کێبڕکێ ناوەستێت»‪ .‬خاتوو‬
‫مانوێال یونگهانز چاودێری کاری دارایی‬
‫هەر دوو پرۆژەی توێژینەوە دەکات کە‬
‫لە الیەن دەزگای دادەوە کۆمەک دەکرێت‪.‬‬
‫خاتوو مانوێال یونگهانزی جیۆلۆجی باس‬
‫لەوە دەکات کە ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک‬
‫لە عێراق بەشداری لەو وانانەی زانیاریدا‬
‫دەکەن ات کە بەتایبەتی لەالیەن زانکۆکانی‬
‫ئەمریکا و بەریتانیاوە رێکدەخرێن‪ .‬ئەمەش‬
‫پەرەسەندنێکە زانکۆکانی ئەڵمانیا نابێت‬
‫دەرفەت بدەن لە دەستیان بچێت‪ .‬خاتوو‬
‫مانوێال یونگهانز دەڵێت «ئێمە بۆمان‬
‫دەردەکەوێت زانکۆی فرایبێرگ بەشێوەیەکی‬
‫روون و ئاشکرا بووەتە مایەی سەرنجێکی‬
‫گەورە‪ .‬لەوەتەی پرۆژەکان دەستیان پێ‬
‫کردووە‪ ،‬ژمارەی خوێندکاران و خوێندکارانی‬
‫دکتۆرا لە عێراقەوە بەشێوەیەکی بەرچاو‬
‫زیادی کردووە»‪.‬‬

‫زانـکـۆی تەکنیکی بێرگ ئەکادیمی‬
‫فـرایـبـێـرگ‬

‫پـرۆژە‬

‫ئـەنـدازیـاری میـکـانـیـک ئـەڵـمـانـیـا – عـێـراق‬

‫(‪)MEGI‬‬

‫بـابـەت‬

‫دامـەزرانـدنـی خـوێـنـدنـی دووالیـەنـە لـە بەشـی‬
‫ئـەنـدازیـاری مـیـکـانـیـک‬
‫دەسـتەخـوشـک‬
‫ئـەڵـمـانـیـا‬
‫زانـکـۆی تـەکـنـیکی بـێـرگ ئـەکـادیـمی فـرایـبـێـرگ‬
‫نــاوەنــد و بــاشــووری عـــێـراق‪:‬‬
‫زانـکـۆی تـەکــنـــیـکـی بــەغــداد‬
‫زانـکـۆی بـەسـرە‬
‫زانـکـۆی دیـالـە‬
‫زانـکـۆی مـوسـتـەنـسـریـيـە بـەغـداد‬
‫زانـکـۆی تـکـریـت‬
‫هـەرێـمـی کـوردسـتـانـی – عـێـراق‪:‬‬
‫کـۆلـێـژی تـەکـنـیـکـی ئـەنـدازیـاری هـەولـێـر‬
‫زانـکـۆی سـەالحـەدیـن ‪ -‬هـەولـێـر‬
‫کـەسـانی پـەیـوەنـدیـدار‬
‫پـرۆفـیـسۆر دکـتـۆر ئـەنـدازیـار بـێـرتـمـان هـێـنـتـچـڵ‬
‫(بـەڕێـوبـەری پـرۆژەر)‬
‫دکــتــۆر عـەبـدولـقـادر کـەداو‬
‫(رێـکـخـەری پـرۆژە)‬
‫مـاڵـپـەڕ‬
‫‪tu-freiberg.de/fakult4/megi‬‬

‫بـێـرتـرام هـێـنـتـچـڵ کـاری پـرۆژەی عـێـراقی‬
‫لـە پـرۆفـیـسـۆری پـێـشـووی وەرگـرت و بـە‬
‫تـیـنـوگـوڕەوە بـەڕێـوەی دەبـات‬

‫عـەبـدولـقـادر کــاداو‬
‫دەیـەوێـت لـە واڵتـەکـەی شـتـێـک‬
‫بـجووڵـێـنـێـت‪ ،‬مـاوەی چـەنـد سـاڵـە‬
‫پـەیـوەنـدی دەبـەسـتـێـت لـەگـەڵ زانـکـۆکـانی‬
‫عـێـراقـدا لـە پــەیـوەنــدیــدایــە‬

‫ئــەڵــمــانــیــا‬

‫ڕاپــۆڕت‬

‫زانـسـتـی گـرنـگ بـۆ‬
‫ئــاوەدانـکــردنــەوە‬
‫سـەنـتــەری پــەیــوەنــدیــیــە نــێــودەوڵــەتــیــیـەکــان و فــرەکــولــتــووریــیــەکـان لــە زانــکــۆی تــەکــنــیــکــی‬
‫بــەرلــیـن کــەرەســتــەی پــێــویــســت دەدات بــە پــسـپــۆرانــی تــەکــنـۆلــۆجــیــای کــۆمـپــیــوتــەر بــۆ‬
‫دروسـتــکــردنـی ئــیــدارەیــەکـی مــۆدێــرن‬
‫بەیانیان کاتژمێر نۆ شەقامی ئێرنست –‬
‫رویتەر – پالتس یەکێکە لە قەرەباڵغترین‬
‫شەقامەکانی بەرلین‪ .‬دەیان هەزار خوێندکار‬
‫و پسپۆر و کارمەند هەموو رۆژێک وەک‬
‫شەپۆل بە ئێستگەی ترامەکاندا دێن و‬
‫دەچن‪ ،‬یان بە پاسکیل بە چواردەوری ڕێگا‬
‫و بان و شەقامەکاندا هاتوچۆ دەکەن‪ .‬لێرە‪،‬‬
‫لە تەوەری شەقامێکی سەرەکی شارەکە‪،‬‬
‫ئینستیتووەکانی زانکۆی تەکنیکی بەرلین‬
‫لە تەنیشت یەکەوە ڕیز بوون‪ .‬زانکۆی‬
‫تەکنیکی بەرلین بە نزیکەی سی و دوو‬
‫هەزار خوێندکارەوە گەورەترین زانکۆیە‬
‫لەناو چوار زانکۆکەی ئەم میترۆپۆلەدا‬
‫(شاری گەورە)‪ .‬باڵەخانەی زانکۆی تەکنیکی‬
‫بەرلین دەکەوێتە سەر شەقامێکی بەناوبانگ‬
‫بەناوی «جادەی ‪ ١٧‬ی حوزەیران» کە‬
‫بە ئاڕاستەی رۆژهەاڵت دەڕوات بەرەو‬
‫دەروازەی براندینبۆرگ‪ .‬بیست و پێنج ساڵ‬
‫زیاترە دکتۆری ئەندازیار نەزیر پیرۆز‬
‫هاتوچۆی ئێرنست – رویتەر – پالتس دەکات‬
‫بۆ سەر کار‪ .‬دکتۆر ئەندازیاری کۆمپیوتەر‪،‬‬
‫بەرەگەز ئەفغانی‪ ،‬نەزیر پیرۆز‪ ،‬مامۆستای‬

‫ســەر و دڵــی ســەنــتــەری زیــیــک‬
‫نـەزیـر پـیـرۆز‪ ،‬بـە ڕەگـەز ئـەفـغـانـی‪ ،‬پـشـوودریـژە‬
‫و خـاوەنـی هـێـزی بــڕوایــە‬

‫زانکۆیە بۆ بابەتی «تەکنۆلۆجیای کۆمپیوتەر‬
‫و واڵتانی تازەپێگەیشتوو» لە کۆلێژی‬
‫تەکنۆلۆجیای ئەلیکترۆنی و کۆمپیوتەر لە‬
‫زانکۆی تەکنیکی بەرلیندا‪ .‬هەر لە سەردەمی‬
‫خوێندکارییەوە خۆی بەهێز کردووە بۆ‬
‫پشتیوانیکردن لە واڵتە هەژارەکان و ناوچە‬
‫کێشەدارەکان لە بواری دانان و دامەزراندنی‬
‫ستراتیجی تەکنۆلۆجیای کۆمپیوتەردا‪ .‬پیرۆز‬
‫لە گرووپی پسپۆڕان بەناوی « تەکنۆلۆجیای‬
‫کۆمپیوتەر و جیهانی سێیەم»ی سەر بە‬
‫کۆمەڵگای کۆمپیتەر کار دەکات کە ئەو‬
‫خۆی ماوەیەکی زۆر گوتەبێژی بوو‪ .‬لە‬
‫ساڵی ‪٢٠٠٠‬ەوە لە کۆلێژی ئەندازیاری‬
‫ئەلیکترۆنی و کۆمپیوتەر سەنتەری پەیوەندییە‬
‫نێودەوڵەتییەکان و فرەکوولتورەکان‪ ،‬زیێک‪،‬‬
‫(‪ ،)ZiiK‬بەڕێوە دەبات‪.‬‬
‫لە سەتا بیستی خوێندکارانی زانکۆی‬
‫تەکنیکی بەرلین خەڵکی دەرەوەی ئەڵمانیان‪،‬‬
‫ئەمەش پشکێکی زۆر بەزە‪ .‬دکتۆر پیرۆز‬
‫دەڵێت‪« ،‬الی ئێمە خوێندکارانی گەنج کە‬
‫لە زیاد لە سەت و سی واڵتەوە هاتوون‪،‬‬
‫دەخوێنن‪ .‬ئەوان پێوسیتیان بە یارمەتییە‬
‫بۆ ئەوەی بتوانن لەسەر ژیانی ڕۆژانە و‬
‫خوێندنەکەیان ڕابێن»‪ .‬زۆربەی خوێندکارە‬
‫نێودەوڵەتیەکان سەر لە ژوورە رووناک‬
‫و گەورەکانی سەنتەری «زییک» دەدەن‪،‬‬
‫تەنانەت لەدەرەوەی کاتی پێشوازیکردنیش‪.‬‬
‫هەرکەسێکیش سەرەتا بە کوپێک چای‬
‫پێشوازی لێ دەکرێت‪ .‬لێرە‪ ،‬چ لەسەر‬
‫ئاستی کەسی و چ لەسەر ئاستی بابەت‪،‬‬
‫پشتگیرییان لێ دەکرێت‪ .‬دکتۆر پیرۆز جەخت‬
‫لەوە دەکاتەوە‪« ،‬ئێمە پێگەیەکمان هەیە‬
‫چاودێری خوێندکاری نێودەوڵەتی لەگەڵ‬
‫بابەتی خوێندندا بەیەکەوە دەبەستێتەوە»‪.‬‬
‫لەسەر دیواری ژوورەکەی‪ ،‬بڕوانامەیەکی‬
‫خەاڵتبەخشین لەالیەن وەزارەوتی دەرەوە‬
‫هەڵواسراوە کە گەواهیدەرە بۆ بەبایەخی‬
‫کارەکانی‪« .‬ئامانجمان ئەوەیە خوێندکارانی‬
‫ئەڵمانی و خوێندکارە نێودەوڵەتییەکان لەسەر‬
‫ئاستێکی بابەتی لەگەڵ یەکتردا مامەڵە بکەن‬
‫و ئاشنایی لەگەڵ یەکتردا پەیدا بکەن و‬
‫بەم شێوەیەش ئەزموونی فرەکـولتووری‬
‫گرنگ بەدەست بهێنـن»‪ .‬سەنتەری زییک‬

‫خوێندکـاران لە پرۆژەکاندا کۆ دەکاتەوە تا‬
‫پێکەوە لەسەر بابەتی توێژینەوە کار بکەن‪.‬‬
‫لە گرووپی بچووکـدا‪ ،‬بۆ نموونە‪ ،‬نەخشەی‬
‫داتا بانکیك دادەنێن بۆ ئیدارەی زانکۆی‬
‫هیرات لە ئەفغانستان‪ ،‬یان پالن دادەنێن‬
‫بۆ ستراتیجیەتی ریسایکلینگی تەلەفۆنی‬
‫مۆبایلی بەکارهاتوو‪ .‬دکتۆر پیرۆز دەڵێت‪،‬‬
‫«خوێندکاران‪ ،‬بەو زانستەی بەدەستی‬
‫دەهێنن‪ ،‬دەتوانن دوای گەڕانەوەیان لە‬
‫والتەکانیان ڕۆڵی گەورە بگێڕن‪ .‬منیش‬
‫دەمەوێت ئەوە بەرەو پێش ببەم‪».‬‬
‫زانکۆی تەکنیکی بەرلین پشتگیری‬
‫کاری سەنتەری زییک دەکات‪ .‬پرۆفیسۆر‬
‫دکتۆر هانز – ئولریش هایس‪ ،‬جێگری‬
‫سەرۆکی زانکۆی تەکنیکی بەرلین‪ ،‬جەخت‬
‫لەوە دەکاتەوە‪« ،‬من بە ئامڕازێکی گرنکی‬
‫سیاسەتی زانستی دەرەوەی دەزانم لە‬
‫سەرانسەری جیهاندا پەیوەندی هاوکاری‬
‫و هاوبەشی دروست بکرێت»‪ .‬لە کۆلێژی‬
‫تەکنۆلۆجیای ئەلیکترۆنی و کۆمپیوتەر پشکی‬
‫خوێندکارە بیانییەکان نزیکەی لە سەتا سی و‬
‫سێیە و زۆربەیان خەڵکی واڵتە عەرەبیەکانن‪.‬‬
‫هایس دەڵێت‪« ،‬ئێمە دەمانەوێت پشتگیری لە‬
‫وزەی شاراوەی گەنجی ئەکادیمی لێهاتوو‬
‫بکەین»‪ .‬بێگومان بۆ ئەم جۆرە ئەرکانەش‬
‫پێویستی بە هێزی قەناعەتی خەڵگی‬
‫بەتینوگوڕ هەیە وەک دکتۆر نەزیر پیرۆز‪.‬‬
‫«ئەویش ماتۆڕەکەیە»‪.‬‬
‫دەرفـەتـی بـەکـارنـەهـاتـوو‬
‫مرۆڤ تەنیا هەست بە هەناسەساردی‬
‫مانگانی ڕابروودو دەکات لە دەموچاوی‬
‫ئەو پیاوە ئارامەی خاوەن سیما و‬
‫رووخۆشدا‪ .‬لە ساڵی ‪٢٠٠٩‬ەوە دکتۆر‬
‫پیرۆز و کارمەندەکەی‪ ،‬دانیێل تیپمان‪،‬‬
‫کاری هەماهەنگی بۆ ئەو هاوبەشییە‬
‫زانکۆییە ئەنجام دەدەن کە لەگەڵ پازدە‬
‫زانکۆی عێراقدا لە ئارادایە و لەالیەن‬
‫دەزگای دادەوە پشتگیری و کۆمەک‬
‫دەکرێت‪ .‬دکتۆر پیرۆز دەڵێت‪« ،‬مەرجی‬
‫سەرەکی بۆ دامەزراندنی ئیدارەیەکی کارا‪،‬‬
‫ستروکتوری تەکنۆلۆجیای کۆمپیوتەری‬
‫بەردەوام و بەتوانایە»‪ .‬ئامانجی پرۆژەی‬

‫نـەزیـر پـیـرۆز پـاڵـنەری پـرۆژەی تـەکـنـۆلـۆجـیـای‬
‫کـۆمـپـیـوتـەرە‪ .‬بـە شـێـوەیـەکـی تـایـبـەت مـشـووری فـێـرکـردنـی‬
‫هێـزی کـاری گـەنـج لـە نـاوچـە کـێـشـەدارەکـان دەخـوات‬

‫سـەرو دڵـی سـەنـتـەری زیـیـک نـەزیـر‬
‫پـیـرۆز‪ ،‬بـە ڕەگـز ئـەفـغـانی‪ ،‬پـشـوودریـژە‬
‫و خـاوەنـی هـێـزی بـڕوایە‬

‫دانـیـێـل تـیـپـمـان دا ئــەنــدازیــارانــی‬
‫کــۆمــپــیـوتــەر لــە عـێــراقــەوە‬
‫چــەنــد بــە تــیــنــوگــوڕ و تــیــنــووی‬
‫فــێــربــوونــن‬

‫‪١٠3 - ١٠2‬‬

‫بــەرلــیــن‬

‫«پـرۆژەیـەک کـە بـە دڵ و بـە‬
‫گـیـان پـێـشـمـانـخـسـت‪ ،‬بـەهـۆی‬
‫بـیـرۆکـراتـیـیـەوە دووچـاری‬
‫هـەرەسـهـێـنـان هـاتـووە بـەهـۆی‬
‫بـیـوروکـراتـیـەوە»‬
‫نـەزیـر پـیـرۆز‬

‫«جێبەجێکردنی ژێرخانی تەکنۆلۆجیای‬
‫کۆمپیوتەر لە عێراق»یش ئەوەیە کە‬
‫ستروکتورێکی یەکەیەکی نیشتمانییە‬
‫و لە چوارچیوەی ئەوەشدا بنیاتنانی‬
‫سیستەمی ئیدارەی مۆدێرن لە زانکۆکان و‬
‫فەرمانگەکان لە عێراقدا دابمەزرێت‪ .‬دوای‬
‫سێ ساڵی سەرکەوتوو لەگەڵ دابینکردنی‬
‫داراییکردنێکی تەواو لە الیەن دەزگای‬
‫دادەوە‪ ،‬ئێستا ئەم هاوکارییە دوچاری‬
‫وەستانێک بووە‪ .‬دکتۆر پیرۆز بۆی‬
‫دەردەکەوێت‪« ،‬کۆنسێپتەکەمان بۆ پرۆژەی‬
‫داهاتوو لە الیەن وەزارەتی خوێندنی بااڵ و‬
‫توێژینەوەی زانستییەوە قبوول کرا‪ ،‬بەاڵم‬
‫بەشداریکردنی عێراق بە پارە ڕاگیراوە‪».‬‬
‫بەم شێوەیە‪ ،‬ئەو پرۆژەیەی بە دڵ‬
‫و بە گیان کارمان لەسەری کرد‪ ،‬خەریکە‬
‫لەبەر هۆکاری بیرۆکراتی دووچاری‬
‫نووچدان دەبێت»‪ .‬ئەوەی بەشێوەیەکی‬
‫تایبەت ئازاری دەدات ئەوەیە لە هەموو‬
‫زانکۆ بەشداربووەکانی عێراق زۆربەی‬
‫ئەو خوێندکارە گەنجانە چاوەڕێن ساڵی‬
‫‪ ٢٠١٠‬و ‪ ٢٠١١‬لەسەر ئەو خوێندنەی‬
‫دەستیان پێ کردووە‪ ،‬بەردەوام بن‪.‬‬
‫ڕێکخەری پرۆژە تیپمان دەڵێت‪« ،‬لە ڕێگای‬
‫ئەو هەموو خوولە چەند مانگییەوە بنەمای‬
‫گرنگمان دروست کرد»‪ .‬ئەویش بۆی‬
‫دەرکەوت گرووپەکان هەم بەتینوگوڕن و‬
‫هەم تینووی فێربوونن‪.‬‬
‫بەشێکی گرنگی ئەم خوێندنەش‬
‫کارکردنە بە پرۆگرامی ئوپین سۆرس‪.‬‬
‫تیپمان جگە لەمە دەڵێت‪« ،‬بەکارهێنانی‬
‫ئەم جۆرە ئەپڵیکەیشنە بەخۆڕاییانە‬
‫ئەو دەرفەتە بە واڵتێکی وەک عێراق‬
‫دەبەخشێت کە لە دەست پشتبەستن بە‬
‫بەرهەمی مارکەی زۆر گران ڕزگاری‬
‫بێت‪ .‬هەر ڕاستی ئەوەی کە ئەم جۆرە‬
‫شتانە هەن‪ ،‬جێی سەرسوڕمان بوو بۆ‬
‫زۆربەی خوێندکاران»‪ .‬خوێندکارانی‬
‫عێراق لە بەرلین ڕاهێنانیان لەسەر‬
‫ئەم پرۆگرامانە کرد و بەم شێوەیەش‬
‫هەلومەرجیان بۆ دامەزراندنی ژێرخانی‬
‫کۆمپیوتەری یەکخراو لە هەموو‬
‫زانکۆکان دروست کرد‪ .‬تیپمان لە‬
‫قسەکانیدا دەڵێت‪« ،‬بەاڵم بۆ ئەم خوێندە‬

‫قورسە لە بەشی ئیدارەی تەکنۆلۆجیای‬
‫کۆمپیوتەر خوێندکاران پێویستیان بە سێ‬
‫ساڵە»‪ .‬هەندێک لە خوێندکاران هەر لە‬
‫ئێستاوە پۆستی بااڵیان لە زانکۆکانیان‬
‫هەیە‪ .‬ئەوان دەبێت لە دژی هەندێك‬
‫بەربەستی سەخت بجەنگن بۆ بەکارهێنانی‬
‫ئەوەی لە ئەڵمانیا فێری بوون‪ .‬هەندێکی‬
‫دیکەشیان لەبەرئەوەی لە عێراق زۆر‬
‫نەدارن‪ ،‬واڵتیان بەجێهێشتووە و لە‬
‫دەرەوەی واڵت کار دەکەن‪.‬‬
‫گـواسـتـنـەوەی زانـست وەک ئـامـانـج‬
‫دەمـێـنـێـتـەوە‬
‫بەشێوەیەکی بەردەوام شوێنەکان لە‬
‫ژووری کۆمپیوتەر لە سەنتەری زییک‬
‫کە بۆ میوانەکانی عێراق دامەزراوە‪ ،‬بە‬
‫بەتاڵی دەمێننەوە‪ .‬ڕوانینێك بۆ ژوور‬
‫تەنیشت وەاڵمی ئەو پرسیارە دەداتەوە‬
‫کە داخۆ دەکرێت پرۆژەیەک تا ڕادەیەکی‬
‫زۆر بەشێوەیەکی سەرکەوتووتر بەڕێوە‬
‫بچێت؟ لەوێ کۆمەڵێک کارتۆنی بە‬
‫نایلۆن توند بەستراو کە دەزگایان تیادایە‬
‫بۆ زانکۆی قەندەهار لە ئەفغانستان‪،‬‬
‫ئامادەن بۆ گواستنەوە‪ .‬هەریەکێک‬
‫لەو کۆمپیوتەرانەی لەو کارتۆنانەدا‬
‫لەالیەن تیمێکی دانیێل تیپمانەوە پرۆگرام‬
‫کراوە و تەنیا ئەوەی دەوێت لە شوێنی‬
‫مەبەست بکرێتەوە و بخرێتە کار‪ .‬لە‬
‫بەرنامەی هاوکاریکردندا لەگەل زانکۆکانی‬
‫ئەفغانستان – کە بێگومان تەنیا لەالیەن‬
‫ئەڵمانیاوە دارایی بۆ دابین کرا – دکتۆر‬
‫نەزیر پیرۆز سەرکەوتوو بوو‪ ،‬ئەم‬
‫سەرکەوتنە بەهەمان شێوە ئارەزووی‬
‫دکتۆر پیرۆزە بۆ هاوکاریکردن لەگەڵ‬
‫عێراقیشدا‪ :‬واتە کۆکردنەوەی شارەزایی‬
‫لە تەکنۆلۆجیای کۆمپیوتەری نیشتمانیدا‬
‫و دروستکردنی گواستنەوەی زانست لە‬
‫نێوان زانکۆکانی ئەڵمانیا و تۆڕی ئەلومنی‬
‫لە دەرەوەی ئەڵمانیا‪ .‬پیرۆز دەڵێت‪« ،‬ئێمە‬
‫دەمانەوێت دانەرانی پرۆگرام فێر بکەین‪.‬‬
‫ستروکتوری تەکنۆلۆجیای کۆمپیوتەر‬
‫ناکرێت لە ڕێگای کۆنسێپتی دەرەکی‬
‫بەدەست بهێنرێت‪ ،‬بەڵکو دەبێت تەنیا‬
‫پێکەوە دروست بکرێت»‪.‬‬

‫پـرۆژە‬

‫دامـەزرانـدنی سـتـروکـتـوری تـەکـنـۆلۆجـیـای کۆمـپـیـتـەر‬

‫بـابـەت‬

‫دامـەزرانـدنی سـتروکـتـوری تـەکـنـۆلـۆجـیـای‬
‫کـۆمـپـیـتـەر نـیـشـتـمـانـی لـە یـەک بـەیـەکـی لـە‬
‫زانـکـۆکـان و فـەرمـانـگـەکـانـی عـێـراق‬
‫دەسـتەخـوشـک‬
‫ئـەڵـمـانـیـا‪:‬‬
‫سـەنـتـەری پـەیـوەنـدیـیـە نـێـودەوڵـەتـیـەیـکـان و‬
‫فـروەکـولـتـوورەکـان (زیـیـک)‬
‫لـە زانـکـۆی تـەکـنـیـکـی بـەرلـیـن‬
‫نـاوەنـد و بـاشـووری عـێـراق‪:‬‬
‫زانـکـۆی تـەکـنـیـکـی بـەغـداد‬
‫زانـکـۆی بـەغـداد‬
‫زانـکـۆی مـوسـتـەنـسـریـيە لـە بـەغـداد و زانـکـۆی بـابـل و‬
‫زانـکـۆی بـەسـرە و زانـکـۆی دیـالـە و زانـکـۆی کـەربـەال و‬
‫زانـکـۆی کـوفـە و زانـکـۆی مـوسـل و زانـکـۆی الـقـادسـیـە‬
‫و زانـکـۆی تـیـکـریـت‬
‫نـاوچـەی هـەرێـمـی کـوردسـتـانـی – عـێـراق‪:‬‬
‫زانـکـۆی دهـۆک‬
‫زانـکـۆی سـەالحـەدیـن ‪ -‬هـەولـێـر‬
‫زانـکـۆی سـلـێـمـانـی‬
‫کـەسـانی پـەیـوەنـدیـدار‬
‫دکـتـۆر ئـەنـدازیـار نـەزیـر پـیـرۆز (بـەڕێـوبـەری پــرۆژەر)‬
‫دانـیـێـل تـیـپـمـان (رێـکـخـەری پــرۆژەر)‬
‫مـاڵـپـەڕ‬
‫‪www.ziik.tu-berlin.de‬‬

‫زانـکـۆی تـەکـنـیـکـی‬
‫بـەرلـیـن‬

‫هـۆڵـی شـەنـگ‬
‫زانـکـۆی الیـبـتـسـیـگ یـەکـێـکـە‬
‫لـە زانـکـۆ دێـریـنـەکـانـی‬
‫ئـەڵـمـانـیـا‬

‫‪١05 - ١04‬‬

‫الیــبــتــســیــگ‬

‫مـامـەڵـەکـردنـی داهـێـنـەرانـە‬
‫لـەگـەڵ زمـانـدا‬
‫ئـیـنسـتـیـتـوتـی هـێـردەر لـە زانـکـۆى الیـبـتـسـیـگ کـارێـکـی پـێـشـڕەوانـە ئـەنـجـام دەدات لـە خـوێـنـدنـی‬
‫پـێـگـەیـانـدنـی مـامـۆسـتـای زمـانـی ئـەڵـمـانـی لـە کـۆلـێـژی زمـان لـە هـەولـێـر‬
‫میری شاعیر یۆهان ڤۆلڤگانگ گوێتە‬
‫لێرە خوێندنی تەواو کردووە و هەروەها‬
‫ڕاوێژکاری ئێستای ئەڵمانیا ئەنگیال مێرکلیش‪:‬‬
‫ئەم زانکۆیە لە شاری پێشانگای کتیبی‬
‫الیبتسیگ لە هەرێمی زاکسن دووەم کۆنترین‬
‫زانکۆیە لە ئەڵمانیا‪ .‬کتێبخانەی زانکۆ››بیبلیۆتیکا‬
‫ئەلبەرتینا›› نیشانەی ئەم نەریتە قووڵەیە‬
‫کە بە شێوازی رێنەسانسی نوێ دروست‬
‫کراوە‪ .‬ڕووکارە شەنگەکەی لەسەر دەروازە‬
‫شووشەیییە مۆدێرنەکەی ئینستیتووی‬
‫هێردەردا کە سەنتەری زانستە مرۆیییەکانە‬
‫لە گەڕەکە زانکۆیییە زیندووەکەی شاردا‪،‬‬
‫دەشکێتەوە‪ .‬ئا لێرە‪ ،‬لە ئینستیتووی ئەڵمانی‬
‫وەک زمانێکی بیانی (داف)‪ ،‬یولیانە ڤیکالین‬
‫خوێندنی تەواو کردووە و پاشان وەک‬
‫کارمەند لە بەشی هاوبەشییە نێودەوڵەتییەکان‬
‫کاری کردووە‪ .‬یولیانە ڤیکالینی زمانناس بە‬
‫خۆشحاڵیەوە لە الیبتسیگ دەژی‪ ،‬سەرباری‬
‫ئەوەش‪ ،‬شوێنی دوور سەرەنجی ڕادەکێشێت‪.‬‬
‫بە یەک بازدانیش هاتە هەولێر‪ .‬کارەکەی وەک‬
‫مامۆستا لە زانکۆی سەالحەدین لە هەولێر‬
‫هێندە پێ خۆش بوو کە مانەوەی وەک‬
‫مامۆستا لە الیەن دەزگای دادەوە بۆ ماوەی‬
‫سێ ساڵی تریش درێژ کرایەوە‪ .‬بە دڵگەرمی‬
‫و تینوگوڕەوە یولیانە ڤیکالینی تەمەن‬
‫بیست و شەش ساڵ باس لە کاتەکانی لە‬
‫بەشی زمانی ئەڵمانی لە هەولێر دەکات‪.‬‬
‫«ئەمە کارێکی پێشڕەوانەیە!»‪.‬‬
‫لە چوارچێوەی هاوبەشیی زانکۆیی‬
‫لەگەڵ زانکۆی سەالحەدیندا لە هەولێر‬
‫کە لەالیەن دەزگای دادەوە کۆمەک و‬
‫پشتگیری دەکرێت‪ ،‬پسپۆڕانی زمانی‬
‫ئەڵمانی لە ئینستیتووی هێردەر لە الیبتسیگ‬
‫لەوێ بەشێکی خوێندنیان بە بڕوانامەی‬
‫بەکالۆریۆس دامەزراندووە‪ .‬لە نیسانی ‪٢٠١٢‬‬
‫دا بەشی زمانی ئەڵمانی بەشێوەیەکی فەرمی‬
‫کرایەوە‪ .‬خوێندکارانی هەرێمی کوردستانی‬
‫– عێراق بۆ یەکەمجار دەرفەتیان بۆ رەخسا‬
‫لە زانکۆکەدا زمانی ئەڵمانی بخوێنن‪.‬کۆرسی‬
‫زمانیش ئامادەیان دەکات بۆ بەشداریکردن لە‬
‫خوێندنی بەکالۆریۆس‪ .‬پەیڕە و وپرۆگرام و‬
‫پێداویستییەکانی خوێندن کە لە وانەکاندا وەک‬
‫مەوادی خوێندنن بەکاردێن‪ ،‬لەالیەن پسپۆڕانی‬

‫ئینستیتووی هێردەر بە هاوکاری لەگەڵ‬
‫هاوکارانیان لە بەشە نوێکەی زمانی ئەڵمانی‬
‫لە هەولێر ئامادە دەکرێن و دادەنرێن‪.‬خاتوو‬
‫ڤیکالین دەڵێت‪« ،‬هاندەریان زۆرە‪ ،‬بەاڵم بۆ‬
‫زۆربەی خوێندکاران لە هەولێر ئەزموونێکی‬
‫تازەیە زمانێکی نوێ فێر ببن»‪ .‬ئەوەی‬
‫پێویستە میتۆدی نوێیە کە نەبێت بە مایەی‬
‫بێزاری لە دووبارەبوونەوە‪ ،‬بەڵکو ببێتە مایەی‬
‫مامەڵەکردنێکی داهێنەرانە لەگەڵ زماندا‪ .‬ئەم‬
‫مامۆستایە نوێیەی دەزگای داد دەڵێت‪« ،‬ئەگەر‬
‫میتۆدێک بەکارنەهات و سوودی نەبوو‪ ،‬ئەوا‬
‫هەوڵ دەدەین جارێکی تر و بەشێوەیەکی تر‬
‫بەکاری بهێنین»‪.‬‬
‫پـسـپـۆڕی زمـانـی ئـەڵـمـانی‬
‫پسپۆڕانی الیبتسیگ ئەزموون و شارەزایی‬
‫باشیان لە بواری فێرکردندا هەیە‪ .‬ئینستیتووی‬
‫هێردەر یەکێکە لە بەناوبانگترین دامەزراوە‬
‫ئەکادیمییەکان لە بواری توێژینە و خوێندنی‬
‫ئەڵمانی وەک زمانی بیانی‪ .‬ئەم ئینستیتووە‬
‫هاوکاری لەگەڵ زۆربەی زانکۆکان لە ئاسیا و‬
‫ئەمریکای التین و ئەفریقیا دەکات و دەرفەتی‬
‫یـولـیـانـە ڤـیـکـالیـن وەک مـامـۆسـتـای‬
‫زانـکـۆ لـە هـەولـێر بـۆ مـاوەی سـێ سـاڵ‬
‫لـە الیـەن دەزگـای دادەوە دامـەزراوە‬

‫خوێندنی ماستەری دووالیەنەش دەبەخشێت‪.‬‬
‫لە کاتی ئێستادا نزیکەی هەشتسەت خوێندکار‬
‫وەرگیراون و تۆمارکراون کە نە نزیکەی سێ‬
‫سەت کەسیان لە دەرەوەی ئەڵمانیاوە هاتوون‪.‬‬
‫لە نێوان الیبتسیگ و هەولێر‬
‫پەیوەندیەکی ڕاستەوخۆ هەیە‪ .‬هەموو پێنج‬
‫شەمەیەک کاتژمێر سێی دوای نیوەڕۆ‬
‫بەڕێوبەری پرۆژە پرۆفیسۆر کریستیان‬
‫فاندریش و کارمەندانی‪ ،‬لە ڕێی پەیوەندی‬
‫سکایپەوە لەگەڵ هاوکارانیان لە زانکۆی‬
‫سەالحەدین کۆ دەبنەوە‪ .‬پسپۆڕی (داف)‬
‫پرۆفیسۆر کریستیان فاندریش دەڵێت‪،‬‬
‫«دامەزراندنی بەشێکی نوێ لە بنەڕەتەوە‬
‫هەم جێی سەرەنجە و هەم کاتێکی زۆریشی‬
‫دەوێت»‪ .‬تیمی پرۆژەکە کار لەسەر فێربوونی‬
‫زمان دەکات بە مەبەستی پراکتیزەکردن و‬
‫لەسەر ئاستی بەکارهێنانی زمان بۆ کاروبار‪.‬‬
‫«ئەم خاڵە ئێمە لە ئینستیتووەکانی تری‬
‫زمانناسی ئەڵمانی لە عێراق جیا دەکاتەوە»‪.‬‬
‫هەر لەسەرەتاوە بابەتی زمانناسی ڕاستەوخۆ‬
‫دەبەسترێت و تێکەڵ دەکرێت بە وانەی‬
‫زمانەوە‪ .‬ئامانجیش ئەوەیە دەرچووان ببن‬
‫بە مامۆستای زمانی ئەڵمانی لە هەرێمی‬
‫گەشەسەندووی کوردستانی – عێراق‬
‫و زۆر داواکاریان لەسەرە‪ :‬کۆمپانیای‬
‫نێودەوڵەتی لەوێ نێشتەجێ دەبن و کار‬
‫دەکەن‪ ،‬ئینستیتووی گوێتە و قوتابخانەی‬
‫ئەڵمانی لە هەولێر بە هیوابڕاوی بە دوای‬
‫مامۆستادا دەگەڕێن‪ .‬بەڕێوەبەری پرۆژە‬
‫پرۆفیسۆر فاندریش بە بەردەوامی سەردانی‬
‫هەولێر دەکات‪ .‬ئەو بەسەر خوێندکاران هەڵ‬
‫دەدات و دەڵێت‪« ،‬نزیکەی یەک لەسەر پێنجی‬
‫خوێندکاران ئێستا زۆر بە باشی ئەڵمانی قسە‬
‫دەکەن‪ ،‬زۆر لەوەش باشتر کە چاوەڕوانمان‬
‫دەکرد»‪ .‬بێگومان تواناکانیش جیاوازی‬
‫زۆریان هەیە‪ ،‬ئەمەش دەبێتە هۆی داواکاری‬
‫زۆر بەرز لەسەر کواڵیتی وانەکان‪.‬‬
‫سوزانە فێتسیاک دەڵێت‪« ،‬ئەوە‬
‫برەنگاربوونەوەیەکی قورسە بتوانیت مادەی‬
‫خوێندنی گونجاو بۆ هەموو ئاستەکان‬
‫بدۆزیتەوە‪ ».‬خاتوو فێتسیاک سااڵنە دوو جار‬
‫سەردانی هەولێر دەکات و وانە بە بیست و‬
‫حەوت خوێندکارەکەی ساڵی یەکەم دەڵێتەوە‪.‬‬

‫ئــەڵــمــانــیــا‬

‫ڕاپــۆڕت‬

‫فێتسیاک دەڵێت‪« ،‬تا ڕادەیەکی زۆر‬
‫هەموو دەقەکان لە الیەن ئێمەوە ئامادە‬
‫دەکرێن»‪ .‬لە ژوورەکەی هاتوچۆ بەردەوامە‬
‫و وەستانی نییە‪ .‬چوار کارمەندی ئەکادیمی‬
‫و خوێندکاری هاریکار لەم پرۆژەیەدا کار‬
‫دەکەن‪ .‬ئەوانیش ناوەڕۆکی کۆرسەکان‬
‫دادەنێن و مادە ئامادە دەکەن و ئەنجامەکان‬
‫هەڵدەسەنگێنن کە لەالیەن مامۆستایانی‬
‫زانکۆی هەولێرەوە لە پێگەیەک دادەنرێن‪.‬‬
‫سوزانە فێتسیاک تێگەیشتنی هەیە بۆ ئەوەی‬
‫فێربوونی زمانی ئەڵمانی بۆ خوێندکاری کورد‬
‫زۆر سەختە‪ .‬ئەویش و پرۆفیسۆر فاندریشیش‬
‫لە سەرەتای پرۆژەکەدا کۆرسێکی زمانی‬
‫کوردیان وەرگرت‪ .‬سوزانە فێتسیاک بە‬
‫پێکەنینەوە دەڵێت‪« ،‬زمانی کوردی‪ ،‬نووسینی‬
‫زۆر سەختە»‪ .‬مرۆڤ دەتوانێت تێبگات کە‬
‫خوێندکاران لە هەولێر زۆر زوو متمانەیان‬
‫متمانەیان بە خاتوو فێتسیاکی خوێنگەرم‬
‫و روح سووک و بەڕەگەز سلۆڤینی پەیدا‬
‫کردووە‪ .‬هەرکاتێك خوێندکاران لە وانەکاندا‬
‫خاو دەبنەوە و ماندوو دەبن‪ ،‬ئەم ڕاهێنانی‬
‫دژە شلبوونەوەیان پێ دەکات‪ .‬یان بوار بە‬
‫خوێندکاران دەدات ئەو شتانە بژمێرن کە‬
‫دەبێت لە سەردانیاندا بۆ کۆرسی هاوینە لە‬
‫الیبتسیگ‪ ،‬لەگەڵ خۆیان بیبەن‪.‬‬
‫پـێـشـکـەوتـنـیبـاش‬
‫پرۆفیسۆر فاندریش جەخت لەوە دەکاتەوە‪،‬‬
‫«ئەم سەردانە نزیک چوار هەفتەییانە بۆ‬
‫ئەڵمانیا گرنگن‪ .‬ئاستی فێربوونی زمانی‬
‫بەشداربووان لەم کاتە بە شێوەیەکی‬
‫بەرچاو باشتر بووە»‪ .‬تا ئێستا دوو جار‬
‫خوێندکارانی عێراق وەک میوان سەردانی‬
‫الیبتسیگیان کردووە‪ .‬بەاڵم یەکەم کۆرسی‬
‫هاوینە لە زستاندا بوو‪ .‬فاندریش دەڵێت‪،‬‬
‫«ئەوەندی خایەند تا پارەکە گەیشت»‪.‬‬
‫سەرەڕای دواکەوتن و ڕێگری‪ ،‬تیمە‬
‫ئەڵمانییەکەی پرۆژەکە پابەند بوو بە پالنی‬
‫کاری خۆیەوە‪« .‬ئێمە دەمانەوێت پێشانی‬
‫بدەین کە هاوکاری دەشێت سەر بگرێت»‬
‫بە سەرکەوتوویش‪ .‬سەردانی الیبتسیگ‬
‫هاندان و تینوگوڕی دروست کرد‪ .‬هەندێک‬
‫لە بەشداربووان بۆ جاری دووەمیش خۆیان‬
‫ناونووس کرد بۆ وەرگرتن‪ .‬فاندریش زۆر‬
‫ڕازییە لەوەی کە تا ئێستا بە دەست هاتووە‪.‬‬
‫بەم شێوەیەش زانکۆی سەالحەدین لە کاتی‬
‫ئێستادا سێ مامۆستای زانکۆ و سەرۆکایەتی‬
‫بەشیشی دامەزراندووە‪ .‬بەڕێوەبەری پرۆژە‬
‫فاندریش دەڵێت‪« ،‬لە مەودای درێژخایەندا‬
‫ئێمە دەمانەوێت هاوکارییەکە بمێنێت و‬
‫ئێمە بابەتییانە بە ڕاوێژ لەگەڵیدا بین‪ .‬ئەگەر‬
‫دەرفەتیش ڕەخسا بۆ پێگەیاندنی ستافی‬
‫نوێ لەو بەشەدا‪ ،‬کەواتە ئەم مۆدێلە زۆر‬
‫سەرکەوتوو بووە»‪.‬‬

‫بـڕواپـێـکراو و نـاسـراو‬
‫ئـیـنـستـیـتوتـی هـێـردەر لـە الیـبـتـسـیـگ یـەکـێـکـە‬
‫لـە بـەنـاوبـانـگـتـریـن دامـەزراوە ئـەکـادیـمـیـەکـان‬
‫بـۆ بـەشـی ئـەڵـمـانی وەک زمـانـێـکی بـیـانـی‬

‫پـرۆژە‬

‫دامـەزرانـدنـی بـەشی زمـانـی ئـەڵـمـانـی لـە زانـکـۆی‬
‫سـەالحـەدیـن لە هـەولـێر ‪ /‬هـەرێـمـی کـوردسـتانی – عێراق‬

‫بـابـەت‬

‫دامـەزرانـدنـی خـوێـنـدنـی بـەکـالـۆریـۆس‪ ،‬خـوێـنـدنی‬
‫پەروەردەی مـامـۆسـتـای ئـەڵـمـانی‬
‫دەسـتەخـوشـک‬
‫ئـەڵـمـانـیـا‪:‬‬
‫ئـیـنـسـتـیـتـوتـی هـێـردەر لـە زانـکـۆی الیـبـتـسـیـگ‬
‫نــاوەنــد و بــاشــووری عــێــراق‪:‬‬
‫زانـکـۆی سـەالحـەدیـن ‪ -‬هـەولـێـر‬
‫کـەسـانی پـەیـوەنـدیـدار‬
‫پـرۆفیـسۆر دکـتـۆر کـریـسـتـیـان فـانـدریـش (بـەڕێـوبـەری‬
‫پــرۆژەر)‪ ,‬پرۆفـیـسـۆر دکـتـۆر ئـێـرڤـیـن (بـەڕێـوبـەری‬
‫پــرۆژەر)‪ ,‬پـرۆفـیـسۆر دکـتـۆر کـالوس ئـەلـتـمـایـەر‬
‫(نـوێـنـەرایـەتی دەکـڕیت لـە الیـەن دکـتۆر ئـورزوال ریـنـاتە‬
‫ریـدنـەر) (بـەڕێـوەبـەرایـەتـی پـرۆژە)‪ ،‬سـوزانـە فـێـتـسـاک‬
‫(رێـکـخـەری پرۆژە)‪ ،‬ئەلبریشت کلێم (هـەمـاهـەنـگـی پـرۆژە)‬
‫مـاڵـپـەڕ‬
‫‪www.uni-leipzig.de/herder‬‬

‫زانـکـۆی‬
‫الیـبـتـسـیـگ‬

‫کـریـسـتـیـان فـانـدریـش‬
‫بـەردەوام سـەردانـی هـەولـێر دەکـات و لـە ڕێـی‬
‫سـکـایـپـەوە لـە پـەیـوەنـدیـدایە لـەگـەڵ هـاوکارانـی‬
‫لـە زانـکـۆی سـەالحـەدیـن لـە هـەولـێـر‬

‫سـوزانـە ڤـێـتـسـیـاک‪ ،‬پـرۆژە‬
‫(بـەدەستـی ڕاسـتـەوە) فـێـری کـوردی بـوو‪،‬‬
‫لـە هـەولـێـریـش وانـە دەڵـێـتـەوە‬

‫ئــەڵــمــانــیــا‬

‫ڕاپــۆڕت‬

‫پــرد بــۆ ئــابــووری‬
‫زانـکـۆی ئــێــرالنـگـن – نـوریـنـبـێـرگ ئــابــووری و زانـسـت لــەگــەڵ ســەنــتـەری‬
‫تـوێــزیــنـەوەی عــێــراقـی بـەیـەکـەوە دەبـەسـتـێـت و کـار لـەسـەر بـەرنـامـەی‬
‫خـوێـنـدنـی دووالیـەنـە دەکـات‬
‫هودا ئەلسەهرەوەردی سەرقاڵی کارە‬
‫لەسەر کۆمپیوتەرەکەی‪ .‬لە ژوورە درێژ‬
‫و سادە بێ بریق وهوڕەکەی هیچ شتێک‬
‫هۆشی لەسەر کار النادات‪ ،‬هەموو شتێک‬
‫زۆر خامۆشە‪ .‬خاتوو هودای پسپۆڕی‬
‫ئابووری پێش سێ ساڵ لە بەغدادەوە بۆ‬
‫ئەڵمانیا هاتووە بۆ ئەوەی خوێندنی دکتۆرا‬
‫لە زانکۆی فریدریش – ئەلیکساندەر لە‬
‫ئێرالنگن – نورینبێرگ تەواو بکات‪ .‬دوای‬
‫چەند مانگێک هودا ئەلسەهرەوەردی‬
‫تەمەن چل و پێنج ساڵ بە بڕوانامەی‬
‫دکتۆرا و چەندین بیرۆکەی نوێوە‬
‫گەڕایەوە‪ .‬ئەو دەڵێت‪« ،‬لە عێراق ماوەیەکی‬
‫زۆر دەخایەنێت تا جووتیارەکان بتوان‬
‫قەرزی بانک وەربگرن»‪ .‬لە چوارچێوەی‬
‫توێژینەوەی نامەی دکتۆراکەیدا بەدوای‬
‫چارەسەرێکدا دەگەڕێت بۆ کارکردن لەسەر‬
‫تێزی چۆنیەتی چاککردنی سیستەمی بانک‬
‫لە عێراق دەکات‪ .‬ڕاستەوخۆ لە تەنیشت‬
‫ئەوەوە‪ ،‬دەرگا بە دەرگاوە‪ ،‬مەحموود‬
‫بەرزانی توێژینەوە لە ستراتیجیەتی‬
‫بازاڕگەرمیدا دەکات بەمەبەستی پشتگیری‬
‫لە وەبەرهێنەری بیانی لە هەرێمی‬
‫کوردستانی – عێراقدا بکات‪ .‬لەسەر‬
‫مێزەکەی وێنەیەک هەڵواسراوە مەحموود‬
‫بەرازانی تەمەن بیست و نۆ ساڵ دەدات لە‬
‫کاتی پێشکەشکردنی کۆڕێکدا لە بەرشەلۆنە‬
‫پێشان دەدات‪ .‬خوێندکاری دکتۆرا‬
‫مەحموود بەرازانی کە خەڵکی هەولێرە‪،‬‬
‫دەگێڕێتەوە و دەڵێت‪« ،‬من لە ژمارەیەکی‬
‫زۆری کۆنفرانسەکان بەشداریم کردووە‬
‫و توانیم چەندین پەیوەندی نێودەوڵەتی‬
‫سەرنجڕاکێش دروست بکەم‪ .‬ئەمەش‬
‫خەونێکە!»‪.‬‬
‫ئەم دوو ئەکادیمیانەی عێراق‬
‫بەشداربووی بەرنامەیەکی دکتۆرای‬
‫ئەڵمانی – عێراقین لە زانکۆی ئێرالنگن –‬
‫نورینبێرگ‪ .‬ئەمەش بەشێکە لە «پرۆژەی‬
‫بەغدا – هەولێر ‪ -‬ئێرالنگن» (‪ )BEEP‬کە‬
‫لە الیەن دەزگای دادەوە کۆمەک دەکرێت‬
‫و لە چوارچێوەیدا لە ساڵی ‪ ٢٠٠٩‬دا‬
‫سەنتەری توێژینەوەی عێراق(‪ )CIS‬دامەزرا‪.‬‬
‫هاوبەشیی فەرمی لەگەڵ زانکۆی بەغداد‬
‫و زانکۆی موستەنسرییە لە بەغداد لەگەڵ‬

‫زانکۆی سەالحەدین لە هەولێر پێکهێنراوە‪.‬‬
‫ئەم پرۆژەیەش بەنیازە هاوکاری لەگەڵ‬
‫ئەواندا لە بەشی زانستی ئابووری ئەنجام‬
‫بدات و لە هەمان کاتدا هاوکاری هاوبەشیی‬
‫زانکۆیی لە بواری ئابووریدا بە هێز‬
‫بکات‪ .‬پرۆفیسۆری ئابووری ڕۆژهەاڵتی‬
‫ناوەڕاست شەفیق ئەلپ بەهادیر‪ ،‬کاتێک‬
‫بە ئۆتۆمبیلە فۆرد – مۆستانگەکەی بە‬
‫پێش قەاڵ مێژوویییەکەی نورینبێرگدا‬
‫لە شەقامە جەنجاڵەکانەوە تێپەڕدەبێت‪،‬‬
‫دەڵێت‪« :‬لە ساڵی ‪٢٠٠٤‬ەوە لە زانکۆی‬
‫ئێرالنگن کۆرسی زستانە پێشکەش دەکەین‬
‫بۆ مامۆستایانی زانکۆی عێراق‪ .‬لەسەر‬
‫ئەو پەیوەندییانە بەردەوام بووین کە‬
‫پیشتر هەبوون‪ .».‬ئینستیتووەکەی ئەو‬
‫سەر بە کۆلێژی فەلسەفەیە لە ئێرالنگن‪.‬‬
‫سەنتەری توێژینەوەی عێراقیش لە‬
‫ناوەندی ناوچەی پیشەسازییە لە نێوان‬
‫ئێرالنگن و نورینبێرگدا‪ .‬زانکۆکانی‬
‫هەر دوو شار یەکیان گرتووە و بوون‬
‫بە یەک زانکۆی دووالیەنە بە سی و‬
‫پێنج هەزار خوێندکارەوە‪ .‬دوای شاری‬
‫میونیخ‪ ،‬نورینبێرگ دووەم گەورەترین‬
‫شاری هەرێمی بایەرنە‪ .‬شاری ئێرالنگن‬
‫کە بەشێوەیەکی بەرچاو بچووکترە‪ ،‬وەک‬
‫سەنتەری گروپی تەکنۆلۆجیای کۆمپانیای‬
‫سیمێنس گرنگیەکی گەورەی هەیە‪ .‬ئا لێرەدا‬
‫زۆرێک لە خزمەتگوزارانی تەکنۆلۆجیای‬
‫کۆمپیوتەر و دەستپێکەرانی نوێ نیشتەجێ‬
‫بوون – سەنتەری توێژینەوەی عێراقیش‬
‫ڕاستوخۆ دراوسێی نزیکیانە‪.‬‬
‫دامـەزرێـنـەران و پـسـپـۆڕانی‬
‫ئـەکـادیـمی‬
‫سەنتەری توێژینەوەی عێراق نەک هەر‬
‫نووسینگەیەکە بۆ پسپۆڕی ئەکادیمی‬
‫عێراق و ئەڵمانیا‪ ،‬بەڵکو دامەزرێنەر و‬
‫کۆمپانیای پەیوەنداریشە‪ .‬بەهادیر دەڵێت‪،‬‬
‫«لە چوارچێوەی هاوکاریدا لە پرۆژەی‬
‫توێژینەوە پرد دروست دەبێت»‪ .‬پرۆفیسۆر‬
‫بەهادیر کە پسپۆڕی زانستی ئابوورییە و‬
‫بە ڕەگەز خەڵکی تورکیایە‪ ،‬پەیوەندییەکی‬
‫باشی لەگەڵ واڵتە عەرەبییەکاندا هەیە‪.‬‬
‫ئەو لەگەڵ هاوکارانی لە سەنتەری‬

‫توێژینەوەی عێراق‪ ،‬بۆ نموونە‪ ،‬پشتگیری‬
‫وەزارەتەکان و دامەزراوەکانی ئەڵمانیا‬
‫دەکەن‪ ،‬وەک کۆمەڵەی هاوکاری‬
‫نێودەوڵەتی‪ ،‬لە گەڕان بەدوای هاوبەشیی‬
‫هاوکار لە عێراقدا‪ .‬بەهادیر‪ ،‬پرۆفیسۆر‬
‫لە توێژینەوەی هەنووکەیی ڕۆژهەاڵت‪،‬‬
‫روونی دەکاتەوە و دەڵێت‪« ،‬ئامانجی ئێمە‬
‫دامەزراندنی دامەزراوەیەکی ڕاوێژکارییە‬
‫کە ماوەیەکی درێژخایەن لەسەر پێی خۆی‬
‫ڕابوەستێت‪ .».‬پرۆژەی ئەکادیمی لە نێوان‬
‫زانکۆکانی عێراق و ئەڵمانیادا‪ ،‬کە کار‬
‫لەسەر دامەزراندنی بەرنامەی خوێندنی‬
‫ماستەری دووالیەنە لە بەشی زانستی‬
‫ئابووری دەکات‪ ،‬خواستێکی گەورەی‬
‫پرۆفیسۆر بەهادیرە‪ .‬بۆ دامەزراندنی ئەم‬
‫سەنتەرەش‪ ،‬پسپۆڕی ئابووری پرۆفیسۆر‬
‫بەهادیر ماوەی خانەنیشینیەکەی سێ‬
‫ساڵ دواخست‪.‬‬
‫ئەوەی سەردانی نووسینگەی‬
‫پرۆفیسۆر بەهادیر دەکات‪ ،‬خورما‬
‫و پاقالوەی دەدرێتێ‪ ،‬بەردەوام لە‬
‫ژوورەکەی شیرینی ئامادەیە بۆ میوانەکان‬
‫وهاوکارەکانی‪ .‬کەش و هەوای کارکردن‬
‫لە ناو تیمە گەنج و دڵگەرمەکەیدا‬
‫هـودا الـسـەهـرەوەردی‬
‫دکـتـۆرنـامـە لـەسـەر چـاکـسـازی‬
‫سـیـسـتـەمـی بـانـک لـە عـێـراق‬

‫ژیـانی ئـارامـی کـامـپـی زانـکـۆ‬
‫لێرە مـرۆڤ هـەسـت بـەوە نـاکـات کـە‬
‫زانـکـۆی ئێرالنگن – نورینبێرگ دووهەم‬
‫گەورەترین زانکۆیە لە هەرێمی بایەرن‬

‫ئــەڵــمــانــیــا‬

‫ڕاپــۆڕت‬

‫زۆر دۆستانەیە‪ .‬لە سێ ساڵی یەکەمی‬
‫پرۆژەکەدا ژوور و ڕێرەوکانی سەنتەرەکە‬
‫پڕ بوون لە ژیان‪ .‬خوێندکاری زانکۆ‬
‫هاوبەشەکانی عێراقی وەک خوێندکاری‬
‫بورسوەرگر هاتبوون بۆ ئەڵمانیا‬
‫بەمەبەستی تەواوکردنی خوێندنی ماستەر‪.‬‬
‫لێرە‪ ،‬خوێندکار و خوێندکاری دکتۆرا‬
‫و توێژەری هەڵگری بڕوانامەی دکتۆرا‬
‫یەکتر دەناسن‪ ،‬گفتوگۆ لەسەر بابەتی‬
‫توێژنەوەکانیان دەکەن و پێکەوە لە‬
‫چێشتخانە گەورەکە خواردن ئامادە دەکەن‪.‬‬
‫ڕیکخەری پرۆژە نیلس شتاوخ دەڵێت‪،‬‬
‫«مەبەست ئەوەیە تەگەرەکان لەناو ببەین‬
‫و پەیوەندیدانان ئاسان بکەین»‪ .‬باشترین‬
‫نموونەش رێباز شێخانە کە ئەمڕۆ وەک‬
‫میوان ئامادەیە‪ .‬رێباز کە کوردە ساڵێک‬
‫وەک خوێندکاری ماستەر لە سەنتەری‬
‫توێژینەوەی عێراق بوو‪ .‬لە کاتی ئێستادا‬
‫ئەم گەنجە تەمەن بیست و هەشت ساڵە‬
‫بە خۆی مامۆستای زانکۆیە لە زانکۆی‬
‫سەالحەدین لە هەولێر و هاریکاری ئەو‬
‫هاوکارە ئەڵمانیانە دەکات کە لەوێ کار‬
‫دەکەن‪ .‬رێباز بەخۆشی دەڵێت‪« ،‬ئەوەی من‬
‫زۆر بەدڵم بوو لە ئەڵمانیا ئەو مامەڵەکردنە‬
‫کراوەیەیە لە نێوان مامۆستای زانکۆ و‬
‫خوێندکاراندا‪ .‬منیش ئێستا لە وانەکانمدا‬
‫هەمان مامەڵە لەگەڵ خوێندکارانم پەیڕەو‬
‫دەکەم‪ .‬ئەمەش بێگومان بۆ زۆربەی‬
‫خوێندکاران لە عێراق نامۆیە وهێشتا‬
‫لەسەری ڕانەهاتوون»‪.‬‬
‫کـۆرسـی پـراکـتـیـکـی نـوێ‬
‫بێگومان قوناغی دووەمی بەرنامەی‬
‫کۆمەکی دەزگای داد کە تیایدا زیاتر پشت‬
‫بە بودجەی الیەنی هاوبەش لە عێراق‬
‫دەبەستێت‪ ،‬دووچاری مەندییەک بووە‪.‬‬
‫پێوسیتە پارەی هاتوچۆ و کرێ لە الیەن‬
‫هاوکاری هاوبەشەوە دابین بکرێت‪ .‬لەو‬
‫کاتەوە ژوورەکانی سەنتەرەکەش بە بەتاڵی‬
‫ماونەتەوە‪ ،‬تا لە ساڵی خوێندنی ‪٢٠١٣‬‬

‫‪ ٢٠١٤ /‬خوێندکاری دکتۆرا و توێژەری‬
‫هەڵگری بڕوانامەی دکتۆرای نوێ دێن‪،‬‬
‫بەاڵم ئەمجار وەزارەتی خوێندنی بااڵ‬
‫و توێژینەوەی زانستی عێراق کۆمەکی‬
‫دارایی دەگرێتە ئەستۆ‪ .‬پرۆفیسۆر بەهادیر‬
‫و هاوکارانی لە یەک پێداویستییەوە‬
‫کارێکی باشیان کرد بەوەی سەنتەری‬
‫توێژینەوەی عێراقییان بە پرۆگرامە‬
‫دەوڵەمەنەکانی بورسی وەزارەتەکانی‬
‫خوێندنی بااڵ و توێژینەوەی زانستی‬
‫بۆ خوێندن لەدەرەوەی واڵت لە بەغداد‬
‫و هەولێر «بەستەوە»‪ .‬جگە لەمەش‪،‬‬
‫خزمەتگوزارییەکی زۆر نوێشیان داهێنا‪:‬‬
‫چەقی ئەو خزمەتگوزارییە لە کاتی ئێستادا‬
‫خوولن بۆ مامۆستای زانکۆ و کارمەندانی‬
‫کارگێڕی زانکۆکان کە لە لە زانکۆی‬
‫ئێرالنگن – نورینبێرگ بە بەرنامەیەک‬
‫بە پێی پێداویستیەکانیان بەڕێوەدەبرێن‪.‬‬
‫پرۆفیسۆر بەهادیر دەڵێت‪›‹ ،‬ئەم ورکشۆپە‬
‫یەک مانگییانە بە بەرنامەیەکی وەزارەتی‬
‫خوێندنی بااڵی عێراقەوە گرێ دراون و‬
‫زۆر کەسیش بەیەخی زۆری پێ دەدەن››‪.‬‬
‫خەرجی ئەم ورکشۆپانەش وەزارەتی‬
‫خوێندنی بااڵ و توێژینەوەی زانستی لە‬
‫بەغداد لە ئەستۆی گرتووە‪.‬‬
‫لەم خووالنەدا کارمەندانی پرۆژەکە‬
‫جەخت لە یەکەی خوێندنی پراکتیک‬
‫دەکەنەوە وەک هونەری پێشکەشکاری‪،‬‬
‫پەیوەندی فرەکولتووری‪ ،‬یان فێرکردنی‬
‫ئەلیکترۆنی‪ .‬بەشداربووان لە کاتی‬
‫سەردانی کۆمپانیاکان‪ ،‬بانکی ناوەندی‬
‫ئەوروپی و دامەزراوەکانی توێژینەوە‬
‫ئاشنایی لەگەڵ کەسانی پەیوەندیداری‬
‫گرنگ پەیدا دەکەن‪ .‬بەڕێوەبەری پرۆژە‬
‫پرۆفیسۆر بەهادیر جەخت لەوەش‬
‫دەکاتەوە‪« ،‬ئێمە تەنها کەسین لە ئەڵمانیا‬
‫کە شتی وەها پێشکەش بکەین‪ .‬حەز و‬
‫خواستی زۆر لەسەر ئەوە هەیە کە داخۆ‬
‫ئێمە دەتوانین مانگانە کۆرسێک پێشکەش‬
‫بکەین»‪.‬‬

‫«ئـامـانـجـمـان دامـەزراندنـی‬
‫دامـەزراوەیـەکـی ڕاوێــژاکـاریـیـە کـە‬
‫مـاوەیـەکـی درێـژخـایـەن لـەسـەر‬
‫پـێـی خـۆی ڕابـوەسـتـێـت»‬
‫شـەفـیـق ئـەلـپ بـەهـادیـر‬

‫زانـکـۆی‬
‫ئێرالنگن – نورینبێرگ‬

‫پـرۆژە‬

‫پـرۆژەی – بـەغـداد – هـەولـێـر – ئـێـرالنـگـن‬

‫(‪)BEEP‬‬

‫بـابـەت‬

‫سـەنـتـەری تـوێـژیـنـەوەی عـێـراق ‪-‬‬
‫تـۆڕی هـاوکـاری‬
‫زانـسـتـی و کـولـتـوری‬
‫(‪)CIS‬‬

‫هـاوبـەشــیـی ڕواڵـەتـی‬
‫ئـەڵـمـانـیـا‪:‬‬
‫زانـکـۆی فـریـدریـش – ئـەلـیـکـسـەنـدەر‬
‫ئـێـرالنـگـن – نـوریـنـبـێـرگ‬
‫نـاوەنـد و بـاشـووری عـێـراق‪:‬‬
‫زانـکـۆی بـەغـداد‬
‫زانـکـۆی مـوسـتـەنـسـریـيـە لـە بـەغـداد‬
‫هـەرێـمـی کـوردسـتـانـی – عـێـراق‪:‬‬
‫زانـکـۆی سـەالحـەدیـن ‪ -‬هـەولـێـر‬
‫هـاوکـاری تـری نـزیـک‬
‫نـاوەنـد و بـاشـووری عـێـراق‪:‬‬
‫زانـکـۆی بـەسـرە‬
‫زانـکـۆی دیـالـە‬
‫زانـکـۆی کـەرکـووک‬
‫زانـکـۆی کـەربـەال‬
‫لـە نـاوچـەی هـەرێـمـی کـوردسـتـانـی – عـێـراق‪:‬‬
‫زانـکـۆی سـلـێـمـانی‬
‫زانـکـۆی دهـۆک‬
‫کـەسـانی پـەیـوەنـدیـدار‬
‫پـرۆفـیـسۆر شـەفـیـق ئـەلـپ بـەهـادیـر‬
‫(بـەڕێـوبـەری پـرۆژەر)‬
‫نـیـلـز شـتـاوخ‪ ،‬هـەڵـگـری بـڕوانـامـەی ماسـتـەر‬
‫(رێـکـخـەری پرۆژە)‬
‫مـاڵـپـەڕ‬
‫‪www.cis.uni-erlangen.de‬‬

‫مـەحـمـوود م‪ .‬عـەلـی بـەرزانـی‬
‫بـەتـایـبـەت ئـاڕاسـتـەی نـێـودەوڵـەتی‬
‫بـەرنـامـەی دکـتـۆرای زۆر پـێ بـاشـە‬

‫شـەفـیـق ئـەلـپ بـەهـادیـر‬
‫سـێ سـاڵ مـاوەی خـانـەنـیـشـیـنـیـیـەکـەی‬
‫دواخـسـت بـۆ ئـەوەی سـەنـتـەری‬
‫تـوێـژیـنـەوەی عــێـراق دابـمەزرێـنـێـت‬

‫نـیـلـز شـتـاوخ بـەرنـامـەی پـرۆژەی –‬
‫بـەغـدا – هـەولـێـر – ئـێـرالنـگـن لـەگـەڵ‬
‫زانـکۆ هـاوبـەشـەکـان رێـکـدەخـات‬

‫ئــەڵــمــانــیــا‬

‫ڕاپــۆڕت‬

‫پـالنـدانـەری شـار بـۆ‬
‫واڵتـێـک لـە قـونـاغـی ئـاوادانـکـردنـەوەدا‬
‫زانــکــۆی تــەکــنــیــکــی دۆرتــمــونــد لــەگــەڵ زانــکــۆی دهــۆک بــەتــایــبــەت پــەیــڕە و وپــرۆگــرامــی‬
‫خــوێــنــدن بــۆ بــەشــی پــالنــدانــی شــوێــن و شــار دادەنــێــت‬
‫ئاری سەعدوون سەرسامە بە ئەڵمانیا‪.‬‬
‫خوێندکاری بەکالۆریۆس ئاری تەمەن‬
‫بیست و دوو ساڵ دەڵێت‪« ،‬وەک ئەوە‬
‫وابێت‪ ،‬هەموو شتێک لێرە پالنی بۆ دانراوەو‬
‫رێکخراوە‪ .‬ئەمەش بە بڕوای من زۆر جوانە‪.‬‬
‫بۆ نموونە هاتوچۆ‪ ،‬هەمووی بەشێویەکی‬
‫نایاب رێکخراوە»‪ .‬ئاڤان دەلۆش هەروەها‬
‫زۆربەی ئەوەی لە ئەڵمانیا فێری دەبێت دواتر‬
‫لە واڵتەکەی جێبەجێ بکات‪ .‬هەر دووکیان‬
‫خەڵکی ناوچە کورد نیشینەکەی باکووری‬
‫عێراقن و ئەڵمانیەکی زۆر باش فێر بوون و لە‬
‫ساڵی ‪ ٢٠١٠‬ەوە لە زانکۆی تەنکنیکی دۆرتموند‬
‫دەخوێنن‪ .‬هەر دووکیان لە‪.‬‬
‫پێشڕەوەکانی ئەو خوێندنەی بەکالۆریۆس‬
‫ئەڵمانی – عێراقیەن کە لە الیەن کۆلێژی‬
‫پالندانانی شوێن و شار لە زانکۆی تەکنیکی‬
‫دۆرتموند لەگەڵ دەستەخوشکەکانی زانکۆی‬
‫بەغدا و زانکۆی دیالە و زانکۆی دهۆک و‬
‫زانکۆی موسل دایمەزراند‪ .‬لە ورک شۆپی‬
‫هاوبەشدا پرۆفیسۆر کریستا رایشەر و‬
‫پرۆفیسۆر ئاینهاردت شمیدت – کالەرت‬
‫هەروەها هاوکارانیان دکتۆر حەسەن سینەملی‬
‫ئۆغلو لە زانکۆی تەکنیکی دۆرتموند لەگەل‬
‫هاوکارانیان لە زانکۆکانی عێراق پەێرەو و‬
‫پرۆگرامی خوێندن دادەنێن بە تایبەت بۆ‬
‫بەشی پالندانی شوێن و شار و پڕ بە پێست‬
‫بە پێی پێداویستیکانی واڵتێک کە لە قۆناغی‬
‫ئاوادانکردنەوەدا بێت‪ .‬ئەوەی لێرە وەک بابەت‬
‫دەگوترێتەوەستراتیجیەتیچارەسەرکردنی‬
‫ملمالنی و بابەتی ئیدارەکردن و هەڵسوڕانی‬
‫ئاو و دانانی کۆنسێپتی داراییکردنە‪ .‬پرۆفیسۆر‬
‫کریستا رایشەر‪ ،‬ئەندازیاری تەالرسازی و‬
‫پالندانانی شار و شوێن‪ ،‬جەخت لەوە دەکات‪،‬‬
‫«دوای ئەو هەموو رووخان و وێرانکاریەی‬
‫جەنگ بەدوای خۆی بەجێی هێشتوە و‬
‫ڕاگواستنی زۆری لە باکووری عێراقەوە‪،‬‬
‫واڵت ئێستا زۆر پێوستی بە خەڵکی ئەکادیمی‬
‫شارەزا هەیە کە هۆشیاریان بۆ کواڵیتی پالندان‬
‫و بەردەوامی هەبێت»‪ .‬بۆ خۆێشی پرۆسەی‬
‫ئاوادانکردنەوەی شارەکانی ئەڵمانیامان‬
‫دەخاتەوە بیر دوای شەڕی جیهانی دووهەم‪.‬‬
‫«ئێمە لەم خوێندنە دەمانەوێت ئەوە پیشان‬
‫بدەین کە کاتی خۆی چی هەڵەیەک کرا و‬
‫پالندانەری شوێن و شار چیی لێوە فێر بوو»‪.‬‬
‫بۆ پالندانەرانی ئایندە دۆرتموند‪ ،‬کە‬
‫پێشووتر گەورەترین شاری پێشەسازی بوو‪،‬‬

‫شارێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە‪ .‬دۆرتموند بە‬
‫پێنج سەت و هەشتا هەزار هاواڵتیەوە‪ ،‬کە‬
‫زۆرترین دانیشتوانی هەیە لە ناوچەی رور‪،‬‬
‫سەنتەری پێشەسازی خەلووز و پۆاڵ بوو‬
‫لە ئەڵمانیا‪ .‬تەنها لە دۆرتموند یەک دەرزەن‬
‫زیاتر کانگەی خەلووزی لێ بوو‪ ،‬دواترین‬
‫کانگەکانیش لە کۆتایی هەشتاکانی سەدەی‬
‫ڕابرودوودا کارەکانیان ڕاگرت‪ .‬لەو کاتەوە‬
‫ناوچەی رور‪ ،‬وەک ئەم ناوچەیە ناوی لێ‬
‫دەنرێت‪ ،‬گۆڕانکاریەکی بەخۆە بینی‪ :‬لە کاتێکدا‬
‫بەر لە سی ساڵ لوولەی دووکەڵکێشەکان‬
‫دوکەڵیان لێوە هەڵدەستا‪ ،‬ئەمڕۆ خزمەتگوزاری‬
‫تەکنۆلۆجیای کۆمپیوتەر رووی لە ناوچەکە‬
‫کردووە و کۆمپانیاکانی کاروباری تامین و‬
‫ئابووری دارایی لەوێ نیشتەجێ بوون‪.‬‬
‫زانکۆی تەکنیکی دۆرتموند بە تایبەتی‬
‫خوێندنی بەشی زانستە سرووشتیەکان‬
‫وزانستی ئەندازیاری پێشکەش دەکات ؛‬
‫تەنانەت خوێندنی پەروەدەی مامۆستاش‬
‫نەرتیتێکی دوور و درێژی هەیە‪ .‬کۆلێژی‬
‫پالندانای شوێن و شار – کە یەکێکیە لە‬
‫گەورەترین دامەزراوەکان بۆ پالندانەران لە‬
‫ئەوروپا – بایەخێکی زۆر دەدات بە ئاڕاستەی‬
‫پسپۆڕی و پراکتیکی‪ .‬لە گروپی بچووک‬
‫بچووکدا خوێندکاران‪ ،‬وەک ئاڤان دەلۆ‪ ،‬دیراسە‬
‫لەسەر ئەوە دەکەن کە ئایا چۆن بۆ کۆمەڵە‬

‫ئـاینـهارد شـمـیدت – کـالـەرت تینوگوڕەوە‬
‫خۆی تەرخان دەکات لەگەڵ کریستا رایشەر و‬
‫حەسەن سینەملی ئۆغلو لە تیمەکەی پرۆژەی‬
‫زانکۆی تەکنیکی دۆرتموند‬

‫شارێک پالن دانرا و نەخشەکێشی پالندانان‬
‫چ کاریگەریەکی لەسەر ژیانی خەڵکی ئەوێ‬
‫لێ دەکەوێتەوە‪ .‬ئاڤانی خەڵکی کوردستان‬
‫و تەمەن بیست و دوو ساڵ دەڵێت‪« ،‬ئێمە‬
‫چەند جارێک سەردانمان ئەنجامدا بۆ گەڕەکی‬
‫شارەکان و پرسیارمان لە دانیشتوانی ئەو‬
‫گەڕەکانە کردوە و بیرۆکەمان کۆ کردۆتەوە‬
‫کە چی باشترە بکرێت»‪ .‬ئەو هاوکاریە چڕە‬
‫لەگەڵ خوێندکارانی ئەڵمانیا زۆر یارمەتی ئەوی‬
‫داوە لە خوێندنەکەیدا‪« .‬من ئاگادارم چۆن‬
‫هاوخوێندکارانی ئەڵمانیا دەچنە سەر کارەکە‬
‫و چۆن کار دەکەن و بە چی ئاڕاستەیەک بیر‬
‫دەکەنەوە»‪.‬‬
‫کـۆمـەڵـێـکـی گـشـتـگـیـر لـە بـابـەت‬
‫مامەڵەکردن لەگەڵ شارە مێژوویەکان‪،‬‬
‫گرەوی گٶڕینی کەشو هەوا‪ ،‬پەرەسەندنی‬
‫ناوچەکان و پەیوەندی نێوان شار و الدێ‪ ،‬ئەم‬
‫بابەتانە سەنتەری پرۆژەی هاوکارین لەگەڵ‬
‫دەستەخوشکەکانی عێراقدا‪ ،‬کە کورتکراوەکەی‬
‫(‪ )Pliq‬ە (پەروەردەی پالندانان بۆ عێراق)‪.‬‬
‫ئەم خوێندنی بەکالۆریۆسە لە بنەڕەتدا وەک‬
‫پرۆژەیەکی مۆدێل دانرا بوو‪ .‬ئامانجی درێژ‬
‫خایەنی ئەو دەستەخوشکیە ستراتیجیە‬
‫ئەکادیمیە کە لە ساڵی ‪ ٢٠٠٩‬دا رێککەوتنی‬
‫لەسەر واژوو کرا بە خۆی دامەزراندنی‬
‫زانکۆیەکی ئەڵمانی – عێراقی بوو لە عێراق‪.‬‬
‫دەبوایە ئەو بەشی خوێندنە کە لە زانکۆی‬
‫تەکنیکی دۆرتموند دامەزراوە بگواسترێتەوە‬
‫بۆ ئەوێش‪ .‬ڕاگری کۆلێژ کریستا رایشەر‬
‫بۆی دەردەکەوێت‪« ،‬ئەم خشتەیە نەدەکرا‬
‫بگۆڕدرێت»‪ .‬لەبەر ئەم هۆیە پرۆژەی‬
‫هاوکاری لەگەڵ دەستەخوشەکەکانی عێراق‬
‫بە شێوەیەکی تر ئەنجام دەدرێت‪ .‬ڕێکخەری‬
‫پرۆژە حەسەن سینەملی ئۆغلو‪ ،‬کە بە خۆی‬
‫بە ڕەگەز کوردە و لە تورکیا گەورە بووە بە‬
‫دڵگەرمیەوە مشوری یانزە خوێندکار دەخوات‬
‫کە لە ساڵی ‪ ٢٠١٠‬دا هاتوون بۆ ئەڵمانیا‪،‬‬
‫روونی دەکاتەوە و دەڵێت‪« ،‬ئێمە بە دوو هێڵی‬
‫ئاسنی دەڕۆین»‪ .‬دوای کۆرسێکی زمانی‬
‫ئەڵمانی چڕوپڕ زۆربەیان لە کاتی ئێستادا لە‬
‫وەرزی سێهەمیان دەخوێنن‪ .‬جیاواز لەوەی‬
‫لە بنەڕەتدا پالنی بۆ دانرا بوو‪ ،‬ئێستا هەموو‬
‫خوێندکاران بەشداری دەکەن لە خوێندنی‬
‫کۆلێژدا‪ .‬دەستەخوشەکانی پرۆژەکە وەک‬
‫بابەتێکی تازە لە وەزری زستانی ‪ ٢٠١٢‬دا‬

‫تـەکـنـۆلـۆجـیـا لـە فـۆکـوسـدا‬
‫زانـکـۆی تـەکـنـیـکی دۆرتـمـونـد بـە‬
‫تـایـبـەتی پـێـشکـەشـی خـوێـنـدنی زانـسـتـە‬
‫سـرووشـتـیـەکـان و ئـەنـدازیـاری دەکـات‬

‫کـریـسـتـا رایـشـەر بـایـەخ دەداتـە‬
‫خـوێـنـدنـی نـزیک لـە بـواری پـراکـتـیـکەوە‬
‫– هـەر ئـەمـەشـە واڵتـێـک لـە قـۆنـاغـی‬
‫ئـاوادانـکـردنـەوەدا پـێـویـسـتـی پـێـیـەتـی‬

‫حـەسـەن سـیـنـەمـلـی ئـۆغـلـو زۆر‬
‫جـار سـەردانـی دهـۆک دەکـات کـە تیایدا‬
‫یـەکـەم بـەشی خـوێـنـدنی پـالنـدانـان بـۆ‬
‫شـوێـن و شـار لـە عـێـراق دادەمەزرێـت‬

‫‪١١5 - ١١4‬‬

‫دۆرتــمــونــد‬

‫«نـاوەرۆکـی خـوێـنـدەکـە‬
‫ئـێـمـە لـەگـەڵ هـاوکـارانـمـان لـە‬
‫عـێـراق دایـدەنـێـن»‬
‫حـەسـەن سـیـنـەمـلـی ئـۆغـلـو‬

‫پـرۆژە‬

‫پـەروەردەی پـالنـدانـان بـۆ عـێـراق‬

‫(‪)pliq‬‬

‫بـابـەت‬

‫دامـەزرانـدنـی خـوێـنـدنـی بـەکـالـۆریـۆس‪ ،‬بـەشـی‬
‫«پـالنـدانـان بـۆ شـارو نـاوچـە»‬
‫دەسـتەخـوشـک‬
‫ئـەڵـمـانـیـا‪:‬‬
‫زانـکـۆی تـەکـنـیکی دۆرتـمـونـد‬
‫نـاوەنـد و بـاشـووری عـێـراق‪:‬‬
‫زانـکـۆی بـەغـدا‬
‫زانـکـۆی دیـالـە‬
‫زانـکـۆی موسل‬
‫هـەرێـمـی کـوردسـتـانـی – عـێـراق‪:‬‬
‫زانـکـۆی دهـۆک‬
‫کـەسـانی پـەیـوەنـدیـدار‬
‫پـرۆفـیـسۆر دکـتـۆر ئـەنـدازیـار کـریـسـتـا رایـشـەر‬
‫(بـەڕێـوبـەری پـرۆژەر)‬
‫دکـتـۆر حـەسـەن سـیـنـەمـلـی ئـۆغـلـو‬
‫(رێـکـخـەری پـرۆژە)‬
‫مـاڵـپـەڕ‬
‫‪www.raumplanung.tu-dortmund.de/‬‬
‫‪ispc/pliq/‬‬

‫بەشێکی نوێیان لە زانکۆی دهۆکدا کردەوە‬
‫کە خوێندن تیایدا بە زمانی ئینگلیزیە و‬
‫دوای شەش وەرزیش خوێندکاران سەردانی‬
‫ئەڵمانیا ئەنجام دەدەن‪ .‬دکتۆر سینەملی ئۆغلو‬
‫دەڵێت‪›‹ ،‬ئەم ئەزموونە نوێیە تازە دەستی‬
‫پێکردووە‪ ،‬بەاڵم پێویستی بە کاتە››‪ .‬سااڵنی‬
‫درێژی جەنگ و چەوساندنەوە ئاسەواری‬
‫خۆی بە جێ هێشتوە‪ .‬کە بتوانی دەقی بابەتی‬
‫بخوێنیتەوە و تێبگەیت و بیڵێتەوە‪ ،‬ئەم کارێکی‬
‫سەختە بۆ زۆربەی بەشداربووانی ئەم بەشە‬
‫کە بنەمای زانستیان الوازە‪ .‬سینەملی ئۆغلو‬
‫جەخت لەوە دەکات‪« ،‬ئێمە بە بەردەوامی‬
‫ڕەچاوی گونجاندنی پەیڕەوی خوێندن‬
‫دەکەین‪ ،‬بەاڵم کەمترین ئاستی ستاندارد‬
‫خۆ دەبێ بەدی بکرێت»‪ .‬ستافی پسپۆڕ‬
‫و بەتینوگوڕ لە مامۆستایانی زانکۆی بۆ‬
‫سینەملی ئۆغلو کلیلی سەرکەوتنن‪ .‬لە درێژە‬
‫گوتەکانی دەڵێت‪« ،‬ناوەرۆکی خوێندەکە ئێمە‬
‫لەگەڵ هاوکارانمان لە عێراق دایدەڕێژین و‬
‫هەردوو الیەن بە تەریبی یەک بەدوای یەک‬
‫مامۆستا پێدەگەێێنین – ئەمەش لە مەودایەکی‬
‫درێژخایەندا دەستەخوشکان بە خۆیان‬
‫دەیگرنە ئەستۆ»‪.‬‬
‫ڕاهـێـنـانی پـراکـتـیـکـی لـە عـێـراق‬
‫ڕاستی ئەوەی کە قۆناغی سەرەتا بۆ‬
‫بەشداربووان چەند قورس بوو‪ ،‬ئەمە‬
‫بە بۆچوونی بەرپرسانی پرۆژەکە هیچ‬
‫گومانی تێادا نییە‪ .‬کریستا رایشەر بۆی‬
‫دەردەکەوێت‪« ،‬مامەڵەکردن و ڕاهاتن لەسەر‬
‫ژیانی ڕۆژانە بۆ ئەو گروپە خوێندکارەی‬

‫عێراق زۆر لەوە سەخترە کە بیرم لێ‬
‫دەکردەوە»‪ .‬تەنانەت خۆلەگرەونانە بابەتیەکان‬
‫زۆر گەورەن‪« .‬مەوادی خوێندن پێویستیان بە‬
‫زانینی زاراوەی تایبەتە‪ ،‬بێگومان تا ڕادەیەک‬
‫کەموکورتی هەیە»‪ .‬ساڵی جارێک خوێندکاران‬
‫بۆ ماوەی چەند هەفتەیەک سەردانی عێراق‬
‫ئەنجام دەدەن‪ .‬لەوەێش ئەوەی فێری بوونە‬
‫لە پراکتیزەکردنێکی چەند هەفتەییدا دەخرێتە‬
‫بواری جێبەجێ کردن لە وەزارەتکان و‬
‫بەڕێوەبەرایەتیەکان‪ .‬بەم شێوەیەش ئەم‬
‫خوێندکارە گەنجانە لە پەیوەندیەکی توندوتۆڵ‬
‫دەمێننەوە لەگەڵ واڵتەکەیان و ئاشنایی لەگەڵ‬
‫ستروکتورەکانی ئەویش پەیدا دەکەن‪.‬‬
‫ئەگەر هەموو شتێک بە باشی بڕوا‪،‬‬
‫ئاریا سەعدوون‪ ،‬کە خەڵکی دەوروبەری‬
‫دهۆکە‪ ،‬حەز دەکات خوێندنی ماستەریش‬
‫لە ئەڵمانیا تەواو بکات‪« .‬بەاڵم سەرەتا‬
‫دەبێت خوێندنی بەکالۆریۆسەکەم بە‬
‫سەرکەوتووی تەواو بکەم»‪ .‬هەرچەندە‬
‫ئەڵمانی بە باشی قسە دەکات‪ ،‬بەاڵم بۆ ئەو‬
‫زمان گەورەترین خۆلەگرەونانە‪« .‬کێشەی‬
‫من زاراوە بابەتیەکانن»‪ .‬پێش هەموو شتێک‬
‫هاوخوێندکارانی لەم بارەوە یارمەتی دەدەن‪.‬‬
‫ئاریا دەڵێت‪« ،‬ئەوان دەبینن کە چەند قورسە‬
‫بۆ ئێمە فریا بکەوین وئەوان پشتگیریمان‬
‫لێ دەکەن‪ .‬بۆ نموونە کاتێک کە دەبێت‬
‫توێژینەوەیەک بنووسم‪ ،‬هاوڕێانی گروپەکەم‬
‫یارمەتیم دەدەن لە دەربڕین و لەکۆتاییدا‬
‫هەموو دەقەکەم دووبارە دەخوێننەوە و‬
‫دەستکاری زمانەکەی دەکەن‪ .‬بەڕاستی من‬
‫چاوەڕوانی ئەمەم نەدەکرد!»‪.‬‬

‫زانـکـۆی تـەکـنـیـکـی‬
‫دۆرتـمـونـد‬

‫ئـەڵـمـانـیـا‬

‫چـاوپـێـکـەوتـن‬

‫«پـێـویـسـتـە بـە ئـاڕاسـتـەیـەکـی‬
‫نـوێـدا بـیـر بـکـەیـنـەوە»‬

‫جـەنـابی دکـتـور بـلـومـباخ‪ ،‬بـە بـۆچـوونـی ئــێوە‬
‫ئـەنجـامەکـانی هـاوبـەشـیـی سـتـراتـیـجـی و ئـەکـادیـمی‬
‫لـەگـەڵ عێـراقـدا چـیـن بـە بـۆچـوونی ئـێـوە تـا ئـێـسـتـا‬
‫چـیـن؟‬
‫دکـتـور بـلـومـبـاخ‪ :‬پرۆگرامی هاوبەشی لە ساڵی ‪٢٠٠٩‬دا بە‬
‫نیشانەیەکی سیاسی گەورەوە دەستی پێ کرد‪ ،‬بەاڵم دواتر گۆڕا‬
‫بۆشیوازێکی قورسی هاوکاری لە ژیانی ڕۆژانەدا‪ .‬لەبەر‬
‫ڕۆشنایی ئەوەدا دەتوانین بڵێین بەگشتی هەندێک شتمان بە‬
‫دەست هێناوە‪ .‬ئێمە مۆدێلی هاوبەشیی نێودەوڵەتیمان بەدی هێنا‬
‫و بورسمان بۆ زۆر گەنج دابین کرد و بەشێکیشیان لە بەرنامەی‬
‫هاوکاری دارایی هاوبەش سوودمەند بوون‪ .‬لەو هەلومەرجەشدا‬
‫ کە بۆ ئێمە هێندە قورسیش نەبوو‪ -‬شتی باشمان بەدست‬‫هێناوە‪ .‬بەاڵم لەگەڵ ئەوەشدا زۆربەی ئەوەی ئێمە و بەشێکی‬
‫زۆر لە زانکۆ هاوبەشەکان وەک ئامانج لەبەرچاومان گرتبوو‪،‬‬
‫هێشتا نەهاتووەتە دی‪.‬‬
‫تـا ڕادەیـەک لـەگـەڵ هـاوبـەشـانـی عـێـراق لـەســەر‬
‫ئـامـانـجـەکـانی ئـەم هـاوکـاریـيـە ڕێـکـکـەوتـوون؟‬
‫ئـایـا هـەر دووالیـەن هـەمـان شـتـیـان دەوێـت؟‬

‫دکـتـۆر هـێـلـمـوت بـلـومـبـاخ‪ ،‬ســەرۆکــی‬
‫بـەشـی پـرۆگـرامـی بـاشـوور لـە دەزگـای داد‬
‫دەربـارەی سـەرکـەوتـن و کـۆسـپـەکـان لـە‬
‫هـاوکـاری نـێـوان ئـەڵـمـانـیـا و عـێـراقـدا‬

‫چـاوپـێـکـەوتـن‪ :‬جـانـێـت شـایـان وێـنـە‪ :‬یـۆنـاس راتـەرمـان‬

‫دکـتـور بـلـومـبـاخ‪ :‬کاتێک لەگەڵ خوێندکارانی بورسوەرگر‪ ،‬کە‬
‫ئەگەر بۆم هەبێت ناوی هابەشیان لێ بنێم‪ ،‬قسە دەکەم‪ ،‬ئەوا‬
‫مەسەلەکە روون و ئاشکرایە‪ :‬ئەوان خوێندنێکی باش و هەلی‬
‫کاری باشیان دەوێت و خوازیارن جیهانێکی نوێ بەڕووی‬
‫خۆیاندا بکەنەوە‪ .‬ئەمەش هاوتەریبە لەگەڵ ئامانجەکانی‬
‫ئێمە‪ .‬کاتێک لەگەڵ هاوبەشان لە زانکۆکاندا دەدوێم‪ ،‬لەوێش‬
‫سەرنجی هاوشێوە هەیە‪ :‬ئەوان دەیانەوێت چاکسازی لە توانای‬
‫زانکۆکانیاندا ئەنجام بدەن‪ ،‬پرۆگرامی خوێندنی مۆدێرن دابڕێژن‬
‫و خۆیان بە تۆڕە نێودەوڵەتییەکانەوە ببەستنەوە‪ .‬کاتێک‬
‫مرۆڤ لەگەڵ فەرمانگەکانی هەرێمی کوردستان قسە دەکات‪،‬‬
‫بیروبۆچوونی جیاواز هە بە بەراورد لەگەڵ وەزارەتەکان لە‬
‫بەغداد‪ .‬دروستکردنی بناغەی متمانە لەگەڵ هاوبەشانی الیەنی‬
‫عێراق پێویستی بە ڕەنج و کاتی زۆر سەردانی بەردەوامە تا‬
‫بتوانین ئامانجی دەزگای داد بگەیەنین و ڕوونی بکەیەنەوە ئێمە‬
‫چ ڕێکخراوەیەکین‪ .‬ئەمەش تا ڕادیەک بە باشی بەڕێوە چووە‪،‬‬
‫بەاڵم بە هەوڵ و کۆششی زۆرەوە‪ ،‬تەنانەت لەالیەن هەریدیەوە‬
‫کە بەڕێوبەری هۆبەی عێراقە لە دەزگای داد‪ .‬بە داخەوە‬
‫هاوبەشان زۆرجار دەگۆڕان و ئێدی ئاسان نەبوو بەدوای‬
‫ئامانجە دیاریکراوەکان بکەوین‪.‬‬

‫اڵپـەڕە‬

‫کـولـتـوورەکـانی پـشـتـگـیریـکـردن جـیـاوازن – لە عـێـراق‬
‫زیـاتر بـیرکـردنـەوە پـشـک زاڵـە و لـە ئـەڵـمـانـیـا‬
‫ئـاڕاسـتـە بـەرەو کـواڵـیـتـی‪ ،‬ئـایـا ئـەمـە کـێـشـەیـە؟‬
‫دکـتـور بـلـومـبـاخ‪ :‬لە عێراق گوشارەکە لەوە گەورەترە تا‬
‫بتوانرێت لە ماوەیەکی تا دەکرێت کورتدا شیاندنی ئەکادیمی‬
‫بۆ ژمارەیەکی تا دەکرێت زۆر لە خەڵکی دابین بکرێت‪ .‬ئێمە‬
‫لە دەزگای داد لە ڕێگای هاوکارییەوە بێگومان لە پرۆسەیەکی‬
‫بیرکردنەوەدا گەیشتینە ئەوەی ۆن بەرنامەی پەرەپێدان لە‬
‫ناوچە کێشەدارەکاندا لەگەڵ پێداویستیکانی نایاببوون و ئاستی‬
‫کواڵیتی ستانداردی نێودەوڵەتیدا گرێ بدەین‪ .‬بە بڕوای من‪،‬‬
‫ئێمە دەبێت بیرکردنەوەمان بگۆڕین‪ .‬زانکۆکانی هاوبەش‬
‫دەتوانن متمانەیان هەبێت کە ئێمە کاندیدە زۆر باشەکانی ئاستی‬
‫ستانداری جیهانییان بۆ دەنێرین‪ .‬بەاڵم ئەگەر لە بەرنامەکاندا‬
‫مەبەست بورس بێت لە ناوچە کێشەدارەکانەوە کە لەبەر چەند‬
‫هۆکارێکی جۆراوجۆر لە خوێندن دوادەکەون‪ ،‬ئەوسا مرۆڤ‬
‫دەتوانێت بڵێت‪ :‬ئێمە ئەو کاندیدانە هەڵدەبژێرین کە بە الی‬
‫کەمەوە پێشبینی باشیان لێ دەکرێت و توانای ئەوەیان هەبێت‬
‫بەسەرکەوتوویی خوێندن تەواو بکەن‪ .‬ئەمەش لە دیدو تێڕوانینی‬
‫سیاسەتی پەرەپێدان و لەسەر ئاستی ئیدارەکردنی کێشەکاندا‬
‫ئامانجێکی بایەخدارە‪ .‬پێویستە لە داهاتوودا بۆ زانکۆکانی‬
‫ئەڵمانیاش روونتری بکەینەوە کە گرووپی جیاواز هەیە‪ .‬ئێمە‬
‫نابێت خوازیارانی بورس لە ناوچە کێشەدارەکان بەهەمان پێوەر‬
‫هەڵبسەنگێنین وەک ئەوانی تر کە لە سەرانسەری جیهاندا لە‬
‫پرۆسەیەکی پەسەندکراوی هەڵبژاردندا وەک باشترین خوێندکار‬
‫دەردەکەون‪ .‬ئێمە دەبێت بۆ واڵتانی کێشەدار جۆرێکی تر‬
‫پرۆگرام دابڕێژین کە لە مەرجی ترەوە سەرچاوە بگرێت – و‬
‫لە ئەڵمانیاش بەهەمان شێوە پێویستی بە مەرجی تر هەبێت‪:‬‬
‫واتە‪ ،‬کاتێکی زۆر بۆ ئامادەباشی‪ ،‬کۆرسی زمانی زیاتر و هێدی‬
‫هێدی پێشاندانی کاری توێژینەوەی ئەکادیمی‪ .‬بێگومان ئەمەش‬
‫بێ پارەی پێویست ناکرێت‪ .‬ئێمە دەبێت بە ئاڕاستەیەکی نوێ بیر‬
‫بکەینەوە – بە ئاڕاستەی خێرایی جۆراوجۆر‪ ،‬ئاستی جیاواز و‬
‫ئامانجی گەورەی جیاوز‪.‬‬
‫دەزگـای لـە قـۆنـاغـی دووەمـی هـاوبـەشـی زانـکـۆکـانـدا‬
‫کـۆمـەکـی دارایـی ڕاگـرت‪ .‬ئـەمـەش بـوو بـە مـایەی‬
‫وەسـتـانـی بـەشـێـک لە کـارەکـان‪ .‬هـۆکـاری ئـەم بـڕیـارە‬
‫چـی بـوو؟‬
‫دکـتـور بـلـومـبـاخ‪ :‬ئێمە ئاگاداری ئەوە بووین کە هەندێک‬

‫‪117 – 116‬‬

‫یاداشتی تایبەت ڕەچاو کران‪ .‬عێراق واڵتێکە سەرچاوەی هەیە‪،‬‬
‫بەاڵم جاروبار پێی ناکرێت بە گوێرەی ویستی سیاسی روونکراو‬
‫بەکاری بهێنێت‪ .‬ئێمە پێمان ناکرێت ئەم کێشەیە بەوە چارەسەر‬
‫بکەین کە بەردەوام یەکالیەنە بودجە تەرخان بکەین‪ .‬پێداگرتن‬
‫لەسەر پرسی دابینکردنی بودجەی هاوبەش بە بۆچوونی ئێمە‬
‫گرنگە بۆ ئەوەی هاوبەشی لە هاوکاریدا مسۆگەر بکەین‪ .‬جگە‬
‫لەمەش‪ ،‬بەشێکی کاری پرۆژە هەوڵدانە بۆ دۆزینەوەی مامەڵەی‬
‫هاوسەنگ لەگەڵ یەکتردا‪ .‬دواجار ئەوەش بە پارە دەکرێت‪.‬‬
‫ئـێ بـاشـە ئـێـسـتـا ئـەو هـاوکـاریـیـە لـەگـەڵ ئـەو شـەش‬
‫زانـکـۆ هـاوبـەشـەدا بـە چـی دەگـات؟‬
‫دکـتـور بـلـومـبـاخ‪ :‬پشتگیری و کۆمەک تا کۆتایی ساڵی ‪٢٠١٤‬‬
‫بەردەوام دەبێت‪ .‬دوای ئەوە ئەگەر پێویست بێت‪ ،‬ئەوان دەتوانن‬
‫سەرلەنوێ داخوازی پێشکەش بکەن‪ ،‬بەاڵم بێگومان بەپێی‬
‫مەرجی نوێ‪ .‬لە هەمان کاتدا دەزگای داد دەرگای پرۆگرامی بۆ‬
‫بابەت و دامەزراوەی نوێ دەکاتەوە‪ .‬لە سەرەتای ساڵی ‪٢٠١٤‬دا‬
‫پرۆژەی تر دەخرێنە بەرنامەی کۆمەککردنەوە‪ .‬بەم شێوەیەش‬
‫لەالیەکەوە بەردەوامبوون مسۆگەر دەکەین‪ ،‬بەاڵم خەمی‬
‫بەردەوامبوونی پەرەپێدانیش دەخۆین‪ .‬هاوبەشانی عێراقیش‬
‫دەتوانن شێوازی ئەم هاوکارییە لەگەڵ ئێمەدا دابڕێژن بەوەی بە‬
‫بابەت و بە پارە خۆیان تەرخان بکەن و خەمخۆر بن‪.‬‬
‫بـەشـێـوەیـەکـی تـایـبـەت کـام لـەو هـاوبـەشـیـیـانـە‬
‫مـایـەی سـەرسـامـی ئـێـوە بـووە؟‬
‫دکـتـور بـلـومـبـاخ‪ :‬لە خودی پرۆژەکان زیاتر‪ ،‬من بە خەڵکەکە‬
‫سەرسام بووم‪ ،‬بە خۆتەرخانکردنی خەمخۆرانە و بەهێزیان‪ .‬لە‬
‫هەندێک لە بەرنامەکانی هاوبەشیدا‪ ،‬ئەو ئەکادیمیانەی‬
‫بەڕەچەڵەک بیانین‪ ،‬رۆڵێکی گرنگ دەگێڕن‪ .‬ئەمەش بۆ من کارێکی‬
‫زۆر مەزنە‪ .‬ئەوەش دەبینم کە خوێندکارانی عێراقی چۆن بە‬
‫هەستی تینوێتی بۆ زانستەوە زانیارییەکان وەردەگرن و بە جۆش‬
‫و گوڕەوە و بەباشی پەرە بە خۆیان دەدەن‪.‬‬
‫بـە کـامـە ئـەنـجـامـی کـاری خـۆتـەرخـانـکـردنـی دەزگـای‬
‫داد لـە عـێـراق رازی دەبـوون؟‬
‫دکـتـور بـلـومـبـاخ‪ :‬ئێمە نامانەوێت ئەگەری ئەنجامە‬
‫کۆتایییەکان دەستنیشان بکەین‪ .‬عێراق لە سااڵنی حەفتا و‬
‫هەشتای سەدەی ڕابردوودا سیستەمێکی خوێندنی بااڵی جێی‬
‫ڕێزی هەبوو کە خەڵکی باشی پێگەیاند‪ .‬دەبێت یەکێک لە‬
‫ئامانجەکان ئەوە بێت دووبارە بگەینەوە ئەو ئاستە‪ .‬لە سەرەتای‬
‫هاوبەشیی ستراتیجیدا خەونی دامەزراندنی زانکۆی ئەڵمانی –‬
‫عێراقی لە ئارادا بوو‪ .‬ئەو پرۆژەیەمان وەک تۆرێکی گریمانەیی‬
‫بوارەکانی خوێندن و دەسپێشخەریی لێکۆڵینەوە لە سەری‬
‫خۆماندا داڕشتبوو‪ .‬زۆر سوپاس‪.‬‬

‫لـە مـاڵـپــەڕ و لـەوێ‬

‫زانـیــاری‬

‫‪tabadul.de‬‬
‫پــۆرتـاڵـی ئــیــنــتــەرنـێــتــی دەزگـای داد خــۆی بــۆ هـاوبــەشــیــی‬
‫ئــەکــادیــمـی لــە نــێــوان ئــەڵــمــانــیــا و عــێــراق تــەرخــان دەکــات‬
‫تەبادول‪ ،‬واتای ئەمە بەشێوەیەکی سادە‬
‫ئالوگۆڕە‪ .‬واتا بنەڕەتییەکەی ئەم وشە‬
‫عەرەبییە (تبادل)‪ ،‬بیرۆکەی گۆڕانکاریشی‬
‫تێدایە‪ .‬ئەمەش ناوێکی جوان و گونجاوە بۆ‬
‫ماڵپەڕێک کە لەسەر چاالکیەکانی دەزگای داد‬
‫لە عێراق و ئەگەری بەرنامەی بەخشین و‬
‫بورسی جۆراوجۆر زانیاری دەبەخشێت‪.‬‬
‫پۆڕتاڵی ‪ www.tabadul.de‬ڕوونی‬
‫(شەفافییەت) مسۆگەر دەکات و لە یەک‬
‫کاتدا هەموو زانیاری دۆکومێنت و فۆرمی‬
‫گرنگەکانی بەرنامە جۆراوجۆرەکانی‬
‫بەخشین و بورسی سەر بە دەزگای داد و‬
‫پرۆژەکانی زانکۆ هاوبەشەکان بەشێوەیەکی‬
‫روون دەەخاتە ڕوو‪.‬‬
‫ئەوەی زۆر تایبەتمەندە‪ :‬ئەم ماڵپەڕە‪،‬‬

‫جگە لە زانیاری بابەتی‪ ،‬وێنە و ڕاپۆرت‬
‫لەسەر باکگراوند و ریپۆتاژ دەربارەی‬
‫ئاڵوگۆڕی ئەکادیمی نێوان ئەڵمانیا و عێراق و‬
‫چاوپێکەوتن لەگەڵ بەشداربووانی بەرنامەکانی‬
‫زانکۆ هاوبەشەکان و پرۆگرامەکانی بەخشین‬
‫و بورسی خوێندن پێشکەش دەکات‪ .‬لەوەش‬
‫زیاتر‪ ،‬راپۆڕت سەبارەت بە سەردانی‬
‫خوێندکارانی عێراقی بۆ ئەڵمانیا و خوێندن و‬
‫کۆنفرانسەکانیان لەوێ و ڕاپۆرت سەبارەت‬
‫بە سەردانی خەڵکی ئەڵمانیا بۆ عیراق‬
‫لەخۆدەگرێت‪.‬‬
‫هەروەها ماڵپەڕی تەبادول کۆمەڵێک‬
‫لینک دەربارەی زانیاری زیاتر لەسەر بابەتی‬
‫خوێندن و توێژینەوە لە ئەڵمانیا دەخاتە بەر‬
‫دەست‪.‬‬

‫سـەنـتـەری زانـیـاری لـە هـەولـێـر‬
‫دەزگـای داد نـاونـیـشـانی تـایـبـەت بە خــۆی هـەیــە لـە عــێــراق‪.‬کــارمـەنــدانـی ســەنـتــەری زانــیــاری لــە‬
‫هــەولــێــر کــەســانــی پــەیــوەنــدیــدارن بــۆ ســەرانــســەری عــێــراق‬
‫یەکەم ناونیشان بۆ هاوواڵتییانی‬
‫عێراق‪ ،‬ئەوانەی پرسیارین دەربارەی خوێندن‬
‫و توێژینەوە لە ئەڵمانیا هەیە‪ ،‬سەنتەری‬
‫زانیاری دەزگای دادە لە هەولێر‪ .‬ئەو سەنتەرە‬
‫بەرپرسیارە بۆ هەموو ئەوانەی مەیلیان هەیە لە‬
‫هەموو بەشەکانی عێراقەوە‪.‬‬
‫کارمەندانی دەزگای داد بە بەردەوامی‬
‫سیمینار لە زانکۆکانی باکووری عێراق‬
‫رێکدەخەن بۆ بەخشینی زانیاری دەربارەی‬
‫خوێندن لە ئەڵمانیا و لەبارەی هەموو بەرنامە‬
‫جۆراوجۆرەکانی بورس و بەخشینی دەزگای‬
‫دادەوە لە ئەڵمانیا و عێراق ئاگادارییان‬
‫هەیە‪ .‬کارمەندانی ئەو سەنتەرە کەسانی‬
‫پەیوەندیدارن بۆ ئەو زانا و ئەکادیمیانەی کە‬
‫بەدوای هاوکاری هاوبەشدا زانکۆکانی ئەڵمانیا‬
‫دەگەڕێن‪ .‬لە هاوینی ‪ ٢٠١٣‬ەوە خاتوو نۆرا‬

‫شەڤبیهیڤ سینەملی ئۆغلو (وێنە) ئەو سەنتەرە‬
‫بەڕێوەدەبات‪ .‬خاتوو سینەملی ئۆغلوی تەمەن‬
‫سی ساڵ لە دۆرتموند لە دایک بووە و لە‬
‫بەشی ڕەگەزناسی و عەرەبی دەخوێنێت‪ .‬تا‬
‫ئێستا وەک ڕۆژنامەنووسیش کاری کردووە‪.‬‬
‫ئەزموونی دەرەوەی واڵتی لە ڕۆژهەاڵتی‬
‫ناوەڕاست لە تورکیا و مەغریب و سوریا‬
‫کۆکردووەتەوە‪.‬‬
‫سـەنتـەری زانـیـاری هـەولـێر‬
‫سەنتەری ڕاهێنان و تەکنۆلۆجیای‬
‫ئەوروپی‪ ،‬شەقامی نەورۆز‬
‫هەولێر ‪ /‬عێراق‬
‫تەلەفۆن‪٠٠٩٦٤ ٧٥٠ ٨٢٠٠ ١٣٤ :‬‬
‫ئیمایل‪IC_erbil@daad-iraq.info :‬‬

‫ ‬

‫ ‬

‫‪119-118‬‬

‫تـیـمـی دەزگـای داد لـە ئـەڵـمـانـیـا‬
‫لـە نـاوەنـدی دەزگـای داد لـە شـاری بـۆن کـارمـەنـدان بـەشـداری دەکـەن لـە ســەرکـەوتــنـی هــاوبـەشــیـی‬
‫ئـەکـادیـمـی لـە نـێــوان ئـەڵـمـانــیـا و عــێــراقــدا دەکــەن‬
‫گرنگترین الیەنی پەیوەندیدار بۆ هاوبەشیی‬
‫ئەکادیمی لەگەڵ عێراق لە ئەڵمانیا‪ ،‬تیمی‬
‫هۆبەی عێراقە لە ناوەندی خزمەتگوزاریی‬
‫ئاڵۆگۆڕی ئەکادیمی ئەڵمانی لە بۆن (دەزگای‬
‫داد)‪ :‬کارمەندانی دەوروبەری سەرۆکی هۆبە‬
‫ئەلیکساندەر هەریدی بەردەوام گوێ لە خەمی‬
‫خوێندکارانی بورسوەرگر و بەخشین دەگرن‬
‫و بە کردەوە و ڕاوێژی باش هاوکارییان‬
‫دەکەن و خۆشحاڵیش دەبن بە سەرکەوتنی‬
‫خوێندکارانی عێراق لە خوێندندا‪.‬‬
‫دەزگای داد چاوەڕوانی ئاستێکی‬
‫بەرز لە پشت بەخۆبەستن دەکات‪ ،‬بەاڵم‬
‫کارمەندەکانیشی هەمیشە پاڵپشتن بۆ‬
‫خوێندکارانی بورسوەرگر‪ ،‬بەتایبەت لە‬
‫هەفتە و مانگەکانی سەرەتادا لە ئەڵمانیا‪.‬‬
‫هۆکاری ئەوەی کە تەنیا ۆشکێکی کەم لە‬
‫بەشداربووانی بەرنامەکانی بورس لە خوێندن‬
‫دادەبڕێن و تەواوی ناکەن‪ ،‬تا ڕادەیەکی زۆر‬
‫دەگەڕێتەوە بۆ ئەو کارە خەمخۆرانەیەی تیمی‬
‫دەزگای داد‪ .‬ئەم وێنەیەی خوارەوە کارمەندانی‬
‫ئەو تیمە لە چەپەوە بۆ ڕاست پێشان دەدات‪:‬‬

‫ساندرا ڤۆسیەچۆڤسکی‪ ،‬کارۆال زێلەر‪،‬‬
‫داگمار حوسەینی – رازی‪ ،‬داگمار زالگە‪،‬‬
‫ئەلیکساندەر هەریدی‪ ،‬نۆرا پییتچ‪ ،‬بریگیتە‬
‫باسوو‪ ،‬هۆما سۆما و ئەمەل الراکی‪ .‬ئینەس‬
‫بۆێمە و دەنیسە ڤالتەر لە وێندەکەدا نین‪.‬‬
‫دەزگای داد گەورەترین رێکخراوەی‬
‫ئاڵوگۆڕی زانستییە لەسەرتاسەری جیهاندا‬
‫بۆ خوێندکاران و زانایانی ئەکادیمی‪.‬‬
‫دەزگای داد‪ ،‬لەسەرەتای دامەزراندنییەوە لە‬
‫ساڵی ‪ ١٩٢٥‬تا ئەمڕۆ‪ ،‬پشتگیری و کۆمەکی‬
‫بە زیاتر لە ‪ ١،٥‬کەسی ئەکادیمی لە ناو‬
‫ئەڵمانیا و چ لە دەرەوەی واڵت پێشکەش‬
‫کردووە‪ .‬وەک رێکخراو‪ ،‬زانکۆکانی ئەڵمانیا و‬
‫ڕێکخراوەکانی خوێندکارانی لە پشتە‪ .‬کار و‬
‫چاالکیەکانی زۆر لە بەخشینی بورس زیاترن‪:‬‬
‫دەزگای داد پشتگیری لە بەنێودەوڵەتیکردنی‬
‫زانکۆکانی ئەڵمانیا دەکات‪ ،‬بەشێوەیەکی‬
‫بەهێزتریش پشتگیری لە توێژینەوەی ئەڵمانی‬
‫و زمانی ئەڵمانیدا لە دەرەوەی ئەڵمانیا‬
‫دەکات‪ ،‬لە پرۆسەی بەرەوپێشبردنی ئاستی‬
‫زانکۆکاندا هاوکاری واڵتانی تازەپێگەیشتوو‬

‫دەکات و ڕاوێژ دەربارەی سیاسەتی خوێندن‬
‫و سیاسەتی زانستی دەرەوە و سیاسەتی‬
‫پەرەپێدان پێشکەش بە بڕیاردەدان دەکات‪.‬‬
‫بودجەی دەزگای داد لە گەنجینەی‬
‫وەزارەتە جۆراوجۆرەکانی دەوڵەتی‬
‫فیدراڵییەوە‪،‬بەر لە هەموویان وەزارەتی‬
‫دەرەوە‪ ،‬هەروەها لە یەکێتیی ئەوروپا و‬
‫کۆمپانیا و رێکخراو و حکومەتە بیانییەکان‬
‫سەرچاوە دەگرێت‪ .‬تۆرێكی سەنتەری زانیاری‬
‫لە دەرەوەی واڵت بەردەوامی بە پەیوەندی‬
‫لەگەڵ گرنگترین واڵتە هاوبەشەکان لە هەموو‬
‫پارزەمینەکان دەدات و لە شوێنی کار ڕاوێژ‬
‫پێشکەش دەکات‪.‬‬
‫نـاوەنـدی دەزگـای داد لـە بـۆن‬
‫‪Deutscher Akademischer Austauschdienst‬‬
‫‪Kennedyallee 50‬‬
‫‪D-53175 Bonn‬‬

‫تەلەفۆن‪0049 228 882-0 :‬‬

‫ئیمایل‪:‬‬

‫‪postmaster@daad.de‬‬

‫‪Volker Lannert‬‬