ÀÐÂÀÍ Ç¯ÃÈÉÍ ÀÐÂÀÍ ÕÎÐÛÍ ¯ÍÄÑÈÉÃ

ÒÀÑÀËÑÀÍ À×ÈÒ ÁÎÃÄ ÃÝÑÝÐ ÌÝÐÃÝÍ ÕÀÀÍ ÀËÄÀÐØÈÍ
ÄÓÓÐÑÑÀÍ ÒÝÐï¯Í Á¯ËÝÃ.

Ýðò íýãýí öàãò Øèãýì¿í áóðõíûã íèðâààíû ä¿ð ¿ç¿¿ëýõèéí óðüä
Õóðìàñò òýíãýð Áóðõàíä ìºðãºå ãýæ î÷èâ. Õ¿ð÷ ìºðãºñíèé õîéíî Áóðõàí
Õóðìàñò òýíãýðò çàðëèã áîëãîâ: “Òàâàí çóóí æèë áîëñíû õîéíî
åðòºíöèéí öàã ñìóóí áîëîõ áóé . Ãýðòýý õàðüæ òàâàí çóóí æèë áîëîîä
ãóðâàí õºâã¿¿íèéõýý íýãèéã èëãýý . Òýð Åðòºíöèéí õààí òýð áîëòóãàé
. Õ¿÷òýí íü õ¿÷ã¿éãýý áàðüæ èäýõ áóé . úðººñ ºâºð õîîðîíäîî íýã
íýãýý áàðüæ èäýõ áóé. ×è ãóðâàí õºâã¿¿íèéõýý íýãèéã î÷óóë. Òýð
åðòºíöèéã ýçëýõ õààí òýð áîëîõ áóé” ãýâ. “Òàâàí çóóí æèë æàðãàëäà
òàøóóð÷ ñóóâ ÷è . Ìèíèé çàðëèãààð ¿òýð èëãýýãýýðýé” ãýâ. Õóðìàñò
òýíãýð: “çºâ” ãýýä õàðüæ èðýâ. Èðñýí õîéíî áóðõàíû çàðëèãèéã
ìàðòàæ Õóðìàñò òýíýðò äîëîîí çóóí
áîëòîë
ñóóâ. Ñóóæ áàéòàë
Ñóäàðñóí áàëãàñíû èõ õîòûí áàðóóí ºíöºã íü íýãýí ò¿ìýí áýýðèéí
ãàçàð ýâäðýâ. Õóðìàñò òýíãýð òýðã¿¿ëýí ãó÷èí ãóãðâàí òýíãýð íàð
õàìàã çýð çýâñãýý àâ÷: “ýíý õîòûã õýí ýâäýâ? Áèäýíä ºøººò äàõéñàí
¿ã¿é áèëýý . Àñóð íàðûí öýðýã ýâäýâ ¿¿ ¿¿íèéã?” ãýæ õîòûíõîî
ýâäýðñýí ç¿ãò î÷èâ. Î÷èæ ¿çýõýä õîò íü ººðºº ýâäýðñýí àæýý.
Õóðìàñò òýíãýð òýðã¿¿ëýí ãó÷èí ãóðâàí òýíãýð íàð á¿ãäýýðýý
ÿðèëöàâ ºâºð çóóðàà : “Ýíý õîò þóíä ýâäðýâ?” ãýæ ÿðèëöàæ áàéòàë
Õóðìàñò òýíãýð ñàíàâ: “Øèãýìóí áóðõàíûã íèðâààíû ä¿ð ¿ç¿¿ëýõèéí
óðüä ìºðãºå ãýæ î÷èæ áèëýý áè. ̺ðãºñíèé õîéíî Áóðõàí íàä çàðëèã
áîëæ: Òàâàí çóóí æèë áîëîîä ãóðâàí õºâã¿¿íèéõýý íýãèéã èëãýý.
Åðòºíöèéí öàã ñàìóóí áîëîõ áóé” ãýæ áèëýý . “õ¿÷òýé íü õ¿÷ã¿éãýý
áàðüæ èäýõ áóé. úðººñ ºâºð çóóðàà íýã íýãèéãýý áàðüæ èäýõ áóé”
ãýæ áèëýý . “áè ìàðòàæ æàðãàëäàà òàøóóð÷ òàâàí çóóí æèëýý
èë¿¿ äîëîîí çóóí æèë èë¿¿ ñóóæ áàéíà áè” ãýâ.

1. Òýíãýð íàð çºâºë㺺í õèéâ.
Õóðìàñò òýíãýð òýðã¿¿ëýí ãó÷èí ãóðâàí òýíãýð íàð ºâºð çóóðàà èõ
õóðèì õèéâ. Õóðìàñò òýíãýð ãóðâàí õ¿¿äýý ýë÷ èëãýýâ. Èëãýýñýí
ýë÷ íàð íü Àìèí ñàõèã÷ àõàä íü õýëýâ : “Àâàé ÷àìàéã Õóðìàñò òýíãýð
ýöýã ÷èíü åðòºíöºä õààí îð ñóóõààð î÷ ãýíý” ãýâ. Àìèí ñàõèã÷ íü
õýëýâ: “Áè õóðìàñò òýíãýðèéí õºâã¿¿í áèëýý . Î÷ëîî ÷ åðòºíöºä õààí
îðîíä ñóóæ ¿ë ÷àäàõ áóé . õýðüýý Õóðìàñò òýíãýðèéí õºòã¿¿í î÷îîä
õààí îðîíä ñóóæ ýñ ÷àäâààñ õàéðò õààí ýöãèéí íýð òºðèéã àëäìóé .
Áè äóðã¿éäýý ¿ë î÷èõ áèø . Ñóóæ ¿ë ÷àäàõàà àéëòàãíàì áè” ãýâ.
Òýð ¿ãèéã àâààä ýë÷ ¯éë á¿òýýã÷ ä¿¿ä íü î÷èâ: “Àâàé ÷àìàéã
Õóðìàñò òýíãýð ýöýã ÷èíü åðòºíöºä õààí îðøîíä ñóóõààð î÷ ãýíý” ãýâ.

¯éë á¿òýýã÷ õýëýâ: “Áè õóðìàñò òýíãýðèéí õºâã¿¿ áèø ¿¿ . Åðòºíöºä
ÿâàã÷ àìüòàí àëòàí äýëõèéí õ¿í áèø ¿¿ . Î÷èâ÷ áè õààíû îðîíä ñóóæ ¿ë
÷àâíà. Íàäààñ àõ ãýâýë õààí ñóóõ îð Àìèí ñàõèã÷èä áóé çàà.
Ä¿¿ ãýâýë Òºãñöîãòîä áóé çàà . Íàäàä þóíû õàðüÿà áóé” ãýâ. Ýë÷
Òºãñöîãòîä î÷èâ. ̺í óðüä ¿ãèéã õýëýâ. Òºãñöîãò õýëýâ. “Èõ àõ
ãýâýë Àìèí ñàõèã÷ î÷íî áèç . Äóíä àõ ãýâýë ¯éë á¿òýýã÷ î÷íî áèç .
Íàäàä þóíá õàìàà áóé . Î÷èâ÷ î÷ú¸ ãýæ áèëýý . Ýñ ÷àäâàë õàéðò
õààí ýöýã ýõèéí íýð òºð õýðýãã¿é áèø ¿¿ ” ãýæ ãóðâàí õ¿¿õýä ýë÷èä
ìºí ýíý ¿ãèé㠺㿿ëýâ.
Ýë÷ ýíý ¿ãèéã àâààä õóðìàñò òýíãýð , ãó÷èí ãóðâàí òýíãýð íàðò
èðýâ: “Ãóðâàí õ¿¿õäèéí ÿèíü ¿ã öºì òýð áàéíà” õýìýýâ. Õóðìàñò
òýíãýð ãóðâàí õºâã¿¿íýý èð ãýâ. Ãóðâàí õºâã¿¿í èðýâ. Õóðìàñò òýíãýî
çàðëèã áîëðóóí: “Áè òà íàðûí åðòºíöèéí ñàìóóí áîëîâ. Òóñëàõààð î÷ ãýæ
áè ººðºº ìýäýæ çàðëèã áîëñîíã¿é áèëýý : Áóðõàíû çàðëèãààð áè òà
íàðûã î÷ ãýñýí áèëýý . Áè òà íàðûã õºâã¿¿íýý áîëîâ óó ãýæ ñàíàæ
áèëýý . Òà íàð ìèíèé ýöýã áàéñàí àæýý . Áè òà íàðûí õºâã¿¿í áàéñàí
àæýý . Òà ãóðâóóë ìèíèé õààí îðîíä ñóó. Ìèíèé àëèâàà ÿâäëûã áîëáîîñ
ìºí çºâººð çîõèîæ ÿâàãòóí. (Áè áóðõàíû çàðëèãààð àëòàí äýëõèéä
áóóæ àìüòíûã òóñëàÿ” ãýæ) Õóðìàñò òýíãýð ýíý ¿ãèéã çàðëèã áîëîâ.
Õóðìàñò òýíãýðèéã çàðëèã áîëñíû õîéíî ãóðâàí õºâã¿¿í íü ìàëãàéãàà
àâ÷ ñºãäºæ ìºðãºâ. “Ýâ¿¿! Õààí ýöýã ìèíü áèäýíä ýíý ¿ãèéã þó ãýæ
çàðëèã
áîëíîì?” Àìèí
ñàõèã÷
ýíý ¿ãèéã õýëýýä àéëòãàâ: “Õààí
ýöãèéíõýý çà°ëèãààð þóíä ¿ë î÷íîì? Î÷èâ÷ õààíû îðîí ñóóæ ¿ë ÷àäàõ
áóé. Õýðâýý
Õóðìàñò òýíãýðèéí õºâã¿¿í Àìèí ñàõèã÷ õààí îðîí
±óóæ ýñ ÷àäàâ ãýæ åðòºíöèéí õ¿í ýëýãëýâýë òàíû íýðä ìóó áóé çàà .
Äýìèé ë òýíãýðèéí õºâã¿¿í áèëýý õýìýýãýýä î÷èõ óó áè? Ä¿¿ãýý õîâëîâ
ãýõ¿¿ ? Ýíý ¯éë á¿òýýã÷ àëèâàà þìûã ýíý ÷àäíàì ”ãýâ. “Ýñðóàãèéí
àéìàãò àðâàí äîëîîí òýíãýð íàð íààäàì õèéæ èõ õóðèì áîëñîíä
õàðâàëãà , áàðèëäààí õèéâ÷ ýíý¯éë á¿òýýã÷èéã íýã ÷ õ¿í ÷àäàõã¿é ,
áóëòûã ýíý ÷àäíà. ªâºð çóóðàà ãó÷èí ãóðâàí òýíãýð íàð ìºí áàñ
õàðâàëãà , áàðèëààí íààäàì õèéõýä áàñ ¿¿íèéã äèéëýõã¿é . Äîîð Ëóñûí
õààäûí àéìàãò áàñ ìºí ë ìýëçýý íààäàì õèéâ÷ ¿¿íèéã áàñ äèéëíý. Åð
àëèâàà ç¿éë ýðäìèéã ýíý ¿éë á¿òýýã÷ á¿ðýí ñóðñàí áèëýý . Äýìèé ë
òýíãýðèéí õºâã¿¿í ãýæ î÷èõ óó áèä ? Î÷èâ÷ ìºí ýíý ÷àäíà” õýìýýâ.
Ãó÷èí ãóðâàí òýíãýð íàð õýëýâ: “Åð àìèí ñàõèã÷èéí ýíý ¿ã öºì ¿íýí.
Àëèâàà ç¿éë ÷ áîëîâ, áèä ñàéí ÷ áîëîâ , åð ìýëçýý õèéæ õàðâàëãà
áàðèëäààí õèéâ÷ áóëò ìàíèéã ýíý äèéëýõ áèëýý . Àìèí ñàõèã÷èéí òýð
¿ã íü áóëò ¿íýí ãýæ Ãó÷èí ãóðâàí òýíãýð íàð ýíý ¿ãèéã õýëýâ.
ÒºãñÖîãò ä¿¿ íü åð ýäíèé ¿ãèéã äàãàæ á¿ãä ¿íýí ãýâ.

2. Õóðìàñò äóíä õ¿¿ åðòºíöºä áóóõ áîëîâ .
Áàñ õóðìàñò òýíãýð: “Çà ¯éë á¿òýýã÷ ýý ! Ýä á¿ãäèéã ¿ã íü ýíý
áàéíà. Îäîî ÷è þó õýëíýì?” ãýâ. “Áè þó õýëýõ âý? Õààí ýöãèéí çàðëèãààð
î÷âîë ÷ î÷úÿ . Õóðìàñò òýíãýð àõàé ìèíü , íàä Ø¿¿äðèéí ãèëáýëãýýí
ºíãºò õºº õàð õóÿãàà ºã. Öàõèëãààí ºíãºò äàëàâ÷àà ºã. Íàð ñð
õûã õàìòààð çýðýãö¿¿ëýí óðãóóëàí õéñýí ìàíëàé öàãààí äóóëãàà
ºã. Îþóí ýðäýíý îíüò ãó÷èí
öàãààí ñóìàà ºã. Äîãøèí õàð íóìàà ºã.
Áèëãèéí ãóðâàí àëä õàð øîð ñýëìýý ºã. Äóóðñàõóé íýðò àëòàí óóðãàà

ºã. Åðýí ãóðâàí æèíãýýð õèéñýí èõ áîëä ñ¿õýý ºã. Æàðàí ãóðâàí
æèíãýýð õèéñýí áàãà áîëä ñ¿õýý ºã. Åñºí ñàëààò òºìºð óðõèà ºã. Ýíý
á¿ãäèéã íàéìàí åðòºíöºä òºðõºä áóóëãàæ ºãººðýé” ãýâ. Õóðìàñò òýíãýð
ýöýã íü : “Çà ºãüå” ãýâ. “Ãó÷èí ãóðâàí òýíãýð íàðûí ãóðâàí òýíãýð òà
íàð, íàä åðòºíöºä íýãýí õýâëýýñ òºðºõ ãóðâàí õóâèëãààí ýã÷èéã
áóóëãàæ ºã. Íýã òýíãýðò íü ìèíèé áèåèéí ä¿ðòýé íýãýí õóèäãààí àõûã
áóóëãàæ ºã. Áóñàä òýíãýð íàð ýíý äàãóóëæ ÿâàã÷ ñàéäààñàà ãó÷èí
áààòðûã áóóëãàæ ºã. Áè åðòºíöºä òàíûã èëãýíý ãýæ èõ äóðëàæ ºã
ãýõ áèø , Õóðìàñò òýíãýðèéí õºâã¿¿í åðòºíöºä î÷îîä õààí îðíûã ñóóæ
ýñ ÷àäâàë , õ¿íä äéèëäâýë òàíû íýðä ìóó áèø ¿¿? Äîãøíûã äîðîéòóóëæ
àìüòíûã æàðãóóëæ ÿâáàë ñàéí íü ýíý áèø ¿¿ ? ãýæ ãóéõ ìèíü ýíý
áèëýý “ ãýâ. Õóðìàñò òýíãýð, ãó÷èí ãóðâàí òýíãýð íàð á¿ãäýýðýý :
“çºâ áèø þóâ, ¿éë á¿òýýã÷èéí ýíý ¿ã íü? ×àìàéã èëãýýõ ãàçàðò þó
ãýæ õàéðëàíàì áèä? Áóëòûã ºãüå” õýìýýâ. ¯éë á¿òýýã÷ “Çà” ãýâ. “Àõ
ìèíü Àìèí ñàõèã÷ , ä¿¿ ìèíü ÒºãñÖîãò ýñ î÷èâ. Åðòºíöºä õ¿ð÷ àìüòíû
òóñûã á¿òýýñíèé õîéíî õààí ýöãèéí ìèíü õààí îðîíä ñóóõ õèøèã íàä áóé
çà?” ãýâ. Áàñ “çºâ” ãýâ. “Ñîðîíçîí õ¿ðëýýð á¿òýýæ õèéñýí èõ èëäýý
ºãººðýé, àõàé ìèíü” ãýâ. “ªãüå” ãýâ. “Åðòºíöºä òºðñºí õîéíî ìèíü íàä
àìüòàíä ¿ë ãàðòàõ íýãýí ñàéí ìîðü áóóëãàæ ºãººðýé” ãýâ. “Ǻâ, ºãüå”
ãýâ.

3. Ãýñýð¨éí òºðºõèéã óãòàæ ìýäýâ.
Ò¿¿íèé õîéíî åðòºíöèéí öàã ñàìóóí áîëñîíä õàð òýðã¿¿ò õ¿íýýñ ýõëýí
íèñýõ øóâóó , ã¿éõ ãºðººñ á¿ãäýýðýý õ¿ñëýí íýðò îâîîí äýýð ÷óóëãàí
õèéâ. Ãóðâàí çóóí ººð ººð õýëòýí àìüòàí , Àðúÿà Àëàíêàðè îõèí öàãààí
òýíãýð õýëìýð÷ õèéâ. Ìî ã¿¿ø, Äàíáî íýðò Óóëñûí õààí Îâîî ÿíæèä ýíý
ãóðâóóë òºëºã îðõèâ.
Àðúÿà Àëàíêàðè îõèí öàãààí òýíãýð õýëýâ: “àé , ãóðâàí òºëºã÷ íàð
ýíý åðòºíöèéí öàã ñàìóóí áîëñíûã äàðàí ÷àäàõ õààí òºðºõ ¿¿? ¯ã¿é
þó ? Òºë㺺 îðõèæ ¿ç” ãýâ. Ìî ã¿¿ø òºëºð îðõèâ . Òºëºã îðõèñíû õîéíî
õýëýâ . “Îâîî Ä¿íæîí ãàðâî íýðòýé, ìîëîð ýðäýíý áèåò, äóí öàãààí ø¿äýò ,
ãàðäè øóâóó òýðã¿¿ò, àëòàí øàð õîíãîðöîã ¿ñòýé, ¿ñíèé ¿ç¿¿ðò íü óä
ìîäîíä öýöýã äýëãýðñýí ìýò òýð òºðºõ áóé. Òýð òºðâºë äýýð òýíãýð
íàðûã ýçëýã÷ òýð áîëîõ áóé” ãýâ. “Çà , íýã äàõèæ òºëºã îðõè” ãýâ.
Äàíáî íýðò òºëºã÷ òºëºã îðõèâ. Îðõèîä õýëýâ: “Àðúÿà Àâàëîêè Îäêàðè
íýðòýé , äýëãýðñýí öàãààí ãýðýëòýé , óëààí õîíãîð öàðàéòàé , äýýä
áèå íü õ¿íèé áèå ìýò äîîä áèå íü ëóñûí õààä ìîãîéí áèå ìýò , òýð òºðºõ
áóé . Òýð òºðâºë äîîä ëóñûí õààäûí ýçëýã÷ òýð áîëîõ áóé” ãýâ. “Çà,
óóëñûí õàí Îâîî ÿíæèä òºëºã îðõè” ãýâ. Òºëºã îðõèâ. “Æàìöî Äàðè Îääàì
íýðò ìàø öàãààí ºíãºòýé , ºí㺠ãýðýë íü àðàí ç¿ãò äýëãýðñýí òýð
òºðºõ áóé . òýð òºðâºë àðâàí ç¿ãèéí áóðõàí òºãññºí , äóíä áè¥ä íü
äºðâºí èõ òýíãýð íàð òºãììºí, äîîä áèåíä íü íàéìàí èõ Ëóñûí õààä òºãññºí
ýð òºðºõ áóé . òýð òºðâºë ýíý Çàìáóòèâèéã ýçëýã÷ àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí à÷èò ãýñýð ìýðãýí õààí òýð áîëîõ áóé ” ãýâ.
Àðúÿà Àëàíêàðè îõèí öàãààí òýíãýð áàñ õýëýâ: “Òýä á¿ãä íýã ýõ, íýã
ýöãýýñ òºðºõ ¿¿? ººð ýöýã , ººð ýõýýñ òºðºõ ¿¿? Ýöýã íü õýí áóé , ýõ íü
õýí áóé? Áàñ òºëºã îðõ踔 ãýâ. “Ýöýã íü Óóëñûí õààí Îâîî ÿíæèä ýíý áîëíî
.Ýõ íü Ãî áàÿíû îõèí Àìàðæèë áîëíî” ãýâ. “íýã íýãýíäýý òóñëàõûí òóëä

íýãýí ýöýã , íýãýí ýõýýñ òºðºõ áóé” “Ýöýã íâ ýíý, ýõ íü ýíý áóé àæýý .
Õààíààñ èðýõ âý ? ” òºëºã÷ íàð õýëýâ : “Åðòºíöèéí öàã ñàìóóí áîëñíûã
ìýäýæ äýýð áóðõàíààñ çàðëèãòàé , Õóðìàñò òýíãýðèéí õºâã¿¿í þì óó?
Åðòºíöºä èíãýæ òºðºõ þì óó ? Áèä ýñ ìýäýâ” ãýâ.
Àðúÿà Àëàíêàðè îõèí öãààí òýíãýð, òýíãýðò ãàðàâ. Ìî ã¿¿ø Äàíáî íýðò ,
óóëûí õààí Îäîî ÿíæèä Õ¿ñëýí íýðò îâîîí äýýðýýñ áóóâ. Ãóðâàí çóóí ººð
ººð õýëòýí àìüòàí òàðõàâ. Òýð á¿ãä “Òºëºã÷ íàðûí ¿ã ¿íýí áîëîâ óó?”
ãýæ ÿðèëöàæ “¯íýí” ãýæ òàõàâ.

4. Öîòîí, Ñýíëîíã ýõíýðòýé íü õººâ .
Òýð öàãò Äîñ, Äîíñàð , Ëèí ãóðâàí îòîã óëñ áàéæýý. Äîñûí íî¸í Ñýíëîí
áàéâ. Äîíñàðûí íî¸í Öàðãèí áàéâ. Ëèíãèéí íî¸í Öîòîí áàéâ. (Òýäãýýð àìüòíûã
çîâîîæ ÿâàã÷ òýð ãóðâóóë àæýý) Öîòîí íî¸í àãò ñàéòàé àæýý . Íýã óðóó
îðõèñîí ÷óëóóã ã¿éöýõ áóóðàë ìîðü àæýý . Íýã íü ãîëîîð ã¿éõ ¿íýãèéã
ã¿éöýõ ¿íýãýí óõàà ìîðü àæýý . Íýã íü õºíäëºí ã¿éõ çýýð ã¿éöýõ çýýðýí
óõàà ìîðü àæýý .Òýð ãóðâàí îòîã óëñ Ãî áàÿíä öýðýã ìîðäîæ àéñóé
ãýæ öîòîí ÿàð÷ íýãýí ñàé ìîðèîð óðüä õ¿ð÷ õýë îð³óëàâ: “òàíä Äîñ,
Äîíñàð , Ëèí ãóðâàí îòîã óëñ öýðýã ìîðäîæ àéñóé” ãýâ. Ãî áàÿí ä¿ðâýæ
í¿¿â. (Ãî áàÿí ºã¿¿ëð¿¿í: “Ñàéí ¿ã õýëñýí àâàé ìèíü . ×è þó äóðòàéãàà
àâ” ãýâ. Öîòîí íî¸í ºã¿¿ëð¿¿í : “Òýð ¿çýñãýëýíò õ¿¿õíýý ºã” ãýâ. Àìàðæèë
ºã¿¿ëð¿¿í: “Ýöýã ìèíü. Ýöýã ìèíü áè Öîòîí íî¸íû ¿ã íü ãóðèë ìýò áîëîîä ç¿ðõ
íü ã¿ð õàð ÷óëóó ìýò ãýíý áèëýý: Áè î÷èõã¿é. ” ãýýä äóòààæ ãàðàâ.
Öîòîí íî¸í ºã¿¿ëð¿¿í: “Ýöýã ÷èíü íýãýíòýý ¿ãýý õýëæ áàðñíû õîéíî ÷è
äóòààæ õààøàà ãàðàõ” ãýýä õººâ.) Ãî áàÿíû îõèí Àìàðæèë ìºñºí äýýð
õàëòèð÷ óíàâ.Îõèíûã áàðèâ. Îõèíû ñ¿¿æíèé ìàõ òàñàð÷ äîãëîí áîëîâ.
Öîòîí íî¸í “Áè èéì äîãëîí ýì àâáàë ìèíèé íýðë ìóó áîëíî ¿¿íèéã ººð õ¿íä ºãüå
ãýæ àõäàà Ñýíëîí íî¸íä ºãüå, õîéíî àâàõàä ñàéí” ãýæ àðãà ñýòãýæ
ºãºâ.
Ñýëîíä ºãñíèé õîéíî îõèíû õºëèéí ìàõ ýäãýâ. Óðüäàõ ìýò ºí㺠÷èìýã ãóà
ñàéõàí áîëîâ. Öîòîí íî¸í ¿çýí ÿäàæ “Èìé ñàéõàí ãóà ¿çýñãýëýíò ýì
áèäýíä îëîõ áýðõ áèëýý. ¿¿íýýñ ñàéí õºâã¿¿í òºðíº ãýæ òºëºã÷ íàð
õýëñýí. Ãýòýë ñàéõàí õºâã¿¿í ýñ òºðºâ. Ýíý öàã ñàìóí áîëñîí íü ýíý ýð
ýì õî¸ðîîñ áîëîâ. Ñýíëîí, Àìàðæèë õî¸ðûã õººæ îðõè¸ . Óðüäàõ ýì, ãýð ,
ìàëûã õàãàöóóëæ àâúÿ” ãýâ. (Òýð öàãò òýäãýýð àìüòàí Öîòîí íî¸íû
¿ýýñ ¿ë äàâàõ á èëýý) Ñýíëîí íî¸íä öîîõîð òýìýý öîîõîð áîòãîòîé, öîîõîð
õîíü öîîõîð õóðãàòàé , öîîõîð ÿìàà öîîõîð èøèãòýé, öîîõîð íîõîé öîîõîð
çóëçàãàòàé , õýëòãèé õàð öà÷èð ºã÷ ãóðâàí ãîëûí áýë÷èðò öºëæ
èëãýýâ.

5. Àìàðæèë æèðýìñýí áîëîâ.
Õººæ èëãýýñýí õîéíî Ñýíëîí ºâãºí õî¸ð ãóðâàí ìàëûíõàà äýðãýä îãòîíî
óðõèäàæ ÿâàâ. Íýãýí ºäºð àðâààäûã àëæ, íýãýí ºäºð äîòîð íàéìûã àëæ
ÿâàâ. Àìàðæèë ò¿ëýý ò¿¿æ ÿâàâ. Àìàðæèë ò¿ëýýíä î÷èæ ÿâòàë ºìíº
íü íãýýí øóâóóí õýíõäýãòýé , õ¿í óóöòàé òèéì õàðöàãà ñóó áîñîæ ÿâíà.
Àìàðæèë äóóäàæ àñóóâ: “Õýíõäýã ÷èíü ÿàñàí øóâóóòàé àäèë áóé?
Óóö áºãñ ÷èíü ÿàñàí õ¿íèé òºðºëòýé àäèë áóé? Ýíý þóíû áýëýã
áóé?” ãýæ àñóóâ. Õàðöàãà õýëýâ: “Øóâóóí õýíõäýãòýé áîëñîí ìèíü

¿¿äñýí áèåý ýâäýí èðñíèé øèíæ áèëýý . Äýýð òýíãýð íàðààñ îäîî
åðòºíöºä õóâèëæ òºðºõ ñàéí ýõíýð ýðæ ÿâíàì áè. Òºðºâ÷ áè èéì ñàéí
ýõíýðò òºðíºì. ¯ã¿é ÷ áîëîâ áàéíàì çýý áè” ãýæ õýëýä íèñýæ îäîâ.
Àìàðæèë øèíèéí íàéìíû øºíº ò¿ëýý ò¿¿æ õàðüæ èðòýë çóóð íýãýí èõ
õ¿í ó÷ðàëäàæ ¿õýòõèéæ óíàâ. Àìàðæèë õýâòýæ áèåý òýíõðýõëýýð
õàðüæ èðýâ. Õÿðìàã öàñ îðñîíä Àìàðæèë ìºí ò¿ëýý è¿¿æ ìºðººð
ìºøãèæ ¿¿ðèéí õÿðààíû ¿åä øºíèéí óíàñàí ãàçðò î÷èæ ¿çâýë òýíä
íýãýí àëä äýëýì ìºðòýé õ¿í îëñîíû ìºðèéã ¿çýâ. “ýíý ÿàñàí èõ ìºðòýé õ¿í
î÷èâ? ãýæ ìºðººð íü ìºøãèâ. Òýð ìºð íü èõ õàäíû õºíäèéä îðîâ. Õàäíû
õºíäèé㺺ð Àìàðæèë øàãàéæ ¿çýâ. ¯çüýë àëòàí øèðýýí äýýð áàð
öîîõîð òóãòàé , áàð öîîõîð ìàëãàéòàé, áàð öîîõîð äýýëòýé, áàð öîîõîð
ãóòàëòàé õ¿í àëòàí øèðýýíèé ìºã ò¿øëýãèéã ò¿øèí ñóóæ: “Ýíý øºíº
àëæààõûí ìóóãààð àëæààâ áè” ãýæ (ñàõëûíõàà õÿðóóã àð÷èæ) ñóóâ.
Àìàðæèë ¿çýä àéæ äóòààí õàðüæ èðýâ.

6. Ãýñýð òºðºâ.
Ãýðòýý èðñýí õîéíî Àìàðæèëûí õýâëýë íü èõäýæ áîñîæ ñóóæ ¿ë
÷àäàõ áîëîâ. Àðâàí òàâíû ºäºð ºã뺺㿿ð ºâãºí óðõèà àâ÷ ìàëàà
òóóæ îäîõîîð ãàðàõàä íü Àìàðæèë õýëýâ: “×è þó ãýæ ÿâíàì? Ìèíèé
õýâýëä õ¿í õýëýëöýõ ìýò ãèíãíýíý. Áè ãàíöààðàà àéæ ¿õíýì. Ãàíö ýí
ºäºð ìèíèé äýðãýä ñóó ÷è. ” ãýõýä Ñýíëîí ºâãºí õýëýâ: “×èíèé äýðãýä
áè ñóóÿ ãýõýä îãòîíî õýí àëàõ âý ? Õî¸ð ãóðâàí ìàëûã ìèíü õýí ¿çíýì?
Îãîòíî ýñ àëáàë áèä õî¸ð àìèà þóãààð òýæýýíýì?” ãýæ ýñ áîëæ ÿâàâ.
ªâãºí ÿâæ îããòîí óðõèäàí , äàëàí îãòîíî àëæ èðýâ. Ãýðòýý ¿¿ð÷ èðýâ.
ªâãºí “ßçãóóðààñ ýíý ºäºð èë¿¿ àëàâ áè” ãýæ ºâãºí ãýðòýý áàÿðëàæ
“Ýðòíèé ìèíü åðººë áóé çà” ãýæ áàÿðëàæ ñóóâ . Îãîòíîî ãýðòýý òàâèàä
î÷èâ.
Áàñ ¿äèéí õîéíî ¿äøèéí óðüä ýõèéí õýâëèéí äîòîð õºâã¿¿í íü äóóëàí
òàâèâ: “îâîî Ä¿íæèí ãàðâî íýðòýé, ìîëîð ýðäýíý áèåòýé, äóí öàãààí
ø¿äòíé , ãàðäè øóâóóí òýðã¿¿òýé, àëòàí øîð õîíãîðöîã ¿ñòýé, ¿ñíèé ìèíü
¿ç¿¿ðò óä ìîäíû öýöýã äýëãýðñýí ìýò, áè òºðºõ áóé . Áè òºðâºë äýä
òýíãýð íàðûã ýçëýã÷ áè áîëîõ áóé” ãýâ. Áàñ íýã äóóëàâ: “Àðúÿà
Àâàëîêè íýðòýé, äýëãýðýíã¿é öàãààí ãýðýëòýé , óëààí õîíãîð öàðàéòàé
, äýýä áèå ìèíü õ¿íèé áèå ìýò, äîîä áèå ìèíü ëóñûí õààä ìîãîéí áèå ìýò
áè òºðºõ áóé . Áè òºðâºë äîîä ëóñûí õàäûã ýçëýã÷ áè áîëîõ áóé ”
ãýâ. Áñ íýã äóóëàâ: “Æàìöî Äàðè Îääàì íýðòýé, ìàø öàãààí ºíãºòýé, ºíãº
ãýðýë àðâàí ç¿ãò äýëãýðñýí áè òºðºõ áóé . Áè òºðâºë àðâàí ç¿ãèéí
äàãèíàñûã ýçëýã÷ áè áîëîõ áóé”ãýâ.
Áàñ íýã íü äóóëàâ: “Ãýñýð Ñýðâî Äîíäóâ íýðòýé , äýýä
áèåíä ìèíü
àðâàí ç¿ãèéí áóðõàí òºãññº, äóíä áèåíä ìèíü äºðâºí èõ òýíãýð áóé . Áè
òºðâºë ýíý çàìáóóëèíãèéí ýçýí àðâàí ç¿ãèéí à÷èò Ãýñýð ìýðãýí õààí
áîëîõ áè” ãýæ äóóëàâ. Ýõ íü “Ýâèé ýâèé, ýâèé ýâèé, íàìàéã åðòºíöèéí
õ¿÷ ýñ õýðýãëýæ , ãóðâàí ãîëûí áýë÷ýýðò õººæ îðõèñîí . Íàä þóíû
áóðõàí òºðæ íàä áàðèãäíàì àæ . Íàä ÷ºòãºðèéí õóâèãààí õºâã¿¿í
òºðæ áàðèãäíàì çýý . Ìóó ýöýã òàíü Ñýíëîí ºâãºí ºëãèé õèéõýýñ
ò¿¿íèé àìèéã òýæýýõ õ¿í ¿ã¿é . Òàíûã áè ºëãèéäýæ òýæýýõýýñ
¿¿ðèéí ÷èíýý õàð Öà÷èðò ìèíü àìü òýæýýõ õ¿í ¿ã¿é : Îäîî áè òàíûã
ºëãèéäºå” ãýæ ãè÷ãèíý óõàõ åñºí àëä òºìºð ãàäñààð äºðâºí ýðâýé

(àëä) ãóó òóñ òóñä íü óõàæ òàâèâ. ×èíãýòýë Îâîî Ä¿íæèí ãàðâî “Ýæèé
íàäàä çàé òàâü” ãýýä îðîéãîîñ ãàð÷ óíàâ. ªí㺠÷èìýã íü àäâèø ñàéõàí
ãóà àæýý. ̺ëõºæ òàòàæ ýõäýý ¿ë ã¿éöýãäýæ ÿâíà. Ýõ íü õººí
ã¿éöýí ÿäàæ ÿâòàë äýýð òýíãýð íàðààñ ìîëîð ýðäýíý çààíä ýìýýë
õàçààð òîõîæ , öàí õýíãýðýã äýëäýæ , ñàí õ¿æ øàòààæ , ìîëîð ýðäýíý
çààíä öàí õýíãýðýã äýëäýæ áàéæ óíóóëàä àâàí îäîâ òýíãýð. Ýõ íü :
“Ýâèé ìèíü, ¿íýí áóðõíà áàéñàí áàéíà” ãýæ óéëàâ.
Óéëòàë: “ªõèé (ýã÷) ìèíü, íàä çàé òàâü” ãýâ. Ýõ íü áàðóóí ãàðà
ºðãºæ îðîéãîî äàðàâ. Äàðòàë áàðóóí ñóãàíààñ íü óíàâ Áàñ ìºëõºæ
òàòàæ ýñ ã¿éöýãäýâ. Äîîðõè èõ äàëàéãààñ Ëóñûí õààí óðüä¸ñîîð
ìîëîð ýðäýíý çààí àðñëàíä ìºí ýìýýë õàçààî òîõîæ , öàí õýíãýðýã , õ¿æ
øàòààæ ëóñûí õààíä àâàí îäîâ. Èõ äàëàéä àâ÷ îäîâ.
Áàñ íýã íü : “ªõèé ìèíü , íàä çàé òàâü” ãýâ. Ýõ íü õî¸ð ñóãàà õàâ÷èæ
õî¸ð ãàðààðàà îðîéãîî äàðæ áàéòàë õ¿éñíýýñ íü óíàâ . Óðüä õî¸ðîîñ
ºí㺠÷èìýã íü ¿ëýìæ ñàéõàí ãóà áàéâ. Áàñ ýõäýý ¿ë ã¿éöýãäýæ
ÿâíàì. Ýõ íü õººæ ÿâòàë àðâàí ç¿ãèéí äàãèíàñ õºõ õèðñ çààíä ýìýë
õàçààð òîõîæ, ñàí õ¿æ òàâüæ öàí õýðíãýðýã äýëäýæ èðæ, àðâàí
ç¿ãèéí äàãèíàñ àâ÷ ãàðàâ. “Ýâèé ýâèé, ýâèé ýâèé
ãóó óõàæ
òàâèëàà? Îãîî ÿäàæ íýãèéã íü ÷ òàíüæ çîëãîæ òýâýð÷ îçîæ õàãàöàõ
íü ýâèé ìèíü ýâèé ÿàëàà ” ãýæ óéëàâ.
Óéëòàë íü áàñ íýã Ãýñýð Ñýðâî Äîíäóâ : “Ýæèé ìèíü áè àëü ìºðººð
ãàðàõ âý?” Ýõ íü : “Àâàé ìèíü ¸ñòîé ìºðººð òºð” ãýæ äóóäàâ. ¨ñòîé
ìºðººð òºðºâ. Áàðóóí í¿äýý õÿëàéæ , ç¿¿í í¿äýý õàðæ áàðóóí ãàðàà
äàëàéæ , ç¿¿í ãàðàà àòãàæ , áàðóóí õºëºº äýýæ ºðãºæ, ç¿¿í õºëºº
æèéæ, äº÷èí òàâàí äóí öàãààí ø¿äýý çóóñààð òºðºâ, Ýõ íü “ýâèé
ýâèé, ÿàÿ áè? Óðüä ¿çýãäýâ÷ ãóðâóóë ìèíü áóëò áóðõàäûí õóâèëãààí
òºðæ íàä ýñ áàðèãäàâ. Çà í¿ãýëò õºâã¿¿í ÷ºòãºðèéãí õóâèëãààí
òºðæ íàä áàðèãäàâ. Àâàé ìèíü , ÷èíèé õ¿éã þóãààð îãòîëíîì áè?” ãýæ
äýðýí äîòðîîñ õÿíãàðûã àâ÷ õ¿éãèé íü õºðººäºâ. Òýð õÿíãàð õ¿éãèé íü
ýñ äààâ. “Ýæèé ìèíü, ýíý õÿíãàð ÷èíü ìèíèé õ¿éã ¿ë äààíà.Ãýðèéí ºìíº
èõ äàëéí äîðòõ èðìýãò õàð ÷óëóóã àâ÷ îãòîë ” ãýâ. “Îãòëîõäîî åðººë
å𺺠. Àâàé ìèíü , ÷óëóóíààñ áàò àìüòàé áîëòóãàé ãýæ îãòîë. Õ¿éã
ìèíü öàãààí ºâñººð áîî. Àâàé ìèíü , ýçýëñýí óëñ ÷èíü öàãààí ºâñíººñ
îëîí áîëòóãàé ãýæ áîî” ãýâ.
Ýõ íü õîðìîéäîî öóãëàí õ¿¿õäýý àâàí ã¿éâ. Èõ äàëàé äîðòõè èðìýãò õàð
÷óëóóã àâ÷ îãòëîâ. Îãòëîõäîî ìºí óðüä ¿ãýð îãòëîâ. Õ¿éã íü öàãààí
ºâñººð áîîâ. Áîîõäîî ìºí óðüä ¿ãýýð åðººâ. Ãýñýðèéã ¿çýãäýõýä áààõàí
õ¿éòýí áîðîî îðñîí àæýý . Ýõ íü ãýñýðèéí õ¿éã îãòëîõ ãýýä ÷èã÷èé
õóðóóãàà õºë人â. Ýíý, í¿ãýëò , ýíý ÷èâýëò õ¿¿õäèéí õ¿éã îãòëîõ
ãýæ ÿâààä ÷èã÷èé õóðóóãàà õºë人â áè ãýæ óéëàâ. “ýæèé ìèíü
á¿¿ õàðàà, á¿¿ óéë Ýíý õóðóóãààðàà èõ äàëàéä ä¿ð, ÿìàð áîëîõ íü âý?”
ãýâ. Ýõ íü õ¿¿õäèéí ¿ãýýð èõ äàëàéä ä¿ðýâ. Õóðóó íü óðüäàõ ìýò
ñàéõàí áîëîâ. Ýõ íü õ¿¿õäýý àâ÷ î÷èâ. “Àâàé ÷àìàéã þóíä ºëãèéäíºì?”
“Ýíý ãóóíä ºëãèéäºå” ãýæ ºðãºâ. Õ¿¿õýä ýõýýñ àëäóóëàí óíàâ. Áàñ ýõ
íü ºðºâ. Õ¿¿õýä ýõýýñ ëóóëàí óíààä íîöîëäîí áàéæ ¿ã õýëýâ: “ Ýæèé
ìèíü, Áàðóóí í¿äýý õÿëààñàí ìèíü
ýëýý øóëàìñûã òàñ õÿëàéñàí
ìèíüáèëýý . ç¿¿í í¿äýý õàðñàí ìèíü ýíý çàÿà, òýð çàÿà õî¸ðûã òýãø
õàðñàí ìèíü áèëýý . Áàðóóí ãàðàà äàëàéñàí ìèíü ýñýðã¿éöýã÷ á¿ãäèéã
òàñ äàëàéñàí ìèíü áèëýý. ç¿¿í ãàðàà àòãàñàí ìèíü õàìàã á¿ãäèéã ýçëýí

áàðèõ ìèíü áèëýý . Áàðóóí õºëºº äýýø ºðãºñºí ìèíü øàøíûã ìàíäóóëõ ìèíü
áèëýý . Ç¿¿í õºëºº æèéñýí ìèíü òýð òýðñ áóðóó íîèòíûã äîðîéòóóëàí
ã¨øãèñýí ìèíü áèëýý . ĺ÷èí òâàí äóí öàãààí ø¿äýý çóóñàð òºðñºí ìèíü
äîãøèí øóëàìñûí ñ¿ðèéã òàñ çàëãèñàí ìèíü áóþó” øýæ ¿ã õýëýâ. Ýõ íü
: “ýâèé ýâèé, ýâèé ýâèé , õ¿¿õýä òºðâºë íýðã¿é õî¸ð õóðóóãààð õàìðàà
áºãëºæ òºðíºì áèëýý .Í¿äýý àíüñààð , ø¿äýý çóóñààð òºðºì áèëýý . Ýíý
ÿàñàí õîðòîé õýëòýé õ¿¿õýä òºðæ õýðýëäñýýð , áàðèëäñààð òºð뺺”
ãýæ õýðýëäýæ áàéâ.
Õýðýëäýæ áàéòàë Ñýíëîí èðýâ. Íýãýí ¿å ýì õ¿íèé äóó ãàðíà, íýãýí ¿å
áàðûí äóó ìýò ãàðíà. Ñýíëîí ºâãºí ìàëàà òóóæ , ðâàí îãòîíî ¿¿ð÷, íýã
ãàðòàà åñºí ñàëààò òºìºð ¿õðèéã õºñðººñ îëæ ÿ÷èðæ èðýâ. “Ýíý
þóâ?” ãýâ. Àìàðæèë õýëýâ: “Àä ìóó õóâõàé õ¿ëòãºð õèøèã ã¿é
õ¿ëòãºð! ×àìàéã áè ýíý ºäºð ìèíèé äýðãýä ñóó ãýæ ýñ õýëë¿¿ áè?
¿¿íèé óðüä ãóðâàí õ¿¿õýë õààãóóð ìèíü ãàðöãààâ . Áóëò áóðõàäûí
õóâèëãààí òºðæ òýíãýð ãàðàõ íü òýíãýðò ãàðàâ, Ëóñûí õàäàä îðîõ íü
îðîâ. Äàãèíàñò ãàðàõ íü äàãèíàñò ãàðàâ. Äýýä òýíãýð ãýæ, äîîä ëóñûí
õààä ãýæ, àðâàí ç¿ãèéí äàãèíàñ ãýæ õýí ìýäëýý . Òýä á¿ãäèéí òîîã÷
ìýäñýíã¿é àëäàâ. Àâ îäîî ìóó õ¿ëòºãðèéã , ׺òãºðèéí õóâèëãààí õ¿¿õýä
òºðæ íàìàéã áàðüæ èäüå ãýæ èíãýæ áàéíà” ãýâ. ªâãºí õýëýâ. “Ýâèé,
÷è ÷ºòãºðèéí õóâèëãààíûã ÿàæ ìýäýâ? Äýìèé òààæ ìýäýõ áèä áóðõàä
áóþó? ªºðèéí ¿ðñèéã ÿàæ àëíàì? Òýæýýæ ¿çüå. Ýíý ºäºð áè íàÿí îãîòíî
àëàâ. Ýíý ìóó õî¸ð ãóðâàí ìàë ìèíüáóëò áîîñòîâ. ” (Õýýëòýé áîëîâ) .
õýâýë íü ãàçðààñ óëàì ¿ðãýëæèëæ ÿâíà. ßçãóóð ãýðèéí ìààíü äýðãýä
îãîòíî ¿ã¿é áèëýý . Ãîäèë õàðâàõ ãýçýðò îãîòíî èðæýý . Ýíý ºäºð õàìàã
ãàçàð öàñ îðñîí áºãººä ìàíàé ýíý ìóó ãýðèéí ãàäíà ãîäè« õàðâõ ãàçàð
öàñ îðñîíã¿é . Åñºí ñàëààò òºìºð óðõè ¿¿íèéã ãîäèë õàðâàõ ãàçðààñ
îëîâ áè. Ýíý áè? Òºðñíººñ èéì þì ýñ ¿çëýý áè. Ýíý òîð áóþó, óðõè
áóþó? Ýíý îëæ àâ÷èðñàí þì ìèíü ýíý” ãýâ. Ýõ íü: “×àìàéã ÿàæ àëàõ âý?
Òýæýýæ ¿çüå” ãýâ.

7. Ãýñýð , õýðýý, ÷ºòãºð, îãîòíî ãóðâûã àëàâ.
Òýð öàãò ÷ºòãºðèéí õàð õýðýý íýã íàñòàé õ¿¿õäèéí í¿äèéã öîõèæ
áîëãîæ àëäàã áàéæýý . Ãýñýðèéã òºðºâ ãýæ ñîíñîîä í¿äèéã íü öîõü¸
ãýæ àéñóé àæýý . ãýñýð ò¿¿íèéã õóâèëãààíààð ìýäýâ. Íýã í¿äýý
õÿëààæ , íýã í¿äýý àíüæ , õÿëààñàí í¿äýí äýýðýý åñºí ñàëààò òºìºð
óðõèéí øèæèìíýýñ òàòààä ÷ºòãºðèéí õàð õýðýýã áàðèàä àëæ îðõèâ.
Òýð öàãò ÿìààí øèäýò , íîõîé õîíøîîðò ÷ºòãºð, ÿíã¿ ýöýã Ýðãýñëîí
(Ãýëîí) ëàì áîëîí õóâèë÷ èðæ, õî¸ð íàñòàé õ¿¿õäèéí òîëãîé äýð àâøèã
òàâèã÷ áîëîîä õýëèéí ¿ç¿¿ðèéã òàñ õàçàæ õýëãèé áîëãîõ áàéñàí
àæýý . Ò¿¿íèéã Ãýñýð ìýäýâ. Òýð ÷ºòãºð , ãýñýðò àéñóéã ãýñýð
ìýäýýä äº÷èí òàâàí äóí öàãààí ø¿äýý çóóæ õýâòýâ. Õ¿ð÷ èðýýä ëàì
áîëæ òîëãîé äýð àâøèã òàâèâ . Õóðóóãààð ø¿äèéã íü óõàæ, ñî¸îãîîðîî
áàñ ø¿äèéã íü ñî¸îäîæ ýñ õ¿÷ õ¿ðýâ. “Ýíý õ¿¿õý òàíü ÿçãóóð ýõ
õýëòýé áèë¿¿, óãààñ èíãýæ çóóð÷ òºðæ áèë¿¿” ãýæ àñóóâ. “Óéëíàì
áèëý áèä ýñ ìýäýâ” ãýâ. ׺òãºð îäîî õýëýý ä¿ðæ õºõ¿¿ëíýì. Õºõºã÷
áîëîîä õýëèéã áàãàëçóóðààð íü òàñ õàçàæ àëæ îðõèâ.
Ãóðâàí íàñàíäàà ÷èâëèéí îãîòíî øàð ¿õðèéí ÷èíýý áîëæ ãàçðûí õºðñèé
óðâóóëæ , Ìîíãîë óëñò ìóó ¿éëäýæ áàéñàí àæýý . ãýñýð ò¿¿íèéã ìýäýýä
¿õýð õàðèóëàã÷ ºâãºí õ¿í áîëîí ñ¿õ áàðèí £¿éâ. Øàð ¿õðèéí ÷èíýý

îãîòíî ãçðûí õºðñèéã óðâóóëæ ÿâòàë ºâãºí ñ¿õýýðýý ¿õðèéí ýâýð
õîîðîíäóóð öîõèîä àëæ îðõèâ. Äàâ äýýð ãóðâàí äîãøíûã àëàâ.

8. Ñýíëîí áàÿæèæ ãýð á¿ëýý àâ÷ðàâ.
Ò¿¿íèé õîéíî õîíü íü òºðºâ. Äóí öàãà í õóðãà ãàðàâ. ÿ¿ íü òºðºâ.
Áèëãèéí õýýð óíàãà òºðºâ. ¯õýð òºðºâ . òºìºð õºõ õèðñ ¿õýð òºðºâ.
Íîõîé òºðºâ . òºìºð õóøóóòàé çýñ ºëºã÷èí òºðºâ.
Ãýñýð òýä á¿ãääýý ñàí òàâüæ , îãòîðãóé äàõü Íàâñà Õ¿ðç ýìýã ýõäýý
çàëèûáàðàâ. “Ýæèé ìèíü ýíý á¿ãäèéã ìèíü ñàéõàí òýæýýæ ºñãº. Íàìàéã
õýçýý ºã ãýñýí öàãò òýäíèé㠺㺺ðýé” ãýâ. Òýä á¿ãäèéã íü Íàñâà Õ¿ðç
ýìýã ýõäýý ¿ç¿¿ëæ ºãºâ. Ýõ íü “Ǻ┠ãýýä àâëàà . Ñýíëîí ºâãºí, çîâëîíò
ýìýýñ òºðñºí ãýæ íýðèéã Æóð ãýæ íýð ºãºâ. Æóð õî¸ð ãóðâàí ìàëàà
õàðèóëæ ÿâíàì. ßâàõäàà ãóðâàí äîëîîí õóëñ ñóãàëàæ àâàâ. Ãóðâàí
äîëîîí õàðãàíà ñóãàëæ àâàâ. Äýðñýýð ìóó ã¿¿ãýý öîõèëîâ. “Ýíý ãóðâàí
äîëîîí äýðñ ìèíü öîõèõ òóñàì äýðñýí öàãààí àäóó áîëöîãîî” ãýæ óîõèëîâ.
Õóëñààð ìóó ¿õðýý öîõèâ. “Íàâ÷ ìýò ñ¿¿ëòýé , õóëñíû ¿å ìýò ºíãºòýé
èéì ñàéõàí ¿õýð òºðö㺺 ” ãýæ öîõèâ. Õàðãàíààðõàìóóò òýìýýãýý
öîõèâ. Õóâèëãààíààð øèâøèæ öîõèëñîíä òýä á¿ãä áóëò òºðíºì. Ãàãö
ã¿¿íýýñäýðîñýí öàãààí àäóó òºðöãààâ. ̺í àëèíûã òîîëíîì? Ãýñýðèéíõýý
çàðèëãààð ñàð á¿ð äýä äýäýýð òºðºâ. Ãýñýðèé çàðèëãààð ñàð á¿ð
òºðºõºä òîîëøã¿é îëîí ìàë áîëîâ. Ñýíëîí ºâãºí áàÿð íü òàíàãã¿é “Ìèíèé
åðººë áóé çà . ãàí¶ûí ýõ ìÿíãà ãýã÷ ýíý áàéíàì6 ãýõýä íü Àìàðæèí: “¿íýí
áèø þó âý òýð ÷èíü? ×èíèé åðººëèéã áè õýäèéí ìýäñýí áèëýý Àäâèø
åðººëòýé áèø ¿¿, ÷è ” ãýæ õóóð÷ çàðëèã áîëãîâ.
Ñýíëîí , “ýíý ìàëûã ìààíâ õýí õàäãàëíàì?” ãýæ èõ óëñäàà î÷èâ. Öîüîíä
õ¿ð÷ õýëýâ: “Õ¿íèé ¿çýí ÿäàæ õººæ îðõèñîí ¿çýñãýëýíò ñàéõàí ýìýýñ
÷èíü íýã ìó õºâã¿¿í òºðæ áàéíà. ìó ãýæ áàéëãàíà óó? Ñàéí ãýæ õààí
îðîí ñóóëãàíà óó? Ìóó÷ áîëîâ ñóóëãàõ æèøýýòýé ë áîëîâ . Ýì , õ¿¿õýíä ,
ãýð ìàëûã ìèíü íàä ºã” ãýâ. Á¿ãä óëñ “Ñýíäëí ºâºãíèéõ çºâ áèø ¿¿”
ãýýä ýì, õ¿¿õýä , òýä á¿ãäèéã íü áóëò ºãºâ. Ñýíëîýí ºâãºí òýíäýý àâ÷
õàðüæ èðýâ.

*** *** *** *** ***

( ͺ㺺 ýìýýñ Öàñ (Ôàöà Øàëãàð), ðîíñà íýðò õî¸ð õºâã¿¿í àæýý )”Öàñ,
Ðîíñà, Æóð ãóðâóóë ýíý ìàëûã ìèíü õàðèóë” ãýâ. Ãóðâàí õ¿¿õýä ìàë
õàðèóëæ ÿâíà. Æóð õîëûí óóëûã îéð áîëãîæ, îéðûí óóëûã õîë áîëãîæ ,
ìàÿëûã õóâèëãàíààð àäóóëæ ÿâíà.
Æóð ýöýãòýý õýëýâ: “ìèíèé åðººë áóé çà ãýæ, ìàëàà ºñãºâ ãýæ
áàÿðëàõ ÷èíü þó áèëýý ? Îäîî îðä öàãàà ãýðèéã ¿ë áàðèõ ÷èíü þóâ”
ãýâ. Ãýæ ÿâàâ . Ìîäîíä õ¿ð÷ á¿ãäýýðýý ìîä îãòîëæ ÿâàâ . ªâãºí
øóäðãà ìîäûã îãòîëæ íýã õýäèéã óíàãàâ. Æóð õóâèëãààíààð õàíûã
õàíààð , óíèéã óíèàð áîñãîñöãîîâ. Ñýíëîí ºâãºí ñàéõàí øóäðàãà ìîä
¿çýæ îãòîëú¸ ãýæ î÷èâ÷ Æóð õóâèëãààíààð ºðãºñò ìîä áîëãîíî. ªâãºí
îãòîëæ ÿäàæ ãàðàà ýñãýæ èðýâ. “Í¿ãýëò ìóó õºâã¿¿í î÷èæ áèëýý .
Øóäðàãà ñàéõàí ìîä ãýæ îãòîë
¸ ãýòýë ºðãºñò ìîä áîëíî:Ãàðàà ýñãýæ ñàíä ìýíä õàðüæ èðýâ áè” ãýâ.
Æóð îðä öàãààí ãýðèéíõýý ìîäûã àâ÷ èðýâ. “Àõàé ìèíü , îãòîëñîí ìîäîî þó
ãýæ îðõèæ èðýâ ÷è? ×èíèé îðõèñîí ìîäûã áè àâ÷ ãýð õèéæ èðýâ áè”
ãýâ. “¯íýí. Áè ìîä îãòîëæ áèëýý . îãòîëñîí ìîäîî ãàçàð ýíäýæ ãýýã÷

áèëýý áè. Ýíý ìóó õóëãàé õèéæ àâñàí àæýý” ãýâ. “Àõàéí ìèíü ¿ã ¿íýí.
×èíèé îãòîëñîí ìîäíîîñ õóëãàé õéæ àâñàí ìîä ÷èíü òýíä õî¸ð ãóðâàí
ãýðèéí ìîä áàéíà.” ãýâ. “ßè þó îãòîëæ ÿâíàì?” “Áè õ¿÷ ¿ë õðýõäýý
÷èíèé îãòîëñîí ìîäîîð ãýð õèéâ áè” ãýâ. Òýð ãýðýý á¿ðõ¿¿ëýâ.
*** *** ***
Ãóðâàí õ¿¿õýä ìàëä î÷èâ. Ñýíëîí Ðîíñàãèéí ýõèéã äîòíî÷ëîí ÿâíàì. Öàñ
×èõýð, Ðîíñà õî¸ðò øèðýýí äýýð òàâüæ ºãºâ. Æóðä íîõîéí èäýõ ìóó
àÿãàýä õèéæ ºãíº. Æóð ãóðâàí àòãà öàãààí ÷óëóó ãóðâàí àòãà õàð
÷óëóó àâàâ. Öàãààí ÷óëóóãàà õàäíû äýýð äýëãýæ òàâèíà. Îëîí ìàë
ººðñ人
áýë÷èæ
î÷íî.
Õàðèõäàà õàð
÷óëóóãààð
õàâòãàíäàà
õèéãýýä èðíý. Îëîí ìàë õîéíîîñ íü ººðñ人 äàãàæ èðíý. Ìàðãààø
ºã뺺㿿ð ãóðâóóë áàñ ìàëä ÿâàâ. Ìàëûíõàà äýðãýä ñóóãààä ÿðèâ.
Æóð õî¸ð àõäàà ¿ã õýëýâ: “Áèä èéì îëîí ìàë õàðèóëæ ÿâæ ºäºð á¿ð
õîîñîí ÿâìîé Íýãýí òóãàë àëæ èäüå” “Àëæ èäüå” ãýõýä Ðîíñà õýëýâ:
“Ýöýã ýõ ìààíü áèäíèéã ëîíãîäìîé” ãýâ. Öàñ ×èõýð äóóã¿é ñóóâ .
“Äîíãîäîõ þìûã áè äààÿ . Öàñ ×èõýð ìèíü íýã òóãàë áàðü” ãýâ. Öàñ íýã
òóãàë áàðèâ. Æóð àëàâ. Àðüñûã áèò¿¿ òóëàìëàí ºâ÷èâ. Ìàõûã èäýýä
ÿñûã òóëàì äîòîð õèéãýýä ñ¿¿ëýýñ íü áàðüæ ãóðâí ¿å äàëëâàñàà
àìüä òóãàë áîëîí î«îí òóãàëûí õîéíîîñ ã¿éâ. Ìàëàà àâ÷ õàðüæ èðýâ.
Ãóðâàí µ¿¿õýä ãýðòýý îðâ. Öàñ, Ðîíñà õî¸ð áîñîæ áàéâ. Æóð ç¿¿íòýé
òàâüñàí èäýýíýýñ èäýæ ñóóâ. Ýõ íü õýëýâ: "Æóð þóíä èäýýãýý èä½â?
Òà õî¸ð þóíä ¿ë èäýõ áóé? " ãýâ. Ðîíñ õýëýâ: “Æóð ä¿¿ ìààíü ìàíüä
íý£ òóãàë àëæ ºã÷ , ò¿¿íèé ìàõûã èäýæ öàäàâ. Èäýõã¿é” ãýâ. Ñýíëîí
ºâãºí: “Ýý! Æóð òýð ÷èíü ¿íýí ¿¿ ? ” ãýæ àñóóâ. “Õóäàë õýëíýì. ¿ã¿é
”ãýâ. ªâãºí òàøóóð áàðüæ áîñîí õàðàéâ . Æóðûã òàøóóðààð ñàâíà.
Ñàâàõàä íü Æóð òàøóóð äýýðýýñ íü íîöîí õýðýëäýæ áàéâ. Áàéòàë
Àìàðæèë ã¿éæ èðýâ. “Þó áîëîâ? ªüãºí! ” ãýâ. “Ýíý ìóó ÷ºòãºð õ¿¿õýä
÷èíü íýø òóãàë áàðüæ àëæ èäýâ ãýíý. Èéì í¿ãýëò àæýý” ãýæ óóðàà
äàðàí ÿäàæ áàéâ. Àìàðæèë õýëýâ: “Áàðñàí ìóó, òýíýñýí ìóó õ¿ëãºð!
×èíèé òóãàë òîî ã¿é áóþó? Òóãàëàà á¿ðòãýå” ãýâ. “×àì ìóóä þóíû èéì
îëîí ìàë áèëýý? ¯íýí èäñýí ÷ ãýñýí ãàíö òóãàëûí òºëºº ¿¿íèéã ìèíü
æàí÷èõ ÷èíü þóâ? ¯íýí èäñýí ÷ ãýñýí ãàíö òóãàëûí òºëºº ¿¿íèéã ìèíü
æàí÷èõ ÷èíü þóâ? Áèåèéíõýý ñàéíààð ºñãºñºí ìàë ìýò ñàíàæ áàéíà
÷è” ãýæ äîíãîäîâ. ªâãºí ã¿éæ òóãàëàà á¿ðòãýâ. Òóãàë íü á¿ðýí
àæýý . ªâãºí ãýðòýý ã¿éæ î÷èâ. Ðîíñûã “ßàñàí õóäàë÷ áèëýý?” ãýæ
äîíãîäîâ. “¯¿íèé õîéíî ÷è õóäàë õýëýâ çýý. Áè ÷àìàéã ¿õòýë ãºâøèíº”
ãýâ.
Ìàðãààø ºã뺺 ãóðâàí õ¿¿õýä áàñ ìàëàà àâ÷ î÷èâ. Æóð íýã òóãàë
àëàâ. Ðîíñ ñ¿¿ëíèé ÿñûã íü õóëãàéëæ ºâºðòëºâ. Óðüä ¸ñîîð ìàõûã
àâ÷ èäýýä ÿñûã òóëìûí äîòîð õèéâ. ̺í ãóðâàí ¿å äàëëàâààñ îãî²îð
òóãàë áîëîí îëîí òóãàëûí µîéíîîñ ìºðººð íü ã¿éæ î÷èâ. Ìàëàà àâ÷
ãýðòý èðýâ ãóðâóóë. Ðîíñà õýëýâ: “Æóð ä¿¿ãèéíõýý àëý ºãñºí òóãàëûí
ñ¿¿ëèéã èäüå” ãýæ ºâðººñºº öóñòàé ñ¿¿ë ãàðãàæ ãàëä áóëæ ñóóâ.
ªâãºí “Ðîíñà! Ýíý ÷èíü þóâ?” ãýâ. “Æóð ä¿¿ ìèíü ìàíüä íýã òóãàë àëæ
ºã÷, ò¿¿íèé äýýðýýñ íü àâàí íîöîëäîâ” “Ýíý èõ çºíòºã (çºíºã) áîëîõ íü ýíý
¿¿? Ýíý íàìàéã äàâõèéâýë æàí÷úÿ ãýæ íàä òýì¿¿ëíý” ãýâ. Æóðûí ýõ íü
ã¿éæ èðýâ. “Þóí í¿ãýëò õ¿ëòãýð, ÿàâ?” ãýâ. “Íýã òóãàë àëæ ãýæ
Ðîëíñà ñ¿¿ëíèé öóñòàéã øàðæ ñóóíà. ¯íýí áóþó? Õóäàë áóþó?” ãýâ.
Æóðûí ýõ íü õýëýâ: “×è ýíý õºâã¿¿íèéõýý ¿ãýýð þóíä èíãýæ æàí÷íàì?

Òóãàëàà á¿ðòãýæ ¿çýýñýé” ãýâ. ªâãºí òóãàëàà á¿ðòãýâ. Îëîí òóãàë
á¿ðýí àæýý . Íýã òóãàëûí ñ¿¿ëíýýñ öóñ ãàð÷ ÿâíà. “Ñ¿¿ëèé íü
îãòîëñîí áàéíà” ãýæ ºâãºí ãýðòýý ã¿éæ èðýýä Ðîñûã ãºâøèâ. “×è òýð
áàðìûã þó ãýæ ã¿æèðäíýì?” Áóòà÷ èðýýä õîò÷èéã õîðèíî ãýã÷ ýíý
áàéíà ãýâ.
*** *** ***
Çàÿàòàé õóäàë õýëýãäýõýýð ¿íýíýýð õýëýãäýå áè. Çàÿàòàé ìàðãààø
÷èíèé ìàëààñ îëíûã àëæ èäüå áè( ãýæ Æóð õýëýâ. Ãóðâóóë ìàëä
ÿâàâ. Æóð õîèíîîñ íü åñºí ýðýã àëæ èõ òîãîî õóâèëãààíààð õóðààæ
Ðîíñàã ñ¿ðýýð äàðæ òýð ìàõûã á¿ãäèéã áîëãîâ. Ìàõàà ãàðãààä ñàí
àòâüæ , õàìàã á¿ãäèéã ñàõèóñíäàà çàëèáàðíàì: “äýýð Õóðìàñò òýíãýð
àõàé ìèíü , äýä íü áîëáîë Ýñðóà àéìàãò àðâàí äîëîîí òýíãýð íàð,
äýðãýäýõ ãó÷èí ãóðâàí òýíãýðîð íàð, Íàâñà Õ¿ðçý ýìýã ýõ ãóðâàí çóóí
æàðàí ººð õýëòýí àìüòàí ñàõèóñ ìèíü, Ìî ã¿¿ø , Äàíáî íýðò òºëºã÷ ìèíü,
Óóëñûí õààí Îâîî ÿíæèä àëòàí äýëõèéí õóèëãààí ýöýã ìèíü , ÿëãóóñàí
ãóðâàí ºõèé ìèíü, äýýä àðâàí ç¿ãèéí áóðõàí ñàõèóñ ìèíü , äîîä äºðâºí
èõ Ëóñûí õààä ìèíü, Òà òà á¿ãääýý ìóó áèåý ¿ç¿¿ëýõ ìèíü ýíý. Àðèóí
òàõèë òàõèæ íàìàí÷ëàõ ìèíü ýíý áóé ” ãýâ.
Õàìàã ñàõèóñ íü : “Íóñãàé ìèíü àëòàí äýëõèéä òºðæ áàéíà . Õàìàðò
ìàíü ñàéõàí ¿íýð ¿íýðòýæ áàéíà. Òºðæ ìàíüä áýëãý ¿ç¿¿ëýõ íü ýíý
áàéíà6 ãýâ.
Òýä á¿ãäýýðýý çàëáèðààä Öàñ, Ðîíñà õî¸ðûí ºìíº èõ øèðýýí äýýð èäýý
òàâüæ ºãºâ.
Öàñ ÷àäàõ
÷èíýýãýýðýý
èäýæ
ñóóíà.
Ðîíñà Ãýñýðèéí
ñ¿ðä
äàðàãäàæ ¿ë èäýæ ñóóíà. Æóð ñàõèóñàà õóðààæ îëîí õ¿í áîëãîîä
á¿ãä èäýæ îðõèâ. Ðîíñà áîñîîä ãýðýý òýìöýâ. Öàñ, Æóð õî¸óë ìàëäàà
î÷èâ. Ðîíñà ýöýã ýõäýý õýëýâ. “æóð õºâã¿¿í ÷èíü åñºí
ýðýã õàãà
òàòàæ àëàâ. Îëîí òîãîî õóðààæ èðæ á¿ãäèéã ÷àíàâ. Ìàõàà áîëãîæ
ãàðãàñàí õîéíîî äýìèé äýýð òýíãýð ãýíý , äîîð ëóñûí õààä ãýíý, äýìèé
áóðõàä ãýíý, þó þó õýëýâ , äýìèé îëîí þì õýëíý áèëýý . Áè ýñ ìýäíý. Öàñ
áèä õî¸ðò ìàõ ÷àíàæ ºãºâ. Õàðàí õîíèíûõîî òóëä ãîìäîæ ýñ èäýâ áè.
Õàìàã ìàë õàøàà î÷ñîíûã ÷ ýñ ìýäíý. Ìàõàà èýäõäýý äýìèé ÿâäàëûí
áóþó îëîí õ¿í èðýâ. Äýìèé “Áóó, áóó” ãýæ óãòàí ã¿éæ ìîðèéã íü
àâöãààíà. Òýä á¿ãäýýðýý õóðèìûíõàà ì õûã áóëòûã èäýæ îðõèâ” Ðîíñà
ýíý ¿ãèéã ºâãºíä õýëýâ.
ªâãºí “Èéì í¿ãýë àæý, èéì ÷èâýë àæýý6 ãýæ òàøóóðàà áàðèí ìàëäàà
ãàðàâ. Äýýð ãàð÷ ºâãºí ñàðàâ÷èëæ õàðâààñ Æóð äýðýãäýý îëîí ìàë
òóóæ ÿâàõ àæýý . ªâºãíèé í¿äèéã õóâëãààíààð õàëõàëæ áèå ìëàà ýñ
¿ç¿¿ëýâ.
ªâãºí ãýðòý ã¿éæ
õàðüæ
èðýâ. “¿ñýä
áàðààã¿é(îãò
õàðàãäàõã¿é áàéíà) . õàëàã õóóõàé. Æóð ãýã÷ ÷àìàéã äýý” ãýæ
çàíàæ ñóóíà. Çàíàæ ñóóòàë Æóð îëîí ìàëàà ò¿ðõýðòýë òóóæ, äóóëæ
ýëäýæ èðýâ. “Çà ÷è ìàëàà á¿ðýí òóóæ èðýâ¿¿ ? ×àìàéã ìýäëýý áè”
ãýýä òàøóóð áàðèí óãòàí ãàðàâ. Æóðûã òàøóóðààð ñàâíà. Ñàâòàë
òàøóóðûã íü áóëààí àâ÷ õàÿæ îðõèâ. ªâãºí Æóðûã íîöîâ. Æóð óíàã÷
áîëîîä “¨î õàëõàé” ãýýä ºâãºíèéã äýýã¿¿ðýý õàÿæ îðõèâ. ªâãºí “¨î ¸î”
ãýæ
áàðõèðíà. “Æóð ÷ áîëîâ “¨î õàëãàé” ãýâ. Àìàðæèë
ã¿éæ
èðíý.”ªâãºí, ÿàâ ÿàâ?” ãýíý .”Õºâã¿¿í òºðæ ãýæ ñàíàæ áèëýý ×èíèé
õýëñýí ¿ã ¿íýí áàéñàí àæ. Åñºí ýðýã õàãà òàòàæ àëæ èäýâ ãýíý.
Ýíý íàìàéã æàí÷èõ ãýýä õàðèí òîëãîé äýã¿¿ðýý õýò õàÿæ îðõèâ. Áèå

ìèíü ýâäýð ¿¿ ÿàâ ? Àäâèø ºâäíºì” ãýâ. “ýâäýðâýë ýâäðýã. Ðîíñà óðüä
òóãàë ëàâ ãýí ãýí èðëýý . Òýð íü ¿íýí áàéë óó? Îäîî åñºí ýðýã àëàâ
ãýíý . Áèåèéã ÷èíü õàÿñàí ÷ ¿íýí áèç . Èðãýý á¿ðòãýæ îäîî ¿ç” ãýâ.
ªâãºí î÷èæ èðãý á¿ðòãýâ. Èðýã íü á¿ðýí àæýý. ªâãºí èðýâ: “Õàëàã
õóóõàé, Ðîíñà ÿàëàà ÷è?” ãýæ ºâãºí ãàñëàâ. Àìàðæèë õýëýâ: “Àâàé
Æóð ÿàëàà ÷è? Ãýð õèéñýí õ¿í , õîéíî ñóóâ ãýëýý . Ãèø¿¿ îãòîëñîí õ¿í,
óðüä ÿâàâ ãýëýý . ×àìàé£ Ðîíñà àëúÿ ãýæ áàéíà. Îäîî Ðîíñàã õîâ ¿ã
õýëæ èðâýë Ðîíñûí ¿ãýýð ºâãºí æàí÷úÿ ãýæ î÷âîë õóó (öºì) òîîëæ ºã”
ãýæ Àìàðæèë õýëýâ. “×èíèé ìóóã àëü á¿ð ¿çýõ âý áè ? ” ãýâ.
Æóð Ðîíñûã äîíãîäîâ: “×èíèé óðüä , ãàíöààðàà îëîí ìàë ÷ ºñãºëºº áè.
Ãàíöààðàà ÷ áîëîâ äóóã¿éû õàðèóëóæ ÿâëàà áè. ªäºð á¿ð àëæ
èäâýë áè ýíý ìàëûã ÿàæ ºñãºõ áèëýý ? ×è íàä ºøèõ ÷èíü þó áèëýý ?
Õóäàë õýëýí õýëýí õýðýëä¿¿ëýõ ÷èíâ þó âý ? ” ãýæ äîíãîäîâ. Ðîíñà äóóí
ýñ ãàðàâ. Öàñ ×èõýð èíýýâ. ªâãºí: “Ýâèé ýâèé, èõ ¿íýí áèø þóâ?
×àìàéã ¿¿íèé õîéíî õýëáýë ãºâøèõ áóé” ãýâ.
*** *** ***
Ìàðãààø ºã뺺㿿ð ºâãºí äîòðîî ñàíàâ. “òà ãóðàâ ìèíèé øèéäýýð ÿâæ
÷àäàõã¿é áàéíà. Ìàëä îäîî áè î÷èëöîíî” ãýæ Öàñûã àâàí ìàëàà òóóæ
ÿâàâ. Òýð ºäºð äóóã¿é õàðèóëæ ¿äýø ºâãºí, Öàñ õî¸ð ìàëàà òóóæ
èðýâ. Ò¿¿íèé ìàðãààø ºâãºí Ðîíñûã àâ÷ ÿâàâ. Õî¸óë ìàëà õàðèóëæ
ÿâñààð ãóðâàí õîíèéã ÷îíîíä áàðèóëæ èä¿¿ëýâ. ¯äýø èðýâ. “Áè ìàë
õàðèóëæ áèëýý . Ýíý ìóó Ðîíñà õîíèéã õàðèóëæ ÿâñààð ãóðâàí õîíü
÷îíîíä áàðèóëæ èä¿¿ëýâ” ãýæ õýëýâ. Æóð õýëýâ: “Íàìàéã áîë æàí÷èõ
áàéñàí . Ìóíäàæ (àç áîëæ) íàìàéã ýñ àâàà÷ñàí çºâ áîëæ ” ãýýä ñóóâ.
ªâãºí ìàðãààø ºã뺺㿿ð Æóðûã àâàí ìàëàà òóóæ ãàðàâ. Æóð õîëûí
óóëûã îéð áîëãîæ îéðûí óóëûã õîë áîëãîæ ÿâàâ. Õîíèíû çàõàä î÷ú¸
ãýòýë ÷îíî ã¿éæ ÿâíà. “Àõàé ìèíü ýíý ÷îíî ã¿éæ ÿâàõûã ìýäýâ ¿¿? ”
ãýâ. ªâãºí õýëýâ: “Þó ìýäýõ âý? Õîíü ãýòýæ ÿâíàì çà” ãýâ. “çà àõàé
÷è ýíý ÷îíûã õàðâàæ îíî. Îíîâîë ÷è íýã ýðýã àâ÷ àëæ ìàõûã íàä
á¿¿ ºãºëö. ×è áóëòûã èä . ×àìàéã àëäâàë áè õàðâàÿ . Áè îíîâîë áè
íýã ýðýã àëæ ìàõûã áè èäñ¿¿ . ×àìä á¿¿ ºãºëöüå áè” ãýâ. ªâãºí “Çà”
ãýâ. ªâãºí ÷îíûã õàðâàâ . Ýñ õ¿ðãýâ. “Àõàé ìèíü îäîî õèøèã íàä áèø ¿¿?
” ãýâ. ªâãºí “¿íýí áóé” ãýâ. Æóð õàðâàâ. Ñóì íü îíîâ. “Àõàé ÷è ºâãºí õ¿í,
äóëààí á¿ñë¿¿ð (áýëõýìæ) õèé “ ãýæ (÷îíûí àðüñûã) ºãºâ.
Æóð î¤îî ºâãºíèéã
õóâèëãààíû ñ¿ðýýð äàðàâ. Åñºí õîíü àëàâ. Îëîí
òóãàë õóðààæ õîíèéã áàðèëæ ÿâàõàä ºâãºí: “Õàëàé Æóð” ãýæ
äóóãðàõ ãýâ. Äóóí ãàð÷ ¿ë ÷àäíàì. “Ýý! ÿàëàà” ãýæ
áîñîõ ãýâ.
ªíäèé㺺ä áîñîæ ¿ë ÷àäíàì. ªâãºí äóóí ¿ã¿é õàðæ ñóóíàì îäîî . Õîíèíû
ìàõûã Æóð ãàðãàâ. ̺í áàñ îëîí ñàõèóñàà õóðààæ ºâãºíä îëîí õ¿í áîëæ ,
øèðýý ºðãºæ àâàà÷èæ òàâüæ ºãºâ. ªâãºí Ãýñýðèéí ñ¿ðä äàðàãäàæ
èäýæ ¿ë ÷àäíà. Õî¸óë îäîî áîñîâ. ªâãºí áîñîæ ãýðýý òýìöýæ ã¿éâ.
Æóð ìàëä î÷èâ. ªâãºí ãýðòýý î÷èæ ýìäýý õýëæ ãàøóóäàâ. “Àâàé ÿàÿ,
èéå. Áè ¿çëýý. Ðîíñûã õýëäýã ¿ã ýãýý ¿íýí áàéíà. Åñºí ýðýã àëàâ.
Ìàõûã Æóð ãàíöààð òàñ èäýæ îðõèâ. Àìàðæèë! ×èíèé ÷ºòãºð ãýæ
õýëýã÷ ÷èíü ¿íýí áàéíà. Ìóóñ áóþó, ìàíãàñ áóþó ýíý? Ýíý ìàëûã áàðñàí
õîéíî ìàíû áèåèéã áàðüæ èäýõ áàéíà ýíý”.ªâãºí ÷èíãýæ ãàøóóäàæ
ñóóíàì. Æóð îëîí ìàëàà òóóæ ýëäýæ èðýâ. ªâãºí òàøóóðàà áàðèí
ãàð÷ áàéâ: “àâàé æóð, üàøóóðààð öîõèëòîë íü íîöîâ. “ªâ㺺í! ßàâ, þó
âý ? ” ãýâ. , “ªíºº ÷è ÿàñàí îëîí õîíü õàãà òàòàâ ÷è ?”ãýâ. “ßâùÿ. ×è

áèä õî¸óëàà ýíä ó÷ðàà îëîëöîõã¿û . Öàñàä çààëäúÿ” ãýõýä “Çà ” ãýæ
Æóð áèä õî¸óë õîíèíä î÷èì ãýõ¿ë õîíèíû çàõàä ÷îíî ã¿éæ ÿâíà. Ýíý ìóó
õ¿¿ íàä õýëýâ. “Àõàé , ýíý ÷èíü ÷îíî ã¿éæ ÿâàõûã ìýäýâ ¿¿ ÷è? ” ãýâ.
×èíãýõýä “Õîíü èäüå ãýæ ÿâíàì çà” ãýâ áè. “Àõàé áèä õî¸óë ìýëçýý
õè©å ãýâ. ×èíãýõýä “Ãàéã¿é , þó áèëýý ?” ãýâ áè. “Ýíý ÷îíûã õàðâàæ
îíî . Îíîâîë õîíü àëæ ìàõûã íàä á¿¿ àì õ¿ðãý ×è ãàíöààð àëæ ìàõûã èä ”
ãýâ. ×èíãýõýä “Çà ”ãýâ. ”×àìàéã àëäâàë áè õàðâàÿ . Õýðâýý áè îíîâîë
ìºí óðüä ¸ñîîð èäüå áè ” ãýâ . “Çà” ãýæ õî¸óë õàðâàâ ªâãºí õ¿í áè ýñ
õ¿ðãýâ Æóð õàðâàæ àëàâ .”Æóð, ºâãºí õî¸óë ìºí óðüä õîíü èäñýíèûã
òîîëæ õýëýâ Öàñ õýëýâ: “ª÷èãäºð Ðîíñà òà õî¸óë ìàëä î÷îîä ãóðâàí õîíü
÷îíîíä áàðèóëæ èä¿¿ëýâ ãýíý áèëýý. Ìýëçýæ õàðâààä óðüä èäñýíýý
þó ãýæ çààëäíàì å Àõàé ÷èíèéõ áóðóó. ªâãºí õ¿í äóóã¿é ÿâ” ãýâ. “Ýíý
õ¿¿õäèéí ìèíü çàí ààø íü ººð áàéíà” ãýýä ÿâàâ.
*** *** ***
Ìàðãààø áàñ Æóðûã àâàí ìàëä î÷èâ. Àäóó ¿õðèéí çàõàä øààçãàé ìîäíû
äýýð ñóóæ áàéâ. ¯íý ¿õðèéí ýäðãýä¿¿ð ã¿éæ ÿâíà_ Æóð õýëýâ: “Àõàé
÷è ìýäýâ ¿¿? ¯íýã øààçãàé õî¸ð þóíû òºëºº èíãýæ ìàëûí äýãýä ÿâíà?”
ãýâ. ªâãºí: “Ýñ ìýäýâ? ” ãýâ. “Øààçãàé ìîðèíû äààðü öîõú¸ ãýæ ÿâíà áèø
¿¿ . ò¿¿íýýñ óëàì ìîðèíû íóãàñàíä îðæ ¿õýõ áèø ¿¿ . Ýíý õî¸óëûã ÷è áèä
õî¸ð õàðâàæ àëüÿ . Áèäíèé õýí àëáàë íýã ¿õýð , íýã ìîðü àëæ èäüå.
Íýã íýãýíäýý àì á¿¿ õ¿ðãýå” ãýõýä ºþãºí “”Çà’ ãýâ. Øààçãàéã õàðâàâ.
ªâãºí ýñ õ¿ãýâ. “Àõàé ìèíü ¿íýã ìºí ýíý áàéíà .Õàðâà” £ýâ. ªâãºí îéðõîí
áàéíà ãýæ áàÿðëàí íóìàà ä½ëýâ. Æóð õóâèëãààíààð íóìûã ýñ äàëãàâ.
“Ýý! ßàëàà áè ?” ãýæ ºâãºí íóìàà ÿðâàéæ òàòíà. ¯ë äààíàì, “àõàé,
¿òýð” ãýâ. ªâãºí öî÷èæ õàðâàâ. Ýñ õ¿ðýâ. Æóð øààçãàé ¿íýã õî¸ðûã
õàðâààä àëàâ . ¯íýãèéã ºâãºíä ºãºâ. Æóð øààçãé ¿íýã õî¸ðûã
õàðâààä àëàâ. ¯íýãèéã ºâãºíä ºãºâ. Æóð àäóóíààñ íýã òàðãàí
ã¿¿ ñîíãîæ àëàâ. ¯õýðýñ íýã òàðãàí ¿õýðèéã ñîíãîæ àëàâ. ªâãºí áàñ
“Õàëàã ” ãýæ õýëüå ãýâ÷ õýëæ ¿ë ÷àäíàì .Æóð ìàõàà áîëãîâ. ªâãºíä
áàñ øèðýýí äýýð àâàà÷èæ ºãºâ. ªâãºí èäýæ ¿ë ÷ àäíàì.
Æóð
õóâèëãààíààð áóëòûã èäýâ. Æóð îäîî äóóëæ ñóóíà : “Ìîðèíû äàðò öîõü¸
ãýýä øààçãàé , ¿õðèéã õîðäóóëüÿ ãýýä ¿íýã, òýð õî¸ðûã õàðâàæ
àëúÿ ãýýä ºâãºí- Ýíý ãóðâóóëààì ººð íýí è÷ã¿¿ðò þì áóé áîëîâóó? ”
ãýæ äóóëàâ. ªâãºí áîñîæ ãýðýý òýìöýæ ã¿éâ. Ýìäýý õýëýâ: “Îäîî áè
ò¿¿íòýé õàíèëàõã¿é. Ìàëûã ìèíü áóëò èäýýä õîéíî íàìàéã èäýõ áàéíà.
Ýíý ààëèàð ÷ºòãºð ÷ áèø ìàíãàñ ë áóé çà ýíý” ãýâ.

9. Ñýíëîí ãóðâàí õ¿¿õäýý

øàëãàâ .

Ýíý ãóðâàí õ¿¿õäèéí íýãòýý íü ë áè áàéÿ . (Ýíý ãóðâàí õºâã¿¿äèéí ñàéí
ìóóã ¿çüå) “ ãýæ ÿòóó óðõèäàæ áàðèâ. Òóëìàíä õèéæ àìñðû íü
áîîâ. ªâãºí õàéíàã ¿õðýý óíàæ Öàñûã ñóíäàëæ àâà÷èâ. (ªâãºí ñýìýýð
õàâòàãàíû àìñðûã íýýâ) ßòóóã ä¿ðõðýõýä ¿õýð òóéëæ îðõèâ. ªâãºí
¿õýã÷ áîëæ õýâòýíý. Öàñ ¿éëíà : “Àõàé ìèíü íýã ãýâýë àâûã
òàâèóëàõ áèëýý . ¿ã¿é ãýâýë àÿíûø òàíèóëàõ áèëýý . Ýâèé ÿàëàà! Ãýæ
óéëàä èðýâ. ªâãºí ¿õðýý óíààä õàðüæ èðæýý .
Ìàðãààø áîñîîä Ðîíñàã áàñ ñóíäëæ
àâàà÷èâ. Óðüä ¸ñîîð ¿õýð
òóéëæ îðõèâ. ªâãºí ¿õýã÷ áîëæ õýâòíýì. Ðîíñà óéëààä õàðüæ èðýâ.
ªâãºí ¿õðýý óíààä õàðüæ èðýâ.

Ìàðãààø áîñîîä Æóðûã áàññ¸ ñóíäàëæ àâàà÷èâ. ßâæ áàéòàë íýã
õÿòठòàðèà òàðüæ ÿâíà. Òàðèàíû çàõàä áàé ìîä áîñãîæ , ìîäîí äýýð
íü øààçãàé ñóóæ áàéâ. Óðüä ¸ñîîð ÿòóó ä¿ðõðýõ , øààçãàé íèñýõýä
¿õýð òóéëæ îðõèâ. ªâãºí ¿õýã÷ áîëæ õýâòýíý. Æóð áóóí ã¿éæ
¿õðýý áàðüæ èõ äóó ãàð÷ óéëàã÷ áîëîâ. Óéëààä õýëýâ: “Íàìàéã
óéëàâ ãýæ ýíý óóë ñóðãàâ óó? Óóëûí äýðãýäýõ ìîä ñóðãàâ óó? Ýíý
õîðò õÿòàä òàðèà ýñ òàðüæ , òàðèàíû çàõàä áàé ìîä ýñ áîñãîâîë
øààçãàé þó ãýæ ñóóãààä áîñîõ áèëýý ? ¯õýð þó ãýæ òóéëàõ
áèëýý?
ªâºí
ìèíü
þó
ãýæ ¿õýõ áèëýý ? Ýíý
õÿòàäûã
ýð¿¿ëñ¿¿ (øèéòãýå) áè” ãýæ î÷èâ. Æóð óðüä ¿ãýý õÿòàäàä òîîëæ
õýëýâ. “Îäîî ÷è ¿õñýí õ¿íýý àìüä õ¿íýýð òºë¿¿ëæ àâüÿ ãýí ¿¿ ¸è ?”
ãýæ õÿòàä ¿ë àíõààðàâ. Æóð èðæ õÿòàäûí òàðèàã òàñ ýâäýæ
ÿâíà. Õÿòàäòàðèàíäàà õîðñîæ ã¿éæ èðýâ. “×è ÿìàð çàðëèã áîëíîì ,
¸èíèé çàðëèãààð ÷èíü áîëíîì , ÷èíèé çàðèëãààð ÷èíü áîëü¸ áè . Òàðèàã
ìèíü á¿¿ ýâä ÷è ” ãýâ. “×àìàà ÿë ÿíõ ºã ãýõèéã áàéÿ . Ýíý óóëûí ìîäûã
õàäàæ àâ÷èð. Ýöãèéíõýý ÿñûã äýãäýýå áè.” Ãýâ. Õÿòàä ÿââ . Óóëûí
ìîäûã õàäàæ àâ÷èð÷ ºãºâ. Æóð ýöãèéíõýý ãàäóóð ìîä õóðààâ. Èõ
ò¿éìýð øàòààâ. Ãàë ä¿ðýëçýí øàòàõàä ºâãºí õÿëààæ õàðàâ. “àõàé
ìèíü ¿õñýí õ¿í õàðñààð ¿õâýë õîéä àìüä ¿ðäýý ìóó ñð ãýëýý ” ãýæ
ýöãèéíõýý í¿äýíä øîðîî ¡èò¿¿ëýí àõÿâ. Ãàë áàñ ä¿ðýëçýí øàòàõàä ºâãºí
õî¸ð õºëºº àòèðàâ. “¯õñýí õ¿í õî¸ð õºëºº òèðñààð ¿õâýë ¿ëäñýí ýì
õ¿¿õíèé ¿å íü ¿ë ñóíàì ãýëýý” ãýæ àâðàãà ìîä ¿¿ð÷ èðæ ýöãèéíõýý
õî¸ð õºë äýýð òàâèâ . Ýöãýý îäîî ãàëä ºðãºæ àâàà÷èâ. Àâàà÷èæ
ãàëä îðõèí¸ ãýõýä “Æóð! Àõàé ÷èíü ¿õñýíã¿é àìüä áàéíà” ãýâ. “Àõàé
ìèíü , ¿õñýí õ¿í äóó ãàðâàë õîéä ¿ðäýý ìóó ¸ð ãýëýý” ãýæ ãàëäîðõèíî.
“Àâàé (Æóð) ìèíü ! Àõàé ÷èíü ¿õñýíã¿é ãýæ áàéòàë àìüäààð íü àëäàã
áóþó ? ” ãýâ. “Àõàé ìèíü ¿õñýíã¿é áàéíà, ñàéí” ãýýä ¿õýðò íü ä¿¿ð÷
õàðüó èðýâ.
ªâãºí ãýðòýý
èðýýä
ýìãýíäýý õýëýâ: “Ãóðâàí
õ¿¿õýäòýéãýý ìàëä ÿâæ áèëýý _ ãóðâàí õ¿¿õäèéíõýý ñàéí ìóóãèéã íü
òýíñüå ãýæ ÿâæ áèëýý . Öàñ ìèíü áààòàð ñàéí õ¿í áîëîõ áàéíàì. Ðîíñà
ìèíü 纺øëºí (纺âºðëºí) èäýõ õ¿í áîëõ áàéíà. Óäàà íü õýëýõýä Æóð ìèíü
¿ë õ¿ðýõ áàéíà.
(Æóð ìèíü õýíýýñ ÷ èë¿¿ ñàéí ýð áîëîõ áàéíà!) ãýâ. ×èíãýýä ºâãºí ãàð÷
îäîâ.
Ýìãýí (Ðîíñàãèéí ýõ) ìóó ñàíàâ: “Îðõèäîñ ýìýýñ òºðìºí õºâã¿¿í ìèíèé õî¸ð
õ¿¿õäýýñ èë¿¿ áîëîõ ãýý÷ þó âý? ¿¿íèéã ¿òýð ¿ã¿é áîëãî¸ áè” ãýæ
øèðýýí äýýð õî¸ð õ¿¿õýääýý ñàéõàí èäýý õèéæ òàâèâ. Æóðä îíäîî õîð
õèéæ òàâèâ. Ãóðâàí õ¿¿õýä ¿äýø èðýâ. Öàñ Ðîíñà õî¸ð øèðýýí äýýðýý
ãàð÷ èäýýãýý èäýæ
ñóóíà. Æóð ç¿¿í òèéø õàðæ áàéíà.ì Ýõ íü
õýëýâ: “Àâàé Æóð! Þó ãýæ õàðæ áàéíà? Øèðýýí äýýð ãàð÷ èäýýãýý
èä. ”ãýâ. Æóð ã¿éæ ãàðàâ. Àÿãàòàé èäýýã àâààä áàðüæ ñóóæ ¿ã
õýëýâ: “Ýæèé àõàé ìèíü , ìàíä óðüä àÿãàíû ºì÷ õàäãàëæ ºã÷ á¿ëãýý.
Ýí ºäðººñ ìàëûí ºì÷ õàãàëæ ºãºõ áàéíà äàà . Õî¸ð àõ ìèíü èäýâ. Ýöýã
ýõäýý äýýæýý ýñ áàðèíà. Ýöýã íü ýñ ìýäñýíýýñýý àâ÷ èäüå ãýòýë
áàñ òàòàæ àâàâ. “”4Õýçýýíýýñ ýöýã ýõèéí ãýð áîëîõûí ýõ òîãîî ýíý
áèëýý” ãýæ òîãîîíä õèéâ. Òîãîî õàãàðàâ. Òóëãàíä äóñààâ. Òóëãà
õàãàðàâ.
Òîîíîíä äýýø öàöàâ. Òîîíî íü õýìõðýâ. “Ãýð áîëîõûí (óðüä
ó÷èðñàí) øàð íîõîé áèëýý” ãýæ íîõîéí òîëãîé õî¸ð àíãè ñàëàâ. ¿ëäñýíèéã

ººðºº çîîãëîæ , óëàðàà íýâ÷¿¿ëæ ëóñûí õààä äàõü ýã÷äýý òõèë
ºãºâ.

10.

Öîòîí Æóðûã ýõòýé íü õººâ.

Ñýíëîí ºâãºí ýõ óëñäàà í¿¿æ î÷èâ. Îëîí óëñûíõàà çàõàä áóóâ. Öîòîí
íî÷í àâëàæ ÿâñààð ¿çýâ. “Ýý ! èéì ñàéõàí öàãààí ãýð õýíèéõ âý? Ýíã¿é
îëîí ìàë õýíèéõ âý? Àñóóæ èð” ãýæ õ¿í èëãýýâ. “Ñýíëîí ºâãºíèéõ” ãýæ
èðýâ. Öîòîí íî¸í á¿ãäýýðýý ãýðò íü èðýâ. “Ýý! èéì îëîí ìàë, îðä öàãààí
ãýð õýí ºãºâ?” ãýæ àñóóâ. Æóð äýðãýä íü èðýýä õýëýâ: “òºì𺺠¿ë
ìýäýõ õóóðàé áèë¿¿ ÷è? Òºðñíºº ¿ë ìýäýõ íîõîé áèë¿¿ ÷è? ×àìàéã
àõûãàà õººæ îðõèñîíä äýýð òýíãýð , äîîð ëóñûí õààä á¿ãäýýð ºðøººæ
ºãñºí ãýð ìàë áàéíà” ãýâ. Òýä “Ýíý ìóóã ¿ç” ãýâ.
(Íýãýí öàãò Öîòîí íî¸í òýðã¿¿ëýí Äîñ, Äîíñàð , Ëèí ãóðâàí îòîã óëñûã
õóðààãààä èõ ÷óóëãàí õèéæ ñóóâ ) Öîòîí íî¸í áã¿¿ëð¿¿: “Äîëîîí àëáèí
äîëîí çóóí õ¿í , äîëîí çóóí ìîðü , çàÿòàé , çàÿàã¿éã (àëü òîõèîëñîíîî ) áàðüæ
èäíý ãýíý. (Áèäýíä õàðüÿàò óëñûã èäýæ áàðàõ á àéíàì. Òýð äîëîîí îáèí
ñàð á¿ð õîøîîä õ¿í ºãüå . Íýãýí ºäàð çóóí õ¿í ìîðü èäýõèéã áàéã ãýæ
õýëæ èëã½ý) ãýâ. Òýð îëîí ëóñ íü Öîòîí íî¸íû ¿ãýýñ ¿ë äàâàõûí òóëä
“Òèéì áîë çºâ áàéíà. ×è ìýäýõ áèç” ãýâ. Òýíäýýñ Öîòîí íî÷í
ºã¿¿ëð¿¿í : “Íî¸í ÷ áîëîâ, õàðö õ¿í ÷ áîëîâ , åð á¿ãäýýðýý æèøèãëýæ
òýð äîëîîí àëáèíä èäýø ºãüå. Áèä íî¸ä àõëàæ î÷ü¸” Æóð ýõ õî¸óëûã
õèøèãëýæ (ýýëæèä) ºãüå Ýíý ºäºð òà õî¸ð î÷ . Äîëîîí àëáèí áàðüæ
èäò¿ãýé. Õîéä ºäºð áèø õ¿í ºãüå ” ãýâ. Æóð “Çà” ãýæ èíýýâ. Ýõ íü
“àâàé ìèíü, ÿàÿ , ÷è þó ãýæ èíýýíýì? Áè ÷àìàéã áàéëãàñàí áîëîìæòîé”
ñàéí õºâã¿¿í òºðºâ ¿¿ ãýæ áèëýý . Áàðñàí ìóó õºâã¿¿í òºðñºí áàéíà.
Äîëîîí àëáèí ãýã÷ ºäðèéí äîëîîí çóí õ¿í , äîëîîí çóóí ìîðü áàðüæ èäíýì
ãýíý áèø¿¿. ×è áè õî¸ðûã áàðüæ èäò¿ãýé ãýæ î÷ ãýíýè áèø ¿¿ ãýâ.
“Ýæèé ! ìèíü äóó” ãýâ. “Ýì õ¿í ÷è ¿ë ìýäíýì . Ýíä ñóóâàë Öîòîí àâãàé
àëíà. Òýíä î÷âîë äîëîîí àëáèí èäýõ ¸ñîí íü àäèë áóþó” ãýâ. ĺðâºí
íàñàíäàà äàíõàð Äîíõîð õî¸ð õàéíàã ¿õýðò õýëòãèé õàð öà÷ðàà
à÷èæ Áîëæìîðûí õîîëîéã ººäºëæ ÿââ. Áîëæìîðûí õîîëîéí ýõýíä õ¿ð÷
áóóâ. Õýëòãèé õàð öà÷ðàà áàðèâ.

11.

Æóð äîëîîí àëáèíû àëàâ.

Æóð ýõäýý ãàë öàõèæ ºãººëä ãºðººëºõººð ÿâàâ. Æóð õî¸ð äîëîîí
îããîòíî àëæ èäýâ. Íýã äîëîí îãîãòíûã øàðâ. Íýã äîëîîã ÷àíàâ. ¯äýø
ñóóòàë äîëîí àëáèí ºìíºº õ¿í áºãòºð÷ , õîéíîî çóóí ìîðü áºãòºð÷ èðýâ.
Æóð óãòàæ ãàðàâ. “ýý! Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð ìýðãýí õààí þóíä
ãàðàâ ÷è? Áèä
àéæ ¿õýõ áèø ¿¿?” ãýâ. Æóõ ºã¿¿ëð¿¿í : “Òàíû
õóóðàõûã áè ìýäýâ. Òà ºäðèéí äîëîîí çóóí õ¿í , äîëîîí ç³óí ìîðü , çàÿàòàé
çàÿàã¿éã áàðüæ èäíýì ã½æ Öîòîí àâãàé íàìàéã èäò¿ãýé ãýæ
èëãýýâ. Õîéä ºäºð áèø õ¿íèéã ºãüå ãýíý. ” ãýâ. “Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
à÷èò ÃÝñýð Ìýðã½í õààí, ýíý çàðëèã ÷èíü þó âý ?” Áèä àéæ ¿õý”
ãýâ. “Çà òà íàìàéã ¿ë èäýõ áîëáîë ìèíèé ìóó ãýðò áóóæ öàé øºë
çîîã«îæ ìîðä. ” ãýâ. Äîëîîí àëáèí ìîðäîâ. Æóð õýëýâ: “Áè òàíä íýãýí
áýëãýý ¿ç¿¿ëüå. Òà íàð äîëîîí õºë ìîðèî íàä ºã” ãýâ. “ýý! äîëîîí õºë ìîðèî
ºãâºë áèä þó óíàÿ ” ãýæ ºâºð õîîðîíäîî çºâøèí õýëýëöýâ. Æóð õýëíý:

“ýíý ìèíèé äîëîîí öàãàí ìîäûã óíàæ îä. Óóëûã îãòîë ãý. Ãàëûã òàñàë
ãý. Õàäûã õàìõ äàéð ãý. Áóòûã áóëãà äàéð ãý. Äàëàéí òàñàë ãýæ
óðàëäàæ ÿâ. ” ãýâ. “Òàíû äîëîîí õºë ìîðèíîîñ íýí ñàéí ìîðü áîëìîé çà ýíý
ìèíü” ãýâ. Äîëîîí àëáèí”Çà” ãýæ áóóæ ã¿éæ, áàÿðëàæ èðæ óíàí ÿâàâ.
ßâàõäàà óóëûã îãòîë ãýâ. ̺í Ãýñýðèéí õýëñý ¿ãýýð óðàëäàæ ÿâàâ.
“º÷¸íººí áèä õóðäàí ìîðüòîé áîëñîí áàéíà. Äàëàéä íýí ñàéí ãýëýý .
Äàëàéä îðâîë ñàéí ãýæ áèëýý “ ãýæ óðàëäàæ îðîâ. Äîëîîí àëáèí
äàëàéí ¸ðîîëä óíàæ ¿õýâ. Äîëîîí öàãààí ìî ýçýíäýý õàðüæ èðýâ. Äîëîîí
àëáèíûã Ãýñýð õóâèëãààíààð àëàâ. Äîëîîí õºë ìîðèéã àâàâ.

12.

Äîëîîí çóóí õ¿íèéã øàøèíä îðóóëàâ_

Òýð öàãò ñàðòàãÿèí àÿãà÷èí, áóëààã÷èí ãóðâàí çóóí õàð èðãýí
Æóðûí ãýðèéí îéð ýì, õ¿¿õýäòýé àâëàæ èðýâ. Æóð ò¿¿íèéã
õóâèëãààíààð ìýäýýä íýãýí õóâèëãààíàà àëòàí õýíõäýãòýé , ìºíãºí
áºãñòýé , äóí öàãàà õóìñòàé õ¿ðíý áîëãîí íààäàæ ãàéõóóëæ óãòàí
õ¿ðýâ. Òýð ãóðâàí çóóí èðãýí àâëàõàà áàéæ õ¿ðíèéã ¿çýæ
ãàéõàëäàæ õàðæ áàéâ. Íàðàí øèíãýõýä Æóð õ¿ðíèéãýý àâààð
õàðüæ èðýâ. Ãóðâàí çóóí èðãýí òýíä õîíîâ. ¯äýø íýã õ¿í èðæ õýëýâ.
“Ìàíàé íýã áààõàí àâõàé áèëýý . õ¿ðíýý ºãºº÷, íààäóëààä ºãüå” ãýâ.
“Õ¿ðíèéã ìèíü àëäâàë ãóðâàí çóóí àãòàà ºãºõ áóþó òà?” ãýâ. “ªãüå”
ãýâ. “×è ñàéäààñàà àñóóæ õýëýõ õ¿í áóþó ÷è? Ñàíààãààð õýëýõ õ¿í
áóþó ÷è? Î÷èæ àñóæ èð” ãýâ. Òýð õ¿í àñóóæ èðýâ. “ªãüå ãýýä àâ÷
èð” ãýâ. Òýð õ¿í áàñ èðýâ. “Õ¿ðíèéã ÷èíü àëäâàë àãò ºãüå ãýíý” ãýâ.
“Õ¿ðíèé ìèíü àëäóóçàé. Õè÷ýý” ãýâ. “Òýð õ¿ðíýýð õ¿¿õýä íü íàð
øèíãýõ öàã áîëòîë íààäààä òîãîîíû äîð õºìºð÷ òàâèâ . õ¿ðíý íü ãàçàð
óõààä ” ýçýíäýý
øºíº õàðüæ èðýâ. Æóð ìàðãààø ºã뺺㿿ð áîñîí
î÷èüâ. “Õ¿ðíèéã ìèíü ºã” ãýâ. Òîãîîãîî òàòàæ ¿çâýýñ õ¿ðíý ¿ã¿é .
“Õ¿ðíý ÷èíü ãàçàð õºíäèéëæ ãàð÷ ÿâñàí áàéíà” ãýâ. “Õ¿ðíý óãààñàà
äýýð òýíãýðýýñ áóóäàãã¿é , ãàçðààð ÿâäãèéã ìýäñýýð á àéæ íàìàéã
øîãëîæ ºãºõã¿é áàéíà . Ìýëçýýíèé ¸ñîîð ãóðâàí çóóí àãòû㠺㔠ãýâ.
“Ìàíàé ãóâàí çóóí àãòûã àâàõ ýðèéã ýð ÷è ìºí áéíà ” ãýýä (äóòààæ
õàâöàë çàìààð í¿¿â) Æóð õîéíîîñ íü ÿâãàí äàãàâ. Õî¸ð èõ ºíäºð óóëûí
õîîðîíä îðæ ÿâòàë Æóð íààä ºíäºð óóëûí îðãèë äýýð ã¿éæ ãàðàâ. Íýã
èõ õàäûã îãëî òàòàæ àâàâ. Òýð õàäààî öààä óóëûí îðãèëûã öîõè.
Öààä ºíäºð óóëûã ºðãºæ õºäºëãºõºä íààä óóë áàñ õºäëºâ. Õî¸ð
óóëûã ºðãºó õºäºëãºæ áàéõàä òýð óóëûí ÷óëóó äîîð ãóðâàí çóóí
õ¿íèé ìîðü áèåèéã öîõèæ áàéâ. Íààøà Æóðûí ç¿ã äóòààâàë áàñ ìºí
óðüä ¸ñîîð óíàãàæ áàéâ. “Çà , õàéðõàí áîãä , àëàõûí ìóóãààð àëàõ
íü , ×è ÿìàð çàðëèã áîëãîíìî? ×èíèé çàðëèãààð áîëú¸ áèä” ãýâ. “Íàä
çàðëèãã¿é áèø ¿¿. Õ¿ðíèéã ìèíü ºã” ãýâ. “Õ¿ðíý ÷èíü ¿ã¿é áîëæýý.
×èíèé çàðëèãààð áîëú¸” ãýâ. Ìèíèé çàðëèãààð áîëîõ áîëáîë ñàõàë
¿ñýý àâ. Íîì øàøèíä îð . Áàöàã ñàõèë àâ.
Ãýâ. Ýð ýìã¿é áóëò èðæ ñàõàë ¿ñýý á¿ãä àâàâ. Òýäíèéã íîì øàøèíä
îðóóëààä ãóðâàí çóóí àãòûã àâààä õàðüæ èðýâ , Ãýñýð.

13.

Öàñ Æóðûã ýðãýæ î÷èâ.

Æóð õýëòãèé õàð öà÷ðûíõàà ãàäíà äîëîí àëáèíû õºë ìîðü, ãóðâàí çóóí
õàë óëñûí õºë ìîðü , òýð îëîí àãòàà ãàäíàà çîãñîîæ áàéâ. Öàñ ×èõýð
àõ íü óéëàâ: “Íóñãàé Æóðûã ìèíü Öîòîí íî¸í í¿ä ìóóëæ äîëîîí àëáèíä
áàðüæ èäò¿ãýé ãýæ èëãýýëýý . Äîëîîí àëáèí áàðüæ èäýâ¿¿ ? Èäñýí áîë
äîëîîí àëáèíòàé òýìöýæ ¿õüå áè. Àìüä áîëáîë ä¿¿äýý çîëãî¸ áè” ãýæ
æèã¿¿ðò áîð ìîðèî óíàâ. Öàâäàò(ÿëòñàí?) õóÿãàà ºìñºâ. Äóóðñàõóé
íýðò äóóëãàà ýðäýíýò òýðã¿¿íäýý ºìñºâ. Ãó÷èí öàãààí ñóìàà ä¿ðýâ.
Äîãøèí õàð íóìàà áàðè. Õ¿ðìýé íýðò öîä (öàñ?) áîëä èîýý ç¿¿â. Áîëìîðûí
õîîëîéã ºãñºæ
ÿâàâ . Áîëìîðûí õîîëîí ýõýíä îëîí àäóó áàéõûã ¿çýâ.
Æèã¿¿ðò áîð ìîðèî íóóæ óÿâ. Õ¿ðìýé íýðò öóë áîëä èëäýý
ñóãà
òàòàâ. Ñýìõíýýð öºì öºì ãýæ ã¿éæ øàãàéæ èðýâ. ¯çòýë íóñãàé
Æóð ãýðòýý õºëºð÷ äýýëýý òàéëæ ñóóíà. Öàñ ×èõýð ñýëìýý ä¿ðýâ.
ÿéæ îðîâ. “ýâèé! Öàñ ìèíü” ãýæ áîñîí ã¿éí òýâðýëöýí óéëàëäàâ.
Ãýñýð, Öàñ õî¸óëûã óéëæ áàéõàä àëòàí äýëõèé á¿ãä äîãäëîí õºäëºâ.
“Öàñ ìèíü íàìàéã ¿õñýí áàéâàë äîëîí àëáèíòàé àëàëâàÿ ãýæ èðñýí
÷èíü ýíý áàéíà. Àìüä áîëáîë íàäàä çîëãî¸ ãýæ èðñýí ÷èíü ýíý áàéíà .
Áààòðûí ÷èíü áýëýã(øèíæ) ýíý áàéíà. Àâàé ìèíü! äóó” ãýæ
àëòàí
äýëõèé ñí òàüâæ íîìõîòãîâ.
“Àâàé ìèíü ! Áè ÷èíü íóñãàé Æóð áèø áóé . Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí à÷èò
Ãýñýð ìýðãýí õààí áè ìýí. ¯¿íèéã ìèíü õ¿íä á¿¿ õýë àâàé ìèíü ! Àðâàí
òàâàí íàñàíäàà õ¿ðòýë õàìàã äîãøäûã Æóð áèåýð ÿâæ íîìõîòãîõ áºëíî
áè Òýð äýýð Ãýñýð áèåý ¿ç¿¿ëæ òàíûãà äàãóóëàõ áóé áè” ãýâ. Öàñ
×èõýð èíýýâ. (Æóð õýëýâ:”×è óðüä õàðü. Áè õîéíîîñ ÷èíü î÷ú¸” Ýíý
ãóðâàí çóóí àãòûã ìèíü òýð ìóó ýöýãò ìèíü àâàà÷èæ ºã. Ýíý
äîëîîí
ìîðèéã ÷è àâ. Àâàé ìèíü , áè õàðèâ. Öîòîí íî¸í óãòàæ àñóóâ. “Öàñ ÷è
ýíý îëîí àãò õýíýýñ àâàâ ÷è?” ãýæ àñóóâ. “æóðûã äîëîîí àëáèí áàðüæ
èäëýý . Áè äîëîîí àëáèíûã àëæ , àãòûã àâ÷ èðýâ.” Ãýâ. “Òýð ìóó
¿õâýë ¿õò¿ãýé. ×è ìèíü ë ìýíä èðñýí ñàéí” ãýýä ÿâàâ. Ýöýãòýý ãóðâàí
çóóí àãò ºãºâ. “çà íàäààñ ººðã¿é áàéíà. Ýíý õ¿¿õýä ìèíü” ãýæ ºâãºí
áàÿðëàâ.
(Òºäèé öîòîí íî¸í Öàñûí ãýðò î÷îîä “Ìîðü ºãüå ãýñýí áèëýý. ªã. ” ãýâ. Öàñ
×èõýð ºã¿¿ëð¿¿í: “Ýíý ìóó Öîòîí ÷è Æóðûã ìèíü äîëîîí àëáèíä èëãýýæ
àëóóëààä íàäàñ ìîðü àâíà ãýõ ÷èíü þó âý? Æóðûí òºëºº ÷àìàéã àëúÿ ”
ãýýä èëäýý áàðüæ áîñîõîä Öîòîí íî¸ èõýä àéæ ãýðýýñ ãàðàí ìîðèíäîî
õàðàéæ ìîðäîîä äóüààæ õàðèâ)

14.

Æóð, Èð Òîíãîðîã ìàíãàñûã àëàâ.

Òýð öàãò Èð Òîíãîðîã íýðò ìàíãàñ òýíãýðò äýâø¿¿ëæ (òóëãàæ)
áàðü±àí Õ¿ðìý íýðò ñóâàðãàíû îðãèë äýýð ãàð÷ ñ³óõ àæýý .
ªã뺺íèé íàðûã ºðíº ç¿ãèéí õ¿íä ¿ë ¿ç¿¿ëæ , ¿äèéí íàðûã äîðíî äàõü õ¿íä
¿ë ¿ç¿¿ëæ , õ¿íèéã õîíîãèéí ãàçðààñ õàðæ ¿çýýä ¿äèéí ãàçðààñ
ºðºâõèéãýýä çàëãèõûí Æóð ìýäýæ ÷èâýëò õàëòàð òàðâàãûã óõàæ
òàðâàãà÷ëàõ õ¿í áîëîí õóâèëæ õ¿ðýâ. Ñóâðãàíû ¸ðîîëîîð í¿õ óõàæ
õýâòýâ. Ìàíãàñ äóóäàæ àñóóâ. “ “÷è þóí õ¿í áóé?” “Àé õàéðõàí ÷àìä
õëäàõ ¸ñîí ¿ã¿é . Áè ¿ã¿éòýé ÿäàíãè õ¿í, òàðâàã÷èëæ òàðâàãà àëæ
ÿâíà. Ýíý í¿õýíä òàðâàãà îðæ , òàðâãà óõàæ õýâòíýì. áè” ãýâ. Ìàíãàñ
äóóã¿é ñóóâ. Ñóâðàãàíû íààä ¸ðîîëîîñ òýðòýýõ ¸ðîîëûã õºíäèéëæ óõààï

ñóâðàãûí ò¿ëõýæ îðõèâ. Ñóâðàãà óíàæ äºðºâ òàâàí àíãè áîëîâ.
Ìàíãàñ ñóâðàãàíû ¿ç¿¿ð äýýðýýñ íü óíàæ áÿöàð÷ ¿õýâ. Æóð ò¿¿íèéã
àëààä õàðüæ èðýâ.
Õýëòãèé õàð öà÷ðàà à÷ààëààä ýõòýéãýý ÿâàâ. Èõ óëñäàà õ¿ðýâ.
Öîòîí íî¸í ¿çýýä “ýâèé” ãýâ. Æóð “Þó âý?” ãýâ. “×àìàéã Öàñ äîëîí àëáèí
áàðüæ èäýâ ãýæ õýëýâ. Öàñ äîëîîí àëáèíûã àëàä àãòûã àâ÷ èðýâ
ãýæ õýëýâ íàä” ãýâ. “îäîî Öàñ áèä õî¸ðûã ÿàÿ ãýíýò ÷è îäîî?” ãýâ.
Öîòîí íî¸í: “Ýõ íü ÿà ãýâýë òýãíý” ãýâ. “Ýöýã ýõäýý Öºàñ íàìàéã þó ãýæ
ã¿æèð õýëýâ?” ãýýä ÿâàâ.

15.

Öîòîí Æóðûã äàõèí õººâ.

Öîòîí íî¸í áàñ ¿çýí ÿäàí õ¿ð÷ õýîýâ: “Ýíý ºäðººñ íóòàã õóâààÿ .
Áîëæìîðûí õîîëîéãîîð áèä íóòàãëàÿ. Ýíõðýµèéí çîîíä Æóð , ýõ õî¸óë
î÷èæ íóòàãëà” ãýâ. Æóð “Çà” ãýæ èíýýâ. “Ýâèé ! Àâé ìèíü , þó ãýæ
èíýíý ÷¨ ? ãýæ óéëàâ ýõ íü . “×àìàéã áàéãóóëñàí ñàéí õºâã¿¿í òºðºâ ¿¿
ãýæ áàÿðëàæ áèëýý . Áàðñàí ìóó õºâã¿¿í òºðñºí àæ . Àâàé ìèíü!
Ýíõðýõèéí çîî ãýã÷ çóí áîðîî ¿ë îðîõ, ºâºë öàñ èõ îðæ , ¿ðãýëæ
øóóðãà áîëæ áàéõ áèø¿¿. Àðãàë ò¿ëýýã¿é , ãºðººñã¿é , òèéì õóâõàé
ãàçàð ãýëýý òýð. Àâàé ÷è áèä õî¸ðûã ¿ðò¿ãýé ãýæ èëãýýíý áèø¿¿ .
Öîòîí íî÷íû óëñûí äýðãýä ñóóæ ºðìºã íºõºæ àìèà òýæýýå áèä” ãýâ.
“Ýæèé ìèíü, äóó! Ýì õ¿í ÷è ¿ë ìýäíý . ßìàà èæëýý ýðýì ãýëýý . ̺ðãºëºä
õàãàöàì ãýëýý . Ýì õ¿í õàíü ýðýì ãýëýý . õýðýëäýæ õàãàöàì ãýëýý .
Ýæèé ìèíü ÿâ” ãýæ ýõèéãýý àâàí î÷èæ íóòàãëàâ. Æóðûã õ¿ð÷
íóòàãëàñàí õîéíî Ýíõðýõèéí çîî ºëçèéò ñàéí íóòàã áîëîâ. Èõ äàëàéãààñ
¿¿äýýð óñ óðñàæ èðýâ. Ãýð äýýã¿¿ð íü õàìàã ìîä óðãóóëàâ. Òýð
ãàçàðò Æóð “Öàõèðìàã õîîëò” íýð ºãºâ.
Ýíõðýõèéí çîíä Æóð
ãºðººëæ ÿâòàë Òàñêèéí ( Òàæèãèéí) Ýðäýíý
õààíû òàâàí çóóí õóäàëäàà÷èí Õÿòàäûí Äàéâóí õààíä î÷èæ (ñàíãèéí
ýä) àâ÷ õàðüæ îäíî. Òýäýíä õ¿íèé õî¸ð õàð í¿äíýýñ áèø ¿ã¿é þì ¿ã¿é
àæýý . Òýð õóäàëäàà÷èíä ¿ë ÷àäàõ þì ¿ã¿é . Æóð ò¿¿íä íýã á¿ëýã
õóâèëãààíààð õîðèí õ¿í áîëãîí õ¿ðýâ. Íýã á¿ëýã õóâèëãààíàà õàòãàã
çºãèé õýäãýíý áîëãîæ õ¿ðýâ. Òýð óëñûã òýä ýýðýâ. Òàâàí çóóí
õóäàëäàà÷èí ÿâàõ àðãàà ýñ îëîâ. ¯õýõ íü îéðòîæ áàéâ. “Àé õàéðõàí
áîãä, áèä ¿ë ìýäíýì áèø¿¿. Ýíý ñàíã ¬èíü àâúÿ ãýí¿¿ ÷è? Äóðàà
ìýäýæ àâ. Ìàíèéã äàãóóëæ íºõ𺺠áîëãî¸ ãýí¿¿ ÷è? Áèä ÷àìä áîëú¸”
ãýâ. “Ǻâ, ÿâ“ ãýæ àâ÷ îäîâ.
“ýíä õîíøèì áîäèñàäûí ñ¿ì ìýò ãýð áàðüæ ºã. Àëòàí, ìºíãºí , òºìºð ,
÷óëóóãààð õîëâæ áàðüæ ºã” ãýâ. Òàâàí çóóí õóäàëäàà÷èí èõ äàëàé
äýýð ÷óëóóãààð ã¿¿ð òàâèâ . Àâðàãà ÷óëóóãààð áàãàíà áîñãîâ.
Óíèéã òºìðººð õèéâ. Òóãàëãààð öîíõ õèéâ. Òýð öîíõ á¿ðò ãàë ýðäýíý
øèãòãýâ. Ãýðò íü ãýðýë îðóóëæ õèéâ. Äýýâðèéã ìºí㺺ð äîòîðëîí
àëòààð ãàäàðëàæ õèéâ. Íóðóóã ãàë ýðäýíýýð áàéãóóëæ õèéâ. Îäîî
òýð äîòîð íü õîíøèì áîäèñàäûí áèåèéã áîñãîâ. Ãýð äîòðîõ äºðâºí
ºíöºãò íü äºðâºí ãýðýëò ãàë ýðäýíý óÿâ. Õîíøèì áîäèñàäûí ºìíº íü
íýãýí ÷àíäìàíè ýðäýíý óÿâ. ÿ¿ðèéí ÷óëóóã ñóãàëàâ. Ò¿¿íýýñ
ðàøààíû óñ óðñàâ ãýð äîòîð íü òàâàí çóóí õóäàëäàà÷èí ¿ã àéëòãàâ:
“ñàëõèíä ¿ë ãàæèõ, áîðîîíä ¿ë ýâäðýõ ç¿ë õ¿æ ¿ë ýðýõ, ðàøààíû óñ
¿ë ýðýõ , ýëäýâ ç¿éë òºãññºí ìýò ñíàæ áàðèâ áèä. Àé! Ìýðãýí õààí

ñýòãýëä ÷èíü òààëàãäàâ óó? ” ãýâ. “Áàðàì (õººðõèé )! Òàíû çºâ. Îäîî
áè òàíûã õàðèóëúÿ Òà ìèíü òºâäèéã äàéð÷ õàðèõ áóþó? Áèøòýýã¿¿ðò
ÿâàõ áóþó?” “Äàéð÷ î÷íî”ãýâ. “Öîòîíãèéí ãýðèéã äàéð. Òàíààñ èðæ
òýð àñóóíàì çà: “Ýõíðýõèéí Ç\îî äàéð÷ èðýâ ¿¿?” ãýíýì çà . “Äàéð÷
èðýâ ” ãý. “Ìàíàé òýíä íýãýí ìóó íóñãàé Æóð Õîíøèì áîäèñàäûí ñ¿ì
áîñãîæ ÷óëóóó, òºìºð , ìºí㺠, àëò , øèë ýðäýíý , òóãàëãà ýíý á¿ãäýýð
õîëüæ áàðüñàí àæýý . Æóðûí áèå íü ¿õýæ, òýð ãýð íü ýçýíã¿é áàéâ.
Öîòîíä èíãýæ õýëýýðýé” ãýâ.

16.

Æóð Öîòîíã õàçààðã¿© ìîðü óíóóëàí õººâ.

Òýð õóäàëäàà÷äûã ÿâóóëààä Æóð òýð ãýðèéíõýý ãàäóóð ºðãºñò
ìîäîîð ºíäºð øºðºã áîñãîâ. Ãàíöõàí ¿¿ä ãàðãàâ. Ò¿¿íäýý ãó÷èí àëä
òºìºð àðãàìæ õèéâ. Õî¸ð ãóðâàí àëä ãàäàñ õèéâ. Íýã ãàäñàà àëòàí
äýëõèéä øààæ õààëãàíäàà òºìºð àðãàìæààð óðõè õèéæ ìîðüòîé õ¿í
áãòàæ îðîõ òèéì ÷ºëººòýé øàõàâ. Áÿëóóíóóäûã õóðàæ èðæ äýðãýä
íü òàâèâ.
Õóäàëäàà÷èí Öîòîíãèéí ãýðèéã äàéðàâ. Öîòîí íî¸í óãòàæ èðæ àñóóâ.
̺í õóäàëäàà÷èí ººðèéí ¿ã áîëãîí Æóðûí ¿ãñèéã òîîëæ õýëýâ. Öîòîí íî¸í
“ñàéí” ãýæ õàð ìîðèî óíàæ, ñààäãà á¿ñýëæ Ýíõðýõèéí Çîîíä õ¿ðýâ.
Æóð õóâèëãààíààð ìýäýæ àðãàìæààíûõàà äýðãýä ¿õñýí ìýò õýâòýíý.
Öîòîí íî¸í õ¿÷ èðýâ. Õàð ìîðü íü õààëãàíààñ àéæ ¿ðãýíý. Ìîðèíûõîî
òîëãîé è¿ð¿¿ã ñàâæ ãóÿäíà. Ìîðü ü äàâõèæ øóðãàí îðòîë òºìºð
àðãàìæààíä òîðîâ . Æóð áîñîí ã¿éí èðæ, íýã ãóðâàí àëä ãàäñàà ñóãà
òàòàæ àâàâ. Àâààä áèåèéã ìîðèíä äâõàðëàæ îðîîæ õ¿ëýâ. Õ¿ëýýä
Öîòîíãèéí ìîðü áèåèéã ãºâøèâ. úâøèæ ãºâøèæ õî¸ð ãàäñàà àâààä
ìºí ìîðèíû õ¿ëýýñèûã òàâüæ (õàçàðûã àâ÷) èëãýýâ. Õàð ìîðü íü ¿ñýä
àâàí î÷èâ. “Ýíý Öîòîí íî¸í ãàëçóóðàâ óó ÿàâ?” ãýæ õ¿í ýëäýæ (õººæ)
¿ë ã¿éöíý. Ñàðâàñ õèéæ áàðüÿ ãýâ. Áàðèãäàõã¿é äóòààíà. Öîòîí íî÷í
õ¿íä ýñ áàðèãäñààð äîëîî õîíîâ. Òºâä óëñ Öîòîíãè©í ãäóóð àâëàæ
òýðãýýð ãóðâàí äâõàð õ¿ðýýëýâ. Àâ ò¿ðñýýð èðæ Öîòîíã íîöîæ
áàðèâ. Òºìºð àðãàìæèéã òàéëæ àâàâ. Ìîðèíîîñ íü áóóëãàâ. Öîòîí íî¸í
ãýëäýðõèéëæ
áàéâ. “Öîòîí
àâãàé! ßàâ?” ãýæ á¿ãäýýð “Îëîí
õóäàëäàà÷èí ìèíèé ãýðèéã äàéð÷ èðýõýä Æóðûã ¿õýæ ¿¿ , àìüä
áàéíà óó? ãýæ àñóóóâ áè. ¯õýæ ãýæ íàä õóäàë õýëæýý . Òýð
õóäàëäàà÷íû ýõèéã íü àëàâ óó áè, ýöãèéã íü àëàâ óó áè? Ãýæ áàéíà
÷è. ×èíèé íõ ýöãèéã îäîî Æóð àëàâ óó? Íýãýíò ¿õýõ ãàçàðò áàéíà ÷è.
Çîîíä ò¿¿íèéã õººæ îðõèâ ÷è. ×àìàéã æàí÷ñààð àëàâ÷ áîëîõ áàéñàí”
ãýæ äîíãîäîâ. Äîíãîäñîí õîéíî á¿ãä óëñ òàðõàâ.

17.

Æóð Àðëàí ãóàòàé óóëçàâ.

Æóðûã ãºðººëó ÿâòàë Ìà áàÿíû îõèí Àðëàí ãóà íýãýí õîíâ àëæ ìàõààð
íü ¿¿ðýãíý æèìñòýé òëõ õèéæ òóëìàíä õèéæ ¿¿ð÷ èðýâ. Æóð èðæ
óóëçâ. “Îõèí õýíèéõ áèëýý?” ßìàð õýðãýýð èðýâ ÷è?
Ãýâ. “Ìà áàÿíû îõèí Àðëàí ãóà áèëýý áè. Àõàé ìèíü, ÷àìààñ íóòàã ãóé
ãýæ èëãýýâ ” ãýíý. “×è îäîî ýíä ñóóçíà” ãýýä èäýýã àâà÷èæ ýõäýý
ºãºâ. Æóð îõèíû äýðãýä èðýõýä îõèí óíòàæ áàéâ. Æóð ýöãèéíõ íü
àäóóíä î÷èæ óíàãà îðõèñîí ã¿¿íèé óíàãûã àâ÷ èðýâ. Îõèíû õîðìîéä
õ¿÷èæ òàâèâ. Æóð îõèíûã “áîñ, áîñ ” ãýâ. Îõèí ñýðæ äýýø ñóóíà.

“ßàñàí í¿ãýëò îõèí áèëýý?”ßàñàí ÷èâýëò îõèí èðýâ ÷è, ìèíèé äýðãýä?
Ýöýãòýéãýý
ñýòãýëòýé
áîëáîë
ìîðèíû òîëãîéòîé õ¿¿õýä
òºðíº.
Àõòàéãàà ñýòãýëòýéãýý áîëáîë ìîðèíû äýëòýé
ìýò õ¿¿õýä òºðíº.
Ä¿¿òýéãýý ñýòãýëòýé áîëáîë ìîðèíû ñ¿¿ëòýé ìýò õ¿¿õýä òºðíº. Ýíãèéí
óëñ õÿòàä áîîëòîéãîî ñýòãýëòýé áîëáîë ìîðíû äºðâºí õºëòýé ìýò õ¿¿õýä
òºðíº. ×è í¿ãýëò îõèí áîñ “ ãýâ. “Ýý! ýíý íàäàä þó õýëíýì?” ãýæ îõèí
áîñîí õàðàéâ. Îõèíû õîðìîéíîîñ óíàãà óíàâ. “ýâ¿¿, Ýâ¿¿! ßàñàí í¿ãýëò
áèëýý? ßàñàí ÷èâýëò áèëýý? ßàÿ áè ? ÀâàéÆóð ¿¿íèéã ìèíü õ¿íä
á¿¿ õýë. ×è íàìàéã àâ” ãýâ. “¯íýí ¿¿?” ãýâ. Îõèí: “¿íýí” ãýâ. “¯íýí áîë
¿¿íèéã ìèíü äîëîî” ãýæ ÷èã÷èé õóðóóãàà õàòãàæ öóñûã íü äîëîîëãîâ.
Óíàãíû ñ¿¿ëèéã àâ÷ “Ñ¿éëýõ ìèíü ýíý” ãýæ îõèíû õ¿ç¿¿íä íü ãºðººä
óÿæ ºãºâ. “Ýöýã ÷èíü ãàíö õîòîîð èðò¿ãýé (èðæ íóòàãëàòóãàé)!
Íóòãèéí áóñ õîøóóíû õ¿íèéã á¿¿ õàëãàà” ãýâ. Îõèí õàðàâ.

18.

Öîòîíãèéí ãýðò õóðèì áîëîâ.

Æóð ãºðººëæ ÿüòàë Ìî áàÿíû îõèí, ×îéäîí ëàìûí îõèí ä¿¿ Ìàæèã
Õóìñàí ãóàã Öîòîí íî¸í èõ õºâã¿¿í Àëòàíä àâ÷ îäîâ. Öàðãèí ò¿¿íä àâãà
íü áîëíî. ×îéäîí ëàì îõèí ä¿¿ãýý õ¿ðãýæ îäîâ. Æóð óãòàæ õ¿ðýâ “×è
õàìãèéí íèã¿¿ëñýíã¿é èõ ëàì áóþó. ¯ãýýã¿¿ ÿäàíãè õ¿í áóþó áè. Ëàì
íàä õèøãýý ºãºí ñî¸ðõ ” ãýæ ëàìûã öóëáóóðäàâ. “Áè õýýðèéí õ¿í
÷àìä ºíºº áè þó ºãºõ âý? Ìàðãààø Öîòîí íî¸í èõ õóðèì õèéõ áóé. Òýíä
èð. Õèøãýý ºãñ¿¿ áè ” ãýâ. “ªãüå ãýâýë óíàñàí ìîðü ÷èíâ ºìññºí äýýë
÷èíü ¿ã¿é áóþó?” ãýæ áàéíà. Æóð . “Ýíý ìóóãèéí ààøëàõûã íü ¿ç òà”
ãýæ Æóðûí òîëãîéã òàøóðààð öîõèâ. Æóð ëàìûã òàòàæ îðõèâ.
Õýðýëäýæ áàéâ. Öàðãèí àâãà íü èðýâ. “Àâàé Æóð, àõàé Æóð òàâü”
ãýâ. “Òýð õ¿íòéý á¿¿ õýðýëä” ãýâ. “õóäàà ãýæ ×îéäîí ëàìû㠺캺ðüå
ãýâýë ¤¿¿ ìèíü ÷è íàä óóðëõ . Ä¿¿ãýý ÷àìàéã ºìºðüå ãýâýë õóä ìèíü
íàä óóðëàõ. Ì ðãààø èõ õóðèì õèéõ áèø ¿¿ . ¯ã¿é ÷ áîëîâ þó áóé .
Õ¿íýý± ñàãàë (ñàãèë ÿìàà) ãóéæ àâ÷ èð” ãýâ. Æóð: “Öàðãèí àâãàéí
¿ãýýð òàâüÿ Àé ëàì ÷àìàéã ýíý åðòºíöºä ýðëýã õààíû òýíä íýã
è÷ã¿¿ð áîëãîíî áè ” ãýýä òàâèâ.
Ìàðãàø Æóð õ¿íýýñ íýã ÿìàà ãóéæ àëæ ìàõûã áîëãîîä òóëìàíä õéæ
¿¿ðýýä ýõèéãýý àâàí î÷èâ. Öîòîí íî¸í ýõëýí øèðýýí äýýð ñóóâ. ×îéäîí
ëàì ýõëýí ç¿¿íòýéã¿¿ð ýìñèéí ýõýíä àäàãò ñóóâ. Èõ õóðèì õèéæ
áàéâ. Æóðä øèðýý ýñ õ¿ðòýæ ýðñèéí àäàãü ñóóíà. Æóðûí ýõýä íü
øèðýý ýñ õ¿ðòýæ áàñ ãàçàð äýýð ñóóíà. Æóð áîñîí ã¿éæ øîðîîí
äýýðýýñ ìîðíèíû àðãàë õîìîîë àâ÷èð÷ òàâèâ. Ìîðèíû àðãàë äýð íýãýí
äýðñ àâ÷èð÷ õàòãâ. Äýðñíèé ¿ç¿¿ðèéã ãóðâàí àíãè õàãàëæ òýð
äýýð øèðýý õèéãýýä ñóóâ. Èõ õóðèì ò¿ãýýæ èäýâ. Íýã ÷ õ¿í Æóðä
ìàõ ýñ ºãºâ. Öîòîí íî¸í õîíèíû íýã õàà áàðüæ ñóóíà. “Àâãàé! Óóëûí
÷èíýý ìàõ áàéíà. Äàëàéí ÷èíýý àðõè áàéíà . Õèøèãò (àçòàé) í¿äýíä
¿çýãäýâ÷ øîðò(àçã¿é) õîîëîéä ýñ îðíî. Áàðüñàí õààãàà ºã àâãàé íàä”
ãýâ. “äàë ºãüå ãýõýë áàÿí ñóóðü ìèíü þì . Äóíä ÷ºìºã ºãüå ãýõýä
õ¿¿õäèéí ìèíü ñ¿ëä áèëýý . Áîãòîñ ÷ºìºã ìóóãèéí äýýä ìóó áóé . Õàð
ãàçðûã ÷èàâ. Õàíèàäûã ÷è àâ. óéëàõ õ¿íèé íóñ íóëèìñûã ÷è àâ.
Ãîëûí áàðóí ãàçàðò ¿õñýí ìàëûí ìàõ , ãîëûí ç¿¿í ãàçàðò ¿õñýí ìàëûí ìàõ,
ãîëûí õîéíî ¿õñýí í¿ãýëò ìàëûí ìàõ ýä á¿ãäèéã ÷è àâ. Áóóëãàõ îõèíû

ýðýýí ìÿðàíû ÷è àâ. Áîãòëîõ áýðèéí ºìíºõ çýòãýðèéã ÷è àâ. Ìàé” ãýýä
ºãºâ.
Æóð áîñîí ã¿éâ. “Çà! Îëîí á¿ãä ñîíñ. Ýëèé , ýëèé! Öîòîí àâãàé íàä ºãëºã
õèøèã ºã÷ áàéíà. Õàð ãàçðûã íàä ºã뺺 . ¯¿ðãýíý, ãè÷ãýíý óõàõ õ¿í,
òàðè òàðèõ õ¿í íàäààñ àñóóæ ÿâ. Àñóóëã¿é ÿâáàë çà ¿ã¿é èõ
øèâøèã _ Õàíèàä þîìóó, óéëàõ õ¿íèé íóñ íóëèìñ ýäíèéã íàä ºã뺺 ,
Íàäààñ àñóóæ õàíèà . íàäààñ àñóóæ óéë. Àñóëã¿é óéëáàë , àñóóëã¿é
õàíèàâàë íü çà ¿ã¿é èõ øèâøèã . Ãîëûí áàðóóí ãàçàðò ¿õñýí ìîðèíû
ìàõ, ãîëûí ç¿¿í ãàçàðò ¿õñýí ¿õðèéí ìàõ, èõ ãîëûí õîéíî ¿õññýí õîíèíû
ìàõ ýä á¿ãäèéã áóëò íàäàä ºã. íàäààñ àñóóæ èä. Àñóóëã¿é èäâýë çà
¿ã¿é øèâøèã. Áîãòëîõ îõèíû ýðýýí ìÿðààíûã ÷è àâ. Áóóëãàõ áýðèéí
ºìíºõ ÷ºòãºðèéã ÷è àâ ãýëýý” ãýæ Æóð õýëýýä áîñîí ã¿éæ Õóññàí
ãóàãèéí ºìññºí ç¿¿ñíèéã òàñàð òàòàí àâàâ.
×èíãýõýä ×îéäîí ëàì õóäèëãààí áàéñàí àæ . Ëàì ç¿¿í ñàìñààíààñ
çºãèé õîðõîé ãàðãàæ , “î÷èæ Æóðûí íýãýí í¿äèéã íü òàñëààä èð” ãýâ.
Æóð ò¿¿íèéã õóâèëãààíààð ìýäýýä íýã í¿äýý àíü , íýã í¿äýý õÿëààæ
ñóóâ. Õîðõîé äàâ äàâ õèéæ èðýýä Æóðàñ àéæ óðóóëûã íü õàòãààä
ëàìä î÷èæ: Ëàì: “Í¿äèéã íü õàòãàâ óó ÷è?” ãýæ àñóóâ. “íýã í¿ä íü
ñîõîð , íýã í¿øä íü õÿëàð þì . Óðóóëûã íü õàèãààä èðýâ áè” ãýâ. “Ç¿¿í
ñàìñàà ººä íü î÷èæ îðîîä ãîëáã òàñëàæ àë” ãýâ. Õîðõîé àéñóé . Æóð
íýãýí õàìðàà öóñ ãàðàâ ãýæ áºãëºâ. Ç¿¿í õàìðûíõàà ñàìñààíä óðõè
òîñîâ. Õîðõîéã îðîõ ãýæ èðýõýä óðõèàðàà áàðèâ. Õîðõîéã áàðèàä
÷àýíä àòãàâ. Ëàì øèðýýí äýýðýýñ ¿õýäõèéí õýâòýíý. ×îéäîí ëàìûí îõèí
ä¿¿ Õóìñàí ãóà àõ»íõàà ñ¿íñèéã áàðüñíûã ìýäýæ íýã ãàðòàà õà÷èð
øóâóóíû òîëãîéí òºäèé îþó ýðäýíý áàðüæ, íýã ãàðòàà íýã áóòàí àðõè
áàðüæ Æóðä àéñóé . Æóð ºìíººñ íü : Ýâ¿¿ , ýâ¿¿! Òà ýíý áýðèéã ¿çýý÷
, Ìàíà òºâäèéí ãààð õààíû õ¿íèé áýð áîëáîë õ¿íä ãóðâàí îí áîëòîë ¿ë
çîëãîíîì áèëýý . Õàðö õ¿íèé áýð áîëáîë ãóðâàí ñàð áîëòîë õ¿íä ¿ë
çîëãîíîì áèëýý . Ýíý ÿàñàí õàäàä ýöýã ýõ ¿ã¿é í¿ãýëò áýð áèëýý? Ýíý
õîðõîé ýõ , ýð ÷èíü áèë¿¿? Ýöýã ýõ ÷èíü
áèë¿¿?
ãýõýä áóðóó
õàíäàæ ÿâæ î÷èâ. ×îéäîí ëàìûí áºãòºð õàð çàðãà÷ èðýâ. “àâàé Æóð ,
àõàé Æóð! ¯¿íýýñ õîéø ¿çæý áàéæ ýñ ºãâºë í¿ä íü òýñýðò¿ãýé .
Ñîíñîæ áàéæ ýñ ºãâºë ÷èõ íü ä¿ëèéðò¿ãýé. Èäýæ áàéòàë ýñ ºãâºë
ø¿ä íü ¿éðò¿ãýé . Áàðüæ áàéæ ýñ ºãâºë ãàð íü õóãàðòóãàé . Äóí
öàãààí óóëàíä äóí öàãààí õóðãà ººðºº ìàéëæ áàéõ áóþ. Àëòàí óóë
áóþó . Àëòàí óóëàíä àëòàí òýýðýì ººðºº ýðãýæ áàéõ áóþó . Òºìºð óóë
áóþó. Òºìºð óóëàíä òºìºð õèðñ ¿õý𠺺𺺠òîãëîæ áàéõ áóþó . Àëòàí
óóë áóþó . Àëòàí óóëàíä ëòàí ñàâàà ººðºº ñàâæ áàéõ áóþó .
Øîðãîîëæíû õààíû ¿éëýíä õóðààñàí ¿éðìýã àëòàí áóþó . íàð áàðèõ
àëòàí öàëàì, ñàð áàðèõ ìºíãºí öàëàì, øîðãîîëæíû õàìðûí öóñ íýãýí õàëç
( æèæèã ñàâ) , Ẻñíèé øºðìºñ íýãýí àòãà , ýð õàðàâòàð øóâóóíû
õàìðûí öóñ íýãýí õàëç , ýì õàðàâòàð øóâóóíû õºõíèé ñ¿¿ íýãýí õàëç ,
çóëçãàí õàðàâòàð øóâóóíû í¿äíèé íóëèìñ íýãýí õàëç , èõ äàëàé äîòðõ
áóë ÷óëóíû ÷èíýý ø¿¿ñò ìîëîð ýðäýíý áèé . Àâàé Æóð ýíý ýðäýíèéã
÷è áóëòûã â. ªíºº Õóìñí ãóàã ÷¨ àâ. Ýíýõýí õîðõîéã òàâü” ãýæ
ìºðãºâ. Æóð õîðõîéã
òàâèâ. Ëàì Æóðä ìºð㺺ä øèðýýí äýýð ñàëãàëæ
ñóóâ. Õóìñàí ãóàã àâ÷ àìðàã Öàñ èõýð àõäàà ºãºâ.

19.

Æóð Ðîãìà ãóàã ãýðãèé áîëãîæ àâàâ.

Òýð öàãò Æàëî îõèí Ðîãìà ãóà () íºõºð ñîíãîæ( “Áèåäýý òýíöýõ ñàéí
õóâèëãààí ýð ýñ îëîâáè” ãýæ ãóðâàí õàðâàõ ìýðãýä , ãóðâàí
áàðèëäàã÷ áºõ, íýã èõ ìýðãýí ëàì , îëîí äàãóóëàà àâ÷ , òýä á¿ãäýý
äàãóóëæ , “Òºâäèéí ãàçàðò ãó÷èí õóâèëãààí áààòðóóä áóé ãýíý”
ãýæ “Ñàéí ýð áóé áîëîâ óó? ” ãýæ èðýâ. “Ò¿ìýí õ¿íèéã õóðàà” ãýâ.
Ò¿ìýí õ¿í õóðíà. (Òºâäèéí îðíîîñ Öîòîí íî¸í , Öàðãèí íî¸í , Öàñ ×èõýð ,
Áàäìààðûí õºâã¿¿, Áàì Ñîðçî, Àìáàãàäàéí õºâã¿¿í Äîðìîãîäîé, òýä á¿ãä
î÷èâ. Øàðàé ãîëûí àéìãààñ Ýðýýí õààí, Ìÿðààí õààí, Øèã÷èí ãóðâóóë
î÷èâ. Ìàíãàñûí óëñààñ Ñàõèëäàé î÷èâ. Åð á¿ãä õóðñàí õ¿í ãóðâàí ò¿ì
áîëîâ.) Öîòîí íî¸í î÷èõîä Æóð :”Öîòîí àâãàé ìèü , íàìàéã ñóíäàë” ãýâ. “×è
ìóó! Äàãèíàñûí õóâèëãààí Ðîãìà ãóàã àâúÿ ãýæ î÷èõ áóé ? Áè áèø
ãàçàð îäú¸” ãýýä ÿâæ îäîâ. Öàðãèí îäîâ. “öàðãèí àâãàé íàìàéã
ñóíäàë” ãýâ. Æóðûã Öàðãèí àâãàé “íààø èð” ãýæ ñóíäëàâ. Öàðãèí
õ¿ðýâ. Ò¿ìýí õ¿í õóðæ , Öîòîí íî¸í ýõýíä ñóóíà. Æóð õýëýâ: “Öîòîí àâãàéã
áè ººð ãàçàð îäíî ãýæ ãîìäîæ áèëýý . ÎäîîÐîãìà ãóàã ºíºº ÷èíü àâàõ
áàéíà. Ñàéí” ãýâ. Ðîãìà ãóà áîñîæ èðýâ. “Ýíý àõàé( ýíä áàéãàà)
õààäàä ýðäýìò ñàéí ýð áàéíà óó? Ãóðâàí õàðâàõ ìýðãýä , ãóðâàí
áàðèëäàõ áºõ, ýä á¿ãäèéã ìèíü ãàðàõ (ÿëàõ) õ¿íä î÷úÿ ãýæ áèëýý áè.
Íýã ÷ ãàðàõ õ¿íã¿é áàéíà. ãóðâàí õàðâàã÷ ìýðãýäèéí ìèíü õàðâàæ
ãàðñàí õ¿íä, ýíý áºõèéã ìèíü ÿëñàí òýð õ¿íä î÷ú¸ áè._ Õýäèé÷èíýý
ñàéí îõèí ýð ñîíãîíî ãýæ ø¿¿ìèæëýõ áóé òà . Íàìàéã òºðºõºä áàðóóí
äýýâýð äýýð ñýðó (õèðñ) ãºðººñ òîãëîæ áàéñàí áèëýý Ç¿¿í äýýâýð
äýýð ìèíü Îðîëîã íýðò ãºðººñ òîãëîæ áàéñàí áèëýý Íðã¿é ºäºð ãýðýë
ãàð÷ áàéñàí áèëýý . ¯¿ëã¿é ºäºð áîðîî îðæ áàéñàí áèëýý . Õàòíû
òóëãàí äýýð ìèíü òîòü øóâóó äîíãîäîæ áàéñàí áèëýý . Áîîëûí òóëãàí
äýýð ìèíü Óðàíãàäàéí ãóà øóâöö äîíãîäîæ áàéñàí áèëýý. Èéì åñºí ç¿éë
òºãññºí äàãèíàñûí õóâèëãààí Ðîãìà ãóà îõèí áè áèëýý . Õàðâàã÷
ìýðãýí , áàðèëäàã÷ áºõºº ãàðãà” ãýâ. Ðîãìà ãóàãèéí ãóðâàí
õàðâàã÷ ìýðãýíèé íýãèéã ºã뺺㿿ð õàðâóóëáàë íàðíû ãóðâàí öàé
÷àíàõàä áóóæ èðýõ àæýý. Íýãíèé õàðâàñàí ñóì íü íýã öàé ÷àíàõàä
áóóæ èðýõ àæýý . Ðîãìà ãóà áàñ õýëýâ: “ýíý ìàíàé õ¿í ºã뺺㿿ð
õàðâàâàë ãýäðýã õàðæ õýâòýýä ñóìóó áóóæ èðýõýä ò®ëãîéãîî
çàéëóóëäàã áóé . Òîëãîéí îðíîä ñóìà òóñãàäàã áóé . Ò¿¿íýýñ áèø
óäààí(õîë) ðàâàâ ÷ òýð ìýëçýýãýý ýñ îíîâîë ìóó ãýäýã áóé áèç” Îäîî
ãó÷èí õóâèëãààí áààòàð, Ðîãìàãèéí ãóðâàí õàðâàã÷òàé á¿ãä õàðâàæ
õýí õýíýý ãàðàëöñàíã¿é (ãàðòààæ ÷àäñàíã¿é). Áàðèëäàæ õýí õýíýý
äèéëñýíã¿é . Òýíäýýñ Ðîãìà ãóðâàí èõ áºõºº àâ÷ðààä áàðèëäóóëàâ.
Ýðýýí õààí, Ìÿðààí õààí õî¸óë õî¸ð áºõºä íü òºëººã¿é ÿëàãäààä íºãºº
áºõºä íü õàðèëöàí îðõèëöîâ(õàéíöàâ). Øèã÷èí õààí íýã áºõºä íü
òºëººã¿é ÿëàãäààä õî¸ð áºõºä íü õàðèëöàí îðõèëöîâ. Ìàíãàñ óëñûí
Ñàõèëäàé íýã áºõºä íü òºëººã¿é ÿëàãäààä õî¸ð
áºõºä íü ÿëàãäàæ
íýã áºõèéã íü òºëººã¿é ÿëàâ. Öàðãèí íî¸í íýã áºõºä íü òºëººã¿é
ÿëàãäàæ õî¸ð áºõºä íü õàðèëöàí îðõèëöîâ. Öîòîí íî¸í ãóðâàí áºõºä íü
òºëººã¿é ÿëàãäàâ. Öàñ ×èõýð õî¸ð áºõèéã òºëººã¿é ÿëæ íºãºº áºõºä
íü õàðèëöàí îðõèëöîâ. Áàäìààðûí õºâã¿¿í Áàì Ñîðçà õî¸ð áºõèéã íü
õºò뺺ã¿é ÿëæ íºãºº áºõèéã áàñ îðõèòîë Æóð òàâàí àðãûã íü àâààä
ÿëæ ÷àäàõã¿é áîëãîâ.

Æóð áîñîí ã¿éâ. Ðîãìàãèéí ëàìààñ àñóóâ: “àé ëàì! ×àäàí ÿäàí áàõàäíàì
áè (Íàä áàõäàëòàé ñàéõàí áàéíà) Áè áàðèëäàæ ¿çüå” ãýâ. “Àâàé
÷àìààñ èë¿¿ ãó÷èí õóâèëãààí ýñ ÷àäàâ. Àâàé áàéã! ” ãýâ.“áàðèëâúÿ
ë” ãýâ. “Áàðèëä ” ãýâ. Æóð áèåý çàñàæ áîñîâ. Ëàì : -Ìàíàé áºõ÷¿¿ä
õàà áàéíà? Ýíý õ¿¿õýä áàðèëäúÿ ãýíý“ ãýâ. Èõ áºõ íü áîñîæ èðýâ. Æóð
áèåý ¿ç¿¿ëýâ. Ãýñýð áèåýð õóâèëàâ. Õóâèëãààíààð õàìãèéí í¿äèéã
õàëõëà¢. Íýã õºëººðºº óóëûí îðãèëûã ãèøãýâ. ͺ㺺 õºëººðºº äàëàéí
çàõàä ãèøãýâ. Èõ áºõèéã ìÿíãàí áýýðèéí ãàçàð õàÿæ îðõèâ. Äóíä
áºõèéã õî¸ð ìÿíãàí áýýðèéí ãàçàî õàÿæ îðõèâ. Áàãà áºõèéã ãóðâàí
ìÿíãàí áýýðèéí ãàçàð õàÿæ îðõèâ. Á¿ãä óëñ Æóðûã øèðòýæ ¿ë
àëäàíà. Ãóðâàí õàðâàã÷ ìýðãýí õàðâàâ. Õàðâàñàí ñóì íü ¿äèéí öàãò
ýðãýæ áóóâ. Æóð õàðâàâ. Æóðûí õàðâàñàí ñóì ¿ä áîëòîë áóóæ ýñ
èðýâ. ¯äýø áîëîõîä õàâ õàðàíõóé áîëîâ. õàìàã óëñ “íàð øèíãýëýý غíº
áîëîâ” ãýæ òàðõàÿ ãýõýä Öàñ ×èõýð õýëýâ: “¿ã¿é , ìàíàé íóñãàé
Æóðûí ñóì õ¿ð÷ àéñóé ãýæ Æóð òîëãîéãîî çàéëàõàä òîëãîéí îðîíä íü
òóñàâ. Òýíãýð íàðûã ýçëýã÷ ýã÷ íü Æóðûí ñóìûã àâìàãö õàìàã
øóâóó õýëõýæ áóóëãàâ. Ò¿¿íä ãàðäè îðæýý. Ãàðäèéã íü óíàæ
èðýõýä íàðûã äàëäàñëàí àæýý. “Õàìãààð ýñ ÷àäñàíûã íóñãàé Æóð
÷àäàâ” ãýæ õàìàã óëñ òàðõàÿ ãýíýì.
Ðîãìî ãóà “Áàéç” ãýâ. Íýã ãàðòàà õîíèíû õàâüñ (õàâèðãà) áàðüæ , íýã
ãàðòà áóòàí àðõè, õà÷èð, øóâóóíû òîëãîéí ÷èíýý îþó ýðäýíý áàðüæ:
“Ò¿ìýí õ¿íä íàìàéã áóðóó õàíäàõ çóóð äàëàí õîíèíû õàâüñ , íýã áóòàí
àðõèéã ò¿ìýí õ¿íä ò¿ãýýæ ºã÷ äóóñààä õà÷èð øóâóóû òîëãîéí
÷èíýý þó ýðäýíèéã àìàíäàà áàãòààí ÷àäñàí õ¿íä áè î÷ú¸” ãýæ ¿¿íä
ò¿¿íä áàðèâ. Õàìàã óëñ ýñ ÷àäàâ. Ãàãö Áàäìààðûí õºäã¿¿í
ÁàìÑîðçà ÷àäàõ áàéæýý . Ãýòýë Æóð íóóí ñóóæ ò¿¿íèé 人â òàâàí
àðãûã õóëãàéëæ àâàâ. Àðãàà àâòààä ýñ ÷àäàâ. Ðîãìà ãóà Æóðä
õ¿ð÷ èðýýä èõ íóñûã íü ¿çýýä áóðóó õàíäàæ ÿâæ î÷èâ. Öàðãèí
àâãàé õýëýâ: “×è ñàéí áîëîâ÷ ýì áèø¿¿ Æóð ìèíü ìóó áîëîâ÷ ýð áèø ¿¿ _
Ãóðâàí õàðâàã÷ ìýðýä ÷èíü ãàðòëàà . Ãóðâóóë áàðèëäàã÷ áºõºº
÷è àëäëàà . Èéìèéã ¿ë ìýäýõ ñàéí ÷èíü ýíý áóþó ? ” ãýæ äîíãîäîâ.
Æóðä àâ÷ î÷èâ. Æóð óãòàæ ãàðààñ íü áóëààæ àââ. “×è ñàéí ÷ , îõèí
õ¿í. Õîéä õîðìîéíäîî ãàë øàòàæ ÿâàõûã ¿ë ¿çýõ í¿ãýëò îõèí áàéíà ÷è”
ãýâ. Îõèí õîéøîî õàðàâ. . Æóð õóâèëãààíààð ò¿ìýí õ¿íä äàëàí õîíèíû
õàâüñ , íýãýí áóòàí àðõèéã ò¿ãýýí ºã÷ äóóñààä , îþó ýðäýíèéã
àìàíäàà áàãòààí ¿ìõýæ ñóóâ. Õàìàã óëñ èíýýëäýâ. Öîòîí íî¸í : “ìóó ÷
áîëîâ ìèíèé ñàäíû ¿ð Æóð ìèíü àâàâ” ãýýä “Õîéíî (áè Æóðààñ íýã
àðãààð) àâúÿ” ãýæ àðãà ñýòãýâ. (Òýäãýýð õóðñàí óëñ , Æàëî õààíû
îõèí Ðîãìà ãóàã Òºâäèéí Öàñ ×èõýðèéí ä¿¿ Æóð àâàâ ãýæ ºã¿¿ëýýä)
õàìàã óëñ á¿ãä òàðõàâ.
Ðîãìà ãóà äàãóóëàà àâààä äóòààæ õàðèâ. “òýð ìóó àéñóé áóþó?6
ãýæ õîéøîîãîî õàðàâ. “áàðààã¿é” ãýýä ÿâàâ. Áàñ “Áàðàà ¿ç” ãýâ.
“áðààã¿éû” ãýæ ÿâàâ. Æóð õóâèëãààíààð õ¿ðýýä Ðîãìàãèéí õîéíî íü
ñóíäëàâ. “Áàðàà ¿çýãäýíý ¿¿? Õàð” ãýâ. Äàãóóë íü õàðàõ ãýýä Æóðûã
¿çýâ. “Ýâ¿¿ ! Õàðàà÷ . Õîéíî ÷èíü ñóíäàëæ ÿâíà áèø¿¿” ãýâ. “Ýâ¿¿!
ßàÿ? Õýðõýõ áèëýý? Áè õàãàöàøã¿é çîâëîíä îðæ áàéíà.” ãýæ óéëàâ.
ªäèé㺺ñ òºäèé õ¿ðòýë ýð ñîíãîñîí à÷ ìèíü óðàìã¿é áîëîâ. Ýæèé,
àõàéäàà îäîî þó õýëüå ? Àëü í¿¿ðýýð çîëãî¸ ãýæ óéëæ ÿâíà.

Æóð õóâèëãààíààð ò¿ìýí õ¿íèé òîîñ ãàðãàæ ÿâíà. Ýöýã ýõ íü “Ò¿ìýí
õ¿íèé òîîñ ãàðàâ. Ìÿðààí õààí àâñàí áîëîâ óó? ” ãýâ. “Ìÿíãàí õ¿íèé ²îîñ
ãàðàâ. Øèã÷èí õààí áîëñîí áîëîâ óó?” ãýâ. “Çóóí õ¿íèé òîîñ ãàðàâ. Öîòîí
íî¸í àâñàí áîëîâ óó?” ãýâ. “Æàð äàëàí õ¿íèé ò®îñ ãàðàâ . Áàäìààðûí
õºâã¿¿í ÁàìÑîðçà àâñàí áîëîâ ó?” ãýâ. “Õóé õèé ìýò òîîñ ãàðàâ. Öàñ
×èõýð àâñàí áîëîâ óó?” ãýâ.
×èíãýñýí õîéíî ¿çñýí ÷èíü íóñãàé Æóð ñóíäàëæ õ¿ð÷ èðýâ. Ýöýã íü
îõèíäîî óóðëàí áàðóóí ¿¿äýýð ãàðàí õàçààð òàøóóðàà áàðèý
àäóóíäàà î÷èâ. Àõ íü îõèí ä¿¿äýý óóðëàí íóì ñóìàà àâàí ç¿¿í ¿¿äýýð
ãàðàí õîíèíäîî î÷èâ. Ýõíü îõèíäîî óóðëàí áàðààãàà òàòàëæ õàðààæ
áàéíà. Õÿòàä(çàðö) íü òîãîîãîî òàòàëæ ñóóíà. Æóðä òîõîì áóðóó
äýâñýæ ºãºâ. Æóð áóðóó õàíäàæ ñóóâ. “Òîìõîí äýâñýæ ºãºõºä
áóðóó õàíäàæ ñóóõ ÷èíü þó âý? ãýâ. “Òà ìîðèíä ýìýýë ÿàæ òîõîæ
óíàäàã âý? 6 ãýâ. Æóðûã áîñãîæ òîõìûã çºâººð äýâñýâ.
Æóð Ðîãìàãèéí øèðýýí äýýð ã¿éæ ãàðààä : “Ýöýã ÷èíü áàðóóí ¿¿äýýð
õàçààð òàøóóðàà áàðèí î÷èâ. Àäóóíä íü äýýðýì äîâòîëîâ óó ? Áè
áààòàð õàí áèëýý . Íàä ìîðü ºã . Áè íýõýæ â÷èð÷ ºãüå . Àõ ÷èíü ç¿¿í
¿¿äýýð ãàð÷ íóì ñóìàà àâàí î÷èâ. Õîíèíä íü ÷îíî äîâòëîâ óó? Áè
õàâòãàé (ìýðãýí õàðâàà÷) áèëýý . Íàä íóì ñóì ºã. Áè àëæ ºãüå. Ýõ
÷èíü áàðààãàà òàòàëæ õàðààæ á àéíà. Áàðààíä ÷èíü àëáèí îðîâ óó?
Áè àëáèíû õàðààë ñóðñàí áèëýý . Áè õàðààæ ºãüå . Õÿòàä ÷èíü
òîãîîãîî òàòàëæ áàéíà. Òîãîî ÷èíü áîîìòîâ óó? Áè áîîì²ûí òàðíè ñóð÷
áèëýý . Áè ò ðíèäàæ ºãüå” ãýâ.
Ýöýã ýõ íü á¿ãäýýðýý ¿äýø õ¿ð÷ èðýâ. Îõèíîî äîíãîäîâ . “Í¿ãýëò îõèí
÷èâýëò îõèí . Õ¿íèé õ¿í àâ÷ðàâ ÷è. Àäâèø “ñàéí ýðèéã” ÷èíü íîõîé
áàðüæ èä¿¿çýé ! Íîõéä èä¿¿ëýýä çîâëîí ìàíä áîëãîâ ÷è !” ãýâ. (Ðîãìà ,
Æóðûã “Á¿¿ õºäºë” ãýýä) òîãîîíû äîð õºìºð÷ îðõèâ . Æóð øºíº òîãîîã
ò¿ëõýæ îðõèâ. Æóð íýãýí õîíü àëàâ. Ìàõûã ººðºº èäýýä ¿ëäñýíèéã
íîõîéä òàâüæ ºãººä òóãàëûí àðüñàí äýýëäýý õîíèíû öóñûã ò¿ðõýýä
òàéëæ îðõèâ. Æóð (áóñäûã äýýëèéã õóëãàéëæ ºìñººä) õýýð î÷îîä
õýâòýâ. ªã뺺㿿ð áîñîîä . Ýöýã ýõ íü ¿çýâ. “Ñàéí ýðèéã ñèíü íîõîé
áàðüæ èäýæ áàéíà . Çîâëîíã òóñäàà ÷è äàà . ()4Ãàé áîëáîë ãàíö ÷è
õàðèóöíà.)” (Ðîãìà ãóà ÿàð÷ áîñîîä òîãîîãîî íýýæ ¿çâýë Æóð áàéõã¿é .
Ãàäà ãàð÷ ¿çâýë äýýë íü õàãàð÷ õýâòýâ. Õî¸ð íîõîéí àìàíä öóñòàé
áàéâ)
Îõèí äîòðîî ãýìøèæ õàðààæ ñóóíà. Ñóóæ áàéãààä áîäîâ: ×àäñàí ¿éë
íü áèåíýýñ íü èë¿¿ áèëýý . ¿õýâ ¿¿ , ¿ã¿é þó? “ ãýæ Ðîãìà ãóà “Ýðæ
¿çüå” ãýæ ÿâàâ. Ýðæ ÿâòàë Æóð ºìíº íü õóâèëãààíààð îëîí àäó
õàðèóëñàí õ¿í áîëæ óóëçàâ. “Àé àäóó÷ õ¿í ! ÷è íóñãàé Æóðûã ¿çýâ
¿¿?” ãýæ àñóóâ. Òýð õ¿í : “íóñãàé Æóð ãýã÷èéã áè òàíèõã¿é ” ãýâ.
“äîñ, Äîíñàð, Ëèí ãóðâàí îòîã óëñ Æóðûã Æàëî õààíû îõèí Ðîãìà ãóà
àâàà÷èæ àëàõûí ìóóãààð àëààä, ýöýã ýõèéíã íüòàëàõûí ìóóãààð
òà«üÿ ãýæ àéñóé 6 ãýâ. “Ýíý õ¿íèé ¿ã íü ¿íýí” ãýæ ðîãìà ãóà óéëæ
ÿâàâ. Æóð ºìíº áàñ îëîí õîíü õàðèóëñàí õ¿í ûáîëæ õóâèðàâ. Õîíü÷èí
õ¿íýýñ àñóóâ. Õîíü÷èí õ¿í ìºí óðüäàõ ¿ãèéã òîî÷èí õýëýâ. “Ýíý õî¸ð
õ¿íèé ¿ã íü íèéëýâ Íàä îäîî ¿õýõýýñ ººð õýðýãã¿é ¡àéíà. Ýöýã ýõèéí
ãàäíà î÷èæ ìóóãàà ¿ç¿¿ëæ ¿õýõýýð , òóñãàð ¿õüå áè . Ýíý ãîëä óíàæ
¿õüå” ãýæ èõ õàäàí óðóó äîâòëîâ. Äîâòîëòîë Æóð õóâèëãààíààð
ìîðèíû ñ¿¿ëíýýñ òàòàâ. Õîéøîî õàðæ ¿çâýë Æóð áàéâ. “ýâ¿¿ ! Æóð

ìîðä ” ãýâ. Æóð ìîðäîâ. Àëòàí øàð óñàà öóâóóëæ ÿâàâ. Íóñíààñ íü
æèãøèæ Ðîãìà ãóà íóðóóãàà õîòîéëãîæ ÿâàâ. “Æóð ÿàëàà ÷è ! Áóðóó
õàíäàæ ñóíäàë” ãýâ. Æóð áóóâ. “ªíäºð óóëàíä çàìòàé áèø ¿¿ . Íýã
òºõðìºí áèåíä ãàíö òîëãîé áàéõ óó , õî¸ð òîëãîé áàéõ óó ? Ýíý ìîðèíä
ýíäýýñ ìîðäîõ óó ” ãýæ òîëãîéí õàëç ººä ìîðäîõ ãýýä àâèðàâ. Æóð : “Îäîî
ýíäýýñ ìîðäú¸ ” ãýæ áîðüè ººä íü àâèðàâ. Àâèðòàë ìîðü òóéëæ
îðõèâ. Æóð óíàä ¿õýã÷ áîëæ õýâòýíý. “àâàé Æóð? Áîñ” ãýâ. ×èíãýòýë
“Ǻ⺺ð ñóíäëàõ óó , áóðóó ñóíäëàõ óó? ×èíèé ñàíààãààð áîëú¸” ãýýä
áîñîâ. Æóðûã çºâººð ñóíäàëæ àâàà÷èâ.
Æóðûã õ¿ðñýí õîéíî Ðîãìà ãóàãèéí íàãàö ýöýã ýõ íü : “çýý îõèí ìèíü
õóâèëãààí áèëýý : Ñàéí õ¿íä î÷è óó , ìóó õ¿íä î÷èâ óó? ¯çüå” ãýæ èðýâ.
Æóðûã õàäàì ýöýã ýõ íü íóóæ , íýã àÿãàíä áóäàé õóóð÷ ºã÷ áàðààíû
õºíäèéä äàðàâ. “àâàé ìèíü , òýð õ¿íèéã ìîðäòîë á¿¿ ãàðààðàé” ãýâ.
Íàãàö ýöýã ýõ íü èðýâ. “Õ¿ðãýí ìààíüàëü ñàéí õ¿í áóþó? Ìóó õ¿í ¡óþó?”
ãýæ àñóóâ. “Õàé, ÿàæ ìýäýõ âý? Áàãà õ¿¿õýä áàéíà ” ãýâ. “ªíºº àéëä
î÷èæ õóðèì õèéæ ñóóíà ” ãýâ. ×èíãýæ ñóóòàë íü Æóð àëòàí øàð
íóñà öóâðóóëæ , Íóñíûõàà ¿ç¿¿ðò íýã áóóäàé íàëäóóóëæ “àä õýðýãòýé
áóþó?” ãýæ ãàð÷ èðýâ. Ðîãìàãèéí íàãàö ýöýã ýõ íü “ýöãèéí ÷èíü
ò¿ð¿¿ òîëãîé! Èíãýæ áàéíà óó , òà ìóóñàéí ?” ãýýä äóóã õººæ õàðèâ.
Æóð õýëýâ: “Ìîðü , õóÿã, ñààäàã, íóì íàä ºã. Áè áààòàð áèëýý . Íýõýæ
î÷úÿ” ãýâ. “Òààòàé (áàñàìæëàõ àÿëãà). Ìóó ÷àìä ÿàñàí ìîðü , ÿìàð þì
ºãºõ áóé ?” ãýæ ýñ ºãºâ. õÿð äýýð õýâòýõ õîíèíîîñ íü óõíà, õóö õî¸ðûã
áàðüæ õîñëîæ íýõýâ. Íýõýæ î÷îîä ìîðü, õ¿íèéã öºì öîõèæ îðõèâ.
Àäóóã àâ÷ èðæ ºãºâ. Ò¿¿íèé õîéíî “Îäîî áè ãàçàðòàà õàðüÿ” ãýâ. ×àì
ìóóã ÿàâ ãýæ õàðèóëàõ áóé? Ç¿ãýýð ñóó” ãýæ çýìëýâ.
*** *** ***
Ãýñýð õóâèëæ Öîòîí íî¸í áîëæ èðýâ. Æóð áèåýð îãîíòîí óðõèäàÿ ãýæ
î÷èâ. Öîòîí íî÷í áîëîí èðæ Ðîãìàãèéí ãàäíà áóóâ. “æóð õààíà áàéíà?”
ãýâ. “ñàÿ îãîòíî óðõèäàõààð ÿâëàà” ãýâ. “Òºâäòéã ýçëýã÷ èõ íî¸í áè
áàéíà ãýâ. Õàéðàí ñàéí áýð ìèíü çîâæ áàéíà . Ìóó Æóðûã ëæ îðõèâîë
ÿàíà? Áè àëúÿ . Ýì ºã ãýâýë áè ºãüå. Õººæ îðõè ãýâýë áè õººæ
îðõè¸ . Áè ÷àìàéã àâúÿ” ãýâ. Ðîãìà õýëýâ: “Áè ìýäýõã¿é , Òà ìýäíý
áèçýý . Òºðºë çóðàà áàéíà. (Òà íàð ñàäàí õ¿ì¿¿ñ ø¿¿) ” ãýâ. “Áè
÷àìàéã àâúÿ ãýæ ñýòãýë õóðüöàâ. ” ãýýä ìîðäîæ ÿâæ îäòîë íü Æóð
õ¿ð÷ èðýâ. “òýð ÿâàã÷ õýí áóé?” ãýâ. “Õàé ÷èíèé òºðºë ÷èíü Öîòîí
áàéíà” ãýâ. “Þóíä èðýâ?” ãýâ. “Õàé ÷àìàéã àñóóãààä ìîðäîæ ÿâàâ” ãýâ.
“áè ìýäýâ ìýäýâ” ãýâ. “Þó ìýäýâ ÷è ìóó ? Íàìàéã ë §îâîîõ ãýæ áàéíà ÷è”
ãýæ äîíãîäîâ. “Îäîî íàäþó ãýæ ¿ë çîëã®íîì ? ” ãýâ. “Áè ìýäýâ . Òºâäèéí
ñàéí ýðñèéã öóãëóóëæ íàìàéã àëúÿ ãýõ ÷èíü çºâ” ãýýä ãàð÷ ÿâàâ.
Ìàðãààø íü Ãýñýð õóâèëæ òºâäèéí ãó÷èí áààòàð áîëîí èðæ ñóóâ. “Ýíä
èðñýí ýíý ñàéí õ¿ì¿ñ õýíèéõ âý?” ãýæ àñóóëàà . “Áèä òºâä õ¿ì¿¿ñ.
Æóðûí ýìèéã ºãºõ áîë ºãºõºº õýë. ªãºõã¿é áîë ºãºõã¿éãýý õýë ãýæ
ìàíèûéã èëãýýâ” ãýâ. Æàëî õààí á¿ãäýýðýý õýëýëöýâ: “ªãüå ãýâýë
õàéðàí õ¿¿õíýý ýäýíä ºãººä þó ñàíàæ ñóóõ âý? ªãºõã¿é ãýâýë ãó÷èí
áàòàð ìàíèéã àëàõ áàéõ. Íýã àðãà õýëæ ¿çüå” ãýâ. “Òà õàðü . Áèä
õîéíî õ¿ðã¿¿ëæ èëãýýå, á¿ãäýýðýý áýëòãýõ àæèë äóóñãààã¿é áàéíà”
ãýâ. “Æóðûã ìóó ãýæ îõèíîî ººð õ¿íä ºãºõ áîëáîë ºã. Õýðâýý ºãºõã¿é
áîë Æóðûã óäòàë áàéëãàâàë ãó÷èí õóâèëãààí áààòàð òà íàðàñ
äýýã¿¿ð õ¿ì¿¿ñèéã äèéëñýí áèëýý. Òà íàð äýìèé áèòãèé ñàéðõ” ãýæ

õýëýâ. “Îäîî ººðñ人 ìýä” ãýýä áààòðóóä ÿâæ îäîâ. Æàëî õààûõàí ýíý
¿ãíýýñ íü ¿õòëýý àéæ òýäíèé õîéíîîñ äàãàæ í¿¿â. Òºâäºä õ¿ð÷
õàìò íóòàãëàâ.

20.

Öîòîí çàëü ãàðãàâ.

(Öîòîí íî¸í “”Ýíý Æóðààñ Ðîãìà ãóàã íýã àðãààð àâáàë ñàéí áèëýý)
ãýæ ñàíàæ ÿâàâ. Öîòîí íî¸í Äîñ, Äîíñàð, Ëèí ãóðâàí îòîã óëñûã
õóðààãààä Æóðûã
Öîòîí íî¸í ¿çýí ÿäàæ õýëýâ: “Ãóðâàí ò¿ìýí õ¿í õóðæ óðàëäàÿ . òàþèõ
áýëýã øàâäàò õóÿã , äóóðñàõóé íýðò äóóëãà , òîìîðöîã íýðò èëä, ò¿ìýí
îëîí íýðò áàìáàé , ÷èìã¿¿ä ýä á¿ãäèéã òàâüæ óðàëâúÿ” ãýâ. ¿¿íä
õýíèé ìîðü ãàðâàë (ò¿ð¿¿ëáýë) òýð áýëãèéã àâààä, Ðîãìà ãó࣠òýð õ¿í
àâúÿ ãýâ. Ãóðâàí ò¿ìýí õ¿í óðàëäúÿ ãýæ öóãëàæ ÿâíà.
Æóð ñàéí òàâüæ îãòîðã¿é äàõü Íàâñà Õ¿ðçý ýìýã ýõäýý çàëáèðàâ:
“Ýæèé ìèíü , ýíý åðòºíöºä õàìã àìüòíûã òóñëàõûí òóëä àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí Ãýñýð õààí áîëî òºð뺺 áè. Õîéä çàÿàíä Ýðëýã õààíû òýíä
õèëýíöòýé á¿ãäèéã ñ¿íñèéã òîíèëãîõûí óëä Õàíõîé íýðò õºâã¿¿í áîëîí
òºð뺺 . Öîòîí íî¸í ìèíèé ºâºð äýõ ýìèéã àâúÿ ãýæ ãóðâàí ò¿ìýí õ¿í
õóðààæ óðàëäíàì. Õýýð óíàãà ìèíü ñàéí áîëáîë ò¿¿íèéã ìèíü áóëãàæ
ºã. Ìóó áîëáîë òýíãýðèéí ñ¿ðãýýñ íýãýí ìîðü áóóëãàæ ºã” ãýâ. “Àâàé
Íóñãàé ìèíü áàéíà” ãýæ õýýð óíàãûã õóâèëãàí äîëîîí íàñòàé õýýð ìîðü
áîëãîæ áóóëãàæ ºãºâ. Òýíãýðýýñ áóóñíû òóëä ñàëõèíû õ¿ðäýýð
ýðãýæ Æàëî õààí çîëãîâ. “àé ìóó õ¿ðãýí! Õàìóóòàé õýýð äààãààð
õýíèéã ãàðãúÿ ãýæ îäíî ÷è? Õàéðàí õ¿¿õíèéã ìèíü õ¿íä àâúÿ ãýæ îäíî
óó ÷è ìèíü? Áóìàí òîîò àãòíààñ óíàæ óðàëä ” ãýâ. “×èíèé áóìàí òîîò
àãò ÷èíü íàìàéã ¿ë äààõ áîëóóçàé . Ñóðñíààðàà õàìóóò äààãàà
óíàæ óðàëäúÿ ãýýä ÿâàâ . Ãóðâàí ò¿ìýí õ¿í áîëçîîíû ãàçàð õ¿ð÷ , ìîðü
áèåý çàñàæ áàéíà. Èõ óëñ óðàëäàâ. Æóð õàìóóòàé õýýð äààãàà
òàòàæ õîöðîâ. Òàòàæ ÿâæ òàâüæ èëãýýâ. Íýã ò¿ìýí õ¿íèé ºìíº ãàð÷
èðýâ. Áàñ òàòàæ àâ÷ òàâüæ èëãýýâ. Áàñ íýã ò¿ìýí õ¿íèé ºìíº ãàð÷
èðýâ. Æóðûãí ºìíº Öîòîí íî¸í çýýð ã¿éöñýí çýýðýí óõàà ìîðèîðîî áóäàà
ñàöàì ãàçàð ÿâíà. Öîòîí£îîñ ºìíº èñìýé íî¸í ñàéí õºõ ìîðèîé óíàó ãîäèë
õàððâàæ ãàçàð áóõóóëæ ÿâíà. Æóð õàìóóò õýýð äààãàíäàà ¿ã õýëýâ:
“Áè çîðèãòûí øèíæýýð äàéðúÿ . ×è áààòðû øèíæýýð Öîòîíãèéí ìîðü
áèå õî¸ðûã äàéð÷ îðõèâ. Çýýð ã¿éöýã÷ çààðàí óõààã áîãòîñ
÷ºìãèéã õóãà ãèøãýæ ãàð÷ î÷” ãýâ. Õýýð äààãà: “Çà ” ãýâ. Æóð
äàéðàâ. Æóðûí õýëñýí ¿ãýýð áîëîâ. Æóðûã ãàð÷ î÷ñîí õîéíî , Öîòîí íî¸í
õàðæ ¿çýä “Àâàé Æóð ÿàëàà?” ãýâ. “Àâãàé ÿàëàà? Ðîãìàã ìèíü õ¿í
àâóóçàé” ãýýä ÿâæ î÷èâ. “Ãóðâàí ò¿ìýí õ¿íèéã ãàðñàí õàìóóò õýýð
äààãà ìèíü , Èñìýé íî¸íû õºõ ìîðèéã ãàðàì çà” ãýýä òàòàæ ÿâæ ÿâæ
òàâüæ èëãýýâ. Èñìýé íî¸íû ñàéí õºõ ìîðü ãàíöààðûí çóóçàéã øóäðàí
ÿâæ î÷èâ. òýãýýä ãîäèë õàðâàì ãàçàð çàìûã õààæ ¿ë ã¿éöýãäýõ
ÿâíà. Æóð õàìóóò õýýð äààãàíäàà ¿ã õýëýí ¿éëàâ. “Ýâèé! Õàìóóò õýýð
äààãà ìèíü ÿàëàà ÷è ? Øàâäàò õóÿã , äóóðñàõóé íýðò äóóëãà,
òîìîðöîã íýðò èëä, ò¿ìýí îëîí íýðò áàìáàé , ÷èìãóóä , çóçààí íàñàí äýýð
ó÷ðàëäñàí Ðîãìà ãóà ìèíü . Ýä á¿ãäèéã ìèíü õ¿íä àëäóóëàõûã õ¿ñýâ
¿¿ ÷è.?” Ãýâ. “àâàé íóñãàé ìèíü . Áè òýíãýðèéí ¿íàãà áóþó . Ýíý
åðòºíöèéí ìîðü áîëîâ÷ äºðâºí ¿å íàäàñ èë¿¿ àõ , ¿ñ íü ìèíèé ¿ñíýýñ èë¿¿

îëîí. Áè ã¿éöýæ áîëîõã¿é áàéíà. Îãòîðãóé äàõü Íàâñà Õ¿ðçý ýìýã
ýõäýý çàëèáàð” ãýâ. “Ýæèé ìèíü äîëîîí íàñòàé õýýð ìîðèéã ìèíü , äîðãîø
áóóëãàæ ºãºâ. Ãàçàð äýýð Èñìýé íî¸íû õºõ ìîðü ò¿ð¿¿ëæ ãàðàâ.
Õàéðàí îëîí ýðäýíý ÷èìýã ìèíü , õóâèëãààíàð àâñàí Ðîãìà ãóàã
ìèíüÈñìýé íî¸í àâàõ ãýæ áàéíà . Ýæèé ìèíü , ÿàëàà? ” ãýâ. Ýõ íü ñîíñîâ.
“ýâèé Íóñãàé Æóð ì¨íü õ¿íä ãàðòàæ óéëæ ÿâíà . Îâîî Ä¿íæîí íàø èð .
Õàìóóò õ½ýð äààãûã ÷è ¿ëýýæ ¿ç. Èñìýé íî¸íû ìîðèéã áè íýã àðãààð
¿çüå” ãýâ. Õî¸óë îãòîðãóéãààð çýðýãöýí áóóâ Õýýð äààãûã îâîî ä¿íæèí
¿ëýýâ. Äîëîîí íàñàòàé õýýð ìîðü áèåíäý òîõðîâ. Õàçààð çóóçàéãà
õýìëýí øóäðàâ. Íàâñà õ¿ðçý ýìãýí ýõ íü Èñìýé íî¸íû õºõ ìîðèíû õî¸ð
ñóãààð ãàë ñóìààð õàðâàâ. Õºõ ìîðü äºðºâ òàâ ãîäðîéòîæ óíàâ.
Áîëçîîíû ãàçàðò äààãà óðàëäàì ãàçð îéðòñîí áàéâ. Èñìýé íî¸í : “Ýâéè
ßàëàà?” ãýýä áîñîí
óéëæ áàéíà. Îäîî øóäðàí ãàðàõ ìèíèé ýýëæ
áîëëîî” ãýýä ÿâæ î÷èâ. Æóð õóÿã , äóóëãà ,èëä , ýðäýíýò ÷èìãóóäèéã
àâ÷ Öàñ ×èõýð àõäàà ºãºâ. Æóð ãýðòýý õàðèâ.
*** *** ***
Ìàðãààø áàñ Öîòîí íî¸í Æóðûã ¿çýí ÿäàæ (Äîñ Äîíñàð, Ëèí ãóðâàí îòîã
óëñûã õóðààãààä) õýëýâ: “áóõ ãºðººñèéã õýí õ¿í àëæ àðâàí ãóðâàí
¿å ñ¿¿ëèéã îãòîëæ àâñàí õ¿í Ðîãìà ãóàã àâòóãàé” ãýâ. Õàìàã óëñ
î÷èí . Æóð õ¿ðýýä áóõûã àëàíãèð íóì, øèõíýã ñóìààð áóõûí õî¸ð
í¿äíèé äóíäóóð øóâò õàðâàâ. Àðâàí ãóðâàí ¿å ñ¿¿ëèéã îãòîëæ àâàâ.
Öîòîí íî¸í õ¿ð÷ èðýâ. “Àâàé Æóð ìèíü , ¿¿íèé õîéíî ÷àìàéã á¿¿ çýìëýå .
×àìàéã á¿¿ æàí÷üÿ ªºðèéí ¿ðýýñ íýí äîòíî ñàíàÿ áè. Àðâàí ãóðâàí ¿å
ñ¿¿ëýý íàä ºã. ” ãýâ. “àâàé ñ¿¿ëèéã ÿàõ âý , ºãâå. Áè ñàÿ ñààäàãëàæ
(àí õèéæ) ÿâíà. Íàä èñìàíäà íýðò ñóìàà ºã” ãýâ. “Ñóì ÿàõ âý , ìàé”
ãýý ºãºâ. Æóð µóâèëãààíààð ñ¿¿ëýýñ ãóðâàí ¿å îãòîëæ àâààä ºãºâ.
Öîòîí íî¸í îëîíä àâ÷èí î÷èâ. Àâ÷èí öóãëàæ èðýâ. Öîòîí íî¸í èõ äóó
ãàðãàí äóóäàâ: “Áóõûã áè àëñàí . Àðâàí ãóðâàí ¿å ñ¿¿ëèéã áè îãòîëæ
àâëàà . Ðîãìà ãóàã áè àâàõ áóé” ãýâ. Æóð õ¿ð÷ î÷èâ. “Ýâèé ýâèé !
Öîòîí àâãàé ÿàñàí í¿ãýëò õóäàë÷ áèëýý ÷è ! ÿàñàí ÷èâýëò õóäàë÷
áèëýý ÷è ! Áóõûã áè àëæ , àðâàí ãóðâàí ¿å ñ¿¿ëèéã îãòîëæ áàéò ë
ìèíü ÷è õ¿ð÷ èðýýä “Àâàé Æó° ìèíü ¯¿íèé õîéíî á¿¿ õàðààÿ ,
á¿¿ æàí÷àÿ . ªºðèéí ¿ðýýñ íýí õàéðëàÿ . Ýíý ñ¿¿ëýý íàä ºã ” ãýæ ýñ
õýëýâ ¿¿ ÷è? “Àâãàé ñ¿¿ë÷ ÿàõ âý ºãüå Áè ñàÿ ñààäàãëàæ ÿâíà.
Íàä èñìàíäà íýðò ñóìàà ºã” ãýæ ýñ õýëýâ ¿¿ áè? “Ñóì ÷ ÿàõ âý? ”
ãýýä íàä ýñ ºãºâ ¿¿ ÷è?” Ñóìûã ñóãàëæ ¿ç¿¿ëýâ. “Ýâèé ýâèé! Ýíý
ìóóãèéí ààøèéã ¿ç òà . Ýìýý àâàõàä ñààäàã õàäãàëñàí õ¿íýýñ ìèíü
õóëãàé õèéæ àâààä äýìèé äîíãîäíîì áèø¿¿ ýíý6 ãýâ. Æóð: “Ǻâ áèø¿¿.
Îäîî ñ¿¿ë ÷èíü á¿ðýí áàéíà óó? ¯ç” ãýâ. Ñ¿¿ëèéã ¿çýâ. Ãóðâàí ¿å
äóòóó áàéâ. Æóð: ”Ãóðâàí ¿å íü àëü âý ?” ãýâ. Öîòîí íî¸í äóó ¿ë ãàðíà.
“Í¿ãýëò õóäàë÷ ÷èíèé èéìèéã ìýäýä áè ãóðâàí ¿å ñ¿¿ëèéã àâààä
ºãñºí ìèíü ýíý áèø¿¿6 ãýæ ºâðººñºº ãóðâàí ¿å ñ¿¿ë àâààä ¿ç¿¿ëýâ.
Öîòîí íî¸í è÷èæ áóðóó õàíäàæ ÿâæ î÷èâ.
Æóð ìºí òýð øºíº Öîòîíãèéí çóóí íàéìàí õàéíàã ¿õðèéí ¿íýòýé õàð ìîðèéã
õóëäãàé õèéæ àëàâ. Öîòîí íî¸í ìàðãààø íü íýãæèõýýð èðýâ. Íýãæèæ
ìîðèíûõîî ìàõûã ãàðãàâ. “ýý! ÿàëàà” ãýæ, òºâä òàíãàäûí öýðãèéã
õóðààæ èðýâ. “Æóðûã àëúÿ” ãýæ èðýâ. Öîòîí íî¸í ò¿ð¿¿ëæ çýð
çýâñãýý õóÿãàà ºìñ÷ àéñóé . Æóð óëààí õîíãîð öàð éòàé èõ õ¿¿õýä
áîëæ õóâèëàâ. Õýòýâ÷íýýñýý äóóðñàõóé íýðò íóìàà ãàðãàæ òàòàâ.

Òàòàõä ìÿíãàí ëóóãèéí
òýðã¿¿ëýí äóòààâ.

äó ìýò

õ¿ðõýð÷

äóó ãàðíà Öîòîí

íî¸íîîñ

*** *** ***
Ìàðãààø Öîòîí íî¸í áàñ õýëýâ: “Íýã ºäðèéí àâä ò¿ìýí áóõ ãºðººñèéã
àëààä ò¿ìýí áóõûí ìàõûã íýã áóõûí ñàðõèíàãò áàãòààæ ÷àäñàí õ¿í ,
Îäîñ ìºðºíä õýí õ¿í îëîì ãàðãàæ ÷àäâàë òýð õ¿í Ðîãìà ãóàã àâòóãàé”
ãýâ. ×èíãýýä îëîí â÷èí á¿ãä ÿüàü. Ðîãìà ãóà Æ¿ðä íóì ñóìàà ¿ã¿éí
òóëä òýìýý÷íèé íóì ñóìûã àâ÷èð÷ “Æóð ìèíü õóãàëóóçàé” ãýæ ºãºâ.
Æóð õóãà òàòàæ îðõèâ. Ðîãìà ãóà áàñ ¿õýð÷íèé íóì ñóìûã àâ÷èð÷
ºãºâ. Æóð áàñ õóãà òàòàæ îðõèâ. Áè àäóó÷íû íóì ñóìûã àâ÷èð÷
ºãºõ人 : “Àâàé ! Æó𠯿íýýñ õîéíî íóì ñóì áèé áîëáîë õàâüñ(õàâðèãà)
ìèíü áîëòóãàé” ãýýä ºãºâ. Æóð íìûã õóãà òàòàæ îðõèîä ÿâæ îäîâ.
Õ¿ðòýë àâ÷èí
áóõ ãºðººñèéã õàðâàæ àãíàæ áàéâ. Æóð ÿâæ
õóâèëãààíààð íýã ºäðèéí àâä ò¿ìýí áóõ àëàâ. Ò¿ìýí áóõûí ìàõûã íýã
áóõûí ñàðõèíàãò íü îãò÷îîä õèéæ áàãòààâ. Íýã áóõûí ñ¿¿ëèéã àâààä
øîðîãò ºë㺺ä ÿâàâ. Îëîí àâ÷èí òººð÷ ÿâòàë Æóðûí òýð òýìäýãèéã
äàãàæ ÿâàâ. Îäîî ìºðºíä õ¿ð÷ ò¿ìýí õ¿í îëîì ãàðãàæ ýñ ÷àäàâ. Æóð
õ¿ð÷ áóõ ãºðººñèéã àâ÷èð÷
øàõàâ. Áóõ ýâðèéíõýý ¿ç¿¿ðèéã
öóõóéëãàæ ìºðíèéã ãàð÷ âàâ. ×èõòýéã (õóëàí) àâ÷èð÷ øàõàâ.
Õàæóóãààðàà óñ õ¿ðãýýä ãàð÷ ÿâàâ. Çýýðèéã àâ÷èð÷ øàõàâ Æóð
õóâèëãààí àð Öîòîíãèéí í¿äýíä òóðóóí ÷èíýý (òóóðàé õ¿ðýõ óñòàé)
áîëîîä ãàðàõ ìýò ¿çýãäýâ. “Çà ãóðâàí èõ íî¸ä ! îëîì ãàðãàâ. Îëîì ñîíãî”
ãýâ. Öîòîí íî¸í: “Áè çýýðíèé îëìîîð ãàðúÿ” ãýâ. Ñýíëîí”Áè ÷èõòýéí îëìîîð
ãàðúÿ ” ãýâ. “Öàðãèí àâãàé þó ãýæ äóóã¿é áàéíà?” ãýâ. “Àâàé Æóð
ìèíü ÷è ìýä ” ãýâ. “öàðãèí àâàé ìèíü ÷èõòýéí îëìîîð ãàð” ãýâ. Ñýíëîí ,
Öàðãèí , õàìàã àâ÷èí á¿ãäýýð îäëîî óðñàâ. “Àâàé Æóð òàò” ãýæ
äóóäàâ. Æóð òàøóóðàà áàðèí ã¿éæ îðîâ. Öîòîí íî¸íûã îäîî òàøóóðààð
áîîìëîæ óñíû çàõàä ãàðãàæ èðýõýä “àâàé Æóð , ãàðãàõûã ÷
ãàðãàëàà , áîîìüò öîë àâíàì çà. Áè ÿàÿ?” ãýâ. “Çà íàä ººð àðãàã¿é ”
ãýýä îðõèâ. Öîòîí íî¸í áàñ áàñ óðñàæ àìü íü òýìöýæ ÿâíà. “Àâàé Æóð
òàò” ãýæ áàðõèðàí ÿâíà. Æóð ã¿éæ îðîâ. Æóð Öîòíîãèéí ¿ñíýýñ íü
¿ãòýýæ òîëãîéã íü õîæãîð áîëãîæ àéñóé . óñíû çàõàä èðýõýä Öîòîí íî¸í
áàñ õýëýâ: “Àâàé Æóð! Àâ÷ ãàðàõ íü ÷ àâ÷ ãàðëàà ¸è . Õîæãîð öîë
àâíàì çà. Áè ßàÿ?” ãýâ. “Ǻ┠ãýýä îðõèîä èðýâ. Áàñ óðñàæ ÿâíì.
“Àâàé Æóð! Îäîî ÷è òàòààñàé , ¿õíýì. ” ãýâ. Æóð ¿ë õºäºëíº. Óëñ íü :
“Õàéðàí õ¿í ¿õýõ íü Æóð òàòàæ àâààñàé” ãýâ. Æóð òàøóóðàà
õóâèëãàæ õî¸ð èðòýé èëä ñýëýì áîëãîæ ºãºâ. Öîòîí ñýëýì äýýðýýñ
íîöîâ. Öîòîíã ÷ ÷èð÷ â÷ èðñíèé äàðàà õî¸ð àëãà íü òàñàð ÿâ, “Àâàé
Æóð àâ÷ ãàðàõ ÷ ãàðëàà ÷è, õî¸ð àëãà ìèíü àëü âý?” ãýâ. “Õè÷íýýí
ãýìèéã íàä îíîãäóóëæ áàéíà âý ?” “õýäèéã ÷ ë õýëñýí” ãýâ. “Àâãàé
ãàéã¿é áóé. äóó” ãýâ.
(Òýíäýýñ õàìàã á¿ãäýýð Îäîñ ìºðºíä õýí îëîì ãàðãàâ , ò¿¿íä öîë íýð
ºãüå ãýæ õýëýëöýâ. Ýíý Æóðä öîë ºãüå ãýýä Ñàë Äèâà ãýæ
íýðèéäýâ.)
*** *** ***
(Á¿ãä ) àâ÷èí ÿâæ òýð øºíº õýýð õîíîâ. Èõ õ¿éòýí áîðîî îðîâ. Ò¿ëýý
àðãàë ¿ã¿é . Öîòîíãèéí õ¿íèé õýë ìýäýõ íýã íîõîé áàéñàí àæ . Íîõîéã
ÿâæ , Æóð þó õýëýëöýæ ñóóíà ñîíñ ãýâ. Æóð õóâèëãààíààð íîõîéí
èðñíèéã ìýäýýä õýëýâ: “Ìàðãààø íóì ñóìòûí ãîëä áóóíà. Íóì ñóì îëæ

àâíàì çà . Íóì ñóìàà ýâä . Ãóòàëòûí ãîëä áóóâë ãóòàë îëîõ áóé.
Ãóòëàà õàéíàãèéí ýâðýýñ ºë㺠. ãóðâàí õ¿íèé ºâäºãººð òóëãà òóëæ
èäýý ÷àíà . Èäýæ õîíî. Õîîñîí á¿¿ õîíî.” Ãýâ. Íîõîé î÷èæ Öîòîíä õýëýâ.
Æóðûí ¿ãèéã áóëòûã òîî÷èæ õýëýâ. Öîòîí íî¸í èõ óëñäàà çàð õýëýâ:
“Ìàðãààø íóì ñóìòûí ãîëä îðâîë íóì ñóì îëíî ãýíý. Ãóòàëòûí ãîëä áóóâàë
ãóòàë îëîõ ãýíý. Ãóðâàí õ¿íèé ºâä㺺ð òóëãà òóäæ èäýý ÷àíàæ èä.
Ýíý øºíº õîîñîí á¿¿ õîíî. Èäýý èäýæ õîíî.” Ãýâ. Öîòîí íî¸í áîñîí íóì ñóìàà
ýâäýæ ãóðâàí õ¿íèé ºâäºãººð òóëãà òóëàâ. Ãóòëàà õàéíàãèéí ýâðýñ
ºëãºâ. Ãàë øàòàæ èðýõýä ãóðâàí õ¿í íü “Õàëõàé” ãýýä òîãîîãîî
ò¿ëõýæ îðõèâ. Èäýý èäñýíã¿é õîîñîí õîíîâ. Ìàðãààø ¿¿ðèéí õàÿàãààð
Öîòîí íî¸í ìîðäîæ Æóðä î÷èâ. “Àâàé Æóð áè þó?” ãýæ äóóäàâ. “Àâãàé
þó âý?” ãýæ ãàð÷ èðýâ. “Æóð íóì ñóìòûí ãîë ãýäýã ÷èü õààíà
áèèëýý?” ãýæ àñóóâ. “Àâãàé òèéì þó âý? ßìàð ¿ã âý?” ãýâ. Íóì ñóìòûí
ãîëä áóóâàë íóì ñóì îëîõ , ãóüàëòûí ãîëä áóóâàë ãóòàë îëæ àâàõ
ãýñýí
ãýâ. “×àìä õýí õýëýýâ? Àâãàé” ãýâ. “Íàä ìèèé íîõîé õýëýâ” ãýâ.
“Íîõîéòîé õýëýëöýõ áîëáîë ÷è ñàéí õ¿í áàéíà” ãýâ. Öîòîí è÷èæ áóðóó
õàðæ ÿâæ îäîâ.
Ýðãýæ èðýýä “àâàé ýíý øºíº ç¿¿ä ç¿¿äëýâ ãýã÷ ÷èíü ¿íýí ¿¿?” ãýâ.
“Çà òýð ìèíü ¿íýí áèëýý, àâãàé!” ãýâ. “õàð áóõ õàðâàâàë ãàéòàé,
õàëçàí áóõ õàðâàâàë àéã¿é ãýæ ç¿¿äëýâ áè” ãýâ. Ìàðãààø ¿¿ðèéí
õÿðààíààð èõ óëñ àâ òàâèíà. Öîòîí íî¸í îäîî õàð áóõ òààðâàë õàðâàõã¿é
õàð õàëçàí áóõ õàéæ ÿâíà ¯¿ðèéí õÿðààíààð èõ áóõ ìàãíàé õîîðîíäîî
öàíòàé (õÿðóóòàé ) ã¿éæ èðýâ. Öîòîí íî¸í ýíý õàð õàëçàí áóõ áàéíà ãý
õººâ. Õººæ ÿâòàë ìàãíàé õîîðîíäîõ öàí íü àðèëàâ. “ýíý õàð áóõ áàéíà .
Áè áóðóó õººæ áàéíà” ãýýä õàðüæ èðýâ. Àâä îðæ ÿâòàë ýâýð
õîîðîíäîî öàñ ºëãºñºí (íààëäóóëñàí) áóõ ã¿éæ èðýâ. Ýíý õàð õàëçàí áóõ
ãýæ õººâ. Õººæ ìîðüòîé íîõîéãîî õººæ ýðã¿¿ëæ Æóðûí äýðãýä àâ÷
èðýâ. “Àâàé Æóð! Àõàé Æóð ýíý áóõûã õàðâàæ àë” ãýâ. “ýý àâãàé
ìèíü! Õàðâàâàë ìóóã ýñ ìýäýâ ¿¿ ÷èë? “ ãýâ. “Áóõ õàðâàõ ãýýä ÷èíèé
ìîðü íîõîéã ÷èíü õàðâàæ àëàõ áóé . Õàðâàõã¿é “ ãýâ. “àâàé Æóð! Ìîðü
íîõîéä õàìààã¿é . Áóõûã àëæ ºã ” ãýâ. “çà àâãàé , òèéì áîëáîë ìèíèé
ìîðü ìóó, ã¿éöýõã¿é . Íàìàéã äàéðóóëæ ýðã¿¿ëæ àâ÷ èð” ãýâ. Îòíî íî¸í
áóõûã ã¿éöýæ ýðã¿¿ëæ àâ÷ èðýâ. Æóð õîðõîéíîîñ íü
ÿâæ
õóâèëãààíàð Öîòîíãèéí ìîðü íîõîéòîé íü íýâò õàðâààä áóõûã àëæ
îðõèâ. Öîòîí íî¸í áóõûí äýð áóóâ. “àâàé Æóð! Áóõûã àëàõ ÷ àëëà ÷è.
Õàéðàí ìîðü íîõîéã àëü ” ãýâ. “Çà àâãàé ãýã÷ íü íýã ãýì õýëíý áèç
ãæý áîäñîí , ¿íýõýýð õýëýâ ÷è íàä. Á¨ õàðâàëãûíõàà ìóóã ÷àìä õýëñýí
ø¿¿ ” ãýâ. Æóð õýëýâ: “ Áóõ ÷èíü õàð õàëçàí áóõ áèø , õàð áóõ
áàéíà” ãýâ. Öîòîí íî¸í ¿çýýä: “Àâàé ÿàÿ áè?” Õàëçàí áóõ ãýæ õººñºí
ìèíü õàð áóõ áàéíà. Àâãàé Æóð ÿàÿ? Ãýâ. “àâãàé! ¿¿íèé ãàé íü ìîðü
íîõîé õî¸ðò áîëòóãàé! Àâãàé äóó!” ãýâ. “Àâàé ìèíü , ýíý ÷èíü ñàéíñ
àéí” ãýâ. Öîòîíãèéí ìîðü ñàéí , íîõîé íü õ¿íèé õýë ìýäýõèéí òóëä Æóð
õóâèëãààíààð ìîðü íîõîé õî¸ðûã àëàâ.
*** *** ***
( Òýíäýýñ ìàðãààø íü ýðò àâëàõàä Öîòîí õàìàã óëñàä çàðëàâ: “Ò¿ìýí
áóõ ãºðººñèéã àëààä íýãýí ñàðõèíàãò õýí õ¿í áûàãòààæ ÷àäâàë
òýð õ¿íä Ðîãìà ãóàã ºãüå” ãýñýíä íýã ÷ õ¿í ýñ ÷àäàâ. Áàäìàðûí
õºâã¿¿í
Áàì Ñîðçà) ÷àäàõ áàéñàí
àæýý .
Æóð òàâàí
àðãûã

õóâèëãààíààð àâààä ýñ ÷àäóóëàâ. ÒÝð Áàì Ñîðçà ò¿ìýí áóõ
ãºðººñèéã àëààä ñàðõèíàãò íü õóâèëãàíààð áàãòààãààä íóìûí
õè÷èðò ºëãºæ ÿâàâ) Õàìàã óëñ àâ÷èí ãýð ãýðòýý õàðâ.
Ðîãìà ãóà óãòàæ èðýâ. Öàðãèíààñ àñóóâ: “Íýãýí ºäðèéí àâä ò¿ìýí
áóõûã õýí àëàâ? Îäîñ ìºðºíä õýí îëîí ãàðãàæ ÷àäàâ?” ãýâ. Öàðãèí
àâãàé : “Õýí ÷àäàõ áèëýý? Ìèíèé Ñàë Äèâà ÷ààõ áóé çà ” ãýâ. “Ñàë
Äèâà ãýã÷ õýí áîëîâ?” ãýæ Ðîãìà ìýäýí ÿäàæ ÿâàâ. Æóðä öîë
äóóäàñíûã (îëãîñíûã) ýñ ìýäýæ àñóóâ. Öîòîíãîîñ àâãàé ìºí òýð íýðèéã
àñóóâ. Öîòîí: “Õýí õýí ÷àäàõ áèëýý? ” ãýæ äîòðîî ãàéõàæ ÿâàâ. Ðîãìà
ãóà ãýðòýý õàðèâ. Æóð ¿õýð óíàæ íýãýí øîðîîã áàðüæ ¿ç¿¿ðò íü
áààñò ñàðõèíàã ºëãºæ èðýâ. Õàäàì ýõ íü óãòàæ ãàð÷ õ¿ðãýíèé
àëñàí áóõûí ìàõ áóóëãàÿ ãýæ èðýâ. Èðýýä “Ýâèé ýâèé! Îëîí àâ÷èí
íàìàéã õóóð÷ áàéíà. ×è ýíýõýí ñàðõèíàãò õèéñýí áààñûã þóíä àâ÷
èðýâ? Ýìèéãýý þóãààð òýæýýõ âý? ”) ãýýä ãýðòýý óóðëàæ îðîâ.
Õàäàì ýõ íü Æóðûí ñàðõèíàãòàé ìàõûã òîãîîí äýýð îðõèâ. Òîãîîíû
õýëõýý îîñîð òàòàð÷ óíàí àëàæ áàéâ. “àé àé! Õ¿ðãýí , ýíý þó âý?”
ãýâ “Áààñòàé ñàðõèíàã áèëýý ” ãýâ. ÿéæ ãýðòýý îðîîä ìàõûã
áàãàíààð ò¿ëõýæ îðõèâ. Ýõ íü íýã çóóõ óõàæ òîãîî òàâèâ. “ýæèé
ìèíü ! ýíý ìèíèé àëñàí áóãûí ìàõ . ×èíèé ãàíö òîãîîíä áàãòàõã¿é ” ãýâ.
“Ýíý àéëûí òîãîîã àâ÷èð÷ ÷àíà” ãýâ. Õàäàì ýõ íü àéëûí òîãîî õóðààÿ
ãýæ ç¿ã ç¿ãò èëãýýâ. Îëîí çóóõ óõàæ òîãîîíä óñ õèéâ. Ìàõ óéâ. Áóëò
ä¿¿ð÷ áàéíà.
Ìàõ áîëæ ãàðãàâàë îëîí õ¿í èðæ èäíý. Õàäàì ýõ íü
ñàðõèíàãûí íýã òàëûã èäýâ. Õàäàì ýõèéí õýâýëäýý ìàõ øèíãýýí ÿäàæ
¿õìýýð áîëæ õýâòýíý. “Ýæèéãýí ìèíü ãýäýñ ä¿¿ð÷ ¿õýõ íü áàéíà”
ãýæ Æóð ãóðâàí àëä öàãààí ìîäîîð õýâëèéã äýýø ãóðàâ , äîîø ãóðàâ ¿å
èëýâ. Ýõ íü äýýø Ẻëæèæ , äîîø ñóóëãàæ ýõëýâ.
Öîòîí íî¸í ¿çýí ÿäàæ çàðëàâ: “ãàðäèéã õýí õ¿í àëæ , õî¸ð ñàéõàí
îòãûã (ºäèéã) õýí õ¿í àâààä (Ðîãìà ãóàãèéí ìàëãàéä õàäàæ ÷àäâàë)
òýð õ¿íä Ðîãìà ãóàã ºãüå ãýâ. Õàìàã óëñ õàéäàã àâ õèéõýýð í¿¿â.
Æóð õóâèëãààí áèåýð îãòîðã¿éãààð î÷èâ. Ìóó (æèíõýíý) áèåýð àëòàí
äýëõèéãýýð î÷èâ. Æóð õ¿ðòýë ò¿ìýí õ¿í õóðæ , ãàðäèéã õðâàæ ¿ë
õ¿ðãýæ áàéíà.
Áàäìààðûí õºâã¿¿í Áì ‘îðçà ãàðäèéã ýãýì äóíäóóð
øóâò õàðâàâ. Æóð î÷îîä ãàðäèé£ ìàãòâ. “Õ¿ðõðýõ äóó ÷èíü èéì
ñàéõàí áàéíà , õ¿ç¿¿ õîîëîé ÷èíü õýä¿é ÷èíýý ñàéõàí áîë? ” ãýâ.
Õ¿ç¿¿ òîëãîéãîî ¿ç¿¿ëýâ. Ãàðäè : “Õ¿ç¿¿ òîëãîé ÷èíü èéì ñàéõàí áàéíà
, õºâ÷èí áèå ÷èíü õýä¿é ÷èíýý ñàéõàí áîë?” ãýâ. Õºâ÷èí áèåý
¿ç¿¿ëýâ. Áàñ “Õªâ÷èí áèå ÷èíü èéì ñàéõàí áàéíà , õ¿ðñ õ¿ðñ , èéø
òèéø äàâ äýâ õèéæ íèñâýë õýä¿é ÷èíýý ñàéõàí áîë?” ãýâ. Äàâ äàâ
õèéõýä íóìàà òàòàæ õàðâàâ. Õàðâààä àëàâ. Õî¸ð ñàéõàí îãòûã( óðò
ºäèéã) íü õóâèëãààíààð îãòîðãóéãààð àâàà÷èæ Ðîãìàãèéí ìàëãàéä
õàòãàâ. Ãàðäèéí óíàñàí áèåèéí ºäèéã îëîí óëñ á¿ãä äýä äýäýýðýý
áóëààëäàâ. Æóðûã ýíý ÷ õ¿í ò¿ëõýæ îðõèæ , òýð ÷õ¿í ò¿ëõýæ
îðõèæ ÿâàâ. (æóð íýã ÷ ÷àíäðóó àâ÷ ýñ ÷àäàâ.) Æóð óéëàã÷
áîëæ áàéâ. Ðîãìà ãóà óéëâ. “Óëñûí ñàéí ýðñ ãàðäèéã àëæ îòãûã íü
ýìñ ýìñäýý õàòãàæ ºãºâ. Ýð ìèíü Æóð íàäàä õàòãàæ ºãñºíã¿é . (Íàä
îòãî áàéõã¿é) ãýæ óéëâ. Ðîãìàã îëîí óëñûí ýìñ ¿çýæ
óéëàëäàâ.
Á¿ãäýýð “Íóñãàé ìóó Æóð Ðîãìà ãóàä ãàðäèéã àëæ õî¸ð ñàéõàí
îîòãûã õàòãàæ ºãºâ. ìàíàé ñàéí ýðñ èéì õàòàé áîëîîñîé” ãýæ óéëàâ.
Õàìàã óëñ ãýð ãýðòýý õàðèâ.

Æóð ýñ õàðèâ. Ðîãìà ãóà õàðèâ. Ãýðòýý ã¿éæ îðòîë õî¸ð ñàéõàí
îòãî íü õàòàâ÷èíä íü òóëæ áàéâ. “Ýíý ÿàñàí æèã áèëýý?” ãýæ
ìàëãàéãàà àâ÷ ¿çýâ. ¯çýýä îòãûã ¿çýâ. “æóð õóâèëãààí áàéñàí
áàéæýý” ãýæ áàÿðòàé ÿâíà.
Õîéíî íýã ºäºð Ðîãìà ãóà , Æóðûí ìºðººð ìºøãºâ. (ðîãìà ãóòëûã ººðºº
õèéñýí òóë ãóòëûí óëûí ìºðººð àíäàõã¿é ìýäýõ àæýý) Ãýñýð íýã
õàäíû õºíäèéä õàìàã ñàõèóñíûõàà äýðãýä ñóóíà àæ . Èõ õóðèì õèéæ
áàéíà. Ðîãìà ãóà ãàäíààñ øàãàéæ ¿çýâ. Ãýñýðèéã õàðààä “Ìèíèé ýð
èéì ñàéõàí áîëîîñîé” ãýæ ñàíàâ. ×èíãýýä Ðîãìà ãóà ã¿éæ îðîâ.
×èíãýòýë Ãýñýð áèåý õóâèëæ Æóð áèåýð ñóóâ. Àðúÿà Àëàíêàðè îõèí
öàãààí òýíãýð Ðîãìà ãóàä çýðëè£ áîëîâ: “Àé áýð! Ýíý ºäºð ÷àìàéã îëîí
ñàõèóñ á¿ãä öóãëàæ ìºðã¿¿ëæ áàéíà . Ýíý õóðèìààñ ÿìàðâàà èäýý
ºãâºë èäýýðýé ÷è. ” ãýâ. Ðîãìà ãóà “Çà” ãýâ. Èõ õóðèì äóóñàâ .
Äóóññàí õîéíî Àðúÿà Àëàíêàðè îõèí öàãààí òýíãýð ðîãìà ãóàä íýã áîëñîí
(×àíàñàí) õ¿¿õäèéí àÿãàíä õèéæ àâ÷èð÷ ºãºâ. Ðîãìà ãóà (íÿëóóí
ãýýä) ýñ èäýâ. ÒÒ¿¿íèé õîéíî ¿õñýí õ¿íèé õóðóóã àâ÷÷èð÷ ºãºâ.
Ðîãìà ãóà îãòîëæ çàæëààä (õàòóó ãýýä) íóëèìæ îðõèâ. Àðúÿà
Àëàíêàðè
îõèí öàãààí
òýíãýð (ìàøèä
óóðëàæ) õýëýâ: “Áèä
þó
õýëýëöñýí áèëýý? (Í¿ãýëò áýð ÷è ÿàãààä èäñýíã¿é âý?) Èõ õóðèì÷èä
òàðõàâ. Ðîãìà ãóà àðãà ÿäààä Àðúÿà Àëàíêàðè îõèí öàãààí
òýíãýðèéã õîðìîéäîâ. “ Àé áýð þó âý?” ãýâ. “×àìààñ ¿ð ãóéíàì áè ”
ãýâ. “×è ò¿ð¿¿÷èéí èäýýã èäñýí áîë Ãýñýðýýñ èë¿¿ ãóðâàí õ¿¿õýä
òºðºõ áèëýý : Ãýñýðòýý òýíö¿¿ ãóðâàí õ¿¿õýä òºðºõ áèëýý Ãýñýðýýñ
äîîð ãóðâàí õ¿¿õýä òºðºõ áèëýý . (Èðýýä¿éí öàã áîëòîë Ãýñýðèéí ¿ð
òàñðàõã¿é áîëîîä õàìàã àìüòàí òýãø æàðãàõ áèëýý) Àé áýð ÷è èäýæ
ýñ ÷àäâ. Îäîî õýäèéã ºã ãýíýì? Ãýâ. “Îõèí öàãààí òýíãýð ! Õýäèéã
ºãºõºº ÷è ìýä” ãýâ. ”Çóóí íàéìûã â” ãýâ. Îõèí öàãààí òýíãýð, Æóð
õî¸óë Ðîãìà ãóàã ãýðò íü õºòºëæ èðýýä ãàð÷ î÷èâ.

21.

Æóð ýõíýðòýý ãàâüÿàãàà òîî÷èâ.

Æóðûã ãàðñàí õîéíî Ðîãìà ãóà óéëààä õàäàì ýõäýý ¿ã õýëýâ: “Àé
ýæèé ìèíü ! òºäèé㺺ñ ºäèé áîëòîë àëü á¿ð áè èíãýæ çîâîõ âý?
×èíèé õºâã¿¿í ÷èí¼ íàìàéã çîâîîæ áàéíà. Ç¿ãýýð ÿâàõã¿é çîâæ
ÿâàõààð áîîæ ¿õüå áè. Ýðëýã õààíä çààëäúÿ áè : Öàãàí í¿ä ìèíü
øàðëàâ. Õàð í¿ä ìèíü öàéâ” ãýýä ãàð÷ îäîâ. Ðîãìàã
ãàðñàí õîéíî
Æóðûí ýõ íü Æóðûã äóóäàâ. Æóð èðýâ. “Ýì ÷èíü Ðîãìà ãóà ¿õüå
ãýíýì. Òºäèé㺺ñ ºäèé áîëòîë çîâîâ áè ãýíý. Ýðëýã õààíä çààëäúÿ
ãýíýì. Õ¿íèé îõèí ¿õ¿¿ëæ íàä ìóó íýð áîëîõîîñ ç¿ãýýð ÿâ. Àâàé ìèíü ! ”
ãýâ. (Æóð ºã¿¿ëð¿¿ : “Íýæýýä õîøîîä ç¿éë äóòóó áèëýý . Ýõèéí
çàðëèãààñ ¿ë äàâàõûí òóë îäîî Ãýñýðèéí áèåýð õóâèëúÿ” ãýýä ãàäàà
ãàð÷ àðâàí ç¿ãèéí áóðõàí , ãóðâàí ýã÷äýý åñºíòýé ìºðãºæ ýõèéí
ãýðò îðîîä ýõäýý ãóðâàíòàà ìºðãººä ººðèéí ãýðò îðîîä ) Ãýñýð ìýðãýí
õààíû áèåýð áîëîîä õýâòýâ. Ðîãìà ãóà ãàäíààñ øàãàéæ áàéãààä
ã¿éí îðæ Ãýñýðèéí äýýðýýñ äàðàâ. Ãýñýð çàðëèã áîëîâ: “Ýð õ¿í ýì
õ¿íèé äýýðýýñ äàðàõ ¸ñòîé áóé çà. Ýì õ¿í ýð õ¿íèé äýýðýýñ íü äàðàõ
¸ñ áèé þó?” ãýâ.
*** *** ***
Ðîãìà ãóàã äºðâºí ç¿ãò õàíäóóëæ åñºí åñ ãó÷èí çóðãààí ñóðãààë ¿ã
çðëèã áîëîâ. Çàðëèã áîðñîí õîéíî “íàìàéã òºðºõºä ÷ºòãºðèéí õàð

õýðýý íýã íàñòýàé õ¿¿õäèéí í¿äèéã öîõèæ í¿äã¿é áîëãîõîä í¿äýí
äýýðýý åñºí ñàëàà òºìºð óðõèà òóñãàæ ÷ºòãºðèéí õàð õýðýýã áàðüæ
àëààä í¿äýí äýýð í¿ä íýìñýí Í¿äýí Ãýñýð õààí áè áèëýý .
Õî¸ð íàñàíä ìèíü ÿìààí ø¿äýò íîõîé õîøóóã òºìºð àðààò ÷ºòãºð
ÿíã¿ ýöýã ýëî ëàì áîëîí õýëíèé ¿ç¿¿ðèéã òàñ õàçàæ õýëãèé
áîëãîõîä äà÷èí òàâàí äöí öàãààí ø¿äýýð çóóæ , ¿ë õºõºæ õýâòýõýä
“òàíû ýíý õ¿¿õýä ÿçãóóð (óãààñ) èéì áèë¿¿ ? ªíºº èéì áîëîâ óó? ”
ãýõýä ýöýã ýõ ìèíü õýëýâ: ßçãóóð òºðºõºä àìòàé õàìàðòàé áèëýý .
ªíºº ¿õýõ ãýæ èéì áîëîâ óó? Ýñ ìýäýâ“ ãýâ. ÷èíãýõýä ëàì õýëý
õºõ¿¿ëýâ. Õýëèéã íü áààõàí õºõºã÷ áîëîîä ñàéí õºíºì ãýõýä óëàì
õýëýý èõ õºõ¿¿ëíýì. Õºõºã÷ áîëîîä õýëèéã áàãàëçóóðààð íü äº÷èí
òàâàí äóí öàãààí ø¿äýýðýý òàñ õàçàæ àëñàí. Õî¸ð íàñàíäàà õýëýí
äýýð õýë íýìñýí Ãýñýð õààí áè áèëýý .
Ãóðâàí íàñàíäàà ÷èâëèé îãîòíî ãàçðûí õºðñ óðâóóëæ Ìîíãîë óëñò ìóó
¿éëäýæ ÿâàõàä ¿õýð õàðèóëàã÷ ºâãºí õ¿í áîëîí õóâèëæ áàãà áîëä
ñ¿õýý áàðüæ î÷èõîä ìèíü ÷èâëèéí îãîòíî øàð ¿õðèéí ÷èíýý õî¸ð
ýâðèéã õîîðîíä öîõèîä àëàâ. Ãóðâàí íàñàíäàà ÷èâëèéí îãîòíû ãàçðûí
õºðñèéã óðâóóëæ . ìîíãîë óóñ ìóó ¿éëäýæ ÿâàõàä ÷èâëèéí îãîòíûã
àëñàí àðâàí ç¿ãèéí à÷èò Ãýñýð áîãä ìýðýí õààí áè áèëýý .
ĺðâºí íàñàíäàà áîëìîðûí õîîëîéä î÷èæ äîëîîí àëáèí äºðèéí äîëîîí çóóí
õ¿í , äîëîîí çóóí ìîðü çàÿàòàé çàÿàã¿éã èäýæ áàéõàä Æóð áèåýð
õóâèëæ äîëîîí àëáèíûã èõ äàëàéä óíàãààæ àëñàí , (àìüòíû àìèí äýìýýð
àìü íýìñýí àðâàí ç¿£èéí ýçýí Ãýñýð áîãä ìýðãýí õààí áè áèëýý .
(Òàâàí íàñàí Ýíõðýõèéí çîîíä î÷¨æ íóòàãëààä , Ýíõðýõèéí Çîîø ºëçèéò
ñàéí íóòàã áîëãîîä, Íîëîì òàëä (Òàãçèêèéí) Ýðäýíèéí õààíû òàâàí çóóí
óð÷óóäûã õóðààæ õóâèëãààíààð ãóðâàí ºäðèéã íýãýí ºäºð áîëãîæ
ãàí õàëóóí áîëãîæ õýäãýíý çºãèé㺺ð ýýð¿¿ëæ óñã¿é áîëãîæ, òàâàí
çóóí õóäàëäàà÷íààð ýöýã ýõèéí à÷ õàðèóëàõûí òóëä Õîíøèì
áîäèñàäûí ñ¿ì áàðèóëæ Ýíõðýõ Çîîã ºëêèéò ñàéí íóòàã áîëãîñîí áîãä
Ãýñýð õààí áè áèëýý .
Çóðãààí íàñàíäàà Ðîãìà ãóà ÷àìàéã ãóðâàí õàðâàã÷ ÷è äàãèíû
õóâèëãààí Ðîãìà ãóà áèëýý ãýæ èðñýíä ãóðâàí áºõèéã ÷èíü àëàíä ,
ãóðâàí õàðâàã÷ ìýðãýäèéã ÷èíü õàðâàæ ãàðñàí (äèéëñýí)ò , ãóðâàí
ò¿ìýí õ¿íèé òýðã¿¿íèéã òººð¿¿ëæ ÷àìàéã àâñàí , áàñ Öîòîí íî¸í ¿ç¿í
ÿâàí õ¿ð÷ ãóðâàí ò¿ìýí õóð÷ ìîðü óðàëäóóëúÿ ãýõýä òàâèõ áýëýã
øàâäàã õóÿã , äóóðñàõóé íýð äóóëãà, òîìîðöîã íýðò èëä , ò¿ìýí îëîí
íýðò áàìáàé ÷èìã¿¿äèéã òàâüæ “Ìîðü óðàëäúÿ . ¿¿íä õýíèé ìîðü
ãýðâýë òýð ýðäýíèéã àâàä Ðîãìà ãóàã òýð õ¿í àâúÿ ” ãýâ. ×èíãýýä
îëîí óëñ õóðàâ. Áè îãòîðãóé äàõü Íàâñà Õ¿ðçý ýìýã ýõäýý çàëáèð÷
áèëãèéí õýýð ìîðèî ñàí òàâüæ áàðüæ óíààä ãóðâàí ò¿ìýí õ¿íèéã ãàð÷
(ÿëæ) îëîí ýðäýíýò ÷èìãèéã àâ÷ Öàñ ×èõýð àõäàà ºãººä , õàìãèéí
òîéíäîî (ýðõýíäýý) îðóóëñàí òîéí Ãýñýð õààí áè áèëýý.
Äîëîîí íàñàíäàà áàñ Öîòîí íî¸í ¿çýæ ÿäàí õ¿ð÷ èðýýä “Áóõ ãºðººñèéã
õýí õ¿í õàðâàæ àëààä àðâàí ãóðâàí ¿å ñ¿¿ëèéã õýí õ¿í óðüä îãòîëæ
àâáë òýð õ¿í Ðîãìà ãóàã àâòóãàé” ãýâ. Õàìàã óëñ î÷èâ. Áè õîéíîîñ
íü õ¿ðýýä àëàíãèèð íóì, øèõíýã ñóìààð áóõûí õî¸ð í¿äíèé õîîðîíä øóâò
õàðâàæ àëñàí , õàìàã óëñáã òîéíäîî îðóóëñàí , Öîòîíã è÷ýýí õàðèóëñàí
õàâò Ãýñýð õààí áè áèëýý .

Íàéìàí íàñàíä ìèíü Öîòîí íî¸í áàñ “Íýã ºäðèéí àâä ò¿ìýí áóõ õýí õ¿í
àëâàë Îäîñ ìºðºíä õýí îëîì ãàðãàâàë òýð õ¿í Ðîãìà ãóàã àâòóãàé” ãýâ.
Õàìàã àâÿèí õàéäãààð (à÷ààã¿é) í¿¿â. Æóð áèåýð àëòàí äýëõèéãýýð
î÷èæ, õóâèëãààí áè?ýð îãòîðãóéãààð î÷èâ áè. Áàäìààðûí õºâã¿¿í Áàì
Ñîðçà ýãýì äóíäóóð øóâò õàðâàñàí õîéíî áè õ¿ð÷ ãàðäãèéã òîëãîéí
òàñ õàðâàä õóâèëãààí áèåýð ãàðäèéí ñàéõàí õî¸ð îòãûã àâ÷ ÷àìä
õàòãàæ ºãñºí , õàìàã õàðâàã÷èéã ãàðñàí õâò Ãýñýð õààí áè áèëýý .
Àðâàí íàñàíäàà ýöýã ýõèéí à÷èéã õàðèóëàõûí òóëä Õîíøèì áîäèñäûí
ñ¿ì áîñãîñîí áîãä Ãýñýð áè áèëýý .
Àðâàí íýãýí íàñàíäàà ìóó ºâ÷íèé ýçýí Ðóãìî Íàãâî íýðò ÷ºòãºðèéã
áàðüæ àëñàí áààòàð Ãýñýð õààí áè áèëýý .
Àðâàí õî¸ð íàñàíäàà õàâàíãèéí ýçýí òºìºð ñ¿éõò ÷ººòãºðèéã áàðüæ
àëñàí, õàâàíã òàñàëñàí õàìãèéí ýçýí Ãýñýð õààí áè áèëýý .
Àðâàí ãóðâàí íàñàíäàà áîîìûí ýçýí ã¿çýýí òîëãîéò ÷ºòãºðèéã àëæ,
áîîìûã òàñàëñàí áîãä Ãýñýð õààí áè áèëýý .
Àðâàí äºðâºí íààíäà ëóñûí õààíû îõèí Àæó ìýðãýí, Ãýñýð õî¸óë àâä
ìîðäîâ. Àæó ìýðãýí, Ãýñýð õààí õî¸ð õàìò ÿâàõàä Ãýñýð õààíûã äîëîîí
áóõ äàéðàâ. Äîëîîí áóõûã øóâò õàðâààä , ãàçàð õàäòàë õàðâàâ áè.
Ò¿¿íèé õîéíî Àæó ìýðãýíèéã åñºí áóõ äàéð÷ èðëýý . Àæó ìýðãýí åñºí
áóõûã øóâò õàðâààä õàäûã õàäòàë õàðâàâ. Îäîî Ãýñýð õààí “ýð ýìèéã
ÿàæ ìýäýõ âý?” ãýæ äîòðîî ñàíàâ. Òýãæ áàéòàë íýãýí áóõ äàéðàâ.
Ãýñýð õààí îíîí ÿäàæ èõ óëñààñ õººæ ãàðãà¢. Àæó ìýðãýí õîéíîîñ
ìèíü õººæ î÷èâ. Ãýñýîð õîéøîî õàðæ ¿çýýä “Áè ÷ ýì õ¿í áèëýý . Íàäààñ
ýíý õîéä õ¿í ìóó ýì ìýò áàéíà” ãýâ. Àæó ìýðãýí õýëýâ:”ª÷èãäºð áîëîõîä
Àìàäàéí õºâã¿¿í Òºìºð õàäàéã àëæ, áóóðàë ìîðèéã àâëà áè. ªíºº
áîëîõîä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààíûã àëæ , õýýð ìîðèéã àâàõ ìèíü
ýíý” ãýýä õºòºëæ ÿâíà. Ãýñýð ýñ õºäºëæ õýâòýíý. Ãýñýð íýã
õóâèëãààíàà ººð õ¿í áîëãîæ äóóäàâ : "àæó ìýðãýí , àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
Ãýñýð õààíûã àëàâ ãýæ Öàñ ×èõýð àõ íü ãóðâàí îòîã óëñûã
õóðààæ, Àæó ìýðãýíèéã àëúÿ òàëúÿ ãýíý" ãýæ äóóäàâ. Àæó ìýðãýí
íóóñàí ¿ñýý òàéëæ , áàðóóí ãºõ뺺 “Ýöýã àõàä ìèíü á¿¿ áîëòóãàé”
ãýæ áàðóóí ãàðûíõà óðóó äýëãýæ îðõèâ. Ç¿¿í ãºõ뺺 “Ä¿¿ ýõýä ìèíü
ìóó á¿¿ áîëòóãàé” ãýæ ç¿¿í ãàðûíõàà óðóó äýëãýæ îðõèâ. Ãýçãýý
“Õÿòàä áîîëä ìèíü ìóó á¿¿ áîëòóãàé” ãýæ õîéøîî äýëãýæ îðõèâ. Òºäèé
Ãýñýð ìýäýýä áîñîí áàðèëäàâ. Ãýñýðèéã íýã ñºãòãºâ. Ãýñýð õýëýâ:
“Ýð õ¿í ãóðâàí óäàà áàðèëäàõ áèø ¿¿. ĺðâºí ¿å òîîñîî ãºâºëöºõ áèø¿¿”
ãýýä áàñ áàðèëäàâ. Ãýñýð: “Áè äèéëáýë ÷àìàéã àëúÿ”ãýâ. Àæó
ìýðãýí “çà ãýâ. ×èã÷èéãýý õàòãàæ öóñûã äîëîîëãîâ. Îäîî õî¸óë èõ
äàëàéä óñ óóõààð î÷èâ. Óñàíä õ¿ð÷ î÷èõîä óñí äîòîð ñóìûí ñ¿¿äýð
ãÿëàëçàõûã ¿çýâ. Ãýñýð õýëýâ: “ìèíèé õîéíîîñ õ¿í íóì ñóì òýëæ áàéíà
óó? ” ãýæ õîéøîî õàðæ ¿çâýë Àæó ìýðãýí íóì ñóìàà òýëæ ÿâàâ .
Ãýñýð õýëýâ: “×è þó ãýæ èíãýíýì?” ãýâ. Àæó ìýðãýí õýëýâ: “Áè ÷àìä
òýëñýíã¿é , äàëàé äîòðõ çàãàñàíä òýëñýí áèëýý ãýâ. ¯ãýýð íü çàãàñ
¿õýæ , äàëàé óëàíààð õºäëºæ áàéâ. Õî¸óë äàëàéä õ¿ð÷ óñ óóãààä ,
Ãýñýð õóâöñàà òàéëæ äàëàéä óìáààäòýð äàëàéí òýðòýý ãàð÷ ñóóâ
Àæó ìýðãýí õ¿ëýýæ ñóóæ ÿäàâ. Äýýë õóâöàñàà òàéëæ äàëàéä
îðîõîä Ãýñýð ìýäýýä èñãýð÷ ñàëõè õºäºëãºæ õóé ñëàõè áîëõîõä
Àæó ìýðãýíèé äýýë óâöàñ íü ìîäíû ¿ç¿¿ðò ºëãºãäñºí áàéâ. Ãýñýð
õàðèí èðýýä äýýë ºìñºæ áàéõàä íü Àæó ìýðãýí äàéð÷ Ãýñýðèéí

ºâºðò îðîâ. Ãýñýð äºðâºí ç¿ãò åñºí åñºí ñóðãààë ¿ã áîëîâ. Àðâàí
äºðâºí íàñàíäàà ëóñûí õààíû îõèíûã àâñàí àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð
à÷èò áîãä ìýðãýí õààí áè áèëýý .
Àðâàí òàâàí íàñàíäàà ýä¿ãýý òýíãýð ìýò òà÷¸èíãàæ , ëóó ìýò
õ¿ðõýð÷ ÿâàõ ìèíü ýíý áóé çà . Òýð ¿ã ºã¿¿ëýõýä òýíãýð äóóãàð÷ ,
ëóó õ¿ðõýð÷ ðàøààíû õóð îðæ áàéâ. Ãýñýðèéã çàðëèã áîëæ
áàéõàä Ðîãìà ãóà íýãýí ¿å óéëæ , íýãýí ¿å èíýýæ ñóóâ. (Òýíäýýñ
õàìàã á¿ãäýýð Ãýñýðèéí áèåýð áîëñíûã ñîíñîîä Öàñ ×èõýð òýðã¿¿ëýí
Äîñ, Äîíñàð , Ëèí ãóðâàí îòîã óëñ öóãëàæ èðýýä èõ õóðèì õèéæ õºã
äóóãààð öýíãýëäýí æàðãàâ.)
Àðâàí ç¿ãèéí õîðûí ¿íäýñ òàñàëñàí ÷èò áîãä Ãýñýð ìýðãýí õààí
àëäàðøèæ äóóðññàí òýðã¿¿í á¿ëýã.
ÀÐÂÀÍ ÒÀÂÀÍ ÍÀÑÀÍÄÀÀ ÀÐÂÀÍ Ç¯ÃÈÉÍ
ÝÇÝÍ ÃÝÑÝÐ ÕÀÀÍ ÃÓ×ÈÍ ÁÀÀÒÐÀ ÄÀÃÓÓËÆ ÓÌÀÐ
ǯà ÄÝÕ ÓÓËÛÍ ×ÈÍÝÝ ÕÀÐ ÝÐÝÝÍ ÁÀÐÑ
ÌÀÍÃÀÑÛÍ ÕÓÂÈËÃÀÀÍÛà ÀËÑÀÍ ÍªÃªª Á¯ËÝÃ.
Òýð öàãò óìàð ç¿ãò Ìàíãàñûí õóâèëãààí óóëûí ÷èíýý õàð ýðýýí áàðñ
áàéæýý . Áàéõ áèå íü çóóí áýýðèéí ãàçðûã ýçëýð àæýý . (ªíäºð íü
èõ ãýñýí óóëíààñ ¿ëýìæ èõ ãýíý. Ñ¿¿ë íü òàâàí çóóí àëäûí õàð áîëä
èëä øèã õî¸ð èðòýé , èéø òèéø øàðâàõàä òýíãýðèéí öàõèëãààíààñ íýí
¿ëýìæ ãýíý.) Áàðóóí ñàìñààíààñ íü ãàë ìàíäàí øàòàæ , ç¿¿í ñàìñààíàñ
íü óòàà áóðãèëæ áàéíà. Õ¿íèéã õîíîãèéí õîíîãèéí ãàçðààñ ¿çýýä
¿äèéí ãàçðààñ ¿ðýâõèéæ çàëãèíà ãýíý. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð
õààíû ÿëãóó¸ñàí ãóðâàí ýã÷ íü Æàìöà Äàðè Îääàì ýã÷ íü ãýñýðò
î÷èâ : “Àé íóñãàé ìèíü ìýäýâ ¿¿ ÷è? Óìàð ç¿ãò ìàíãàñûí õóâèëãààí
óóëûí ÷èíýý õàð ýðýýí áàðñ áóé ãýíý.” Ãýæ õóâèëãààíààð ÿëãóóñàí
ãóðâàí ýã÷ íü çàðëèã áîëãîâ. “ýíý Çàìáóòèâèéí óëñ ÷èíü òýð áàðñûí
äýðãýä ÿâàõ ¸ñã¿é ãýíý. Ò¿¿íèéã õè÷ýýæ äàéë (áàéëä) ! Àâàé ìèíü ”
ãýâ. “Ýã÷èéí ìèíü çàðëèã çºâ. Áè ýñ ìýäëýý . Ò¿¿íèéã îäîî î÷èæ
äàéëúÿ” ãýâ.
Ýðäýíýò Öàñ ×èõýð àõäàà, ãó÷èí áààòàðòàà ýë÷ èëãýýâ. Òýä
á¿ãäýý äýä äýäýýð äóóäàæ “Èð” ãýâ. Òýä á¿ãä íü õ¿ð÷ èðýâ. Öàñ
×èõýð àéëòãàâ. “Ìàíèéã þóíä èð ãýâ? Àé áîãä ìèíü! 6 ãýâ. Ãýñýð õààí
çàðëèã áîëîâ: “Àé Öàñ ìèíü! ÷è ñîíñîâ óó? Óìàð ç¿ãò óóëûí ÷èíýý õàð
ýðýýí áàðñ áóé ãýíý. Õ¿íèéã õîíîãèéí ãàçðàñ ¿çýýä, ¿äèéí ãàçðààñ
ºðºâõèéæ çàëãèíà ãýíý. Ò¿¿íèéäýðãýä óëààí õºëò õ¿í ¿ë áàéõ ãýíý.
Àðâàí òàâàí íàñàíäàà õ¿ðòýë àëèâà ç¿éëýýð õóâèëæ ÿâæ òàíäàà íýã
÷ óäàà áààòðûí áýëýã (øèíæ) ýñ ¿ç¿¿ëýâ áè. Áààòðûí ûýëýã
¿ç¿¿ëüå , ÿâ”ãýâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
Ãýñýð õàí õýýð ìîðèî óíàâ .
Ø¿¿äðèéí ãèëáýëãýýí ºíãºò õºº õàð õóÿãàà ºìñºâ. Öàõèëãààí ºíãºò
äàëàâ÷àà ä¿ðýâ. Íàðàí ñàðàí õî¸ðûã õàìòààð çýðýãö¿¿ëýí õèéñýí
ìàíëàé öàãààí äóóëãàà ýðäýíýò òýðã¿¿íäýý àñààâ. (ºìñºâ). Îþóí ýðäýíý
îíüò ãó÷èí öàãààí ñóìàà ä¿¿ðýâ. ÄÎãøèí õàð íóìàà ä¿ðýâ. Áèëäãèéí
ãóðâàí àëä õàð øîð ñýëìýý ç¿¿â. “Ìèíèé õîéíîîñ õ¿íèé õàðöàãà áîëñîí
Öàñ ×èõýð ìèíü æèã¿¿ð áîð ìîðèî óíà ! Øàâäàò õóÿãàà ºìñ !
Äóóðñàõóé íýðò äóóëãà ýðäýíýò òðã¿¿íäýý ºìñ ! Ãó÷èí öàãààí ñóìàà
ä¿ð ! Äîãøèí õàð íóìàà áàðü. Õ¿ðìý íýðò öóë áîëä èëäýý ç¿¿ ! Íàìàéã
Öàñ ×èõýð ìèíü äàðààëæ ÿâ.” ãýâ. “Øóìóóðûí õîéíîîñ íü Áàäìààðûí

õºâã¿¿í Áàì Ñîðçà ñàéí õºõ ìîðèîé óíà ! Õºõ ãàäàðò õóÿãàà ºìñ !
Õºâ÷èí çýð çýâýý àâ.! Øóìóóðûí ãýçãèéã ÷è óäààë (äàðàà íü ÿâ. )
ãýâ. “Áàì Ñîðçà õîéíîîñ íü õ¿íé íàãàö áîëñîí Áóéäàí ìèíü ã¿éëýí áîð
ìîðèî óíà ! Õàìàã çýð çýâýý àâ! Ãó÷èí áààòàð ìèíü ÷àìàéã äàãàæ äýä
äýäýýð ÿâíà. Ãýçãýý (öóâààãàà) á¿¿ òàñàë. Áàì Ñîðçûã ÷è óäààë !”
ãýâ. Ýíý ¿ã çàðëèã áîëîîä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí ãýñýð õààí ãó÷èí
áààòðàà àâ÷ ÿâàâ.
ßâüàë óóëûí ÷èíýý õàð ýðýýí áàðñûã õîíîãèéí ãàçðààñ õàðæ ¿çýâ.
¯çýýä : “Óóëûí ÷èíýý õàð ýðýýí áàðñ òýð áóþó” ãýæ Ãýñýð õààíûø
çàðëèã áîëîõîä ýðäýíýò Öàñ ×èõýð “Òà äóóã¿é ÿâ . Òà íàð õàðàõã¿é
” ãýâ. “Ãýñýðèéí æîëîî õààãóóî áîëáîë , ò¿¿ãýýð ÿâúÿ ” ãýâ.
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ëóãøèí õàòèðàâ. Óóëûí ÷èíýý õàð
ýðýýí áàðñ ¿äèéí ãàçðààñ äóòààâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí
áèëãè©í õýýð ìîðèî òàñ ãóÿäàí äàâõèâ. Ãýñýðèéí õîéíîîñ íü ãó÷èí
áààòðóóä äýä äýäýýðýý äàðààæëæ ÿâàâ. Óóëûí ÷èíýý õàð ýðýýí
áàðñ
¿äèéí ãàçðààñ Ãýñýð õýýíû ºðºâõèéæ çàëãèæ àëäàâ.
Àëäóóëààä áàðñûã ã¿éöýæ ýðýãö¿¿ëæ ÿâàâ. Ãó÷èí áààòðàà õ¿÷ð
èðýõýä “Òýä ÷óõàì áààòàð óó ? Áààòàð áèø ¿¿ ? Ñîðú¸” ãýæ áàðñûí
àìàíä õóâèëãààíààð îðîâ. Îðîîä áàðñûí äîîä , óðóóë , õî¸ð ñî¸îã õî¸ð
õºëººðºº ãèøãýâ. Òàãíàéã òîëãîéãîîðîî òóëàâ. Õî¸ð çàâæûã íü
òîõîéãîîð òóëààä
ÿâãàí ñóóâ. (Òºäèé áèëãèéí õýýð ìîðü íü àëä
öóëáóóðàà ÿèðæ ãóðâàí åðòºíöºä õ¿íãýðòñýí ÿíöãààæ ÿâàâ.
Áèëãèéí õýýð àîðü íü Öàñ ×èõýð ýõëýí ãó÷èí áààòàðò ºã¿¿ëð¿¿í:
“Ãýñýð áîãäûã áàðñ çàëãèâàé” ãýñýíä Áóéäàí ò¿¿íèéã ñîíñîîä áàðñûã
¿çýæ ìàø èõýä àéãààä “îäîî áèäíèéã çàëãèõ áîëíî ãýýä ” ãó÷èí
áààòðûã äàãóóëàí äóòààâ. Öàñ ×èõýð Áóéäàíã ¿çýýä “Ýý ! áàéç.
Áóéäàí ÿàëàà ÷è ? ” ãýæ Áóéäàíã äóóäàâ. Áóéäàí õîéøîî õàðàëã¿é
äóòààãààä èõ óóëñò õ¿ðýõèéí ðóüä çàõûí áýë÷èðò(íóòàãò) õ¿ðýâ.
Ãýñýðèéí äýðãýä ýðäýíýò Öàñ , õ¿íèé á¿ðãýä áîëñîí Øóóìàð,
Áàäìààðûí õºâã¿¿í ÁàìÑîðçà ýíý ãóðàâ ûààòàð ¿ëäýâ. Öàñ ×èõýð íºãº
õî¸ð áààòàðòàà ¿ã õýëýí óéëàâ: “Àðâàí ç¿ãèéííàðâàí õîðûí ¿íäñèéã
òàñëàã÷ à÷èò Ãýñýð áãä ìýðãýí õààíû ìèíü óóëûí ÷èíýý õàð ýðýýí
áàðñ çàãèâ . Ìóó Áóéäàí ãó÷èí áààòðûã àâàí äóüààâ. Áîãäûí ìèíü
õàéðàííýð. Îäîî áèä ãóðâóóëûã äóòààâàë õýäýí äîãøèä þó ãýíýì? Àòààò
àõ äóó Øàðàéãîëûí ãóâàí õààí þó ãýíýì? Òà õî¸ð ìèíü þó ñàíàì ? ” ãýâ.
“Áèä õî¸ë þó ìýäýõ âý? Öàñ ×èõýð ìèíü ìýä” ãýâ. “Íàìàéã ìýä ãýæ
õóðèì õóðèìëàõûã ìýä ãýíýì ¿¿? Îðâîë îð , õàðüâàë õàðü . Òà õî¸ðûí
çîðèã ” ãýýä Öàñ ×èõýð óéäëæ áàéæ æèã¿¿ðò ìîðèî òàñ ãóÿäàâ.
()Áèëãèéí õýýð ìîðü ºã¿¿ëð¿¿í : “Öàñ ×èõýð àâãàé ìèíü ! àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí áîãäûã çàëãèâ÷ ºàëòàí äàãèíà (Ðîãìà), òà õî¸ðûã ò¿øýæ àâáàë
áîãäûí íýãýí áèåèéí òàäèé áèçýý? Àëàëäàõûã áàéã ! ” ãýâ. Öàñ
×èõýð ºã¿¿ëð¿¿í : “Ýöãýåý! ×è í¿¿ðýíäýý ¿ñòýé ìîðü ãýã÷ èéì ¿ã
õýëæ
áàéíà.
Í¿öãýí í¿¿ðòýé
Öàñ ×èõýð
áè
áîãäûã
áàðñò
çàëèãóóëààä àìüä õàðüñàíààñ ¿õñýí ìèíü äýýð ãýýä ) Õ¿ðìý íýðò öóë
áîëä èëäýý ñóãà òàòàæ áàðñò î÷èõ çóóð ñàíàâ. “Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
ãýñýð õààí ìààíü õóâèëãààí áèëýý. ¯õýâ ¿¿? Ýñâ¿¿? Õýðâýý àìüä
áîëáîë ýðäýíýò ìàõáîä áè?ä íü õ¿ðíý” ãýýä Õ¿ðìý íýðò öóë áîëä èëäýý
ä¿ðýâ. Áàðñûí õîðãîæ ñàìóóðàõàä áàðñûí ìàãíàéí àðüñàí äýýðýýñ ç¿¿í

ãàðààð íîöîæ áàðñûã ýñ õºäºëãºâ. Öàñûã íîöîëäîæ áàéõàä íºãºº õî¸ð
áààòàð íü ñýëìýý ñóãà òàòàæ áóóí ã¿éëäýæ àéñóé .
Ãýñýð õààí áàðñûí ìààíü äîòîð áàéæ çàðëèã áî«îâ: “Ýðäýíýò Öàñ
×èõýð ìèíü , ìýäýâ áè ÷àìàéã .Ýíý áàðñûí ý°üñûã áçç ýâä Àðãààî
àëúÿ” ãýâ. “Òîëãîéí àðüñ íü çóóí äóóëãàíû ãýð áîëîõ áóé . èõ
áèåíèé àðüñ çóóí òàâèí õóÿãèéí ãýð áîëîõ áóé . Öàñ ìèíü òàüò” ãýâ.
“àé Áîãä ìèíü ! Þó çàðëèã áîëîâ ? ” ãýæ èíýýãýýä òàâèâ. Ãýñýð õààí
ç¿¿í ãàðàðàà áàðñûí áàãàëçóóðûã áààçàæ ãýëäð¿¿ëæ áàéæ áàðóóí
ãàðààð ñóì÷ øèë èøò îíîâ÷îî ñóãàëæ àâààä áàðñûí áàãàëçóóðûã
òàñ äàðààä ãàðàâ. ªàðñûã àëààä : “Öàñ ìèíü óðàí áèø ¿¿, ÷è? Òîëãîéí
àðüñûã òîëãîéí àðüñûã ãó÷èí áààòàðòàà ãó÷èí äóóëãàòýíû ãýð
çºâëºí ýñãý. Èõ áèåíèé àðüñûã ãó÷èí õóÿãèéí ãýð çºâëºí ýñãý
¯ëäñýí ãóðâàí çóóí õîøóó÷èéí ñàéí ñàéíä ºãüå” ãýýä òàâèâ Ãýñýð
õààí áàðñûã àëààä ãóðâàí áààòðàà àâàí ÿâàâ. ßâòàë Öàñ ×èõýð
çàðëèã áîëãîí àéëòãàâ: “Àé ! Áîãä ìèíü ! Áóéäàí ãó÷èí áààòðûã ÷èíü
àâàí äóòàâ . Õàéðàí íýð ÷èíü” ãýâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí
çàðëèã áîëãîâ: “Öàñ ×èõýð ìèíü äóóã¿é ÿâ. õàð
áàãààñ äîãøäûã
äîðîéòóóëæ
ÿâàõäàà
Áóéäàíãààð ãàçàð÷óóëæ
ÿâëàà
áè.
Àäèëòãàâàë Áóéäàí áààòàð õàðàíõóé øºíº õàòãàñàí ç¿¿ ¿ë àíäàõ èéì
ãàçàð¸÷ áóé . Äóóã¿é ÿâ. Á¿¿ è÷ýý ò¿¿íèéã” ãýâ. “Öîë íü Ìýðãýí òýâíý
áóé” ãýâ.
Àðâàí òàâàí íàñàíäàà àðþàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ãó÷èí û áààòðàà
äàãóóë óìàð óóëûí ÷èíýý õàð ýðýýí áàðñ ìàíàñûí õóâèëãààíû àëñàí
íºãºº á¿ëýã.
ÕßÒÀÄÛÍ ÃÎÍÌÀ ÕÀÀÍÛ ÒªÐÈÉà ÇÀÑÑÀÍ ÃÓÒÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ.
Õÿòàäûí Ãîíìà õààíû õàòàí áóðõàí áîëîâ. õàòíàà áóðõàí áîëñîíä õààí
§àðëèã áîëîâ: “¿¿íä ìèíü áîññîí õ¿í áîñîîãîîð óéë! Ñóóñàí õ¿í ñóóñààð
óéë! Èä¸ñýí õ¿í èäñýýð óéë! Èäýý ýñ èäñýí õ¿í áàéñààð óéë ! (Ýíý
çàñãèéã õýí õ¿í ýâäýýä áóðóó ÿâáàë òýð õ¿íèé òýðã¿¿íèéã ìÿíãàí
õýñýã áîëãîàõ áóé) “ ãýæ õààí èéì çàðëèã áîëãîâ. Õàìàã óëñ ãàøóóò
áîëæ õààí» ñàéä ÿàìíû ãàäíà öóãëàæ ¿ã õýëýëöýâ : “Õàòàí áóðõàí
áîëñîí áèëýý . ßñûã áàðèõ ( îðøóóëàõ) áèëýý . Ëàì íàðûã õóðààæ äº÷èí
åñºí õîíîã íîì óíøóóëñàí áèëýý . Õààí õàòàí ãýðãèé õýëýëöýæ àâáàë
áîëíî. õàìàã óëñàà æàðãóóëáàë çîõèíî. Ýíý õàòàí ãàãöààð ¿õñýí áèø.
Õàìàã óëñ öºì ¿õýõ áàéíàì ” ãýâ. “”Èéì çàðëèã þó âý ýíý? Îäîî ýíý
õààíû ñýðãýýí ÷àäàã÷ õýí áîëîâ? ãýæ ýðýëöýâ.
Ýðýëöýæ îëîí ÿäàæ ñóóòàë òýð õààíû äîëîîí õîæãîð äàðõàí àæýý .
äîëóóëàà á¿ð àõ äó¿¿ áîëíî. èõ õàõ íü Ñàâààã¿é ñàõðóó õîæãîð
àæýý . Ò¿¿íèéã ÿòãàí ÿâàã÷ ýì íü áóþó . Òýð õîæãîð äàðõàí ¿éë
áàðüæ (àæëàà õèéæ) ñóóòàë ýìäýý ¿ã õýëýâ. “Ýíý õààíû ò¿øìýä
õààíûã õýí ñýðãýýæ ÷àäàõ áîëîâãýíýì . Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí à÷èò
Ãýñýð ìýðãýí õààí ñýðãýýæ ýñ ÷àäâàë ò¿¿íýýñ ººð õýí ñýðãýýæ
÷àäàõ áóé ? Ýíý ìóóñàéí ìýäýõã¿é áàéíà” ãýâ. Ýì íü õýëýâ: “Ýâèé !
ßàñàí
ñàâààã¿é
òýíýã ìóó
í¿ãýëò
õîæãîð áèëýý
֏.
Õààíû
çàéñàíãóóäûã ýñ ñàíàñíûã ÷è ñàíóóëàõ áóþó ? ªìíºõ àæëàà äóóã¿é
õèé ” ãýâ. Ñàâààã¿é õîæãîð ýð þóãàà ¿ë èëãýýõèéã ì½äýýä : “Óñ
àâ÷èð , ºëñºæ ¿õýõ ãýæ áàéíà . Èäýý ÷àíàæ èäâå” ãýâ. Ýìýý ÿâàõàä
àâ÷ ÿâàõ ñàâíû ¸ðîîëûã øè¢æ øèâæ îðõèâ. (Ýì íü ýðèéíõýý ¿ãèéã

¿íýí ãýæ ñàíààä ñóóëãàíû ¸ðîîëûã öîîëñíûã ýñ ìýäýýä îîñðîîñ íü íü
áàðüæ àâàã ¸ðîîë öîîðñíû òóë óñ ýñ òîãòîæ áàéâ. òýð ýìèéã óäàõûí
çóóð äàðõàí õîæãîð ) ýìýý óñàíä ÿâóóëààä õóðñàí ñàéäûí äýðãýä
õ¿ð÷ î÷îîä :”Àé ò¿øìýä ! Õààíûã ñýðãýýí ÷àäàã÷ õýí áîëîâ ? Îëîâ óó?
ãýâ, “Áèä ýñ îëîâ ” ãýâ “Ýíý õààíûã õýí ñýðãýýæ ÷àäàõ áèëýý ?
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí à÷èò ìýðãýí ãýñýð õààí ñýðãýýæ ÷àäàõ áóé çà” .
Ò¿øìýä: “Ýíý õýö¿¿ áóé çà ? ” ãýâ. “×è ë çàëæ ýñ ÷àäâàë õýí çàëæ
÷àäàõ áóé?” ãýâ. ßâáàë áè ÿâúÿ . íàäàä ìîðü õºòº÷ , (Õ¿íñ) ºã ãýâ.
Òýäãýýð íî¸ä , ñàéä èõýä áàÿðëàæ ! ìîðü, õºòº÷, (õ¿íñ) öóãëóóëæ ºãºâ.
Õîæãîð äàðõàí ÿâàâ. Ãýñýð õààíä õ¿ð÷ áóâ. Ãàäíàà áóóõàä í
Ãýñýð õààí õóâèëãààíààð ñàâààã¿é ìýäýýä îðîõûí óðüä ñ¿ðýýð
äàðàâ. Òýð äàðõàí îðñîí õîéíîî ñóóõàà ¿ë ìýäíýì. ̺ðãºõºº ¿ë ìýäíýì.
Äýìèé àëìàéð÷ õàðæ ñóóíà. Ãýñýð õààí õýëýâ : “Ìóó õîæãîð ÷è õýíèéõ
âý ? ßàñàí ìóóòýíýã õîæãîð ñóóõã¿é ÿàâ ? Ãàðàõ ÷ ¿ã¿é ÿàâ? Äýìèé
ë áàéäàã ÷èíâ þó âý ? ” ãýâ. (Ãýñýð áîãä íàÿí íýãýí ººð õýëýýî
àñóóâàë) òýð äàðõàí (òººðñºí õóðãà ìýò ýëìýðýí) äóó ýñ ãàðàâ.
Ãýñýð õààí ñ¿ðýýðýý äàðàõàà áàéâ. Õîæãîð äàðõàí ñýõýý îðæ
ìýðãýí ¿ã àéëòãàâ: “Õÿòàäûí Ãîíìà õààíû õàòàí áóðõàí áîëæ áèëýý .
õààí çàðëèã áîëæ “Áîññîí õ¿í áîñîîãîîðîî óéë ! ßâñàí õ¿í ÿâààãààð óéë !
Ýñ ÿâñàí õ¿í ñóóãààãààð óéë ! Èäñýí õ¿í èäñýíýýðýý óéë ! Ýñ èäñýí
õ¿í áàéñààð óéë !” ãýæ èéì çàðëèã áîëæ áèëýý . (Õààí ¸ñã¿é çàðëèã
çàñàã òàðõààæ ã¿ð èõ óëñ áèä ìàø èõ çîâîâ) ×èíãýõýä õààíû
çàëàð÷ ñýðãýýõ àæààìóó ãýæ èëãýýâ”” ãýâ. Òýð õîæãîð äóó ýñ
ãàðàâ.
Ãýñýð õýëýâ: “Çà î÷âîë ÷ î÷ú¸ áè. (Òàíàé õààíû ñàíä àëèâàà ç¿éë
ýðäýíý á¿ðýí ãýã÷ ¿íýí ¿¿? ” ãýâ. Õîæãîð ºã¿¿ëð¿¿í : “Áè ÿàæ ìýäýõ
âý ? ìàíàé íî¸í ñàéä , õààíû ñàíä äóòóó þìã¿é ãýæ õýëýëöäýã” ãýâ.
Ãýñýð çàðëèã áîëðóóí: “Òèéì áîëáîë) Äóí öàãààí óóë áèé . äóí öàãààí
óóëûí ºâºðò äóí öàãààí õóðãà ººðºº ìàéëæ áàõ áèé . Ò¿¿íèéã àâ÷èð .
Àëòàí óóëàíä àëòàí òýýðýì ººðº ýðãýæ áàéõ áèé . Ò¿¿íèéã àâ÷èð.
òºìºð óóë áèé . òºìºõ óóëàíä õºõ õèðñ òºìºð ¿õý𠺺𺺠òîãëîæ áàéõ
áèé . Ò¿¿íèé àâ÷èð. Çýñ óóë áèé . Çýñ óóëàíä çýñ íîõîä ººðºº
õóöàæ áàéõ áèé . Ò¿¿íèéã àâ÷èð , Àëòàí óóë áèé . Àëòàí óóëàíä ñîíî
ººðºº ò¿ðõýð÷ áàéõ áèé . ò¿¿íèéã àâÿèð. Íàðàí áàðèõ àëòàí öàëàì
áèé Ò¿¿íèéã àâ÷èð. Øîðãîîëæíû õààíû ¿ëèéä õóðàààí áèé . ò¿¿íèéã
àâ÷èð. Ñàðàí áàðèõ ìºíãºí öàëàì áèé Ò¿¿íèéã àâ÷èð. Áººñíèé øºðìºñ
íýã àòãà áèé . Ò¿¿íèéã àâ÷èð. Ýð õàðàâòàð øóâóóíû õàìðûí öóñ íýãýí
õàëç áèé Ò¿¿íèéã àâ÷èð. Ýì õàðàâòàð øóâóóíû í¿äíèé íóëèìñ íýã õàëç
áèé . Ò¿¿íèéã àâ÷èð. Çóëçãàí õàðàâòàð øóâóóíû í¿äíèé íóëèìñ íýã
õàëç áèé Ò¿¿íèéã àâ÷èð. Çà ýä á¿ãäèéã àâ÷ðàõã¿é áîë äîëîîí äàðõíû
òîëãîéã àâ÷èð . Ýíý îëîí ýðäýíèéã àâ÷ðàõã¿é áîë áè î÷èõã¿é” ãýæ
çàðëèã áîëîâ. “Çà ” ãýýä õîæãîð ÿâàâ.
Ãýñýð õààíû çàðëèãèéã òîîëîí íî¸ä ñàéä íàðòàà àéëòãàâ. “Ýý! èéì îëîí
ýðäýíèéã õààíààñ îëîõ âý ? Íýãèéã ÷ îëîõîä áýðõ áàéíà. Õàðèí äîëîí
õîæãîð äàðõíû òýðã¿¿íèéã ºãüå ãýâ. Äîëóóëûã öîõèëæ ºëºâ. äîëîîí
òîëãîéã õî¸ð õ¿íýýð èëýýãâ. Ãýñýð õààíä àâàà÷èæ ºãºâ. “Ǻâ
õýðýãòýé õ¿íèé òîëãîé íàä àâ÷èð÷ áàéíà , ñàéí” ãýýä íýãýí òîãîîíä
õ¿íèé òîëãîéã áèäýíä ºãºõ ãýæ ÷àíàæ áàéíà óó? ” ãýæ ñàíàâ. Õîíèíû
ìàõûã ãàðãàæ õî¸ð ýë÷èä ºãºâ. Äîëîîí õ¿íèé òîëãîéã øàëçàëæ õîîñîí

ÿñûã íü àâàâ. Äîëîîí ãàâàë àÿãà çîæ õèéâ. Òýãæ ñóóòàë õî¸ð
ýë÷èéã “õàðü” ãýâ. “Áè õîéíîîñ ÷èíü î÷ú¸ ” ãýâ. Õî¸ð ýë÷ õàðèâ.
Äîëîîí ãàâëààð àÿãà õèéãýýä àðõèàð ýðç íýðýâ. Àðçààð õîðç íýðýâ.
Õîðçîîð øàðç íýðýâ. Øàðçààð áîðç íýðýâ. Áîðçîîð äàãâà, äèãâà, ìàðâà,
ìèðâà èéì íýðò äîëîîí õàëç õèéæ ààðöàíä ø¿¿æ àâàâ. Äîëîîí òàõèë
áàðèâ. Áàðèàä Íàâñà Õ¿ðçà ýìýã ýõäýý ñàëõèíû õ¿ðäýýð èëãýýâ.
Íàâñà õ¿ðçý ýìýã ýõ íü àâ÷ çîîãëîîä õºë÷¿¿õýí ñóóâ. “Íóñãàé ìèíü
èðýâ ¿¿? ” ãýæ ºíãèæ ¿çýü. “Ýæèé ÷àìäàà çîëã
(Àëòàí äýëõèéä áóóæ èðñýí õîéíî ýæèéäýý çîëãîñîíã¿é áèëýý ) Íàä
øàò áóóëãàæ ºã” ãýâ. “Àâàé ìèíü ! çîëãîîã¿é íü ¿íýí áèëýý ” ãýæ äýýñýí
øàò áóóëãàæ ºãºâ. “Ýæèé ìèíü ! ãàíö à÷ íàìàéãàà óíàæ ¿õò¿ãýé ãýæ
äýýñýí øàò áóóëãàæ ºãºâ ¿¿ ÷è? Íàä òºìºð øºò áóóëãàæ ºã” ãýâ.
Òºìºð øàò áóóëãàæ ºãºâ. òºìºð øàòààð ãýñýð õààí ãàð÷ î÷èæ ýìýã
ýõäýý çîëãîâ. “Ýæèé ìèíâ ¸èíèé ìóó áæýð ÷èíü , ìèíèé ìóó ýì Ðîãìà
ãóà õýëíýì áèëýý: “Äóí öàãààí óóë áèé . Ò¿¿íèé ºâºðò äóí öàãààí
õóðãà ººðºº ìàéëæ áàéõ þì ãýíý. Àëòàí òýýðýì, òºìºð õèðñ ¿õýð, àëòàí
ñàâàà, çýñ õîøóóò íîõîé , àëòàí ñîíî , Ẻñíèé øºðìºñ íýã àòãà ,
øîðãîîëæíû õàìðûí öóñ íýã õàëç , íàðàí áàðèõ àëòàí öàëàì, ýð õàðàâòàð
øóâóóíû õàìðûí öóñ , ýì àõðàâòàð øóâóóíû õºõíèé ñ¿¿ íýã õàëç
çóëçàãàí õàðàâòàð øóâóóíû í¿äíèé íóëèìñ íýã õàëç, äàëàéí äîòðõ
ø¿¿ñò ìîëîð ýðäýíý ýä á¿ãä ìèíèé Æàëî õààí ýöýãò ìèíü öºì áèé ãýíý.
Òýð íü ¿íýí áóþó ? ” ãýæ àñóóâ. “Àâàé ìèíü òèéì îëîí ýðäýíý òýð ìóóä
þóí îëäîõ áóé? Áóëò íàä áóé çà òýð á¿ãä ” ãýâ. “Ýæèé ! õààíà áóé
òýð á¿ãä ÷èíü ? ªã ¿çâå” ãýâ. “Àâàé ìèíü áè ÷àìä þó ãýæ õàéðëàõ
âý ? Òýð îíüñò õàéðöàãò áóé , àâ” ãýâ. Ýõýýñýý ò¿ëõ¿¿ðèéã àâààä
îíüñòéã ò¿ëõýýä ò¿ëõýýä ýìãýíèéã áóðóó õàíäàõ çóóð îëîí ýðäýíèéã
àâààä öºìèéã ºâºðòºëºâ. “Ýæèé ìèíü ! ÷àìä çîëãîâ áè . îäîî õàðúÿ” ãýæ
èºìºð øàòààð áóóâ. Áóóòàë ýìãýí äóóäàü. “àâàé Æóð ìèíü ! Þó ãýæ
ÿàð÷ õàðèíà ÷è ? íýãýíòýý èðñíèéã öàé øºë çîîãëîâîë ÿàíà âý ÷è ?”
ãýâ. “Ýæèé ÷àìä çîëãîëîî . Ýæèé ìèíü öàé øºëººð ÿàõíà âý ?” ãýýä
òºìºð øàòààð áóóæ õàðèâ. Òýð öàãò õ¿íèéã ¿äýõäýý õîéíîîñ íü ¿íñ
õàÿõ ¸ñòîé áàéñàí àæ. “àâàé ìèíü ìýíä ÿâ! ” ãýýä õîéíîîñ íü ¿íñ õàÿâ.
Òýð õàÿñàí ¿íñ íü îãòîðãóéä áóòàð÷ öàãààí ¿¿ë áîëæýý .
ãýñýð õààí äîîð äýëõèé äýýð áóóæ õ®ðìîéãîî äýëãýæ îëîí
ýðäýíýñè©ã äýëãýæ ¿çýâ. Áóñ ýðäýíý áóñ áóé . ĺðâºí ýðäýíý ¿ã¿é
áàéç . Ýð õàðàâüàð øóâóóíû õàìðûí öóñ, ýì õàðàâòàð øóâóóíû õºõíèé
ñ¿¿ çóëçàãàí õàðàâòàð øóâóóíû í¿äíèé íóëèìñ , äàëàéí äîòðõè ø¿¿ñò
ìîëîð ýðäýý ýíý äºðâºí ýðäýíèéã àâ÷ ýñ ÷àäñàí áàéíà áè . Îäîî õààíààñ
àâúÿ áè” ãýæ àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí îãòîðãóéä ÿâàã÷ ýð
õàðàâòàð øóâóóíä ç¿¿ä ºãºâ. Ýð õàðàâòàð ãøóâóó ¿¿ðèéí õÿðààíààð
ñýðýýä ýìäýý ¿ã õýëýâ. : “Ýíý áèç òºðìºí èéì ç¿¿ä ýñ ç¿¿äëýâ.áè .
Ýíý øºíèéí ç¿¿ä ìèíü : Íàéðàíçàíà ìºðíèé ýõýíä íàéìàí îí áàéäàðñàí
(õóñàðñàí) àëàã÷ ¿íýý ¿õñýí õýâòýíý. Áè î÷èæ ò¿¿íìé ìàõûã èäýâ.
Ãýæ ç¿¿äëýâ. Áè. Þóí ÷ ñàéí áèëýý ç¿¿ä ìèíü ! ” ãýâ. Ýì íü õýëýâ.
“Îãòîðãóéãààð ÿâàã÷ àìüòàí àëòàã äýëõèé äýýðõ óëàéä áóóõ ¸ã¿é
ãýëýý. Àëòàí äýëõèéäÿüâàõ àìüòàí
õºõ îãòîðãóéä ãàðàõ
¸ñã¿é
ãýëýý . Îäîî öàãò àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí òºðºõ人 õ¿íèé ìàõ
àðüñààð õóû÷èæ òºðºâ ãýëýý . Àðâàí ç¿ãò õóâèëäàã ãýëýý . Ò¿¿íèé
èäýõ ìàõ ÷ áóé çà . ¿Çîîãëîõ ðàøààíû äàëàé ÷ áóé çà . õóâèëãààí

õ¿í àðãà õèéõ
ìýäýýã¿é áèø ¿¿? Áàéã ! ” ãýâ. “Á¿¿ îä” ãýâ. “Áè
îãòîðãóéãààð ýðãýæ ¿çýýä õ¿íã¿é áîëáîë áóóæ èäüå. Õ¿í áóé
áîëáîë ýðãýýä èðýí , áè . ç¿¿ä ìèíü ¿íýí áóþó , õóäàë áóþó ? Î÷èæ
¿çüå ” ãýýä ÿâëàà . Ýì íü õîðüæ ÿäàí õîöðîâ.
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñðýí õààí Íàéðàíçàíà
ìºðíèé ýõýíä íàéìàí îí
áàéäàðñààí àëàã÷ ¿íýýã àëæ ìàõûã äýëãýæ òàâèâ. Åñºí ñàëààò
òºìºð óðõèà öýýæèíä íü òîñóóëæ òàâèâ. Äýðãýä íü í¿õ óõàæ
óðõèíûõàà æèøìýýñ íü áàðüæ íóóæ õýâòýâ. Ýð õàðàâòàð øóâóó
îãòîðãóéãààð èðæ ýðãýæ ¿çýæ ÿâíà. Õ¿íã¿é áàéíà ãýýä áóóæ
ìàõûã èäýâ. Áºãñíèé ìàõûã èäýýä , õýíõäýãò íü îðæ èäýõ ãýòýë åñºí
ñàëààü òºìºð óðõèíûõàà æèøìýýñ íü òàòààä øóâóó¿ á àðèâ. Áàðèàä
äýâõö¿¿ëæ, õàðàéëãàæ áàéæ õàìðûã íü öîõèæ öóñ íýãýí õàëç àâ÷
áàéâ. ×èíãýæ áàéòàë ýì íü îãòîðãóéãààð óéëæ ÿâæ ýðäýý ¿ã õýëýâ:
“×àìä áè ýñ õýëýâ ¿¿! Îäîî ýíý áèø¿¿ . Îäîî ¿õýõ ÷èíü ýíý áóé çà ” ãýæ
ýì íü óéëæ ÿâàõàä Ãýñýð õààí õóâèëãààíààð ìýäýýä çàðëèã áîëãîâ.
“Àé ýì õàðàâòàð øóâóó ýðéã ÷èíü àëàõàà áîëü¸ . Ýì õàðàâòàð øóâóó
÷è íàä õºõíèéõºº ñ¿¿ã íýã õàëç ºã. Çóëçãàíà õàðàâòàð øóâóíû í¿äíèé
íóëèìñûã íýã õàëç ºã. Èõ äàëàé äîòîð áóë ÷óëóóíû ÷èíýý ø¿¿ñò ìîëîð
ýðäýíý áóé . Ò¿¿íèéã ºã. Ýíý ãóðâûã àâ÷èð. ¯ã¿é áîë ýðèéã ÷èíü
àëíà áè” ãýæ õàðàéëãàæ äýâõö¿¿ëæ áàéíà.
Ýì õàðàâòàð øóâóó
ºã¿¿ëð¿¿í “ªðâºí ç¿ýãèéíýçýí àéõ ìýä Ãýñýð õààí ! Ýðæ ¿çüå . Á¿¿ àë.
” ãýýä ÿâàâ. Çóëçàãàíäàà õºõ¿¿ëýõã¿é áàéæ íýã õàëç ñ¿¿ àâàâ. Èõ
äàëàéãààñ áóë ÷óëóóíû ÷èíýý ø¿¿ñò ìîëîð ýðäýíèéã îëæ àâàâ. Ýíý
ãóðâóóëûø àâ÷èð÷ àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààíä ºãººä ýð þóãýý
àâ÷ îäîâ.
Òºäèé Ãýñýð ìýðãýí õààí îëíî ýðäýíýñýý àâààä õÿòàäûí Ãîíìà õààíä
î÷èâ. Òºäèé õ¿ðýýä Ãîíìà õààíû ãýðò îðòîë Ãîìà õààí, ¿õñýí õàòíàà
ºâºð뺦 ñóóíà àæýý . Ãýñýð õààí çàðëèã áîëðóóí: “ Àé õààí ! ýíý ÷èíü
áóðóó áèø¿¿. ¯õñýí õ¿í , àìüä õ¿í õî¸ð õàìò ñóóõ
¸ñã¿é áóé çà.
Õààíòàí ººð ãýðãèé àâ÷ , õàìàã óëñàà æàðãóóëáàë ýíý åðòºíöºä
àëäàðøèõ ñàéí íýð ÷èíü òýð” ãýâ. Ãîíìà õààí : “Ýíý òýíýã µ¿í õýí áý ?
¯¿íèéã áè ãàíö æèë îðõèõ áàéòóãàé àðâàí æèë áîëòîë ¿ë îðõèõ áîëíî
áè” ãýâ. “òèéì áîëáîë õààíûã ÿàíà?” ãýýä. Ãýñýð õààí ãàðààä õààíûã
íîéðññîíû õîéíîºâºð äýõ õàèíûã õóëãàé õèéæ àâàâ. Àâààä ºâºðò íü
¿õñýí íîõîé õéæ òàâèâ. Õààí ºã뺺 áîñîîä : “Ýâ¿¿ ýâ¿¿ ! ª÷èãäðèéí
õ¿íèé õýëñýí ¿ã ¿íýí áàéíà . Ýíý ìèíü õýâòñýýð íîõîéû áîëîâ. ¿¿íèéã
öààø àâ÷ îðõè ” ãýâ. Àâàà÷èæ îðøóóëàâ. Íýãýí õààëàã÷ õ¿í õýëýâ:
“ãýñýð ãýã÷ îðæ èðýýä õàòíûã àâàà÷èæ îðõèëîî . Áè àéæ ò¿¿íä äóó
ýñ ãàðëàà ” ãýâ.
“Ýâ¿¿ ýâ¿¿ Ýíý Ãýñýð õàòíûã ìèíü àâ÷ îðõèâ. Ç¿ãýýð îðõèõ áèø , ìèíèìé
ºâºðò àìüäûí í¿ãýë ÷èâýë íîõîéã þó ãýæ îðõèíîì? ¿¿íèéã àëúÿ” ãýæ
ìîãîéò ãóóä Ãýñýðèéã àâàà÷èæ îðõèóëàâ. Ãýñýð ýì õàðàâòàð
øóâóóíû õºõíèé ñ¿¿íýýñ ìîãîé á¿ãäýä áààõàí áààõàí ñàöàâ. Ìîãîé á¿ãä
õîðäîæ ¿õýâ. Èõ ìîãîéãîîð äýð õèéæ , áàãà ìîãîéãîîð äýâñãýð õèéæ
õîíîâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ýðò áîñîîä äóóëàâ: “Ýíý ãîíìà õààí
íàìàéã ìîãîéò òàìä îðõèæ ìîãîéãîîð àëóóëàõ õààí áàéíà ãýæ ñàíàëàà
áè. Ìîãîéãîî íàäààð àëóóëæ óàðãàõ õààí áàéñàí àæ “ ãýæ äóóëàâ.
Ìîãîéí í¿õèéã ñàõèã÷ õ¿í î÷èæ õààíäàà õýëýâ.

ƒýñýð õààíûã àâàà÷èæ çºãèéí òàìä
îðõèâ. Àëòàí ñîíîî òàâ¨àä
çºãèéã òàñ áàðèóëàâ. Ǻãèéã àëààä Ãýñýð äóóëàâ : “Ýíý Ãîíìà õààí
íàìàéã çºãèéã òàìä îðõèæ ëóóëàõ õààí áàéíà ãýæ ñàíàëàà áè.
Ǻãé㺺 íàäààð àëóóëàæ æàðãàõ õààí áàéñàí àæ ” ãýâ. Ǻãèéí
í¿õèéã ñàõèãÿ÷ õ¿í î÷èæ õààíäàà Ãýñýð õààíû çàðëèãèéã öºìèéã
òîîëæ õýëýâ. Áàñ àðààòíû òàìä àâàà÷èæ îðõèâ. Ãýñýð õààí çýñ
õîøóóò íîõîéãîî òàâèàä àðààòíûã òàì áàðèóëàâ Ãýñýð õààí äóóëàâ.
“Ýíý õààí ãýñýðèéã àðààòàí òàìä îðõèæ àëàõ õààí ãýæ ñàíàëàà áè.
Ãýòýë íàäààð àðààòàí òàìéûí àìüòíûã àëóóëæ æàðãàõ õààí áîëîâ”
ãýæ äóóëàâ. Àðààòàí òàì ñàõèã÷ õ¿í î÷èæ õààíäàà õýëýâ: “òýð õ¿í
¿õñýíã¿é . Àðààòàí òàìûíõíûã òàñ àëààä äóóëæ õýâòýíý” ãýâ.
Áàñ õàðàíõóé ãóóíä àâàà÷èæ îðõè ãýâ. Ãýñýð õààí íàðàí áàðèõ
àëòàí öàëìààðàà , ñàðàí áàðèõ ìºíãºí öàëìààðàà íàð ñàð õî¸ðûã
óóðàãäàæ áàðàä áàéâ. õàðàíõóé ãóó íü ãèéãýæ õîíîâ. Ãýñýð áîñîîä
äóóëýâ. “Ýíý õààí Ãýñýðèéã õàðíõóé ãóóíäàà îðõèæ àëàõ õààí áàéíà
ãýæ ñàíàëàà áè . ãýñýðýýýð õàðàíõóé ãóóãàà ãèéã¿¿ëæ æàðãàõ
õààí áàéñàí àæ” ãýæ äóóëàâ. Ãóó í¿õ ñàõèã÷ õ¿í î÷èæ õààíäàà
.Ãýñýðèéí çàðëèãèéã áóëò òîîëæ ýõëýâ.
Áàñ , “èõ äàëàéä àâàà÷èæ îðõè” ãýâ. Àâàà÷èæ îðõèâ. Áóë ÷ óëóóí
ÿèíýý ø¿¿ñò ìîëîð ýðäýíýý òýâýð÷ îðîü. Îðóóëàõàä äàëàé õî¸ð àíãè
áîëîí õàòàâ. Ãýñýð õààí ìîëîð ýðäýíèéí äýðãýä òîãëîæ ÿâæ äóóëàâ.
“Ýíý õààí Ãýñýðèéã èõ äëàéäàà îðõèæ àëàõ õàí áàéíà ãýæ ñàíàëàà
áè.
Ãýñýðýýð äàëàéãàà õàòààëãààä , õàìàã
óëñàà
óñã¿é
æàðã³æóëàõ õààí áàéñàí àæýý ” ãýæ äóóëàâ. Äàëàé ñàõèã÷ õ¿í
î÷èæ õààíäàà õýëýâ: “Òýð õ¿í ¿õñýíã¿é , äàëàé õàòàâ. Òèéì äóó
äóóëæ ÿâíà” ãýâ.
Áàñ “Çýñ
èëæãýíä
óíóóëæ
äºðâºí
ç¿ãýýñ
èõ
õººðãº÷íººð
õººðºãä¿¿ëæ àëúÿ” ãýâ. Ãýñýð õààí ìîðèíû ÷èíýý öàâã¿é õàð
í¿¿ðñýýð áèåäýý íóõàæ ò¿ðõâ . Õººðºã÷èí èðæ äºðâºí ç¿ãýýñ èõ
ãàë õ¿ð÷ èðýõýä áèåýñýý õóâèëãààíààð óñ óðñãààä ãàëûã
óíòðààæ îðõèâ. Ãàëûã íü óíòðààãààä Ãýñýð óðüä ¸ñîîð äóóëàâ.
Õººðºã÷èí î÷èæ õààíäàà õýëýâ. “Òýð õ¿í ¿õñýíã¿é , ýíý ¿ãýýð
äóóëíà” ãýâ.
Áàñ “Èðò ìýñýýð öàâ÷èæ àâ”ãýâ. Ãýñýð õààíûã õàðâàõ, öàâ÷èõ ãýõýä
õóâèëãààíààð ëòàí ñàâààãààð çýâèéã íü õóãàð õóãàð öîõèëæ
áàéâ. Àëàí ÿäàæ î÷èæ õààíäàà õýëýâ: “ßàñàí í¿ãýëò õ¿í áèëýý?
Àëàõ àðãà îäîî ìàíä ¿ã¿é áîëâ. Áèä àëæ ¿ë ÷àäìîé . Õààí ãýãýýíäýý
àéëä” ãýâ.
“Îëîí æàä õóðààæ æàäíû ¿ç¿¿ðò ºëãºæ àâ” ãýâ. Ãýñýð õààíûã
àâà÷èâ. Àâàà÷èæ îðõîä Ãýñýð õààí àëòàí òýýðìýý àâàà÷èæ õóóð÷
çàðëèã áîëîâ: “Îäîî ¿¿íä àðãà ¿ã¿é áèëýý . Îäîî ¿õýõ ìèíü ýíý áàéíà”
ãýæ áàéâ.
Ãîíìà õààíû îõèí ÿíý ãóà õóâèëãàíààð ìýäýâ. “Ýíý ìóó ë àëü á¿ð
èíãýæ çîâæ ÿâíà?” ãýâ. (ÿíý ãóà ìÿíãàí àëä óòàñ, õºõºº(òîòü) øóâóóã
ºãººä ºã¿¿ëð¿¿í : “×è ãàçàð óñàíäàà íºõºðã¿é þó?” ãýýä óÿæ,
óòàñíààñàà áàðüæ òîòü øóâóóãààð Ãýñýð õààí ãýðòýý ýë÷ èëãýýõ
áîëîâ. Õîòûí àñàð äýýð ãàðàí òîòü øóâóóíàäàà èõ äóóãààð çàðëèã
áîëâ:”Òîòü øóâóó ìèíü ÿâ ÿâ ” ãýâ. “õÿòàäûí Ãîíìà õààí àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
Ãýñýð õààíûã àëàâ” ãýâ. Íàäààñ äýýð ãóðâàí áààòàð ìèíü èðýã.

Íàäòàé òýí (àäèë) ãóðâàí áààòàð ìèíü èðýã. Íàäààñ äîîð ãóðâàí áààòàð
ìèíü èðýã. Ãó÷èí áààòóóä ìèíü õîéíî áîëòóãàé . 0ñºí áààòàð ìèíü èðæ ,
ýíý õààíû õîò áàëãàñûã ýâäýýä , ýíý õààíûã àëàõûí ìóóãààð àë ãýâ.
¯çýæ áàéòàë ¿íñ áîëãî . Õàðæ áàéòàë õàð í¿¿ðñ áîëãî Õàìàã óëñûã
àâàà÷ ãý . Àé òîò øóâóó ìèíü ÿâ
Ãýâ. Òîòü øóâóó ÿâàâ. Ãýñýð õààí óòàñíûõàà øèæìýýñ áàðüæ áàéâ.
Ãîíìà õààí á¿ãäýýð ñîíñîæ : “Ýâ¿¿ ! ßàëàà! Ãàíö Ãýñýðèéã àëæ ýñ
÷àäàâ áèä. Îäîî åñºí áààòàð íü èðâýë áèäíýýñ þì ¿ë ¿ëäýõ áàéíà. Àé
Ãýñýð õààí øóâóóãàà äóóä Þó ºã ãýñíèéã ÷èíü ºãüå áèä ãýâ. “Øóâóó
ìèíü õîë ÿâàâ ” ãýæ áàéâ. “ßìàð çàðëèã áîëíîì ÷è? ×èíèé çàðëèãààð
áîëú¸ áèä ” ãýæ á¿ãäýýð ìºðãºâ. Ãýñýð õààí çàðëèã áîëâ: “Çà îõèíîî
ÿíý ãóàãàñ ñýìõýí àñóóâ: “Àâàé , ÷àìàéã ãÃýñýðò ºãüå. ×è î÷èõã¿é
áîëáîë áèäíèéã àëààä ÷àìàéã àâàà÷íà” ãýâ. “Àâàé àõàé ìèíü! Àðâàí
ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààíûã õýðýãëýâýë áàñ àõàé þóãàà àëíà ãýæ
áàéòàë áè þó ãýæ ¿ë î÷èõ áóé?” Õààí “Çºâ” ãýâ. ÿíý ãóàã çàðëèã
áîëîâ: “Ýöãèéí ÷èíü ýíõ æàðóóëàâ áè. Ýí áèåíèé ÷èíü äýðãýä ãóðâàí
æèë áîëòîë ñóóâ áè. Îäîî õàðüæ ãýð ìàëàà ýðãýæ èðüå” ãýâ. ÿíý
ãóà: “Ýâ¿¿ ! Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ìèíü çàðëèã þó áîëíîì? Ýíä
ñóó ãýâýë ñóóõ áóé çà. ¯ã¿é áîëáîë áè ÷àìòàé ÿâàõ áóé çà ¯ã¿é
áîëáîë áè ÷àìòàé ÿâàõ áóé çà . Ýíä þó ãýæ ãàíöààð ñóóíà áè ?” ãýâ .
“Ǻ⠓õî¸ë áýëýãëýå(áýëýã øèíæüå) ” ãýâ. Òºäã¿é õîòûí ãàäíà ãàð÷
õîí ãýâ. Ãýñýð áèëãèéí õýýð ìîðèî óíàâ. ÿíý ãóà õºõ õàëçàí
ëóóñàà óíàâ. Õî¸óë õîòûí ãàäíà ãàð÷ õîíîõäîî áýëýãëýí õýëýëöýâ:
“×èíèé ¿ã çºâ áîëæ õî¸óë ýíä ñæóóõ áîëáîë ìèíèé èëãèéí õýð ìîðü,
÷èíèé ëóóñ õî¸ð õîòûíõîî ç¿ã õàíäàæ õîíîòóãàé . ×èíèé ¿ã áóðóó
áîëáîë ìèíèé ¿ã çºâ áîëáîë ìèíèé áèëãèéí õýýð ìîðü ãýð ç¿ã õàíäòóãàé”
ãýâ. “Çà” ãýä õî¸óë õîíîâ. Àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí Ãýñýð õààí ¿¿ðèéí
õÿðààíààð ãàð÷ õàðàí ãýòýë ëóóñ ìîðü õî¸ð õîòûí ç¿ã õàíäàæ áàéâ.
“àé! Áèëãèéí õýýð ìîðü ìèíü ýíý ÷èíü þó âý ? Ìèíèé ãýð ç¿ã õàíä” ãýæ
äóóäàâ. Áèëãèéí õýýð ìîðü íü ãýð ç¿ãýý õàíäàþ. ¿íý ãóàã ññýð¿¿ëýâ.
“¯¿ð öàéæ áàéíà. Áîñ” ãýâ. “Çà , ÷è áèä õî¸ð áýëýãëýæ õîíîâ . Õýíèéí
áèäíèé ¿ã çºâ . õýíèéí áèäíèé ¿ã áóðóó áîëîâ? Ìîðü ëóóñ õî¸ðûã õàðæ
¿ç6 ãýâ. ÿíý ãóà õàðæ ¿çýæ “×èíèé ¿ã çºâ. Ìèíèé ¿ã áóó áàéíà
Ýðãýõýý ÷è ìýäýõ áàéíà. Ýçýí Ãýñýð õààí ìèíü õàðèâàë õàðü ” ãýâ.
Õî¸óë ìîðäîâ. ÿíý ãóà ãàãöààð ãýæ õîò õ¿ðòýë ¿äýýä àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí Ãýñýð õààí çàëàð÷ ÿâàâ. Çóóð íýã èõ ºíäºð óóëàíä è õ¿ðýýâ:
“Òºäã¿éãýýñ ºäèé õ¿ðòýë ¿éëäñýí ¿éë ìààíü èõ áèëýý . Îäîî äèÿíä
ñóóÿ ” ãýæ ñóóâ. ßëãóóñàí ãóðâàí ºõèé íü , Îâîî Ä¿íæèí Ãàðâî íýðòýé
ýã÷ íü áóóæ èðýâ. “ Àâàé íóñãàé ìèíü äýýä áèå ÷èíü àðâàí ç¿ãèéí
áóðõàí òºãññºí , äóíä áèå ÷èíü äºðâºí èõ òýíãýð íàð òºãññºí, äîîä á¨å
÷èíü äºðâºí èõ ëóñûí õààä òºãññºí , æà÷ñàíû ÷èíü õèëýíö àðèëíà
áèëýý . Àëñíû ÷èíü ñ¿íñ òîíèëíî áèëýý . Ýíý Çàìáóòèâèéí ýçýí Ãýñýð
õààí ÷è áèø ¿¿. Îäîî ¿¿íýýñ íýí (èë¿¿) ÿìàð áóðõíû òºðºë îëú¸ ãýæ
ñóóíàì ÷è?” ãýâ. “Ýã÷èéí ìèíü, çàðëèã çºâ. Ìîðü áèåý àëæààñíààñ
ñóóæ áèëýý . Õàðú¸” ãýýä ìîðïîâ.
Ãýñýð õààí ÿâàâ . ¯¿ðèéí õÿðààíààð ãýðòýý õ¿ðòýë Ðîãìà ãóà áóëãàí
õºíæèëä øóðãàæ íîéðñîæ áàéñàí àæýý . Ðîãìà ãóà ìèíü ºëºíä õýâòýõ
óëààí áÿðóó ìýò øóðãà õýâòýõýýð ºíäºð óóëûí îðèë ýýð ÿâàõ ºëºí
áóãà ìýò ¿¿ðèéí õÿðààíàð áîñ÷ èéí òèéí õàðàí ÿâààñàé ÷è “ ãýâ.

Íàíæóí õÿòàä áîñîâ. “Àé Ñýöýí Íàíæóí ìèíü áîñîí ã¿øéæ î÷ ! Õóðäëàí
èð! Àëòàí õºâººò àðãàëààð äîòðîëî! ̺íãºí õºâººò àðãàëàð ãàäàðëà.
Óñí ýõ ìýò áóé . Èõýýõýí õèé. Äàâñ çýý ìýò áóé . Áàãààõàí õèé. Öàé
ýöýã ìýò áóé . Áàãààõàí õèé . Ñ¿¿ íàãàö ìýò áóé . Èõýýõýí õèé . Òîñ
íî¸í ìýò áóé . Áàãàõàí õèé . Áóöëàõàä ñ¿¿í äàëàé äîëãèëîõ ìýò ñàíà .
Ñàìðàõàä îëîí áóðñàí õóâðàã íîì óíøèõ ìýò ñàíà. Óóõàä àëòàí öýãöèé
( øóâóó) í¿õýíä îðõîä àäèë ñàíà. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí àðâàí õîðûí
¿íäýñèéã òàñëàã÷ àâàé áîãä ìèíü çàëàð÷ èðæ áàéíà. Öàé ÿàð÷
÷àíà” ãýâ. Ñýöýí Íàíæèí Ðîãìà ãóàä ¿ã àéëòãàâ. “Òýð çàðëèã ÷èíâ
þó âý? ×èíèé áèå àëòàí àâäðàíä àäèë áîëîâ÷ äîòîð íü øà𠿺ðìºñ
õèéñýíòýàé àäèë áóé çà . Ìèíèé áèå èîðèíû ò¿íõýðöýãòýé àäèë áîëîâ÷
äîòîð ìèíü Õàíõóé íýðò ìàíãàñ õèéñýíòýé àäèë áóé çà . Àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí Ãýñðý õààíûã ãàíö òîãîî ööàéãààð áàÿñãàõ áóó ÷è? Àðñëàíû
ãîëûí ýõýíä áóóñàí Àðñëàí àâàãàä íü õýë. Çààíû ãîëûí ýõýíä áóóñàí
çààí àâãàä íü õýë. Àìðàã Öàñ ×èõýð àõàä íü õýë. Òýð á¿ãä íü èõ
õóðèì àâ÷ èðæ çîëãîòóãàé” ãýâ. “Ýíý ¿ã ìèíèé áóðóó áîëîâ óó?” ãý
ìºðãºâ. “íàíæèí ìèíü, ýíý ¿ã ÷èíü çºâ áóé . Òýä á¿ãäýä íü óëààãààð
ÿâæ çàðëà . Ãýñýð õààíäàà çîëãîòóãàé . .Ñýöýí Íàíæóí óãààëãààð
ÿâæ çàðëàâ. Òýä á¿ãä íü áàÿðëàæ èõ õóðèì àâ÷ èðæ Ãýñýð
õààíäàà çîëãîäîâ. Èõ óëñ òàðõàâ. Õÿòàäûí Ãîíìà õààíû òºðèéã çàññàí
ãóòãààð á¿ëýã .
ÀÐÂÀÍ Ç¯ÃÈÉÍ ÝÇÝÍ ÃÝÑÝÐ ÕÀÀÍ ÀÐÂÀÍ ÕΨÐ
ÒÎËÃÎÉÒÎÉ ÌÀÍÃÀÑÛà ÀËÈÂÀÀ ҪЪËÒÝÉ ÍÜ ÒÀÑÀËÆ
ÀÐËÀÍ ÃÓÀ ÕÀÒÍÀÀ ÀÂ×, ÀËÒÀÍ ÑÓÂÐÀÃÀÍÛ ÄÝÐÃÝÄ ÀÌÀÐËÈÍ
ÑÓÓÑÀÍ ÄªÐªÂįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ.

1. Öîòîí íî¸í Àðëàí ãóà õàòíûã õººâ.
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õàà Àðëàí ãóà (ìîíãîëîîð Ò¿ìýíæàðãàëàí ,
òºâ人ð Áóìæèä ãýæ áàñ ººð õî¸ð íýðòíýé) õòíûõàà íóòãèéã îëîí
óëñààñ íóóæ çàðèìä à íýæãýýä ñàðûí ãàçàð , çàðèìäàà õî¸ð ãóðâàí
ñàðûí ãàçðààð ñóóëãàæ áàéñàí àæýý . Îëîí õ¿í ýñ ìýä±ýí áèëýý . Öîòîí
íí ìýäýæ îðõèâ. ÿéí áàðèõ Øàð
öîîõîð ìîðèî óíàæ ¸îðãîîëæèí
ñààäãàà á¿ñýëæ î÷èâ. àðëàí ãóàä §îëãîîä “Àé õàéðàí ñàéõàí áýð
ìèíü ! ðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ÷àìä ñ¿¿äðýý ¿ç¿¿ëæ ÿâíà òýð .
Õÿòàäûí Ãîíìà õààí» òºðèéã çàñàæ ÿíý ãóàã àâ÷ ãóðâàí æèë
ñóóæ èðýâ. Îäîî Ðîãìà ãóàãèéã äýðãýä ñóóíà. ×àìä èðýõã¿é áàéíà.
Öààø õàðâàë ò¿ìýí õ¿í èíýýõ ìýò, íààø õàðâàîë ò¿ìýí õ¿í èíýýõ ìýò èéì
ºíº ä¿ðòýé õàéðàí àâàé ìèíü ÷è çîâîæ áàéíà óó . ×àìàéã áè àâúÿ”
ãýâ. “Ýâ¿¿! !Ýâ¿¿ Öîòîí àâãàé ìèíü , ýíý ÷èíü ÿìàð ¿ã âý! Ò¿ìýí Öîòîí íî¸í
õóðæ èðýâ÷ ãàíö øºíèéí Ãýñýðèéí ìèíü ç¿¿ä ñ¿¿äýð õî¸ðòýé òýíöýæ
÷àäàõã¿é . Ýíý ¿ãèéã ÷èíü äýýð õºõ ìºíõ òýíãýð ñîíñòóãàé . Äîîð
Õºðñò àëòàí äýëõèé Ýä¿ãýýí ýõ ñîíñòóãàé . Õºäëºõ àìüòàí á¿ãä
ñîíñâîë ÷èíü ä¿ëèéðò¿ãýé , í¿ä íü òýñýðò¿ãíé . Àìëà ¿ë áîëõî ¿ã ýíý
÷èíü. Äóóã¿é ñóóæ öàé øºë çîîãëîæ õàðü” ãýýä èõ õóðèì ºãëºã ºã÷
õàðèóëàâ.
Öîòîí íî¸í õàðüæ äîëîî íàéì õîíîîä áàñ èðýâ. Àðëàí ãóàä ¿ã àéëòãàâ:
“Ýâ¿¿! ! Àâàé õàéðàí ñàéí áýð ìèíü ÷è çîþîõûí ìóóãààð çîâæ ÿâíà.
×àìàéã áè àâúÿ ãýâ “Ýâ¿¿! Àâàé! Óðüä ¿ã ìèíü õ¿íèéõ áîëîâ óó, õîéä ¿ã

ìèíü ººðèéíõº áîëîâ óó ? Ýðõò ìºíõ òýíãýðèéí õºâã¿¿í ýçýí Ãýñýð õààí
ìèíü íàìàéã ãýýâ ¿¿? Ýíý ºäºð Öîòîí íî¸í ÷àìä ºãºâ ¿¿ ? Àðèóí Ò¿øèä
òýíãýðèéí õºâã¿¿í àðâí ç¿ãèéí çýí Ãýñýð õààí ìèíü íàìàéã ãýýâ ¿¿?
Àâãàäàà Öîòîí íî¸í ÷àìä ºãºâ ¿¿? Áè ÷àìàéã ìóó ãýæ ýñ î÷èâ ó?
Áýðèéíõýý àëèà íàéäàíãóéã ìèíü ìýäýâ ¿¿ ÷è? ×àìàéã íýðýý ýñ
õàéðëàâàë íàä ÿÿìàð íýð áàéõ áèëýý?” ãýæ õîðîîíû õºâã¿¿äèéã “Áÿëóó
øèéäìýý àâ÷ èð” ãýæ äóóäàâ. Öîòîí íî¸íûã ìîðü áèåã¿é ãºâøèæ , ìîðèéã
â÷ ÿâãàí òàâüæ èëãýýâ. Öîòîí íî¸í íýã ñàðûí ãàçàð ãýðòýý õî¸ð ñàð
áîëæ õ¿ðýâ. Öîòîí íî¸í áèåý àð÷èëæ ñýíñýíä ñóóæ óíä øàíç õèéæ
èäýýä áèåý òýíõðî¿¿ëýâ.
Öîòíî íî¸í áèåý òýíõð¿¿ëæ îäîî ãýðòýý äîëîî íàéì õîíîîä : “×àìàéã äàà !
Àðëàí ãóàã Ãýñýðýýñ õàãàöóóëàõ àðãà ýñ õèéäýã áîë !” ãýæ çàíààä
õ¿íñ àâ÷ õàðààëûí í¿õýíä î÷èâ. Òýð í¿õ õ¿íèéã æàðãóóëàõ áóþó
çîâîîõ àðãûã ç¿¿äýíä íü õýëæ ºãäºã àæýý . Òýð õàðààëëûí í¿õý
õ¿ð÷ ãóðâàí ñàð áàðòàë õýâòýâ. Öîòîíãèéí ñàíààíä þì ýñ îðîâ .
“ýâ¿¿ ! Õàðàëûí í¿õ çºí㺺 òººðºâ ¿¿? Öîòîí áè õàòàõ ìèíü ýíý áóþó?
ßàñàí çàÿà áèëýý?” ãýæ íýãýí åñ õîíîãò îãò õ¿íñã¿é õýâòýâ. (“Òýð
ìóó í¿õèéã àëèâàà þìûã ýíä¿¿ðýëã¿é ìýääýã ãýæ õ¿í õóäàë õýîäýã áîë
ò¿¿íèéã ýâäýå” ãýâ) Ò¿¿íèé õîéä øºíº õàðààëûí í¿õ õ¿í áîëîí Öîòîíãèéí
ç¿¿äýíä îðæ ¿ã õýëýâ: “Àðëàí ãóàãèéí ìàë÷èíòàé çîõèöîí íýãýí íàìãàíä
(Õ¿õ¿¿ðò) öóñ ä¿¿ðòýë õèé . Íýãýí íàìãàíä õîðç ä¿¿ðòýë õèé . Íýãýí
íàìãàíä òàðàã ää¿¿ðòýë õèé. Ýíý ãóðâàí íàìàãíû àìñðûã á¿¿ áºãëº .
àðëàí ãóàãèéí øàìòàâûí (áàíçëûí) îîñðîîñ íü óÿæ òàâü. Çóë óíòðààä
íîéðññíû õîéíî : “Õàòàí! “¿íýý õºõºâ” ãýæ äóóä. “Õýä õºõºâ?” ãýæ
àñóóíà. “Çóó õºõºâ” ãý ( ãýõèéí
çàõèðàõ
õýëáýð) . (Òóãàë
òàðãàëòóãàé) Ãàéã¿é” ãýýä íîéðñîíî. Íîéðñóóëààä áàñ äóóä : “Õàòàí
¯íýý õºõºâ ” ãý . “Õýä õºõºâ?” ãýíý. “ìÿíãà õºõºâ” ãý. ̺í áàñ (Òóãàë
òàðãàëòóãàé) “Ãàéã¿é” ãýýä íîéðñîíî. Áàñ äóóä “Õàòàí ¯íýý õºõºâ ” ãý
. “Õýä õºõºâ?” ãýíý. “ áóëò õºõºâ” ãý. “Ýöýã ýõèéí ñààëüñ¿¿ òàñðàõ
íü” ãýýä áîñîí õàðàéíà. Òýð ãóðâàí íàìãàí äîòðîõ àñãàðâàë ÀÐëàã ãóà
Ãýñýðýýñ õàãöóóëõûí àðãà òýð áîëíî ãýâ.
Öîòîí ÿâæ Àðëàí ãóàãèéí àäóó÷èä õ¿ðýâ. Àäó÷èí àäóóãàà íýãýí
òºõºìä õóðààæ áàéíà. òºõºì ä¿¿ðýõòýé ïóíä áàéâàë äóòóó áàéíà ãýæ
õàéæ îëîõ àæýý. Öîòîí íî¸í õ¿ðýýä : “àäóó òàíü ÿìàð áàéíà? Îëîí óó?
Öººõºí ¿¿? Òàðãàí óó ? Òóðàíõàé þó? ” ãýæ àñóóâ. Àäóó÷èí õýëíý: “Îëîí
áîëáîë çàðèìûã íü ÷àìàéã àâ ãýâ ¿¿? Öººõºí áîëáîë ìàíûã çàñëàãà
(øèéòãý) ãýâ ¿¿? Òóðàíõàé áîëáîë ìàíûã æàí÷ ãýæ èëãýýü ¿¿?
Òàðãàí áîëáîë ìàíûø øàãíà ãýâ ¿¿? ” ãýâ. Öîòîí íî¸í ¿ã : “Õîë áàé ! Ýíý
ìóóñàéí ààøèéã íü ¿ç òà . ìèíèé ºìíººñ èéì ¿ã õýëýõ íü þó âý? ” ãýæ
ìîðèíû òîëãîé ò¿ð¿¿ã öîõèæ ÿâæ îäîâ. Àäóó÷èí á¿ãäýýð: “Öîòîí
àâãàé àäóó õóëãàé õèéå ãýæ èðæ áàéíà. ßâ ! ÿâ !” ãýæ õýëýëöýæ
îëîí àäóó÷èí á¿ãäýýî èðæ Öîòíî óóðãààð ãºâøèâ. Öîòîí íî¸í äóòààí
îäîâ.
Òýìýý÷èä íü î÷èæ çîëãîâ. ̺í óðüä ¿ãýýð àñóóâ. ̺í
òýìýý÷èí
óóðëàëöàí Öîòíîã ãºâøèâ. Öîòíî äóòààæ î÷èâ. ¯õýð÷èíä çîëãîâ. ̺í
óðüä ¿ãýýð áîëîëöîâ. Öîòîí ¿õýð÷íýýñ äóòààæ õîíü÷èíä î÷èâ. Áàñ
õîíü÷íîîñ “Õîíü ÷èíü ÿìàð âý?” ãýæ àñóóâ. ̺í àäóó÷íû ¿ãýð õýëæ áàñ
õýð¿¿ë çàãíàü. Îäîî Öîòîí íî¸í áèåý ºâäºõºä íýãýí á¿ä¿¿í õîíü õèéæ
àâààä óóëàíä ãàð÷ áèåý òýíõýðüå ãý î÷èâ.

Áèåý òýíõðýýä Öîòîí íî÷í Àðëàí ãóàãèéí òóãàë õàäãàëàñàí õ¿íä ¿äýø
áàðéà á¿ðèéä ÿâæ î÷èâ. Èðæ çîëãîîä: “Ýíý äºðâºí õîøóó ìàë÷èíä õýí
íü æàðãàëòàé , õýí íü æàðãàëã¿é âý?” ãýæ àñóóâ. Òóãàë¸èí õýëýâ:
“ìàíüä þóíû æàðãàë áàéõ áèëýý. Çóíû áîðîîã áîðîî ãýõã¿é , îëîí òóãàëûí
õîéíîîñ ÿâæ çîâíî áèø ¿¿ áèä. (Áóñàä ñ¿ðãèéã õàäãàëñàí õ¿ì¿¿ñ
æàðãàëòàé áàéíà) Àäóó÷èí ãýâýë
àãòûã äóðààð ìýäýæ óíàíà.
Àðõèéã (àéðãèéã) äóðààð ìýäýæ óóíà. Õ¿ñëýý õàíàæ ÿâíà áèø¿¿!
(Òýìýý÷èí òýìýýãýý à÷ààä ñ¿¿ã ñààæ óóæ æàðãàë ÿâíà ¯õýð÷èí
¿õðýý à÷àä ñ¿¿ã ñààæ óóãààä æàðãàæ ÿâíà. Õîíü÷èí õîíèî àëæ
èäýýä óíãàñûã íü àâ÷ ýñãèé õèéæ ñ¿¿ã ñààæ óóãààä æàðãàæ
ÿâíà) Òýä òýð äºðâºí õîøóó ìàë÷èíä þóíû ÿëãàë ! Çîâîõ áîëáîë áèä áóé
çà . (Áèäíýýñ èë¿¿ çîâëîíò õ¿í ýíý ãàçàð äýýð ¿ã¿é ) ãýâ. Öîòîí “Òàíûã
òýð äºðâºí õîøóó ìàë÷èíààñ èë¿¿ æàðãàëòàé áîëãîñóó. Òà íàä þó
ºãºõ âý? ãýâ. Ýâ¿¿ ! áèä Öîòîí íî¸í àâãàéäàà þó ãýæ õðààìëàõ âý ?
Îëîõ ÷àäàëòàé áîáîë îëñíîî ºãíº. Îëæ ÷àäàõã¿é áîëáîë þóãàà ºãíº
áèä ? ” ãýâ. “Õººðõèé ìèíü òàíûãàà ¿ëýìæ æà°ãóóëàõ áóé çà, áè” ãýâ.
Òóãàë·èí “çà ñàéí” ãýæ áàÿðëàâ. Íýãýí òóãàë àëæ Öîòîíä õóðèì ºãºâ.
Öîòîí òóãàë÷èíä õýëýâ: “ íýãýí íàìãàíä öóñ õèé. Íýãýí íàìãàíä òàðàã
õèé . íýãýí íàìãàíä õîðç õèé ” ãæ òóãàë÷èíä òîîëæ õýëýâ. Òóãàë¸èí
ãóðâàí íàìãàíä òýð á¿ãäèéã õèéý Àðëàí ãóàãèéí áàíçëààñ óÿæ
òàâèàä øºíº. ( ä¿ë áîëîõîä ) çóë óíòðààãààä : “Õàòàí! ¯íýý õºõºâ “ ãýæ
äóóäàâ. “õýä õºõºâ?” ãýâ. “çóó õºõºâ” ãýâ.
“Ãàéã¿é”.
(Òóãàë
òàðãàëòóãàé) ãýýä íîéðñîâ. Óðüäûí ºìíº ¿ãèéã äàõèí äàõèí õýëæ
äóóäàâ. Àðëàí óãà óóðëàæ “ñààëü ñ¿¿ òàñðàõ íü áàéíà (Òà òóãàëàà
ýõòýé íü íèéë¿¿ëñýí áàéíà Ãýñýð èðýõ öàã áîñîí áèëýý . Õýðýâ
ìàðãààø ýðò èðâýë àðõèã¿é ÿàíà!)” ãýýä áîñîí õàðàéâ. Øàìòâààñ
óÿñàí ãóðâàí íàìãàí äàõü áóëò àñãàðàâ. (Àðëàí ãóà òýð òóãàë÷àà
èõýä æàí÷èâàé . Òóãàë÷èí èéí ñòýãýð¿¿í ! “öîòîí íî¸í áèäíèéã
æàðãóóëñàí áèø , çîâîîõûí àðãûã áàéñàí àæýý” ãýýä ìàøèä õàðààæ
ÿâàâ. Òýð Àðëàí ãóàãèéí àñãàñàí íü äîðíî ç¿ãèéã ÷èãëýæ àñãàðñàí
áàéíà) Ò¿¿íèé óóð íü (ç¿¿í ç¿ãèéí ) àðâàí õî¸ð òîëãîéò ìàíàñ õ¿ðýâ.
Ìàíãàñ ºâäºâ. “Òºëºãíèé ìèíü óëààí óòñûã ºã”ãýâ. “Áè þóíä ºâäºâ?”
ãýæ ¿çýâ. ¯Çòýë àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààíû ººð ºì÷òýé , ººð
íóòàãòàé , ºí㺠¿çýñãýëýíò ñàéõàí ãóà íýãýí õàòàí áàéíà. Òýð õàòàí
õàðààëûí í¿õíýýñ ãóðâàí íàìãàíä ìóó þì õèéæ íàä öàöñàí áàéíà. (Áè
ò¿¿íèéã õÿëáàð õàðèóëæ ÷àäíà) Íàäààñ ººð õýí ÷àäàõ âý?” ãýýä
ãóðâàí íàìãàíä ìºí òýð ãóðâóóëûã õèéâ. Òýãýýä ãýñýð õààíä ìóó
áýëýã òàâèàä (Ãýñýðèéí ç¿ãò)àñãàâ.
(Øóìíàñ(ìàíãàñ) ººðºº ýäãýâ ) Ãýñýð õààí ÷èëýýðõýâ. Õàìàã óë±ò
ºâ÷èí òàõàë îëîí áîëîâ. (Ãýñýð õààí åñºí ºäºð , åñºí øºíº þì çîîãîëñîíã¿é
, ãàë ò¿ëñýýð ñóóâ. Öîòîí íî¸í, Öàðãèí íî¸í, Öàñ×èõýð õèéãýýä ãó÷èí
ãóðâàí áààòàð , ãóðâàí îòîã óëñ åð á¿ãäýýð öóãëàðàâ. Öàñ×èõýð
õýð åñºí ºäºð åñºí øºíº áîëòîë Ãýñýð áîãäûí äýðãýäýýñ íýã àãøèí
çóóð ãàðñàíã¿é íýã àãøèí çóóð óíòñàíã¿é , ãàðààñ íü áàðüñààð ñóóâ.
Öàñ ×èõýð ºã¿¿ëð¿¿: “Öîòîí àâàé, Ðîãìà ãóà_ Íàí÷óí ãóðâóóë î÷èæ
Ãýñýðèéí ìèíü çàÿãààð òºðñºí Ìî ã¿¿ø Äàíáî òºëºã÷èä “Þóíààñ áîëñîí
øàëòãààíûã ¿ç¿¿ë” ãýñýíä Íàí÷óí ºã¿¿ëð¿¿ : “Öîòîí àâàé, áýðãýí õî¸óë
î÷èæ ¿ç¿¿ë. Áè Ãýñýð àâàéí äýðãýä ñóóíà” ãýýä Ãýñýð áîãäûí íºãºº
ãàðààñ á àðüæ ñóóâ”)

Ðîãìà ãóà , Öîòîí íî¸í õî¸óë Ãýñýðèéí Ìî ÿ¿ø Äàíáðî íýðò òºëºã÷èä
î÷èæ ¿ç¿¿ëýâ. : “Ãýñýð õààí þóíààñ ÷èëýðõýâ? Õàìã óëñò ºâ÷èí
òàõàë þóíàñ áîëîâ? ¯ç” ãýæ õýëýâ. Òºëºã÷ íàð ¿çýâ. : “Èéì àæýý .
(Ãýñýð áîãäûí ºâ÷èí íü ãýìã¿é ýäãýõ áàéíà. Ýíý ºâ÷íèé øàëòãààí íü )
Ãýñýð õàíä ìèíü ººð íóòàãòàé , ºí㺠ç¿ñ ñàéõàí íýãýí õàòàí áàéíà.
Ãýñýðèéí íãýí õàð ñýòãýëò òºðºë (àâãàé àõ) áàéíà. òýð õàðààë
í¿õíýýñ ìóó ¿ã îëæ ñîíñîîîä Àðëàí ãóàä ÷èâýë õèéæ ìàíãàñò àñãàæ
öàöàñàíá àéíà. Ìàíãàñ ºâäºæ áèåý áâäñíèé øàëòã àíûã òºëºãíèé óëàí
óòñàíä ¿çýæ ìýäýâ. Òýð ìýäýýä òýð èäýýíä ìóó áèëýã òàâèàä íààø
àñàãàæ , ¿¿íýýñ Ãýñýðèéí ÷èëýý áî«ñîí áàéíà. õàìàã óëñûí ºâ÷èí
òàõàë ò¿¿íýýñ óëàì áîëæ áàéíà” ãýâ. “Îäîî ¿¿íèéã ÿàâàë ñàéí áîëîõ
âý?” ãýâ. “Ðîãìà ãóà! Òºëãèéí õýë áîë òýð õàòíûã õººâºë ñàéí áîëîõ .
èéì í¿ãýëò þì ãàð÷ áàéíà.” ãýæ òºëºã÷ íàð õýëýâ. (òºäèé õî¸óë
õàðüæ èðýõýä Öîòîí íî¸í ºã¿¿ëð¿¿í: “ é Ðîãìà ãóà ìèíü ! Ìî ã¿¿ø Äàìáí
ºã¿¿ëñýí ¿ãñèé㠺㿿ëýõýä àìðàã àâãà ãýõýä íàìàéã ãýæ ñàíàõ áàéíà.
Áè Ãýñýðòýý
ìóó ñýòãýë
¿¿ñãýæ
ÿâáàë
äýä òýíãýð íàìàéã
òààëàõã¿éé . ýíý ¿ãèéã Öàñ ×èõýð , Íàí÷óí õî¸ðò á¿¿ õýë.Ãýñýðèéí
ºâ÷íººñ àéñíàà íàä ãàðãàõ (îíîãäóóëàõ) áîëóóçàé. ªºð ºâ÷èò àìðàã
õàòàí ãýã÷ íü Àðëàí ãóà ìºí áèç. Ãýñýð Õÿòàäààñ èðýýä ÷àìòàé
óäààí ñóóñíû òóë Ãýñýðò ìèíü òýð ìóó ñàíàñàí áàéíà. Ò¿¿íèéã
Ãýñýðò á¿¿ õýëüå. Ãàäóóð õºæ îðõè¸. ×è äóóã¿é ñóó . Íàìàéã õýë
ãýãò¿í . Áè õýëüå” ãýâ. Òºäèé õî¸óë ãàð÷ õ¿ðýâ. Öàñ ×èõýð
ºã¿¿ëð¿¿í : “Ìî ã¿¿ø Äàíáî þó çàðëèã áîëãîâ? ãýâ.. Ðîãì ãóà ºã¿¿ëð¿¿í :
“èõ íî¸í òà ºã¿¿ëò¿ãýé . Áè ìàðòàâ” ãýâ. Öîòîí íî¸í ºã¿¿ëð¿¿í :
“Ãýñýðèéí ººð ºì÷èò àìðàã õàòàí íü ìóóãààð ¿çýæ ºâòñºí áàéíà .
Ò¿¿íèéã õººæ îðõèâîë Ãýñýð ýäãýíý. Ýñ õººâºë ýäãýõã¿é” ãýâ. Öàñ
×èõýð ºã¿¿ëð¿¿í”Òýð õàòàí íü îäîî õýí áý?” ãýâ. Öîòîí íî¸í ºã¿¿ëð¿¿:
“Òýð àìðàã õàòàí ãýã÷ íü Àðëàí ãóà áèç” ãýâ. Òºäèé öàñ ×èõýð àìà
áàðèàä ºã¿¿ëð¿¿í: “Òýð áýð ìèíü , ñàéí ÿçêãóóðò ñàéí áýð áèëýý _
Ãýñýð ìèíü ýäãýñýí õîéíî èõýä ãîìäîõ áàéíà. Ãýñâ Ãýñýðèéí àìèíà ñ
èë¿¿ áèø äýý . Öîòîí àâãàé , Ðîãìà ãóà òà õî¸ð ìýâ. Ãýñýðò
á¿¿ ºã¿¿ëüå” ãýýä Ãýñýðèéí äýðãýä îðæ ñóóâ. )
Ðîãìà ãóà , Öîòîí õî¸óë ãàäóóð Àðëàíãóàä ýë÷ èëãýýâ. “Ãýñýð õààí
÷èëýýðõýæ áàéíà. Õàìàã óëñò ºâ÷èí òàõàë ÷àìààñ áîëæ ãýíý.
×àìàéã çàéëóëæ ÿâóóëúÿ ãýíý. ×è ÿâáàëÃÝñýðèéí
÷èëýý ñàéí
áîëîõ ãýíý. ¯ã¿é áîëáîë ìóó ” ãýæ õýëíý. Ýë÷èä Àðëàí ãóà: “¯ãèéã
÷èíâ ìýäýâ áè . Ãýñýð íàìàéã õººæ áàéíà óó? Ðîãìà ãóà , Öîòîí õî¸ð
õººæ áàéíà óó ?” ãýâ. Ðîãìà Öîòîí õî¸ð ÷èíèé ýçýí áóþó ? Ãýñýð õººæ
áàéíà” ãýâ. “Ýíý í¿ãýëò ¿éë Öîòîíãèéíõ áóé çà . Ãýñýð ìèíü íàìàéã ¿ë
õººõ áèçýý . Ðîãìà Öîòîí õî¸ð íàìàéã õººæ áàéíà . Áè ÿâúÿ . Ýðõò ìºíõ
òýíãýðèéí õºâã¿¿í ýçýí Ãýñýð õààíû ìèíü ÷èëýý ñàéí áîëòóãàé . Ýíý
ºäºð ìèíèé çîâñíîîð þó äóòàõ ! Ýðòíèé åðººëèéí õ¿÷è áîëáîë ýðãýæ
àâàõàà òýð ìèíü ìýäíý áèç ” ãýýä “Ýë÷ ÷è õàðü ! Áè ÿâúÿ” ãýâ.
Àðëàí ãóà õàìàã óëñ õîðîîíûõîî ¿ãýýã¿¿ ÿäóóã öºì öóãëóóëààä “”
Íàìàéã áèé ìýò ãýð ìàëûã ìèíü ñàéõàí àâ÷ ÿâ! Òà á¿ãäýýðýý “ ãýæ
õýëýýä “Ãýñýðèéí ìèíü ÷èëýý èõ ãýíý. Ãýíýò çîâëîí íàä õ¿ð÷ èðææýý .
Òàíûã öóãëóóëö áàéãàà ìèíü ýíý áèëýý . ” ãýâ. (Èðñýí ýë÷ýýñ “Àëü
ç¿ã îäîõ âý? ” ãýñýíä “Äîðíî ç¿ã îä ãýâ. ” Ñàíãàà ò¿ãýýæ ºãººä Àðëàí
ãóà óéëæ ÿâàâ. Õîðîîíû ¿ãýýãçç ÿäóó õàìàã óëñ òýðã¿¿ëýí áóëò

ãàøóó áîëîí óéëàëäàí íýõýæ ÿâíà: “àé õàéðàí ýðäýíýò àâàé ìèíü.
Õàìàã èõ óëñàà þó ãýæ ò½â÷íýì ÷è? ×àìàéã æàðãàõ ãàçàð á¿ãäýýð
æàðãàÿ . ×àìàéã çîâîõ ãàçàð á¿ãäýð çîâú¸ áèä. ººðèéí ýíý áèå ìèíü
¿õýâ÷ ¿õüå” ãýæ äàãàæ óéëæ ÿâíà. Àðëàí ãóà “Èíãýæ á¿ãäýýð
ÿâáàë ýçýí Ãýñýð õààíä ìóó ãýíý. ”Õàìàã á¿ãäýýð ÿâáàë õàéðò ýçýí
Ãýñýð õààíä ìèíü ìóó ãýíý. Òà á¿ãä. Ìèíü õàðü” ãýýä “”4õóäàëäàæ
èäüå ãýæ àâñàí ýðäýíèéí ñàíãàà ò¿ãýýæ ºãºä ÿâàâ. Õàìàã óëñ
õàðâæ èðýâ.
Àðëàí ãóà äýìèé ãàíöààð ÿâæ áàéòàë öàãààí ºíãºò ãàçàðò
õ¿ðýâ.
Àëèàà àìüòàí íâ áóëò öàãààí áàéâ. ×àíäàãàí ýë÷ óãòàæ èðýýä
àâàà÷èâ. Öàãààí ºíãºò óëñ èõ õóðèì õèéæñ “ìàíàé õààíä çàÿàò
áóþó?” ãýæ öàãààí äýë ºìñãºæ , öàãààí ìîðü óíóóëæ ¿äýýä èðýâ.
Ò¿¿íèé öààíà ÿâæ àëàã ãàçàð õ¿ðýâ. Øààçãàé ýë÷ óãòàæ
àâàà÷èâ. Òýð óðñ óðüä ¸ñîîð õóðèì õèéãýýä ìºí ýð ¸ñîîð ¿äýýä
õàðüæ èðýâ. Öààø øàð ºíãºò ãàçàðò õ¿ðýâ. ¯íýã ýë÷ óãòàæ èðýýä
àâàà÷èâ. Àëèâàà àìüòàí óðüä ¸ñîîð õóðèì õèéæ ¿äýýä õàðüæ èðýâ.
Öààø ÿâààä õºõ ºíãºò ãàçàð èðýâ. Öîíî ýë÷ óãòàæ èðýýä àâàà÷èâ.
̺í óðüä ¸ñîîð õóðèì õèæ ¿äýýä èðýâ. Öààø õàð ºíãºò ãàçàð õ¿ðýâ.
(Á¿õ þì íü õàð áàéâ. Ò¿¿íýýñ õàð õýðý ýë÷ èðýýä õàð õóâöàñ
ºìñãººä “Ýíý ýì áèäýíä õàìààã¿é” ãýýä öààø èëãýýâ)
Èõ äàëàéä îðæ äìèé ÿâíà. Àãò óðàëäàì ãàçðààñ õàëóóí ñàëõè
àìüñààëæ èðýâ. “Ýâ¿¿!Ýíý þó áèëýý? ãýæ àéæ ÿâíà. Àðëàí ãóà áàñ
¿ðýý óðàëäàì ãàçðààñ ºäèé õ¿éòýí ñàëõèàð àìüñãàëæ èðýâ. Àðëàí
ãóà òýð ñàëõèíä õèéñýæ òîãòîæ äàí , “Ãýñýð õààí ìèíü ÿàëàà! Ãýæ
óéëæ ÿâíà. Äààãà óðàëäàì ãàçðààñ (íýãýí èõ õºíõºð õàð õ¿í) äýýä
óðóóëàà òýíãýðò , äîîä óðóóëàà ãàçàðò õ¿ðãýæ èðýâ. Àðâàí õî¸ð
òîëãîéòîé ìàíãàñàñ Àðëàí ãóà àéæ óãòàí ñºãäºæ ìºðãººä ¿ã õýëýâ:
“äýýä Õóðìàñò òýíãýðò õàí ãýëýý . Ýíý øºíº èðýõäýý õýýð õîíîëîî áè.
Ç¿¿äýë±ýí áîëîâ óó? ¯íýí áîëîâ óó? ȵ ãàðäè áîëæ íàìàéã îãòîðãóéä
àâ÷ ãàðàõ ìýò áèëýý . Õóðìàñòòýíãýð õààí áîëîâ óó ýíý ? ßàæ òàíúÿ
¿¿íèéã ? Ýíý ºã뺺 ÿâãàí ÿâæ ÿäàæ èõ äàëéí çàõàä óíòëàà áè. Äàëàé
äóíäàñ àâðàãà çàãàñ ìýò ºðºâõèéæ àâëàà íàìàéã. Çàãàñ áèø ëóñûí
õààí áîëîâ óó? ×àìàéã ÿàæ òàíúÿ ?” ãýæ ìºðãºâ. “Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
Ãýñýð õààíûã ò¿äýæ(ñààòàæ?) ÿâíà ãýæ
àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé
ìàíãàñò áîñîæ (îðãîæ ) èðëýý áè. Ìàíãàñûí õààí ìºí áîëîâ óó? Áèø áîëîâ
óó? íýãýí öàãò áè èéì õààíû ¿íýý ñààõ õÿòàä ýì áîëîîñîé áè, ¿íñ
ãàðãàõ øèâýã÷èí áîëîîñîé áè.” ãýæ ìºðãºâ. Ìàíãàñ ”õà õà, ñàéí ñàéí,
ÿâ” ãýæ ä¿¿ðýâ. “Àâàé áèòãèé àé! ×àìàéã ûáè èäýõã¿é . Ìèíèé
åðººëèéí õ¿÷èí áèç. ×àìàéã áè ñîíñëîî . Ãýñýð õààíû íýãýí ñàéõàí
õàòàí áóé ãýæ àâúÿ ãýìýýæ íü àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààíûã
õýö¿¿ ãýõýä íü áàéëàà áè. ¯íýý ñààõ õÿòä áîëîõ ìýäýýã¿é ” ãýýä àâ÷
ÿâàâ. Õîòäîî Àðîàí ãóà õ¿ðãýýä õî¸ð ãóðâàí ñàéõàí õàòíàà çàëãèæ
ðõè. Àðëàí ãóàã ìàíãàñ àâàâ.

2. Ãýñýð õààí àðâàí õî¸ð òîëãîéò ìàíãàñòàé
áàéäëàõààð áýëäýâ.
Àðâàí ç¿ãèéí ýýí Ãýñýð õààíû ÷èëýý ñàéí áîëîâ. Àëèâàà óëñ ºâ÷èí
òàõëààñ òîíèëîâ. Àðâàí ç¿ã¨éí ýçýí Ãýñýð õààí çàðëèã áîëîâ:

“Õÿòàäûí ãîìà õààíûä î÷èæ òºðèéã çàñàæ Õÿòàäàä ãóðâàí æèë
ñóóæ èðýâ áè. Ðîãì ãóà ìèíü ÷èíèéõýý äýðãýä èðýýä ÷èëýýðõýæ
óäàâ áè. Îäîî Àðë í ãóàäàà î÷ú¸ ” ãýæ “Áèëãèéí õ½ýð ìîðèéã ìèíü áàðü
ãýâ. Áèëãèéí õýýð ìîðèéã áàðèâ. Ðîãìà ãóà ¿ã àéëòãàâ: “Àðâàí õîðûí
¿íäñèéã òàñëàã÷ àéõ ìýò áîãä ìèü ! Àðëàí ãóà õàòàí ÷èíü ìóó áîëîâ
ãýëýý . Îäîî õààíà î÷èõ âý ÷è?” ãýâ. “Ýâ¿¿ ! ýíý þó ãýíý? Òýð ìèíü ºíºº
ÿàæ ìóó áîëîõ áèëýý ? Áàéç áè î÷íî” ãýâ. Ðîãìà Öîòîíä õ¿í èëãýýâ.
Öîòîí èðýâ. Ðîãìà Öîòîí õî¸ð ¿ãñýæ Öîòîí Ãýñýðò ¿ã àéëäàâ. “Àé
áîãä ìèíü! ¯íýíèéã àéëòãàÿ áè ÷àìä . Àðëàí ãóà ÷èíü ÷àìàéã ò¿äýæ
ÿâíà ãýæ àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé ìàíàñò îðãîæ î÷èâ. Àâàé ìèíü ìîðü
áèåý ò¿ðãýí çóóð àìàð ãýâ. Áîãäûí çàðëèã : “ýìèéí ìèíü áóðóó áîëáîë
ýìý àëíà áè. Áè ÿâúÿ ” ãýæ Ãýñýð õààí “ìîðäú¸” ãýæ áàéíà. Öîòîí
íî¸í : “Àéõ ìýò áîãä ìèíü õàð áàãààñ ìàíãàñòàé îðîëäîæ ÿâæ ìàíãàñûí
ìàíãàñíû áàðèëûã áè àâëàà . Àâàé ìèíü áè íýõüå” ãýâ. “ Àâàé ìèíü
áàéã ! Òýð ìóó ìàíãàñ õýö¿¿ áóé çà. Áè íýõüå6 ãýâ. “Àâàé ìèíü òýð ìóóä
þóíû õýö¿¿ áèëýý? Áè íýõüå” ãýâ. “”4 Àâàé ìèíü òèéì û áîëáîë ÿàð÷
ÿâ. 6 ãýýä õóðèì õèéâ. ªãëºã ºã÷ èõ óëñûíõàà õàãàñ äóíäóóðò
ºãºâ. Öîòîí àðãàëæ ãýðòýý õàðüæ çýð çýâýý àâ÷ íýõüå ãýæ ÿâàâ.
Õî¸ð ãóðàâ õîíîîä Öîòîí íî¸í “Áè ÷èëýýðõýâ” ãý¦ èõ óëñäàà çàð ºãºâ.
Ò¿¿íèé õîéíî Öîòîí íî¸í “Áè ìóó áîëîí ºâäºâ” ãýæ áàñ èõ çàð ºãºâ.
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí (íýãýí ñàð áîëñîí õîéíîë) áèëãèéí õýýð
ìîðèî óíàâ. Ø¿¿äðèéí ãèëáýëãýýí ºíãºò äóóëãà, ýðäýíýñýýð äàâõàðëàí
õèéñýí õºº õà õóÿãàà ºìñºâ. Õàìàã çýð çýâñãýý àâ÷ Àðëàí ãóàãàà
íýõüå ãýæ ìîðäîâ. Öîòîí íî¸íûã “¯õýâ” ãýæ ñîíñîîä : “àëäñàí ýìýý
íýõýõýýñ èë¿¿ ýíý ºäºð ÿíàã òºðºë àâãàé áîëîõ õýðýãòýé . Òýð ìèíü
¿õýæ ãýíý” ãýæ “ßñûã íü áàðüæ , ñ¿íñèéã íü îãòîðãóéä ãàðãàÿ áè”
ãýæ î÷èâ. Ãýñýð õààíûã õ¿ð÷ î÷ìèõîä Öîòîí íî¸í ¿õýã÷ áîëæ øèðýýí
äýýð íýã í¿äýý õÿëààæ , íýã í¿äýý àíüæ , ç¿¿í ãàðà ñàðâàéæ , áàðóóí
ãàðàà àòãàæ , ç¿¿í õºëºº æèéæ , áàðóóí õºëºº àòèð÷ õýâòýâ. “Ýâ¿¿!
Àâãà ìèíü ¿íýõýýð ¿õýâ ¿¿ ÷è? Àâãàé ìèíü ¿õñýí áîëîëòîé ìàíà èõ
ãýðèéí èõ õ¿¿ Àëòàíûã ¿õ¿¿ëýõ ìóó ¸ð áîëæ áàéíà. ¯õñýí õ¿í íýã í¿äýý
àíüæ íýã í¿äýý õÿëààæ ¿õâýë ìó ¸ð ãýëýý” ãýæ õÿëàñàí í¿äýíä íü
öàöúÿ ãýæ øîðîî àòãàæ î÷èõîä Öîòîí íî¸í õÿëààñàí í¿äýý àíèâ . “Íýã
ãàðà àòãàæ , íýã ãàðàà ñàðâàéæ ¿õâýë õîéä ¿ðýýñýý þì ºã ãýñýí
ìýò ìóóãèéí áýëýã ãýëýý” ãýæ ãàðò íü î÷èõîä ãàðà àòãàâ. “Íýã õºëºº
àòèð÷ íýã õºëºº æèéñýýð ¿õâýë õîéä àìüä ¿ðäýý ìó ¸ð ãýëýý” ãýæ
õºëä íüî÷èõîä õºëºº æèéâ. “Àâãàéãàà ºíäºð ìîäîíä ºëãºæ èõ ò¿éìýð
òàâèâ. Öîòîí íî¸í áîñîí ã¿éâ. “Ýâ¿¿! Àüãàé ìèíü . ¯õñýí õ¿í ãàëä øºðìºñºº
øàòàõàä áîñäîã ãýëýý , òèéì áóþó ? ãýæ ãàëò ìîäîîð ºìíººñ íü ÷èëýâ.
“Õàëõàé !õóóõàé ! ¯õñýíã¿é àâãàé ÷èíü ãýæ áàðõèðàâ. “Àâãàé ìèíü
¿õñýíã¿é áàéíà. Í àø èð” ãýæ ò¿éìýð äîòóóð ÷èð÷ àâ÷ èðýâ.
Öîòîíãèéí ¿ñ, ç¿ñ , ãàð õºë íü öºì õàëñàí áàéâ. (Öîòíî ÷è íàäàä þóíä
õóäàë õýëýâ? “ ãýñýíä) Öîòîí íî¸í ºã¿¿ëð¿¿í : “Àðâàí õî¸ð òîëãîéò
Ìàíãàñ ãýã÷ ¿ëãýðã¿é õýö¿¿ ãýëýý ãýæ õ¿÷ íü àäáèø èõèéí òóë
÷àìàéãàà î÷èæ ¿õíý ãýæ àðãà õèéñýí ìèíü ýíý áèëýý” ãýâ. Ãýñýð
çàðëèã áîëðóóí: “àâãàé ìèíü ! Ýíý ÷èíü þóòàé ñàéõàí àðãà áèëýý! Ǻâ
” ãýýä Ãýñýð õàí ãýðòýý î÷èâ.
Ãýñýð õààí “Îäîî ÿâúÿ ” ãýæ áýëäýâ. Ëàì íàð, áàãø íàð èðæ Ìàíãàñíû
îðîíä ÿâàõûã õîðüæ àéëòãàâ. “×è ¿¿íèé óðüä Õÿòàäûí Ãîíìà õààíä

ãóðâàí æèë ñààòàñíû òóë Àðëàí ãóà ÷àìä óóðëààä äîãøèí Êèíàðñûí
óóëàí äýýð ãàðààä áóðòàã ñàí òàâüñàí òóë äºðâºí ç¿ãèéí õàìàã
äîãøèä , àìüòíûã öºì ºâòãºæ áóðõíû íîì øàøèí öºëèéäºâ. Àðëàí ãóàã
ìàíàñ àâàà÷èâ. Îäîî òèéì òóë ëàì ÷èíü áè õîðèíî6 ãýâýë Ãýñýð õààí
çàðëèã áîëðóóí: “Çà áè ìýäýâ . Ñàéí ëàì èðâýë ñ¿íñèéã òîíèëãîíî
ãýëýý . Äóíäàä ëàì èðâýë íîì óíøèíà ãýëýý . ìóó ëàì èðâýë ãàäíàõ
ìàëûã àâíà. Ãýð äîòðîõ ýä áàðààã àâíà ãýëýý. Èéø òèéø õàðæ íàä
àëü ñàéíûã ºãºõ âý ãýæ ãîðüäîíî. Òèéì ëàì þóí àäèë âý? ãýâýë õî¸ð
¸îõîð õ¿í çàì îëíî ÿäàæ ÿâàõ àäèë ãýëýý . Õîëáîîòîé áÿðóó ìîäîíä
îðîîëäñîí ìýò ãýëý . Áàöàã ñàõèëàà õè÷ýý ! Õàðü” ãýâ. Íî¸í õ¿í ,
çàðàã÷ õ¿í èðæ õîðèí àéëòãàâ. Õàðèó õýëýâ: “Èõ òºð, çàñàã öààçàà
õè÷æýýæ õàäãàë . Çàðãàà á¿¿ õî¸÷èë. Õàðü !” ãýâ. Ò¿¿íèé õîéíî Öàñ
×èõýð ãó÷èí áààòàð , ãóðâàí çóí õîøóâ÷ íàð èðæ õîðèí àéòãàâ.
Õàðèó õýëýâ. “Ìèíèé ÿâñíû õîéíî àëèâàà ç¿ãýýñ äàéñàí èðýõ
ìýäýã¿é . Õóÿã äóóëãà, çýð çýâñãýý õè÷ýýæ çàñ . Õàðü !” ãýâ.
ä á¿ãäèéã õàðüñíû äàðàà Ðîãìà ãóà õîðèí àéëòãàâ. “Íàìàéã òºðºõºä
áàðóóí äýýâýð ìèíü Ñýð¿ íýðò ãºðººñ òîãëîæ áàéñàí Ç¿¿í äýýâýð
äýýð ìèíü Áðóã ëóó íýðò ãºðººñ òîãëîæ á àéñàí: Íàðã¿é ºäºð ãýðýë
ãàð÷ áàéñàí: ¯¿ëã¿é ºäºð áîðîî îðæ áàéñàí Íî¸í òóëãàí äýýð ìèíü òîòü
øóâóó äîíãîäîæ áàéñàí . Õàòàí òóëãàí äýýð ìèíü õºõºº øóâóó äîíãîäîæ
áàéñàí . Áîãäñûí òóëãàí äýýð èìèíü óðàí ãóà øóâóó áàéñàí áèëýý .
Öàñò öàãààí óóë ãàäààä òèâ ãýëýý. Öàãààí àñëàí äîòîîä ýðäýíý
ãýëýý . Çýñ õºõ çîãäîð íü îð÷ëîíãèéí ÷èìýã ãýëýý . Òýð ãóðâàí ýðò
ºäðººñ ¿¿äýæ ãýëýý . Ãýñýð áèë õî¸ðò òèéì ºëçèé õóòàã îðøèõ
áîëòóãàé . Õàð óóë ãàäààä òèâ ãýëýý . Òýð ãóðâàí ýðäýíý ýðò ºäðººñ
¿¿äýæ ãýëýý . Îäîî ÷ áîëîâ ºëçèé õóòàã Ãñýð áèä õî¸ðò îðøèõ
áîëòóãàé . Èéì èéì åñºí ýðäýì òºãñ Ðîãìà ãóà ÷èíü õîðüæ áàéíà áè”
ãýâ. Ãýñýð õààí çàðëèã áîëðóóí : “Åñºí ç¿éë äàãèíû õóâèëãààí Ðîãìà
ãóà õàòàí ìèíâ ¿íýí áîëáîë õóóðàé ãàçðààñ óñ ãàðãàæ ºã. Õîîñîí
ãàçðààñ æèìñ ãàðãàæ ºã. ” ãýâ. Õîîñîí
ãàçðààñ æèìñ , õóóðàé
ãàçðààñ óñ ãàðãàæ ºãºâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ãóðâàí æ¨ë
ñóóâ.

3. Ãýñýð ìàíãàñûíä î÷èâ.
Ãóðâàí æèë áîëñîí õîéíî ãýñýð õààí áèëã¨éí õýð ìîðèî óíàâ. Ýðäýíýò
®ëîí
÷èìã¿¿äýý ºìñºæ ÿâàõ áî«â. Ðîãìà õàòàí çàðëèã áîëðóóí :
“Õýýð ìîðü Ãýñýðèéí ÿâäëûã ýñ äóóñãàâàë äýä ñ¿¿ëèéã ÷èíü
õÿðãàæ ¿íñ áîëãîíî” ãýâ. Ãýñýðèéí èäýõ ðàøààíä èäýýã õàâòãàíä
õèéæ ºãºâ. Õýýð ìîðèîé èäýõ ¿çýì ÷èõðéã õ¿ç¿¿íä íâ óÿæ ºãºâ.
Ãýñýð õààí ÿâàâ. Ãýñýð õîéøîî õàðæ ÿâàâ. Õýýð ìîðü õýëíýì: “Ýì õ¿í
òýð ¿ãèéã õýëñýí áàéõàä ÷è þó ãýæ õîéøîî õàðíà?” ãýâ. Ãýñýð ÿâàâ
(Öàñ ×èõýð õîéíîîñ íü õººæ èðýýä “Áèø áààòðóóä áàéòóãàé . Áè
ãàíöààð ÿâàëöàÿ” ãýâ. Ãýñýð çàðëèã áîëðóóí : “×è íàäòàé î÷èõ
¸ñã¿é . Ýíý ñóìûã ìèíü áè? ìýò ñàíàæ ÿâààðàé” ãýýä ñàìàíä íýðò
ñóìàà ñóãàëæ ºãºâ. òýð ñóìûã àâààä èõ ãîìäîæ óæéëñààð õàðèâ.)
Ãýñýð õààí áèëãèéí õýýð ìîðèî óíàæ ºíäºð óóëûí îðãèë äýýð ãàðàâ.
Ìîðèî äýâõö¿¿ëæ ä¿¿ë¿¿ëæ áàéæ , ÿëãóóñàí ãóâàí ýã÷äýý çàëáèðàâ.
Èéí ºã¿¿ëð¿¿í : “Îâîî Ä¿íæèí Ãàðâî ìèíü , Àðúÿ Àâîëêè Îäêàðè ìèíü , Æàìöà
Äàðè Îääàì ìèíü ”! òà ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ ìèíü Àëü ç¿ãò îäú¸ áè

íóñãàé ÷èíü ?” ãýæ çàëáèðàâ. Ãóðâàí ýã÷èéí ñàõèóñ íýãýí õºõ
øóâóó áóóæ èðýâ . “Àâàé íóñãàé ìèíü ÿâ” ãýæ äîíð ç¿ãò àâàí îäîâ.
Õºõ
øóâóó õýëýâ. “Ãýñýð íóñãàé ìèíü , ¿¿íèé öààíà àðâàí õî¸ð
òîëãîéòîé ìàíãàñûí õóâèëãààí , íýã áóõ ãºðººñ áèé . Áàðóóí ýâðýý
äýýä îãòîðóéä òóëãàæ , ç¿¿í ýâðýý äîîä äýëõèéä òóëãàæ , íýã
èäýõäýý òàëûí ºâñèéã òàë äîëîîíî. Íýã óñ óóõä à íýã óóëûí ó°ñãàë
ãîðõèíû óñûã ýõ àäàãã¿é òàñ çàëãèëæ îðõèíî. Èéì õýö¿¿ äàñàí
áóé . Àâàé ìèíü õè÷ýýæ äàéë” ãýâ. Ãýñýð õýýí “Ýã÷èéí ìèíü çàðëèã
çºâ ãýæ ÿâæ äîâòëîâ. Áóõ ãºðººñ àðàâíû ãàçàð õàðàéâ. Áèëãèéí
õýýð ìîðü äîëîîíû ãàçàð õàðàéâ. Ãóðâàí ãàçðûí çàéòàé õîöîð÷
ÿâàõäàà Ãýñýð õààí îâó ýðäýíý î÷èò ãó÷èí öàãààí ñóìààð íàìíàâ.
Ñóìûã íü ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ íü öóãëóóëæ àâàâ. Ãýñýð õààí áóõ
£ºðººñèéã ýñ îíîæ , ìºðºº áóöàæ ñóìàà ýðæ ýñ îëîâ. Ãýñýð õààí áóõ
ãºðººñèéã ýñ àëààä : “Ýã÷ ìèíü ÿàëàà ! Áóõ ãýðýýñ àðàâíû ãàçàð
õàðàéâ. Áèëãèéí õýýð ìîðü ìèíü äîëîîíû ãàçàð õàðàéâ. Ãóðâàí ãàçðûí
çàéòàé õîöîð÷ ÿâàõäàà îíüò ãó÷èí öàãààí ñóìààð íàìíàâ. Îþó ýðäýíý
îíüò ãó÷èí öàãààí ñóìàà ýñ îëîâ áè ”” Áèå ìèíü ÿäðàâ. Ìîðüìèíü ç¿äðýâ.
Ýã÷ ìèíü ÿàëàà ! ãýæ óéëæ ÿâíà. ßëãóóñàí ãóðâàí ýã÷èéí ñàõèóñ
íýã õºõ ãøóâó èðæ õýëýâ. “Àâàé íóñãàé ìèíü ! Þó ãýæ óéëíàì ? Ýì
õ¿í ¿¿ ÷è ? Ýð õ¿í “Çà” ãýñýí ãàçàðòàà þó ãýäýã áèëýý . Îþó ýðäýíý
îíüò ãó÷èí öàãààí ñóìûã ÷èíü àâ÷ òàâüñàí áè. Áèåä ÷èíü çîîãëîð
ëàìûí àäèñ øíãýñýí èäýý , áèìëãèéí õýýð ìîðèéã ÷èíü á îðäîõ àðâàé
áóóäàé ýäíèéã áýëýí õèéæ òàâüñàí áè. Ýäíýý àâààä ÿâ. Àâàé
Ãýñýð ìèíü ! “ ãýâ. Î÷òîë òýð á¿ãä íü áýëýí áàéâ. Àâààä : “Ýã÷èéí
ìèíü çàðîëèã ¿íýí áàéíà” ãýæ îþó ýðäýíý îíâò ãó÷èí öàãààí ñóìàà
ä¿ðæ àäèñò òäýýãýý çîîãëîæ , áèëãèéí õýýð ìîðèî áîðäîî ÿâàâ. Áóõ
ãºðººñèéí ìºðººð ÿâæ îéðòîæ õýýð õîíîâ. Áèëãèéí õýýð ìîðèî ñîéâ.
ªºðºº íîéðñîõäîî ç¿¿í õîéø õàíäààä óðä õîðìîéãîîð èîëãîéãîî á¿òãýýä
(Ãóà Äîâûã äýðëýí) íîéðñîâ. Áóõ ãºðººñ øºíº (Ä¿ë áîëîõ öàãò èðýýä
áèëãèéí õýýð ìîðèéã “Áè ÷àìàéã àâ÷ îäú¸ : ×è ¿ë áîëîõ áîëáîë
÷àìàéãø çàëãèíà” ãýâ. Áèëãèéí õýýð ìîðü
ºã¿¿ëð¿¿í : “ Í¿ãýë
õýëýíöýò ýòãýýäýä î÷èõã¿é áè. ×è íàìàéã çàëãèõ ãýâýë ãýâýë áè
Ãýñýðèéã ñýðýýæ áîñãî¸ . ×è íàìàéã çàëãèæ áîëîõã¿é . Áóñàä ìîðü
øèã ñàíàæ áàéíà . Íàìàéã çàëãèâàã÷ äºðâºíã òàâàã ìèíü ãèøãýýñýýð
áàéõûí òóë ÷è áèä õî¸óë çýðãýýð ¿õýõ áèç” ãýâ. Òºäèé áóõ ãºðººñ
àéãààä) íýãýí ºðºâõèéâæ äîëîîõäîî áèëãèéí õýýð ìîðèíû äýë ñ¿¿ëèéã
áàñ äîëîîâ. Áàñ íýã äîëîîõäîî îó ýðäýíý îíüò ãó÷èí öóàãààí ñóìíû
ºäèéã òàñ äîëîîâ. Áèëãèéí õýýð ìîðü õýëíý: “Áóõ ãºðººñ íààø ñîíñ .
Áîëáîë íàìàéã ìàðãààø áèòãèé ã¿éöýýðýýé ÷è” ãýýä Ãýñýðèéí í¿¿ð
äýýð íü óóëûí ÷èíýý áààñààð
áàãààä ÿâàâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
Ãýñýð õààí ¿¿ðèéí õÿðààíààð ñýðýí öî÷èæ óóëûí ÷èíýý á ààñûã
õàÿæ îðõèâ. Òýð áààñ íü íýãýí òàë ä¿¿ð÷ õýâòýâ. Áîñîí õàðàéâàë
ºèëãèéí îíüò ãó÷èí öàãààí ñóì íü ººäã¿é õàâ÷ààõàéí ñóì áîëæ áàéâ.
“Õ¿íèé ñàõèóñ èíãýæ áàéõàä , ìèíèé îãòîðãóéí äàõü îëîí ñàõèóñ ìèíü,
îð÷ëîí äàõü àëü á¿ãä õàìàã ñàõèóñ ìèíü òà á¿ãäýýð ÿàëàà.! ßëãóóñàí
ãóðâàí ýã÷ ìèíü ! Áóõ ãºðººñ èðæ áèëãèéí õýýð ìîðèíû äýë ñ¿¿ëèéã
òàñ äîëîîæ õàìóóò õýýð äààãà áîëãîæ , îþóí ýðäýíý îíüò ãó÷èí
öàãààí ±óìûã ìèíü ºäèéã
òàñ äîëîîæ ãó÷èí öàãààí ñóìûã ñèíü
ººäã¿é õàâ÷ààõàé áîëíîæ îðõèæ ” ãýâ. ßëãóóñàí ãóðâàí ýã÷èéí

ñàõèóñ íýã õº ãøóâóó èðæ õýëýâ: “Àâàé ìèíü , óéëàõ áîëáîë õàðü. Ýð
õ¿í àòààíäàà áèø ¿¿ Ýõíýð õ¿í ÷ºòººí人 áèø ¿¿. Ýðýã ýñ íóðâàë õàñ
õàä áîëíî áèëýý . Ýð õ¿í ýñ ýíäâýë õ¿ðýë ýðëäýíý ÷óëóóí ç¿ðõò áîëíî
ãýëýý. Áèëãèéí õýýð
ìîðèéã áîäîæ äýë ñ¿¿ëèéã óðãóóëàõ àðâàé
áóóäàéã òàâèëàà áè. Áèåä ÷èíü çîîãëîõ ëàìûí àäèñ øèíãýñýí èäýýã
òàâüëàà áè. Îþóí ýðäýíý îíüò ãó÷èí
öàãààí ñóìûã ÷èíü ºäºëæ
òàâüëàà áè ÿçãóóðûí õèéñíýýñ ìóóõàé áîëîâóó ? Ñàéõàí áîëîâóó? ¯ç”
ãýâ. ¯çòýë ÿçãóóðûí õèéñíýýñ çëýìæ ñàéõàí ìýò áàéâ. ãó÷èí öàãààí
ñóìàà ä¿ðæ áèåäýý çîîãëîîä áèëãèéí õýýð ìîðèî ºã뺺㿿ð ¿ä áîëòîë
ãóðâàí ¿å áîäîîä äýë ñ¿¿ëèéã óðãóóëààä , Ãýñýð õààí ÿâàâ. Áóõ
ãºðººñíèé ìºðººð ÿâæ áèëãèéí õýýð ìîðèíäîî ¿ã õýëýâ. : “Àé! Áèëãèéí
õýýð ìîðü ìèíü áóõ ãºðººñíèé ºìíº ã¿éæ ãàðàõ óó? Ýñ ãàðâàë äºðâºí
òàâãèéã ÷èíü îòãëîîä ýìýýð õàçààðààð ¿¿ð¸ õàðèíà áè ” ãýâ. Áèëãèéí
õýýð ìîðü íü : “ ÀÐþàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààíû ìèíü çàðëèã çºâ. Áóõ
ãºðººñíèé ºìíº ã¿éæ ãàðâàë
ãàðíà áè. Áóõ ãºðººñíèé ìàãíàéí
öàãààíààð õàðâààä áàðóóí õàæóóãèéí õàðäëàõûí ò¿¿ãýýð ñóìàà
ãàðãà . ×àìàéã ò¿¿íèéã àëâàë ºøèãëºæ îðõîéä îãòîðãóé äàõü ãóðâàí
ýãèä ÷èíü
î÷ú¸ áè.” ãýâ. “Çà , çºâ. “ ãýýä Ãýñýð õààí áèëãèéí
òàøóóðààð áàðóóí ãóÿûã ãóðàâ ãóÿäààä äàâõèâ. Õýýð ìîðü Ãýñýðò
óóðëàæ Ãýñýðèéã îãòîðãóéãààð àâàí ÿâàâ. Àìûã íü òàòàí ÿäàæ
õýýð ìîðü íü Ãýñýð õààíä çàðëèã áîëîâ: “Àé! Áèëãèéí õýýð ìîðü ìèíü
îãòîðãóéä ÿâàã÷ ¿ë òîãðóóã õººõ íà÷èí õàðöàãà áèë¿¿ ûè. Àëòàí
äýëõèé äýýð ç¿ãýýð ÿâààñàé, Àâàé ìèíü” ãýâ. Àëäòàí äýëõèé äýýð
áó³æ õºâ÷èí ãàçðûã öºìºð öºìºð ãèøãýæ õàðàéæ ÿâíà . Òîîñ íü
Ãýñýðèéí òîëãîé äýýã¿¿ð áóð áóð õèéæ ÿâíà. “Àé áèëãèéí õýýð ìîðü
ìèíü , õºâ÷èí ãàçðûã õºíäèéëºí ã¿éõ íîìèí ñîëîíãî óó ÷è ? Àëòàí äýëõèé
äýýð ç¿ãýýð ã¿éæ àëü. Õýðýãòíèé ºìí¿¿ð ãàðààñàé àâàé ìèíü ! ” ãýâ.
Àëòàí äýëõèé äýýã¿¿ð ã¿éãýýä
áóõ ãºðººñíèé äýýã¿¿ð ãàðàâ.
ÁÈëãèéí õýýð ìîðèîð Ãýñýð õààí äàéðàí õàðâàâ. Áóõ ãºðººñíèé ìàãíàé
íü öàãààíààð õàðâàñàí ñóì íü áàðóóí õàæóóíû õàðëàõûí ò¿¿¿ãýýð
ãàðòàë õàðâàâ. Áóõ ãºðººñèéã ñóìààð õàðâààä áèëãèéí õýýð ìîðèî
îðõèæ ã¿éí î÷èæ îõîð ñ¿¿ëíýýñ íü ãóðâàí ¿å îãòëîæ ¿ìõýâ. ßëãóóñàí
ãóðâàí ýã÷èéí ñàõèñ îãòîðãóéãààñ çàëàð÷ èðýýä áîäèò áèåýð
çàðëèã áîëîâ: Àâàé íóñãàé ìèíü ! Äàéðàõ ÷èíü áààòàð ýðèéã øèíæòýé
áàéíà. õàðâàõ ÷èíü õàâòàé ìýðãýí øèíæòýé áàéíà. Áèëãèéí õýýð
ìîðèî õîë îðõèîä áóæ èðýõ ÷èíü òýíýã øèíæòýé áàéíà. Óðüä îãòëîîä
¿ìõýõ ÷èíü çàëãèäàø øèíæòýé áàéíà. Ýíý áóõ ãºðººñíèé ìàõûã
îãòîðãóéä îëîí ñàõèóñ á¿ãääýý , ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷äýý , á¿ãä îëîí
ñàõèóñàíäàà äýä äýäýýð àðèóí òàõèë òàõèàä çîîãëîîñîé ÷è ìèíü “
ãýâ. “Ýã÷èéí ìèíü çàðëèã çºâ. ªëñºâ ¿¿? ßàâ áè? ªøèâ ¿¿? ßàâ áè? ”
ãýýä áóõ ãºðººñíèé ìàõûã äýä äýäýýýð òýä á¿ãäýýðýý àðèóí òàõèë
òàõèàä çîîãëîâ.
Ãýñýðèéã ìîðäîõîä ãü ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ íü õýëýâ. : “Àâãàé
íóñãàé ìèíü ¿¿íýýñ öààø øóëìàñûí ãàçàðò áóçàð áóðòàã ìóó áóé .
Áèä îñèõã¿é . ×è ìèíü ãàíöààðà ÿâ. Î÷èõ çàìä øóëìàñûí õóâèëãààí
íýãýí àëáèò ãîë áèé . Ò¿¿íä ìîðü õ¿í, õàä äýìèé õàíãèæíàæ óðñààæ
áàéäàã. Ò¿¿íä “Ã¿ð¿ ñóóõàà!” ãýýä áèëãèéí òàøóóðààð ãóðàâ äîõèîä
ãàð÷ â. Ò¿¿íèé öààíà øóëìàñûí õóâèëãààí õî¸ð õàä áèé . Õàâ õàâ

õèéæ íèéëæ ñàëæ áàéäàã . Ò¿¿íä ÷è àðãàà ìýäýæ ãàð÷ ÿâ Àâàé
ìèíü ! Ò¿¿íýýñ öààæ àëòâàà ÿâäëàà ÷è ìýä ” ãýýä õàðèâ.
Àðâàí ç¿ãèéí Ãýñýð õààí ÿâàâ. ªíººõ àëáèíä ãîë õ¿ðýâ. “Ãóðâàí
ýã÷èéí ìèíü õýëýã÷ ¿ã ¿íýí áàéíà” ãýâ. “ÿð¿ ñóóõàà” ãýýä áèëãèéí
òàøóóðààð ãóðàâ äîõèõîä ãàð÷ ÿâàâ. Ò¿¿íèé öààíà ìàíãàñûí
õóâèëãààí õî¸ð õàäàíä õ¿ðýâ. “Ýã÷èéí ìèíü õýëýã÷ õî¸ð õàä ýíý
áàéíà” ãýâ. Áèëãèéí õýýð ìîðèî õóâèëãàæ õàìóóò õýýð äààãà áîëãîâ.
Áèåý õóâèëãàæ õàòñàí ìóó õ¿í áîëîâ. õàäàíä õ¿ðýýä õàäûã õóóð÷
¿ã õýëýâ: “Ýâ¿¿! Ýâ¿¿ Ýíý õî¸ð õàäíû ¿òýð ò¿ðãýí õàâ õàâ õèéõ íü
þóòàé ñàéõàí áèëýý ! Ǻâ, çºâ . Òºâäèéí ãàçðààñ èðñýí õàìóóò õýýð
äààãàòàé õàòñàí ìóó õ¿í íàéìàã ¿çýýä ¿òýð ò¿ðãýí õàâ õàâ õèéíý
áîëîâ óó? Ýíý åð ÿçãóóðûí ñóðñàí çàí íü ýíý áîëîâ óó? ìàíàéû òºâäèéí
ãàçðûí õàä áîë õ¿íèéã çóóð õîíîãèéí ãàçðààñ , ýñâýë ¿äèéí ãàçðààñ
õàâ õàâ õèéæ àëäàã áèëýý . àé , áè àéæ ¿õýõ ãýæ áàéíà. Áè
õàðúÿ “ ãýâ. Õî¸ð õàä : “Ýíý õ¿íèé ¿ã çºâ” ãýýä “Õººðõèé , àéíà ãýíý
¯íýõýýð ÷ çóóð õîíîãèéí ãàçðààñ èðýýä õàâ õèéæ àëúÿ” ãýýä õî¸ð
õàä õîë õîë áîëîâ. ãýñýð õààí õî¸ð õàäûã õîë ºîëãîîä áèëãèéí õýýð
ìîðèî äàâ õèéæ ãóÿäààä ãàðàâ. Õî¸ð õàä ãýñýðèéã õàâ÷èæ àëíà
ãýýä ºâºð çóóðàà õàìõàð÷ áóòàð÷ õýâòýíý.
*** *** ***
Ãýñýð õààí öààíà õ¿ðýýä ìàíãàñûí àëèâàà ºíãºò óëñûã ¿çýýä ìºí òýð
ºí㺺ð õóâèð÷ ãàð÷ ÿâàâ ò¿¿íèé öààíà ìàíãà¸ûí òýìýý õàðèóëàã÷
õ¿í òýìýýíèé ÷èíýý ÷óëóó ýð÷èéäýýä (íèòãýðýýä) ñóì áîëãîæ ÿâíà.
Ãýñýð ò¿¿íèé ¿çýýä ¿õðèéí ÷èíýý ÷óëóóã àâààä ñóì áîëãîæ
ýð÷èéäýâ . “Àé íºõºð ! ×è õýíèéõ âý ? ” ãýæ äóóäàâ. “Òýìýý÷èí “Áè
òýìýý÷èí” ãýâ. “Çà õî¸óæëà öîõèîëîöîæ íààäúÿ ” ãýâ. “Çà çºâ” ãýâ.
“Äýýã¿¿ð öîõèõ óó? äîîãóóð öîõèõ óó?” ãýâ. Òýìýýèí õýëíý : “Áè
äýýã¿¿ð öîõè¸ ×è äîîãóóð öîü” ãýâ. Òýìýý÷èí Ãýñýðèéã òýìýýíèé
÷èíýý õàäààð äàëàéæ áàéæ öóîõèõ ãýâ. Ãýñýð Æóð áèåýð
õóâèëààä áàãà õ¿í áîëîîä áàéâ. äýýã¿¿ð öîõèîä àëäàâ. Àé íºõºð !
Õèøèã íàä áîëîâ óó?“ ãýâ. Ãýñýð õààí äîîãóóð íü öîõèã÷ áîëîîä
ç¿ðõíèé íü ýõýýð öëõèâ. Òýìýý÷èí ìóæèð÷ óíàâ Äàðæ õýâòýýä ¿ã
àñóóâ ãýñýð : “ìàíàñûí õîò íü õààíà áàéíà ? Íààä çàì íü õÿëáàð þì
óó ? ìàíãàñ õààãóóð ãºðººëæ ÿâäàã þì ” ãýâ. “ìàíãàñûí õîò ìºí ýí îéð
áèé . íààíà íü òýíãýðèìéí öàãààí äàâààíä òýíãýðèéí õ¿¿õäýýð õàðóóë
òàâüñàí. Ò¿¿íèé öààíà ìàíàé ìàíãàñûí õ¿¿õýä õàð äàâààíä õàðóóë
õàðæ áóé . Àëèâàà ó÷ðûã òýíãýðèéí õºâã¿¿í ìýäíý “ ãýâ. Ãýñýð õààí
ò¿¿íèéã àëààä íºãºº ãóðâàí õîøóó ìàë÷íûã ìºí òýð ¸ñîîð àëààä ÿâàâ.
*** *** ***

Òýíãýðèéí öàãààí äàâààíä õ¿ðýâ. Òýíãýðèéí õ¿¿õýä Ãýñýðèéã ¿çýæ
óéëààä äóóäàâ: “Ýâ¿¿ ! Ýíý ãàçàð óëààí õºëò àìüòàí ¿ë øãýõ áèëýý .
Õýðâýý õ¿í èðâýë ìàíãàñ àäàõ áèëýý . Àëü áîãä áîëîâ? ßàæ òàíúÿ”
ãýæ óéëàâ õ¿¿õýä. “Àâàé õ¿¿õýä á¿ àé ! Íààø èð. Áè àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí Ãýñýð õààí. Òà òýíãýðèéí õ¿¿õýä ¿¿? ßàñàí áèëýý òà ? ” ãýâ.
Ýöýã ýõýä ýðõëýýä àëòàí äýëõèé äýýð áóóæ íààäàæ ÿâòàë
áèäíèéã àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé ìàíãàñ ãýíýò èðýýä ºðºâõèéæ àâàí èðýâ.
“Ãýñýð èðýõ áîëîâ óó ? ãæý ìààíð õàðóóë òàâüñàí íü ýíý áèëýý ãýâ.
“Çà òèéì áîëáîë àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé ìàíãàñûã áè àëæ ºãüå . Òà íàä
þó ºãºõ âý õ¿¿õýä?” ãýâ. “Àé áîãä ! ÷àìä þóãàà áîëîâ÷ ¿ë õàéðëàíà”
ãýýä ìºðãºâ. “àé ! Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ìèíü ! ¯¿íèé öààíà

åðòºíöèéí øàð äàâàà áèé . Òýð õ¿¿õäýä ìºí ¿ãýý õýëýýä ãàð÷ î÷ .
ò¿¿íèé öààíà í¿ãýëò àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé ìàíãàñûí äàâààíä ìàíãàñûí
õ¿¿õäýýð õàðóë òàâüñàí . òýð äàâààíä ÿâøã¿é ãóó, ìîä , õàä , áèé .
ªäºð ÷ ¿ã¿é , øºíº ÷¿ã¿é , õàâ õàðàíõóé áóäàí ìýò áàéõ áèé . Ò¿¿íä
ýíý õýðýãòýé áîëîâ óó” ãýæ ºâðººñºº ãàë ýðäýíýò øèë àâ÷ ºãºâ. “Àé
áîãä! Òýð äàâààã ãàðàõ áîëáîë ¿¿íèéã áàðüæ ãàðâàë ãýðýë îðîõ
áóé” ãýâ. “àé õººðõèé õ¿¿õýä ! Ýíý ÷èíü çºâ. ” ãýâ. “òàíûã ÷èëúÿ.
Àé áîãä ! Òýð äàâààã ãàð÷ î÷âîë öààíà íü ãóðâàí ºíäºð óóëûí äóíä
æàëãàíä íýãø òîõîíé ÷èíý õ¿í áèé . òºëºãíèé óëààí óòñààð øàðæ èäýõ
ìàõ ¿ë àíäàõ èéì áýëýã áóé . Ò¿¿ãýýð áýëýã ¿ç¿¿ë. Ñàéí ãýâýë î÷ .
Ìóó ãýâýë áàéã” ãýâ. “Ǻ┠ãýýä . ãýñýð õààí ÿâàâ. Åðòºíöèéí øàð
äàâààíä òýíãýðèéí õ¿¿õäèéí ¿ãýýð õýëæ ãàðàâ. Ò¿¿íèé öààíà ìàíãàñíû
õàð äàâààíä õ¿ðýâ. Õ¿ðýë ¿íýõýýî ºâñ ¿ã¿é ºíºð óóë áàéâ ªäºð øºíº
¿ë ìýäýãäýæ ìàíà òóíàæ õàâ õàðëàæ áàéíà. Áýëä íü áóóæ áàëèí
ºðãºæ îëîí ñàõèóñàíäàà çàëáèëðíà. “îãòîðãóé äàõü îëîí ñàõèóñ ìèíü ,
ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ ìèíü . ! òýíãýð õ¿ðõðýõ ìýò , ëóó íàæèãíàõ ìýò
áîëæ íóäðàãûí ÷èíýý ìºíäºðòýé áîðîî îðóóë . ªøººò äàéñíû
õàö¿¿ äàâààã ºðñºí äàâíà áè ” ãýâ. Òýíãýð õðõðýõ ìýò , ëóó íóæèãíàõ
ìýò èõ áîðîî áîëæ íóäàðãûí ÷èíýý ñºíäºðò õóð îðæ áàéâ. Ýðäíèéí
øèëèéã áàðóóí ãàðòàà àòãàæ áèëãèéí õýýð ìîðèîé òýð äàâààã
õàðàéëãàæ ãàð÷ î÷èâ. ìàíãàñûí õ¿¿õýä ìºíäðººñ àéæ òîëãîéãîî
á¿òýýæ õýâòýíý. Ãýñýð íóäàðãûí ÷èíýý ÷óëóó ºâºðëºæ ìàíãàñûí
õ¿¿õäèéí òîëãîéã öîî öîî öîõèæ àëàâ.
*** *** ***
Òýäíèéã àëàä öààø ãóðâàí ãîëûí äóíä ãîë ººä ÿâàâ. ¯íýõýýð òîõîéí
÷èíýý õ¿í áàéíà. Ãýñýð áèëãèéí õýýð ìîðèîé õóâèëãàæ õàìóóò õýýð
äààãà áîëãîâ. Áèåý õóâèëæ ìóó õ¿í áîëîîä õ¿ð÷ áóóü. Áóóæ
î÷èõäîî : “Õîë áàé . Ýíý òîõîéí ÷èíýý õ¿í òºëºãíèé óëààí óòñààð øàðæ
èäýõ ìàõ ¿ë àíäàõ ãýæ õóäàë ¿ã áàéõ” ãýæ áîäîâ. Ãýñýð òýãýýä
õ¿ð÷ ñóóâ: “Òîõîéí ÷èíýý õ¿í ÷è ¿ç . Öàãààí ìºðºí ººä öàãààí àòàí
òýìýýíä áóé . Ò¿¿íèéã äýýðýìäýõýä î÷íî áè. òºëºã ¿ç. Øàð ìºðºí ººä
øàðãà àçðàãàòàé àäóóã äýýðýìäýõýýð î÷íî áè. Òºëºã ¿ç. Õàð ìºðºí
øàð àçðãàòàé àäóóã äýðýìäýõýýð î÷íî áè. Òºëºã ¿ç . Õàð ìºðºí à ä
õºð õàëçàí àçàðãàòàé àäóóã äýýðýìäýõýýð î÷íî áè. Òºëºã ¿ç. Òîõîéí
÷èíýý õ¿í óëààí óòñàà ãàíö ñóãëàæ ¿çýâ. Û”Öàãààíã ìàðàí ààä
á¿¿ î÷ . Áóðõíû çàì áóé . Øàð ìºðºí ººä á¿¿ î÷ . Ñàâ åðòºíöèéí
çàìáóé. Õàð ìºðºí ººä î÷ . Ìàíãàñò çîðèãòîé áàéíà ÷è. ßâäàë ÷èíü
á¿òýõ áàéíà” ãýâ. Ìîðäòîë íü : “ªº áàéç ! Íýã óòñàà ¿çýýã¿é áèëýý”
ãýæ äóóäàâ Ãýñýðèéã ¿çýâ. ¯çýýä õýëýâ: “Äýýä áèåíä ÷èíü ºðâºí
ç¿ãèéí áóðõàí òºãññºí áàéíà. Äóíëä áèåíä ÷èíü äºðâºí èõ òýíãýð íàð
òºãññºí áàéíà. Äîîä áèåíä ÷èíü äºðâºí èõ ëóñûí õààä òºãññºí
áàéíà.
Àäèëòãàâàë ýíý Çàìáóòèâèéí ýçëýã÷ àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí
÷è áèø ¿¿? Ýíý ìóó òîõîéí ÷èíýý õ¿í òºëºãíèé óëààí óòñààð øàðæ
èäýõ ìàõ ¿ë àíäàõ ãýæ óõäàë ¿ã ãýæ õóäàë ¿ã ãýæ áîäîæ èðñýí
áàéíà” ãýâ. “Àé ìýðãýí îòî÷! Ò¿¿íä ìèíü óóðëàâ óó? ” ãýæ àñóâ. “Þó
ãæý óóðëàõ âý ? Ýíý ºíäºð óóëûí äóíä çàìàð ãàð÷ î÷òîë ìàíãàñûí
õóâèëãààí íýãýí ýðâýí ñýðâýí ìîä áèé :. Èýð ìîäíû äýðãýä¿¿ð õ¿í
ãàðàõä èðò ìýñýýð öàâ÷èëæ àëäàã áóé . Ò¿¿íèéã õè÷ýýæ äàéë”
ãýâ. “Çà ” ãýýä Ãýñýð õààí ÿâàâ.

*** *** ***
Òýð ìîäíû áàðààã ¿çýýä áèòëãèéí õýýð ìîðèî îãòîðãóéä ãàðãàâ. Áèåý
õóâèëãàæ ãóéëàí÷ õ¿í áîëîâ. Áèëãèéí ãóðâàí àëä õàð øîð ñýëìýý
õóâèëãàæ õî¸ð à÷ìàãò õèéñýí áààõàí ãóðèë áîëãîâ. Õàìàã çýð
çýâñãýý õóèëãàæ õî¸ð à÷ìàãò
õèéñýí áààõàí ãóðèë áîëãîâ. Øèë
èøò îíîâ÷ õóòãàà áàðóóí õàíöóéíäàà õèéâ. Ìîäíû äýýðýýñ íü õ¿í áîëîí
ìýñýýð äàëàéíà. Äýýø õàðàõàä èõ äóóãààð “Ýâ¿¿ !” ãýâ. “ãóéëàã÷
õ¿í íàìàéã èðæ ñóóõàä ìîä áèëýý . Ýíý ìîä þó ãýæ õ¿í áîîí èðò ìýñýýð
äàëàéõ ÿàñàí õóâèëãààí ìîä áèëýý ýíý ? Áè ýíý àõóéã òîéðñîí
(õýðìýë) ãóéëàí÷ áèëýý . Äýýð õóðìàñò òýíãýðèéí õóâèëãààí ìîäîí áóé
ãýëýý . ªøòºí äàéñíûã ¿çâýë ºðñºí àëíà. Òýð àîä ¿ãýýã¿¿ ÿäóó õ¿íèéã
¿çâýë ºðøººí õàéðëàíà ãýëýý . Ò¿¿íèé õóâèëãàí ìîä áîëîâ óó ýíý? Ýíý
çàìáóòèâèéí ýçýí Òºâäèéíã ãýñýð õààíû õóâèëààãí ìîä áîëîâ óó ýíý ?
Õàðüòàí
äàéñíûã
¿çâýë õàð
ñýòãýýä
àëäàã ãýëý .
õàìàã
¿ãýýã¿¿ ÿäóóã ¿çâýë çàì çààæ ºãäºã ãýëýý . Õàìãèéí ýçýí Ãýñýð
õààíû õóâèëãààí ìîä áîëîâ óó ÷è ? ßàæ òàíúÿ? Àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé
Ðàãøàñûí õààíû õóâèëãààí ìîä áóé ãýëýý . òýð áîëáîë ÿàõûã íü ýñ
ìýäëýý áè. Àõóéã òîéðñîí ìóó ¿ãýýã¿¿ ÿäàíãè ãóéëàí÷ áèëýý áè. ªíºº
ýíý ìîäíû ¸ðîîëä áààõàí òàìñ óðãàæ , ò¿¿íèéã óõàæ èä” ãýâ. Òºìñ
óõàã÷ áîëæ ìîäíû ¸ðîîëûã õºíäèéëºí óõàæ ñóì÷ øèë èøò îíîâ÷îîð
òàñ òàñ îãò÷èâ. Ìîäûã ò¿ëõýæ îðõèîä Ãýñýð áèëãèéí ãóðâàí àëä
õàð øîð ñýëìýýð òàñ äýëäýýä ò¿éìýðäýæ îðõèâ.

4. Ãýñýð õààí , Ìàíãàñûí îðäîíä Àðëàí ãóàòàé
óóëçàâ.
Ìàíãàñ õóâèëãààí ìîäîî àëäñàíû òóëä ãºðººëæ ÿüòàë
ãýíýò “Òîëãîé ºâäºíº” ãýæ “Èõ äàëàéäàà îðæ áèåí ñýð¿¿öüå” ãýæ
õýüòýíý. Õýâòñýýð óíòàâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí õàðöàãà
áîëæ õóâèëàí õ¿ðýâ. Ìàíãàñûí ç¿¿í í¿äýí äýýðýýñ õàòãààä äóòààâ.
Ìàíãàñ ºðºâõèéæ àëäààä áîñîæ ( á¿ðãýä áîëîîä) õººâ. Ãýñýð öààä
ºíäºð óóëûí îðãèë äýýð ãàðààä òîõîéí ÷èíýý õ¿í áîëæ íààäàæ ÿâíà._
Ìàíãàñûã õ¿ð¸÷ èðýõýä áàñ áîð õàðöàãà áîëîí íèñýæ èõ äàëàéä
èðýýä òîõîéí ÷èíýý õ¿í áîëæ íààäàæ ÿâíà. Èõ äàëàéä ìàíãàñûã õ¿ð÷
èðýõýä ìºí õàðöàãà áîëîí íèñýýä ÿâàâ. Ìàíàñ ã¿éöýí ÿäàæ ãýðòýý
õàðèâ. Àðëàí ãóàä ¿ã õýëýâ: “Ýâ¿¿, ÿàëàà áè . Ýíý áèåý òºðñººð èéì
çîâëîíã ýñ ¿çëýý áè. Ýíý ºäºð ãºðººëæ ÿâòàë ìèíèé òîëãîé ãýíýò
ºâ人ä èõ äàëàéä îðæ áèåí óãààæ õýâòñýýð óíòàâ áè. Ãýíýò áîð
õàðöàãà èðýýä ç¿¿í í¿äíèé ìèíü äýýðýýñ õàòãààä äóòààâ. Áîñîæ
õººòºë ìèíü ºíäºð óóëûí îðãèë äýýð ãàðààä òîõîéí ÷èíýý õ¿í áîëîîä
íààäàæ ÿâíà. ªíäºð óóëûí ººä õººå ãýòýë õàðèí èõ äàëàéä íèñýæ
î÷îîä áàñ òîõîéí ÷èíýý õ¿í áîëæ íààäàæ ÿâíà. Äàëàéä î÷èõîä ìèíü
áàñ íèñýæ îäîâ. Õàìàã àðãàà áàðàâ áè. Áîð ç¿ðõ ìèíü áóëèãëàâ.
Áîãèíî õàâðèãà ìèíü øàðõèðàâ. ¯ñòýé òîëãîé ìèíü ºðâèéâ ¯å ãèø¿¿í
ìèíü ÷è÷ðýâ. Ýâ¿¿ , ÿàñàí í¿ãýë áèëýý ? ” ãýâ. “Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
Ãýñýð õààí èðýâ ¿¿ ? Õóðì ñò òýíãýð õóâèëæ èðýâ ¿¿? Ëóñûí õààä
èðýâ ¿¿? Àñóð íàð èðýâ ¿¿ ? ßìàð äîãøèä èðñýí áîëîâ ? Òýð
äºðâ¿¿ëýýñ ºº° íàä íýã õ¿í õàëäàõ ¸ñã¿é áèëýý . Áóëò øèðýýã áè
àâñàí (áóñàä á¿õ îðíûã áè ýçýëñýí)” ãýâ. Àðëàí ãóà õýëýâ: “Ýâ¿¿ !
ñàéí ýð ìèíü !” Àðâàí ç¿ãèéí ýçýíÃýñýð õààí ãýã÷ àðâàí ç¿ã õóâèëäàã

áàëàé îëîí (èõ îëîí) õóâèëãààíã¿é áèø ¿¿? Áóðõàí òºðºëòýé ãýæ
øóâóóíä ¿ë õóâèëäàã . Àñóð íàð áèç . Õýí ãýíýì ÷è ¿¿íèéã ? ãýâ. “Ýíý
¿ã ýãýý ìºí” ãýâ.
*** *** ***
Ìàíãàñ ìàðãààø ºã뺺㿿ð (Õîòûí õººëãºíä áÿðóóí ÷èíýý õî¸ð ààëçàà
òàâèàä “Ýíý ýìèéã õîòûí ãàäíà ãàðâàë çàëãèæ îðõè” ãýýä)
ãºðººëºõººð ÿâàâ. Àðâàí ç¿ãèéý ýçýí Ãýñýð õààí áèëãèéí õýýð ìîðèî
óíàæ ìàíãàñûí õîòîä î÷èâ. Ìàíãàñ õîòîî ¿ëãýðã¿é ºíäºð àðüñàí àæýý .
Ãýñýð õààëãûã íü îëîí ÿäàæ íýãýí ¿å áèëãèéí õýýð ìîðèíäîî ¿ã õýëýâ:
“ àé ! áèëãèéí õýýð ìîðü ìèíü ! ×è íàìàéã õîòûí äýã¿¿ð àâ÷ ãàð. Õîò
äîòîð àëòàí øàãàé óíàãààñàí ìýò òîâ õèéòýë òóñàæ áàé. Íàìàéã
àâ÷ ãàð÷ ýñ ÷àäâàë äºðâºí òàâãèéã ÷èíü îãòëîîä ýìýýë õàçààðàà
¿¿ð÷ õàðúÿ áè. ×àìàéã àâ÷ ãàðòàë áè óíàæ õîöîðâîë ýíý øóëìàñûí
õîòîä íü óíàæ ¿õýýä ìàõàà íîõîéä èä¿¿ëüå áè” ãýâ. “Ýâ¿¿! Àéõ ìýò
áîãä áààòàð ìèíâ ýíý çàðëèã ÷èíü þó âý ? èéì òèéì ãýæ þó ãýæ
çàðëèã áîëíî âý ? Áè ÷àìàéãàà çà ãýñýí ãàçàð ¿ë ãýäýã áèë¿¿? ×è
ãó÷íû ãàçàð î÷èæ õàøãèðàí äîâòîëæ èð. Ãîäèë õàðâàì ãàçðààñ “Çà
çà, ÿâ ÿâ” ãýæ áàðóóí ãóÿã ãóÿäàæ àìûã ìèíü òàòàæ èð . Áè
÷àìàéãàà àâ÷ ãàðàõàà áè ìýäüå ” ãýâ. “Çà îäîî çºâ” ãýæ àðâàí
ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ãó÷íû ãàçàðò î÷èâ. çê¿¿í ãàðààð æîëîîòîé
äýëýý äýýðýýñ íü íîöîâ. Õî¸ð õºëººð òàñ õàâ÷èâ. Áàðóóí ãàðààð
ãóÿã íü ãóðâàí ¿å ãóÿäààä õàøãèðàí äàâõèâ. Áèëãèéí õýýð ìîðò
îãòîðãóéãààð ÿâàí î÷èâ. Îðîõäîî àëòàí øàãàé áîëîí õîò äîòîð òîâ õèéæ
òóñàâ. Áèëãèéí õýýð ìîðèî îãòîðãóéä ãàðãàâ. Áèåý õóâèìëæ ãóéëàí÷
õ¿í áîëîâ. õàìàã çýð çýâñãýý õóâèëãàæ õî¸ð à÷ìàãò áàõàí ãóðèë
áîëãîâ. Áèëãèéí ãóðâàí àëä õàð øîð ñýëìýý õóâèëãàæ ãàðóâàí àëä
õàð òàÿã áîëãîâ. íýã í¿äýý ñîõîéëãîâ. Õîòûí õàéñàí äýýã¿¿ð ãàð÷ :
“Ýíý þóòàé ñàéõàí õîò áèëýý ! ýíý àõóéã òîéðñîí ¿ã¿é ÿäàíãè
ãóéëàí÷ õ¿í áèëýý áè. Äýýð õóðìàñò òýíãýðèéã ÷ ¿çëýý áè. Äîîð
ëóñûí õààäûã ÷ ¿çëýý áè. Òýð õî¸óëûí èéì ñ àéõàí òîì áèø ë äýý .
Òºâäèéí àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààíû íýã ñàéõàí õîò áèé ãýëýý .
Ò¿¿íèéã ñý ¿çëýý áè. Àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé ìàíàñûí íýã ñàéõàí õîò
áèé ãýëýý . Ò¿¿íèéã ýñ ¿çâýë áè . Äýìèé ñàæèëæ ÿâñààð ýíý õî¸ð
õààíû íýãèéã õîòîä ó÷ðàâ óó áè? Ýíý õîòûí õàòàí õààí õî¸ðûã
¿çýýñýé áè” ãýæ óðò ìîä òóëæ èõ äóóãàà ãàðãàæ ãýð ç¿ãò î÷èâ.
Î÷òîë óëààí ºðõò ¿ëãýðã¿é èõ öàãààí ãýð áàéíà. Ò¿¿íèé ¿¿äýíä
õ¿ðýü. Áàðóóí õàâàü÷èíä , ç¿¿í õàòàâ÷èíä õî¸ð áÿðóóí ÷èíýý ààëç
õýâòýíý. Àðëàí ãóà Ãñýðèéí äóóã ñîíñîîä : “Ýâ¿¿ ! ýâ¿¿! Ãýæ áñîæ
ã¿éí ãàðàâ. Õî¸ð áÿðóóíû ÷èíýý ààëç áîë ìàíàñûí õóâèëãààí áàéñàí
àæ. Àðëàí ãóàã ãàäãàø ãàðâàë çàëãèæ îðõè ãýæ òàâüñàí ýë÷
áàéëàà . òýð õî¸ð ààëç àìàà àíãàéæ àðëàí ãóàã óìõýæ ðõè¸ ãýæ
àéñóé . Îäîî ¿ã¿é ÿäàíãè õ¿í õà°
òàÿãààðàà õî¸ð ààëçûã
õóâèëãààíàð öîõèæ àëàâ. Ãýñý𠺺ðèéí õóâèëãààíàà ìºí îðîíëä íü
õî¸ð ààëç áîëãîæ õóóð÷ òàâèâ. “Àé ! Àéõ ìýò áîãä ìèíü õààíààññ
èðýâ? ” ãýæ Àðëàí ãóà Ãýñýð õààíûã òýâðýí õàéëàâ. Àðëàí ãóàã
õàéëæ áàéõàä : “Îõîð æîëîîò ýõíýð ãýã÷ ýíý áèø ¿¿. ×àìàéã óéëæ
áàéâàë ìàíãàñ ìýäýõ áèø ¿¿ . Á¿¿ óéë. Òýð ìóóãèéí àðãà ñ¿âèéã
çààæ ºã íàä“ ãýâ. Àðëàí ãóàãààñ àñóóâ: “Áàðóóí õàöàðòàà ýíãýñýã
ò¿ðõýæ áàðóóí áèåý ñàéõàí ÷èìãýýð ÷èìñýí ÷èíü þó âý ? Ç¿í

õàöàðòàà õºº ò¿ðõýæ , ç¿¿í áèåý ÷èìãýýð ÷èìñýí ÷èíü þó âý ? ” ãýâ.
“Áàðóóí áèåý ÷èìãýëñýí ìèíü áààòàð Ãýñýð õààí ìèíü èðæ áà÷èò
ìàíãàñûã áàðèí àëæ áàñ òîëãîéã íü îãò÷èõûí áýëýã áèëýý . Ç¿¿í
áèåý ìóó ÷èìñýí íü àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé ìàíãàñûã äîðîéòóóëàõ áýëýã
áýëýãëýñýí ìèíü ýíý áèëýý” ãýâ. Ìàíãàñ º÷èãäðèéí õàðöàãàíä ç¿¿í
í¿äýý õàòãóóëñàí òýð ÿâäàëàà íàä òîîëæ õýëñýíä ÷àìàãàà èðñíèéã
ìýäýä èéì áýëýã áýëýãëýñýí ìèíü ýíý áèëýý “ ãýâ. “àé áîãä ìèíü !
Àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé ìàíãàñ àäáèø õýö¿¿ áàéíà. ¿õíý áîëîâ óó ÷è
ìèíü ? Õàðü! ” ãýâ. “Ýâ¿¿! Àðëàí ãóà ìèíü òýð ¿ã ÷èíü þó âý ? Õàðâàí
õî¸ð òîëãîéòîé ìàíàñûã äîðîéòóóë ãýæ õýëýõã¿é ÿàâ ? Àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí Ãýñýð õààí áîëîîä , àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé ìàíãàñò ÷àìàéãàà
àüâòààä Çàìáóòèâèéí ýçýí Ãýñýð õààí ãýæ õîòëîîð äóóðüñàæ ÿâàõ
óó áè? òýð äèéëýõ áîëáîë ÷àìàéã àâñààð àâíà áèç . Áè äèéëýõ áîëáîë
÷àìàéãàà àâ÷ õàðèíà áè” ãýâ. “Òýð í¿ãýëòèéí ÿüäëûã ÿàæ ìýäýõ âý
áè? ×àìààñ ãýðòýýñýý ãàäãàø ãàðñàíã¿é áè. Õºõ çýñ ëóóñàà óíàæ
ãºðººëºõººð ÿâëàà ¯äýø óëààí íàðíààð õàíãàéû áóãà à÷èæ èðäýã.
Äàéñàí õ¿íèé èðñíèéã ìýäâýë òýð ëóóñ õàìðàà õóóðè÷ð õàçààðûí
çóóçàéã õýìëýæ, äºðâºí õºëºº ä¿¿ëæ äýâõöýæ ãàçàð öàâ÷èëæ
èðäýã. Îðîîëîí, Ãàðààëàí õî¸ð áîð ìîðü ýíä òýíä íü ò¿ëõýëöýæ ã¿éæ
ãàð÷ ÿâäàã. ªºðèéí òºëºãíèé óëààí óòñààðàà øàðæ èäýõ ìàõûã ¿ë
àíäàõ áèëýý èéì òºëºã÷ áóé . Àÿà Áîãä ìèíü ÷àìàéãàà õàíàà õèéå?”
ãýâ. “Ò¿¿íä ãàéã¿é, Íàä àðãà ñ¿âèéã íü àðãàäàí àñóóæ ºã” ãýâ .

5. Ãýñýð, Àðëàí ãóà , ãóðâàí ýã÷èéí òóñëàìæààð
ìàíãàñûã óñòãàæ ìºí òýíä ñààòàæ ñóóâ.
Îäîî Ãýñýð Àðëàí ãóà õî¸óë àðãà õèéæ . (ãîëîìòûí äîð) äîëîîí àëä ãóó
óõàæ Ãýñýð ò¿¿íä îðîâ. Õàâòãàé öàãààí ÷óëóóãààð äàðàâ. Ò¿¿íèé
äýýã¿¿ð íýãýí á¿ñýíä ìààíò çóðààä á¿ðõ¿¿ëæ òàâèâ. Ò¿¿íèé äýýã¿¿ð
øîðîî ¿ðâý . Òýð øîðîîí äýýã¿¿ð õàãä ºâñ òàâèâ . Óëààí öàãààí
æèðýìñýí (õîñîëñîí) óòàñ óÿæ òàâèâ. Ìàíãàñ ¿äýø óëààí íàðíààð õºõ
çýñ ëóóñàíäàà õàíäãàé áóãà à÷èæ àéñóé Òýð ëóóñ íü õàðìàà
õóóõèð÷, õàçàðûí çóóçàé õýìëýæ , ãàçàð
ìàëòñààð ä¿¿ëæ
äýâõöñýý° àéñóé . Îðîîëî, Ãàðààëàí, õî¸ð áîð ìîðü ýíä òýíä ä¿¿ëýí
òëõýëöýæ ã¿éæ àéñóé . “Ýíý æèãòýé ýìèéí ìèíü æèã áèç. Áà÷èò
ýìèéí ìèíü áà÷ áèç . Äàéñàí èðñýí áîëîâ óó? õàìàðò ìèíü öîõ õîðõîéí
¿íýð ¿íýðòíý. Òºëºãíèé ìíü óëààí óòñûã ¿òýð ºã” ãýâ.
Àðëàí ãóà : “Ýâ¿¿ , ýâ¿¿. Æèãòýé ýì æèã õ¿ð÷ ãýã÷ ÷èíü þó âý ?
Æèãòýé Ãýñýð ìèíü èðæ æèëáýò ìàíãàñûã æèãëýæ áàéæ îãò÷èõ
áîëòóãàé! Áà÷èò ýìèéí áà÷ íü õ¿ð÷ ãýã÷ ÷èíü þó âý ? Áààòàð
Ãýñýð õààí ìèíü èðæ áà÷èò ìàíãàñûí áàãàëçóóðûã îãòîëæ áàñ
áóðõàääàà òàõèë ºãºõ áîëòóãàé! (×è íàäàä þó ãýæ õèëýãíýæ áàéíà?
Íàìàéã èäüå ãýâýë ¿òýð èäýãò¿í) . Ãýñýðèéã ìóó ãýæ , ÷àìàéã ñàéí
ãýæ áîñîæ( îðãîæ) èðëýý áè. Æèãò, áà÷èò ãýæ áè ºíºº ãýðò ÷èíü
ñóóãààä ÿàõ âý áè?” ãýâ. “Æèãò, áà÷èò ãýëý ãýæ îäîî ÷è íàìàéã þó
ãýæ õàðàâ ? Òºëºãíèé óëààí óòñûã ìèíü àâ÷ ºã . Ýì õ¿íèé ñàëòààí
äîîãóóð á¿¿ ãàðãà . Íîõîéí ñàëòààí äîîãóóð á¿¿ ãàðãà . Ç¿¿í õàÿàãààð
á¿¿ ãàðãà. Òºëãèéí ìèíü áèëýã òººðºõ áóé . Áàðóóí õàÿàãààð ãàðãàæ
ºã” ãýâ. Àðëàí ãóà îðîîä ìºí òýð ìóó ãýñíèé áýëãýýð õèéãýýä ºãºâ.
Ëóóñàí äýýðýý áàéæ òºëºã ¿çýâ. “Ýâ¿¿! Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí

èðæ ëóóãààð äàðæ , õàð øîðîîãîîð ¿ðýëõèéæ õýâòýíý ¿¿, ÿàíà?” ãýâ.
Àðëàí ãóà : “Ýâ¿¿! ÷è þó õýëíýì ? Ãýñýðèéã õýí áóëàõ âý ? Îäîî áè
áóëàâ óó? Äý° õºõ îãòîðãóé ýöýã ìèíü áîëîí äóóäàéñàà . Äîîð õºðñò
àëòàí äýëõèé õ¿í áîëîí äóóäàéñàà . Ýíý áèë õî¸ðûí õýëýëöýõèéã
÷àãíàæ áàéæ ñîíñîîðîé” ãýâ. Ãý±ýðèéí íãýí õóâèëãààí îãòîðãóéãààñ
õ¿í áîëîí äóóäàâ: “Ãýñýðèéã ìóó ãýæ èðëýý ÷è. Îäîî ÿâ” ãýâ. Ãýñýð
äîðîîñ : “Ìàíãàñ äýìèé äîíãîäîíî” ãýâ. Ìàíãàñ ò¿¿íèéã ñîíñìîãö “Ýâ¿¿ÿàñàí
æèã áèëýý! ãýæ ò¿¿íèéã äàõèæ ¿çýâ. ¯çýýä: “Ãýñýð ¿õýæ áàéíà .
õàð ãàçàðò îðæ õàâòãà ÷óëóóãààð äàðóóëæ , öàãààí
öàñààð
á¿ðõ¿¿ëæ , õàð øîðîîãîîð áóëóóëæ , õàãä ºâñººð õó÷óóëæ ò¿¿íèé
äýýð õºõ ºâ÷ óðãàæýý. Õðýë ýðýãòýé èõ äàëàé áàéíà. Ò¿¿íèé äýýð
õºâ÷èí øóâóó ¸ ñóóõäàà ÷àíäðàà óíàãààæ ÿâàõ áàéíà. Ò¿¿íèé äýýð
õýðýý , øààçãàé ñóóæ ýëýã áîëãîæ ÿâàõ áàéíà. Ãýñýð ¿õñýýð íýã
æèë áàðæ áàéíà. ãýýä áóóâ. “Èõ ÷èãë¿¿ð ºã” ãýâ. (Àðëàí ãóà íýãýí
èõ òºìºð áàãàíûã ÷èðæ àâ÷èð÷ ºãºâ. Ìàíãàñ ò¿¿íèéã) àâ÷ ø¿äýý
÷èã÷ëýýä (Ø¿äíèé çàâñðààñ ºâ÷ õóÿã
äóóëãàòàé) õî¸ð ãóðâàí
õ¿íèéã óíàãàâ. “Àé ! Ìèíèé èäýõ èäýý㠺㔠ãýâ. Àðëàí ãóà òýð ¿õñýí
õ¿íèéã ìàõûã õóóð÷ ºãºâ. Ìàíãàñ èäýâ. Àðëàí ãóà ºâºðò íü îðîâ. “Àé
ñàéí ýð ìèíü . Îäîî ÷è ºíºº ãºðººëæ èðýýä äýìèé äîíãîñîæ áàéíà.
Ãýñýðèéã ìóó ãýæ, ÷àìàéã ñàéí ãýæ èðëýý áè. Ýíý õîò ÷èíü
õààëãàã¿é . ×è ãàðààä ÿâíà. Áè ãýðò ÷èíü õîöðîíî. Í¿ãýëò Ãýñýð
èðâýë íü íàìàéã àëààä ÿâàõ áàéíà. Ò¿¿íèé èðýõèéã áè ìýäâýë
÷àìàéãàà ãýæ õýë îðóóëàõ áóé” ãýâ. “Ýâ¿¿! Áè ÷àìä õýëýõã¿é .
Ãóðâàí ç¿éë èòãýëã¿é þì áàéäàã. Áîðîîõîé ìîäûã ìîäîíä ¿ë òîîöîõ .
Áîëæìîð øóâóóø øóâóóíä ¿ë òîîöîõ . Áîëçîîã¿é ýìèéã íºõºðò ¿ë òîîöîõ
ãýâ. “Íàìàéã àâ÷ èðýýä ãýðòýõ ñàéõàí õàòíàà çàëãèæ îðõèëîî ÷è. Îäîî
íýã õàòàí îëáîë ÷è íàìàéã áàñ èäüå ãýæ áàéãàà áèç. Í¿ãýëò Ãýñýð
àëáàë ÷ àëàõ áèç. ßàÿ áè ? Åðººë ìèíü ìýäò¿ãýé! ” ãýýä õýâòýâ.
“Àðëàí ãóà ! Ýíý ¿ã ÷èíü çºâ.” ãýýä . “Õýý ! Õýý !” ãýæ èíýýãýýä “Íààø
õýâò” ãýæ òýþýð÷ àâëàà .
“Ìàé!” ãýæ õî¸ð àëòàí áýëçýã ºãºâ. “íýãèéã íü ãàðàõäàà õàìðûíõàà
¿ç¿¿ðò òàâüæ ãàð. Õîò ìèíü õààëãàà íýýæ ºãíº. íýãèéã íü áàñ îðæ
øèã÷èé õóðóóíäàà ç¿¿æ èð. Õîòûí ìèíü õààëãà íýýæ ºãíº. Áè óðãàø
ÿâíà ãýýä õîéø ÿâäàã áóé ” ĺðâºí ç¿ãò ÿâàõàà òîîëæ ýõëýâ. Àðëàí
ãóà õýëýâ: “Çà ñàéí ýð ìèíü _ òýð ÷ òýð áîëòóãàé . Ãýñýðèéí
õóâèëãààíûã áè áóëò òîîëæ ìýäíý. Ãýñýð èðâýë íâ ÿàæ äèéëýõ âý
÷è? ×èíèé õóèëãààíûã áè ìýäýýã¿é áèëýý . íàä õýëæ ºã. Çîîã
(õàíàìæòàé) ñîíñú¸ áè” ãýâ. “Òýð ìóóã èðâýë øè÷ãèé õóðóóãààð
àëàõã¿é þó áè? ìèíèé ãýðýýñ ºìíº ãóðâàí ºí㺠èõ äàëàé áèé . Ò¿¿íèé
íààíà òàâàí äàâõàð õóëñ áèé . íààä äàëàéí çàõàä õóëñíû öààíà
öàãààí áóõ, õàð áóõ õî¸ð ìºðãºëäºæ áàéäàã. Öàãààí áóõ Ãýñýðèéã
ñàõèóñ
ºã뺺㿿ð äèéëäýã . ¯äýä ìèíèé ñàõèóñ õàð äèéëäýã.
Ò¿¿íèé ìèíü àëáàë òýð íàìàéã àëàõ áèç . Ò¿¿íýýñ ººð íàìàéã ÿàæ
àëàõ áèëýý . Õîéíî íýã èõ õîò áóé . òýð õîò äîòîð ãóðâàí îõèí ä¿¿ ìèíü
áèé . òýä åñºí óëààí ìîäíû ¿ç¿¿ð äýýð ñóóæ áàéíà. Ò¿¿íèéã ìèíü àëáàë
òýð íàìàéã ÷àäíà. Ò¿¿íýýñ ººð ÿàæ ÷àäàõ áèëýý ! Òýð ç¿¿íòýý ãóðâàí
äàëàé áèé . Ò¿¿íä ãóðâàí ìàðàë íààäàæ ÿâäàã. ¿äèéí õàëóóíä
äàëàéãààñ ãàð÷ èðæ ãàíà òýðèéæ õýâòäýã. Òýð ãóðâóóëûã íý£
ñóìààð õàðâàæ îíîîä, äóíä ìàðëûí ãýäñèéã õàãà òàòàæ àëòàí

õàéðöàãèéã àâààä õàãà äíâñýæ , ò¿¿íèé äîòðîîñ çýñ òýâíý àâ÷
õóãà òàòâàë íàìàéã àëíà. Ò¿¿íýýñ ººð
ÿàæ ÷ àäíà òýð íàìàéã.
Áàðóóíòàà íýã õîò áèé . Ò¿¿íä íýã õóâèëãààí ýã÷ ìèíü áèé . Òºðñººð
íàä ¿ç¿¿ëýýã¿é íýã áóòàí õîðõîé ñ¿íñ ìèíü áèé . òýð õîðõîéã ìèíü àëáàë
íàìàéã àëæ ÷àäíà. Òýð ò¿¿íýýñ ººðººð ÿàæ àëàõ âý ! Õóâèëãààíàà
äóóñàâ” ãýýä õýòýâ. Àðëàí ãóà : “Îãîî, Òýíýã áàéíà ÷è. Óðüä áè ÷àìä
þó õýëëýý . ? Õýíèé íü õóâèëãààí èë¿¿ áîëîâ? ãýæ ÷àìààñ àñóóñàí
ø¿¿ áè. Áàñ áèé þó ? Õýë” ãýâ. “íàìàéã óíòñàíû õîéíîë áàðóóí
ñàìñààíààñ ìèíü èõ àëòàí çàãàñ ãàð÷ áàðóóí ìîðîí äýýð ìèíü íààäàæ
ÿâàõ . Ç¿¿í ñàìñààíààñ ìèíü áàãà àëòàí çàãàñ ãàð÷ ç¿¿í ìºðºí äýýð ìèíü
íààäàæ ÿâàõ. Òýð õî¸ðûã àëàâ÷ ÿàõ âý . Íýã ñàéí áºõéí ÷èíýý
òýìöýæ ¿õíý áèç áè” ãýâ. “Çà íàìàéã àëàâ÷ àõ ìèíü òàðíè÷ ëàì , ýõ
ìèíü ðàãøàñ , ãàãöõ¿¿ Ãàðñóí ìèíü áèé . Òýð ãóðâóóëûã ìèíü ÿàæ
àëíà. Ìèíèé áè? áîëæ îðîëäîõîä ( òýìöýõ) áèç, òýð ãóðâóóë ìèíü . õýðâýý
òýäíèéã ìèíü àëáàë ¿ðã¿é ¿õýõ ìèíü ýíý” ãýâ. Àðëàí ãóà : “¯íýí ñàéí ýð
ìèíü ! Îäîî ñýòãýë ìèíü õàíàâ. Ãýñýðèéí õóèëãàà èéì îëîíã¿é áèëýý .
×àìä ó÷èðñàí åðººë ìèíü áèç” ãýâ. “Õýý ! õýý! ¿íýí, ¿íýí” ãýæ ìàíã ñ
áàÿðëàæ õýâòýâ. Ìàíãàñ ¿¿ðèéí õÿðààíààð áîñîæ óðãàø ÿ¢úÿ ãýýä
õîéø ÿâàâ. Àðëàí ãóà Ãýñýðèéã áîñãîâ. Õî¸ð àëòàí áýëçýãý ºãºâ.
ìàíãàñûí àëèâàà ÿâäëûã áóëò òîîëæ õýëýâ. Ãýñýð “Çà îäîî ãàéã¿é”
ãýæ áèëãèéí õýýð ìîðèî (óðèàíû ñàíãààð) îãòîðãóéãààñ áóóëãàæ
àâàâ. Ãàðàõäàà íýã àëòàí áýëçãèéã õàìðûíõàà ¿ç¿¿ðò òàâèàä èðýõýä
õààëãà íýýæ ºãºâ. Ãóðþàí ºí㺠äàìæèæ òàâàí ºí㺠õóëñûã ò¿¿ëæ
î÷èâ. Íààäàõ äàëàéí çàõàä öàãààí áóõ, õàð áóõ õî¸ð ìºðãºëäºæ
áàéâ. Öàãààí áóõ ìýøäýæ õî¸ð õºëºº áîõèð÷ , í¿äýý óëààíààð
ýðã¿¿ëæ , öàãààí õººñ ãàðãàæ áàéâ. Õàð áóõ áàðóóíòàà í îíãîëçðîæ
áàéâ. Ãýñýð õàð áóõûã íóìàà òàòàæ õàðâàâ. Ç¿ðõíèé ýõèéã òàñ
õàðâààä , áèëãèéí ãóðâàí àëä õàð øîð ñýëìýýðýý òàñ öàâ÷èâ. Òàâàí
ºíãº
õóëñûã ò¿éìðýýä õîéøîî õàðàëã¿é
äóòààâ. Õààëãàíä õ¿ð÷
èðýõýä àëòàí áýëçãèéã ÷èã÷èé õóðóóíäàà ç¿¿æ ¿ç¿¿ëýâ. Õààëãà
íýýâ. Õîéø õàðòàë ãóðâàí ºí㺠äàëàé íü Ãýñýðèéã ã¿éöýæ èðýâ.
Ãóðâàí ºí㺠äàëàéãààñ Ãýñýð äóòààæ áèëãèéí õýýð ìîðèîðîî õààëãà
ðóó äàâõèâ. Äàëàé , õýýð ìîðèíû õîíäëîé äýýã¿¿ð ºðºâõèéæ àëäàâ.
Õààëãà õààãäàâ. Äàëàé îðîíäîî õàðèâ. Ãýñýð Àðëàí ãóàäàà õýëýâ:
“òýð ìóóã àëààä èðýâ áè” ãýâ. ¿äèéí öàãò õî¸óëàà ñàéõàí íàéðëàæ
ñóóâ. ¯äýø ìàíãàñ àéñóé çà ãýæ ãóóíäàà îðæ õýâòýâ. ¯äýø ìàíàñ
èðýâ. “¨î õàëõàé ! òîëãîé ìèíü ºâäºíº. ãýñýð èðýâ ¿¿? ” ãýâ. Àðëàí ãóà
ºã¿¿ëð¿¿í : “Ýý ñàéí ýð ìèíü ! Òîëãîé ÷èíü ÿàâ? Þì îëæ ýñ èäýâ¿¿ ÷è?
” ãýâ. “Áàãà öººõºí îëæ èäýâ. Òîëãîé ìèíü ãýíýò ä¿íãýíýæ ºâäºæ
ÿâíà” ìàíãàñ ºã뺺㿿ð áîñîí õîéø ÿâíà ãýýä óðàãø ÿâàâ. Ãýñýð ãàðàí
õîéø ÿâàâ. Èõ õîòîä í õ¿ðòýë ãóâàí îõè í ä¿¿ íü ?ñºí óëààí ìîäíû ¿çðð
äýýð ñóóæ áàéâ. Ãýñýð õóâèëæ ºí㺠ÿ·èìýãò ñàéõàí õ¿í áîëæ õîò
äîòîð íü õ¿ð÷ èðýâ. Åñºí óëàà ìîäíû ¸ðîîëä õ¿ðýí àëèâàà ç¿éëèéí
íààäìààð íààäàí äóóëàâ: “Ýíý óëààí ìîäíû äýðãýä ñóóã÷ ãóðâàí îõèä
õýíèéõ áîëîâ? Äýýð õóðìàñò òýíãýðèéí ãóðâàí ñàéõàí îõèí áèé ãýëýý .
Ãýñýð õààíû îëõèä áèé ãýëýý . Ìàíãàñûí ãóðâàí ñàéõàí îõèä áèé
ãýëýý . òýð äºðâ¿¿ëèéí íýãíèéõ íü îõèí áèç . Ýíý èéì ñàéõàí îõèä
ìèíèé äýðãýä áóóæ èðýýä ìàíàé íààäìûã ¿ç¿¿ñýé. Õýðýý áóþó ?
Øààçãàé áóþó Ýíý ìîäîíä þó ãýæ ñóóäàã áîëîâ ? ” ãýâ. “¯íýõýýð ýíý

õ¿íèé ¿ã çºâ. Áèä øóâóó áóþó ? Ýíý ìîäíû ¿ç¿¿ð äýýð äýìèé ñóóõ ìèíü
þó âý ? ” ãýýä áóóæ èðýâ. Íààäàõûã ¿çýæ
îõèä íààäàëöàí
ãàéõàëöàâ. “Àé! Õ¿í ÷è õýíèéõè áèëýý ? ” ãýâ. “Áè áàðóóíòàà ìºíõ
ãàçðààñ èðëýý áè. Õàð ìàëãàéò Ãàðìà- ûí ºãñºí çóóí íàéìàí õèâ ìÿíäàñ
çàíãèà íàä áèé . Ò¿¿íèéã ç¿¿õ¿¿ òà? ” ãýâ. “Ýâ¿¿! Èõ ëàìûí ºãñíèéã
þó ãýæ ¿ë çóóíà ” Àëü ºã! ãýâ. “Õ¿ç¿¿íäýý ç¿¿õ ¿¿ ? õºë人 ç¿¿õ ¿¿ ?
òà? ” ãýâ. “Þó ãýæ õºë人 ç¿¿õ âý áèä ? Õ¿ç¿¿íäýý ç¿¿å áèä? ” ãýâ.
“Íààø èð ! Áè ç¿¿æ ºãüå ” ãýýä ºâðººñºº ãóðâàí íóìûí õºâ÷ àâààä
ãóðâóóëûã áîîìèëæ àëàâ. Åñºí óëààí ìîäûã îãò¸îîä õîòûã íü
ò¿éìýðäýýä îðõèâ. Ìàíãàñ ¿äýø “Òîëãîé ìèíü ºâäºíº” ãýæ èðýâ. “Áàñ
áèåý ºâäºæ áàéõàä ãºðººëºõ õýðýã þó âý?×àìä èäïýõ þì äóòàâ óó?
íýã ºäºð ºíæèæ áèåý ñàéí áîëãîîñîé ÷è” ãýâ. “×è íàäàä þó õýëæ
áàéíà ? ªâäºâ÷ ãàéã¿é. ãºðººëíº” ãýýä óíòàâ.
*** *** ***
Ìàðãààø ç¿¿í òèéø ÿâúÿ ãýýä áàðóóí òèéø ÿâàâ. Ãýñýð ãàðàí ç¿¿í
òèéø ÿâàâ. Óä ìîäîíä ãýòýæ õ¿ðòýë íü ãóðâàí ìàðàë íààä äàëàéí
çàõàä î÷èæ õýâòýíý. Ãóðâóóëûã íýã ñóìààð õàðâààä äóíä ìàðëûí
ãýäñèéã õàãà òàòàâ. Òýð äîòðîîñ íü àëòàí õàéðöàã
óíàâ. Õàãà
äýâñýýä çýñ òýâíý àâ÷ õóãà òàòàæ îðõèîä èðýâ. Ìàíãàñ ¿äýø
“Òîëãîé ìèíü èõ ºâäºæ áàéíà” ãýæ èðýâ. “ìàðãààø ºíæèæ áèåý ñàéí
áîëãîîñîé ÷è” ãýâ. “×è ìèíü íàä þó õýëíý ? Ìàðãààø ÷àìàéã õºòëºæ
ÿâæ ¿ç¿¿ëüå áè” ãýâ.
Ìàðãààø ¿¿ðèéí õÿðààíààð ìàíãàñ áîñîâ. Òîëãîéãîî áîîæ “ßâ!” ãýæ
Àðëàí ãóàã õºòºëæ àâàà÷èâ. èõ àëòàí ãýðòýý îðóóëàâ. Ò¿¿íä (óíäóé
ñóíäóé) ¿õñýí õ¿íèéã õóðààæ îðõèæýý . Áàñ íýã àëèâàà ÷èìýãò îëîí
ñàéõàí ãýðòýý îðóóëàâ. Ò¿¿íä ìàëûí ìàõ , çàãàñíû ìàõ, ãºðººñíèé ìàõ
ýä á¿ãäèéã ä¿¿ðãýæ òàâüæýý . íýã õóâõàé ìîäîí ãýð áàéíà. Ò¿¿íäýý
àâàà÷èæ îðóóëàâ. Àëò ìºí㺠ýäèéí ñàí òýä á¿ãäýý õóðààæ òàâüæýý
. “Ýäíèéã èäüå ãýæ áîëáîë ãàíö ºäºð èäýæ îðõèíî. ͺºæ èäüå ãýíý
áèø ¿¿ áè” ãýâ.
“ªâäºâ÷ ãàéã¿é . ãºðººëºõººð ÿâúÿ áè”ãýæ ç¿¿í òèéø ÿâàâ. Ãýñýð
ãàðàí áàðóóí äàõü õîòûã íü òýìöýâ. Ãýñýðèéí àìíààñ íýã õºãøèí õóà
ìàðàë ä¿¿ëýí äàâõèíà äîâòëîí èðýâ. Ãýñýð íóìàà òàòàæ ìàãíàéí
öàãààíààð õàðâàñàíä ñóì íü ò¿¿íèé îõîð ñ¿¿ëíèé óãààð ãàðàâ. Òýð
ìàðàë ñóìûã öóõóéëãàí äóòààâ. Ãýñýð ãýðò ãü õººæ õ¿ðýë èõ
õîòîíäîî îðîîä Åñºí äàâõàð ÷óëóóí õààëãàà õààâ. Ãýñýð òýð õààëãûã
áîëä ñ¿õýýðýý öîî öîõèëîîä îðòîë öàë áóóðàë ýìãýí äîîä ñî¸îãîî
òýíãýðò òóëãàæ , äýýä ñî¸îãîî àëòàí äýëõèéä òóëãàæ õî¸ð õºõº
àëòàí äýëõèé äýýð óíæóóëæ îðîé ðóó íü õàðâàñàí ñóìûã îõîð ñ¿¿ëíèé
óãààð òºìðèéã íü ãÿëààëãàí íîõîé÷ëîí îöîîí ñóóíà. “¨î õàëõàé , ÿàëàà”
ãýæ ñóóíà. Ãýñýð ãóà ñàéõàí õ¿í áîëæ îðîîä : “Àé ýìãýí ! ßàñí áý
÷è? “ ãýâ. “Àëòàí äýëõèéä äóðààð ÿâæ àìüòíûã áàðüæ èääýã áèëý
áè . ºíºº íýã õ¿íèéã áàðüæ èäüå ãýæ î÷èæ áèëýý, áè Ãýíýò èíãýæ
õàðâóóëæ çîþëîíä îðæ õýâòýíý. ªäíººñ íü áàðüæ ñóãëàæ öºõºâ áè.
¯¿ñãýðýýñ íü áàðüæ ñóãàëæ öºõºâ áè. Õàð öóñûã áóëãèëòàë
õàðâàâ . õàéðò àìèéã ìèíüòàñàðòàë õàðâàâ. Àé ! Ñàéõàí ãóà õ¿í
õýíèéõ âý ÷è ? Ýíý ñóìûã ìèíü ñóãëàæ ºã ” ãýâ. “Ýâ¿¿ ! ýìãýí ìèíü
÷èíèé ñóìûí ñóãàëæ ¿ë ÷àäàõ áè. Äýýð õóðìàñò òýíãýðèéí ÷ ñóì
áèç . Äóíäàä Àñóð íàðûí ÷ ñóì áèç . Áè ñóãëàæ ÷àäàõã¿é ãýâ.

“Àâàé ! õî¸óëàà íºõºð áîëúÿ” “”Ýã÷ ìèíü ÷è ÿà÷èõàâ? Íàìàéã ä¿¿ãýý ¿ë
òàíèõ ÷èíü þó âý ? ãýâ. “Àâàé ÷è õýí ìèíü áèëýý ?” ãýâ. “Ä¿¿ ÷èíü
ìàíãàñ áèø¿¿ áè?” ãýâ. “Àâàé ìèíü! ÷èíèé ºí㺠õýçýý èéì
ñàéõàí
áîëîâ ? ” ãýâ. “ãýñýð õààíû õàòíûã àâñíààñ õîéø èéì ñàéõàí áîëîâ áè”
ãýâ. “Çà íàìàéã þó ãýæ õàðâàâ ÷è?” ãýâ. “Ýã÷ ÷è íàìàéã òºðñººð
ñ¿íñèé ìèíü íýã áóòàí õîðõîéã ¿ç¿¿ëýýã¿é ãýæ ÷èíãýæ óóðëàæ
õàðâàëàà áè” ãýâ. “Àâàé ÷èíèéõýý àìèéã õ¿íä ¿ç¿¿ëáýë ÷àìä ìóó
áîëíî ãýæ ÷èíãýæ ¿ë ºãäºã áèëýý . ¯¿íèé ó÷ðààñ ÷è íàìàéã àëàõ ãýâ
¿¿ ” ãýýä “Àâ” ãýæ ºíð¿¿ëæ îðõèâ . “Ýã÷ ìèíü ! Íààø èð , ñóìûã ÷èíü
ñóãàëúÿ” ãýâ. Ñóãàëàã÷ áîëîîä ñóìààð ñýíäëýí
àëàâ. Ñ?íñèéã íü
áèò¿¿ áàéøèíä îðóóëæ ò¿éìýðäýæ îðõèâ.
Ìàíãàñ ¿äýø èðýâ “¨î õàëõàé ! !òîëãîé ãýæ ºíõðº÷ õýâèñààð óíòàâ.
Áàðóóí ñàìñààíàà íü èõ àëòàí çàãàñ ãàð÷ áàðóóí ìºðºí äýýð íü
íààäàæ ÿâíà. Ç¿¿í ñàìñààíàñ íü áàãà àëòàí çàãñ ãàð÷ ç¿¿í ìºðºí äýýð
íü íààäàæ ÿâíà. Àðëàí ãóà , õî¸ð óóòàíä í¿¿ðñèéã îî áîëãîæ íóõààä
ñóóõ îðîíäîî õî¸óëûã òàâèâ.
Ãñýðèéã áîñãîâ. Ãýñýð áîñîîä èõ áîëä
ñ¿õýý áèë¿¿äýâ. “õàð õèéã÷ þó âý?” ãýýä ìàíãàñ ºìíºõ óóòòàé
í¿¿ðñèéã çàëãèæ îðõèâ. Àðëàí ãóà ºã¿¿ëäð¿¿í : Ç¿¿äëýæ áàéíà óó
÷è? Íàìàéã èäüå ãýæ áàéíà óó ? “õàð õèéã÷ þó âý?” ãýâ. Óòàñ
ýýð÷ ñóóòàë óòàñ ìèíü òàñàð÷ òîãîîíä îðæ õàð õéâ.“ ãýâ. “Çà áè
¿çüå” ãýâ. Íýã ýýðýýä õàðæèãíóóëàüâ. “Àäèë áàéíà” ãýýä õýâòýâ.
Ãýñýð õààí áîñîí ñóìàà ýð÷èéäýâ. Ìàíãàñ áîñîí õàðàéæ íºãº óóòòàé
í¿¿ðñèéã çàëãèæ îðõèâ. “Çóë ¿ã¿éä áàéæ çóëíû ãýðýëä áàéæ çàëãè
íàìàéã” ãýâ. “Áàð õèéã÷ þó âý ? ” ãýâ. “×àãòàãà òàòàõàä ìèíü ò¿ð
õèéâ.” Ãýâ. “Çà òàò òàò” ãýâ. Òàòàâ. “Àäèë ñîíñäîâ” ãýýä óíòàâ.
Ãýñýð õî¸ð áîëä ñ¿õýý áàðüæ è°ýâ. Àðëàí ãóà õî¸ð àòãà í¿¿ðñ
àòãóóëàâ. “íàìàéã öàâ÷èõठ÷è ýíý í¿¿ðèéã òýð øàðõàíä íü õèéæ
îðõè” ãýâ. Ãýñýð õî¸ð ìºðºí äýõ àëòàí çàãàñûã õî¸ð ìºðòýé íü òàñ
öàâ÷èâ. Öàâ÷ñàí õîéíîî Àðëàí ãóà ºíººõ í¿¿ðñýý øàðõàíä íü õèéæ
îðõèâ. Ìàíãàñ óíàæ áîñîîä(Ãýñýðèéã ìýäýýä “Õîðò Ãýñýðò õóðòñàí ìèíü
” ãýýä) Ãýñýðòýé àâàëàâ.
Ìàíãàñûã Ãýñýð óíàãààãààä àðâàí õî¸ð òîëãîéãèé íü îãòîëæ õýð÷èæ
áàéâ. Àðâàí íýãýí òîëãîéãèé íü îãòëîí äóöñàæ _ íýã òîëãîéãèé íü îãòëîõ
ãýòýë ìàíãàñ ¿ã õýëýâ: “Àðâàí õîðûí ¿íäñèéã òàñëàã÷ àéõ ìýò áîãä
àëàõûí àëàõûí ìóóãààð àëàâ ÷è íàìàéã . ×è áèä õî¸ðò èõ ºøºº ¿ã¿é
áèëýý . Ä¿¿ãýý ÷àìàéã ìóó ãýæ ýìèéã ÷èíü àâ÷ èðñýíã¿é áèëýý áè.
Õàòàí ÷èíü ººðºº èðñýí áèø ¿¿ . Õàòíààñàà àñóó . Õî¸óëàà õàíüëàÿ .
Õààíà ºøººò äàéñàí áèé áîëáîë ò¿¿íèéã õî¸óë àëúÿ . ªâºë ìèíèé
ãàçàðò äóëààí áèø ¿¿ , ýíä ñóóÿ . Çóí ÷èíèé ãàçàðò ñýð¿¿í áèø ¿¿.
Òýíä ñóóÿ ” ãýâ. Ãýñýð “Ǻ┠ãýæ õàðæ áàéâ. òýð ¿ãýíä íü Æàìöî
Äàðè Îääàì íýðò ýã÷ íü îãòîðãóéãààñ äóóäàâ: “Àé íóñãàé ìèíü ! ¿¿íèé
¿ãèéã þó ãýæ èòãýâ ÷è. Áèåèéã øèðýì áîëñíû õîéíî àëæ
÷àäàõã¿é . ¯òýð” ãýâ. Òîëãîéã îãòëî¸ ãýòýë õóòãà íü õàãà òàòàæ
îðõèâ. Øèðìèãé óðñãààä òîëãîéãèé íü îãòîëæ îðõèâ.
*** *** ***
Ò¿¿íèé õîéíî ìàíãàñûí óíàäàã õàð õàëçàí ìîðèéã óíàæ ìàíãñà áîëæ
õóâèëàí àð òàðèí÷ ëàìä õ¿ð÷ áóóâ. Áóóí õ¿ð÷ î÷îîä ìºðãºæ àâøèã
òàâèóëàã÷ áîëîîä ãýäñèé íü õàã òàòàæ îðõèâ. Ëàì “Îì” ãýõý
¬àðòààä “Ïàä” ãýâ. Õàð õàäçàí ìîðü ãàäíà óíàâ. Ëàìûí íóñûã ìîðèíä

öóòãàæ ºãººä ýäãýýâ. Õ¿¿ä íü Ãàðñóíä î÷èâ. Äîëîîí äàâõàð õîòûí
ãàäíààñ “Ãàðñóí ìèíü !” ãýæ äóóäàâ. “Þó ãýâ ? ãýæ ãàð÷ èðýâ.
“Àõàé ÷èíü òààëúÿ , ãàðàà ºã” ãýâ. Õîò íýâò ãàðàà íü áàðèàä :
“Àâàé ! Õààëãàà òàéë ! “ ãýâ. Õ àëàã òàéëàâ. Õ¿¿ãèéí ãàðûã
òààëàã÷ áîëîîä îãòîëæ îðõèâ. “Àõàé ! ÿàëàà!” ãýæ áàðõèð÷ õýâòýíý.
ÿéæ îðîí õ¿¿ã çàéäëàâ. “Ýâ¿¿ ÿàëàà! Àëàõûí ìóóãààð àëàâ ÷è .
Àõàéí ìèíü ºãñºí ò¿ìýí öàãààí àäóó áèé . òýð äîòîð äóí öàãààí ìîðü
áèé . Ò¿¿íèéã àâ. Íàìàéã òàâü!” ãýâ. “Çà ìýäëýý ” ãýâ. Ãýñýð . “Ò¿ìýí
õàð àäóó áèé . Òýð äîòîð áýõ ìýò õàð ìîðò áèé . Ò¿¿íèéã àâ , íàìàéã
òàâü ! Ò¿ìýí õºõ àäóó áèé . Òýð äîòîð õºõ îþó ýðäýíý ìýò ìîðü áèé .
Ò¿¿íèéã àâ , íàìàéã òàâü ! Ò¿ìýí óëààí àäóó áèé . òýð äîòîð ìèðæà
(ãàë ) ìýò óëààí ìîðü áèé . Ò¿¿íèéã àâ. Íàìàéã òàâü ! ßàëàà ÷è “ ãýâ.
Ýöãèíé ÷èíü òîëãîé . ìóó òýíýã õîðò ýòãýýä ÷è . ×àìàéã àëàâ÷ , ýñ
àëàâ÷ òýð àäóó õýíèéõ áîëîõ âý ? ãýâ. “Áè ÷àìàéã ýöãýý àë ãýëýý
. ×è íàìàéã ¿ðèéã àë ãýýñýé” ãýâ. “Îäîî ýíý ¿ã ÷èíü çºâ . Ýöýã ýõäýý
ÿàæ çîëãîäîã áèëýý ÷è? Ò¿¿íèéãýý õýëæ ºã!” ãýâ. Õ¿¿ãýýð öàìèéã
òîî÷èæ õýë¿¿ëýýä òîëãîéãèé íü îãòîëæ îðõèâ. Ìàíãàñûí ýõèéí ãýðò õ¿¿
íü áîëîí õ¿ðýâ. “Ãýñýð èðæ ãýíý . Ýæèé ! Çýñ òýâíý àëòàí òýâíèéã
çààæ ºã” ãýâ. Ýìãýí çààæ ºãºâ. Ýìãýí àäèñëúÿ ãýæ òºìºð õýäðýãýý
áàðüæ “Ã¿ð¿ ðàãøà , ÿðà Ðàãøà ” ãýæ óðãàø î÷èâ. •¿¿ àëòàí òýâíý ,
çýñ òýâíèéã àâàí äóòààâ. Ýìãýí ìýäýýä õººâ. Õ¿¿ àëò í òýâíà , çýñ
òýâíèéã õóãà òàòàæ îðõèâ. Ýìãýí ¿õýâ.
Àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé ìàíãàñûã àëàâ. Àëèâàà ¿ð ¿íäñèéã òàñàëñíû
õîéíî Àðëàí ãóà õàòàí çàðëèã áîëîâ: “Àðâàí õî¸ð òîëãîéò ìàíãàñûí
àëèâàà ¿ð ¿íäñèéã òàñëàâ. Îäîî õî¸óëàà àëòàí ñóâðàãàíû äýðãýä
àìèðëàí ñóóÿ” ãýæ Àðëàí ãóà Ãýñýðò àëòàí àÿãàíä áàã íýðò õàð ºíãºò
èäýýã õèéæ áàðòâ. Ãýñýð ò¿¿íèéã çîîãëîîä àëèâàà á¿ãäýý ìàðòàí
ñóóâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé ìàíãàñûã
àëèâàà òºðºëòýé íü òàñëàæ Àðëàí ãóà õàòíàà àâ÷ àëòàí ñóâðàãàíû
äýðãýä àìàðëèí ñóóñàí äºò㺺ð á¿ëýã ýíý áèëýý .

ØÀÐÀÉ ÃÎËÛÍ ÃÓÐÂÀÍ ÕÀÀÍÛ
ÒªÐÈÉà ÀÂÑÀÍ ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
1. Õîí õýðýý ýë÷èéí ìýäýý .
Øàðàéãîëûí óëñàä àõ ä¿¿ ãóðâàí èõ õààí áàéæýý . Öàãààí ãýðò õààí,
Øàð ãýðò õààí , Õàð ãýðò õààí õýìýýõ òèéì ãóðâàí õààí áàéæýý .
Òýð öàãò Øàðàé ãîëûí õààí ÷óóëãàí ÷óóëàâ. ×óóëãàíäàà Öàãààí
ãýðò õààíû Öàãààí ýðõ õàòíààñ òºðñºí Àëòàíãýðýëò òàéæèä èéì
ñàéõàí àâãàé õààíààñ àâ÷ ºãüå ãýæ ÷óóëãàí ÷óóëóóëàâ . “Ýíý
àõóéí õààäûí îõèäûã òîîëæ ¿çüå” ãýâ. “Õ¿í , ìîðü ÿâæ õ¿ðýõã¿é ”
ãýæ öàãààí õàðöãûã òóóëàéí ìàõààð áîðäîæ , “Äýýð òýíãýð íàðûí
îõèä ñàéõàí óó ? ¯Çý èð! ” ãýæ èëãýýâ. Óðàí äóóò òîòèéã õîðõîéãîîð
áîðäîæ “Õÿòàäûí õààíû îõèí ñàéõàí óó?” ¯çýæ èð ! ãýæ
èëãýýâ.
¯çýñãýëýíò òîãîñûã æèìñýýð áîðäîæ “Áàëáûí õààíû îõèí ñàéõàí óó ?
¯çýæ èð ! ” ãýæ èëãýýâ. ¯íýãèéã øèð øºðìºñººð áîðäîæ “Ýíýòõýãèéí
õààíû îõèí ñàéõàí óó ? ¯çýæ èð ! ãýæ èëãýýâ. Õîí õýðýýã ìóóñàéí
èäýýãýýð áîðäîæ “Òºâäèéí õààíû îõèí ¿íýí ñàéõàí óó ? ¯çýæ èð ! ” ãýæ
èëãýýâ. ×èíãýýä òýä á¿ãä ÿâàâ.

Öàãààí õàðöàãà òýíãýðò ãàðàä ýñ èðýâ. Óðàí äóóä òîòü õð÷ èðýýä
õýëýâ: “Õÿòàäûí õààíû îõèí ÿíý ãóà ãýæ áàéæýý . Ãýñýð , ýöãèéí
íü òºðèéã çàñààä ÿíý ãóàã àâ÷ ãóðâàí æèë ñóóãààä õàðüñàí
áàéíà. ÿíý ãóàãèéí ºí㺠÷èìýã íü õýâýýð ñàéõàí àæýý ” ãýâ. Òîãîñ
èðýýä õýëýâ : “Áàëáûí õààíû îõèíû ºí㺠÷èìýã íü õýâýð ñàéõàí àæýý .
Åðòºíöèéí õýë ¿ë ìýäýõ òóä ýíä ìàíä íàéðã¿é áîëîâ óó? ãýæ ñàíàíà
áè ” ãýþ. ¯íýã èðýýä õýëýâ: “Ýíýòõýãèéí õààíû îõèí ºí㺠÷èìýã íü åð
ñàéõàí àæýý. Ãàçàð ýëýãýæ õýâòýýä áóóðöãèéí õàð öàãààíûã
òîîëæ õýâòýíý . Ãýì íü òýð áàéíà” ãýâ.
Õîí õýðý ãóðâàí æèë áîëòîë ýñ èðýâ. Õîéä æèë íü èðýâ. Èðýõäýý
Õàð ãýðò õààíû ãàäàà äàéð÷ õàøãèðàâ. Øàð ãýðò õààíû äàéð÷
èñãýðýâ. Öàãààí ãýðò õààíû ãàäíà èðæ îãòîðãóéãààð öýðâýæ áàéæ
¿ãýý õýëýâ: “ Õîë ãàçàð î÷ñîí ýë÷ õýðýý áè èðýâ. Ìèíèé ¿ãèéã
àâàëòàé áèø ¿¿ ! “ ãýâ. Öàãààí ãýðò õààí : “¯íýí áèø ¿¿” ãýæ õî¸ð
ä¿¿äýý ýë÷ èëãýýí õàìàã öýðãýý õóðààæ èðýâ. “ Àé õººðõèé . Ýíý
õýðýý æèã¿¿ðèéíõýý ¿ç¿¿ðèéã õóãàëñàí áóëãàëñàí áàéíà” ãýæ íýã
õîíü àëæ ºãºâ. “àé õººðõèé õýðýý ! Ýíý äýýð ñóóæ ¿ãýý ñàéõàí õýë
” ãýâ. “¿ã¿é ¿ã¿é . Ýíý º÷¿¿õýí ìàõàí äýýð ÷èíü ¿ë áóóõ áè ” ãýâ.
“õººðõè é ýíý õýðýíèé ¿íýí çºâ” ãýæ íýã ã¿¿ àëæ “Ýíý äýýð áóó”
ãýâ. “Ýíý à÷¿¿õýí ìàõàíä ÷èíü áàõäàõ áèø áè. ¯ë (ñóóõã¿é) .Òàíû
òóñàä ÿâñààð õºõ îãòîðãóéä äóðààð íèñýã÷ õàéðàí æèã¿¿ðèéíõýý
¿ç¿¿ðèéã õóãàëàâ áè. Þì îëæ èäýõ õîøóóãàà áóëàãëàâ áè . Àëòàí
äýëõèé äýýð äóðóóðàà öºì÷èã÷ õºëèéíõºº õóìñûã áàðàâ áè” ãýâ.
“Ýíý õººðõèé , çîâëîíãîî ãàøóóäàí õýëýã÷ ¿íýí çºâ” ãýæ Øàìáà Ìýðóç
íàéìàí íàñòàé õ¿¿õäèéã àëæ “Ýíý äýýð áóóæ õýë ” ãýâ. Õýðýý
ýñáîëæ îãòîðãóéä öýðâýæ áàéæ õýëýâ. “Äýýð õóðìàñò òýíãýðò
õ¿ðýâ áè . Õóðìàñò òýíãýðèéí ãóðâàí ñàéõàí îõèí áàéíà. íýãèéã íü
ãóéâàë ºã÷ áîëîõ , íýãèéã íü áóëààâàë àâ÷ áîëîõ , íýãèé íü õóëãàé
õéâýë àâ÷ áîëîõ àæýý . õóðìàñò òýíãýð äîãøèí òóë õààí àâ÷ ¿ë ÷
àäìîé ÷è ! ” ¯¿íä áóóæ ¿ãýý õýë ” ãýæ àëòàí ëîã (øîí) òàâüæ ºãºâ.
Áàñ ¿ë áóóí áàéæ õýëýâ: “Äîîð ëóñûí õààäûí ãóðâàí ñàéõàí îõèí áàéíà
. Äóíä Àñóðûí ãóðâàí ãóâàí ñàéõàí îõèí áàéíà. Ëóñûí õààíä õ¿÷ èõòýé
,Àñóð íàð äîãøèí , èéìèéí òóëä òýð õààäûí îõèäûã õààí àâ÷ ¿ë
÷àäìîé. Àëèíûã ÷ áîëîâ îëæ àâáàë ìºí õóðìàñòûí îõèíòîé àäèë áîëíî.
Àëèíûã òîîëíîì áè ?” ãýâ. Òýãæ õýëñýíä ìºíãºí äîã , èºìºð äîã õî¸ðûã
òàâüæ ºãºâ. “Ýíý äýýð áóóæ ¿ãýý õýë” ãýâ. Ýñ áóóâ. Õýðýý áàñ
õýëýâ : “Çà òºâäèéí ãàçàðò àðâàí ç¿ãèéí ýçýí áîãä Ãýñýð ìýðãýí õààíä
õ¿ðýâ. Áè. Õàâíû ýöóýã íü Æàëî õààí ãýíý. Ãýñýð õààíû õàòàí Ðîãìà
ãóà ãýæ á àéíà. Ðîãìà ãóàãèéí áîñîî áè? íü óðãàìàë íàðñ ìîäûã
õàíõóé íýðò ìàãíàã òîðãîîð á¿ðñýí ìýò , Ñóóãàà áèå íü òàâàí çóóí õ¿í
ñóóõ îðä öàãààí ãýð ìýò. Áàðóóí ìºðºí äýýð íü àëòàí øóìóóë ýðãýæ
áàéíà. Ç¿¿í ìºðºí äýýð íü ìºíãºí øóìóóë ýðãýæ áàéíà . Áàðóóíòàà
íàðàíä ñóóâàë õàéëàõ ìýò. Ç¿¿íòýý ñàðíû ñ¿¿äýðò ñóóâàë öàðöàõ
ìýò . غíèéí ãýðýëä íü çóóí ìÿíãàí àãò ìàíàõ ìýò. Èéì öàãëàøã¿é
ñàéõàí áàéíà. Áàðüæ ñóóõ ãýð íü òàâàí çóóí õ¿í ñóóõ îðä öàãààí ãýð
áàéíà. Á¿ðýýñ íü õàíõóé íýðò ìàãíàã òîðãîîð õèéñýí áàéíà. Òóëñàí íü
àëòàí áàãàíà áàéíà. ãýðò íü öàãàí ñóâðàãà áèé . ×àíäìàíü ýðäýíý
áèé . Óíøèõ íîì íü àëòààð áè÷ñýí Ãàíæóð , Äàíæóð õî¸ð õºëãºí íîì áèé
Öàâã¿é í¿¿ðñ áèé . Ãýñýð õààí ýçã¿é . Àðâàí õî¸ð òîëãîéò ìàíãàñ

Àðëàí ãóà õàòíàà àâàõààð íýõýæ ÿâñààð èðýýã¿é ãýíý. Äýýð òýíãýð
íàð, äóíä Àñóð íàð , äîîð Ëóñûí õààí , ýä ãóðâóóëûí îõèä áàéõ áîëîâ÷
Ðîãìà ãóàòàé òýíöýõ íü ¿ã¿é áàéíà ” ãýâ. Õààí ýçýí ýõëýí õàìàã èõ
öýðýã áóëò áàÿðëàâ. “Àé ! Õýðýý Ýíý äýýð áóó! “ ãýæ ìîäîí äîã
òàâüæ ºãºâ. Ýñ áóóâ. Öàãààí ãýðò õààí óóðëàæ :“Çà ÷è ìóó
òýíãýðýñ çàÿàòàé øóâóó þó ? ×è ìóó ìàíàé òýæýýæ èëãýýñýí õýðýý
áèø ¿¿ ÷è ” ãýýä íóì ñóìàà àâààä äýëýâ. Õýðýý àéæ ¿íñýí äýýð óíàæ
áàðèãäàâ. “Çà ! Ðîãìà ãóà ãýæ þó õýëíý ÷è ! Ò¿¿íýý äàõèæ õýë ”
ãýâ. ̺í íýã òîîëæ õýëýâ. “Ýâ¿¿ ! Ýíý õýðýíèé ¿ã áîëáîë Ðîãìà ãóà
þóòàé ñàéõàí áèëýý ! õóäàë áîë þóòàé ñàéõàí óðàí ¿ãòýé õýðý
áèëýý ýíý ! ” ãýâ. “Àé , õýðýý ! î÷èæ ºå㺺 (öóâäàéãàà?) èä” ãýâ.

2. Øàðàé ãîëûí õààä Ãàíãà øóâóóã èëãýýâ.
Îäîî ¿¿íä õ¿í ìîðü èëãýýâ÷ óäààí ÿâàõ , õýçýý õ¿ð÷ èðíýì òýä ?
ãóðâàí õààíû ñàõèóñ òýíãýð Ãàíãà øóâóóíä õóâèëæ î÷èæ ¿çýõ áîëîâ.
Öàãààí ãýðò õààíû
ñàõèóñ ªðãºí öàãààí òýíãýð õóâèëæ òîëãîé
ºâ÷¿¿íèé öàãààí áîëîâ. Øàð ãýðò õààíû ñàõèóñ Øàð ºðãºí òýíãýð
áýëõ¿¿ñýíä õóâèëæ øàð áîëîâ. õàð ãýðò õààíû ñàõèóñ õàð ºðãºí
òýíãýð ñ¿¿ëýíä íü õóâèëæ õàð áîëîâ. Ãóðâàí õààíû ñààõèóñ
òýíãýðèéí Ãàíãà øóâóóíä õóâèëæ ÿâàâ. Ãýñýð õààíû òàâàí çóóí õ¿í
áàðüæ ñóóõ îðä öàãààí ãýðèéí òîîíîí äýýð íü ¿¿ðèéí õÿðààíààð èðæ
ñóóâ. (Ýëãýýð òîîíûã äàðàí, ºâ÷¿¿ãýýð óðä äýýâðèéã á¿òýýâ. Áàðóóí
ç¿¿í æèã¿¿ðýýð õî¸ð ýòãýýäèéí äýýâðèéã á¿òýýâ.) ¯ë õºäëºõ öàãààí
ãýð øèð õèéæ õºäëºâ. Òàñðàøã¿é õèâ îîñðû íü õî¸ð íü ¿ñðýâ. ¿ë
ãóëçàõ àë²àí áàãàíà íü ãóëçàéâ. Ðîãìà ãóà öî÷èí áîñîæ õàðàéâ.
Õóâöàñëààä ãýñýð õààíû ãó÷èí áààòðààñ õîîðîíäîî ÿíàãëàæ àâ÷èð÷
áóóëãàñàí Áàðñ áààòàðòàà õ¿ð÷ Óëàí äóóäàâ : “Ýâ¿¿ ! Áàðñ áààòàð
ìèíü ! (Ëàì õ¿í èõ óíòâàë àÿí àâààñàà õîöðîíî ãýëýý . Ýì õ¿í èõ óíòâàë
óéë íü õîöðîíî ãýëýý Ìîä èõ õýâòâýë øîðãîîëæ ¿¿ðëýíý ãýëýý Àðâàí
ç¿ãèéí ýçýí àâàé áîãäûã ìèíü àðâàí õî¸ð òîëãîéò ìàíãàñ àëàâ óó?
Ìàíãàñûí õóâèëãààí øóâóó íü Ðîãìà ãóàã õàòàí íàìàéã àâúÿ ãýæ
èðýâ ¿¿? Öàñ ×èõýð òýðã¿¿íòýé ãó÷èí áààòðûã àëúÿ ãýæ èðýâ ¿¿?
Øóâóó ¿óâóóíààñ ººð øóâóó èðæ ñóóâ . Áè àéâ ” Ýä á¿ãäýý òîîëæ
õýëýâ. “Àé , Áàðñ ìèíü äîãøèí õàð íóìàà õºâ÷èëæ , àëòàí öàãààí
ñóìàà îíèëæ ãàð÷ èð !” Áàðñ áààòàð äîãøèí õàð íóìàà õºâ÷èëæ
àëòàí öàãààí ñóìàà îíèëæ ãàð÷ èðýâ Øóâóóã ¿çýýä ç¿ðõ àëàæ
äîãøèí õàð íóìûíõàà áàðèóëûã àëäààä , öàãààí ñóìíûõàà îíèéã
ìóëòàëæ ãýëäýðõèéëæ õàðàí áàéâ. Ðîãìà ãóà óéëàí õýëýâ: “Ýâ¿¿ !
ýâ¿¿ ! ÷àìàéñ áàðñ áààòàð öðîë äóóäñàí õ¿íèé áèåèéã àëààä ,
òîëãîé äýýðýý îäîî óñ öóòãóóëààñàé . Ýð õ¿í áîëîä øóâóóíààñ ç¿ðõ
àëääàã óó? Ýõíýð ãýìýýæ õàðâàÿ áè. Íóì ñóìàà íàä ºã , áè õàðâàÿ
ãýâ. Áàðñ áààòàð : “Ýâ¿¿ ! Ýì õ¿íä íóì ñóìàà ºã÷ õàðâóóëàâ ãýâýë
àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ìèíâ þó ãýíý ? Àìðàã Öàñ ×èõýð àõ íü ,
ãó÷èí áààòàð ýä á¿ãä íàìàéã “ ýì Áàðñ áààòàð” ãýæ äóóäàæ õóóëü
áîëãîõ áàéíà. ”ãýæ õàð íóìûíõàà áàðèóëûã ÷àíä àòãàæ , ñóìàà îíèëæ
äýëæ áàéíà. Ðîãì ãóà : “ Àâàé ìèíü òîâ÷ëóóðûã àëäàæ íýã äàëíûõ íü
ºäèéã òàñ õàðâàâ. Øóâóó áîñîí Ðîãìà ãóðâàí ¿å õàðàí ýðãýâ. Ðîãìà
ãóà ÷ áîëîâ äýýø ãóðþàí ¿å õàðàâ. Øóâóó ÿâàâ. Áàðñ áààòðûí

õàðâàñàí ºäèéã Áàðñ áààòàð , Ðîãìà ãóà õî¸ð öóãëóóëæ àâàâ. ªä íü
ãó÷èí èëæèãíèé à÷àà áîëîâ. Ãàíãà øóâóó ãàçàðòàà õ¿ðýâ. Öàãààí
ãýðò õààíä õýëýâ : “Áàðìà (õººðõèé ) õýðýýíèé õýëñýí íü áóëò ¿íýí
áàéíà. Àëèíûã òîî÷èõ âý ? Ãýñýðèéí ãó÷èí áààòàð , Öàñ ×èõýð àõ íü
ãýã÷ áàéíà . Ãýñýð èðýýã¿é ãü ¿íýí áàéíà ” ãýâ.
Öàãààí ãýðò õààí õî¸ð ä¿¿äýý ýî÷ èëãýýâ. ¿¿íä : “Àðâàí ãóðâàí
íàñòàé õ¿¿õäýýñ äýýø ëàì áàíäè ÷ áîëîâ á¿¿ ñóóëãàÿ . õýí õ¿í
ñóóâàë àëàõ ÿëòàé ” ãýæ èõ çàð òàâèâ. Äóíä ä¿¿ íü Øàð ãýðò õààí
èðýâ : “àé àõ ìèíü ! Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí òºðºõ人 õ¿íèé
àðüñààð õó÷èæ òºðºâ ãýëýý. Àðâàí ç¿ãò õóâèëäàã ãýëýý . Ãó÷èí
áààòàð íü áîëîâ÷ õýö¿¿ äîãøèí äàéñàí ãýëýý . Ò¿¿íä ìîðäîõûã áàéëòàé
” ãýâ. “×è ìóó í¿äýý òýñðýâ ãýæ ñóó Í¿ãýëò ºâ÷èíä äàéðàãäàâ ãýæ
õýâò Èõ öýðãèéã ÷èíü áè àâàà÷èíà. ” ãýæ õàðààæ èëãýýâ. Îòãîí
ä¿¿ Øàìáà Ìýðóç èðýâ : “àé õàéðò õààí àõ ìèíü ! Ãýñýð äýýð
Õóðìàñò òýíãýðèéí õºâã¿¿í áèø¿¿ . Òýíãýðèéí àéìàãò ÿâàõäàà
äéèëñýí àìüòàí íü îëîí Äîîð äýëõèéä èðýâ÷ ÿëãààã¿é . Àëèâàà àìüòíû
ñ¿ðèéã àòãàí òºðñºí áàéíà. Àìðàã Öàñ ×èõýð àõ íü , ãó÷èí áààòàð
íü öºì õóâèëãààíä áàéíà. Àâ í ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààíû ºâºð äýõ ýì
Ðîãìà ãóàã àâ÷ ÷àäàõ áîëòóãàé , ãó÷èí áààòðûí íýãíèéã íü ÷ýìèéã
àâ÷ ÷àäàõ óó áèä? ” ãýâ. “Ýíý îëîí öýðãýý ÿâóóëæ ýíý õàâèéí õààäûí
îõèäûã òîîëæ ¿ç¿¿ëüå” ãýâ. “Íýã ÷ ñàéõàí îõèí ¿ã¿é ãýæ ¿¿?” ãýâ.
“õýðâýý ¿ã¿é áîëáîë ñàéä , òøìýä, òàâíàíãóóäûí îõèäûã ñîíãî¸ áèä. Íýã
ñàéõàí îõèí áàéâàë àâ÷ Ðîãìà ãóàãèéí çàñëààð çàñààä íýðèéã íü
ðîãìà ãóà ãýæ ºàãüå . ò¯¿íèéã õýí Ðîãìà ãóà áèø ãýõ âý ! ” ãýâ. Àõ íü
õàðàâ : “×èõýý ä¿ëèéðýâ ãýæ ñóó ! ÷èâýëü ºâ÷èíä äàéðàãäàâ ãýæ
õýâò ! ãýâ. Ýíý ìýò îëîí ç¿éëýýð õàðààâ. “Íàìàéã àéæ áàéíà ãýæ
ñàíàæ áàéíà” ãýýä õàðèâ.
Ìàðãààø íü Öàãààí ãýðò õààí
öýðãýý õóðààæ
ìîðüî¸ ãýæ áàéíà.
Øàìáà Ìýðóç àëòàí õóíäàãàíä õîðç õèéæ èðæ áàðèâ : “Àíõàí ýíý
öýðãèéí äîòîð àéìòãàé íü áè áèø ø¿¿ . Áààòàð íü õàðèí áè áàéíà ” ãýâ.
“Õààí òýíãýðèéí õàéðò õààäûí õºâã¿¿í ãýæ òóñãààð æàðãàíà áèëýý
áèë. Õàð áèåý ìóóãààð õàäðàã÷ Ãýñýð õààíä ºãüå ãýæ îäîõ áîëîä
áàéíà áèä. Ýðõò òýíãýðèéí ýðäýìò ýçäèéí ¿ð ãýæ ñóóäàã áèëý áèä.
Ýíý áèåýð ìóóãààð ýíý Çàìáóòèâèéí ýçýí Ãýñýð õààíä ýíäüå ãýæ îäîõ
áîëîä áàéíà áèä . ßâàâ÷ ÿüúÿ . Ýíý õ¿¿õýä , ëàì íàð , áàíäè íàð , ºâãºä
, õÿòàäàà , àâàà÷úÿ ãýäýã ÷èíü þó âý (äýìèé ) ãýñýð õààíû Öàñ
×èõýð ãó÷èí áààòàð íü ”Øàðàéãîë ëàì íàð áàíäè íàðàà , ºâãºä õ¿¿õýä
, ýì õÿèàäàà àâ÷ èðæ” ãýæ äàéð÷ îðîîä ìàíûã Íà©ðàíçàíà ìºðíèé
ýõýíä ñóóñàí àëàã íóãàñàíä íà÷èí øóâóó îðñîí ìýò óíàãàൠáîëíî ø¿¿.
Îëîí ¿õýâ ãýõ íýðýýñ öººõºí ¿õýâ ãýõ íýð äýýð áèç ãýâ. “Óðüä ¿ã
÷èíü áóðóó áèëýý . õîéä ¿ã ÷èíü çºâ áàéíà” ãýæ õààí àéëäààä îëíûã
àâàà÷èõàà áàéãààä çºâõºí öýðãýý øèãøèí òîî÷èâ. Òîî÷ñîí öýðýã íü
ãó÷èí ãóðâàí áóìàí öýðýã áîëîâ. Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààí öýðãýý à¢àí
ÿâàâ.

3. Öàñ ×èõýð áàéëäàõààð øèéäâýðëýâ.
Ýðäýíýò Öàñ ×èõýð íóòàã íü õîë áàéâ. ×àöàðàãíû ãîë ººä Ãóðâàí
Òóëãàòàä áàéñàí àæýý. Áàðñ áààòðûí õàðâàñàí ºäèéã Ðîãìà ãóà
òýð øºíº ä¿ëýýä ( ÿâààä) ¿¿ðèéí õÿðààíààð õ¿ðýâ. Öàñ ×èõýð ýðò

áîñîæ ×àöàðãàíû ãîëä àäóóãàà óñàëæ áàéâ. “Ýâ¿¿ ýâ¿¿! ¯äèéí öàãò
çàëàð÷ èðäýãã¿é Ðîãìà ãóà ìèíü ¿¿ðèéí õÿðààíààð þóíä èðýâ ? Ðîíñà
æèã¿¿ðò áîð ìîðèéã ìèíü áàðü ” ãýâ. Æèã¿¿ðò áîð ìîðèéã íü áàðèàä
õàçàðëàæ ýìýýëèéã òîõîæ ºãºâ. Õ¿ðìý íýðò öóë áîä èëäýý ç¿¿æ
óãòàí õàòèð÷ î÷îîä “Ýâ¿¿ , Ðîãìà ãóà ìèíü ” ãýæ õîë ãàçðààñ äóóäàæ
àñóóâ. “Ãàðò áàðòñàí ÷èíü ìîä óó , ºä ¿¿?” ãýâ. “Àâàé ìèíü þóíû ìîä
áàéõàâ ! ªä áàéíà” ãýâ. “Áè ìýäýâ” ãýâ. “Èðýýã¿é ãóðâàí ¿éëèéã
óãòàæ ìýääýã áè . ªíãºðñºí ãóðþàí õààí, àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Àâàé
Áîãäáí ìèíü ¿ã¿éã ìýäýæ Ðîãìà ãóà ÷àìàéã ìèíü àâ÷ Öàãààí ãýðò
õààíû Öàãààí ýðõò õàòíààñ òºðñºí Àëòàíãýðýëò òàéæèä àâ÷ ºãüå
ãýæ öýðýã àéñóé áàéíà. Ãóðâàí õààíû ñàõèóñ òýíãýð Ãàíãà øóâóóíä
õóâèëæ èðýýä ¿çýæ ÿâñàí áàéíà ÷àìàéã ìèíü ” ãýýä øóâóóíû òîëãîé
íü öàãààí , áýëõ¿¿ñ ýü øàð , ñ¿¿ëèéí õàð ý¤ á¿ãäèéã ó÷ðûã áóëò
òîîëæ µýëýâ. Öàñ ×èõýð : “Òýð ãóðâàí õààíû ñàõèóñ òýíãýð, ãàíãà
øóâóóíä õóâèëæ èðñýí íü ýíý. Òýð ºäºð ìóó õýðýý ÿâíà ¡èëýý . ªºð
þìàíä ñààòàæ ò¿¿íèéã àëñàíã¿é áè. Ýíý ÿâäàë òýð ìóó õýðýýíèéõ
áàéæ áîëíî” ãýâ. “Çà , àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ìèí¼ ýçã¿é
áîëîâ÷ àìðàã Öàñ íü , ãó÷èí áààòàð , ãóðâàí îòîã óëñ íü áèä ¿ã¿é þó
? Èðýâ÷ ÿàâ÷, ãàéã¿é èðò¿ãýé! Ðîãìà ìèíü á¿¿ àé ! ìèíèé ¿ã íèéëäíý
áîëîâ óó ? ¯ã¿é áîëâ óó? Öîòîíä àâàà÷èæ ¿ç¿¿ë , ýíý ºäèéã ! ãýâ.
Áàðñ áààòàð, ðîãìà ãóà õî¸óë ºäèéã Öîòîíä àâàà÷èæ ¿ç¿¿ëýâ. Öîòîí
íî¸í ¿çýýä “Ýâ¿¿ , ýâ¿¿! Öàñûí ìèíü ¿ã ¿íýí áàéíà . øàðàéãîëûí ãóðâàí
õààí áèäýíä ºøººã¿é áèëýý . Ðîãìà ãóàã áóëààæ àâúÿ ãýæ èðæ
áàéíà. Ðîãìà ãóà Õàòíû íîëûí Àãóó
àðàëä î÷èæ íóóãä . Óëààí
ç¿ëãýíä íóóãä. Óðõòàéí øàð òàëä íóóãä . Óíãèéí õàð õàâöãàéä íóóãä.
Àäóó áàéëãàõ ãàçàð òýìý áàéëãà. Òàìàà áàéëãàõ ãàçàðò àäóó
áàéëãà . Õîíü áàéëãàõ ãàçàðò ¿õýð áàéëãà . ¿õýð áàéëãàõ ãàçàðò
õîíü áàéëãà . Ðîãìà ÷èíèé óíüàõ ãàçàð õÿòàä ýìèéã ÷èíèé çàñëààð
çàñàæ óíòóóë . ×àìàéã ýñ îëáîë áèäíýýñ þó àâíà ? ” ãýâ. Ðîãìà ãóà,
Áàðñ áààòàð õî¸óë Öîòîíãèéí ¿ãèéã Öàñàä î÷èæ àéëòãàâ.
Öàñ “Ýâ¿¿ , ýâ¿¿ ! Òýð ìóóãèéûí ¿ãèéã ñîíñ òà . Øàðàéãîëûí ãóðâàí
õààíààñ àéæ Öàñ ×èõýð àõ, ãó÷è áààòàð á¿ãäýýð ãýðòýý ñóæ,
ðîãìà õàòíûã òýýðìèéí ÷óëóóíû äîð áóëàâ ãýâýë ýíý ìóó íýðèéã õààíà
áàãòààõ âý ? Àìâä ÿâñíààñ ¿õñýí ìààíü äýýð. Çóóí àíñëàõ áèåý
õàéðëàõ ìÿíãàí ãàëàâò ¿ëäýõ íýðýý ãóòààõ áîëáîë ìàë àæýý .
Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààí áèäýíä ºøã¿é ãýæ áàéíà. Îäîî þóíä èðýâ ?
ãýæ ýñ õýëýâ ¿¿ òà? ” ãýâ. Áàðñ áààòàð : “Åð ñàíààíä ýñ ðîîâ.
Øóâóóíààñ ç¿ðõ àëäñàíààð ñàíàà ýñ îëæ áàéíà áè” ãýâ. Öàñ õýëýâ:
“Äàéñàí ¿ã¿é öàõãò Áàðñ áààòàð áè ãýæ áèåý ñàéðõàõ. Äàéñàí
õ¿ð÷ èðýõýä õýò äàìèé äîíãîñîõ ÷èíâ þó âý . Öýöýí ¿ãé¿ öàãò
öýöóýí áè ãýõ Öýöýí õ¿ð÷ èðýõýä íóóæ
ñóóäàã óó ÷è ? Áàðñ
èðâýë áàðèëäúÿ . ºòºã (áààâãàé) èðâýë ºðëºëöºå . Çààí èðâýë
çààäàëöúÿ . Àðñëàí èðâýë àëàëöúÿ . Õ¿í èðâýë õ¿÷äýëöúå .
Õàòãàã÷ õàð ìîãîé áîëîí èðâýë õàíèãàðäè áîëîí äýã¿¿ð íü äîâëî¸ .
Õ¿ðõðýõ áàðñ áîëîí èðâýë õºõ çýñ çîâãîðò àðñëàí áîëú¸ . Çà Çà þó
áèëýý ? ßâ . Ãó÷èí áààòàð, ãóðâàí îòòîã óëñ , òºâä Òàíãàäûí
öýðãèéã èð ãý. Ìîðüòîé ìîðüã¿é äýä äýäýýð èð ãý. Èõ áîëçîî
×àöàðãàíû ãîë ðóó Ãýñýð õààíû ìèíü ãýð äýýð Óëààí ç¿ëãýíèé òýíä èð
! ” ãæý ýë÷ èëãýýâ.

Öàñ×èõýð çýð çýâýý àâààä ººðèéí áèåèéí öýðãýý àâàí Ðîãìà ãóà
Áàðñ áààòàðòàé õàìò ÿâàâ. Ãýñýðèéí ãýðò õ¿ðýýä íàí÷¿ã àâ÷ èðýâ .
Ãó÷èí áààòàð òýðã¿¿ëýí Òºâä Òàíãàäèéí öýðãèéã ìîðüòîé , ìîðüã¿é
äýä äýäýýð àâ÷ èðýâ . Èõ öýðýã öóãëàâ.

4. Öàñ ×èõýð , Øóóìàð , Íàí÷¿í íàð õàéãóóëä
ÿâàâ.
Öàñ ÷èõýð àñóóðóóí : “Öýðýã öóãëàâ óóå” ãýæ äóóäàæ àñóóâ.
“Öóãëàñàí” ãýæ Øóóìàð õýëýâ. Ðîãìà ãóà çàðëèã áîëîâ: “Õýí ò¿ð¿¿ëýí
áàéëäàõ òóõàé øàâãà îðõè¸ ” íýâ. Öàñ ÷èõýð õýëýâ: “Øàâãàà áàéçíà
Ðîãìà ìèíü . Øàðàéãîëûí
ãóðâàí õààíû öýðãèéí îëîí öººíèéã òýíñýæ
èðüå áè. Íàäòàé õ¿íèé á¿ðãýä áîëñîí Øóóìàð ìèíü ÿâ. Àðâàí òàâàí
íàñòàé ýðäýíýò Íàí÷óí ìèíü ÿâ”ãýýä Öàñ æèã¿¿ðò áîð ìîðèî óíàâ.
Öàâäàò õóÿãàà ºìñºâ. Ãó÷èí öàãààí ñóì , äîãøèí õàð íóìàà ä¿ðýâ.
Õàðèë ¿ã¿é èðò õàòàí èëäýý ç¿¿â:
Öàñ×èõýð “ßâúÿ” ãýæ ãóðâóóëàà ÿâàâ. Ýëñò óóëûí îðãèë äýýð
ãàðààä õàðóóë õàðæ ñóóíà. úðººñ ýíã¿é îëîí ã¿éëäýæ èðýâ. Àëòàí
äýëõèé äýýð ÿâàã÷ ãºðººñ øàðõòàé ã¿éæ ÿâíà. Ò¿¿íèéã ¿çýæ Öàñ
×èõýð çàðëèã áîëîâæ: “Èõ òîîñ õºäëºâ . Ýíã¿é ãºðººñ àéñóé . Øàðàé
ãîëûí ãóðâàí õààíû öýðýã õ¿ð÷ àéñóé þó ? ãýæ õàðàâ. Õîíîãèéí
ãàçðààñ õàðæ ¿çýâ. ¯çýýä: “Ãóðâàí õààíû öýðýã Õàòíû ãîëûã ººäºëæ
àéñóé . ªìíºõ ãóðâàí çóóí õàéãóóë÷èí ¿äèéí ãàçð ÿâà” ãýâ. Øóóìàð ,
Íàí÷¿í õî¸óë óãòàæ î÷îîä õàðæ ¿çýâ. Øóóìàð õýëýâ: “Ýâ¿¿, ýâ¿¿!
Öàñûí ìèíü õýëýã÷ ¿íýí áûàéíà. Þóòàé îëîí áèëýý . Àëèíû íü àëæ áàðúÿ .
Öàñ ìèíü! Þóòàé ºíãºòýé öýðýã áèëýý ? Îãòîðãóéí îëîí îäîä á¿ãä àëàí
äýëõèé äýýð áóóñàí ìýò. Àëòàí äýëõèéí íàâ÷ öýöýã îãòîðãóéä
óðãàñàí ìýò” ãýâ. Ýðäýíýò Íàí÷¿í ø¿¿ìæëýí õýëýâ. “àé , Øóóìàð! Ýíý ¿ã
÷èíü þó âý ? Øàðàéãîëûí öýðãèéí îëíûã ÿàãààä ìýäýâ ÷è? Àëòàí
äýëõèéí íàâ÷ öýöýã îãòîðãóéä ãàð÷ óðãàñàíûã õýçýý ¿çëý ÷è ? Èéì
îðã¿é õóäàë õýëäýã ¿¿¿, Øóóìàð ÷è, Ýð õ¿íä ÿàí àâ ÿâàõäà çýð
çýâñãýý çàñâàë ìóó áîëäîã óó? Ýõíýð õ¿í õóðèìàíä î÷èõäîî çàñâàë íü
ìóó áîëäîã óó? ” ãýâ. Øóóìàð õýëýâ: “ Íàí÷¿ãèéí ¿ã çºâ . Àðõàéí äýìèé
¿ã õýëýâ áè. Öàãààí ãýðò õààíû öýðýã ñ¿¿ áóöëàõ ìýò àéñóé . Öàñ
ìèíü øàíàãààð ñàìàð÷ äóíä îðóóëàã÷ áîë. Øàð ãýðò õààíû öýðýã
ò¿éìýð øàòñàí ìýò àéñóé . Óíòðààã÷ Øóóìàð áè áîëñóó . Õàð ãýðò
õààíû öýðýã íü ¿åðèéí óñ óðññàí ìýò àéñóé . Íàí÷¿í ìèíü ñóâàã òàòàæ
¿ã¿é áîëãîã÷ áîë. Áÿð þó áèëýý ? Ãóðâóóë ãóðâàí õààíûã äîâòîëú¸”
ãýâ.
Øóóìàðûí ¿ãýíä Öàñ çàðëèã áîëîâ : “Òà õî¸óëûí ìèíü ¿ã çºâ. Ãóðâàí
çææí õàéãóóë÷äûí óðüäààð àëúÿ . Ò¿¿íèé öààíà íýã õààíû àãòûã
áóëààæ àâúÿ . Õàí îëçîëæ ¿ã àâñàí õîéíî , õàðèõ õî¸ðûã
øèéäâýðëýå áèä. Øóóìàð íàí÷¿í õî¸óë ýíòýýã¿¿ð î÷îîä òýðòýýõ
ñ¿âýýã àâààä áàé . Áè õîéíîîñ íü õàøãèðàí îðîîä òàíûã äàéðóóëúÿ .
Ýíäýýñ äóòààñíûã
òà àë. Òàíààñ äóòààñíûã
ûáè àëúÿ” ãýâ.
Ãóðâóóë ìýí òýð ¿ãýýðýý áîëáîëöîâ. Íýã ÷ õ¿íèéã àìüä ýñ ãàðàâ.
Ãóðâàí çóóí àãòû íü õîíõîðò óÿâ. Äýðãýäýõ îâîîí äýýð íü ÷óëóóãààð
ìîðüòîé õ¿ì¿¿ñèéã áîñãîæ õóÿã äóóëãûã ºìñ㺺æó àìüä õ¿í ìýò

áîñãîæ îðõèâ. Øàðàéãîëûí öýðã¿¿ä íü ãóðàí çóóí õàéãóóë÷èí òýð
óóëûí îðãèë äýýð õàðæ ñóíà õýìýýí õýëýëöýí ñóóâ.
Öàñ , Øóóìàð , Íàí÷¿í ãóðâóóë áàñ äîâòëîîä Öàãààí ãýðò õààíû ò¿ìýýä
ìÿíãààä àãòûã áóëààæ àâàí ãàð÷ èðýâ. Ãóðâàí õààíû îòãîí ä¿¿ íü
Øàìáà Ìýðóç , Öàãààí ãýðò õààíû áèëãèéí öàãààí ìîðèéã óíàæ äºðâºí
õºëä íü äºðâºí òºìºð äºø óÿæ , äýýðýýñ íü íýã òýìýð äºøººæ öîõèëæ
ã¿éöýæ èðýâ. Òèéì õ¿íäèéã ýñ óÿâàë óóðàà äàðàí ÿäàæ ýçýí
îãòîðãóéä àâ÷ ãàðàõ ìîðü áàéñàí àæýý. Öàñ×èõýð íºãºº õî¸ðòîî íýãýí
¿ãèéã õýëýâ: “Ìàíàé õîéíîîñ ýíý íýã õ¿í ã¿éöýæ àéñóé
áàéíà.
Õýëýëöýõ áîëáîë õýëýëöýå áè. õýðýëäýõ áîëáîë õýðýëäýå áè. Òà
õî¸ð ìèíü àäóóãàà òóóæ ÿâ” ãýýä íºãºº õ¿íèéûã óãòàâ. Øàìáà Ìýðóç
ã¿éöýæ èðýýä ºã¿¿ëð¿¿í : “Ýâ¿¿! ßàñàí îëîí àãò õººâ òà? Àëü àõ ä¿¿
áèëýý ? Õýíèéõ áèëýý? Íýðýý õýë” ãýâ. “Áèä Òºâäèéí Ãýñýð õààíû
¿õýð õîíü õàðèóëàã÷ áèëýý . Ìàíàé ìÿíãà òàâàí çóóí ¿õýð àëäàãäàæ
áèëýý . Òýð ¿õðèéí ìºðèéûã ìºøãºæ ÿâñààð ãóðâàí çóóí õàéãóóë÷èíä
õ¿ð÷ î÷èâ. Õàéãóóë÷èí òàíü ìºðèéã ãàðãàæ ºãºâ. Òýð ìºðººð
ìºøãºæ ÿâòàë õî¸ð õààíûä ÷èíü õ¿ð÷ î÷èâ. “¯õýð ãàðãàæ ºã6 ãýòýë
“Ãóéëàí÷ òºâä! ßàñàí ¿õýð âý ? ” ãýæ õàðèí áèëäíèé ìîðèíû òîëãîéã
öîõèâ. Õýí ýð òºðæ áèëýý ? Õýí ýì òºðæ áèëýý ? ãýìýýæ íü àãòûã
÷èíü àâñàí ýíý áèëýý” ãýâ. Øàìáà Ìýðóç ºã¿¿ëð¿¿í: “Òà þóíä î÷îîä
¿õðýý àëäñàí áèëýý?” ãýâ. Öàñ÷èõýð ºãççëð¿¿í : “Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
ãýñýð õàà ìèíü àðâàí õî¸ð òîëãîéò ìàíãàñûã àëæ õàòíàà àâ÷ èðýâ.
Èðýýä íóóð äëàé ìýò èõ õóðèì õèéæ ¿õýð÷èí õîíü÷èíã¿é , àðãàë÷èí
ò¿ëýý÷èíã¿é áóëòàä õèøãýý ºãñºí ó÷èð áèä ñîãòîæ óíòààä ¿õðýý
àëäñàí áèëýý”.
Øàìáà Ìýðóç õàðüæ Öàãààí ãýðò õààíä Öàñûí òýð ¿ãèéã áóëò òîîëæ
õýëýâ. Öàãààí ãýðò õààí: “Ýâ¿¿, ýâ¿¿ ! Àãòûã ìèíü
àâàà÷âàë
àâàà÷òóãàé . Í¿ãýëò Ãýñýð èðñýí áîëáîë õàðúÿ áè” ãý¦ óéëàâ. Øàìáà
Ìýðóç õýëíý: “Í¿ä ÷èíü òýñðýâ ãýæ , í¿ãýëò ºâ÷èíä äàéðàãäàâ ãýæ
õàðü. Èõ öýðãèéã ÷èíü ýðã¿¿ëæ àâ÷ èðýâ ¿¿ áè? Àé òàòàé! Ìóó
àìüòàí äóó ¿ã¿é ñóóçíà. Óíàõ íàéìàí øàðãà àãòûã äóóäàí óðüæ
ìýäüå áè” ãýýä ÿâàâ. Øàìáà Ìýðóç íóìíû õà÷èðò ìàëãàéãàà ºëãºæ
Ãóà äîâíû äýýðýýñ íóìààð õóðóéëæ õîë ãàçðààñ äóóëàí óðèâ:
“Õààí ìºíõ òýíãýðýýñ çàÿàãààð òºðñºí
Õàçààðëàí óíàñàí
Õàð ãýðò õààí ÷èíü
Õàéðò Øàìáà Ìýðóç ÷èíü ýíý áèø¿¿!
Õàð óóëûã õºò뺺ð äàâàõàä
Õàíäãàé áóãà áîëîí øóðãàõ ÷èíü àëü?
Íàéìàí øàðãà ìîðü ìèíü
Ýðõýò òýíãýðýýñ çàÿÿàòàé òºðñºí
Ýìýýëëýí óíàñàí ýðäýíýò Øàìáà ìýðóç ÷èíü áè ýíý áèø¿¿ !
ªíäºð óóëûí ºëººð äàâàõàä
ªë áóãà áîëîí äóòààõ ÷èíü àëü”
ãýæ äóóäàõàä íàéìàí øàðãà àãò Øàìáà Ìýðóçûí äóóã ñîíñîîä ÿíöãààâ.
Îëîí àãò ¿¿ðñýâ. Öàñ ×èõýð çðëèã áîëîâ : “Øóóìàð, Íàí÷¿í õî¸ð ìèíü
ìýäýâ ¿¿ òà ? Ýíý íàéìàí øàðãà àãò õ¿íèé õýë ìýäýõ áàéíà. Òýð õ¿íèé
äóó ãàðàõàä ýä òýðýã¿¿ëýí îëîí àãò á¿ãä ¿¿ðñýâ. ¯¿ãèéã ÷èíü ÿìàð
ç¿éëýýð õóâèëáàë òýð ç¿éëýýð õóâèëàÿ . Õè÷ýýæ ÿâ” ãýýä îëîí

àãòûã öóãëóóëàí ãèëýâ. Õóà óóëûí õºò뺺ð ÿâòàë ÿâòàë íàéìàí
øàðãà ìîðü íàéìàí õóà çýýð áîëîí øóðãàâ. Öàñ ×èõýð : “Çà , ÿâ ÿâ ”
ãýýä õàðâàëàâ. Ãóðâóóë õîîðîíäîî øóðãóóëæ ÿâæ ãóðâàí ñóìààð
íàéìóóëûã õàðâàæ îðõèâ. Îëîí àãò á¿ãä õººð÷ äóòààâ. Õàðèóëàí
ÿäàæ õàøãèðàí Õàòíû ãîëûí ãàíãà ýðýã ðóó óíàãààæ àëàâ. Õàðèóëàí
ãîìäîñîí ÷îíî ìýò ºíºäð äýýðýýñ ãàð÷ èðæ áàéâ.
Øàìáà ìýðóç õàðüæ Öàãààí ãýðò õààíä õýëýâ: “ Í¿ãýëò ¿õýð÷èí áèø
áàéíà. Öóóò Ãýñýðèéí ãó÷èí áààòàð íü áèç . Äîâòîëñîí ìºðò íü ÷óëóó
õýìõýð÷ , ìîä õóãàð÷ , áèäíèé àãòûã áóëò àëæ îðõèâ” ãýâ. Öàãààí
ãýðò õààí : “¿íýõýýð òèéì áîëáîë àâàé ìèí õàðúÿ” ãýæ àñóóâ.
Øàìáà ìýðöç : “Åñºí ñ¿â ÷èíü áûºãëºðºâ ¿¿?Öýðãèéí ÷èíü áè àâ÷
èðýâ ¿¿? Õàðèâ ãýõ íýðýýñ õàëäàæ ¿õýâ ãýõ íýð äýýð áèø¿¿ ! ” ãýâ.

5. Öàñ×èõýð äîâòëîõ øèéäâýð ãàðãàâ.
Öàñ ×èõýð çàðëèã áîëîâ: “Òà õî¸ð ìèíü þó ñíàíà ? ¯¿íýýñ õîéø áóñàä
áààòðóóä èðò¿ãýé. Îäîî áèä õàðúÿ6 ãýâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð
ìýðãýí õààí àâãàéíõàà ãóÿ÷èí áààòàð öîëûã õýçýý ýâýõ âý áèä?
Ýðäýíýò ýíý áèå õàðâæ ºâ÷íººð ¿õýýä , ýì õ¿¿õäýý öóõèðóóëæ þó
õèéíý? Ýíý ìýò öóñò óëààí öàéíààñ óóëöàæ õàãàöâàë öóðõèðóóëæ
þó õèéíý? Ýíý ìýò öóñò óëààí öàéíààñ óóëöàæ õàãàöâàë äýýð” ãýâ.
Øóóìàð ºã¿¿ëð¿¿í : “Íàí÷¿íãèéí ìèíü ¿ã çºâ áàéíà. Öàñ ìèíü ! Öàãààí ãýðò
õààíûã äîâòëîâ . Øàð ãýðò õààíûã øóóìàð áè äîâòîëú¸ . õàð ãýðò
õààíûã Íàí÷¿í ìèíü äîþòîë . Áÿð þó áèëýý ? Ãóðâóóëàà ýíý ãóðâàí
õààíä äîâòëîîä õàðúÿ ” ãýâ.
Öàñ ×èõýð ºã¿ëð¿¿í : “Òà õî¸ðûí ìèíü ¿ã çºâ” ãýýä áàñ õýëýâ: “Øóóìàð
ñàí òàâü. Íàí÷¿í öàâä (óñàí òàõèë ºðãº)” ãýâ. Öàñ ×èõýð , Øóóìàð ,
íàí÷¿í ãóðâóóëàà ìºðãºæ Ãýñýð .õààíûõà ñàõèóñàíä çàëáèðàâ.
“Äýýð õóðìàñò ýöýã àéëä . äýðãýäýõ Ýñðóãàèéí àéìàãò õ¿÷èí òºãññºí
àðâàí äîëîîí òýíãýð íàð àéëäàí ñî¸ðõ . Äýä äýäýýðýý ãó÷èí áààòàð
áóóëãàæ ºãñºí ãó÷èí ãóðâàí òýíãýð íàð òºðºë òºðñíèéã ºðøººí ñî÷ðõ
. Äýýä àðâàí ç¿ãèéí áóðõàí , Àðúÿà Àëàíêàðè îõèí öàãààí òýíãýð,
íàâñà , Õ¿ðçý ýìýã ýõ íü ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ íü àëòàí äýëõèéí
õóâèëãààí Óóëñûí õààí Îâîî ÿíæèä öýýã ìèíü , äýýä äºðâºí èõ òýíãýð
íàð ìèíü , äóãä ñàâ åðòºíö ìèíü äîîä öàãààí ëóñûí õààíä ìèí, òà
á¿ãääýý äýä äýäýýðýý àðèóí òàõèë òàõèíà áè. Öàñ ×èõýð ÷èíü ”
ãýâ. “òàõèõ ìèíèé øàëòãààí þó âý ãýâýë” Ýíý Çàìáóòèâèéí ýçýí Ãýñýð
õààí ãýýä, õ¿íèé ºâºðäýõ Ýìèéã àâúÿ ãýõã¿é . Õàðèí Ãýñýðèéí ìèíü
õàòàí Ðîãìà ãóàã àâúÿ ãýæ Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíû öýðýã èðæ
áàéíà. Èíãýýìæ íü
áèä ãóðóóë äîâòîëú¸ ãýíý. ¿¿íèéã ìèíü çºâøººí
ñî¸ðõîõ áîëáîë õàìàã îëîí ñàõèóñ ìàíàé íºõºî áîë. äýä äýäýýð ò¿ìýýä
ìÿíãààä öýðãèéí áàðàà áîëîí íºõö, äºðâºí ç¿ãýýñ äºðâºí èõ òýíãýð íàð
áèëäýíä áàõàí áîðîî îðóóëæ áóäýí õäýí òàòææëó áàéãààðàé ! ãýæ
ìºðãºâ.
Öàñ “Áè Öàãààí ãýðò õààíûã äîâòîëñîîð äîâòîëú¸ . Áè ò¿ìýí õ¿íèéã
àëæ òîëãîéã àâúÿ . Øóóìàð ìèíü ÷è Øàð ãýðò õààíûã äîâòîëñîîð äîâòîë .
Ò¿ñìýí õ¿íèéã àëæ ýðõèé õóóóã àâ. Íàí÷¿í ìèíü Õàð ãýðò õààíû
äîâòîëñîîð äîâòîë Ò¿ìýí õ¿íèéã àëæ áàðóóí ÷èõèéã íü àâ. Áèäíèé
áýëýã ýíý áîëòóãàé6 ãýâ. Ãóðâàíé áîð ìîðèî çàëáèðàâ. “õóðóó ã¿éõäýý

ºíãºðñºí ÷óëóó ìýò ã¿é . Õàæóóãààð ã¿éõäýý õ¿äýð ìýò ã¿é . ãîëîîð
ã¿éõäýý ¿íýã ìýò ã¿é” ãýâ. Ãóðâàí ìîðü ãóðâàí ¿å øèëîãýýæ áàéâ.
Õîøîîä äàâõàð õóäðàãà , õîøîîä äàâõàð õºìºëäðºã , õîøîîä äàâõàð îëîì
õèéæ ìîðîí ÿâàâ. Øóóìàð ºã¿¿ëð¿¿í : “Óóëçàõ áîëçî ìààíü õàíà âý ?
ãýâ. Íàí÷¿í ºã¿¿ëð¿¿í : “Øóóìàð ìèíü äóóã¿é ÿâ . Áèäíèé çàðèì íü ýì
õ¿¿õäýý àâ÷ èðýâ ¿¿? Çàðèì íü äàí áèåýð èðýâ ¿¿ ? ̺í äàðóé äýýð
çîëãîëäîõ áóéçà ãýýä ÿâàâ. Þóã òîî÷èõ âý ? ßã õýëñýí ¿ãýýðýý áîëîâ.
Ãóðâóóëûí îëîí ñàõèóñ íü äýä äýäýýð ò¿ìýýä ìÿíãààä öýðãèéí òºâººð
ãàðàëöàí ÿâàâ. Äàðóé äýýð çîëãîëöîõ ýãæ èðýâ. Çàìäàà õàéãóóë÷íû
ãóðâàí çóóí àãòûã àâàí èðýâ.
Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààí àäèëòãàâàë òýíãýð íèðãýñýí ìýò, áàðñ
äîâòîëñîí ìýò èéì áîëîâ. ãóðâàí õààí ºã¿¿ëð¿¿í áîñîí íýã íýãýíòýéãýý
óóëçàõ ãýñýí áîëîâ÷ ¿õñýí öýðãýý ¿çýæ ýíõðýí ÿäàæ ãóðâóóëàà
öóãëàæ ýñ ÷àäàâ. ¯õñýí õ¿íýý öóãëóóëæ ¿äèéí öàãò öóãëàâ
ãóðâóóë. Öàãààí ãýðò õààí óéëàí õýëýâ: “Íàìàéã äîâòëîã÷ èõ öýðýã
ãýâýë èõ öýðýã áèø , äýýðìèéí õ¿í ãýâýë äýýðìèéí õ¿í áèø ãàíö õ¿í
øèã áàéâ. Äîâòëîõ ä¿ð íü ò¿ìýýä ìÿíãààä öýðãèéí ä¿ðýýð áàéõ íü þó
âý ? ßàñàí æèã áèëýý?” ãýâ. Øàìáà ìýðóç ºã¿¿ëð¿¿í : “Çà áè ÷ìä ýñ
õýëýâ¿¿? ¯ë ìýäýõ èõ òýíýã ãýã÷ ÷è áèø ¿¿? Õóâèëãààä ãýã÷ ÿìàð
âý ? Þóíû òóëä õóâèëãààí ãýãäñýí áý? ¯¿íèéã õýëíý. ¯¿íýýñ õîéíî ãó÷èí
áààòàð íü èðâýë ìàíàé îëîí öýðãèéí , áèíèéã , îé ìîäûã îîëü ñ¿õýýð
îãòñèõ ìýò áîëãîõûã ÷è ¿çíý” ãýâ. “ºíºº íýõýâ÷ ¿ë ã¿éöýõ , àëæ ¿ë
÷àäàõ áèä , òýð ãóðâóóëûã íýõýõýýð ¿õñýí õ¿íèéõýý ÿñûã áàðèâàë
(îðøóóëáàë) õýðýã íü òýð áèç” ãýýä õàðèâ. Õàðüæ î÷îîä ¿õñýí õ¿íèé
ÿñûã îðøóóëàâ.
Øóóìàð , Öàñ Íàí÷¿í õî¸ðòîî õýëýâ: “Ýíý îëîí òîëãîé ÷èõ, õóðóóãààð þó
õèéõ âý áèä . Îðõè¸. Õýí õýäýí õ¿í àëñàíûø ìýäýëöýâ. áè” ãýâ.
Öàñ×èõýð çàðëèã áîëîâ : “¯¿íèéã õýäèé ÷èíýý õ¿íä îðè¸ ãýíý ÷è
Øóóìàð ? çîâáîë Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíû àãò çîâíî .ò¿¿íýýñ ººð õýí
çîâîõ âý ? Ñóóæ ¿ëäñýí ãó÷èí áààòàð áèäíèéã ¿çýæ ìàíü æèøýýãýýð
ÿâòóãàé. ª÷¿¿õýí èðãýä ¿çýýä óëàì óäàì òç¿ðõýý õàòóóæòóãàé .
¿ëäýýæ òîãòîîõ Öîòîí íî¸íû ºìíº àâà÷èæ öóòãàæ îðõ踔 ãýâ.
Ãóðâóóë ÿâæ èõ óëäàà õ¿ðýâ. Øóóìàð òýð òîëãîé , ÷èõ , õóðóóã
àâ÷èð÷ Öîòîíãèéí ºìíº öóòãàæ îðõèâ. Öîòîí õýëýâ: “Àâàé õ¿¿õýä ! þó
áèëýý?” ãýæ õîéøîî ñóóâ. Öàñ ×èõýð õýëýâ: “Àé öîòîý àâãàé ! Õ¿íèé
òîëãîé , ÷èõ, õóðóóã ¿ë òàèõ õ¿í í¿äýí áàëàé ÷èõýí ä¿ëèé áîëîî þó ?
Áèåíäýý äàéñàí èðíý ãýâýë áèäýíä ºøººã¿é ãýæ Ðîãìà ãóàã íóóÿ
ãýäýã áèë¿¿ ? Ãýñýð õààí ýçã¿é áîëîâ÷ ýíý öýðãèéí íî¸í Öîòîí àâãàé
áàéíà ø¿¿ . Ýðèéí áàðüö ýíý áèø ¿¿!” ãýâ. Öàñ ×èõýðò Öîòîí õýëýâ :
“Àâàé, òàíûã ¿õ¿¿æóé ãýæ òýãñýí áèëýý áè. Ýíý òàíü ñàéí” ãý.
Ãóðâóóë çóóí àãòûã ðîãìà ãóà , Àæó ìýðãýí õî¸ð õàòàíä äýýæ
ãàðãàæ ºãºâ. Ãó÷èí áààòàðò íýæýýä íýæýýäèéã õóâààæ ºãºâ.
¯ëäñýí ìîðèéã èõ öýðãèéí ìîðüã¿éä íü ò¿ãýýæ ºãºâ. Öîòîí ýñ ºãºâ.

6. Áàíæóð , Çóðãààí ýðõèéòòýé òóëàâ.
Ðîãìà ãóà àñóóâ: “õàéãóóë÷íû æèøýý ýýëæ õýíä âý? Øàâãààð
¿çýæ ÿâóóëñóãàé” ãýâ. Öàñ õýëýâ: “Ðîãìà ãóà ìèíü , øàâãàà áàéçíà.
Íýã õî¸ð áààòðûã áè àìëàÿ . Õîéäîõûã íü øàâãààð ÿâóóëúÿ” ãýâ. Öàñ

áàñ õýëýâ: “Àìáàðûí õºâã¿¿í Áàíæóð ìèíü ìîðä ” ãýâ. Áàíæóð áàðààí
õàð ìîðèî óíàâ. Áàäàãò õàð õóÿãàà ºìñºâ. Ãó÷èí öàãààí ñóì , äîãøèí
õàð íóìà ä¿ðýâ. Ìèøèèë áîëä
èëäýý ç¿¿â. Ìîðäîí ÿâàõäà Öàñò
àéëòãàâ. “Öàñ×èõýð ìèíü ! Áè ÷÷àäàí ÿäàí ÷èíèéõýý ÿâäëààð õèéõ
áîëíî . Óäàõ óó? ò¿ðãýëýõ ¿¿? ” ãýæ àñóóâ. Öàñ×èõýð õýëýâ: “Áèä
àðàé óäààí ÿâñàí áèëýý . Íàéðàíçàíà ìºðíèé
ýõýíä ñóóñàí àëàã
íóãàñàíä íà÷èí øóâóó îðñîí ìýò íýã õýä ø¿ðõèéëýýä èð” ãýâ.
Áàæóð ÿâàâ. Ýëñò óóëûí
îðãèë äýýð ãàð÷ Ãýñýð õààíûõàà
ñàõèóñàíä çàëáèðàâ. Öàãààí ãýðò õààíûã äîâòëîâ. Åñºí äàõàð
õ¿ðýýëñýí öýðãèéã äîâòëîâ. Åñºí òóãèé íü óíàãàæ åñºí õèóðûã íü
õóãà÷èâ. Åñºí èäýý ÷àíàã÷èéã íü öàâ÷èâ. Åñºí ñ¿ðýã àãòûã íü
áóëààí àâ÷ ãàðàâ. Öàãààí ãýðò õààí ¿¿ðèéí õÿðààíààð áîñîæ õî¸ð
ä¿¿äýý ýë÷ èëãýýâ. Õî¸ð ä¿¿ íü õ¿ð÷ èðýâ. Öàãààí ãýðò õààí
õýëýâ. “Ñàÿ í¿ãýëò õ¿í èðæ äîâòëîâ” ãýæ óéëàí õýëýâ: Øàìáà ìýðóç
õýëýâ: “×è òîî÷îîä ÿàõ âý? Áèä ìýäýâ. Óéëààä õýðýã á¿òýõã¿é. Óðàí
àðãààð íýõ¿¿ëüå” ãýâ. “îäîî íýã ñàéûí ýðýýð íýõ¿¿ëüå ” ãýâ. “ìýðãýíèé
õºâã¿¿í Çóðãààí ýðõèéòèéã ýð¿¿ë. òýð íýõò¿ãýé6 ãýâ. Çóðãààí
ýðõèéò èðýâ. Öàãààí ãýðòè õààíû õºëºã áîð ìîðèä õî¸ð óóò øîðîî
à÷èæ ºãººä Áíæóðò õýëýõ ¿ãèéã çààæ ºãºâ: ‘Àé , Òºâäèéí ìóó ¿ã¿é
ãóéëàí÷ äýýðýì÷èí õ¿í áèíèé àäóóã îðõè . Óíàãàò ã¿¿ã ìèíü óíàãàíààñ
íü õàãàöààëàëã¿é îðõè . Äààãàò ã¿¿ã ìèíü äààãàíààñ õàãàöóóëàëã¿é
îðõè . Òàðãàíûã ìèíü á¿¿ õàéëãà . Òóðàíõàéã ìèíü á¿¿ ýöýý . Ñîõîð
äîãëîíã ìèíü á¿¿ òººð¿¿ë . Öàãààí ãýð õààíû ìèíâ ÿàâ ãýæ äîâòëîâ ÷è
ìóó ? Åñºí òóãèéã þó ãýæ óíàãààâ. ? Åñºí õèóðûã ìèíü þó ãýæ õóãàëàâ
÷è ? Åñºí èäýý ÷àíàã÷èéã ìèíü þó ãýæ öàâ÷èâ ÷è? Åñºí ñ¿ðýã
àãòûã ÿàâ ãýæ àâ÷ èðýâ ? Ò¿ìýí õ¿íèé äîòðîîè òýðã¿¿íèéã íü þó ãýæ
øàíòëàâ ÷è ? Ìÿíãàí õ¿íèé äîòðîîñ ìàíûã þó ãýæ èäýø áîëãîâ. ÷è?
Òóãèéí çàëààã þó ãýæ ñàíæóóëàâ ? òóëãóóð èøèéã íü þó ãýæ
õóãàëàâ ÷è? Àäèëòãàâàë Öàãààí ãýðò õààí ìèíü íàðàí ñàðàí õî¸ðûã
øèäýð óðãóóëàõ èéì õóâèëãààí áèø¿¿ . Áè ìýðãýíèé õºâã¿¿í Çóðãààí
ýðõèéò áàéíà. Íýã õàðâàõäàà íýã ñàéí íóì çóðãààí ñóìààð îíèëæ
õàðâàäàã áèëýý áè . Áàöàã ñàõèàä õ¿íèéã õàðâàõã¿é áàéíà. õýðâýý
õàðâàâàë ñ¿íñ ìèíü òàìûí ¸ðîîëä îé÷èíî . Àé , ÷è, ìóó , àäóóã ìèíü ç¿ãýýð
îðõè ãýâ. Àìáàðûí õºâã¿¿í Áàíæóð õýëýâ : “Ýâ¿¿! Ýöãèéí ÷èíü òîëãîé !
Ìóó òýíýã õîðò õ¿í ÷è . ×àìä ºãüå ãýæ àâñàí àäóó þó ? Ýíý áàÿí Øàðàé
ãîëûí ãóéëàí÷ Òºâ人ñ þóí àäóó ºã ãýæ áàéíà
÷è ? Ç¿ãýýð
õàðèàñàé . ×èíèé õààíû õóâèëãààí ãýã÷ ¿íýí áìç. Ãýñýð õààíä
õóâèëãààí áàéõã¿é íâ ¿íýí” ãýýä ÿâàâ.
Áàíæóðûí äýýã¿¿ð ãóðâàí òàñ øóâóó íèñýýæ àéñóé .: Ýä¿ãýý
Çóðãààí ýðõè©ò ºã¿¿ëð¿¿í : “ Òºâäèéí ãóéëàí÷ õ¿í ÷è ¿çýæ áàé !
×èíèé äýýã¿¿ðè ãóðâàí òàñ íè÷ýæ ÿâíà. Óðüäàõ íü ýõ íü áàéíà.
Õîéäîõ íü
ýöýã íü áàéíà. Äóíäàõ òàñ íü õºâã¿¿í íü áàéíà. Äóíäàõ
òàñûã ÷èíèé äýýð óíàòàë õàðâàæ ÷àäâàë ÷èíèé òîëãîé äýýð õºíººë
õàìààòàé áîëíî. Àëäâàë ìèíèé òîëãîé äýýð õºíººä õàìààòàé áîëíî” ãýýä
õàðâàâ. “ýíý äýýð íýãýí øèíæ ìýäýãäýíý” ãýæ õàðâàæ òàñûã
Áàæóðûãí äýðãýä óíàòàë õàðâàâ. Áàíæóð õýëíý : “Ýöãèéí ÷èíü
ò¿ð¿¿ ! Ýð õ¿í øóâóóíä ýðèéí ñàéíàà ãàéõóóëäàã óó? ×è óðüä áàöàã
ñàíâààð àâñàí ãýæ õýëñýí áèëýý?. Àìüòíû àìòéã ¿ë òàñëàõ ãýã÷
÷èíü þó áèëýý ? Áàöàã ºãñºí ëàì ÷èíü øóâóó õàðâàæ àëáàë ãàéã¿é

ãýæ õýëñýí ¿¿? ×è ìóó àéæ áàéíà. îäîî ÷è ¿çýæ áàé Ýíý õîéä ãóðâàí
óóëûí îðãèë äýýð áàéã÷ áóãûã ¿çýãü¿í . Áàðóóí óóëûí áóãàíä ýõèéí
õóòàã áàéíà. Ç¿¿í óóëûí áóãàíä ýöãèéí õóòàã áàéíà. Äóíä óóëûí
áóãûã õàðâàÿ áè. Áóãà õàðâàõ ãýýä çºâõºí áóãûã õàðâàõ áèø .
Óóîûí áýëýýñ îðîéã õ¿ðòýä áóò òàñ õàðâàÿ . Ç¿¿í áàðóóí óóëûí áóãà
õààãóóð óíàõûã õàðæ áàé , ÷è ìóó ! ” ãýæ õýëýä Áàíæóð íóì ñóìàà
äýëýõäýý íóì ñóìàíäàà çàëáèðàâ: “Íóìíû ìèíü äýýä ãè÷èð íü áóãûí
ýâýð áèëýý : Äîîä ãè÷èð íü öàãààí çýýðèéí ýâýð áèëýý . Õî¸ð ýëýã íü
óñíû õàð ¿¿õðèéí ýâýð áèëýý . Áàðèóë íü öàãààí ëàâàé áèëýý . õºâ÷
íü õºõ ñîëíîãî áèëýý . Äýýä ã÷èðèéã íü Ãýñýð õààíû ìèíü àðâàí ç¿ãèéí
áóðõàí ñõü. „îîä ãè÷ðèéã íü äºðâºí èõ ëó±ûí õààä ñàõü. Õî¸ð
ýëãèéã íü ¤ºðâºí èõ íàð òýíãýð ñàõü. Õºâ÷èéã íü õºõº ñîëîíãî ñàõü.
Áàðèóëûã íü Áàíæóð áààòàð áè áàðèíà . Ñóìûã ìèíü õèé ñàéí ñàëõèí
õºòºëæ çàë” ãýýä õàðâàæ èëãýý. Óóëûí äîâûã òàñ áóò õàðâàâ.
Ç¿¿í óóëûã áóãà íààø óíàâ. Áàðóóí óóëûí áóãà öààø óíàüâ. Ñóì íü õóé
ñàëõè áîëîí òîîñ õºäëºâ.
Çóðãààí ýðõèéò ç¿ðõ àëäàæ ìîðèíûõîî äýëèéã òýâýð¸ ãýëäýðõèéëæ
õàðæ áàéâ. Áàíæóð ñóìàà àâàí àäóóãà òóóæ ÿâàâ. Çóðãààí ýðõèéò
íýõýæ ã¿éöýæ èðýýä õýëýâ: “Àé ! Íýð ÷èíü Áàíæóð ãýíý ¿¿? Ýðäýíýò
ìýðãýäòýé òýìöýõã¿é . Ýðõòýí õààä íî¸äòîé çºð÷èëäºõã¿é Îäîî áè
÷àìòàé øèä òýìöýëëäýõ ìèíü ¿ã¿é Àäóóãàà ãóéíà áè ÷àìàñ ” ãýâ. “Àé
ñàéí õ¿í , ÷àìàéã àëæ àäóãèé ÷èíü àâàõ áîëíî ×àìä þó ãýæ ºãºõ âý
áè? ” ãýâ. Çóðãààí ýðõèéò õýëýâ: “Àâàé, Áàíæóð ! Òîãîñ øóâóó ¿õýí
¿õòëýý ñ¿¿ëýý õàðäàã ãýëýý . òõîüòîé ñàéí õ¿í ¿õýí ¿õòëýý íýðýý
áîäíî ãýëýý . îãîî ÿäàâ÷ äºëãºí öàãààí ìîðü , òóðóóí (õýðýý) õàð ìîðü ýíý
õî¸ðûã ìèíü ºã. Ýíý õî¸ðûã ºãºë íýã øèíæ ìýäýãäýíý. ” ãýâ. Áàíæóð
óóðëàæ õýëýâ: “Óðüä òà õàðâàâ . Íýãýí øèíæ ãðàíà ãýñýí ÷èíü ÷è.
Îäîî áàñ õî¸ð ìîðü ºã , íýã øèíæ ìýäýãäýíý ãýíý ÷è, Îäîî øèíæ àëü íü âý ?
Øèíæýý ¿ç¿¿ë. ×è ìóóã àëáàë Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíä î÷èæ íàìàéã
ñàéí ýð ãýæ õýí ìýäýãäýõ âý ? ãýæ àëàõã¿é áàéíà áè. ×è áèä õî¸ð
àíä áîëî¸ ãýõýä óíàñàí õ¿ëýã áîð ìîðèî ºã. Öàñ ×èõýðèéí ìèíü æèã¿¿ðò
áîð ìîðüòîé àäèë õîñ áîëíî. Ç¿éðë¿¿ëæ óíàÿ . òýãâýë ÷èíèé ºã ñýíýñ
ìîðèéã ÷èíü ºãíº.Òýð äýýð?ñºí ñàéí ìîðü íýìæ ºãüå . ªãºõ ìèíü òýð
áîëòóãàé ! ” ãýâ. Çóðãààí ýðõèéò : “ Ýâ¿¿ , ýâ¿¿! Õ¿ëýã áîð ìîðèî
ºã÷èõººä þó õýëæ õàðèõ âý áè? ” ãýâ. Áàíæóð õýëýâ: “Çà ÷è íàìàéã
õóóðàä àâúÿ ãýæ áàéíà óó? Îäîî ÷àìàéã àëààä àâúÿ . òýãâýîë õ¿ëýã
áîð ìîðü õýíèéõ áîëîõ âý ? Ìèíèéõ áîëíî ø¿¿ ” ãýæ õýëýâ. Çóðãààí
ýðõèéò ºã¿¿ëð¿¿í : “Ýâ¿¿, Áàíææóð þó ãýæ óóðëàíà ÷è? ªãüå” ãýýä
õ¿ëýã áîð ìîðèî áóóæ ºãºâ. Áàíæóð õ¿ëýã áîð ìîðèéã àâààä , ºã ãýñýí
ìîðèéã åñºí ñàéí àäóóòàé ºãººä : “Ìèíèé ÿâäëûã ãóðâàí õààíäà ñàéõàí
õýëýýðýé” ãýýä Áàíæóð àäóóãà òóóæ ÿâàâ.
Çóðãààí ýðõèéò õàðèàä ãóðâþàí õàíäàà õ¿ð÷ Áàíæóðûí àëèâàà
ÿâäëûã òîîëæ õýëýâ. : “Ýíý Øàðàéãîëä íàäààñ èë¿¿ ñàéí ýð áàéõã¿é .
Ãýòýë ò¿¿íä áè õîðõîé øèã áàéíà. ” Åðèéí ãàãö áààòàð íü óóëûãø
÷èíãýæ õàðâàæ ÿâíà. Ãó÷èí áààòàð íü èðâýë þó ¿ëäýýõ âý? ãýâ.
Áàíæóð ãýðòýý õ¿ðýâ. Õ¿ëýã áîð ìîðèî Öàñ×èõýð ò ºãºâ. Îëîí àäóóã
óðüä ¸ñîîð ñàéõàí õóâààæ àâàâ. Öîòîíä þì ýñ ºãºâ.

7. Óëààíí¿äýí Øèìæ¿òýé òóëàëäàâ.
Öàñ ×èõýð çàðëèã áîëðóóí : “Îäîî ñ¿ìáèéí õºâã¿¿í Óëààíí¿äýí ìèíü
ìîðä” ãýâ. Óëààíí¿äýí áºðò óëààí ìîðèî óíàâ. Áýãòýð öàãààí õóÿãàà
ºìñºâ. Áýëäñýí çýð çýâýý âààí Öàñ×èõýðò èðýâ. ̺í Áàíæóðûí ¿ãýýð
àñóóâ. (ÿâàõ õóãàöààã àñóóâ.) Öàñ×èõýð õýëýâ: “ õàòíû ãîëûí ýõýíä
ñóóñàã õàðäàã íóãàñàíä õà÷èð ¿îíõîð îðñîí ìýò áîëãîîä èð” ãýâ.
Óëààíí¿äýí ÿâàâ. Øàðà©ãîëûí ãóðâàí õààíä õ¿ðýýä îðæ Áàíæóðûí
ÿâäëààð Øàð ãýðò õààíûã äîâòëîâ. ̺í Áàíæóðûí ¸ñîîð áîëãîæ ãàð÷
èðýâ. Øàð ãýðò õààíû Õîíãîðûí õºâã¿¿í Øèìæ¿ íýõýâ. Ýëñò óóëáí
õºòºë äýýð ã¿éöýâ. ̺í óðüä çóðãààí ýðõèéòèéí õýëñýí ¿ãèéã õýëæ
èðýâ. Óëààíí¿äýí õýëýâ: “Òàòàé! Ìóó ÿðøèã” ãýýä àäóóãàà òóóæ ÿâàâ.
Øèìæ¿ õýëýâ: “Àé , ÷è àäóó ìèíü ¿ë ºãºõ áîëáîë ÷è áààòðûí øèíæýýð
áàéñóãàé . Áè ìýðýíèé øèíæýýð õàðâàÿ. ¯ã¿é áîëáîë áè áààòðûí
øèíæýýð áàéñóãàé . ×è ìýðýãíèé øèíæýýð õàðâà” ãýâ. Óëààíí¿äýí
õýëýâ : “Ǻâ . ×è íàìàéã àéâ ãýõ áîëíî . Áè áààòðûí øèíæýýð áàéæ
ºãüå ×è ìýðãýíèé øèíæýýð õàðâà ãýâ.
Áààòðûí øèíæýýð áàéâ.
Øèìæ¿ ìýðãýíèé øèíæýýð íóìàà òàòàæ áàéæ õàðâàõàä Óëààíí¿äýí
öàðûí (ïÿëûí) ÷èíýý àìàà àíãàéãààä àëãûí ÷èíýý í¿äýý óëààíààð
ýðã¿¿ëýí “Çà õàðâà ! ” ãýýä “õà õà ãýæ àãäàãíàæ áàéâ. Øèìæ¿ ç¿ðõ
àëààä äýýã¿¿ð õàðâàæ àëäàâ. Óëààíí¿äýí õýëýâ : “Çà îîäîî ìóó õóøèã
íàä áîëîâ óó?” ãýâ . “ñóìíû ìèíü áºõèéã ãàçàð õîë î÷èæ áàé . Òîëãîéí
÷èíü çààäñûã ñàëòàë õàðâàÿ . Óíàæ áîñîîä î÷èæ Øàðàéãîëûí ãóðâàí
õààíäàà ìèíèé ÿâäëûã òîîëæ õýëýýä ¿õýõ áîëíî ÷è ìóó. Ñóìíû ìèíü õîð
òýíä ã¿éöíý. (Õîíèíûõîî õîäîîäûã èäüå ãýâýë õàðèãòóí . ìàíàé ýíäýõ
õîðõîéä ìºõºº èä¿¿ëüå ãýâýë íààø èð ãýæ ãóðâàí õààíä õýë !) ãý.
Óëààíí¿äýí õàðâàâ. Õýëñýí ¿ãýð òóñàæ Øèìæ¿ óíàæ áîñîæ ìîðèíûõîî
äýëèéã òýâýð÷ ãýëäýð÷ õàðèâ. Ãýðòý õ¿ð÷ ãóðâàí õààíäàà
Óëààíí¿äýíãèéí àëèâàà ÿâëäûã òîîëæ õýëýýä “Í¿ãýëòèéí ñóìíû õîð
ã¿éöýâ ¿¿?2” ãýýä Øèìæ¿ ¿õýâ.
Óëààíí¿äýí îëîí àäóóã óðüä ¸ñîîð õóâààæ àâàâ. Öîòîíä áàñ þì ýñ
ºãºâ.

8. Íàí÷¿í , Àðàìæèä , Ò¿ðãýí Áèðâàà íàðòà
áàéëäàâ.
“Îäîî õàéãóóëûãí æèøýý õýíä âý? ãýæ øàâãà îõèí Íàÿí íàñòàé Öàðãèí
ºâãºíä òóñàâ øàâãà . (Öàðãèí ºâãºí öàãààí
øàðãàë ìîðèî óíàà
Æàí÷èðõàé àëòàí õóÿãàà ºìñººä çàëàõ çýëìýí äóóëãàà ºìñºæ àðà
ìýò ñóìàà ä¿ðæ , çàëàà õºü÷èò íóìàà äàðæ çààí áîëä èëäýý ç¿¿æ
“Çà õ¿¿õýä ìèíü ! Àëü çàìààð ÿâàõ âý ? Àëü õààíû õ¿ðýýíä äîâòëîõ
âý ? ” ãýñýíä Ýðäýíýò ýðõ Íàí÷¿í ºã¿¿ëð¿¿í : “ªâãºí ýöãýý ¿õýâ ¿¿,
àìüä óó? ãýæ àéæ ñóóñíààñ çàëóó õ¿í áè õàòèð÷ î÷îîä àäóóã
ãèèëæ èðüå)
ªÂãºí ýöãèéãýý ìîðäóóëàõààð õ¿¿õýä áè ìîðäú¸” ãýæ ã¿éëýã\í áîð
ìîðèîé óíàâ. Õºâ÷èí çýð çýâýý ºìñºâ. Çóóí íºõººñò õºº õàð õóÿãàà
ºìñºæ ìîðäîõ ãýâ. Íàí÷¿íãèéí ýì ̺í ãàçðûí õààíû îõèí ìºíãºëæèí ãóàã
øèíý áóóëãàæ èðñýí àæýý . ̺íãºëæèí ãóà õýëýâ : “Àâàé ìèíü ! ýì õ¿í
øèíý èðýýä ñàüààã¿é ãýæ á¿¿ ñàíà . ýíý øºíº áè øèâøèãò ìóó ç¿¿äèéã
ç¿¿äëýâ áè. (Ýçýíäýý ýýëòýé , ººð õ¿íèé ¿çýõýä ñàéõàí, ýð õàëçàí
óíàãûã ÷îíî èäýâ ãýæ ç¿¿¿äëýâ.) Ýíý ÿâäàëä á¿¿ ÿâ. Àâàé ìèíü ” ãýâ.

Íàí÷¿í “çºâ” ãýæ áàéíà. òýãæ áàéòàë Öîòîí íî¸í èðýâ. “Àâàé Í¿í÷¿í
ìèíü ! ×èíèé ÿâàõàà áîëèõ çºâ ÷ áàéæ áîëíî. Ãýâ÷ ýìèéíõýý ¿ãýíä
îðæ, ¿õýõýýñ àéæ áîëèâîë ÷èíü àéìòãàé ìóó ýð ãýæ ÷àìàéã îëîí óëñ
ýëýãëýõ áîíî. Öîòîí íî¸í áè àðâàí òàâàí íàñàíäàà þó ýñ ¿éëäëýý áè”
ãýæ õýëýâ. “Çà” ãýæ Íàí÷¿í òýð ¿ãýíä íü “Ìîðäú¸” ãýæ ìîðäîâ.
̺íãºëæèí ãóà ýì íü óéëàâ. “Àâàé Íàí÷¿í ìèíü ãàãö äàõèí äîâòîëæ îðîîä
ãàð÷ èðýýðýé.!Õî¸ð äàõèí á¿¿ äîâòîë!” (ãýýä åñºí àëä õèâ àë÷óóðàà
òàéëæ ºãººä óûëæ õîöðîâ.)
íàí÷¿í ìîðäîæ ÿâàâ. Ýëñò óóëûí îðãèë äýýð ãàðàâ. Óëààíí¿äýíãèéí
ÿâäàëààð õàð ãýðò õààíûã äîâòëîîä ãàð÷ èðýâ. Íàí÷¿íòýé óóëçàæ
óðüäûí áààòðóóäûí õýëýëöñýíèû àäèë ¿ãñèòéã ÿðèëöàâ. Àðàíæèä
Íàí÷¿íã õàðâàÿ ãýæ íóìàà äýëýâ. Íàí÷èí ãýñýðèéí
ñàõèóñàíä
çàëáèðàâ. Õàðâàõ ¿åä èõ õóé ñàëõè ñàëõèëñàí óÿèð ñóì íü äýýã¿¿ð
ãàð÷ ÿâàâ. “Îäîî õèøèã íàä áîëîâ ” ãýâ. “õ¿¿õýä õ¿í íàäàä þóíû íýð òºð
áàéõ áèëýý” ãýýä õóÿãò õ¿íèé äóíäóóð øóâò õàðâààä õóÿã ìîðèéã
íü àâàâ. “Ãàãö õ¿íèéã àëààä àäóóã íü àâ÷ î÷âîë Ãýñýð õààíû ìèíü
ãó÷èí áààòàð íàìàéã ýëýãëýõ áîëíî Íàí÷¿í õ¿íòýé ó÷ðàõààñ àéæ ãàíö
õ¿íèéã àëààä èðýâ ãýæ èõ óëñ ýëýãëýõ áîëíî. ”ãýæ äàõèí äîâòîëæ
îðîâ. Óóëûí ò¿ðãýí Áèðâààã äîâòëîâ. Ò¿ìýí öýðãèéã íü òàñ öàâ÷èâ.
Ãýçãèéã íü áàãëàæ àâààä ã¿éëýí áîð ìîðèíûõîî ñ¿¿ëíýýñ óÿâ. Åñºí
èäýý ÷àíàã÷èéã íü òàñ öàâ÷èâ. Åñºí òóã õèóðûã íü õàâàä. Åñºí
ñ¿ðýã àãòûã íü àâ÷ ãàð÷ èðýâ. Óóëûí ò¿ðãýí Áèðâà ýëñò óóëûí
õºòºë äýýð ã¿éöýæ èðýâ. Èðýýä õýëýâ: “òºâäèéí äýýðýì÷èí õºâã¿¿í
÷è äàéëàõ áîëáîë Øà°àéãîëûí ãóðâàí õààíòàé äàéòàõã¿é íàäòàé þó
ãýæ
äàéòàâ ?
Àëàëäàõ
áîëáîë
Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíòàé
àëàääàõã¿é íàäòàé þó ãýæ àëàëäàâ. Áàëáéûí õààíû õºâã¿¿í Ò¿ðãýí
Áèðâà íàìàéã òàíèàã¿é þó ÷è ? ×è ìóó òóãèéã çàëààä ÿàâ ãýæ
òàñëàâ ÷è? Òóãèéã èøèéã ìèíü ÿàâ ãýæ õóãàëàâ ÷è? Àäóóã ìèíü
ç¿ãýýð îðõè . Àâàé , çîâëîí ãýâ. Íàí÷¿í õýëýâ: “¿é , Ýöãéí ÷èíü ò¿ð¿¿ !
×è ìóó óóëûí ò¿ðãýí Áèðâà áîëáîë áè òýíãýðèéí õºâã¿¿í Ýðäýíýò
Íàí÷¿í áàéíà. Ãýñãýýøã¿© Ãýñýð õààíû õóâèëãààí áààòðóóä ãýã÷
áèä áèø¿¿ . Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí ãýñýð áîãäûí ìèíü àëü ìóóãèé íü ìýäýýä
øàðàéãîëûí (ãóðâàí) õààíä èðýâ ÷è. Óðüä Öàñ×èõýð , Øóóìàð áèä
ãóðâóóë èðñíýý ÷àìä ìýä¿¿ëüå . ×èíèé ìóóãèéí òîëãîé õýäèéí îãòëîõ
áèëýý ” ãýâ.
Òýãòýë Íàí÷¿íãèéí äýýã¿¿¿ð äãóðâàí ãóëóó íèñýæ àéñóé . Óóëûí
Ò¿ðãýí Áèðâà õýëýâ : “Àé , Òºâäèéí õºâã¿¿í ÷èíèé äýýã¿¿ð íèñýæ
èðýã÷ ãóðâàí ãàëóóíû äóíä äàõü ãàëóóã õàðâàÿ . Ò¿¿íýýñ ñóì ìèíü
öààø íýâòýð÷ ºìíºõèéã íü òºìºð çýâýýðýý ñ¿ëáýæ , õîéäîõûã íü ºäººð
ø¿ðãýæ îðõèíî. Ýíý ãóðâàí ãàëóã òýãæ õàðâàæ áè ÷àäâàë àäóóã ìèíü
îðõè. Ýñ ÷àäâàë àäóóã ÷è àâ. ” ãýâ. Íàí÷¿í “Çà” ãýâ. Ò¿ðãýí Áèðâà
ãàëóóã ÷èãë¿¿ëýí íóìàà äýëæ òàòàæ áàéíà. Íàí÷¿íã äýýø õàðàõ
çàâñàð Ò¿ðãýí Áèðâà Íàí÷¿íãèéí õ¸ð ñóãààð íýâò õàðâàâ. Íàí÷¿í
óàæ áîñîâ. Åñºí àëä öýìáýí àë÷óóðàà òàéëæ õî¸ð ñóãààðàà õàð öóñ
áóëèãëóóëæ áàéæ òàñ áîîæ áàéíà. Íàí÷¿í õýëýâ: “Ýöãèéí ÷èíü
òîëãîé ! Ýíý ìóó ÷è àéñàí áèø¿¿ . Õî¸ð ýì õýðýëäýýä íýãèéãýý õàé÷ààð
á¿ëñýíòýé àäèë áèø¿¿ . Áè ÷èíèé ãàíö ìóó ñóìàíä ¿ë ¿õýõ À°àã ñ
ñèéìõèé ãýã÷ áºààòàð ýð íàí÷¿í øèíæýý ¿ç¿¿ëüå áè. ×è õîë ãàçàð
î÷èæ ìàëãàéíûõàà çàëààíä äýðñ õàòãà . Äýðñíèé ¿ç¿¿ðò õîíèíû õîðãîë

õàòãà. Çàëààíààñ äýýã¿¿ð õîðãîëîîñ äîîãóð , ãàã÷ äýðñèéã òàñ
õàðâàæ îðõè¸ . ×è î÷èæ ãóðâàí õààíäàà õýë. “Áè õî¸ð ñóãàð íü íýã
ñóìààð íýâò õàðâàâ” ãýæ õ¿ð÷ õýë ãýâ. Ò¿ðãýí Áèðâà “Çà” ãýæ
Íàí÷øíãèéí õýëñýí ¿ãýýð òýìäýã õàòãàæ õîë î÷èæ áóðóó õàðæ
çîãñîâ. Íàí÷¿í íóìàà äýëæ áàéõäàà õýëýâ : “Ýöãèéí ÷èíü ò¿ð¿¿ ×è
õóóðàâ ãýæ , áè õóóðòàâ ãýæ õàðèõóó ? ” ãýýä õóÿãò õ¿íèéã
äóíäóóð íü øóâò õàðâàæ àëàâ. Áîð ìîðèíäîî àëàâõèéæ óíààä
Áèðâààãèéí òîëãîéã òàñ öàâ÷ààä ã¿éëýí áîð ìîðèíäîî ìîëöîã õèéâ.
Ò¿¿íèé ìîðèéã àâààä îëîí àäóóãàà òóóæ Ýëñò óóëûí çîîí äýýã¿¿ð
òóóæ ÿâíà. ßâòàë öóñ óðññàð óñã¿é ãàçàð öàíãàæ óíàõ áîëîâ.
Áàðóóí òèéø õýëáèéæ î÷èõîä íü ç¿¿í äýëýýðýý ò¿øýæ òîãòîîâ. Ç¿¿í
òèéø õýëáèéæ î÷èõîä íü ç¿¿í äýëýýðýý ò¿øèæ òîãòîîâ. Äýë äýýã¿¿ð
íü àëäàëæ óíàõàä òîëãîé äýýø ºðãºæ ò¿øñýí áîëîâ÷ ýðõã¿é óíàâ.
Òºäèé óíàæ õýâòòýë íü õî¸ð ÷îíî ìàõûã èäüå ãýæ õ¿ð÷ èðýâ. Õî¸ð
õýðýý í¿äèéã íü öîõú¸ ãýæ íèñýæ èðýâ. ÿéëýí áîð ìîðü íü íàí÷¿íãèéí
äýýð íü äºðâºí õºëººðºº õààöàéëàí áàéæ Íàí÷¿íãèéí ìàãòàæ óéëàâ “õºõ
îãòîðãóéä äóðààð ÿâàã÷ íà÷èí øîíõîð ìèíü , Äîîø óíàâóó ÷è , ýæèé
ìèíü ? ÿí äàëàéä äóðààð ÿâàã÷ àâðàãà çàãñ ìèíü , ººøèíä òîðîâ óó ÷è,
ýæèé ìèíü , Õºðñò àëòàí äýîëõèé äýýð äóðààð ÿâàã÷ Ãýñýð õààíû
à÷ íà÷¿í ìèíü , øóëìàñò àòãàãäàâ óó ? ÷è. Ýæèé ìèíü ? Ãó÷èí áààòðûí
ìèíü õóóðûí õºã , õóëñû ¿å ìýò ó÷èð÷ áèëýý . Ãó÷èí áîð ìîðü áèä
øóâóóíû æèã¿¿ð ìýò ó÷èð÷ áèëýý . Ýðõòýí òýíãýðèéí õºâã¿¿í Íàí÷¿í
ìèíü . Ýíý Çàìáóòèâèéí õ¿íä àëàãäàâ óó ÷è, ýæèé ìèíü ? Õàí òýíãýðýýñ
çàÿàãààð òºðñºí õàéðò íàí÷¿í ìèíü , Õàð òýðã¿¿ò õ¿íä àëàãäàâ óó
÷è, ýæèé ìèíü ? Ýðäýíýò ìàõáîä áèåèéã í òàíä èä¿¿ëáýë íàìàéã õýí
ã¿éëýí áîð ìîðü ãýõ áèëýý ?” ãýæ õî¸ð
¸îíûã õîéãóóðàà ãàðàõàä
ºøèãëºæ óðäóóðàà ãàðàõàä çóóæ , öàâ÷èæ ( áàòãàíûã ñ¿¿ëýýð
øèðâýæ) óéëæ áàéíà. Íàí÷¿í áÿöõàí ñýõýýòýí áàéñàí àæýý . Ìîðèíû
ñàëòààí äîîãóóð õÿëààæ ¿çýýä õýðýýíä ¿ã õýëýâ: “Àé , õî¸ð õýðýý :
( ñîíñòóãàé . îãòîðãóéä ÿâàõ
æèã¿¿ðòíèé õààí ãàðäè , îð÷ëîãíèéí
óðõèò õ¿íèé óðõèíä òîðâîë ãàðàõ ÷ºëººãºº ¿ë îíî ãýëýý . õàð óóëàíä
ÿâàõ õ¿ðýí ýðýýí áàðñ , îð÷ëîíãèéí ãºðºº÷èí õ¿íèé àâàíä îðâîë îðîõ
ãàðàõ ÷ºëººãºº ¿ë îëíî ãýëýý . Áè òýð ìýò áîëëîî . ) Ìèíèé õî¸ð í¿äíýýñ
áàéòóãàé , ìàõáîä áè? ìèíü õýíèéõ áîëîâ . (òà íàðûíõ áîëíî) èäýõýýñýý
óðüä î÷èæ Öàñ×èõýð ýõëýí ãóÿ÷èí áààòàðò ¿ã õýë. Òàíàé ýðäýíýò
Íàí÷¿í ºøººò äàéñíûã ºì äîâòîëæ , îõèä õºâã¿¿äèéã íü îëçîëæ Ýëò
óóëûí çîîãîîð (àäóóã íü ) òóóæ àéñóé . Çàìäàà óñã¿é öàíãàæ ¿õýõ
ãýæ áàéíà . Óñ àâ÷èð÷ ºã ãý . (Çóðãààí ç¿éë àìüòíû õýë ìýäýõ )
Áóéäàíä õýëýýðýé !” ãýâ. “Ýíý ìýò õýëýõ ¿ã îëîí áàéâ÷ “õàé õýðýý !
Áóéäàíãààñ áóñàä ãóÿèí áààòðóóä øóâóóíû õýë ìýäýõã¿é ” ãýâ.
*** *** *** .
’ýð õî¸ð õýðýý ÿâàâ. Õ¿ð÷ èõ öýðãèéí äýýð ýðãýæ ÿâíà. Íàí÷¿íãèéí
àëèâàà ÿâäëûã öºì òîîëæ ºã¿¿ëáýë Áóéäàí îëîí óëñûí äóóã õóðàà !
(äóóã¿é áàé) ãýâ. Õýðýýíèé ¿£èéã ÷àãíàæ ñîíñîîä Áóéäàí õýëýâ:
“ýâ¿¿ ýâ¿¿ , ýíý õî¸ð õýðýýíèé ¿ãýýð áîëáîë Íàí÷¿í ìèíü ìýãäýæ áàéãàà
áîëîëòîé ” ãýæ óéëæ áîñîí õàðàéâ. Öàñ×èõýð , Áóéäàíã “ßàâ? Íààø èð”
ãýæ äóóäàâ. “Áè ìýäýâ . Ýð õ¿íèé äîòîð õóÿãò äóóëãàò õ¿í áàãòàõ
áèø¿¿ . Ýì õ¿íèé äîòîð ÿñò ¿ñò õ¿¿õýä áàãòàõ áèø¿¿ . íàí÷¿íãèéí ìèíü
òóñûã òóë õýðýýíèé ¿ãèéã áóëò Öàñä òîîëæ õýëýâ. Öàñ×èõýð ,

Ðîãìà ãóà , Áóéäàí ãóðâóóë íóóí äàëä óéëæ áàéâ. Èõ öýðýãò ýñ
ñîíñãîâ. ÈÕ öýðãýý õóóð÷ Öàñ×èõýð , Ðîãìà ãóà , Áóéäàí ãóðâóóë
“íàí÷¿í ìààíü òîîëøã¿é îëîí ìàë ýäýëæ àéñóé . Áèä óñ
àâàà÷èæ
ºãüå . Íàí÷¿íãàà óãòúÿ” õýìýýãýýä ìîðäîæ ÿâàâ. “Òýð ìèíü ¿õ÷èõñýí
áîëîâ óó? Àìüä áîëîâ óó ? ãàíãà ýì÷èéã äóóäàâ. Ãóíãàà ýì÷ ýð, ýì
õî¸óë õýëýâ: “Ýíý æèë ç¿¿í òèéø ÿâàõ òàë ìóóòàé . õýðâýý ÿâáàë
¿õýõ áîëíî” ãýâ. Áóéäàí èðæ òýð ¿ãèéã Öàñ, ðîãìà ãóà õî¸ðò õýëýâ.
Ðîãìà ãóà óóðëàæ õýëýâ: “ Ýíý ìóóãèéí ¿ãèéã ñîíñ ! Ãýñýð õààíûã ìèíü
ýçã¿é ãýæ íàìàéã ýì õ¿í ãýæ , íàí÷øíãèéí ìèíü òºëºº ÿâàõã¿é ãýæ
áàéíà , ýíý ìóó . ×àìàéã àëàâ÷ íàäààñ ÿë õýí íýõýõ âý? ” ãýýä ãóíãàà
ýì÷èéã àâààä ÿâàâ. ĺðâ¿¿ë Ýëñò óóëûí çîîãîîð ýðæ îëîõã¿é ÿâòàë
ãýíýò äàëäààñ íýãýí èõ áàðàà ãàðààä òýíãýðò õ¿ðòýë òîîñ
õàäóóëààä ÿâàâ. ĺðâ¿¿ë òýð ìºðººð ìºøã¨æ ÿâòàë ðîãìà ãóà òàíèâ:
“Ãýñýðèéí ìèíü áèëãèéí õýýð ìîðèíû ìºð áèø¿¿ ýíý” ãýâ. “¿¿íèéã íýõýæ
ÿàæ ã¿éöíý?” ãýâ. Áóöààä èðñýí ìºðºº ìºøãèæ ÿâàâ. Òýãæ ÿâòàë
îëîí àäóó õ¿í õóðààñí ìýò öóãëàæ áàéâ. Äýðãýä íü íàí÷¿í áàéâ.
ÿéëýí áîð ìîðü íü óãòàí óéëæ èðýâ. Öàñ×èõýð , Ðîãìà ãóà õî¸óë
óéëàâ.
Ãýñýðèéí áèëãíèé
õýýð
ìîðü
íü Íàí÷¿íãèéí
óíàñíûã
õóâèëãààíààð ìýäýæ èðæ ,íàí÷¿íãèéí äýðãýä îëîí àãòûã õóðààæ
áàéãààä ÿâ÷ñàí íü òýð áàéæýý . Ãóíãàà ýì÷ Íàí÷¿íã ¿õñýíèéã õî¸ð
ñóãààð ýü ýì õèéãýýä ýäãýýâ. Íàí÷¿í Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíûø
äàéëñíààà áóëò òîîëæ õýëýâ. Ò¿ìýí õ¿íèé ãýçãèéã Óóëûí Ò¿ðãýí
Áèðâààãèéí òîëãîéã á¿ãäýä ¿ç¿¿ëýâ. Ò¿¿íèéã àâ÷ ¿çýæ á¿ãäýýð
èíýýëäýæ ñóóâ.

9. Öàñ ×èõýð Çóðãààí ýðõèéòèéã àëàâ.
Ñóóòàë ãýíýò ýçã¿é çóðãàí ñóì èðæ òóñàâ. Íýã íü Íàí÷¿íä , íýã íü
Áóéäàíä , íýã íü Ãóíãàà ýì÷èä èðæ òóñàâ. ͺ㺺 ãóðâàí ñóì íü òýð
ãóðâûí ãóðâàí ìîðèíä èðæ òóñàâ. Ðîãìà ãóà “Ýâ¿¿ , Öàñ ìèíü ! Ýíý þó
áèëýý ? ” ãýæ áîñîí óéëàâ. Öàñ×èõýð çàðëèã áîëðóóí :ì “Àé, Ðîãìà ãóà
ìèíü , Äàéñàí õ¿íèé øèíæ ýíý áèø¿¿ ? ” ãýâ. “Á¿¿ óéë!” ãýýä ãóðâóóëûí
ãóðâàí ñóìûã ìóãàëæ àâààä Ãóíãàà ýì÷èéí ýìèéã õèéãýýä ìîðäîâ.
Öàñ ×èõýð óóëûí îðãèë äýýð ãàð÷ ¿çòýë Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíû
ìýðãýíèé õ¿¿ Çóðãààí ýðõèéò äàëä áàéæ õàðâàõäàà íýãýí ñàéí ñóìàíä
çóðãààí ñàéí ñóì îíèëæ øèâøèæ õ ðâàñàí àæýý . “íýã çàðèì ñóì ìèíü
õ¿íèéã àëäâàë ìîðèíä òóñ . Ìîðèéã àëäàâë õ¿íä òóñ ” ãýæ øèâøèæ
õàðâàñàí àæýý . Öàñ×èýõð ºã¿¿ëð¿í : “×è ìóó ì½ðãýíèé õ¿¿ Çóðãààí
ýðõèéò áèø¿¿ . ×è ìóóã ᨠìýäýâ. Àìáàðûí õºâã¿¿í Áàíæóðò ìèíü õ¿ëýã
áîð ìîðèîé þó ãýæ ºã뺺 ÷è ìóó ?” ãýâ. Òýð Çóðãààí õóðóóò õýëýâ :
“Òýð ¿ã ÷¨íü çºâ. Òàíàé íýãýí õºâã¿í èðæ àëèâàà á¿ãäèéã ìèíü àãèð
áîëãîæ ÿâàõàä õàðâàñí ìèíü òýð áèëýý ” ãýâ. Öàñ ×èõýð õýëýâ. “Çà
òèéì áîëáî íàä çýìã¿é ø¿¿” ãýýä Öàñ ×èõýð ñóìàà õàðâàâ. Çóðãààí
ýðõèéòèéí ñ¿íñ íü çóðãààí õóðóóíä íü áàéñàí àæýý . Òýð ñóìàíä
àæèðñàíã¿é ., áîñîí õàðàéæ íóì ñóìàà äýëýâ. Ãýòýë Öàñ ×èõýð
õóâèëãààíààð ìýäýýä öóë áîëä èëäýý ñóãà òàòàæ äîâòëîí î÷èæ
òàâüòàë íü çóðãààí ýðõèéã íü íóì ñóìíû õºü÷òýé íü òàñ öàâ÷èæ
îðõèâ. Çóðãààí ýðõèéò àìüã¿é óíàâ. Õóÿã , ìîðü , çóðãààí ýðõèéã íü
àâààä ÿâæ èðýâ.

Èðòýë íü Ðîãìà ãóà óéëæ ñóóíà àæýý . Öàñ ×èõýð õýëýâ : “Àé Ðîãìà
ãóà ìèíü . ×è óéëààä áàéâàë ýíý ãóðâûã ýíý ýìýýð õýí ýìíýõ âý?
Òýð ìóó Çóðãààí ýðõèéòèéã àëààä èðýâ áè” ãýâ. Ãýñýð õààíû ìèíü
òýíãýðýýñ çàÿàãààð àâ÷ èðñýí , ¿õñýí õ¿íèéã ýäãýýã÷ Ãóíãàà
ýì÷èéí ýìèéã èõýä íàéðóóëàâ. Ñàí òàâüæ Ãýñýð õààíûõàà ñàõèóñûã
çàëáèðàâ. Öàñ ×èõýð “ÀÐâàí ç¿ãèéí àðâàí õîðûí ¿íäñèéã òàñàëñàí
àâàé áîãäûí ìèíü äýýð Õóðìàñò òýíãýð ýöýã íü , ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷
íü àëü á¿ãä ñàõèóñ íü äýä äýäýýð ºðøººí ñî¸ðõ Ýíý ãóðâóóëûí ìèíü
ýéëñýí (ÿâ÷ñàí) ñ¿íñèéã ýðã¿¿ëæ àâ÷èðúÿ. Õîë î÷ñîí ñ¿íñèéã íü
õóðààæ àâ÷èðúÿ . Ýíý õèéñýí ýì íü ºäíººñ õºíãºí , ñóìíààñ õóðâàí áîëãî
ãýýä ìºðãºæ ãóðâóóëûã ñàí äýýã¿¿ð óòààä Ãóíãàà ýì÷èéí ýìèéã
õèéâ. Ãóðâóóë äà°óé äýýð ýäãýâ. ÃÓíãàà ýì÷ áîñîîä “Áèå ìèíü
òýíõýðýýã¿é áàéíà. ” ãýæ ýìýýñýý äàõèæ óóâ. ͪ㺺 õ¸ðòîî áàñ
óóëãàâ. Óóñíû õîéíî ãóðâóóëûí áèå íü ÿçãóóðò àäèë áîëîâ. ÃÓíãàà
ýì÷ £óðâàí ìîðèíûõîî ñóìûã ñóãàëààä ÇÓðãààí ýðõèéòèéí ýðõèéíèé
íü ìàõûã ýìýíäýý íèéë¿¿ëæ ãóðâàí ìîðèíû øàðõàõíä ò¿ðõâýë ãóðâàí
ìðü ýäãýâ. Îëîí àãòíààñ åñºí àòðàí ìîðèéã
ñîíãîæ àëààä Ãýñýð
õààíûõàà ñàõèóñûã çàëáèðàí òàõèæ ìºð㺺ä (ãóðâàí ºäºð õóðèì
õèéãýýä ) ãýðèéí ç¿ã ÿâàâ. Ðîãìà ãóà , Áóéäàí õî¸óë àäóóãàà òóóæ
õîéíîîñ íü ÿâíà. Öàñ, Íàí÷¿í , Ãóíãàà ýì÷ ãóðâóóë Ò¿ðãýí Áèðâààãèûí
òîëãîéãîîð çàìäàà íààäàæ ÿâñààð ãýðòýý õ¿ðýâ. Îëîí àäóóã ìºí óðüä
¸ñîîð ñàéõàí õóâààæ àâàâ. Õàìãèéí ýçýí õààí áàéòàë Öîòîíä ýñ ºãºâ.

10. Öîòîíãèéí õóäàë ìýäýý .
Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààí Íàí÷¿íãèéí
àëèâàà
ÿâäëûã
õýëýëöýæ
öààøààãà ãóðàâ
óõàð÷
áóóâ.
Õàð ãýðò
õààíû íýãýí áààòàð
ºã¿¿ëð¿¿í : “¯¿íýýñ áóñàä áààòðóóä öóãààð èðâýë õýí òýñýõ âý !
ÃÝñýðèéã ýìèéã àâàõáàéòóãàé , íýã áààòðûí ýìèéã ÷ ÿàæ àâàõ
âý ? Ðîãìàã ¿íýõýýð âúÿ ãýõ äóð áàéâàë , ãóðâàí õààí òýíãýðèéã
çàëæ èðýâ. Òýãâýë àâ÷ ÷àäàõ ìàãàäã¿é áàéíà ” ãýñýíä òýð ¿ãèé£
ãóðâàí õààíçºâøººð÷ ãóðâàí ñõèóñ òýíãýðèéã çàëáèðâàë äàðóé äýýð
Õèëèíãèéí ãóðâàí òýíãýð , Ãýð÷ º÷¿¿õýí çîâîõ áàéíà. Çîâîâ÷ òººðºã
ñàéí áàéíà” ãýæ áîøèã ñî¸ðõîâ. ÃÓðâàí õààí èõýä áàÿñàëöàü. ĺðâºí
òýíãýð òýäýíòýé íºõöºëäºí ñóóâ.
ÒÝð öàãò äýýð Õóðìàñò òýíãýðèéí ÷èõ íü õàíãèíàâ. “Þóíû øàëòãààí
áîëîâ ? ” Ãýðòýý áèé áîëîâ óó? Þóíä èðñýíã¿é âý å ãýæ íýãýí ýë÷
èëãýýâ. Òýð èë÷ õ¿ðòýë ãóðâàí äàãèíà , ãóðâàí òýíãýð ãýðòýý áàéâ.
Ýë÷ ãóð¢àí äàãèíà , ãóðâàí òàíãàðò àéëòãàðóóí : “Õààí õóðìàñòûí
÷èõ íü ãóðâàí õîíîã õàíãèíñíû òóëä ãó÷èí ãóðâàí òýíãýðèéã õóðààâ.
Òýãýõýä òà çóðãóóä î÷ìîíã¿é . òàíûã þóíä ñààòàâ ? ¯òýð èð ãýíý. ” ãý.
Òýð çóðãóóë ÿàðàí Õóðìàñò òýíãýðèéí äýðãýä î÷èâ. Õóðìàñò òýíãýð
çàðëèã áîëðóóí : “Òà çóðãóóë þóíä ñààòàâ. ” ãýæ àñóóâàë . òºäèé
ãóðâàí äàãèíà , ãóðâàí òýíãýð èéí àéëòãàðóóí: “Ìàíàé ñààòñàí ó÷èð
áîëáîë ¯éë á¿òýýã÷ ãýðòýý ¿ã¿é áàéâ. ÀÐâàí õî¸ð òîëãîéò ìàíãàñò
î÷ñîîð èðýýã¿é . Ãýñýðèéí àòààò Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààí ãýã÷
áàéäàã. Òýð õààíû Àëòàíãýðýëò òàéæ ãýã÷ Öàãààí ãýðò õààíû
ãàíöõàí õºâã¿¿í áèëýý . Ðîãìà õàòíûã íü àâúÿ ãýæ Ãó÷èí ãóðâàí
áóìàí öýðãýýð ìîðäîæ èðñýíä Ãýñýðèéí ãó÷èí áàòàð , Öàñ ýõëýí õýñýã

õýñãýýð óãòàæ î÷îîä
Øàðàéãîëûí öýðýãòýé õàòãàëäàæ ÿâàõäàà
áèä ãóðâàí äàãèíà , ãóðâàí òýíãýðèéã çëáèðñàíûã òóëä áèä çóðãóóë
îãòîðãóéãààñ íóóöààð î÷îîä ñàõèóñ áîëîí íºõöºëäºâ. Áèäíèé ñààòñàí
ó÷èð øàëòãààí íü ýí áèëýý ” ãýâ. Õààí Õóðìàñò òýíãýð èõýä õèëýãíýí
çàðëèã áîëðóóí : “Òà çóðãóóë äóðààðàà èíãýæ ÿâàõ ·èíü áóðóó áèëýý
. Ýðò Áóðõíû çàðëèã : “¯éë á¿òýýã÷èä áîøèãî ºãºõ人 õýðâýý ¿éë
á¿òýýã÷èéã
õ¿÷èí ìºõñäâºë òàíû ãóðâàí äàãèíà , óðâàí òýíãýðèéã
õ¿÷èí íýì ãýñýí íü ¿íýí áèëýý . Òýð Ãó÷èí áààòàðò íü õ¿÷ íýì ãýñíèéã
áè ìýäýõã¿é . Ãýñýð ¿ã¿é áàéòàë äóðààðàà î÷ñîí ÷èíü áóðóó áèëýý !
¯éë á¿òýýã÷èûí íýãýí èõ çîâîõ öàãò ýõìæýý íü ýíý áèç . Ýä¿ãýý
òººðºã óðüäààð òýð õààíä áîëîõ áèëýý . Òýð ãóðâàí õàíûã çîðèã ¿éë
åð á¿ãä öºì á¿òýõ áîëíî ” Èíãýæ çàðëèàã áîëîîä : “Òà çóðãóóë ¿òýð
îäîîä Ãýñýðèéí ãó÷èí áààòàðûí ãóðâàí çóóí æàðàí íýãýí ñóäëûã
ñ¿íñýé íü ¿òýð ÿàð÷ àâ÷ èð. Òýð ãó÷èí áààòàð öºì òýíãýðèéí
õºâã¿¿í áèø .
Ýðò
áóðõàí Ãýñýðòýé àäèë ãó÷èí áààòàðò áîøèã
ºãñºíã¿é áèø¿¿ . ¿¿íýýñ õîéø òà çóðîãóóë òýð ãó÷èí áààòðûã
á¿¿ ºìãººëº . Òýð ãó÷èí áààòðûí ñóäàë ñ¿íñèéã ¿òýð àâ÷ èð ! Õîéíî
àìüäðóóëàõ áîëáîë òýð ¿åä áóöààæ ºãíº ” ãýâ.
*** *** ***
Òºäèé
ãóðâàí äàãèíà
ãóðâàí òýíãýð Õóðìàñòûí
çàðëèãààð
îãòîðãóéãààð íóóæ î÷òîë Ãýñýðèéí ãó÷èí áààòàð áàñõ¿¿ “Ìîðäú¸” ãýæ
“Æèøææ õýíä áîëîâ? Õàëõàé î÷ú¸, áè î÷ú¸” ãýæ áóëààëäàæ áàéâ.
Ðîãìà øâãà îðõèõîä íü äýýðýýñ ãóðâàí äàãèíà , ãóðâàí òýíãýð
õóâèëãààíàð ìýäýýä Ðîãìàãèéí òýð øàâãèéã ýðõã¿é Öîòîíä òóñãàâ.
Òªäèé (Õàÿíõÿðâàà áóðõíû õóèëãààí) Öîòîí íî¸í õàð òîãîéò , öàãààí
ñ¿¿ë öîîõîð ìîðèî óíàâ. Øîðãîîëæèí ñàà äãàà á¿ñëýâ. Øèðýí õà\óÿãàà
ºìñºâ. Õÿíãàðàí èëäý ç¿¿â. Ìîðäîæ ÿâààä Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíûä
î÷èæ àäóóíààñ íü õóëãàé õèéæ àü¸ èðòýë õîéíîîñ íü Öàãààí ãýðò
õààíû Á¿ðãýë õàð öóñ óóã÷ ò¿øìýë íýõýæ Ýëñò óóëûí õºòºë äýýð
ã¿éöýæ èðýâ. Öîòîí íî¸í ãàíöààð äýìè é äîíãîñîæ äóóëæ ÿâíà : “Áè
Öàñ×èðýõèéí ÷èíýý ñàéí ýð áèø¿¿ ” ãýæ áàðäàìíàæ “Ýíý àäóóíààñ
Öàñàä íýã ÷ ìîðü ºãºõã¿é ” ãýæ ÿâòë Á¿ðãýä õàð ò¿øìýë ñîíñîîä :
“Ýíý ìóóë õ¿í áàéíà. Äýìèé äîíãîäîæ ÿâàõ íü þó âý ? ÃÝðòýý õ¿ðíèé
õîéíî á¿¿ ºãºëöººðýé . Öàñàä ãýýä ãàçðûí äàëäààñ íóóæ õàøãèðàí
äàéðàâ. Öîòîí àäóóãàà îðõèí äóòààâ. Á¿ðãýä Õàð ò¿øìýë ýðõã¿é
ã¿éöýæ èðýõýä ñààäàã íóì ñóìàà àâàí Öîòîí íî¸í òàðâàãàíû õîíõîð
í¿õýíä øóðãàæ îðîâ. Á¿ðãýä õàð ò¿øìýë ºã¿¿ëð¿¿í : “Àé , ìóó ãàð÷ èð.
Í¿õýíä îðîîä õààøà ãàðúÿ ãýíý ÷è ?” Öîòîí ºã¿¿ëð¿¿í : “Àäóó ìîðü ìèíü
òýð áàéíà. Ò¿¿íèéã àâ. Ìèíèé áèåýð þó õèéíý ÷è ? ” ãýâ. Á¿ðãýä õàð
ò¿øìýë ºã¿¿ëð¿¿í : “Ìóíäàæ ñàéí ºãëºã÷ íî¸í áîëîâ óó? ÷è ? ¯íýõýýð
ºãëºã÷ õ¿í õ¿í áàéíà ÷è . Òèéì áîëáîë ñààäàã íóì ñóìàà ºã ” ãýâ.
Ñààäàã íóì ñóìàà ºãºâ. Ãó÷èí öàãààí ñóìíû ºäºíä øîðîî ä¿¿ð÷ èðýâ.
“×è áèåýðýý “×è áèåýðýý ¿òýð ãàð÷ èð ×è ãàð÷ èðýõã¿é áîëáîë
àðãàëààð óòíà ” ãýæ ðãàë õîðìîéëæ èðýõýä Öîòîí õýëýâ: “ Ò¿øìýë
àâàé ! ×è íàìàéã á¿¿ àë. ÃÝñýð ¿ã¿é áàéíà. Ðîãìà ãóà àâàõóóäàõûí
àðãûã áè õýëæ ºãüå. ” ãýâ. Ò¿øìýë “Çà” ãýâ. Öîòîí í¿õíýýñ ãàð÷
èðýâ. Á¿ðãýä õàð ò¿øìýë äóóí ¿ã¿é Öîòîíã (Ìîðèíä óí³óëæ äºðâºí
ìº÷èéã ãàíçãààð òàñ ) õ¿ëýýä , àäóóãàà òóóæ ãýðòýý õ¿ðýýä
ãóðâàí õààíäàà Öîòîíã àâàà÷èâ. Öàãààí ãýðò õààí ºã¿¿ëð¿¿í :

“Öîòîíãèéí õ¿ëýýñèéã òàéëæ òàâü” ãýâ. Öîòîíãèéí õ¿ëýýñèéã òàéëæ
òàâèâ. Öîòîí íî¸í åñºíòýé ìºðãºâ. Öàãààí ãýð õààí : “Äýýø ñóó” ãýíý
Øàìáà Ìýðóç òýð õî¸ð äóðã¿éöýæ õýëýâ. “Åñºíòýé ìºðãºã÷ Öîòîí
íî¸í , äýýø ñóó ãýã÷ Öàãààí ãýðò õààí ýíý õî¸óë þóòàé ñàéõàí
àìðàã áèëýý ?” ãýâ. Ãóðâàí õààí : ” Öîòîí íî÷í àâàé ìèíü , ¿ã ÷èíü þó
âý ? Õýë ãýâ. Öîòîí íî¸í õýëýâ. “Ãýñýð ãýðòýý ¿ã¿é Ìàíãàñò ÿâñààð
èðýýã¿é Ãýñýðèéí àìðàã Öàñ×èõýð àõ íü ãó÷èí áààòðûí õ¿÷ íü
àäáèø èõ áàéíà. Òýä íàð ¿íýõýýð áàéâ÷ ÿàõ âý ! Ðîãìà ãóàã àâàõûí
àðã÷ã áè çààæ ºãñ¿¿” ãýâ. “Çà òýð ¿ã ÷èíü çºâ. Õýë” ãýâ. “Áàñ
¿ã áèé þó õýë” ãýâ. Öîòîí íî÷í ºã¿¿ëð¿¿í “Ìîðü õóÿã , çýð çýâèéã ìèíü
ºã. Íàä íýãýí á¿ëýã ñàéí ìóó àäóóã ºã. Òýð àäóóã àâààä õàðüæ áè
õóäàë õýëíý. Áè èíãýæ õóäàë õýëíý. “Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíû öýðýã
áóöñàí áàéíà. Áè ìºðººð íü ìºøãèæ ã¿éöýí ÿäàæ îðõèñîí àäóóã àâ÷
èðýâ” ãýæ õýëüå . Òýãâýë ìàíàé õè öýðýã , ãó÷èí áààòàð á¿ãä
¿íýìøèæ òàðõàíà. (Òýäíèé ãýð íü õîë õîë áàéäàã . Ãóðâàí õîíîã , õî¸ð
õîíîã íýã õîíîãèéí ãàçàð áàéäàã. Öàñ ×èõýðèéí ãýð íýã ñàðûí ãàçàðò
áèé . Áè øàðàé ãîëéûí öýðãèéã áóöñàíû áàÿð ãý èõ õóðèì õèéæ àðç
àðõèàð á¿ãäèéã ñîã²îîãîîä òàðààÿ . Òà íàð ìèíèéõîéíîî¸ íýõýæ î÷îîä
(ñóë ñóóõ) Ðîãìà ãóàã àâ” ãýâ. Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààí ýíý ¿ãèéã çºâ
ãýæ áàÿñààä á¿ãäèéã áóëò ºãºâ. Öîòîíãèéí ìîðü , çýð çýâèéã (ñîõîð
äîãîëîí äààðüòàé) ìóóñàéí ãóðâà çóóí àäóóã ºãºâ. Öîòîí ìîðäîæ ÿâààä
ýðãýæ èðýýä ãóðâàí õààíààñ àñóóâ: “Ãýñýð áèä õî¸ð íýãýí îòîã
óëñûã áóëààëäñààð áèëýý . ðîãìà ãóàã àâñíû õîéíî òýð îòîã óëñûã
ºãºõ àæààìóó?” ãýâ. Öàãààí ãýðò õààí “ªãüå” ãýâ. Öîòîí ìºð㺺ä
ÿâàâ . Ãóðâàí çóóí àäóãàà ãýðèéí ç¿ã òóóæ ÿâòàë íü õîéíîîñ íü
Ãýñýðèéí àíä ×àäèñìàðè íýðò ò¿øìýë Öîòîíãèéí ýíý ¿ãèéã ¿íýí ¿¿ ,
õóäàë óó òýíññ¿ãýé ãýýä ã¿éöýæ èðýýä “Çà ìóó Öîòîí ÷è þóíû òóë
Ãýñýðýýñ óðâàâ. ? Ðîãìà , ãó÷èí áààòàð àëèâàà á¿ãäèéã áè àðãàëæ
àâ÷ ºãüå ãýã÷ ÷èíü þó âý ? Ãýñýðèéí áèå íü ÷èíèé à÷ áèø¿¿ .
Àëòàí äàãèíà áýð ÷èíü áèø¿¿ . Ãó÷èí áààòàð òºðºë ÷èíü áèø¿¿ . ”
ãýâ. Òºäèé “Ýíý ìóóã àëúÿ” ãýýä èëäýý ñóãà òàòâàë Öîòîí ìîðèí
äýýðýýñýý áóóæ õàðàéæ ñºãºí èéí àéëòãàðóóí : “Áîãä ×àäèñìàðè ”
ò¿øìýë ! Òýð çàðëèã ÷èíü ýãýýë ¿íýí áèëýý . Òèéì áîëîâ ÷è ýä¿ãýý
ãýãýýíäýý àéëäàí ñî¸ðõ . Áè ýä¿ãýý äàéñàí õ¿íèé ãàðò áàðèãäñàí
òóëä ººðèéí àìèà àðãàëæ ãàðñóãàé ãýñýí áèëýý . Áè ÿìàðî òýíýã àìüòàí
áîëæ Ãýñýð õààíäàà õàð ñàíàõ âý?
Òýãæ àéëòãàñºàíë ×àäèñìàðè ò¿øìýë: “áàðàì õººðõèé Öîòîíãèéí ýíý
¿ã íü ýãýý ¿íýí” ãýýä ãýðòýý õàðèâ. ×àäèñìàðè ò¿øìýë : “áàðàì
õººðõèé Öîòîí ãàçðûí äàìààð íóóæ î÷îîä ò¿¿íèéã ãýðòýý îðñíû õîéíî
ãóðâàí õààíä Öîòîí èðýýä èéí àéëòãàðóóí : “Òàíû ãàé íýãýí ×àäèñìàðè
íýðò ò¿øìýë íàìàéã íýõýæ î÷îîä .: “ Ãýñýð áèä õî¸óë àíä ãýíý . ×è þóíû
òóëä ãóðâàí õààíä óðâàâ Ýä¿ãýý áè ÷àìàéã àëúÿ ” ãýâ. ×è þóíû òóëä
ãóðâàí õààíä óðâàâ. Ýä¿ãýý áè ÷àìàéã àëúÿ” ãýñýíä áè à¬èà ãàðúÿ
ãýæ õóäàë õýëýâ. Ìèíèé òýð ¿ãèéã “¿íýí ñàéí” ãýýä õàðüæ èðýâ.
Ýíýí ¿ãèéã ãóðâàí õààíä ìýä¿¿ëüå ãýæ èðýâ” ãýâ. Ãóðâàí õààí
×àäèñìàðè
ò¿øìýëèéã
àâ÷ èðýýä
Öîòîíãèéí
¿ãèéã
àñóóâàë
×àäèñìàðè ºã¿¿ëð¿¿í : “Ãóðâàí õàí ìèíü ! Ýðò óðüä Ãýñýðèéí àëèâàà
ðèä õóâèëãààíûøã òà íàðò òîîëæ ºã¿¿ëñýí ìèíü ¿íýí áèëýý . Ýä¿ãýý ýíý
Öîòîíãèéí ¿ã íü òóí õóäàë áîëóóçàé . “Áè óðüä ýñ õýëë¿¿ ? Ýíý ìóó

ðàêøñì ìýòèéí ò¿øìýëèéí ¿ãýíä á¿¿ îð ãýñýí ìèíü ýä¿ãýý ¿íýí áîëëîî.
Ýíý ìóó ò¿¿øìýëèéã áàðü ” ãýâýë Õàð ãýðò õààí çàðëèã áîëðóóí : “Ýíý
×àäèñìàðè ò¿øìýëä ýðòýýñ äóðã¿é ìèíü ¿íýí áèëýý . Ýä¿ãýý ýíý öîòîí
ìàíä õàð ñàíàäàã íü ¿íýí áîëáîë öààø õàðèëã¿é þóíû òóë ýðãýæ
èðýâ? Ýíý õàòàí, ò¿øìýëèéã áàðèàä ãàð õºëèéã íü òºìºð òóøààãààð
òóøààä , õààí çàðëèã áîëæ , Öîéðîí óðíû õ¿¿ ëàì Íîì÷èéã óðüæ èðýýä :
“Ýíý ×àäèñìàðè ò¿øìýëèéã àâàà÷ààä åñºí äàâõàð õàð áàéøèíä õàäãàë.
×àìä æàðàí ñàéí õ¿íèéã ºãñ¿ãýé . Õýðâýý àëäâàë ëàì íîì÷ ÷àìàéã
ýõëýí æàðàí ñàéí õ¿íèéã àëàõ áîëíî” ãýæ çàõèðàâ. Ëàì Íîì÷ òýð
ò¿øìýëèéã ãýðòýý àâ÷ èðýýä åñºí äàâõàð õàð áàéøèíä îð³óäààï
ñóóâ.
*** *** *** ..
Ãóðâàí õààí Öîòîíã “×è ýä¿ãýý õàðü” ãýâ. Öîòîí ºã¿¿ëð¿¿í : “ãóðâàí
õààí ìèíèé õîéíîîñ àðâààä õîíîîä ìºí áîëçîîãîîð èð !ãýýä Öîòîí íî¸í ãóðâàí
çóóí àäóóãàà òóóæ àðàâ õîíîæ ãýðòýý õ¿ð÷ èðýâ Öàñ ×èõýð ýõëýí
ãó÷èí áààòàð , èõ öýðýã á¿ãäýýð: “Öîòîí àâàéã ó ãýæ óäàâ?” ãýæ
àñóóâ. Öîòîí íî¸í õýëýâ : “Øàðàéãîëûí ãöóðâàí õààíû öýðýã ä¿ðâýæ
áóöàæ áàéíà. ìºðººðíü ÿâæ ýñ ã¿éöýýä îðõèñîí ìóó àäóóãèé íü àâ÷
èðýâ. Òà íàìàéã áàéëäàæ ¿ë ÷àäàõûã ìýäýýä òýäíèéã áóöñàí õîéíî
íàìàéã õóóð÷
èëãýýâ.
Áè
ìýäýâ.
Ìèíèé ¿ãèéã
èòãýõ
áîëáîë
òàðöãààÿ . Áè àäóó õóëãàéëúÿ ãýæ î÷èæ èõ ÿäðàâ. Áè ìóó áîëîâ÷
ÿíàã òºðºë ÷èíü áèø¿¿ . Òà íàð íàìàéûã èòãýõã¿é áîëáîë íýã õî¸ð
õ¿íèéã ÿâóóëæ ¿ç” ãýâ. Öàñ×èýõð õýëýâ : “Òà õàðèéí õ¿í áèø ,
ººðèéûí òºðºë Öîòîí àâãàé áàéíà . Þóíä õóäàã ãýõ âý ? Ýíý ¿ãýíä áîëáîë
Øàðàé ãîëûí öýðýã áóöñàí íü ¿íýí áºàûíà ãýæ èõ öýðýã áèä
á¿ãäýýðýý òàðõúÿ” ãýâ.
Öîòîí íî¸í ºã¿¿ëð¿¿í : “Ýä¿ãýý òàíûã áè áýëýã çîõüòîé ãýæ Íîìûí
ìàíëàéí íýã õóðèì õèéå . Öàñ ,Ðîãìà , Øóóìàð ºã¿¿ëð¿¿í : “Àâàéã ýíý
¿ã ÷èíü ìàø çºâ áàéíà. Áèä áãäýýðýý íîìûí ìàíëàé õóðèì èäýýä
òàõúÿ” ãýâ. Öîòîí íî¸í óóëûí ÷èíýý èäýý , äàëàéí ÷èíýý àðç àðõè
õàñàã òýðãýíä òýýæ èðýýä , Öàñ ,ÐÐîãìà , Øóóìàð ýõëýí ãó÷èí
áààòàð á¿ãäýýð õóðèìëàæ æàðãàí ñóóòàë îãòîðãóéãààñ ãóðâàí
äàãèíà , ãóðâàí òýíãýð íóóæ èðýýä . Öàñ ýõëýýä ãó÷èí áààòðûí çºí
áèëýã óõààí õèéãýýä ãóðâàí çóóí óæàðàí íýãýí ñóäàë ñ¿íñèéã
õóèëãààíàð àâààä Õóðìàñò òýíãýðò õººðºâ. Öàñ ýõëýí £ó÷èí áààòàð
àðõèíû æàðãàëä òàøóóð÷ áàéñààð àëèâàà ðèä õóâèëãààí , ãóðâàí
çóóí æàðàí íýãýí ñóäàë ñ¿íñýý àâòàë ýñ ìýäýí ñóóâ. Áóéäàí ºã¿¿ëð¿¿í
: “Åð äàðñíû èõýä ñàéíã¿é áèëýý . Ýä¿ãýý ãýð ãýðòýý òàðõàæ
õàðèàä áîòü áîòü íîìûã íîìîëâîë õýðýãòýé íü òýðáèëýý . ” ãýâ. Öàñ
ýõëýí á¿ãäýýð “Áóéäàíãèéí ýíý ¿ã çºâ” ãýýä òàðõàõàä Ðîãìà ãóà
óéëæ áàéæ ºã¿¿ëð¿¿í : “Öàñ àâãàé ìèíü Ãýñýð ìèíü ÷àìäàà õýëäýã
áèëýý . Öîòîíãèéí èíýýõ íâ ìÿíäàñ , ¿ã íü ãóðèë , ç¿ðõ íü ã¿ð õàð
÷óëóó áèëýý . Äîòîîä íóóæ õýëýëö ãýñýí áèëýý . Ãàäààõ ¿éëèéã
Öîòîíä á¿¿ õýëýýðýé ãýñýí áèëýý . Òýãýýä Öîòîíãèéí àéìòãàé õóäàë÷
õî¸ð íü åðòºíöºä àðàé á àéõã¿é áèç” ãýâ. “Ýíý ¿ã ¿íýí” ãýýä Öàñ
×èõýð , Íàí÷øí , Øóóìàð òýã¿¿ëýí àõìàã èõ öýðýã òàðõàâ.

11. Ðîãìà ãóà Øàðàéãîëûí öýðýãò áàðèãäàâ.
Ðîãìàãóà óéëæ áàéæ ººðèéí õºòº÷ Àðãûí õºâã¿¿í Àðèóíä ìîðü, çýð
çýâýý çàñàæ (Ãýñýð áîãäûí õîâäíîîñ òàâàí çóóí ñóìûã ñààäàãòü íü
ä¿ðæ) ºãººä : “Øàðàéãîëûí ãóðõâàíõààíû öýðýã áóöñàí íü ¿íýí ¿¿,
õóäàë óó? Áîëãîîæ èð “ ãýæ èëãýýâ. Àðèóí ÿâæ õî¸ð ãóðâàí ãàçðûí
òýðòýý î÷òîë Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíû öýðýã (ÿëàà áàòãàíà ìýò àëòàí
äýëõèéã ä¿¿ðýí ) õ¿ð÷ èðýâ. Àðèóí äîòðîî ñýòýãð¿¿í : “Ýíý äàéñíààñ
ãàð÷ õýä¿é ÷èíýý õîë íàñàëìîé áè” ãýýä îðæ àëàëäàâ. Íýã ìÿíãàí
öýðãèéã àëààä (Á¿ðãýä õàð ò¿øìýäýä àëàãäàâ. )
Ãóðâàí õààíû èõ öýðýã íü ÃÝñýðèéí ñîðíîçîí ã¿ðýýð á¿òýýæ õèéñýí
èõ èëä íü áàéñàí àæýý .Òýð èëäèéã à¢ààä óæóó äîòîð íóóæ ãàð÷
èðýâ. Ãýñýð õààíû íýã õàòàí íü Ëóñûí õààíû îõèí Àæó ìýðãýí õàòàí íóì
ñóìààð õàðâàæ áàéâ. Ðîãìà, æèä¿ãýýð (õî¸ðäóãààð) Àæó ìýðãýí
õàòíûã èð ãýæ äóóäàâ. Àæó ìýðãýí èðýâ. Ðîãìà ãóà Àæó ìýðãýíä
õýëýâ : “Ãóðâàí õààíû öóýðýã õ¿ð÷ èðýâ. ßàõ áèëýý ? Àðãà áóþó
áèëýý ? ” ãýýä óéëàâ. Àæó ìýðãýí õýëýâ : “Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí àþóõ ìýò
Áîãäûã ìèíü ãýðòýý ¿ã¿é ãýæ , àìðàã Öàñ ×èõýð , ãó÷èí áààòðûã íü
¿ã¿é ãýæ , Íàí÷¿í , Øóóìàðûã òàðõàâ ãýæ íàìàéã ýì õ¿í ãýæ äàéð÷
èðýý áèç. Öýðãèéí õàéãóóë÷èíòàé àëàäúÿ” ãýâ. Ãýñýðèéí íýãýí èõ
ñàäàãò íýãýí ìÿíãàíû ãàäíà äº÷èí ñóì ÷èõýæ àâàâ. Àâààä àæó ìýðãýí
ñààäãàà á¿ñýëæ óãòàí ãàðàâ. Öàãààí ãýðò õààíû Àëòàíãýðýò
òàéæèä çîëãîâ. Ðîãìà ãóàãèéí í¿¿ðò íü èõ öýðãèéí òîîñ õ¿ðíý. Ãýæ
äº÷èí ñàéí õ¿í ò¿ð¿¿ëæ èðñýí àæýý . Àæó ìýðãýí óãòàí áàéæ õýëýâ:
“Ðîãìàã àâàõ ãýã÷ ýð òàíü àëü âý?” ãýâ. Àëòàíãýðýëò òàéæ : “Áè
áèëýý” ãýâ. “Òà äº÷èí ñàéí õ¿íòéý èõ öýðãèéí õîøóó÷ óó? ” ãýâ.
“Áèä õîøóó÷èí áèëýý ” ãýâ. Àæó ìýðãýí “”Çà òà äºðâºí àðàâ (äºðâºí
õýñýã) áîëæ áàé “ ãýâ. Òýð äº÷èí õ¿í Àæó ìýðãýíèé õýëñíýýð äºðâºí
àðàâ áîëæ áàéâ. Àæó ìýðãýí äºðâºí õ¿íèéã äºð⺠àðâàí õ¿íèéã òàñ
õàðâàâ. Ñóì íü öààø òàøèí î÷èõ èõ öýðãèéí õ¿íä òóñ÷èõàâ. ºÀæó
ìýðãýí , Àëòàíãýðýëò òàéæèéã àëà ä Àëòàí ñàíäàë íýðò Øàðãàë ìîðèéã
àâ÷ óíàâ. Ìîðèîé òàñ ãóÿäàæ èõ öýðãèéã õîøóó÷èä íü äàâõèæ îðîîä
µÿäàæ ÿâàâ. Øàðéãîëûí ãóðâàí õ àíû öýðýã äóòààâ. Øàðàéãîëûí
ãóðâàí õààí òýðã¿¿ëýí õàìàã öýðýã õýëýâ: “Öîòîí íî¸í áèäíèéã õóóðñàí
áàéíà. Ãýñýð áèé àæýý . Öýðýãæ íü áèëíèé õîøóó÷èéã õÿäàæ ÿâíà
“ ãýâ. Öýðãèéã çàñàõ òàâàí ñàéí õ¿í ãàðàâ. Öàãààí ãýðò õàíû îòãîí
ä¿¿ Øàìáà Ìýðóç çýð çýâ , õóÿã äóóëãàà ºìñºæ áèëãèéí öàãààí ìîðèî
óíàæ ãàðàâ. Äàðàà íü á¿ðãýä õàð öóñ óóã÷ ò¿øìýë , ãóðàâ äàõü íü
Öàãààí ãýðò õààíû îõèíûã àâñàí Ñîëîíãîñûí õààíû õºâã¿¿í Ìàíöîã Çóë ,
äºðºâ äýõ íü Øàð ãýðò õààíû îõèíûã àâñàí Áàëáûí õààíû õºâã¿¿í Ìÿë
ÿíöîã , òàâ äàõ íü Õàð ãýðò õààíû îõèíûã àâñàí Ìîí ãàçðûí õààíû õºâã¿¿í
Ìîíñà Ò¿ñãýð ýíý òºâóóë ãàð÷ äóòààñàí öýðãýý èäýýð øèðâýæ .
àâ÷ èðýâ. Ãóðâàí õààíû öýðýã ýíã¿é îëîí èðýâ. Àæó ìýðãýí íýãýí ò¿ìýí
íýãýí ìÿíãàí öýðãèéã àëàâ. Ñààäãà òýìòðýâ. Ñóì äóóñ÷ýý . Ò\èéø
òèéø õàðàâ , ñàéí íºõºð ¿ã¿é . “ýíý öýðãèéã áè äàðàõ ¸ñã¿é áèëýý .
Ãýñýð ìèíü äàðàõ ¸ñòîé äàéñàí àæýý . ” Ãýñýð õóâèëãààíààð ìýäýýä
“îäîî ÿàõ âý áè?” ãýæ ãýð ìàëàà óóëàíä àâ÷ ÷ãàðàâ.
Øàðàéãîëûí öýðýã , ðîãìà ãóàã á¿ñëýí àâ÷ áàðúÿ ãýæ àéñóé .
(Ãýñýð áîãäûí Ñîíðîíçîí ã¿ðýýð á¿òýýñýí ãöóðâàí àëä èëä áàéæýý .
Íýã äîõèõõîä ìÿíãàí áýýðèéí ãàçàð ºðºâõèéõ òèéì èëä áàéæýý . ðîãìà

ãóà òýð èëäèéã àâààä ) áàðóóíòàéãààñ ò¿ðæ èðýõ ìÿíãàí õ¿íèéã
øèðâýâ. Ç¿¿íòýéãý½ñ èðýõ ò¿ìýí õ¿íèéã ìºí òýð ¸ñîîð òàñ øèðâýâ.
ªìíºõ õîéäîõ õ¿í äóó ãàðàâ: “Èëä äàëàéõûí óðüä ÿâ ÿâ” ãýæ
õýëýëöýâ. ªìíºä õîéäîõ öý°ýã èëä äàëàéõààñ ºìíº àìæèæ
ò¿ðæ
èðýõýä ðîãìà ãóà ÷ºâ ÷ºëººã¿é áîëæ àðãàà áàðààä õóâèëãààíàð
îãòîðãóéä áîðæèí ñîíî áîëîí íèñýæ ãàðàâ. Öàãààí ãýðò õààíû öàãààí
ýýý ñàõèóñ íü Öàãààí ºðãºí òýíãýð áîëîí õººâ. Ðîãìà îãòîðãóéãààñ
äîîãóóð áîëîí íèñýâ. Øàð ãýðò õààíû øàð ýëýýò ñàõèóñ íü Øàð ªÐãºí
òýíãýð áîëîí äîîãóóð õººâ. Ðîãìà ãóà àëòàí äýëõèé äýýð áóóæ õèéí
æèãç¿ðýýð íèñýâ. Õàð ãýðò õààíû õýð ýëýý ñàõèóñ íü Õàð ºðãºí
òýíãýð áîëîí Àëòàí äýëõèé äýýã¿¿ð õºâ. Ðîãìà ãóà àðãà áàðæ àëòàí
ääýëõèé äýýð çóðãààí çóóí ÷àâãàíö ºîëîí õöóâèëæ ñóóâ. Øàðàéãîëûí
ãóðâàí õààí òàíèí ÿäàæ , áèëãèéí öàãààí ìîðü òàíèíà ãýæ òýð ìîðèéã
àâ÷ èðýâ. Öàãààí ìîðü õ¿ð÷ èðýýä Ðîãìàãèéã äýðãýä èðæ ýíãýðèéã
íü òàòëàí ãàçàð öàâ÷èëæ áàéâ. Ðîãìà ãóà àðãààáàðæ áèùåýð áîëîí
áàðèãäàâ.
Øàðàéãîëûí ãöóðâàí õàí Ðîãìàã áàðèàä Ãýñýð õààíû öàãààí ñàâàðãûã
àâààä ÷àíäìàíü ýðäýíý , àëòààð áè÷ñýí ãàíæóð , äàíæóð õî¸ð èõ
õºëãºí íîìûã , àðâàí ãóðâàí ýðäýíýò ñóì, , öàâã¿é õàð í¿¿ðñ , ýä
á¿ãäèéã áóëòýâäýæ àâàà÷èâ. Ðîãìà ãóà óéëæ ÿâæ Ãýñýð õààíû
íýãýí ìóó õ¿íèéã äóóäàæ èðýâ. “Ãýñýð ìèíü ìàíàð÷ óíàæ ìàãàäã¿é
Ìàíãàñàà èðñíèé õîéíî íàìàéã àâàà÷ñàí , àëèâàà á¿ãäýý ¿çýæ ¿õýòõèéí
óíàõ áèç. Õàìðûí í¿õýýð óò !” ãýæ ñîðìóóñíààñ íýã õÿëãàñ ñóãàëæ
àâ÷ ºãºâ. “àìàíä íü öóòãàæ ºãººðýé!” ãýæ í¿äíèéõýý íóëèìñ íýã øàíàã
àâ÷ ºãºâ. ×èíãýæ ºãººäÐîãìà ãóà òºäèéÿâàâ.

12. Ãó÷èí áààòàð áàéëäñààð àìü ¿ðýãäýâ.
Ãýñýð õààí Áàñð áààòàð íü Öàñ ×èõýðèéã ¿äýæ àðõèäñààð áàéñàí
àæýý . Ñîãòóóãààð ãàíöààð ãýðòýý õ¿ð÷ èðæ Ðîãìà ãóàã àëäñàíûã
ñîíñîîä çýð çýâýý àâ÷ õóÿã ºìñºæ Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíû öýðãèéí
öàâ÷èëæ àëààä öàíãàæ óíàâ. Øàðàéãîëûí öýðýã Áàðñ áààòàðûã
àëààä ÿâàâ. Ãýñ.ýð õààíû ¿çýñãýëýíò Ìýðãýí õèà Ãýñýð õààíäàà íýãýí
õ¿÷ýý ºãºõèéí òóëä áàñ õîéíîîñ íü îðæ òàâàí ìÿíãàí öýðãèéã àëààä
ãàðàâ. Àìáàðûí õºäã¿¿í Áàíæóð ñîíñîîä ãàíöààð ã¿éöýæ èðæ îðîâ.
Áàðñ áààòàðòàé àäèë îëîí öýðãèéã àëæ ÿâòàë Á¿ðãýä õàð ò¿øìýë
áýõ õð ìîðèéã íü ñóìààð õàðâàâ. Áàíæóð ÿâãààð àëàëäàæ íýãýí
ìÿíãàí öýðãèéã àëààä öàíãæ óíà. Ñ¿ìáèéí õºâã¿¿í Óëààíí¿äýí ñîíñîîä
öàðûí ÷èíýý àìàà àíãàéæ , àÿãûí ÷èíýý í¿äýý óëààíààð ýðã¿¿ëæ
èðýýä öýðãèéí äóíä îëðîâ. ̺í Áàíæóðûí àäèëààð àëæ ÿâòàë ò¿¿íèé
óíàñàí áºðò óëààí ìîðèéã õÿòàäûí Äàéâàí õààíû õºâã¿¿í Ìÿë ã¿íöîã
ñóìààð õàðâàâ. Óëààíí¿äýí ÿâãààð õàòãàëäàæ íýãýí ìÿíãàí òàâàí çóóí
öýðãèéã õ¿íèéã àëààä öàíãàæ óíàâ. Àìáàäàéí õºâã¿¿í Òºìºð Õàäè
ã¿éöýæ èðýýä îðæ àðâàí òàâàí ò¿ìýí öýðãèéã àëààä öàíãàæ ¿õýâ.
Èõ Ïàþó , áàãà Äàþó , Èõ Õ¿ðõðýã÷ , Áàãà Õ¿ðõðýã÷ , îíæèí Äàþó, Ðîíöà
ýä çóðãóóë ã¿éöýí èðæ çóðãóóë ìÿíãàí öýðãèéã àëæ ÿâòàë Ò¿ðãýí
Áèðâýààãèéí õºâã¿¿í Áºõ Öàãààí Ìàíëàé çóðãóóëûã ãýçýã äàðàí èðæ
àëàâ. Áàäìàðûí õºâã¿¿í Áàì ñîðçà äàðóé äýð ã¿éöýæ èðæ òàâàí ò¿ìýí
öýðãèéã öàâ÷è¦ ÿâòàë ÌÈîí ãàçðûí õààíû õºâã¿¿í Ìîíñà Ò¿ìñãýð ñàéí
õºõ ìîðèéã ñóìààð õàðâàâ. Áàì Ñîðçà ÿâãààð õî¸ð ìÿíãàí öýðãèéã

àëààä öàíãàæ óíàâ. Ò¿¿íýýñ áóñàä áààòðóóä íü ñîíñîîä ñîãòóóãààð
äýä äýäýýðýý îðæ ãöóðâàí çóó , õî¸ð çóóã àëààä
óðüä õîæèä
óíàöãààâ. Ãýñýð õàíû Áóòà÷ íýðò õóâèëãààí áààòàð íü ãàë òýíãýðèéí
õºâã¿¿í áàéñàí àæý . Ìîðüòîé äàéñàíï áîëáîë ýðäýíýò øàíàãàà áàðüæ
èðýýä ìîðèí äýýðýýñ øîðîî óòãàæ àâààä öàöàõàä á¿õ þì øàòàæ ¿íñýí
òîâðîã
áîëîõ àæýý. Îëîí öýðãèéã òýð ãàëààð óõðóóëæ ÿâàâ.
Øàðàéãîëûí õààíû àðâààä ñàéí ýð Áóòà÷ áààòðûí ºìíººñ íü ãýòýæ
èðæ õàðâàÿ ãýâ÷ ãàëûí èë÷ óòàà õî¸ðò îéðòîæ ÷àäàõã¿é áàéâ.
Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíû öýðãèéã îëíûã àëæ, öººõíèéã ÿâòàë Áóòà÷
áààòà𠺺ðèéí ãàëûí èë÷ óòàà õî¸ðò öàíãàæ óíààä àëàãäàâ.

13. Øóóìàð , Íàí÷¿í , Öàñ ×èõýð íàð àëàãäàâ.
Àëèâà á¿ãäèéã öºì äóóññàíû õîéíîë Ýðäýíýò Íàí÷¿í íàðûí íóòàã íü õîë
áàéæýý . Øóóìàð ñîíñîîä ¿õýõ àìü , ¿ãé¿ðýõ ìàëàà õàéõðàõã¿é àâõèæ
èðýýä ýõýëñýí äîâòëîõäîî òàâàí ò¿ìýí öýðãèéã àëààä ãàðàâ. Ðîãìà ãóà
äàéñíû ãàðò îðæ ÿâàõäàà "Öàñ, íàí÷¿í õî¸ð ìèíü õ¿ð÷ ýñ èðýâ ¿¿?“
ãýæ äóðäàæ óéëæ èéí òèéí õàðæ ÿâàâ. Õîëîîñ Ðîãìà ãóà Øóóìàðûã
äóóäðóóäí : “Àé, Øóóìàð ìèíü , ýíý öýðãèéí äîòîð Õèëëèíãèéí ãóðâàí
òýíãýð Ãýð÷ öàãààí òýíãýð äºðâ¿¿ë áàéíà. Õ¿ç÷ íü ¿ëýìæ èõ
áîëáîëòîé . Öàñ, íàí÷¿í , Øóóìàð òà ãóðâóóëûã õ¿ëýýñýýð áàéíà.
Øóóìàð ìèíü íºãºº õî¸ð íºõ𺺠õ¿ëýýãýýñýé” ãýñýíä Øóóìð ºã¿¿ëð¿¿í :
“Ýâ¿¿ Ðîãìà ãóà ìèíü ! Íàäàä þó õàëíà ÷è? Òýð ìóó ãóðâàí òýíãýðèéí õ¿÷
íü èõ ãýæ àéõã¿é . Öýðãèéã çóçààí ãýæ äóààòõã¿é , Öàñ , Íàí÷¿í
õî¸ðûí ìèíü íóòàã õîë áèø¿¿ . Òýð õî¸ð ìèíü èðòýë íü ýíý öýðýã õîëääîõ
áîëíî. Öàñ ,Íàí÷¿í õî¸ð íàìàéã çýìëýõ áîëíî. òýð ìóó Õèëëèíãèéí äºðâºí
òýíãýðýýñ àéõã¿é áè. Àðãàäàæ ñóóõã¿é” ãýýä Øóóìàð õèëýãíýæ
äàâõèí äîâòëîõäîî áàñõ¿¿ õî¸ð ò¿ìýí öýðãèéã àëàä ãóðâàí õààíû ç¿ã
øóðãàëæ îðîîä Ðîãìàã áóëààæ àâàä ãàðâàë Õèëëèíãèéí ãóðâàí
òýíãýð , Ãýð÷ öàãààí òýíãýð äºðâ¿¿ë óãòàæ èðýýä ðîãìà ãóàã áóëàæ
àâàâ. Øóóìàð òýð òýíãýðòýé õàòãàëäàæ ÿâòàë Ñîëíîãîñûí õààíû õºã¿¿í
ìàíöîã Çóë ìîä òàøààëæ èðýýä Øóóìàðûí õàéñàí õàð ìîðèéã õàðâàæ
ðõèâ. Øóóìàð ÿâãààð
äºðâºí òýíãýðòýé ãóðâàí ºäºð ãóðâàí øºíº
õàòãàëäàæ õàíãàé õàð ñóìàà îíèëæ õàðâàâàë ãóðâàí òýíãýð àìüòíû
õýë ìýäýõ ñóìûã õóâèäãààíààð ìýäýýä áèåý èéí òèéí çàéëáàë ýðõã¿é
òýð ñóì íü Õèëëèíãèéí õàð òýíãýðéí ñóãàð íü øóâò íýâòðýâ.
Õºíäëºí㺺ñ íü ºðãºí òýíãýð áàñ Øóóìàðûí õî¸ð ñóãààð ãøóâò õàðâàâ.
Øóóìàð õèëëèíãèéí õàð òýíãýðèéí ñóãààð íü øóâò õàðâàâ. Øóóìàð
Õèëëèíãèéí õàð òýíãýð õî¸ð õàìò óíàâàë Ãýð÷ öàãààí òýíãýð õàð
òýíãýðèéí øàðõàíä íü ýì õèéãýýä ýäãýýâ. Õàðí Øóóìàð ¿õýâ.
*** *** ***
Äàðóé äýýð íàí÷èí õ¿ð÷ èðýýä ýõýëæ äîüëîõäîî çóðãààí ò¿ìýí öýðãèéã
àëààä ãóðâàí õààíûã øàððõóóëæ
îðõèîä Ðîãìàã áóëààæ àâààä
ãàðâàë Õèëëèíãèéí ãóðâàí òýíãýð óãòàí èðýýä õàòãàëäàâ. Òýð ¿åä
Ãýð÷ öàãààí òýíãýð îãòîðãóéãààñ íóóæ èðýýä Ðîãìàã õóëãàéëàí
àâ÷ îäîâ. Íàí÷¿ý ãóðâàí òýíãýðèéã õàðâàæ öàâ÷èëæ , æàäàëñààð
èõ öýðýãò íü á¿ð õîðîãäóóëààä áàñ õ¿¿ ðîãìàã äàõèí áóëààæ àâààä
ãàðâàë ìºíõ¿¿ ãóðâàí òýíãýð óãòà èðæ ¿éìòýë çîëãîëöîâ. Ãýð÷ Öàãààí
òýíãýð Ðîãìàã ìºíõ¿¿ óðüä ¸ñîîð õóëãàéëæ àâàí îäîâ. Ýä¿ãýý Íí÷¿í
Õèëëèíãèéí ãóðâàí òýíãýðòýé õàòãàëäàæ ÿâòàë íü Á¿ðãýä õàð

ò¿øìýë òàðâàãàíû õîíãèëä ìÿðààæ áàéãààä ã¿éëýí áîð ìîðèéã íü
õàðâàæý îðõèâ. Íàí÷¿í ÿâãààð äîëîîí ºäºð,
äîëîîí øºíº õàòãàëäàæ
ÿâòàë íü Íàí÷¿í ñóäë ñ¿íñýý öºì àâòàñíûã òîäîðõîé ìýäýâ. Äîòðîî ñàíà
ñýòãýâ : “Ýä¿ãýý ýíý äºðâºí òýíãýðýýñ ÷àäâàë õî¸ð , ÿäâàë íýãèéã
àëáàë íýðä ìèíü õýðýãòýé áèëýý ” ãýæ ñàíà äºðâºí òýíãýðèéí äàâõàð
õàðâàâàë ãóðâàí òýíãýð á¿ð çàéëñàí ó÷èð òýð ñóì íü ýðõã¿é Øàð
òýíãýðèéã õî¸ð ñóãààð íü øóâò õàðâàâ. Òýð òýíãýð ò¿äýëã¿é õàìò
óíàâ. Îãòîðãóéãàñ öàãààí Ãýð÷ òýíãýð õèëýãíýæ èðæ Íàí÷¿íãèéí õî¸ð
ñóãààð øóâþò õàðâàâ. Íàí÷¿í óíàâ. Ãýð÷ öàãààí òýíãýð , óíàñàí
òýíãýðèéí øàðõàíä ÿàðàí ýì õèéãýýä ýäãýýâ. Íàí÷¿íãèéí òîëãîéã îãòîëæ
àâúÿ ãýòýë ãýíýò íýãýí èõ õóé ìýò áàðà ¿çýãäýâ. “Ñàéõü í¿ãýëò
Öàñ àéñóé” ãýýä ÿàð÷ ÿâàâ . íàí÷¿íãèéí òýðã¿¿íèéã àâàõ çàâ
áîëñîíã¿é .
*** *** ***
Ýðäýíýò Öàñûí íóòàã íü ×àöðàãàíû ãîë ººä ãóðâàí Òóëãàòàä áàéñàí
àæýý. Äàðóé äýýð Öàñ ñîíñîîä æèã¿¿ðò áîð ìîðèîé óíàâ. Ç¿éëýí õéñýí
îëîí ýðäýíýò ÷èìã¿¿äýý ç¿¿ü. Çîèãëîí íýõýæ ãàãöààð ÿâòàë íàÿí íàñò
Öàðèí ºâãºí ñîíñîîä çààí øàðãà ìîðèîé óíààä Öàñ ×èõýðèéã ã¿éöý èðýýä
Öàñ Öàðãèí õî¸óë Øàðàéãîëûí ãóðâàí õàíû ìºðèéã ìºøãèæ ÿâàâ. Öàñ
×èõýî õýëýâ : “Ýâ¿¿ , Öàðãèí àâãàé ìèíü Ãýñýð õààíû ìèíü Óëààí
ç¿ðëýã èõ õîòîîñ íàà¿ Õàòíû ãîëä õ¿ðòýë îëîí õîíèí äîòîð îãòîð àçàðãàí
÷îíî îðñîí ìýò àëæ õÿäàæ áàéíà. ×è áèëä õî¸ðûí ìîðü ãýæ òýñýæ
ÿâíà” ãýâ. Áèø õ¿íèé ìîðü ýíý ¿õñýí õ¿ì¿¿ñèéí äóíäóóð ÿâæ ÷àäàõã¿é
ø¿¿ äýý. Õàéðàí ãó÷èí áààòàð ìèíü
Ãýâ. Óóðàà äàðàí ÿäàæ : “Àâàéã ìèíü ÷è ¿¿ãýýð ÿâçàíà . Áè î÷èæ
øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíû öýðãèéã ìàíàé áààòðóóä õýäèé÷èíýý îëíûã
àëæ , õýäèé ÷èíýýã ¿ëäýýæ âý ? Òîîãèé íü ìýäüå” ãýæ õýëýýä Öàñ
×èõýð ÿâàâ. Èéí òèéí õàðæ ýíý ÷ óóëûí îðãèë äýýð , òýð ÷ óóëûí
îðãèë äýð ãàð÷ , Ãýñýð õààíàà äóóäàæ óéëæ ÿâíà. Àðèóí ò¿øýä
òýíãýðèéí õºâã¿¿í àëòàí äýîëõèé äýýð àëäàðøèí äóóðññàí àðâàí
ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õàí ìèíü ! Ýâ¿¿, ÿàëàà ! Õóðìàñò òýíãýðèéí õºâã¿¿í
õóâèëãààí Ãýñýð ìèíü ÿëàà ªíäºð óóëûí îðãèëä ÿâàã÷ øàð ýðýýí áàðñ
ìèíü . ªðãºí äàëàéí ¸ðîîëä ÿâþàã àâðàãà çàãàñ ìèíü . Àðèóí Ò¿øýç
òýíãýð íàðààñ àìëàí äàãóóëæ è èðñýí ãó÷èí áàòàð ÷èíü , àëòàí
äýëõèé äýýð ÷óóëãàí õèéæ áàéæ àüñàí Ðîãìà ãóà õàòàí ÷èíü , àðâàí
òàâàí íàñàíäàà äóóðñàí ÿâñàí Íàí÷øí ÷èíü àìðàãëàí ÿâñàí ýðäýíýò Öàñ
×èýõð ÷èíü áè ýíýëýí øàíàëàí óéëàíà. Àâàé Ãýñýð ìèíü ÿàëàà ! ÀÐâàí
õî¸ð òîëãîéòîé ìàíãàñ àëàâ óó ÷àìàéã ìèíü ! Àðëàí ãóà õàòàí ÷èíü
÷àìàéã àðãà õèéæ àâ÷ ñóóëãàâ óó? Îãîðãóéí îëîí ñàõèóñ á¿ãä íü
ýâ¿¿ ÿàëàà ! Ãýñýð ìèíü !” ãýæ àëèâàà á¿ãäýý òîîëæ ìàãòàí óéëæ
ÿâòàë Ðîãìà ãóà õóâëãàíààð ìýäýæ õîë ãàçðààñ äóóäàæ çêàðëèã
áîëðóóí . “Õ¿íèé õàðöàãà áîëîí Öàñ ×èõýð ìèíü ! Ìîä õóðàãâàë ¿íäýñ íüü
¿ëääýã áèø¿¿ . Õ¿í ¿õâýë ¿ð íü ¿ëääýã áèø¿¿ . Ìîä ¿íäýñã¿é õóãàðäàã
áèë¿¿ ? ¯õñýí ãó÷èí áààòàðûã þóãààð ýäãýýõ âý? Äàéñíû àþóë
õ¿íä áýðõ áàéíà. Ãýñýðòýý î÷èæ õýëýýä õî¸óë èðæ ºøººãºº àâààñàé
” ãýâ. Öàñ ×èõýð Ðîãìà ãóàä õýëýâ: “Ýâ¿¿, ¿ã õýëýöýõ çóóð ÷è
Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíä óðâàâ óó? Ðîãìà ãóà ÷è ýðäýíýò ýíý
í¿¿ðòýý ýñãèé õàäàæ Ãýñýðòýé çîëãîõ óó? Ãýñýð ìèíü èðýýä Ýâ¿¿!
Öàñ ìèíü ÿàëàà?” ãýæ àñóóâàë áè þó ãýæ õýëýõ âý ? ¯õýõ áèå áèç.

ßìàð ñàéõàí àìèà õàéðëàõ âý áè ? ãýâ. “Öîòîí áèé þó?” ãýæ àñóóâ.
Ðîãìà ãóà õýëýâ: “Ýâ¿¿, Öàñ ×èõýð ìèíü ! Òýð ñìóó Öîòîí òà íàðààñ àéæ
Øàðàéãîëûí ãóðàí õààíû ãàçàð÷ûã äàãóóëàí ò¿ð¿¿ëýýä ÿâñàí ” ãýâ.
Öàñ ×èõýð Ðîãìà ãóàòàé ÿðèàä äàðàà íü Öàðãèí àâãàéäàà èðæ
ñîíññîí ¿ãýý òîîëæ õýëýâ: “Àé , àâãàé ìèíü ! Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààí
öýðãýýñ ¿ëäñýí íü äºðâºí áóìàíöýðýã áàéíà ãýíý. Àé , àâãàé ìèíü ýð
õ¿í çàëóóäàà ûáèç . Èøèãíèé ìàõ õàëóóíäà áèç. Äîâòîëú¸” ãýâ. “Àâàé
Öàñ ìèíü ! ªìíºõ ìèíü îéð áîëëîî . Õîéäîõ ìèíü õîë áîëëîî . ªíäºð óóëûí îðãèë
äýýð ãàð÷ õàðæ ÿâúÿ, àâàé ìèíü ! Íàìàéã õààíà óíàâàë òýíä ÿñûã
ìèíü îðøóóë. ” ãýâ. Öàðãèí ºâãºí áàñ õýëýâ : “Ýâ¿¿ , Öàñ ×èõýð ìèíü !
Çóëàíä óíàæ ¿õýõ ýðâýýõýé áèë¿¿? Çóíû çóòðàã õÿðóíä äàéðàãäàæ
ãàíäàõ òàðèà áèë¿¿? àðâàí ç¿ãèéíýçýí Ãýñðý ìèíü çîëãîæ Øàðàéãîëûí
ãóðàí õààíûã àëæ ºøººãºº àâ÷ õàðèàñàé , àâàé Öàñ ìèíü ãýæ óéëæ
áàéæ õýëýâ.
Öàñ ÷èýõýðî õàòóóæèí áàéæ õýëýâ: “ Àâãàé ìèíü ! Àéâé óó ÷è? Îîëîí
¿ãýýð ÿàíà ? ßâúÿ” ãýæ æèã¿¿ðò áîð ìîðèî òàñ ãóÿäàæ õóðìè èðò
íýðò öóë áîä èëäýý ñóãà òàòààä ã¿ð õàð ÷óëóóíä õî¸ð ãóðâàíòàà
õàðâèóëæ íóäàð÷ àâàâ. Õèëëèíãèéí ãóðâàí õààíû ìºðèéã ìºðäºæ
Õàòíû ãîëûã ººäºëæ Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíû öýðýãò ç¿¿í õîéíîîñ íü
î÷èæ îðîâ. Ò¿ðýí ôöàâ÷èõäàà ñàéí õàäñàí òàðèàíû ò¿ð¿¿ ìýò áîëãîæ
ÿâíà . ÕÀòíû ãîëûã ¿õñýí õ¿íýýð äç¿¿ðýæ ÿâàâ. Õ¿íèé öó¸àíä ãîë
óëààíààî óðñàâ. Ãóðàí ¿å äàéð÷ äîëîîí ò¿ìýí öýðãèéã àëæ áàðóóí
òèéø ãàðàâ.
Öàðãèí , Öàñ ×èõýð õî¸óë ýðãýæ èðýõäýý íýã ò¿ìýí öýðãèéã àëæ
èðýâ. “Àé , Öàðãèí àâãàû ìèíü ! íàìàéã þóíä èð ãýâ? “Àâéà ìèíü , ýíä
òàâ çóðãààí ºøòºí ñàéí ýð ÿâíà. Íýãèéã íü ÷ãýñýí àë” ãýâ. Öàãààí
ãýðò õààíû îòãîí ä¿¿ Øàìáà Ìýðöç áèëãèéí öàãààí ìîðèî óíàæ , ºâ÷
õóÿã äóëãàà ºìñ÷ Öàñûã óãòàâ. Öàñ õî¸óë çºð÷èëäºâ. Öàñûí
æèã¿¿ðò áîð ìîðü , Øàìáà Ìýðóçûí áèëãèéí öàãààí ìîðü òýð õî¸ð ìîðü
áºë òºðºë áàéæýý . Õî¸ð ìîðü òàíèëöàæ õîéøîî óõðàëäàæ áàéâ. Öàñ
èëäíèéõýý ¿ç¿¿ðýýð äîõèõîä õ¿ðýõã¿é áàéâ. Öàñ òýãýõëýýð ç¿¿í
ãàðòàà èëäýý àâààä , íóìíû õºâ÷èéã òºñ öàâ÷ààä ãàðàâ. ̺ðòºº
òîõèîäëñîí íýã ò¿ìýí öýðãèéã àëæ ãàðàâ. Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíàñ
Öàñ ãàíöààð
íýã áóìàí
öýðýã àëàâ. Îëîí öýðýã öàâ÷ñàíû
òóëä
óíäààñàæ Õàòíû ãîëîîñ óñûã óóâ. Öýñò óñàíä ñîíòîæ óíàâ. Øàìáà
Ìýðóç ìîä òàøààëàí (Íóóæ) èðýýä Öàñûí òîëãîéã òàñ öàâ÷èæ àëàâ.
ÃÓðâàí õààíäàà òîëãîéãèé íü àâàà÷èæ
ºãºâ.
Ðîãìà ãóà Öàññûí
òîëãîéã ¿çýýä ºâ÷¿¿ãý äýëäýæ , ýëãýý òýâýð÷ óéëààä Øàðàéãîëûí
ãóðâàí õààíààñ Öàñûí òîëãîéã ãóéæ àâààä òýâýð÷ óéëàâ. “Àðâàí
ç¿ãèéí ýçýí àðâàí õîðûí ¿íäýñèéã òàñëàã÷ Àâàé Áîãä ìèíü ÿëàà !
Äýýä õóðìàñò òýíãýðèéí õºâã¿¿í áèëýý ë . Äàãóóëæ èðñýí Öàñ ×èõýð
÷èíü ¿õýâ áèø¿¿. , àâàé ìèíü ! Ýâ¿¿ , Öàñ ìèíü Äýýä áèåíä ÷èíü
äºðâºí èõ òýíãýð íàð òºãñºæ áèëýý ë. Äóíä áèåíä ÷èíü ñàâ åðòºíö
òºãñºæ èðñýí áèëý ë . Äîîä áèåíä ÷èíü öàãàí Ëóñûí õààí òºãñºæ áèëýý
ë . àâàé ìèíü ! Ýðäýíýò Öàñ ×èõýð ìèíü ” ãýæ óéëæ ÿâàâ. Ðîãìàã
óéëæ ÿâòàë Öàñûí òîëãîéã Øàðàéãî«ûí ãóðâàí õààí áóëààæ àâàâ.
Ðîãìà Öàñûã õóâèëãàíààð ýäãýýå ãýæ ¿õñýí îëîí öýðãèéí õ¿íýýñ
øàðõã¿é õ¿íèéã ýðýâ. Íýã÷ øàðõã¿é õ¿í ýñ îëäîâ. Áóëò øàðõòàé
áàéâ. Öàñûí öàâ÷ñàí öýðýã áàéíà. Íýã õàðöûã îëæ Öàñûí ñ¿íñèéã

òýð õàðöàãàíä þ¿ëýâ . Øàðàéãîëûí ãóðâà õààíû öýðãèéí õ¿í á¿ðýýñ
íýæãýýä ñóìûã àâ÷ Öàñûí ìàõáîä áèåèéã äýãäýýâ . (øàòààâ).

14. Ðîãìà ãóà Ãýñýðò çàõèäàë èëãýýâ.
Ðîãìà ãóà Öàñûí íýãýí ñóìàíä áè÷èã áè÷èâ. Áè÷èõäýý : “Àðâàí ç¿ãèéí
àðâàí õîðûí òàñàëñàí à÷èò Áîãä Ãýñýð ìýðãýí õààí ìèíü ! ¯õýâ ¿¿ ÷è?
¯õýõ ÷èíü òýð áèë¿¿ ? Õýðâýý ¿õñýí áîë ÿàíà áè ? Àìüä áîëáîë çóðãààí
íàñàíä äýýð ó÷èðñàí Æàëî õàíû îõèí Ðîãìà ãóà ìèíü áè , Öàñ ×èõýð
òýðã¿¿ëýí ãó÷èí áààòàð ÷èíü àðâàí ãóðâàí ýðäýíýò ñ¿ì ÷èíü öàãààí
ñóâðàãà , ÷àíäìàíü ýðäýíý ÷èíâ , àëòààð áè÷ñýí Ãàíæóð , äàíæóð õî¸ð
èõ õºëãºí íîì ÷èíü ýä á¿ãäýýñýý õàãöàâ óó Ãýñýð ìèíü ? Òóëàëäàæ
¿õýâ ãó÷èí áààòàð ÷èíü. Óóëãàíä äàéðàãäàæ áàðèãäàâ áè Ðîãìà ãóà
÷èíü . Àé áîãä ìèíü ! èðæ ºøººãºº àâ” ãýýä ñóìàà õóâèëãààíààð
èëãýýâ. Èëãýýñýí ñóì íü Ãýñýðèéí ñóóõ ìàíãàñûí õîòîíä Ãýñýðèéí
õîâäîíä òóñàâ . “Ýâ¿¿ , õîâä ìèíü þóíä õàíãèð õèéíý ? Àðëàí ãóà õîâäûã
ìèíü ºã ” ãýâ. Àðëàí ãóà õîäâäûã ºãºâ. Ãýñýð õààí õîâäîî íýýæ ¿çýýýä .
¯çýýä Öàñûí ñóìûã àâàä òàíèâ. “Ýâ¿¿ , ýâ¿¿ ! Ýíý Öàñûí ìèíü ñóì
áàéíà. ” ãýýä áýëýã áè÷ãéã ¿çýâ. “”4¯íýõýýð Ðîãìà ãóà ìèíü , ýðäýíýò
Öàñ ×èõýð , ãó÷èí áààòàð ìèíü , ýä á¿ãä ìèíü áèé áèëýý . Áè ÿàãààä
ìàðòàâ ? Òýä á¿ãäýä ìèíü äàéñàí èðýýä áàéíà. Íàä õýí õ¿í õàëäñàí
áîëáîë ò¿¿íèé ýëãýí¤ íü òóñ
Ãýýäñóìûáã ç¿ëãýæ ãýäðýã èëãýýâ. Ãýñýðèéí èëãýýñýí ñóì íü
Öàãààí ãýðò õààíû Ýðõ õàòíû ýëãýíä òóñàâ. Õàòàí íü ¿õýâ. Ãóðâàí
õààíû öýðýã á¿ãäýýð õýëýëöýâ. “Äýýä õºõ îãòîðãóé , äóíä Àñóð íàð ,
äîîä Ëóñûí õààä , òýäíèé ñóì áîëîâ óó? Ýñ áîë Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð
õààíû ñóì áîëîâ óó? ” ãýæ àéæ äóòààâ. Ðîãìà ãóàãèéí äîòîð áàÿñàõ
ñýòãýë òºðæ . ÀÐâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ìèíü àìüä áàéíà.
Èëãýýñýí ñóì ìèíü íýãýí ºøººü õ¿íä òóñàæ àëàâ.
Ðîãìà ãóà , ìºí òýð ñóìàíä áàñ áè÷èã áè÷èâ. Áè÷èõäýý : “×àìàéãàà
Õòàíû ãîë äýýð ?ñºí ñàð áîëòîë õ¿ëýýñ¿¿ áè. Åñºí ñàð áîëòîë ýñ
èðâýë áè Öàãààí ãýðò õààíû ãýðãèé áîëíî ” ãýâ. “àâàé áîãä ìèíü !”
ãýýä ñóìàà èëãýýâ. Ëãýýñýí ñóì íü Ãýñýðèéí õîâäîíä òóñàâ. “Õîâä
ìèíü þó ãýæ õàíãèñ õèéâ? Õîâäûã ìèíü ºã” ãýâ. Àðëàí ãóà â÷ ºãºâ.
Ãýñýð ¿çýýä Öàñûí ñóìûã òàíèâ. “Ýâ¿¿ òýð ºäðèéí èðñýí ñóì ìºí .
Ýâ¿¿ º÷íººí áîëòîë ÿàãààä ìàðòàâ áè? Íàä õýí õ¿í õàëäñàí áîëáîë ò¿¿íèé
ýëãýýð íü òóñ ãýýä èëãýýâ. Ñóìûã èëãýýñíèé õîéíî Àðëàí ãóà : “Àþóõ
ìýò áîãä ìèíü , ºëñºâ ¿¿?” ãýýä ìàðòóóëàõ á àãò íýðò èäýýã ºãºâ.
Èëãýýñýí ñóì Öàãààí ãýðò õàíûã ¿õðèéí ÷èíýý ã¿ñ õàð ÷óëóóí äýýð
ñóóæ áàéõàä ñ¿íãýíýæ èðýõèéã ñîíñîîä : “Àþóõ ìýòÃýñýð áîãäûã
òàõúÿ áè” ãýýä àÿãàí äàõü ñóìûã öàéãàà ñóìíû ºìíººñ ñàöàâ. Ãýñýð
áóðõàí ìºí òóë ñó¬ ¿õðèéí ÷èíýý ã¿ð õàäàíä òóñàâ. Îíü íü àðàéõèéí
áàðüæ ñóãàëæ öºõºâ. Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààí á¿ãäýýð èðýâ. Îíèíîîñ
íü áàðüæ ñóãà«æ öºõºâ. ªäíººñ íü áàðüæ ñóãàëæ öºõºâ. “ýíý ñóì
õýíèéõ áîëîâ ? Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààíû ñóì áîëîâ óó? ” ãýæ óðüä
¸ñîîð àéæ í¿¿â. Ðîãìà ãóà èðæ : “Àþóõ ìýò áîãäûí ìèíü ñóì áîëáîë
õóâèëãààí ñóì áèçýý . Óóæèíä ìèíü ñóãàðñàí ãàð÷ èð. Áèø áîëáîë
áàéã” ãýä õàäûã
íóäðàí ãàðàõàä Ãýñýðèéí
èëãýýñýí
öà¸ûíñóì
Ðîãìàãèéí óóæíû õîðìîéä ñóãàð÷ èðýâ. Ðîãìà ãóà õýëýâ : “Àâàé

áîãääîî àëü á¿ð èëãýýõ âý áè?” ãýæ ñóìàà èëãýýõýý áàéâ. Òýð
õóâèëãààí ñóì íü õèé õàð ñàëõèà𠺺𺺠îãòîðãóéä äýãäýâ.
*** *** ***
(Òýíäýýñ Øàðàéãîëûí õààä ýðãýæ èðýýä Òºâä îðîíä ãóðâàí ñàð ñóóâ.
Ãýñýð áîãäûí ìÿíãàí òàâàí çóí õ¿í áàãòàõ îðäîí öàãààí ãýðèéã Öîòîí
íîíä ºãºâ. Äîñ, Äîíñàð, Ëèí ãóðâàí îòîã óëñûã äºðâºí õîøó ìàë , àëèâàà
õàìàã ñàéí á¿ãäèòéã Öîòîí íî÷í àâ÷ Ãýñýð áîãäûí ñóóõ óëààí ç¿ëãýí
äýýð ãóðâàí ºäºð ãóðâàí øºíº áîëòîë èõ õóðèì õèéæ Òºâäèéí Öîòîí
õààí ãýæ öîë äóóäàâ. “Áèäýíä æèë á¿ð àëáà õ¿ðãýæ ººðèéí áèåýð
èðæ ÿâ” ãýæ Øàðàéãîëûí õàä õýëýâ. Òºäèé Ðîãìà ãóà õàòíûã Öàãààí
ãýðò õààí ººðèéí áèåä àâàâ. Ðîãìà ãóà , Õàòíû ãîëä õ¿ðææä
õóäëààð àðãàëæ “Ìàø èõ ºâäºâ) ãýæ èäýý èäýõã¿é åñºí ñàð áîëòîë
ýñ í¿¿ëãýæ ñóóâ. Ãýñýð áîãä Ðàêøàñûíä îðîíä ãýðýý ìàðòñààð ñóóæ
ýñ èðýâ. Ðîãìà ãóà åñºí ñàð áîëòîë ƒýñýð áîãäûã õ¿ëýýæ ÿäààä
“ªâ÷èí ìèíü ýäãýâ” ãýæ Øàðàéãîëûí Öàãààí ãýðò õààíòàé õàìòààð
ÿâàâ.
Ò Òªäèé Öàãààí ãýðò õààí , Õàð ãýðò õààí õî¸óë èéí ºã¿¿ëð¿¿í :
“Ãýñýð õýðýâ àìüä áîëáîë èðýõ ìàãàäã¿é . Õàðóóë òàâúÿ” ãýëöýýä
ãóðâàí ñàðûí ãàçðûã ¿çýõ íýã õ¿í ¿çñýíýý õàðâàæ ¿ë àëàæ íýã õ¿í
ñ¿¿äýðò õàðâàæ ¿ë àëäàõ íýã õ¿í , èéì ãóðâàí ñàéí õ¿íèéã “Ãýñýð
èðâýë àëàëäàæ ¿ç. ¯ã¿é áîë áèäýíä õýë îðóóëæ ¿ç” ãýä Õàòíû ãîëûí
ýõýí äýýð õàðóóë òàâèàä íóòàãòàà õàðèâ.)
*** *** ***
Ãýñýð õààí õîòûí àñàð äýýð ãàð÷ íîéðñîâ. ¯äýä ñýðæ ñóóòàë
Ãýñýðèéûí ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ íü õî¸ð ýìãýí , íýã ¿íýý áîëæ
õóâèëààä õîòîûí äîîãóð ÿâàâ. Íýã ýìãýí íü ¿íýýãýý õºòºëæ , íºãºº ýìãýí
íü õîéíîîñ íü òóóæ ÿâíà. Òýð ýìãýí íºãººãºº äóóäàæ àñóóâ. “Àé ýìãýí
ìèíü ! Ýíý ¿íýý ÷èíü õºãøèðºâ ¿¿? Ýâýð íü ÿàãààä õóâèðàâ. ?” ãýæ
àñóóâ. ÝÌãýí õýëýâ: “Ýíý ¿íýý ìèíü õºãøèð÷ ìóíàæýý . Ãýñýð õààíûø
èðýõýä òóãàë áàéñàí , Ãýñýð õààí èðñýýð å?ñºí æèë áîëîâ . Îäîî
¿¿íèéã õºãøðºõ çºâ” ãýâ. Ãýñýð õàí òýð ¿ãèéã ñîíñîîä çàðëèã áîëîâ :
“Ýâ¿¿ , ÿàñàí æèã áèëýý . ßàãààä ìàðòëàà áè . Åñºí æèë áîëîâ ãýã÷
þó âý ?” ãýýä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ãýðòýý î÷èâ. Àðëàí óã
õýëýâ : “Áàñ àþóõ ìýò áîãä ìèíü ºëñºâ ¿¿?” ãýæ õýëýýä óðüä ºãñºí
áàã èäýýãýý ºãººä ìàðòóóëàâ.
Ãýñýð õààí õîéä ºäºð íü áàñ õîòûí àñàð äýýð ãàð÷ ñóóòë Ãýñýðèéí
Àìèí ñàõèã÷ àõ íü õýðýý áîëæ õóâèðààä î÷èâ. ¯äèéí öàãò
áàðóóíòààãààñ íýã õýðýý íèñýæ àéñóé . Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýýñð õààí
òýð õýðýýã ¿çýýä óãòàæ çàðëèã áîëîâ: “Àé õººðõèé , ýíý õýðýý
íóòãèéí áààñ, øýýñ , òýìýýíèé äààðü , áýýð îëæ èäüå ãýæ ÿàð÷ ÿâíà”
ãýâ. Õýðýý õýëýâ : “Àðâàíã ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààíû ýíý ç ðëèã çºâ
òºðñºí ãàçàð ìèíü , õîòûí
ç¿¿íòýéõ ñóâðàãà áèëýý .
Áàðóóíòàà
èäýýøë½õýýð î÷èæ áèëýý . Áè èäýø îëîîä õîíîñîí ãàçðàà õîíî¸ ãýæ
èðýõ ìèíü ýíý . Ýíý Çàìáóòüèâèéí ýçýí Ãýñýð õààíòàé àäèë àìàíäàà
øàâàð
÷èõ¿¿ëñýíã¿é . Òºðñºí Òºâäèéí ãàçàð ÷èíü , õóâèëãààíàð
àâ¸àí ðîãìà ãó ÷èíü ýíä áèé þó? Ðîãìà ãóà õàòàí ÷èíâ , Öàñ ×èõýð
òýã¿¿ëýí ãó÷èí áààòàð ÷èíü , ýðäýíýò Íàí÷¿í ÷èíü , òýä á¿ãä ÷èíü
õààíà áàéíà ? Ýä á¿ãäèéãýý àëóëàõûã àëóóëààä âàõóóëõûã íü
àâàõóóëààä , àé íàìàéã ýëýãëýâ÷ ãàéã¿é àæýý.” Ãýýä íèñýæ ÿâàâ.

Ãýñýð õààí çàðëèã áîëîâ : “Ýâ¿¿, õýðýýíèé ¿ã ¿íýí áàéíà. Àðëàí ãóà
õýëýâ : “Àóõ ìýò áîãä ìèíü ºëñºâ ¿¿?” ãýýä áàã èäýýãýý ºãººä
ìàðòóóëàâ.
Ò¿¿íèé ìàðààø íü Ãýñýð õààí áàñ õîòûí àñàð äýýð ñóóæ áàéòàë
Ãýñýðèéí àíä ãóðþí òýíãýð, ãóðâàí ¿íýã áîëîí õóâèëààä ã¿éæ èðýâ.
Ãýñýð õààí óãòàí áàéæ , çýðëèã áîëðóóí : “ Àé õººðõèé . Ýíý ¿íýã
íóòãèéí øèð õÿðâàñ îëæ èäüå ãýæ ýðæ ÿâíà” ãýâ. ¯íýã óðüä
õýðýýíèû ¿ã ìýò òîîëæ õýëýýä ÿâæ î÷èâ. Ãýñýð õààí çàðëèã áîëðóóí :
“ýâ¿¿, þó ãýæ ìàðòàõ áîëîâ áè?” ãýæ ãýðòýý ã¿éæ îðîâ. Àðëäàí ãóà :
“Àþóõ ìýò áîãä ìèíü ºëñºâ ¿¿¥” ãýæ ìºí ðüäàõ èäýýãýý ºãºº¤
ìàðòóóëàâ.
*** *** ***
Òºäèé Öàðãèí, Ñýíëîí, Öàñ ×èõýðèéí õºâã¿¿í Ëàéçàâ , ¯çýñãýëýíò
ìýðãýí õèà ýíý äºðâ¿¿ë ºíºäð óóëûí îðãèë äýýðõ ãàð÷ , àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí Ãýñýð õààíàà äóðäàæ ó©ëæ ñóóòàë Ãýñýð õààíû ãóðâàí
ýã÷èéí ñàõèóñ íü ãóðâàí òîãîðóó øóâóó áîëîí èðæ îãòîðãóéãààð
ýðãýæ ¿çýâ. –àðãèí , Ñýíëîí , Ëàûçàâ , ¿çýñãýëýíò ìýðãýí õèà äºðâ¿¿ë
óéëæ äóóññàíû õîéíî ¯Çýñãýëýíò ìýðãýí õèà õýëýâ: “Ýâ¿¿, ýâ¿¿ ! Ýíý
õóâèëãààí òîãîðóó øóâó áàéíà. Ìàíûã óéëàõàä óéëàí ýðãýëäýâ. ÝÄíèé
äóó íü ýíýëãýýòýé øàíàëãààòàé íü þó âý ? ” ãýâ. Öàñ ×èõýðèéí
õ¿¿ Ëàéçàâ òîãîðóó øóâóóã ìàãòàí óéëàâ. “Ýâ¿¿, àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
àðâàí õîðûí õîðûí ¿íäñèéã òàñàëñàí àâàé Áîãä ìèíü ! äýýä áèåä ÷èíü
àðâàí ç¿ãèéíáóðõàí òýãññýí áèëýý , Äóíä áèåíä ÷èíü äºðâºí èõ òýíãýð
íàð òºãññºí áèëýý . Äîîä áèåíä ÷èíâ äºðâºí èõ ëóñûí õààä òºãññºí
áèëýý . Íýã õóâèëàõäàà ìÿíãà òàâàí çóóí õóâèëãààíààð õóâèëäàã
ãýëýý . Àëü õóâèëãààíû òîãîðóó áîëîâ ? Ýâ¿¿ ÿàëàà . ? Íààø ºðøººí
èðýýñýé ÷è ” ãýæ ìºðãºâ. Æàìöî Äàðè Îääàì íýðò ýã÷èéí íü õóâèëãàí
òîãîðóó áóóæ èðæ äýðãýä íü ñóóâ. ¯çýñãýëýíò ìýðãýí õèà òýð
òîãîðóóíààñ àñóóâ. Äîãîðóó äóó ýñ ãàðãàâ. ĺðâ¿¿ë õýëýëöýýæ ýíý
òîãîðóóíààñ þó àñóóõ âý . àëü àëü á¿ãäýý áóëò òîîëæ áè÷èâ.
Àëèâàà àâñàí àëäñàí á¿ãäýý áóëò òîîëæ áè÷èâ. “Ýâ¿¿ , Ãýñýð õààí
ìèíü ¿õýü ¿¿, ÿàâ ? Õýðâýý ¿õýýã¿é áîë ýíý áè÷ãèéã ìèíü ò¿¿íä
ºãººðýé .Òýð ìèíü ìýäíý ” ãýâ. Òîãðóóíû õ¿ç¿¿í¤ óÿæ ºãºâ. Òºäèé òýð
òîãîðóó íü ÿâàâ. Òýð òîãîðóóã ÿâóóëààä äºðâ¿¿ë õýëýëöýæ :
“Ýâ¿¿ , ýíý òîãîðóó áîãäûí ìèíü õóâèëãààí òîãîðóó áàéñàí àæ ” ãýæ
äóðü¿¿ë õýëýëóýæ áàéâ.
Òîãîðóó òºäèé ÿâæ Ãýñð õààíû ñóóõ õîòîä õ¿ðýõýä Àðëàí ãóà Ãýñýð
õààí õî¸óë õîòûí àñàð äýýð ñóóæ áàéâ. Àðëàí ãóà Ãýñýð õààíûã
ãàðâàë ãàð÷ , îðâîë îðæ Ãýñýðèéí íóòàãàà ñàíàõûã ìýäýæ ãýòýæ
ÿâàõ æýý . Òîãðóó îãòîðãóéãààð ýðãýöýæ ÿâàõ çóð ñàíàâ. “Ýíý
÷è÷ãèéã ìèíü èÀðëäàí ãóà ¿çýõ áàéõ Ãýñýð õààíûã ìèíü Àðëàí ãóà
àðãà õèéæ ¿ë ÿâóóëàõ áàéíà. ” ãýæ ìýäýýä õóâèëãààíàð ìºíäºðò
áîðîî îðóóëàâ. Àðëàí ãóà áîðîî îðõîä ãýðòýý ã¿éí ðõæ . Ãýñýð õààí
ºâºð äýýðýý óíàñàí ðàøààíû íýãýí ìºíäðèéã àâ÷ çàëãèàä áàã èäýýãýý
Ẻëæèâ. Òîãîðóó øóâóó Ãýñýð õààíû äýðãýä ñóóâ. Ãýñýð õààí: “Ýâ¿¿,
ýíý òîãîðóó ìèíèé Òºâäèéí ãàçðûí òîãîðóó ìýò þó áèëýý ? ßàñàí
æèãòýé òîãîðóó áîëîâ ÷è? ” ãýæ òîãîðóóã äóóäàâ. Òîãîðóó èðýýä
õ¿ç¿¿í äýõ áè÷ãýý îðõèæ ºãººä ÿâæ îäîâ. Ãýñýð õààí áè÷ãèéã ¿çýýä :

“ýðäýíýò Öàñ ×èõýð, ãó÷èí áààòàð Ðîãìà ãóà ãýæ áèé áèëýý ë . Áè
ÿàæ ìàðòëàà ? ” ãýæ äóó ãàðàí õàéëàâ.
Ãýñýð õàíû áèëãèéí õýýð ìîðü íü Ãýñýð õààíä àëèâàà þì òîîëæ
õýëýõèéã íü Àðëàí ãó ìýäýæ àðâàé áóóäàéãààð àðãàäàí òýæýýæ èõ
ìóõàð áèò¿¿ áàéøèíä îðóóëæ òºìºð ºäðººð ÷ºäºðëºæ òºìºð íîãòîîð
íîãòîëæ , àâðàãà ìîäîîð óÿý çàðèì ºäºð ºâñ óñ ºã÷ çàðèì ºäºð õîîñîí
õîðüæ áàéâ. Ãýñýð õààíûõàí ¿éëàõ äóóã ñîíñîîä áèëãèéí õý½ð ìîðü
óóðàà áàãòààí ÿäàæ òºìºð ÷ºä𺺠òàñ òèéð÷ , òºìºð íîãòîî òàñ
òàòàæ , áèò¿¿ áàéøèíãèéí õààëòûã õàãà ò¿ëõýæ ãàð÷ Ãýñýð ã¿éæ
î÷èæ óéëàí ¿ã õýëýâ. “Ðîãìà ãóà õàòàí ÷èíü , ýðäýíýò Öàñ ÷èõýð àõ
÷èíü , ãó÷èí áààòàð ÷èíü , ýðäýíýñýýð á¿òýýñýí ñ¿ì õîò ÿèíâ ýä
á¿ãäýýð ÷èíü ìó áîëëîî . Îäîî õààíà î÷ú¸ ãýæ óéëíà ÷è ? ” ãýæ õýëýâ.
Ãýñýð õààí çàðëèã áîëîâ. “Àâàé áèëãèéí õýýð ìîðèíû ìèíü ¿ã çºâ .
Áèëãèéí õýýð ìîðü ìèíü íààø èð . ” ãýâ. Áèëãèéí õýýð ìîðü íü äàëä îðîí
ÿâàâ. Ãýñýð õààí ãýðòýý ã¿éí îðîí Àðëàí ãóàä õýëýâ: “Æèãòýé
áà÷èãò ýì
! Ø¿¿äðèéí
ãèëáýëãýýí
ºíãºò äóóëãà
, ýðäýíýñýýð
äàâõàðëàí õèéñýí õºº õàð õóÿãèéã ìèíü ºã. Õàìàã ýðäýíýò çýð çýâ
ìèíü õàíà áàéíà ? ” ãýâ. Àðëí ãóà íü : “Ýâ¿¿ ! ×è íìàéã ìàíãàñòàé àäèë
æèãòýé ýì , áà÷òýàé ýì ãýõ ÷èíü þó âý ? Òºâäèéí ãàçðààñ õàìóóò
õýýð äààãàòé èðñýí õàòñàí ìóó õ¿í ÷àìàéã èðýâ ãýæ ó÷èðñýí
ìàíãàñ ýðýý àëëàà . ×àìàéã ñàéí ýð áàéíà ãýæ àâëàà áè” ãýæ
óëéæ áàéâ. Ãýñýð õààí áèëãèéí õàçàðàà àâààä “Áèëãèéí õýýð ìîðü
ìèíü íàà¿ èð ” ãýæ äóóäàæ ÿâàâ. Áèëãèéí õýýð ìîðò íü ýñ èðýâ.
Ãýñýð õààí ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ýý çàëáèðàí õàéëàâ : “Áèëãèéí õýýð
ìîðèéã ìèíü îëæ ºã ýã÷ ìèíü 6 ãýâ. Æàìöî Äàðè Îääàì ýã÷ íü äýýð
îãòîðãóéãàñ çàðëèã áîëîâ. “”Àâéà íóñãàé ìèíü ! Áèëãèéí õýýð ìîðü ÷èíâ
àìä óóðëàæ èðýõã¿é áàéíà.è Øóëìàñûí ýíý Äàðìàäàé íýðò áîð ìîðèéã
óíàæ î÷ . ìºð äýýð ÷èíü îëîí µóëàí ÷èõòèé áàéæ áàðèãäàõ áèé ”
ãýâ. Ãýñýð õààí Äàðàìäàé ìýò áîð ìîðèéã õºòºëæ èðýâ. Ñàí òàâüæ
îãòîðãóéí îëîí ñàõèóñàà çàëáèðàâ. “Õàìàã ñàõèóñ ìèíü äýä äýäýýð
àéëäàí ¸ñî¸ðõ . Áè òàíäàà ñàí òàâüæ çàëáèðàâ. Áè õàð ñòýãýëò
ìíãàñûã àëúÿ ãýæ èðæ áèëýý . Õàð ñýòãýëò ìàíãàñûã àëñàí áè.
Õàéðò Öàñ ×èõýð , ãó÷èí áààòàðò ìèíü äàéñàí èðæ ãýíý. Íàä õàëäñàí
äàéñíûã íýõüå áè. Òà ìèíü íàäàä ìîäòûí íýã ìîä àðãàëòûí íýã ìîðèíû
õýëòýðõèé õîìîîë íýæãýýä íýæãýýä ºã ! îëîí ñàõèóñ ìèíü ! ªðøººò
àäéñíû õîòûã ò¿éìýðäýýä ÿâúÿ áè ” ãýâ. Îëîí ñàõèóñ íü ºðøººí ñî¸ðõîæ
Ãýñýðèéí çàðëèãààð òýä á¿ãäèéí ºã ãýñýí ò¿ëýýã áóëò öºì äýä
äýäýýð áóóëãàæ ºãºâÃýñýð õààí òºäèé øóëìàñûí õîòûã èõ ò¿éìýð
òàâèí ò¿éìýðäýâ. Ò¿éìýð õ¿ð÷ èðýõýä Àðëàí ãóà Ãýñýð õààíû íóóñàí
çýð çýâèéã áóëò ãàðãàæ ºãºâ. Ãýñýð õààí çýð çýâý àâààä çàðëèã
áîëîâ : “Àé ! º÷íººí åñºí æèë áîëòîë ñóóñàí ìèíü ¿íýí áàéíà” ãýýä “Õóÿã
çýð , çýâ ìèíü çýâýð÷” ãýæ ìîðèíá õºõ õîìîîëîîð ç¿ëãý ºí㺠ãàðãàâ.
Ìàíãàñûí Äàðìàäàé áîð ìîðèî óíàâ. Øóëìàñûí àëèâàà àìüòíû ñ¿íñèéã íü
õóâèëãàíààð õî¸ð èìäè (öàãààí õºëò) áîð ìîèíä à÷èâ.
Àðëàí ãóà õàòíàà âàí àðâàí ç¿ãèéí ýçýí , àðâàí õîðûí ¿íäñèéã
òàñàëñàí à÷èò áîãä ìýðãýí õààí àõóé á¿õ íóòãèéí ç¿ã çàëðàí ÿâàâ.
ßâæ áàéòàë ìºð äýð íâ îëîí õóëàí ÷èõòèé äàéðàëäàâ. Ãýñýð ¿çýýä
õýëýâ : “Ìàíãàñûí åñºí õîòîíä åñºí æèë áîëòîë ñóóæ äàë ìºð ìèíü
õºøñºí áîëîâ óó? ” ãýæ “Ýíý ÷èõòèéã íàìíàÿ” ãýæ Äàðìàäàé áîð ìîðèîð

çýðýãöýí äîâòëîâ. ×èõòèéòýé çýðýãöýí ÿâòàë ÷èõòèéí õîéíîîñ íýãýí
èõ áàðàà äàãàæ õ¿ðýâ. Ãýñýð õààí òýð áàðààã ¿çýýä “Ýíý ÿàñàí
æèãòýé áàðàà áîë®â ? ” ãýæ ñàíàí î÷èæ ¿çüýë áèëãèéí õýýð ìîðü íü
áàéñàí àæýý . Ãýñýð õààí áèëãèéí õýýð ìîðèíä çàðëèã áîëîâ : “Àé ,
áèëãèé õýýð ìîðü ìèíü ! áèä õî¸óë îëîí
÷èõò õóëàíã íàìíàÿ . ×è
óíóóëàõã¿é áîëáîë äºðâºí òàâãèéã ÷èíü òàñ õàðâààä ÿâàõ áè” ãýæ
çàðëèã áîëâ. Áèëãèéí õýýð ìîðü ã¿éæ èðæ Äàðìàäàé áîð ìîðèíû äýë
äýýã¿¿ð òîëãîé òàâèí ¿ã õýëýâ: “Ãýñýð áîãä ìèíü, ò¿ð ò¿þýæ àéëàí
ñî¸ðõ ! ×àìàéã ðàêøàñûí îðîíä åñºí æèë áîëòîë ñóóõ öàãò õîðü
Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààí èðýâ. Àðâàí òàâàí íàñòàé Ýðäýíý ýðõòÍàí÷¿íã
¿õñýíä ÷îíî õýðýýã õººæ ÿñûã ñàõèæ áàéãààä Ðîãìà , Öàñ õî¸ðûã
èðýõèéã ¿çýýä îãòîðãóéä ãàð÷ î÷ëîî áè ” Ðîãìà ãóà ìèíèé ýìýýîèéí
ºíãºòýé áîëòóãàé ãýæ õàíõëé íýðò ìàãíàã òîðãîîð îëáîã (îëîíöîã) õèéíý
áèëýý. äóëààí áîëòóãàû ãýæ áóëãààð äîòîðëëîæ òîõîì õèéíý áèëýý .
Ǻºëºí áîëòóãàé ãýæ ìÿíäàñààð ãºðæ îëîì õèéí áèëýý .Ãýðýëòýé
áîëòóãàé ãýæ àëòààð ãîðõ õèéæ áèëýý . ªäëèéí ºäïºð õ¿éòýí ãýæ
áóëãààð íýìíýæ , àðâàé áóóäàéãààð ãóðâàí ¿å áîðäîíî áèëýý . Çóíû
ºäºð ñ¿¿äðò óÿæ , ¿äèéí õàëóóíä ðàøààíû óñààð óñàëæ ¿ëýìæ õ¿íèé
èäýõ ÷èõýð , ÷àâãààð áîðäîíî áèëýý . Àäóóñàí òºðºëòý© ãýæ ¿äýø
íü ñéí ºâñºíä ãàðãàæ èä¿¿ëíý áèëýý . Áè Ðîãìà ãóà , Öàñ ×èõýð
òýðã¿¿ëýí ãó÷è áààòð ýä á¿ãäýýñ ÷èíü õàãàöàâ. Àðëàí ãóà ÷èíü
íàìàéã ìóõàð ð õ¿ðýýíä îðóóäæ õîðüæ çîâîîñîíä óéëàõ ìèíü ýíý” ãýâ.
Ãýñýð õààí çàðëèã áîëîâ : “Áèëãèéí õýýð ìîðü ìèíü ÷èíèé çºâ” ãýæ
àðâàé áóóäàéãààð ãóðâàí ¿å áîðäîæ óíàâ.
*** *** ***
Óíààä ÿâòàë ìºð äýýð íü îðä öàãààí ãýð áàéâ. Ò¿¿íèé ãàäíà íýãýí
¿çýñãýëýíò ýì áàéíà. òýð ýì óãòàí èðæ õýëýâ: “Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
àþóõ ìýò Áîíä ìýðãýí õààí áóóæ øºë öàé çîîãëîæ ìîðä” ãýâ. Ãýñýð
õààí àðëàí ãóàä çàðëèã áîëîâ : “Àðëàí ãóà ÷è ¿ãýýð øóóä ÿâ . Áè áóóæ
ýíý ýìèéã øºë öàéã çîîãëîæ ìîðäú¸” ãýæ òýð ýìèéí ãýðò áóóâ. Òýð ýì
Ãýñýðèéã õàðæ ñóóòàë ýâýðò öîõ õàð õîðõîé àíæèñ õºëëºæ ãçàð
õàãàëàæ òàðèà òàðèàä , àðâàé áóóäàéã óðãóóëæ , õàäàæ àâàä
òîãîîíä õóóð÷ íýãýí òàìãàòàé áîîâ õèéâý . Íýãýí òàìãàã¿é
áîîâ
õèéãýýä õî¸ð àÿãàíä õèéæ òàìãàòàé áîîâûã Ãýñýð õààíû ºìíº òàâèâ.
Òàìãàã¿é áîîâûã ººðèéí ºìíº òàâèàä ãàð÷ ÿâàâ. Ãýñýð õààíû ÿëãóóñàí
ãóðâàí ýã÷ íü íýãýí õºõºº øóâóóíä õóâèëæ èðýýä òîîíîí äýð íâ
ñóóãààä çàðëèã áîëðóóí: “Àé íóñãàé ìèíü ! ÷è ìýäýâ ¿¿? Ýíý ìóó ýì ÷àìä
þó ãýæ èäýý ºãºõ âý? Õîð õîëüæ ºãíº ” ãýâ. Òýð ýâýðò õîðõîé íü ýð
íü áèø¿¿ . Òýð ìó àâàí õî¸ð òîëãîéò ìàíãàñûí àâãà ýã÷ íü ìºí ãýâ. Ãýñýð
õààí òàìãàòàé áîîäûã ýìèéí ºìíºõ àÿãàíä õèéãýýä òàâèâ. Ýì îðæ èðýýä
Ãýñýð õààíû ¿ë èäýõèéã ¿çýýä ýì ãóðâàí àëä õàð òàÿã ìîäîî áàðüæ
èýýä : “Ñîã ñîã” ãýæ Ãýñýð õààíûã “Þó ãýæ ñóóíà âý? ªìíºõ èäýýãýý
çîîãëî ” ãýâ. Ãýñýð õààí òàìãàã¿é áîîâûã àâààä çîîãëîâ. Ãýñýð õààí
õýëýâ: “Àé , ýì ! Èäýýãýý èä” ãýâ. Òýð ýì áîîâûí òàìãûã ¿çñýíã¿é èäýâ.
Òýð ýì “Ñîã ñ ãýýä Ãýñýðèéí òîëãîéã ãóðâàí àëä õàð òàÿã ìîäîîð
ãóðâàí ¿å äýëäýâ. Ãýñýð õààí áàñ ýìèéí òàÿãèéã áóëààæ àâààä
“ÿð ñîã ñîã” ãýýä ýìèéí òîëãîéã ãóðâàí ¿å äýëäýâ. Ýì èëæèã áîëîâ.
Ãýñýð õààí èëæèã , ýâýðò õîðõîé õî¸ðûã õºòëºí àâàà÷èæ Àðëàí ãóà
õàòíû ºìíº èõ ò¿ëýýã õóðààãààä ò¿éìýðäýâ. Ò¿éìýðäýõýä íýãýí ¿å õ¿í

áîëîîä áàðõèðàâ. Íýãýí ¿å èëæèã áîëîí ÿíöãààíà. Òýäíèéã ýðõã¿é
õóéõàëæ øàòààæ àëæ îðõâ. Ãýñýð õààíû ñàõèóñ íü òóñëàæ ìàíàñûí
¿ð ë¿íäñèéã òàñëàâ.

15. Ãýñýð çàìäàà Ñàõèëäàé áààòàðòàé

óóëçàâ.

Òàñëààä ÿâòàë îðîã íýðò óëñûí Ñàõèëäàé , óõàà ìîðèî óíàæ õîøóóò
ñóìàà ä¿¿ðýýä áàðäàí äóóëæ ÿâíà. “Áè ýä¿ãýý áîëòîë õ¿íýýñ àéæ
¿çýýã¿é . Ýíý ãàçàð íìàéã àéëãàõ õ¿í áàéõã¿é ” ãýæ ÿâàâ. Ãýñýð
õààí áîäîâ. “Ýâ¿¿ ! ýâ¿¿ Ýíý õýí áîëîâ ?” ãýýä ìîäîí äîòóóð íóóæ î÷îîä
áèëãèéí õýýð ìîðèî ìîäíîä íóóæ óÿâ. Èõ ñóìàà îíèëæ èðýýä çàì äýýð íü
íóóãäàí ñóóâ. Ñàõèëäàé õ¿ð÷ èðýâ. Ãýñýð õààí õàøãèðàí áîñîí
õàðàéí íóì ñóìàà äýëýâ. Ñàõèëäàé ¿çýýä àéæ äóòààâ. Ãýñýð õààí
Ñàõèëäàéã òàíèàä : “Ýâ¿¿ Ñàõèëäàé íààø èð” ãýæ äóóäàâ. Ñàõèëäàé
õîéøîî õàðæ ¿çýýä. “Ýâ¿¿ õîë áàé ! Í¿ãýëò Ãýñýð õààí áàéñàí àæýý .”
ãýýä Ãýñýð õààíä èðæ ìºðãºí çîëãîâ. Ãýñýð àñóóâ: “Çà ÷è ªíºº ýíý
ãàçàð äýýð íàìàéø àéëãàõ õ¿í ¿ã¿é ãýã÷ ÷èíü þó âý ? Îäîî ÷è
íàäààñ þó ãýæ äóòààâ ÷è ?” ãýâ. Ñàõèëäàé õýëýâ: “Õýëñýí ¿ã ÷èíü
¿íýí áèëý . ×àìàéã ýñ ìýäýâ áè” ãýâ.
“Çà ÿâúÿ ” ãýýä õî¸óë ÿâàâ. Ñàõèëäàé õýëýâ: “Ãýñýð õààí ÷è ºíºº
íàìàéã íýã àéëãàâ. Îäîî áè ÷àìàéã íýã àéëãàÿ” ãýâ. “€éëãàõäàà óðóó
õººæ õóäðàãûã ÷èíü òàñëàÿ . ªºä õººæ õºìºëä°ºãèéã ÷èíü òàñàëúÿ .
Õºíëºí õººæ îëìûã ÷èíü òàñëúÿ . ” ãýâ. Ãýñýð õààí çàðëèã áîëðóóí:
“Ñàõèëäàé ! òýð ¿ã ÷èíü çºâ ” ãýýä õî¸óë ÿâàâ.
Ñàõèëäàé õýëýâ : “Ãýñýð ÷è áèä õî¸óë çàìä õàíèëæ ÿâàõäàà õîîñîí
ÿâàõ óó? Íýãýí óëñò õàëäàæ àäóóã õººæ èðüå” ãýâ. Ãýñýð çàðëèã
áîëðóóí : “Ñàõèëäàé òýð ÷èíü çºâ” ãýæ õî¸óë Ñàâ íýðò óëñûí àäóóí
õººæ èðýâ. Ñàâ íýðò óëñûí Ðîíöà íýðò õ¿í ñàéí õàð ìîðèî óíàæ ,
õàòãóóðò ñóìàà ä¿¿ð÷ , ÷óëóóí õóÿãàà ºìñºæ íýõýí ã¿éöýæ èðýâ.
Ñõèëäàé : “Áè óãòúÿ” ãýâ. Àþóõ ìýò áîãä çàðëèã áîëðóóí: “×è áàéã áè
óãòúÿ” ãýâ. Õî¸óëàà áóëààëäàâ. Àðëàí ãóàãààð øàâãà òàòóóëúÿ
ãýæ øàâãàà ºãºâ. ÀÐëàí ãóàãèéí îðõèñîí øàâãà Ñàõèëäàéä ãàðàâ.
Ñàõèëäàé óãòàâ. Ñàõèëäàé óãòàõàä Ãýñýð çàðëèã áîëîâ. “Ñàõèëäàé
÷è ìýäýõã¿é : Ýíý ñàâ íýðò óëñò ñàéí ýð ¿ã¿é . Ìèíèé ìýäñýíýýð áîë
ãàíöõàí Ðîíöà íýðò õ¿í áèé . Òýð õó÷ã áîëáîë ÷è õàðâàæ öàâ÷èæ ¿ë
äààëãàõ áóé . Ýìýýëèéí á¿¿ðãèéã íü ÷èðã¿¿ëæ õàðâà . ÄÀâñãèéã íü
äààíà” ãýâ. Ñàõèëäàé Ãýñýðèéí òýð çàðëèãèéã ñîíñîîä “Çºâ” ãýæ
àéëòãààä áóóæ äºðººãºº ãóðâàí áàðèì îõîð áîëãîæ ñâ.
Ðîíöà
ã¿éöýæ èðýõäýý Ñàõèëäàéãààñ äýýã¿¿ð íýã õàðàâ. Õîéøîîãîî íýã
õàðàâ. Áàðóóí òèéøýý íýã õàðàâ. Ç¿¿í òèéøýý íýã õðàâ. Ìîðèî òàñ
ãóÿäàæ ýðõã¿é ã¿éöýæ èðýâ. Äîîøîî íýã õàðàâ. Ðîíöà áóóâ. Ñàõèëäàé
õýëýâ : “Õî¸óëàà íààäàõàà äºðººãºº îõîð ñààæ íààäúÿ” ãýâ. Ðîíöà :
“Ýíý íàìàéã õóóð÷ áàéíà” ãýæ äºðºãºº ãóðâàí áàðèì óðò áîëãîæ ìîðäîâ.
“×è õýíèéõ âý ? ” ãýâ. Ñàõèëäàé õýëýâ : “Áè Îðîã óëñûí Ñàõèëäàé ”
ãýâ. “×è õýíèéõ âý ? ” ãýâ. “Ñàâ íýðò óóëñûí Ðîíöà áè” ãýâ. Ñàõèëäàé
àñóóâ : “Äýýã¿¿ð ìèíü õàðàõ ÷èíü þó âý ? Ç¿¿í òèéøýý õàðàõ ÷èíü þó
âý ? Áàðóóí òèéøýý õàðàõ ÷èíü þó âý ? Ç¿¿í òèéøýý õàðàõ ÷èíü þó âý
?” ãýâ. Ðîíöà õýëýâ: “Äýýã¿¿ð ÷èíü õàðæ îëîí öººõíèéã ÷èíü òýíññýí
ìèíü òýð. Õîéøîîãîî õàðæ õîéä íºõ人 òýíññýí ìèíü òýð. Áàðóóí ç¿¿í
òèéø õàðæ õàòãóóðò ñóìàà îëîí öººõíèéã , íöìíûõàà õàòóó 纺ëºíã

òýíññýí ìèíü òýð. Äîîøîîãîî õàðæ õàð ìîðèíûõîî õàøèí õóðäûã òýíññýí
ìèíü òýð” ãýâ. “Çà àäóóã ìèíü àâ÷ áèåèéã ìèíü àëõ õ¿í , ÷è õàðâà”
ãýâ. “Àäóóã ÷èíü àâñàí ¿íýí . Àäóóãàà àâúÿ ãýõ áîë ÷è õàðâà Àéõ
áîëáîë õàðü” ãýâ. Ðîíöà íóìàà äýëýâ. Ñàõèëäàéí ýìýýëèéí á¿¿ðãèéã
÷èãë¿¿ëýí õàðâàâ. ĺðººãºº îõîð ñààñíû òóëä äýýø ºíäéæ îðõèâ.
Ýìýýëèéí á¿¿ðãèéã øóâò íýâòýð÷ ñóì íü Ñàõèëäààí ñàëòààí äîîãóóð
õàíãèíàí ãàð÷ ÿâàâ. Ñàõèëäàé õýëýâ : “Îäîî õèøèã íàä áîëîâ óó? ” ãýâ.
“Äîîãóóð õàðâàæ ìîðèéã íü îíîæ õèëýíö áîëãîõ õýðýãã¿é . Á¿ñíèé
ãàðõèéã ÷èíü ÷èãë¿¿ëæ õàðâàâàë ýëãèéã ÷èíü øóâò ãàðíà.
Äý½ã¿¿ð ÷èãëýæ õàðâàâàë ºíãºëçç¿¿ðò ÷èíü òóñàæ ÷àìàéã àëíà.
Òýð õî¸ðûí õîîðîíäóóî ýìýýëèéí á¿¿ðãèéí ìóó ìîäûã õàðâàÿ . (Ìîäûã
õàðâàõàä
õèëýíöã¿é)ãýýä
á¿¿ðãèéã
÷èãë¿¿ëæ äýëýâ.
Ðîíöà
äºðººãººð óðò áîëãîñí òóë ºíäèéæ ýñ ÷àäàâ. ÄÀâñãààð íü øóâò
òóñàâ. Ðîíöà ñààäàãíààñàà íýã ñóì ñóãà òàòàâ. Ìàõèëäàé õóóð÷
õýëýâ: “Ñàéí õ¿í áîëáîë ãàíö ñóìàíä ¿õýõã¿é , äîâòëîí ÿâæ õàðâàíà. ”
ãýâ. Ðîíöà äîâòîëæ õðâàõ ãýýä øàðõàà äààõã¿é ºíãºð÷ óíàâ.
Ñàõèëäàé Ðîíöûã àëààä õàð ìîðèéã íü óíààä ÷óëóóí õóÿãèéã íü
ºìñººï ñààäãèéã íü á¿ñëýýï ººðèéí çýð çýâýý óõàà ìîðèíäîî à÷ààä
Ãýñýðèéí õîéíîîñ ÿâàâ.
Ñàõèëäàéã îìîãøóóëúÿ ãýæ Ãýñýð áîð ìîðèîé óíààä , ìóó ýìýýä
õàçààðàà òîõîæ ÿâíà. Ñàõèëäàé ã¿éöýæ èðýýä ðîíöà ìýò áîëæ
õýëýâ : “Çà Îðîã óëñûí Ñàõèëäàéã àëæ õàìàã çýð çýâèéã íü àâÿ
óõàà ìîðèíä íü à÷ëà à áè. Îäîî Ãýñýð õààíûã àëæ ºèëãèéí õýð ìîðèéã
àüâúÿ” ãýýä õóÿãàà õàíãèíóóëàí õàøãèðàí äàéðàâ. Ãýñýð äóòààâ.
ªºä õººâ. Õºìºëäðºã íü òàñ ¿ñðýâ. Óðóó õººâ Õóäðàãà íü òàñðàâ.
Õªíäëºí õººâ Îëîì íü òàñðàâ. Ãýñýð áóóæ ã¿éãýýä óëààí óõàé
öàðàéòàé õ¿¿ áîëîîä èõ ñóìàà äýëæ áàéõà Ñàõèëäàé õýëýâ “ªº ! Áè
áàéíà ! Ãýñýð ãýæ áàðõèðàâ. Ãýñýð õýëýâ : “×è íàìàéã íýã àéëãàñàí .
Áè ÷àìàéã íýã àéëãàâ. Õýëñíýýðýý áîëâ áèø¿¿. áèä ” ãýâ. Ãýñýð
õýëýâ : “ Ìèíèé àéñàí ¿íýí. Óëààí õîíãîð öàðàéòàé õ¿¿ áîëîîä èõ ñöìà
äýëæ áàéõàä ìèíü “Áè Ñàõèëäàé áàéíà” ãýæ áàðõèðñàí ÷èíü áàñ
àéñíû øèíæ áèø ¿¿? ” ãýõýä Ñàõèëäàé áóðóó õàðæ èíýýæ áàéâ. Îëîí
àäóóã õóâààæ àâààä íóòàã íóòàãòàà ÿâàâ .

16.Ãýñýð íóòàãòàà èðýâ.
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí Íîëîì òàëä õ¿ðòýë ìºð äýýð íü íýãýí îðä
öàãààí ãýð áàéâ. Ãýñýð áîãä ãýðèéã ¿çýýä çýð çýâ á¿ãäýý àâ÷
õóÿã äóóëãàà ºìñººä ¿¿äýíä íü î÷èâ. (Íýãýí ýì õ¿í ,Ãýñýð õààíû Àæó
ìýðãýí õàòíû ãýð) ãýâ. Õ¿¿ ºã¿¿ëð¿¿í : “Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààíû
Àæó ìýðãýí õàòíû ãýð ãýâ. “Ýõ ÷èíü ãýðòýý áèé þó ? ” ãýâ. “ýæèé
ìèíü ãýðòýý áàéíà. Ýæèé ìèíü Õýäðýã õàðòàé íîöîëäîæ áàéíà. Íýãýí
¿å Õýäðýã õàð äèéëíý . Íýãýí ¿å ýæèé ìèíü äèéëíý” ãýâ. Ãýñýð õ¿¿ä
çàðëèã áîëðóóí “Àâàé, íàìàéã áàðóóí òèéø î÷ëîî ãýæ õýë. Ýíä
áàéçíàâýàë íàìàéã ñààòóóëàõ áîëíî. ªøººò äàéñíàà ÿàðàëòàé íýõüå
áè” ãýýä ç¿¿í òèéø äóòààâ. Àæó ìýðãýí íóìàà õºâ÷èîëæ , ñóìàà îíèëîí
ãàð÷ õ¿¿ãýýñ àñóóâ: “àâàé ºíººõ õ¿í õàøàà ÿâàâ” ãýâ. Õ¿¿ õýëýâ:
“Áàðóóí òèéø ÿâàâ” ãýæ . Àæó ìýðãýí áàðóóí òèéøýý õàðâàë áàðàà
¿ã¿é . Ç¿¿í òèéø õàðàâ. Àðâàí ãóðâàí ãºðººíèé òýðòýý äóóðñàõóé íýðò
äóóëãàíû îðîé íü öóõóéæ õàðàãäàâ. Àæó ìýðãýí äóóëãàíû îðîéã íü

òàñ õàðâàæ îðõèâ. Ãýñýð õààí õýëýâ: “ýíý í¿ãýëòèéí óóðëàõ íü çºâ”
ãýýä äóóëãàíûõàà îðîéã ìîðèí äýýðýýñ áºõèéæ àâààä ÿâàâ. Àæó
ìýðãýí õ¿¿äýý óóðëàæ : “Ýöýã íü õîðòîé áîëáîë áàãà áàéæ õ¿¿ íü íü
÷ õîðòîé . (Õóäàë÷èéí ¿ð íü õóäàë÷)” ãýýä õàðâàæ îðõèâ.
*** *** ***
Òºäèé ÃÝñýð õààí í¿¿äýëä½ý(õºñãºí人) çîëãîæ , í¿¿äëèéí óðüä ÿâàâ.
Íàãàö íàðàñ ãýð îðíû ñóðãèéã àñóóÿ ãýâ. ªíºº àñóóñí ¿ãèéã õîéòîí
æèë íü õàðèóëäàã þì áàéæýý . Ãýñýð õààí õóðäàí õàðèó ñîíñîõûí òóëä
íàãàöûíä î÷èæ àäóóãèé íü õººâ. Ãî áàÿí øàíàãàà áàðüæ öîõèëæ
ã¿éöýæ èðýâ. Ãî áàÿí Ãýñýðèéã òàíèàä õýëýâ: “Áàðñàí ìóó òýíýã ! ×è
ìóó ìèíèé àäóóã õººæ ÿàíà?Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààí èðæ Öàñ ×èõýð
àõûã ÷èíü òýð¿¿ëýí ãó÷èí áààòàð ãóðâàí çóóí õîøóó÷èéã ÷èíü
áóëò àëàâ. Ðîãìà ãóà õàòíûã ÷èíü àâÿ ÿâàâ. Àëèâàà á¿ãäèéã ÷èíü
àâàâ. Öîòîí íî¸í ýçýëæ , Ñýíëîí ýöãèéã ÷èíü òàéãàì (øàäàð çàðö)
áîëãîñîí áàéíà. Ýíý á¿ãäýýñ ýñ ìýäñýí ìóó íòýíýã, ìèíèé àäóóã þó ãýæ
õººõ âý ? ” ãýâ. ÃÝñýð õààí ãýð íóüãèéí ñóðãèéã ñîíñîîä àäóóã
ºãºâ.
*** *** ***
Ãýñýð õààí òºäèé í¿¿æ íóòàãòàà õ¿ðòýë öîòîí íî¸í èõ õîòûí ºìíº
Ãýñýð õààíû òàâàí çóóí õ¿í áàãòàõ îðä öàãààí ãýðèéã íü áàðüæ
ñóóíà àæýý . ÃÝñýð õààí îäîæ Áàëàãèéí ãîëûí ýõýí äýýð áóóâ.
Øóëìàñûí îðíîîñ àâ÷èðñàí àëèâàà á¿ãäèéã ñ¿íñíèé õî¸ð
èìäèéã
õóâèëãààíàð äýëãýí òàâèâ. Õýìæýýã¿é ðîëîí õ¿í ìàë áîëæ óóë
õºäººã¿é áýë÷èí ÿâàâ. Ãó÷ äº÷èí öàãààí îðäûã òóñ òóñàä íü
áðèóëàâ. Òýð äîòîð óëààí ºðõò èõ öàãààí îðäûã ìàíëàéëàí áàðèóëæ
ñóóâ. Ãýñýð èõ õîòîîñ ýðãýå ãýæ ÿâàâ. Ýðãýæ ÿâñààð àðâàí
ãóðâàí ýðäýíýò ñóì àëèâàà á¿ãäèéã öºì àâàà÷ñàíûã ìýäýâ. òýð
á¿ãäèéã ¿çýæ Ãýñýð õààíû ñýòãýë çîâæ ¿õýòõèéí óíàâ. Ðîãìà
ãóàãèéí ¿ã çàõèñàí õ¿í èðæ Ðîãìà ãóàãèéí ñîðìóóñààð Ãýñýðèéí
õàìðûã óòàâ. Í¿äíèé íóëèìñèéã íü íýãýí õàëáàãà àâ÷èð÷ àìàíä íü
öóòãàæ ºãºâ. Òºäèé Ãýñýð ñýðãýæ áîñîâ. Ãýñýð õààí òºëäèé áîñîîä
òýð õ¿íèéã àâ÷èð÷ õ¿ðýýíäýý áóóëãàâ.
Öîòîíèíî¸í Ãýñýð õààíû ýöýã Ñýíëîí îëîí àäóóíäàà òàéãàì áîëãîæ
ÿâààëàõ àæýý . Öîòîí íî¸í õýëýâ: “Àé ! Ñýíëîí ºâãºí ÷è ÿâæ ýíý ãîëûí
ýõýíë ÿàñàí îëîí óëñ áóóâ? Ñàéä íî¸íä ãýæ íàä á¿¿ ãàéõóóë ,
á¿¿ ñàéðõ ãý ! ãýýä “Õýä õîíîâëî õîíîã òîîëæ ìàë àâíà ” ãýæ Ñýíäëí
ºâºãíèéã èëãýýâ. Ñýíëîí ºâãºí áîð öîîõîð ìîðèî óíàæ , ñààäàã ñóìàà
á¿ñëýæ , òîíãîðãîí ñýëìýý ç¿¿æ î÷èâ. Ñýíëîíºâãºí î÷èõ çàìäàà ãàíöààð
ÿðüæ àäèëòãàæ ÿâàâ. “Ýâ¿¿, ýâ¿¿ Ãýñýðèéí ìèíü ÿâñààð ýíý ãàçàð
èéì ñàéõàí ºðºº õ¿í ìàë ¿ã¿é áèëýý ë . Àðâàí ç¿ãèéí àðâàí õîðûí
¿íäýñèéã òàñàëàí àâàé áîãäûí ìèíü ýðòíèé ºð㺺 áóóäàëòàé àäèë
áàéíà. èéì ñàéõí áóóäàëü ãýð õýíèéõ áîëîâ ” ãýæ óéëæ î÷èâ. Ãýñýð
õààí òîòãîðîî øàãàéæ ¿çýâ. “Ýâ¿¿ , ýâ¿¿ Àðëàí ãóà ìàëãàéãàà ºìñ ìàíàé
ºâãºí ýöýã àõàé àéñóé áàéíà. Áóóëãàæ öàé øºë ºã÷ ¿ãèéã íü
ñîíñîæ ìîðäóóëààðàé ! Íàìàéã ¿çâýë äýìèé àøèëæ ìýäíý ýíý. ” ãýýä
øèðýýí äýýð ãàð÷ õºø㺺 òîâ÷èëæ ñóóâ. ªâãºí èðæ : “Ýíý ãýð õýíèéõ
âý ? ” ãýæ àñóóâ. Àðëàí ãóà õýëýâ: “Àé ºâãºí þó ãýâ ?””
Ãýæ àñóóâ. Ñýíëîí ºâãºí õýëýâ: “Öîòîí íî¸í íàìàéã èëãýýâ. Òàíûã õóðäàí
í¿¿ ãýíý. ¿ã¿é áîëáîë õîíîã òîîëæ ìàë àâíà. Ìàíé íóòàãò ÿàãààä áóóâ ? ”

ãýâ. Àðëàí ãóà õýëýâ : “Àé ºâãºí ! Õààíû ÷èíü çàðëèã çº. Ýâ¿¿ àéæ
¿õìýýð áàéíà. Ìóó áèä í¿¿å . ” ãýâ. “Àé ºâãºí ! áóóæ öàé øºë çîîãëîæ
ìîðä ” ãýâ. ªâãºí áóóæ öîîõîð ìîðèî òóøèâ. Ñààäàã íóìàà òàâüæ îðîõäîî
òîíãîðãîí ñýëìýý óðãàø áîëãîæ îðîâ. Àðëàí ãóà ýñèé äýâñýæ ºãºâ.
Àðëàí ãóà Ãýñýð õààíû èõ ýâýð àÿãàíä öàé ä¿¿ðòýë õèéæ ºãºâ.
ªâãºí àÿãòàé öàéã àâààä àÿãûã ¿çýýä èíýýâ. Öàé óóæ äóóñààä
àÿãû㠺㺺ä óéëæ ñóóíà . Õîíèíû íýã õàà àÿãàíä õèéæ ºìíº íü
òàâüæ ºãºâ. ªâãºí õóòãà ¿ã¿éí òóëä òîíãîðãîí ñýëìýý ãàðãàæ ìàõ
îãòîëæ äàëãàí ÿäàæ ñóóâ. Ãýñýð õààí øàãàéæ ¿çýýä óÿð÷ õºøèã
íýâò ñóì÷ øèë èøò îíîâ÷îî õàÿæ ºãºâ. ªâãºí õóòãûã íü àâààä èíýýâ.
ªäãºí òýàì ò¿ì îãòîëæ èäýýä ìàõûã áóöààæ ºãººä óéëàâ. Àðëàí ãóà
õýëýâ : “Àé ºâãºí ! èíýýõèéã àñóó . Óéëàõûí ñî¸ðõ ãýäýã áèëýý .
àÿãàíä öàé õèéæ ºãºõäº ÷è àâààä èíýýíý. Óóóñàí õîéíî àÿãàà
ºãºõ人 óéëàõ ÷èíâ þó áèëýý . Ìàõ èäýõýä õóòãà ¿ã¿é ñýëìýýð
äààëãàí ÿäàæ áàéõàä íü õóòãà ºãºõºä õóòãûã ¿çýýä èíýýæ . ìàõ
èäýýä áóöààæ ºãºõ人 óéäàõ ÷èíü
þó áèëýý ? ” ªâãºí õýëýâ :
“Àñóóõ ÷èíü çºâ. Àðâàí ç¿ãèéí àðâàí õîðûí ¿íäñèéã òàñàëñàí à÷èò
ìýðãýí Ãýñýð õààí ãýã÷ ìèíèé õºâã¿¿í áèëýý . Àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé
ìàíãàñûí îðîíä Àðëàí ãóà õàòíàà íýõýæ ÿâñààð åñºí æèë áîëîâ. ¿õýâ
ãýæ ñàíàäàã áè. Ò¿¿íèé ìèíü öàé çîîãëîõ ýâýð àÿãûã ¿çýýä ò¿¿íèéã
èðñýí áîëîâ óó ãýæ èíýýëýý . Àâàé ìèíü , àÿãà íü ýíý áàéíà. Îäîî áè¥ íü
àëü âý ? ãýæ óéûëàõ ìèíü ýíý. Õóòãà àâààä èíýýõ ìèíü ò¿¿íèé ìèíü
øèë èøò îíîâ÷ ýíý áàéíà ãýæ ¿çýýä èðñýí áîëîâ óó? ãýæ èíýýíý . Îäîî
áèå íü àëü âý ãýæ óûëàâ” ãýâ. Àðëàí ãóà áàñ óéëàâ. Ãýñð õàí ýñ
òýñýæ áîñîæ ºâãºíèéã òýâýð÷ õàéëàâ. Ãýñýð õààíûã õàéëàõàä
àëòàí äýëõèé á¿ãä äîãäëîí õºäëºâ.
Ãýñýð õààí àéõëàõàà áàéæ ºâãºíä ºã¿¿ëð¿¿í : “Àé , ºâãºí ìèíü , äóó
(Äóóã¿é áàé) Ýñì õ¿í ¿¿ ÷è ! Áè èðâýë òºäèé ë áèç . Òýð ìóó öîòîí
ìýäýõ âèé ! Àëòàí äýëõèéí àëèâàà àìüòàí áóëò äîãëîí õºäëºõ áîëíî , äóó
!@ ” ãýýä ºâãºíèéã ÿâóóëàâ: Ãýñýð õààí àëòàí äýëõèéã ñàí òàâèàä
íîìõîòãîâ. Ãýñýð õààí ºâãºíä õýëýâ: “ªâãºí ìèíü ! èéì òèéì äýìèé ¿ã
á¿¿ ÿðü . Äóóã¿é ÿâ. ” ãýâ. “¯¿íéã ýìãýíäýý àâàà÷èæ õî¸óä øºë õèéæ
óó ” ãýæ ¿õðèéí íýãýí ãóÿ ºãºâ. ªâãºíèéã ìîðäóóëààä óóëçàñíûã íü
õóâèëãààíààð
ìàðòóóëàâ.
ªÂãºí
áóöàõ
çàìäàà
áîäîâ :
“Ýâ¿¿ ýâ¿¿ Ãýñýð ìèíü èðñýí áè¿¿ ? ¿ãø¿é áèë¿¿? Çýðýãëýý áèë¿¿?
Ç¿¿ä áèë¿¿ ? ” ãýæ ÿðèâ. “Çà èðýýã¿é ãýõýä ýíý ãàçàð íàä ¿õðèéí
ãóÿ áàéòóãàé , èøèãíèé øèéð ºãºõ íýã ÷ õ¿í ¿ã¿é áèëýý” ãýýä ºâãºí
ãàíçãàíà äàõü ãóÿà òàûéëæ àâ÷ øàãàéü ÷ºìºãíººñ íü áàðüæ öîîõîð
ìîðèîé ãóÿäàæ õ¿ð÷ î÷èâ. î÷èõäîî
ãóÿà îðõèí , òîíãîðîã ñýëìýý
ãàðãàæ : “Çà ìóó Öîòîí íóòãèéí ýçýí ÷è . Íóòàãòàà íóòàãòàà þó õèéæ
ñóóíà âý ÷è ìóó? Öîòîí íóòãèéí ýçýí , ãýðãèé Àëîíæèä õî¸ðûí íýð ñºíºíº.
Ñýíëîí Àìàðæèë õî¸ðûí íýð óðãàíà” ãýýä ñýëìýý áàðèí ã¿éí îðîâ. Öîòîí
íî¸í õýëíý . “Öîòîí íî¸í !ýâ¿¿, ýâ¿¿! Àâàé ìèíü íàìàéã þó ãýæ çàí÷èæ áàéà
÷è? Áè ýíý ãî«ûí ýõíèé óëñûã õººæ í¿¿ëãýâ. Ãîëûí ýõýíä ãó°âàí
ñ¿ðýã ãºðººñ áàéíà. Ò¿¿íèéã ãîëä øàõàí íàìíàòóãàé ãýæ áàÿðëàñàí
ìèíü ýíý áèëýý” ãýâ. Öîòîí õýëýâ: “òèéì áîëáîë õººðõèé ìèíü! ªâãºí ÷èíèé
çºâ áàéíà” ãýæ (öàé ºã÷) àðãàä äýðë¿¿ëýí õýâò¿¿ëýâ.
(Ñýíëîýí ºâãºí ãýðòýý õàðèâ. ) Ãýñýð õààíû ýõ íü Àìàðæèë ýìãýí øºíº
Ñýíëîí ºâãºí人 óéëæ õýëýâ. “àé
ºâãºí ìèíü Àâàé Ãýñýðýýñ

õàãàöàñàíàñ õîéø ÷è áèä õî¸ðò ÿìàð æàðãàë áàéõ áèëýý ! Ýíý ºäðèéí
÷èíü áàÿðëñàí ÷èíü ÷àìä çîâëîí áèç. Ýä¿ãý õýâò” ãýâ. Ñýíëîí ºâãºí
õýëýâ: “Ìóó çºíºã õ¿ëòãýð. Àìàðæèë àñóóâ: “Ãóòñàí ìóó çºíºã äóóã¿é
õýë . Àâàé Ãýñýðýýñ ìèíü íýã áýëýã ìýäæýý ÷è. ×àì ìóóòàé àäèë ãýíý
ø¿¿? Õîø ãýíý ¿¿ ÷è? ×è ç¿ãýýð õýëæ ºã. (òýð ¿õðèéí ìàõûã õýí
ºãºâ?)” ãýæ ýìãýí óéëæ õýâòýâ. Ñýíëîí ºâãºí õýëýâ: “Àé , ýìãýí ìèíü !
äóóã¿é ÿâ. ýíý ºäºð òýð óëñûã í¿¿ëãýýä õàðüæ èðòýë çàì çóð íýýí
õºõºº õ¿í áîëîí èðæ õýëýâ: “Ãýñýð õààí ¿õñýíã¿é , àìüä ãýíý. ªâãºä
ýìãýäèéã æàðãààëúÿ , ºøººò Öîòîíã àëúÿ ãýýä (¿õðèéí õºë ººãä) ÿâæ
îäîâ. Ýìãýí óéëàí áàÿðëàæ õýâòýâ.
*** *** ***
Ìàðãààø íü àðäàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ýíý àõóé òîéðñîí èõ íàñòàé
ºâãºí ãóéëàí÷ ëàì áîëæ õóâèëàâ. Íýãýí õóâèëãààíàà õî¸ð áàíäè
¡îëãîæ äàãóóëæ ëóóñ
èëæãýíä áàõàí õ¿íñ à÷ààä ãóðâóóë
õºòëºëöºæ èðýýä Öîòîíãèéí ãàëíà èðæ áóóâ. Öîòîí íî÷í ãàäíà øèðýýí
äýýð ãàð÷ ñóóíà. Öîòîí íî¸í àì íàðûã ¿çýýä : “Ëàì õýíèéõ âý?”
ãýæàñóóâ. ËÀì çàðëèã áîëîâ: “Áè ýíý àõóéã òîéðñîí ãóéëàí÷ ëàì
áèëýý . Ýíý õàóéí àëèâàà õààäàä öºì õ¿ðýâ áè?” ãýâ. “Àëü õàëü
õàààäàä õ¿ðýâ ÷è? ” ãýæ àñóóâ. Ëàì çàðëèã áîëîâ: “Àâàé íàäàä ýñ
õ¿ðñýí ãàçàð ¿ã¿é. Áóëò õ¿ðëýý áè. Àñóóõ õýðýãòýé ¿éë áàéâàë
àñóó . ¯ã¿é ãýâýë áàéã ãýæ çàðëèã áîëîâ. Òýð õî¸ð õ¿í õàðüæ
èðýýä Öîòîí íî¸íä õýëýâ: “Áè ýíý àõéã òîéðñîí ãóéëàí ëàì áèëýý ãýíý .
Ýíý àõóéí àëü àëü õààäàä öºì õ¿ðýâ. Àâàé , íàä ýñ õ¿ðñýí ãàçàðã¿é
ãýæ õýëæ ñóóíà” ãýâ.
Öîòîí íî¸í : “Ýâ¿¿ , ýâ¿¿ , þóòàé ñàéõàí ¿ãòýé ãóéëàí÷ ëàì áèëýý ýíý?
Íààø àâ÷èð” ãýæ àâ÷ðóóëààä àñóóâ. “Àé ëàì ! Àðâàí õî¸ð òîëãîéò
ìàíàñò õ¿ðýâ ¿¿ ÷è. Öîòîí àñóóâ : “Ãýñýð õààí ìàíãàñò î÷ëîî. Ãýñýð
äèéëýâ ¿¿? Ìàíãàñ äéèëýâ¿¿?” ãýæ àñóóâ. ÃÝñýð õààí ¿õñýýð åñºí
æèë áîëæ ìàíãàñûí ºðººë äýýð áèå íü íàðûã ýçëýí ñàõèæ ºðººë äîîä
áèå íü õºðñò àëòàí äýëõèéã ýçëýí ñàõèíà ” ãýâ. Öîòîí õýëýâ: “ Çà çà
ñàéí . Õ¿ñýë ìèíü õàíâ” ãýæ õýëýýä : “Ýðäýíýò ýöýã ëàì ìèíü íààø èð”
ãýæ øèðýýí äýýð ñóóëãàâ.
Ãýñýð õààí áýðãýí ÖÎòîíãèéí ýì Àëîíæèä óéëàâ: “Ýâ¿¿ , ýâ¿¿ ò¿ìýí
äýëõèé ! Þ¿òãýâ ÷è? Òýíãýðèéí õºâã¿¿í Ãýñýð áîãä ÷àìàéãàà ¿ë
¿õýõèéí ÷èíýý ñàíàëàà áè. . õàéðàí òºâäèéí ¿ð ¿íäýñ òàñðàâ óó? Àâàé
áîãä ¬èíü ! ” ãýâ. Öîòîí õýëýâ: “Ãýñýð àìðàã õàéðòàé áîëîî þó ÷è? ”
ãýæ õýëýýä Öîòîí ýìýý ãºâøèâ. Ëàì çàðëèã áîëîâ : “Àé Öîòîí õààí !
Ãýñýð õààí ãýã÷ ÷èíèé à÷ ãýëýý ë . ×èíèé õàëóóí ñýòãýëò òºðºë
÷èíü áèø¿¿ ? Ò¿¿íèé óéëàõ íü çºâ áèç ” ãýâ. Öîòîí õýëýâ:“ Ëàìûí
çàðèëãààð áîëú¸ ” ãýæ ýìýý çàí÷èõàà áàéâ. öîòîí õýëýâ: “ Ñàéõàí ¿ãò
ãóéëàí÷ ëàìä ºãüå . Àëèâàà èäýý þìûã öºì àâ÷èð ” ãýæ èõ õóðèì
õèéæ îëîí þì àâ÷èð÷ ºãºâ. Öîòîí íî¸í ñóóãààä : “Ëàì ! ýíý íîõîéä ìèíü
íýð ºã” ãýâ. Ëàì çàðëèã áîëîâ: “Ýíý ñàéõàí íîõîé áàéíà. Óðüä íýð ºãººã¿é
þó ? Áè íýð ºãüå” ãýæ çàðëèã áîëîâ. Öîòîí õýëýâ: “ Àäáèø ñàéí íîõîé
áèëý Ýðäýìü ëàì íýð ºãâºë ñàéí. ” ãýæ õýëýâ. ÝÐäýìò ëàì íýð ºãüå
ãýæ õýëýýä “Óðüä ýçíèéõýý òîëãîéã çàëãèõ ãàðç . Õîéíî ººðèéí òîëãîé
çàëãèõ ãàðç ” ãýæ íýð ºãºâ. Öîòîí õýëýâ: “Óðüä ñàéí ¿ãò ãóéëàí÷
áèëýý . õîíéî îäîî ìóó ¿ãò ãóéëàí÷ áîëîâ : “Çà õààí ÷àìàéã õººñºí ÷ áè
ÿâíà . Õººãººã¿é ÷ áè ÿâíà Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí àðâàí õîðûí ¿íäýñèéã

òàñàëñàí à÷èò áîãä ìýðãýí õààí ¿õñýíã¿é . Àòààò Öîòîíã àëúÿ ãýæ
àéñóé ãýíý” ãýæ çàðëèã áîëîîä ÿâàâ. Öîòîí îñîæ ã¿éæ õàðàéí: “Ýâ¿¿ ,
ýâ¿¿ Ýíý þó ãýâ? ” ãýæ äýìèé èéí òèéí õàðæ áàéâ.
*** *** ***
Ëàì ÿäààä õîòûí äîòîð ÿâòàë íýãýí õ¿¿õýä òàâàí çóóí öîîõîð ÿìàà
õàðèóëæ , íýãýí ¿å óéëæ íýãýí ë¿å äóóëæ ÿâíà. Ëàì çàðëèã áîëîâ :
“Äóóëàõ ÷ áèø óéëàõ ÷ áèø . Íàä ººð ñîíñäîíî . ëü ÿíàã òºðëèéí
õ¿¿õýä áîëîâ óó ýíý ? ” ãýæ î÷èâ. Çîëãîîä ëàì àñóóâ: “Àâàé õýíèé
áèëýý ÷è? ” ãýæ àñóóâ. Õ¿¿õýä õýëýâ: “Ýâ¿¿ Öàñ àõàéãààñ , àð¢àí
ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð ìýðãýí õààí àâãàé õî¸ðîîñ õàãàöñààð Öîòîíãèéí çàðö
áîëñîîð íýã ÷ õ¿í íàìàéã “ªº?! Àâàé ÷è õýíèéõ âý? ” ãýæ àñóóàíã¿é
áèëýý” ãýæ õ¿¿õýä õýëýâ. “”4 Àé ëàì ÷è õýíèé âý? ãýæ àñóóâ. Ëàì
çàðëèã áîëîâ: “Àé õ¿¿õýä ! Áè óðüä àñóóâ. ×è óðüä ¿ãýý õýë. ” ãýâ.
Õ¿õýä õýëýâ: “Ýíý Çàìáóòèâèéí ýçýí Ãýñýð õààíû ýðäýíýò àìðàã àõ
Öàñ ×èõýðèéí õ¿¿õýä áèëýý áè (Ìèíèé íýð Ëàéöàâ) Ãýñýð àâãàé ìèíü
àðâàí õî¸ð òîîëãîéòîé ìàíãàñûã äàéëàõààð ÿâñíû õîéíî Øàðéãîëûí
ãóðâàí õàí èðæ ðîãìà ãöàã àâúÿ ãýõýä Öàñ ×èõýð , ãó÷èí áààòàð
òýðã¿¿ëýí î÷èæ ýðèéí ñàéíûã õÿäàí àëæ , àãòûí ñàéíûã îëç áîëãîæ
ÿüòàë àòààò Öîòîí Øàðàéãîëûí ãóðàí õààíä óðâàæ àëèâàà á¿ãäèéã
öºìéã äóóñãàâ. Öàñ ×èõýð àõàé ìèíü ¿õýâ. Àëèíûã òîîëîõ âý ? Ýíý ìýò
îëîí ” ãýæ õýëýýä õ¿¿õýä óéëàâ. Õ¿¿õýä óéëàí áàéæ àñóóâ: “Àé ëàì !
Îäîî çàðëèãàà íàä ººãñýé ” ãýâ. Ëàì çàðëèã áîëîâ : “Àâàé áè ýíý àõóéã
òîéðñîí ãóéëàí÷ ëàì áèëýý” ãýâ. Õ¿¿õýä õýëýâ: “ýíý àõóéã òîûðñîí
áîëáîë Ãýñýð õàí àâãàéã ìèíü ìàíãàñ äèéëýâ ¿¿? Ãýñýð õààí àâãàé ìèíü
ìàíãàñûã äèéëýâ ¿¿? ” ãýæ àñóóâ. Ëàì çàðëèã áîëîâ: “ Çàðèì õ¿í ìàíãàñ
ýíäýæ ãýõ þì . Çàðèì íü Ãýñýð ýíäýæ ãýõ þì . Õàé áè ýñ ìýäýâ” ãýæ
çàðëèã áîëîâ. Õ¿¿õýäë õýëýí óéëàâ. “Öàñ ×èõýð àõàéãààñ õàãàöàâ÷
Ãýñýð ìýðãýí õààí àâàéãààñ õàãàöàõûã õýí ñàíëàà . ? Õèøèãã¿é ìóó
áèå ìèíü ! Ýâ¿¿ ÿàëàà ? Õ¿íä çàðö áîëîõ ìèíü ýíý áèë¿¿? ªøººò
äàéñàíûã íýõýõ ãýâýë ýíý áèå ìèíü áàãàäàíà áîëîâ óó å ÿâíà . Õ¿íèé
çàðö áîëæ õàéðàí áèå ìèíü ãóòàõ áîëîâ óó? Åð òýð õî¸ðîîñ ìºíõºðñºíä áè
ìºíõðºõ ¿¿? Íýõýõ àðãà õèéå” ãýæ
ýä¿ãýý óéëæ ÿâàâ õ¿¿õýä.
Õ¿¿õýä óÿðàõ ìýò ¿ã õýëæ óéëàõàä ëàì óéëàâ. Ëàìûã óéëàõäà
àëòàí äýëõèé á¿ãä äîãäëîí õºäëºâ. Ëàì çàðëèã áîëîâ : “Àâàé õ¿¿õýä
äóó ! (äóóã¿é áàé) Õàòóóæèõ ñýòãýë áàðèâàë ÷èíü òààðíà. ”ãýýä
ÿâàâ. Õ¿¿õýä õîéíîîñ íü äàãàí ÿâæ “Àé ëàì áàéç” ãýâ. Ëàì : “Þó âý?”
ãýæ ýðãýæ õàðàâ. Õ¿¿õýä õýëýâ: “ Àõóû áèåä àìüä õýðýãòýé áàéíà.
Àìèà õàéðëàã÷èä àðãà õýðýãòýé áàéíà. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí
àâãàéãàà õ¿ëýýæ, õ¿íèé òàâàí óóí ÿìàà õàðèóëæ ¿íýëæ àâñàí ýýçãèé
ìèíü ” ãýæ õàâòàãíààñàà ýýçãèé àâ÷ : “Àé ëàì ! Íýãýýð Öàñ ×èõýð
ýöãèéí ìèíü ñ¿íñíèé òóñàä , íýãýýð àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí
àâàéã ñ¿íñíèé òóñàä , ýíý õî¸ðûí ìèíü òóñàëä ñàéí åðººë åðººæ ºã”
ãýæ ýýçãèéãýý ëàìä áàðèâ. “íàä àëèâàà äàéñàíä ¿ë ýðñäýõ óâäèñ
ºã” ãýâ. Ëàì ýýçãèéí àâàí óéëàí çàðëèã áîëîâ: “Àâàé ìèíü ! Äóóã¿é ÿâ.
¿ãã¿é õ¿íä àðãà õýðýãòýé áèø¿¿. ªí÷èí õ¿íä õàòóóæèë õýðýãòýé
áèø¿¿. Õóðìàñò òýíãýðèéí õºâã¿¿í Ãýñýð õààí õîðò ìàíãàñûã àëñàí áèç.
Õî¸ð ààøòàé Öîòîíã õîõèìîé ìîäîí àäèë áîëãî¸ ãýæ àéñóé áèç. Õîöîðñîí
ºí÷èí á¿ãääýý õîòîë òýíãýð íàðûí æàðãàëààð æàðãóóëìîé çý . Ýðõò
òýíãýðèéí õºâã¿¿í ýçýí Ãýñýð õààí ºøººò ìàíãàñûã àëñàí áèçýý . Èéí

òèéì õóâèëæ ºøººò Öîòîíã ÷èíü ºëìèé人 ãèøèãëýõ áèç. Ýçýí Ãýñýð
õààíòàéãàà çîëãîëöîõ ýðõò òýíãýðèéí àðãàëààð æàðãàõ áîëòóãàé !
Àâàé ìèíü ! Îäîî íýõíý ãýõýä íàñ áàãà áàéíà. Õîéíî íýõíý ãýõýä µîæèìäîõ
áîëîâ óó ãýæ õýëäýã òýð ¿ã ÷èíü áààòðûí øèíæ áàéà” ãýâ. “Ìàé !”
ãýæ ëàì Öîòîíãèéí ºãñºí þìûã á¿ãäèé㠺㺺ä ÿâàâ. Ãýñýð õîòûí ãàäíà
ãàð÷ ÿâòàë íýãýí ýìã½í äýýëýý ìºðºí人 ºëãºæ ç¿¿í ìºð íü äàðüòàæ
àðãàë ò¿¿æ íýãýí ¿å óéëæ , íýãýí ¿å äóóëæ ÿâàõ àæýý . Ëàì ñîíñîîä
ã¿éæ î÷îîä àñóóâ: “Àé ýìãýí ! õýíèé âý ? ” ãýâ. Ýìãýí ëàìûã ¿çýýä
èíýýâ. Ò¿¿íèé õîéíî óéëæ áàéíà. Ëàì àñóóâ: “Àé ýìãýí èíýõèéã àñóó .
Óëàõûã ñî¸ðõ ãýëýý . Ìèíèé óðüä íýãýí ¿å äóóëæ , íýãýí ¿å óéëæ
ÿâñàí áèëýý ÷è. Ýä¿ãý íàìàéã ¿çýýä èíýýõ ÷èíü þó áèëýý ? Õîíéî íü
óéëàõ ÷èíü âó âý ?” ãýæ àñóóâ. Ýìãýí óéëàí õýëýâ: “Àâàé ëàì ìèíü ,
÷èíèé àñóóõ çºâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí áîãä , àðâàí õîðûí ¿íäýñìèéã
òàñàëñàí à÷èò ìýðãýí Ãýñýð õààí ãýã÷ ìèíü ìèíèé ãàíöõàí õºâã¿í
áèëýý . Àðâàí õî¸ð òîëîéòî ìàíãàñò î÷ñîî ð åñºí æèë áîëîâ. Òýð ìèíü
àðâàí ç¿ãò õóâèëäàã áèëýý . Õóâèëàã÷ ìàãíàé äýõü ìýíãý , äº÷èí
òàâàí äóí öàãààí ø¿ä íü õóâèëäàãã¿é áèëýý . Ò¿¿íèé ìèíü õóâèëãààí ìºí
ãýæ èíýýâ. Áè. Õîéíî áèø áîëîâ óó? ãýæ óéëàâ. áè” ãýâ. Ãýñýð õààí
ýõèéíõýý òýð ¿ãýíä ýñ òýñýâ.
Áèëãèéí õýýð ìîðèî îãòîðãóéãààñ áóóëãà óíàâ. Ø¿¿äðèéí ãèëáýëãýýí
ºíãºò äîëîîí ýðäýíýñýýð äàâõàðëàí õèéñýí õºº õàð õóÿãàà ºìñºæ ,
õàìàã çýð çýâý áóëò àâààä ýõäýý çàðëèã áî«îâ: “Èæèé é ìèíü íàìàéã
òºðñººð äàéñíàà äàéëàõûã ìèíü ¿çñýí ÷è? Èæèé ìèíü ! Ýíý õîòûí àñàð
äýýî ãàð÷ íàìàéã ¿ç. ßàæ ààøèëæ èðýõèéã ìèíü õàð. Èæèé ìèíü
íàìàéã ¿ç” ãýýä áóóæ èðýýä ýõýý ãóðâàí ¿å òýâðýýä ìîðäîæ ÿâàâ.
Ýõ íü íýãýí ¿å óéëæ , íýãýí ¿çå èýýæ áîñîõ ñóóõàà ¿ë ìýäíý.
*** *** ***
Ãýñýð õààí Öîòîíãèéí áàðóóí õîéíîîñ ò¿ìýí ìÿíãàí öýðãèéí òîîñ ãàðãàæ
äîâòëîâ. Öîòîí òýð òîîñûã ¿çýýä : “Ýâ¿¿ ! ýíý èõ òîîñ þóíààñ ãàðàâ ?”
ãýæ ã¿éæ îðîí òîòãîîð øàãàéæ ¿çýâ. “Àâàé ýì ! ñàéõü í¿ãýëòèéí òîîñ
ìºí áàéíà. Ýì ! íàìàéã á¿¿ çààæ ºã. ” ãýýä òîãîîí äîð îðæ õýâòýâ.
Ãýñýð õààí õ¿ð÷ èðýí áèëãèéí õýýð ìîðèî äýâõö¿¿ëæ õàðàéëãàæ
áàéæ òîòãîîð øàãàéæ : “Àé, Öîòîí àâãàé á ýðãýí õî¸ð ìèíü áàéíà óó?
Èð ! Çîëãî¸. Íóñãàé Æóð ÷èíü áè èðýâ. ªøººò ìàíãàñûã àëæ èðýâ áè.
Àõàé ìèíü ¿òýð èð
!” ãýæ áàéâ. Öîòîíãèéí ýì áýðãýí õýëýâ: “Àâàé
Ãýñýð ìèíü , àâãà ÷èíü òîãîîòûí õºíäèéä î÷èâ. Àìñàðò íü äýýðýì ãàðâàë
àäàãò íü á¿ãíý ãýæ ÿâëàà” ãýâ. Öîòîí : “Ýì ÿàëàà ?” ãýýä øèðýýíèé
äîîð ìºëõºæ îðîâ. Ãýñýð õààí çàðëèã áîëîâ. “Íàä óóðëààí áîëîâ óó?
Àâãàé , áýðãý õî¸ð ìèíü íàä çîëãîõã¿é ÿàâ? ¯òýð ãàð÷ èðýýñýé” ãýæ
áàéâ. Áýðãýí áàñ õýëýâ: “Àâàé Ãýñýð ìèíü ! Àâãàé ÷èíü øèðýýòèéí
íóðóóíä î÷èæ àäàðò íü äýýðýì ãàðâàë àäàã õºë äîîð íü á¿ãýõ ãýæ
ÿâëàà ” ãýâ. Öîòîí áàñ :”Ýì ÿàëàà ÷è?” ãýýä ì ýìýýëèéí äîîð îðîâ. Ãýñýð
õààí çàðëèã áîëîâ: “Àâãàé áýðãýí õî¸ð ìèíü! Òàíûãàà ìºðººäºíº áèø¿¿ áè.
¯òýð èðýýñýé” ãýâ. Áýðãýí íü õýëýâ: “ Àâàé Ãýñýð ìèíü ! àâãàé ÷èíü
ýìýýëòèéí õºòºëä áóóæ ýðâýãýð á¿¿ðãýíä íü äýýðýì ãàðâàë ýòãýð
àãòàíä íü á¿ãýõ ãýæ î÷ëîî ” ãýâ. Öîòíî áàñ “Ýì ýâ¿¿ , ÿàëàà?” ãýýä
áàðóóíòàà õóðààæ òàâüñàí ãóðâà òóëàìíûõàà äóíäàõ òóëìàíä ã¿éæ
îðîîä “ººå ýì òóëàìíûõàà àìñàðûã áîî! ” ãýæ õýëýâ . Ãýñýð õààí äîòðîî
ñàíàæ : “Ýíý ìóóòàé àëü á¿ð èíãýæ áàéíà áè?” ãýæ áîäîîä øèâøèâ.

“ªìíº ç¿ãýýñ õîíèíû ÷èíýý öàãààí ¿¿ë ãàð . Òýð õî¸ð ¿¿ë õàðøëàëäàí
èðæ õàð ñàëõè õºä뺺ä ìºíäºðò õóð îðæ , òýíýð äîíãîäîæ èõ ñàëõè
áîëîí õèéñãýõ áîëòóãé . Öîòîí àâãàéí ìèíü 纺ñí , áýðãýíèé ìèíü íººñºí
òóëàì òóëàì äàõü øàð òîñ ìèíèé ºìíº ººðºº ºíõºð÷ èðæ àìàíä ìèíü îðîõ
áîëòóãàé ! ” ãýæ Ãýñýð õààí èñãýð÷ áàéâ. ªìíº ç¿ãýýñ õîèíèíû ÷èíýý
öàãàí ¿¿ë ãàðàâ. Õëéä ç¿ãýýñ ¿õðèéí ÷èíýý õàð ¿¿ë ãàðàâ. Òýð õî¸óë
õàðøëàëäàí íèéëæ õàð ñàëõè õºä뺺ä ìºíäºðò õóð îðæ òýíãýðî
äîíãîäîæ èõ öàãààí îðäûã äàéðàâ. Ãýñýð õààíû òàâàí çóóí õ¿í áàãòàæ
ñóóõ èõ öàãààí îðä ñàëõèíû õ¿ðäýýð ýðãýæ Àðëàí ãóàãèéí ãàäí
î÷èæ ýðãý áàéæ òîãòîâ. Àðëàí ãóà óãòàí ãàðààä õýëýâ: “ Ãýñýðèéí
ýðòíèé öàãààí îðä áîëáîë ýíý áàãàíàíä ìèíü òîãò” ãýæ àëòàí áàãàíààð
çàíãàæ òîãòîîâ. Òóëàì äàõü Öîòîí áèëãèéí õýýð ìîðèíû äîð ºíõºð÷
èðæ Ãýñýð õààíû ºìíº íü õýâòýíý. Ãýñð õààí çàðëèã áîëîâ: “Áýðãýíèé
ìèíü íººñºí, àâãàéí ìèíü 纺ñºí ãóðâàí òóëàì èäýý áèëýý . Åñºí æèëèéí
èäýýíèé äýýæèéã Æóðäàà õèé¦ òàâüñàí áàéíà. ” ãýýä òóàìíû äýýð
ñàíäàéëàí ñóóæ Ãýñýð çàðëèã áîëâ: “”4Ýíý øàð òîñûã õóòãààð
õàãàëàæ èäüå áè ªëññºí õ¿í áè ñîãòîõ áîëîâ óó? غü㺺ð õàòãàæ
ñîðæ èäüå áè. 6 ãýæ õýëýýä ãóÿ ðóó íü øºâ㺺ð õàòãàõàä Öîòîí
áÿöõàí óõàñõèéí õºäëºâ. Èõ õàòãàõàä èõ óõàñõèéæ õºäºëæ õýâòýâ.
“¿¿íä õèé ä¿¿ðñýí áîëîâ óó? ” ãýýä ñóì÷ øèë èøò îíîâ÷îîðîî çóðàà ðóó íü
äàëäàðòàë äøðýâ. Õàð öóñ îðãèëæ ãàðàâ. Öîòîí áèåý ºâäºõºä
òýñýæ ÿäàí “õàëõàé õóóõàé ! Àâãàé ÷èíü Öîòîí áè áàéíà” ãýä òóëìàà
òàñ òèéðýýä áîñîí õàðàéâ. Ãýñýð õàí çàðëèã áîëîâ. “Ýâ¿¿ àâãé ìèíü , ìºí
áàéíà , ÿàëàà ÷è? Áè ÷àìàéã òóëìàíä òîñ õèéæ áàéíà ãýæ ñàíàæ
áèëýý . ” ãýæ çàðëèã áîëîâ. “Çà Öîòîí àâãàé öàñ ×èõýð õýíèé òºðºë
áèëýý ? ×èíèé òºðºë áèø¿¿ . Ãó÷èí áààòàð ÷èí õýíèé òºðºë áèëýý ?
×èíèé òºðºë áèø¿¿. Ðîãìà ãóà õýíèé áýð áèëýý . ×èíèé áýð áèø¿¿ .
×àìàéã ÿàâàë
áàõ ìèíü õàíàõ áîë ? Óóð ìèü ÿàæ ìîõî áîë å” ãýâ.
Òºäèé “Õàëõàé!” ãýýä åñºí àëä õàð øîð ñýëìýý ñóãà òàòààä
äàâõèéâ. Öîòîí áîñîí “”4Íààíà õóëãàéÿ! Áàðü áàðü ãýæ õººæ áèëãèéí
òàøóóðààð öîõèí óíàãàæ áîñãîæ õººæ ÿâíà. Öîòîí òàðâàãíû õóó÷èí
í¿õýíä ã¿éæ îðîâ. Ãýñýð õààí õººæ èðýýä “Ýíý í¿õýíä ¿íýã îðîâ” ãýæ
ãàë àñààæ áàéâ.
*** *** ***
Ãýñýð õààíû àâãà íü Öàðãèí ºâãºí : “ªìíº ç¿ãýýñ õîèíû ÿ ÷èíýý öàãààí
¿¿ë ãàðëàà . Õëéä ç¿ãýýñ ¿õðèéí ÷èíý õàð ¿¿ë ãàðëàà . Ýíý õî¸ð ¿¿ë
õàðøëàëäàí èðæ õýö¿¿ òîîñ ãàðãàâ. Àðâàí ç¿ãèéí àðâàí õîðûí ¿íñèéã
òàñàëñàí àâàé áîãäûí ìèíü íóòãèéí òýíäýýñ ýíý ò®îñ ãàð÷ áàéíà.
Ãýñýð ìèíü ººðºº èðñýí áîëîâ óó? ” ãýæ äýýð ãàð÷ ¿çüå ãýæ çààí
øàðãà ìîðèî óíàæ
õ¿÷ ìýäýæ õ¿ð÷ èðýâ. Ãýñýðèéã ¿çýýä : “Ýâ¿¿!
Ýæèé ìèíü , ýâ¿¿ ýæèé ìèíü!” ãýæ óíàí áî¸ñîí ã¿éòýë Ãýñýð óãòàí ºðãºæ
àâàâ. Òýâðýëäýí óéëàëäàâ. Ãýñýð õàà Öàðãèí õî¸óëàíã íü óéëàõàä
àëòàí äýëõèé á¿ãä äîãäëîí õºäëºâ. Ãýñýð õààí óéëàõàà áàéæ çàðëèã
áîëîâ: “àâãàé ìèíü ! ìèíü äóó” ãýæ Öàðãèííû óéëàõûã áàéëãààä ñàí
òàüâæ àëòàí äýëõèé íîìõîòãîâ.
Öàðãèí àñóâ : “Àâàé ìèíü ýíý í¿õýíä þó îðæ ãýæ óòíà âý ÷è?” ãýâ.
Ãýñýð çàðëèã áîëîâ : “Í¿õýíä ¿íýã îðæ , óòíà áè” ãýâ . Öàðãèí õýëýâ:
“Àâàé ìèíü ! ¯íýã áèø Ñéõü ìóó í¿ãýëò Öòîîí áè6 ãýâ. “Ýíý í¿ãýëòèéã
àëáàë àëàëòàé áèëýý . àëòàí ÿñò ÿíàã ñàäàí òºðºë áèëýý . ” ãýâ.

“Äîòîð òýñýæ ¿ë áîëîì , Ãýâ÷ àâàé ìèíü á¿¿ àëçàíà , ¿¿íèé õîéíî ÷è
ººðºº ìýä. ! Àâàé ìèíü. ãýæ Öàðãèí õýëýâ: Öàðãèí ºâãºí Öîòîíã äóóäàâ.
“Öîòîí ! íààø èð!” ãýâ. Öîòîí ãàð÷ èðýâ. Ãýñýð áèëãèéí õýð ìîðèíäîî
çàðëèã áîëîâ:“àé , áèëãèéí õýýð ìîðü ìèíü ¿¿íèéã åñºí óäà çàëãèæ åñºí
óäàà áààæ îðõè. Õîéä çàëãèõäàà óäàí áààæ îðõè. ” ãýâ. Áèëãèéí
õýýð ìîðü åñºí óäàà çºëãèæ , åñºí óäàà áààæ îðõèâ . Öîòîí õÿëàãñí
÷èíýýàìüòàé õ¿í áîëîí ãýëäýð÷ áîñîæ èðýâ.
Ãýñýð ýä¿ãýý Öîòîíãèéí ýì , áýðãýíýý õàéðëàæ Öîòîíãèéí óëñ, ìàëûí
äóíäóóðû㠺㺺ä Öîòîíãîñ ñàëãàæ ãýðèéíõýý äýðãýä áóóëãàâ.
Öàðãèíä ìàíãàñààñ àâ÷èðñàí àëèâàà á¿ãäýý áóëò º£ºâ. Ýöýã ýõäýý
Öîòîíãèéí àäèâàà á¿ãäèéã áóëò ºãºâ. Öàñ ×èõýðèéí õ¿¿ Ëàéöàâ,
Íàí÷¿íãèéí õ¿¿ Ðàéöàâ ýíý õî¸ð õ¿¿ã ãýðòýý àâàà÷èæ Àðëàí ãóàä
ºãºâ. Öîòîíãîîñ ºøººãºº àâààä àëèâàà á¿ãä ºí÷íºº òýãø æàðãóóëñàí
íýãýí öàäèã ýíý áºë㺺 .
Àÿà , çóðãààí ç¿éûë àìüòíû òóñûí òóëä , àëèâàà
òºðºë òóòàìä
õàãàöàë ¿ã¿é íºõöºë ñî¸ðõ ! Àâàé áîãä ìèíü !

17. Ãýñýð õààí Øàðàéãîëûí õààäòàé áàéëäàõààð
áýëòãýâ.
Ãýñýð : “Îäîî Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíûø íýõýæ ºøººãºº àâúÿ ãýæ
áèëãèéí õýýð ìîðèî óíàâ Ø¿¿äðèéí ãèëáýëãýýí ºíãºò äîëîîí ýðäýíýñýýð
äàâõàðëàñàí õèéñýí õºº õàð õóÿãàà ºìñºâ. Öàõèëãààí ºíãºò äëàâ÷àà
ç¿¿â. Íàðàí ñàðàí õ¸ûðã õàìòààð çýðýãö¿¿ëýí õèéñýí ìàëãàéã öàãààí
äóóëãàà ýðäýíýò òýðã¿¿íäý ºìñºâ. Îþó îíüò ãó÷èí öàãààí ó\ññóì ,
äîãøèí õà íóìàà äýëýâ. Áèëãèéí ãóðâàí àëä õàð øîð ñýëìýý ç¿¿â.
Àé ! íàäòàé íýõýõ õ¿í áàéíà óó? ” ãýâ. Öàñûí õ¿¿ Ëàéöàâ , Íàí÷øíãèéí
õ¿¿ Ðàéöàâ íàð õýëýâ: “Ýíý äýýð ºøººãºº ýñ àâáàë õýçýý àâàõ âý?
Áèä õî¸ð ÿâúÿ” ãýâ. “Àâàé òà áèäíèé ÿâäàë ººð áèø¿¿ . òà íàðûíõàà
ºøººã áè àâúÿ . Òà õî¸ð áàãà áèø¿¿. Áàéã” ãýâ. Òýð õî¸ð õ¿¿ óéëæ
õàðèâ.
Öîòîí õýëýâ: “àâàé ìèíü ! áè íýõüå” ãýæ èðýâ. “Àâãàé, çºâ ßâ” ãýâ.
Ãýñýð äóóðñàõóé íýðò íóìàà àâ÷ ºíäºð óóëûí îðãèë äýýð ãàðàâ.
Èñìàäà íýðò ñóìàà àâ÷ øèâøèâ. “Àé ñóì ìèíü ! Øàðàéãîëûí ãóðâàí
õààíä î÷úÿ áè . ªøººü äàéñíû õàéãóóë÷èí , õàðóóë÷èí áàéíà óó?
Ò¿¿íèéã ºðñºí àëààä õàòíû ãîëûí òýðòýý òóñààðàé . òýíä ÷àìàéã
îëæ àâíà áè. ¯ã¿é áîëáîë õîòîä òóñààðàé ! Õîéíî îëæ àâíà áè” ãýâ.
Ñóìûã òàòàæ áàéæ õóâèëãààíààð õàðâàæ îðõèâ. Øàðàéãîëûãí
ãóðâàí õààíû òàâüñàí ñàéí ãóðâàí õ¿í ÿâæ áàéâ. Íýã íü ãóðþàí ñàðûí
ãàçðààñ õàðàõ õ¿í áàéâ. Íýã íü áàðüñàíàà ¿ë àëäàõ áºõ áàéâ. Íýã íü
ñýðâýñ õèéñíèéã ø¿¿ð àëàõ áóøóó õ¿í áàéâ. Ãóðâàí ñàðûí ãàçàð
õàðàã÷ õ¿í º÷èâ. “Ìíä á¿ðãýä áóþó õýðýý áóþó íýãýí òºìºð àòãàñàí þì
àéñóé” ãýâ. “ßâäàë (¸÷èã) íü õààãóóð âý? ãýæ íºãºº õî¸ð õ¿í àñóóâ.
“Áèäíèéã çîðüæ àéñóé . ßâäàë íü àäáèø ò¿ðãýí áàéíà. Áóñäûã ÿàæ
ìýäýõ âý ? ” ãýýä áîñîí õàðàéâ. “Ýâ¿¿, õî¸ð íºõºð áîñ . Á¿ðãýä õýðýý áèø
ñóì áàéíà ýíý. Ø¿¿ðýã÷ ìèíü ø¿¿ð . ýíý ñóì áèäýíä èðíý. ” ãýâ. Ø¿¿ðýã÷
õ¿í õýëýâ: “(Òýð ñóì ) íàìàéã äàéðòóãàé . Áè ò¿¿íèéã þó ãýæ àëäàõ
áèëýý ? ” ãýâ. Õàðâàã÷ õ¿í õýëíý. “Õýö¿¿ þì áàéíà ýíý . Áºõ ÷è
ø¿¿ðýã÷èéí áýëõ¿¿ñýýð íü òýâýð. Áºõèéí áýëõð¿¿ñýý áè òýâðýüå ”
ãýâ. Ãóðâóóë òýâðýëäýæ ø¿¿ðýã÷ ãàðàà áýëýí çýõýæ áàéíà. ñóì

õ¿ð÷ èðýâ. Ø¿¿ðýã÷ , ñóìíû äóíäóóð íü ø¿¿ðýâ. Ñóì òýð ãóðâóóëûã
îãòîðãóéãàð àâàí îäîæ Õàòíû ãîëä õ¿ð÷ ¸ðîîëã¿é ã¿í öýýëä
àâàà÷èæ óíàãàâ. Ãóðâóóë óñàíä óíàæ ¿õýâ. Ñóìûã Ãýñýðèéí Îäîî
Ä¿íæèí ãàðâî ýã÷ íü ãàäàãø õàÿæ îðõèâ. Ñóì õàòíû ãîëûí ýõýíä
øèãäýæ ãàçàðò õàäàæ áàéâ.
*** *** ***
Ãýñýð Öîòîíã äàãóóëæ ÿâàâ. Äîëîî õîíîã èäýý ºãñºíã¿é àâ÷ ÿâàâ.
Öîòîí ºëûáºð÷ ìýãäýæ ÿâòàë ìºð äýýð íü ìîðèíû íýã µîìîîë áàéâ. Ãýñýð :
“Õ¿íñ áà°ñàí õ¿íä þóòàé ñàéí èäýý áèëýý ýíý” ãýâ. “Àâàé áè õ¿íñýý
áàðæ áèëýý . Èäüå áè . ” ãýâ. Ãýñýð : “ Èä àâãàé . Èäýõýä àðãàë ãýæ
ñíàãäàõ ìàãàäã¿é .è òîñ ø¿ ýíý. ” ãýâ. Öîòîí ðãàë»ã èäýýä ÿâàâ. Áàñ
çàì äýýð íü ÷ºäºðèéí òàñàðõàé àëãà õýâòýíý. Ãýñýð : “Ýâ¿¿ ! Ýíý
ÿàñàí ñàéõàí èäýý õýâòýíý âý !” ãýâ. “Àâàé áè èäüå ” ãýâ. “Àâàé
ñóð ãýæ ñàíàõ áèç . Õóâèëãààí èäý ø¿¿. Èä ” ãýâ. Öîòîí àâ÷ èäýâ.
Ò¿¿íýýñ öàø ÿâòàë òýðìèéí ÷óëóó õýâòýõýä Ãýñýð : “Àé Öîòîí ! Ðîãìàã
ìèíü Øàð òàëä íóó ãýæ õýëñýí áèç. Ðîãìà íóóæ ÿâñààð ýíý ãóóã
(ñàõèóëñíû ñàâ) ýíä ãýý îðõèñîí áàéíà. ¿¿íèéã ç¿¿” ãýâ. Öîòîí : “Àâàé !
¯¿íèéã ÿàæ äààÿ!” ãýæ äààæ ÿäàí áàéâ. “Áè ç¿¿æ ºãñ¿¿ . Í¿õ íü ýíý
áèø¿¿ ” ãýæ öóëáóóðààð îîñîð õèéí óóöàí äýýð íü õ¿ëæ ºãºâ. (Àðàé
÷àðàé öààø ÿâòàë) : “Îäîî Áîãä ìèíü ÷àìòàé õàìò ÿâæ ¿ë ÷àäíà . Îäîîî
õ¿íñ ¿ã¿é ¿õíý. Õàðúÿ” ãýâ. “àâãàé äàéñíûã íýõüå ãýã÷ ÷èíü
ÿàëàà? ” ãýâ. “Àâãàé
÷èíü ¿õýõ íü áàéíà. Õàðúÿ” ãýâ. “àâãàé
õàðü” ãýýä Ãýñýð õàðòàë Öîòîíãèéí áèå òýýðìèéí ÷óëóóíä ¿ðýãäýæ
äàëíû ìºãººðñ öàéæ , Öýýæíýýñ íü ç¿ðõ íü öóõóéæ , ñóãààð íü óóøãè
íü öóõóéæ áàéâ. Öîòîí õàðèâ. Öîòîí òýýðìèéí
÷óëóóãàà ¿¿ð÷ óíàæ
áîñîæ õàðüæ èðýâ. Ñýíëîí ºâãºí : “Ýâ¿¿ , õàëõàé!” ãýýä Öîòîíã òàòàæ
óíàãààä òýýðìèéí ÷óëóóãààð íü äàðæ áàéâ. (Öîòîí áàðõèðàí öóðõ¨ðàí
“Òóñàë . Ñýíëîí ìèíü áèòãèé àë” ãýæ áàðõèðàõàä ) Öàðãèí äàéðàëäàæ
õýëýâ : “Ñýíëîí ìèíü á¿¿ àë ! Òàâü! ×è ¿¿íèéã àëæ þó õèéíý !” ãýæ
òàâèóëàâ.

18. Ãýñýð , Öàñ ×èõýðèéí ñ¿íñòýé äàéðàëäàâ.
Ãýñýð Øàð òàëààð ÿâæ Õàòíû ãîëûí òýðòýý ãàðòàë Èñìàäà ñóì íü
áàéâ. “Ýý! ºøººò äàéñíû íýãýí (ãóðâàí õýö¿¿) õ¿íèéã àëñàí áàéíà” ãýýä
ñóìàà õâ÷ ä¿¿ðýâ. Õàòèð÷ ÿâòàë Õàòíû ã îëûí äýðãýä Õ¿ñëýí íýðò
îâîîíû áýëýýð . Íîõîé øóâóó ÷ ¿ã¿é áèëýý . ßàñàí õ¿í äóóäàâ?
Ãýæ èéí òèéí õðæ ¿çýâ. Õ¿í áàéñàíã¿é . Ýâ¿¿, Ñàÿ Ãýñýð èðæ
äóóäñàí õ¿í õàøà ÿâ÷èâ? ßàñàí æèã áèëýý
Ãýýä ÿâàâ. Áàñ : “Ãýñýð ìèíü áàéç” ãýæ äóóäàâ. Ãýñð áàñ õàðæ
¿çòýë øóâóó õýíõäýãòýé , õ¿í áºãñòýé õàðöãàé èðæ ýìýýëèéí óðä
áóóðãàí äýýð ñóóæ óéëàâ. “Àðâàí ç¿ãèéí àðâàí õîðûí ¿íäñèéã
òàñàëñàí ìýðãýí õààí Ãýñýð ìèíü . Ýíý çàìáóòèâèéí àìðàã Öàñ ×èõýð àõ
÷èíü áè áèëýý” ãýýä óðüäáí ÿâäëàà òîîëæ õýëýâ. Õýëýõýä Ãýñýð
õàéëàâ. Ãýñýð õàíû õàéëàõä àëòàí äýëõèé äîãäëîí õºäëºâ. Àëèâà
àìüòàí õàìòààð óéëàâ. Ãýñýð ñàí òàâüæ àëòàí äýëõèéã íîìõîòãîâ. “Àé
Öàñ ×èõýð ìèíü ! Àìðàã àõ ìèíü þóíä ãîìäîâ ÷è? Ýäãýå ãýí ¿¿ ÷è%
Òýãâýë áèä õî¸ð ãýðòýý õàðüæ ÷àìä íýãýí õ¿íä ýäãýýå (Õ¿íèé áèåä
ñ¿íñèé ÷èíü îðóóëúÿ) áè. Ýä¿ãýý Õóðìàñò òýíãýð àõàéä ìèíü î÷ú¸

ãýíý¿¿ ÷è? Á¿¿ óéë ÷è” ãýâ. “Àâàé áîãä ìèíü ! Ñ¿¿ëä ÿàõûã áè ººðºº
ìýäüå . Óðüäààð ÿâæ Öàãàí ãýðò õààíû ä¿¿ Øàìáà Ìýððóçûí ç¿ðõèéã
íàä àâ·èðààðàé . Áè (øóâóóíû õóìñ õîøóóãààð øóâò) èäýæ õ¿ñëýý
õàíãàÿ . (Áàñ Øàðàéãîëä øóëìàñûí ðèäýä õýö¿¿ õ¿í) àðàâ ãàðóé áèé .
Òýäíèéã àðãààð àëæ ñ¿íñèéã (àþóø) òàìûã ¸ðîîëâä îðõè. Àâàé áîãä
ìèíü !” ãýâ. Ãýñýð : “Çà áè ÿâúÿ” ãýä óóëûí ãºðººñèéã óóëàíä %,
òàëûí ãºðººñèéã òàëä õàðâààä “íàìàéã èðòýë ¿¿íèéã èäýæ ñóó” ãýýä
ÿâàâ.

19. Ãýñýð Èñìà¤à ñóìààð ðîãìà ãóàòàé õàðèëöàà
òîãòîîâ.
Ãýñýð øóóä ÿâæ Øàðàéãîëä õõ¿ðýâ. ªíäº óóëûí îðãèë äýýð ãàðàâ.
¯äýø áèëãèéí õýýð ìîðèî ñîéâ. Íýãýí Èñìàäà ñóì ýçýíäýý øºíº õàðüæ
èð! ¯ã¿é áîëáîë òýíä õýâò
Ãýý õàðâàâ. Ñóìûã î÷èõîä Öàãààí ãýðò õàí àëòàí øèðýýí äýýð öàé
óóæ ñóóâ. Ñóìíû ñóðõèðàõ ( àéìøèãò ÷èìýýã) ñîíñîîä : “Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
àþóõ ìýò áîãäûí íàìàí÷ëàí òàõúÿ” ãýýä àÿãàòàé öàéãàà ñóìíû
ºìíººñöàöàâ. Ñóì òàõèëûí öàéíû à÷ààð áèåýñ íü çàéëæ àëòàí
øèðýýíèé õºëèéã òàñ òóñàâ. “Ýíý ñóì äýýð òýíãýðèéí ñóì áîëîâ óó?
Äóíä Àñóð íàðûí ñóì áîëîâ óó? Äîîð ëóñûí õààäûí ñóì áîëîâ óó? Ãýñýðèéí
ñóì áîëáîë à ìàíàé ãóðâàí õ¿í ÿàãààä ¿çñýíã¿é . âý ? Ñóìûã Ðîãìà ãóà
òàíèíà” ãýæ Ðîãìà ãóàä ñóì èëãýýâ. Ðîãìà ãóà òýð ñóìûã ¿çýýä ºäíººñ
íü áàðüæ õóãàëæ öºõºâ. ¯¿ñãýðýýñ íü áàðüæ õóãàëæ öºõºâ. “Äýýð
òýíãýðèéí , äîîð Ëóñûí õààäûí äàéñíû (äàðàõûí) òóëä èðñýí ñóì áîëáîë
ýíý õîíî . ¯ã¿é áîë ýçýíò ñóì ýçýíäýý õàðü” ãýýä òâàí ºíãèéí õèâ òîîðãî
óÿæ õàòàâ÷àà ò¿ø¿¿ëæ òàâèâ. Øºíº õóé ñàëõè õºäëºä õóâòèëãààíû
ñóì ñàëõèíû õ¿ðäýýð ýðãýæ î÷îîä Ãýñýðèéí ñààäàãíû äýýä í¿äýíä
òóñàâ. Ãýñýð ¿¿ðèéí õÿðààíàà𠺺ä áîëæ , í¿¿ð ãàðàà óãààãààä
ñààäãàà ¿çýýä ñóì íü òàâàí ºíãèéí òîðãîîð ìàíæëàãäàæ íàìèëçàæ
õèéñýæ áàéâ. ñóìàà àâ÷ ¿çýýä : “ßâäàë çîðèã ìèíüá¿òýõ áàéíà. Ìóó
Øàðàéãîëîîñ ãàíö ñóì ìèíü òàâàí ç¿éëèéã îëçëîí àâ÷ èðñýí áàéíà” ãýýä
òîðãûã çóðãààí àíãè áîëãîæ Øàðàéãîëûí õààíû ýõèéí õóòàã , ýöãèéí
õóòàã Æàâñàí Ãîíìà íýðò óóëûã òàõèâ. Õóòãèéã óðâóóëàâ:
“Ýðò öàãò Øàðàéãîëûí õààíû õóòàã áèëý ÷è. Ýíý öàãò ìèíèé õóòàã
óóë áîë ” ãýæ ñàí òàâüæ íîì óíøèæ áàéòàë ãàçàð õºäºëæ ºâñ,
÷óëóó ìîä çóëãàðàí óíâ. Ãýñýð “àé ýíý çºâ” ãýýä ìîðäîâ.

20. Ãýñýð çóóã íàñò ëàì áîëæ õóâèëàâ.
Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíûä õ¿ðýâ. Øàðàéãîëûí õààíû óóõ óñ íü õîøîî
õîøîîä áóëàã áîëæýý . Òýð äîòîð Öàâ÷ëàí íýðò ýðäýíýò áóëàã áàéâ.
Ò¿¿íýýñ øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíûä îõèä èðæ óñ àâ÷ áèå óãààæ
ÿâäã àæýý . Ãýñýð òýð áóëàãò î÷èõ çàì äýýð áèåý õóâèëãàæ çóóí
íàñòàé ãóéëí÷ ëàì áîëîâ. Áèëãèéí õýýð ìîðèî
îãòîðãóéä ãàðãàâ.
Ø¿¿äðèéí ãèëáýëãýýí ºíãºò õºº õàð õóÿãàà õóâèëãàæ ëàìûí æàí÷
áîëãîâ. Öàõèëãààí ºíãºò õî¸ð öàãààí äàëàâ÷à õóèëãàæ ëàìûí õî¸ð
õàíöóé áîëãîâ. Ìàíëàé öàãààí äóóëãàà õóâèëæ äàìûí ìàëãàé áîëãîâ.
Áèëãèéí ãóðâàí àëä õàð øîð ñýëìýý õóâèëãàæ ãóðâàí àëä õàð òàÿã
ìîä áîëãîâ. Îþó ýðäýíý îíüò ãó÷èí öàãààí ñóìàà , äîãøèí õàð íóìàà
õóâèëãàæ ëìûí íîìò äýë áîëãîâ. Áóëàãò î÷èõ çàì äýýð ãóéðàí÷ ºâãºí

áîëæ ãýäðýã õýâòýâ. Öàãàí ãýðò õààíû Öàñàí ãóà îõèí íü Õÿòàäûí
Äàéâàí õààíû õ¿¿ Ìÿë ã¿íöîãèéí àâñàí îõèí òàâàí çóí äàãóóëàà
äàãóóëæ æèìñ èäýý íààø öààø õàÿëöàí íààäàæ àéñóé . Òýð õàÿñàí
èäýý ãýäðýã õàðæ õýâòñýí ëàìûí àìàíä ººðºº îðæ áàéâ. îõèä ã¿éæ
èðýí “Àé ºâãºí ! —è õýíèéõ âý?Áîñ !” ãýæ áàéíà. “Áèäíèé íààäñàí èäýý
¿¿íèé àìàíä îîõ ó÷èð þó âý? ªâãºí ÷è ¿òýð áîñ!” ãýâ. “Ýâ¿¿ õ¿¿õýä !
Ýíý àõóéã òîéðñîí ¿ãýýã¿é ãóéðàí÷ ëàì áèëýý áè. Òà íàð ñàéí
ñýòãýëò õ¿õýí áîëáîë àìàí äàõ èäýýã ìèíü á¿¿ àâ. Ãóðàâ ìºðãºæ àâøèã
òàâèóëààäï õàðüæ î÷ . Ìóó ñýòãýëò õ¿¿õýí áîëáîë àìàí äýõü èäýýã
àâ. Äýýã¿¿ð ìèíü
àëõàëæ ãàð÷ î÷ . Ãàéã¿é þó áèëýý ? Áîññîí
ãàçðààñ ñóóæ ÷àäàõã¿é áè . Ñóóñí ãàçðààñ áîñîæ ÷àäàõã¿é áè
ãýâ. Îõèä : “¯¿íä áèä þó ãýæ ìºðãºõ áèëýý ? ” ãýæ õýëýýä àìàí äàõü
èäýýã íü óõ÷èëæ àâààä “ýíý ìóó ºâãºíèéã áàéòóãàé , ýöýã ýõèéí
äýýã¿¿ð ÷ áèä àëõäàã ” ãýýä äýýã¿¿ð íü àëõààä õàðüæ îäîâ. Óñ
àâààä èðýâ îõèä. Ò¿¿íèé õîéíî Øàð ãýðò õààíû îõèí Ñóìàí ãóà ìºí óðüä
¸ñîîð óñ àâúÿ ãýæ îëîí äàãóóëàà äàãóóëæ èðýâ. Òýð ìºí óðäàõûí
àäèë íýãýí ¿ãýýð óñ àâààä ëàìûí äýýã¿¿ð àëõàëæ õàðèâ.
*** *** ***
Ò¿¿íèé õîéíî Õàð ãýðò õààíû îõèí ×îéðîí äàðõíû ºðãºñºí îõèí Öîéìñîí
ãóà , òàâàí çóóí îõèä , õóòàã áîîë õÿòàäà äàãóóëæ èðýâ. Ñóóëãàíû
äýýä áèå íü äóí , äóíä áèå íü øèë áºãñºí áèå íü àëò áàéâ. Òèéì
ñóóëãà áàðüñààð óñ àâàõààð èðýâ. Áàñ òýäíèé õàÿëöñàæ íààäñàí
¿çýì , ÷èõýð , æèìñ èäýý íü ëàìûí àìàíä ººðñ人 îðæ áàéâ. Õóòàã áî®ë
õÿòàä èðæ õýëýâ: “ªºå ºâ㺠! õ¿¿õäèéí ìºðººñ çàéë!” ãýâ. ªâãºí (ìºí
ºæ¿¿ðõýæ) õýëýâ. “Áîññîí õîéíî ñóóæ ¿ë ÷àäàõ áè . Ñóóñàí õîéíî áîñîæ
¿ë ÷àäàõ áè. ” ãýâ. ×îéìñîí ãóà õ¿ð÷ èðýâ. “Þó ãýæ ¿ë áîñîí ýíý ºâãºí
? Õýíèé âý ?” ãýæ àñóóâ. Õóòàã áîîë õÿòàä ×îéìñîí ãóàä õýëýâ: “ýíý
àõóéã òîéðñîí çóóí íàñòàé ãóéðàì÷ ëàì ãýíý. Áîññîí ãàçðààñ ñ³óæ ¿ë
÷àäíà ãýíý. Ñóóñàí ãàçðààñ áñîîæ ¿ë ÷ àäíà ãýíý. Ñàéí ñýòãýò
õ¿¿õýáîëáîë àìàíäàõ èäýýã ìèíü á¿¿ àâ. Íàìàí÷éëàí ìºðãºæ îðîé äýýðýý
àâøèã òàâèóëæ ÿâ. Ìóó ñýòãýëòýé õ¿¿õýä áîë àìàí äàõü èäýýã ìèíü
àâ÷ äýýã¿¿ð àëõàæ õàðüæ î÷ ãýíý. ” ãýâ. ×îéìñîí ãóà àñóóâ: “Ýíý
àõóéí ëü õààäàä õ¿ð÷ õààíàñ èðýâ ? ” Îäîî õààíà î÷ú¸
Ãýíý. “Àëü îëîí õàäûã ¿çëýý áè.
ªíºº ìºíõ ãàçàðò
î÷ú¸ ãýæ
Øàðºéãîëûí ãóðâàí õààíûã äàéðààä ÿâúÿ ãýæ èðýâ. ªìíº ìèíü îéð áîëîâ
óó ? . Õîéíî ìèíü õîë áîëîâ . Íàñàíäàà äàðàãäàæ èäýý õîîëîî îëîí ÿäàæ
õýâòýíý áè” ãýâ. ×îéìñîí ãóà äàãóóëóóääàà õýëýâ. “¯¿íèé àìàí äàõü
èäýã àâ÷ þó õèéíý. Äýýã¿¿ð íü àëõàëæ ãàðàõ ººð ãàçàð ¿ã¿é ãýæ ¿¿
? ãýýä .íàìàí÷ëàí ìºðãºæ îðîé äýýðýý àâøèã àâàõóóëààä áèøòýýã¿¿ð
çàéëæ ãàðàâ. ×îéìñîí ãóà öàãààí ãýðò õààíû íýãýí óäãàí ýìãýí äàãàæ
èðñýí àæýý . òýð óäãàí õýëýâ: “ ×îéìñîí ãóà áàéç ” ãýæ äóóäàâ.
×îéìñîí ãóà “Óäãàí þó ãýýâ?” ãýâ. “Áè ýíý øºíº ç¿¿ä ç¿¿äëýæ , àðâàí
ç¿ãèéí àðâàí õîðûí ¿íäñèéã òàñàëñàí à÷èò ìýðãýí Ãýñýð õàí èðæ
Öàãààí ãýðò õààíûã àëòàí øèðýýíýýñ íü øèëæ¿¿ëæ , ò¿ð¿¿ òîëãîé íü
îãòîëæ áàéíà ý ãýæ ç¿¿äýëñýí. Ýíý çóóí íàñò ëàì áèø Ãýñýð õààí
õóâèëæ èðæýý. Ëàìûí õàð æàí÷ áèø , Ãýñýð õààíû õºº õàð õóÿã áèç .
ËÀìûí õàíöóé áèø . ãýñýðèéí öàõèëãààí ºíãºò äàëàâ÷ áèç. Ýíý ëàìûí
áàðüñàí ãóðâàí àëä õàð òóàÿã ìîä áèø , áèëãèéí ãóðâàí àëä õàð øîð
ñýëýì áèç. ¯¿íèéã áè Ãýñýð ãýæ ñàíàí” ãýâ. ×îéìñîí ãóà Óäãàíûã

õàðààâ: “Ýöãèéí ÷èíü ò¿ð¿¿ , ýõèéí ÷èíü òîëãîé . Ìóó ñàëäàã õ¿ëòãýð
(Ẻäèé îíãîí) äýìèé þó ãýæ äîíãîñîíî ÷è? Ýíý ¿ãèéã ÷è Öàãààí ãýðò
àâãàéäàà õýëáýë ÷èíèé òîëãîé ò¿ð¿¿ã îãòëîõã¿é þó . ªíºº ÿàñí èéñýí
ãýñýð èðýõ áèëýý ? ÃÝñýð ãýã÷ õýí áý? Ýíý ¿ãýý õ¿íä á¿¿ õýë ÷è
ìóó ! ” ãýæ ×îéìñîí ãóà äîíãîäîâ.
×îéìñîí ãóà õóâèëãààí (äàãèíà) áàéñàí àæýý . “Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð
õààíä àìüä ãýíý. Íýãýí öàãò ò¿¿íèé ãýðãèé áîëîîñîé áè. ¯ã¿é áîëáîë
ò¿¿íèé ¿íýýã ñàõ õÿòàä ýì áîëîîñîé ûè. ¿ã¿é áîëáîë ¿íñèéã àñãàõ
øèâýã÷èí
íü áîëîîñîé áè” ãýæ èäýõ èäýýíèéõýý äýýæýýð Ãýñýð
õààíûã òàõèæ ÿâñàí àæýý. ×îéìñîí ãóà Ãýñýð õààí “íàä áààõàí äîòíî
áàéíà” ãýæ ìýäýýä çóóí íàñò ëàì, õóòàã áîîë õÿòàäûã äóóäàâ.
Õÿòàä áîîë "Àé ëàì ! Þó âý ?" ãýæ èðýâ. Ëàì õýëýâ: “Ûûóëàã ìèíü ÷è
¿åðëýæ ¿¿ , ÿàæ ? Äóíäààñ íü á¿¿ àâ. Çàìàã îðîõ áèé . Çàõààñ íü á¿¿
àâ. Øîðîî îðîõ áèé . Äóíäààñ íü íààíà çàõààñ öààíà õºëºº õºäºëãºë£
¿é áàéæ àâ. Ðàøààíû óñ îðîõ áîëíî6 ãýâ. Õóòàã áîîë õÿòàä , ëàìûí
ýíý ¿ãèéã î÷èæ îõèõîä õýëýâ. Îõèä õýëýâ: “Òýð ÿàñàí æèãòýé ºâãºí
áèëýý ? ” ãýýä Îí æèëýýð àâñààð èðñýí óñûã òýãæ õýëýõ þì ” ãýâ.
Óäãàí ñîíñîîä : “Òýð íàìàéã Ãýñýð ãýæ õýëýâ ãýæ äýìèé äîíãîñîíî áèø
¿¿? Îí æèëýýð ¿ë ¿åðëýõ áóëàã ýä¿ãýý þó ãýæ ¿åðëýõ áèëýý. ”
ãýýä óäãàí ñóàíä ã¿éæ îðîâ. Óäãàí ¿åðëýñýí áóëàãò îðæ ¿õýâ.
ªâãºí ëàì òýð óäãàíûã áèå ìýäýâ ãýæ áóëãèéã ¿åðë¿¿ëæ óäãàíûã
àëæ îðõèâ. Õóòàã áîîë õÿòàä áóëãèéí äóíäààñ íü àâàâ. Çàìàã îðîâ.
ªâãºíèé ¿ãýýð çàõàñ íü àâàâ. Øîðîî îðîâ. ªâãºíèé ¿ãýýð óñàà àâàü.
Ðàøààíû óñ îðîâ. Ãýñýð õóâèëãààíààð ñóóëãûã ñý äààëãàâ. Òàâàí
çóóí îõèä , õóòàã áîîë õÿòàäòàé á¿ãäýýðýý çà çà ãýæ ºðãºâ.
Äàñàíã¿é . “Ýâ¿¿ ýíý þóíû æèã áèëýý ? ªíºº ìàíàé áóëàã ¿åðòýé áîëîâ.
Óäãàí óíàæ ¿õýâ. Îí æèëýýð ãàðòàà áàðüæ äààæ ÿâñàí ñóóëãàà ýñ
äààâ áèä ” ãýâ. ×îéìñîí ãóà õýëýâ: “Òà ýíä áàéçíà” ãýýä ×îéìñîí ãóà
ãàíö áèåýð ºâãºíä ã¿éæ èðýýä. “Äýýä èõ ëàì ! Áèä ñóóëãàà ºðãºó
÷àäàõã¿é áàéíà. Ñóóëãûã ºðãºæ ºã. ” ãýâ. ªâãºí õýëýâ: “Àé ! íýãýí
àëèà îõèí , íààäàíãóé üîõèí áàéíà ÷è . Óðä ¿ã ìèíü ººðèéíõ ,_ õîéä ¿ã
ìèíü õ¿íèéõ áèë¿¿? Áîñîæ ÷àäàõã¿é áàéíà áè. ” ãýâ. ÎÕèí õýëýâ: “Àëèà
îõèí áèø áèëýý , áè Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààíû àðãàä äàðàãäàæ
àëèà áîëîâ óó áè? Õóäàë÷ îõèí áèøýý áè Õóòàãò Ãýñýð õààíû
õóâèëãààíä äàðàãäàæ õóäàë ¿ã õýëýâ ¿¿ áè. ? ×è çóóí íàñò ëàì
áèøýý . Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí áàéíà ÷è. Àé , Áîãä Ãýñýð íàä
íýãý òýìäãýý ¿ç¿¿ë. Òýð òýìäýãèéã ÷èíü õ¿íä õýëáýë íàìàéã ÷èíèé
ñàõèóñ àâòóãàé . ” ãýæ àì àëàâ. “Ýíý îõèí âþó ãýíý? ” ãýýä ºâãºíèéã
õºäëºõºä äîîðîîñ íü áÿðóóíû ÷èíýý àëòèàí ààëç áîñîí Øàðàéãîëûí
ãóðâàí õààí õîòûã òýìöýí ã¿éâ. Õîòûã íü ãóðâàí ¿å ýðãýýä èðýõäý
õýëýâ: “ Òººðºã ýðò öàãò Øàðéãîëûí ãóððâàí õààíä áàéëàà . Ýíý ç¿ãò
àðâàí ç¿ãèéí ýçýí õààíä áîëîâ” ãýýä ºâãºí ëàìûí äîîð îðîâ. Øàðàéãîëûí
ãóðâàí õààíû õîòûí ãàäíà áàéñàí óëñ òýð ààëçûã ¿çýæ õýëýëöýâ.
“Ýíý ìàë ãýâýë ìàë áèø, ãºðººñ ãýâýë ãºðººñ áèø Ýíý ýâýðòýé þì þó
áèëýý ? Õýëýõ ¿ã íü õ¿í ìýò þó âý ? Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààíû
ãó÷èí áààòðûí ñ¿íñ íü áèç ýíý. ” ãýæ ñóóâ. ×îéìñîí ãóà áÿðóóíû
÷èíýý ààëçûã ¿çýýä: “Çà àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí îëîí õóâèëãààí
öýðã¿¿äýý ãàðãàæ ¿ç¿¿ëýâ. Ò Ò¿¿íèéã õóâèëãàíàà ¿ç¿¿ëñýí õîéî :
“àé Áîãä ! ¿äýø íàéìàí íàòñàé ºí÷èí õ¿¿õýä áîëæ õýâò . Îïîî ýíý

ñóóëãûã ìèí ºðãºæ ºã ” ãýâ. ªòãºí “¨î ” ãýæ áîñîâ. “”4Îëîí õ¿õäèéí ýñ
äààñàí ýíý ñóóëãûã ºâãºí õ¿í áè äààõ óó ? Õýðýâ äààâàë ñóóëû
÷èíü îîñîð òàñðààä õàãàðâàë íàìàéã á¿¿ õàðàà” ãýâ. ×îéìñîí ãóà
õýëýâ: “Ýâ¿¿! ×àìàéã þó ãýæ õàðààõ âý
áèä? ” ãýâ. ºâãºí ëàì
ñóóëãûã ºðãºæ áîëîîä õóâèëãààíààð îîñðûã òàñäàæ îðõèâ. Ñóóëãà
óíàæ àðâàí àíãè õàãàðàâ. Îõèí õýëýâ. : “ßàñàí í¿ýãëò ºâãºí áèëýý ?
ßàñí ÷èâýëò ºâãºí áèë½ý? Õàð ãýðò õààí áèíèéã àëàõ áîëíî. Îäîî ÿàÿ
áèä? ” ãýæ óûëàâ. ×îéìñîí ãóà îõèäûã äîíãîäîâ. “Àé îõèä ! Äýýä èõ
ëàìûã á¿¿ õàðàà . õàðàâàë ýöýã ìèíü íàìàéã õàðààíà áèç. Òà ìóóñò
õàìààã¿é” ãýæ õýëýýä “Äýýä èõ ëàì òàðíèéí õ¿÷ýýð ýíý ñóóäëûã ìèíü
á¿òýí îëãîæ ºã. ” ãýâ. ªâãºí ëàì : “Îëîí õ¿¿õýä õîéø áàé ªâãºí õ¿í áè
òàðèíà ìàðòàâ óó , ÿàâ? Äýýä áóîðõäûã çàëáèð÷ òàðíèäïàæ ¿çüå”
ãýâ. “Õ¿¿õýä õîéø! Õ¿¿õýä õîéø” ãýâ. Òýä çàéëàâ. Ëàì õóâèëãàíààð
ñóóëãûã òàðíèäàæ óðüäàõààñ íýí ºíãºòýé áîëãîæ ¿ç¿¿ëýâ. Îëîí îõèä
á¿ãä ãàéõàæ , “¯íýí äýýä èõ ëàìèéã þó ãýæ õàðààëàà !” ãýæ ãýìøèíý.
Õóòàã áîîë õÿòàä , îõèä óñ àâ÷ õàðüæ èðýâ.

21. Ãýñýð , Îëçâîé õºâã¿¿í áîëæ õóâèëàâ.
Øàìáà Ìýðóç (Õàð ãýðò õààí) îõèíäîî óóðëàæ äîíãîäîâ. : “ßàñàí àëèà
íàéäàíã¿é ßâäëûã ñóðàâ ÷è ? ªã뺺íèéû ãóðâàí èäýý èäòýë õààíà
ÿâàâ ÷è? ” ãýâ. ×îéìñîí ãóà õýëýâ: “Áóëàãò íàäàæ î÷èæ áèëýý.
Áóëàã ìèíü (ãýíýò) ¿åðëýæ óäãàí óíàæ ¿õýâ. Ò¿¿íèé ÿñûã ýðæ óäà¢
áèä ”ãýâ. ×îéìñîí ãóàó õýëýâ: è” Áóëàãò íààäàæ î÷èæ áèëýý Áóëàã
ìèíü (ãýíýò)¿åðëýæ óäãàí óíàæ ¿õýâ. Ò¿¿íèé ÿñûã ýðæ óäàâ áèä”
ãýâ . “Àõàé ! Áèäíèé áóëãèéí çàì äýýð íàéìàí íàñòàé ºí÷èí ãóéëàí÷
õ¿¿õýä õýâòýíý . Ñàéí óðàí ¿ã ÿðèõ ¾ì Àâ÷ òýæýýæ ÷àìä õºòº÷
áîëã ãýâ. “Áèä õ¿íèé ãóéëàí÷ ¿ðèéã òýæýýõ áàéòóãàé , ººðñäèéí
ãóéëàí÷èéã òýæýýæ ÷àäàõã¿é áàéíà. îõèí õ¿í ç¿ãýýð ÿâ ÷è” ãýâ .
×îéìñîí ãóû îõèí ýöýãòýý óóðëàæ ãýðòýý õàðüæ èðýýä ãóðàâ õîíîòîë
ýöãèéí ãýðò ýñ î÷èâ . Ãóðâàí õîíîñíû õîéíî ×îéìñîí ãóàé ýöýãòýý
àéëòãàâ. “Àõàé ìèíü!” Ñàéõü ºí÷èí õ¿¿õýä îäîî áîëòîë õýâòýíý ãýíý.
Ò¿¿íèéã àâ÷ òýæýýå ãýâ. Ýöýã íü “Ýâ¿¿! ßàõ âý ! Àâàé òýæýý” ãýâ.
×îéìñîí ãóàé áàÿðëàæ õÿòàä ýìýý ¿òýð èëãýýæ àâ÷ðóóëàâ . Ãýñýð
çààíû ÿñààð àðñëàí õèéæ òîãëîâ. Àëòààð ýðâýýõýé õèéæ íèñãýæ
íààäàæ ÿâàâ. ×îéìñîí ãóà ò¿¿íèéã àâ÷ ýöýãòýý ¿ç¿¿ëýâ. “Àâàé !
õ¿¿õýí ¯¿íèéã õýí õéâ. ” ãýþ. ×îéìñîí ãóà : “¯¿íèéã òóãààðûí ºí÷èí
õ¿¿ õèéâ.” ãýâ ýöýã íü : “Ò¿¿íèéã àâ÷èð” ãýâ. Àâ÷ðàâ.
Øàìáà
Ìýðóç õ¿¿ãýýñ àñóóâ. “Ýöýã ÷èíü óðàí áèë¿¿? Õýíýýñ ñóðàâ ÷è?”
ãýâ Õ¿¿ õýëýâ. Ýöýã ìèíü íàìàéã áàãà áàéõàä ¿õñýí. Áè ò¿¿íèéã
ìýäýõã¿é . Íàãàö ìèíü óðàí áèëýý . ªíºº ×îéðîí äàðõàíûã óðëàæ
ñóóõàä ¿çýæ ñóóâ áè ãýâ. Øàìáà Ìýðóç õýëýâ: “Ýíý õ¿¿ ñàéí õ¿í
áîëîõ áàéíà. Îäîî ºäºðò íü íàìàéã äàãàæ ìèíèé õºòº÷ áîëæ ÿâ. غíºä íü
¿ãýýã¿¿ ÿäóó îëîí õ¿¿õýäòýé ãýðò õîíîæ ÿ¢” ãýâ. “Ýíý õ¿¿õäèéí
íýðèéã õºñðººñ îëæ àâñàí (õºäã¿¿í òóë) Îëçâîé ãýæ íýð ºãâå” ãýâ.
Òýð öàãò Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíû íýãýí õóòàã , áóë ö àãààí
÷óëóó áàéñàí àæýý . ×îéðîí äàðõàíä îëçâîé õ¿¿ õýëýâ: “Ýíý áóë
öàãààí ÷óëóó ýâäýæ õóÿã õèéâýë þóòàé ñàéí õóÿã áîëîõ áîë? ”
ãýâ. ×îéðîí äàðõàí õýëýâ: “Àâàé! Ýíý ¿ãýý õ¿íä äýìèé á¿¿ õýë. Ýíý
ãóðâàí õààíû õóòàã ÷óëóó áèø¿¿. Ýíý ¿ãèéã ÷èíü ñîíñâîë ÷àìàéã ýä

àëàõ áîëíî. ” ãýâ. Îëçâîé øºíº òýð ÷óëóóø ¿¿ð÷ àâàà÷èæ ×îéðîí óðíû
õààëãàíû(õàòàâ÷íû) äýðãýä òàâèâ. Îëêâîé ºã뺺㿿ð î÷èæ : “×îéðîí
äàðõàí àõàé ìèíü áèé þó ?” Ãàð÷ èð!” ãýâ. Óðàí ãàð÷ èðýýä ÷óëóóã
¿çýâ : “Ýâ¿¿ ÿàëàà ! Áèä ýíäýâ ¿¿? Ýíý ÷óëóíû õóòàãá àðàãäàâ óó?
×óëóóã ýâäýæ õóûÿã õèéõýý áîëúÿ Ëàì íîì÷ ! Îëçâîé ! ýíý ÷öóëóóã
äºðâºí òàë ãàðãàæ öàâ÷! ÀÕóÿã õèéå” ãýâ. Ëàì íîì÷ ºã뺺㿿ð
öàâ÷èæ ¿ä áîëæ èðýõýä : “Îëçâîé õýëýâ: “Àâàé ëàì íîì÷ õîéøîî ñóó .
Îîëü ñóãàðàõ ìàãàäã¿é . îðîé ðóó ÷èíü òóñàæ òàðõèéã ÷èíü õàãàëæ
àëóóçàé” ãýâ. Îëçâîé õýëýâ: “×è ìóó äóóã¿é öàâ÷! ªã뺺㿿ð íàä ýñ
ñóãàðñàí îîëâ ºíºº þó ãý ñóãàðàõ áèëýý . Ñóãàðààä íàä òóñâàë áè
¿õíý áèç . ×àìä ãàéã¿é” ãýâ . Îëçâîé “Çà íàä çýìã¿é” ãýýä îîëèéã
õóâèëãààíààð ñóãà äýëýâ. Îîëâ ñóãàð÷ ëàì íîì÷èéí òàðõèéã ãàðòàë
òóñàâ. Ëàì íîì÷ àìüòàé àìüã¿é õëàëçàæ õýüòýíý. Îëçâîé : “×îéðîí óðàí
èð! ” ãýæ èõ äóó ãàðàí óéëæ çîãñîâ. ªâãºí : “ßàâ?” ãýæ õîðìîéãîî
ºðãºí ã¿éæ èðýâ. Ëàì íîì÷èéã ¿çýýä òîëãîéãèé íü òýâýð÷ :”Àâàé ìèíü !
ÿàü?” ãýæ óéëàü. Ëàì íîì÷ õýëýâ: “Áè ãóðâàí òàëûã íü öàâ÷ààä áèåý
àëæààõàä Îëçâîéä ºã÷ áèëýý . Îëçâîé öàâ÷èõäàà õýëýâ: “Àâàé, ëàì
íîì÷ õ®éøîî ñóó ! îîëü ñóãàðàõ ìàãàäã¿é” ãýâ. “Íàä ýñ ñóãàðñàí îîëü
÷àìä ñóãàðàõ áîëáîë ìèíèé çàÿà áîëòóãàé” ãýâ áè. Îëçâîé äýëæäýâ.
Îîëâ ñóãàðààä îðîé ðóó ìèíü èóñàâ. Çàÿàíû ìèíü ¿õýë õ¿ð÷ èðýâ. ”
ãýýä ¿õýâ. ªâãºí óéëàìäàà : “Í¿ãýëò õóòàã öàãààí ÷óëó õºäºëñíèé
í¿ãýë ýíý áàéíà” ãýýä óéëàâ. Ãýñýð õóâèëãààíààð Øàðàéãîëûí ãóðâàí
õààíû õóòàã öàãààí ÷óëóóã ýâäýâ. Ëàì íîì÷èéí Ãýñýðèéí òóõàé
áààõàí ìýäýæ ÿâàõàä íü (ñýðãèéëýí) àëæ îðõèñîí àëòãààí òýð áàéíà.
×îéðîí äàðõàí: “Îëçâîé !Õººðºã äàð! Ýíý í¿ãýëò ÷óëóóãààð õî¸ð õóÿã
õèéå” ãýâ. Óðëàæ ñóóõàä Îëçâîé òºìðººñ íü (óâàí öóâàí) õóëãàé
õèéæ àâààä õººðãºíä íü õèéæ îðõèâ. Õîéíî õóëãàé õèéæ àâñàí
òºìðººðºº æàðàí àëä òºìºð äýãýý õèéæ àâààä íóóóæ Áàëáûí õààíû
ò¿ðãýí Áèðâààãèéí õºâã¿¿í Áºõ Öàãààí Ìàíëàé , ×îéìñîí ãóàã áîãòîëúÿ
ãýæ èõ õóðèì
àâ÷ èðýâ. Õàð ãýðò õààí : “Îëçâîé èõ õóðèìíûõàà
çàñóóë çàñàæ õýíãýðýãèéí äîòîð ýëäýâ ç¿éë äóóòàé òºìºð çºãèé㺺ð
ººð ººð äóó ãàðãàæ íààäàæ ÿâàâ. Áºõ Öàãààíìàíëàé ýðòýã÷èí øàð
íóìàà òàòàæ ( ýðýëõýí òàìøààëàãàí). Òýãýýä õýëýâ: “ Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
Ãýñýð õààíû èõ Äàþó , Ðîíöà ýíý çóðãààí áààòàðûã àëñàí Áºõ Öàãààí
ìàíëàé áè áèø¿¿. íàäòàé ýíý èõ õóðèì äýýð áàðèëäàõ õ¿í áàéíà. óó?
Íóìûã ìèíü äààõ õ¿í áàéíà óó?” ãýæ äóóäàâ. Îëçâîé ò½ð ¿ãèéã ñîíñîîä
äîòðîî ãýìøèí óéëæ äýðãýä íü íü èðæ “¨î õàëõàé” ãýæ áèåý ñóíèàæ
áàéâ.” ãýâ. Áºõ Öàãààí Ìàíëàé õýëýâ: “ Ýâ¿¿ ! Ýíý ìóó Îëçâîé¿ ¿çýâ¿¿?
Íàäòàé áàðèëäàÿ ãýæ äóðëàæ íóìûã ìèíü òàòúÿ ãýæ äóðëàæ áèåý
ñóíèàæ áàéíà” ãýâ. Îëçâîé õýëýâ: “ Ýâ¿¿×è äýýäç òýíãýðèéí õºüã¿¿í
áèë¿¿? Äîîð ëóñûí õààäûí õºüã¿¿í áèë¿¿? Ýíý åðòºíöèéí õ¿íèé õºâã¿¿í
áèç. ̺í ìèíèé àäèë õ¿íèé ¿ð áèø¿¿. Ìîðü öóöâàë áèåý õºð⺺æ
àìàðäàã. Íîõîé ãºðººñ õººâºë óñ óóæ óíäàà õàíàäàã. Áè ìîðü áèë¿¿? Áè
íîõîé áèë¿¿? ×àìàéã õóðèì àâ÷ èðæ ãýæ áàÿðëàæ õàðèí èõ òºðèéã
(õóðèìûã) ÷èíü çàñàæ ÿâòàë íàä þó ãýæ èéì ¿ã õýëíý. ÷è? Õààí
ýöýã, õàòàí ýõæäýý ì, õàìàã áýðãýääýý ýìèéã ìèíü ºðøººæ ºãºõ áîëîâ
óó? ¯ã¿é áîëîâ óó? ãýæ àìà öîðâîéæ , àëãàà õàâñàð÷ áàéõã¿é ,
õàðèí ýìèéã ìèíü ºãâºë àâúÿ . ªãºõã¿é áîë ýíý ãóðâàí õààíûã àëæ
òàëààä õàðúÿ ãýõ øèã áàéíà . Ãýñýðèéí àðâàí òàâàí íàñò Íàí÷¿í

÷èíèé ýöãèéí àëæ òîëãîéãîîð íü ìîðèíäîî ìîëöîã õèéæ àâàà÷èâ
ãýëýý . ×è ìóó, Íàí÷¿í ìýò òèéì áààòàð óó? ãýæ äîíãîäîâ. Áºõ Öàãààí
Ìàíëàé õýëýâ: “Õîë áàé! Ýíýìóóãèéí ààøèéã ¿ç. Çà ¿òýð ýíý øàð íóìûã
ìèíü òàòàæ ¿ç” ãýæ çàíäàð÷ áàéâ. Îëçâîé õýëýâ: “Ìóó Îëçþâîé áè
ýñ ÷àäàâ÷ òàòàæ ¿çüå. Ãóðâàí õààíû ñàõèóñ ìýäò¿ãýé” ãýæ àâàâ.
Áºõ Öàãààí Ìàíäàé õýëýâ: “ Çà ÷è òàò . Ýëýãóíýýñ íü õàëáàãà õèéõ
ýâýð ¿ëäýýãýýðýé . ¯éñíýýñ ýíü ñóìíû îíèíä íààõ ¿éñ ¿ëäýýãýýðýé .
Ìàé òàò !” ãýýä ºãºâ. Îëçâîé íóìûã íóìûã àâààä øèâøèæ õýëýâ: “ Ýëýã
íü õàëáàãà õèéõ õàð í¿¿ðñ áîë. ¿éñ ýü ñóìíû îíèíä íààõ ¿éñ áîë”
ãýýä òàòàâ. Îëçâîé õóâèëãààíààð òàòàâ. Íóì íü ¿íñ í¿¿ðñ áîëáîí
áóòàð÷ óíàâ. Áºõ Öàãààí Ìàíºëàé áîñîí ã¿éæ èðýýä Îëçâîéã íîöîâ. “Ýíý
áèä õî¸ðîîð õýí äóòàõ âý? Õýí ìààíü ¿õâýë ÿëã¿é áîëòóãàé” ãýâ.
“Ãóðâàí õààíû ìèíü ñàõèóñ ìýäíý áèç . ¯õâýë ÿàõ âý! ¯¿íèé ãàðò ¿õüå
áè ” ãýýä õî¸óë àâàëöàâ. Áºõ Öàãààí ìàíëàé à÷íà, äýãýýäíý, òàøíà.
Îëçâîé , àäèëòãàâàë àëòàí äýëõèé ãàäàñ øààñàí ìýò çîãñîíî. Îëçâîé
ñàõèóñàíäàà çàëáèðàâ . “îãòîðãóéí îëîí ñàõèóñ ìèíü ! Îð÷ëîíä àëòàí
äýëõèéí ýçýí óëñûí õààí Îâîî ÿíæèä õóâèëãààí ýôýã ìèíü !Ðîíöà ,
Îíæèí Äàþó , èõ Äàþó , áàãà Äàþó, Èõ Õ¿ðõðýã÷, áàãà Õ¿ðõðýã÷ òà
çóðãóóëûí ñ¿íñ çóðãààí ÷îíî áîëæ èðæ ò¿¿íèéã çóðãààí òàëààñ íü
òàñàð òàòààä ÿâ ãýæ øèâøèâ. Îëçâîé: “Îäîî õèøèã íàä áèø¿¿? ” ãýýä
áàõ Öàãààí Ìàíäàé ºðãºæ èðæ äýýø õàÿæ îðõèâ. Áºõ Öàãàí Ìàíëàéí
õî¸ð õàìðààñ íâ öóñ ãàð÷ , ä¿¿ðýý íü äýëáýð÷ ¿õýâ. Îëçâîéí
çàëáèðñàí çóðãààí ñ¿íñ çóðãààí ÷îíî áîëæ èðýýä çóðãààí òàëààñ íü
òàñàð òàòëààä ÿâàâ. Ãóðâàí õààí: “Áºõ Öàãààí ìàíëàéí èõ àì ýñ çîõèâ”
ãýæ èíýýëöýâ. ×îéìñîí ãóà óéëæ õýëýâ: “ ªºð ýðä î÷íî ãýõýä íàìàéã
ìºð ìóóòàé í¿ãýëò îõèí , ÷èâýëò îõèí ãýæ õýí÷ àâàõã¿é æèãøèíý .
Ò¿ìýí ëíé ñ¿éí ºð , ìÿíãàí îíû áîãòûí ºð ” áîëîâ. ãýæ óéëàâ. Óé«àõàä
íü ãóðâàí õààí äîíãîäîâ. “×àìàéã õ¿í àëèà îõèí ãýæ õýëýõã¿é þó?
Äóóã¿é ñóó” ãýâ. Èõ õóèðèì ò ðõàõ áîëîâ.
Õÿòàäûí õààíû õ¿¿í Ìÿë ÿíöîíã Öàãààí ãýðò õààíû õ¿ðãýí èðýâ. “Óðüä
ÁºàõÖàãààí ìàíëàé áèä õî¸ð áàðèëäàõàä õàðèëöàí ýýëæòýé áàéäàã
áèëýý. õî¸ð õ¿í áàðèëäààä íýãæíýý àëíà ãýã÷ þó âý? ßëàãäààä áîñîí
áèëýý . ¿õâýë ÿàõ âý ! ßëã¿é áîëòóòóãàé” ãýæ èðýâ. Îëçâîéòîé
íîöîëäîâ. Àëèíûã òîîëîõ âý? ̺í óðüä ¸ñîîð àëæ îðõèâ. Øàð ãàðò õààíû
õ¿ðãýí Ñîëîíãîñûí õààíû õ¿¿í Ìàíöîã Çóë èðýýä õýëýâ: “Õî¸ð õí
àðèëäààä íýã íýãíèéãýý àëàõ óó? Îëçâîé ÷è óðüä õî¸ð õ¿íòýé àäèë
ãýæ á¿¿ áîä . ×è áèä õî¸ð áàðèëäàÿ . Áèä õî¸ðîîð õýí äóòàõ âý? õýí
íýã íü ¿õâýë ÿëã¿é áîëòóãàé ãýæ õýëýýä Îëçâîéòîé á àðèëäàâ. ̺í
õóâèëãààíààð ä¿¿ðãýýãèé íü äýëáýí îðõèæ àëàâ. Õàð ãýðò õààíû
×îéìñîí ãóàãèéí ýã÷èéã íü àâñàí Ìîí ãàçðûí õààíû õ¿¿í Ìîíñà È¿ñãýð
èðæ õýëýâ: “Óðüä ÷è áàçûã ìèíü àëàâ. Îäîî ÷è íàäòàé áàðèëäàõ óó?
” ãýæ èðýâ. Îëçþîéòîé áàðèëäààä óðüä ¸ñîîð àëàãäàâ. Ãóðâàí õààíû
ñàäûã Ãýñýð õóâèëãààíààð òàñ àëæ ÿâíà.

22. Ãýñýð ÿëæ , Øàðàéãîëûí

áàéëäààí òºãñºâ.

Ðîãìà ãóà Öàãàí ãýðò õàí ýðäýý õýëýâ: “Ýíý îëçâîé áèø, Ãýñýð õààí
áèç. Õàìàã ñàéäûã ÷èíü áóëò àëºíà áèø¿¿. Óóëûã ºðãºã÷ áºõèéã
èð¿¿ë. Ò¿¿íèéã àëáàë Ãýñýð ìºí ãýæ ñàíàíà áè. Ýñ àëáàë áèø

ãýæ ñàíàÿ ” ãýâ. Õààí “Çà , çºâ” ãýæ õýëýýä Óóë ºðãº÷ áºõ íýã
ìºðºí人 áóõûí äîëîîí íîéòîí àðüñ íºìºð· , íºãºº ìºðºíþºº áàñ äîëîîí àðñèéã
ýãýëäýð÷ èðýâ. “Îëçâîé õ¿¿ ãýðò áèé þó? ¯òýð ãàð÷ èð!” ãýæ
çàíäàð÷ áàéíà. Îëçâîé “ßàâ?” ãýæ ãàð÷ ûèðýâ Áºõ õýëýâ: “”Îëçâîé ÷è
ñàéí áºõ ãýíý. Õî¸óëàà áàðèëäúÿ” ãýâ. Îëçþâîé õýëýâ: “×è ãóðâàí
õààíä õ¿÷ýý ºãñºí áèø¿¿. Áè ãóðâàí õààíä õ¿÷ýý ºãººã¿é . ×è íàäòàé
àòààðõàõ õýðýã áàéíà óó? Áàðèëäàõã¿é” ãýâ. Áºõ õýëýâ: “ Ýíý ìóó
äóóã¿é , áàðèëäúÿ. Õýí ìààíü ¿õâýë ÿëã¿é áîëòóãàé” ãýâ. Îëçâîé
õýëýâ: “ Íààäâàë íààäúß . ßàíà? Íàìàéã ýñ áàðèëäâàë ÷è àëàõ áèç”
ãýýä Îëçâîéã áèåý çàñàæ áàéõàä íýãýí ìºðíººñºº áóõûí íýãýí íîéòîí
àðüñ àâààä òàñ ìóøãèæ : “Ìàé!Ìóó Îëçâîé!” ãýæ õàÿæ ºãºâ. ͺ㺺
ìºðíººñºº áàñ íýãýí àðüñûã àâòàë íü Îçþîé õýëýâ: “ Áóõûí àðüñòàé
áàðèëäúÿ ãýæ èðñýí¿¿? ÷è? ” ãýýä. Îëçâîé áîñîîä íîöîâ. Áºõ, Áºõ
Îëçâîéã äýãýýäýâ , òàøèâ. Õ¿÷ û ýñ õ¿ðýâ. À÷èâ. Õ¿÷ ýñ õ¿ðýâ.
Îëçâîé
àäèëòüãàâàë
àëòàí äýëõèéä ãàäàñ
øààñàí
ìýò
(àëçàõã¿é)çîãñîæ áàéâ. Îëçâîé ñàõèóñàíäàà çàëáèðàâ. “ìàõàíä
äóðòàé ñààõèóñ ìèýü ìàíõààí íü àâ. ¯ñýíä äóðòàé ñàõèóèñ ìèíü
¿ñíýýñ íü àâ . Öóñàíäï äóðòàé ñàõèóñ ìèíü öóñíààñ íü àâ. äýä äýäýýð
èðæ òàñàð òàòàæ àâ” ãýâ. Îëçâîé áºõèéí áèåèéã îãòîðãóéí ç¿ã
øèäýýð îðõèâ. Ãýñýðèéí ñàõèóñ äýä äýäýýðýý èðæ òàñàð òàòàí
àâ÷ îäîâ. Ðîãìà ãóà: “Ãýñýðèéí õóòäãààí ìºí áàéíà” ãýâ. Ðîãìà áàñ
õýëýâ: “Îäîî Ãýñýð ìºí áîëáîë íàä íýã òýìäýã ¿ç¿¿ëíý áèç. Áèø áîëáîë
ñàìíàí ñóóæ “Ãýñýð ìèíü” ãýæ ìàãüàæ õóóðìàã óéëàâ. Ãýñýð õààí
îëçâîé áèåýð øýýçãèé ñàâàð áàðüæ àðãàë ò¿¿æ ÿâòàë Ðîãìàã ìèíü
íàìàéã ìàðòààã¿é áàéíà””
Ãýýä Æè Î÷èðäàð áóðõàí, åñºí Ìàíæóøðè áóðõíàà ¿ç¿¿ëýâ. Ðîãìà
ãóà: “ Ãýñýð èðæ” ãýýä áîñîí äóòààâ. Îëçâîé õîéíîîñ íü õººæ ãýðèéí
íààíà ã¿éöýæ õàâòãàé ÷óëóóí äýýð òàøèæ îðõèâ. Ò¿¿íèéã ãóðâàí
¿å ºíõºð¿¿ëýýä. Ãýñýð õààí õóâèëãààíààð èðñíýýý ìàðòóóëàâ. Ðîãìà
ãóàõ õàðèàä Öàãààí ãýðò õààí ýðäýý õýëýâ: “ Ãýñýð èðæ áèë¿¿? Ç¿¿ä
áèë¿¿? Çýðýãëýý áèë¿¿? ãýæ óéëàâ. Îëçâîé öààø ÿâàõäàà Ðîãìà
ãóàã çàíàæ èõ ñàéí ýðòýé ýì áàéíà ÷è. ×àìàéã ýðèéí ÷èíü ìàõíààñ
íü ýñ èä¿¿ëýýñýé . Öóñíààñ íü ñýñ óóëãààñàé . Áè àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
Ãýñýð õààí ìºí áîë òýãæ ÷àäíà” ãýæ ÿâàâ.
Ðîãìà ãóà Öàãààí ãýðò õààíä õýëýâ: “Ýíý Îëçâîé ãýñýð õààí ìºí øèã
áàéíà . ¯¿íèéã ìîãîéò òàìä õèéý îðõè. Õýðýâ Ãýñýð ìºí áîëáîë ìîãîé
áàðüæ ¿ë èäíý. Áèø áîëáîë ìîãîé áá àðüæ èäíý” ãýâ. Îëçâîéã ìîãîéò
òàìò õèéæ îðõè. Îëçâîé , ýð õàðàâòàð øóâóóíû õàìðûí öóñ , ýì
õàðàâòàð
øóâóóíû í¿äíèé
íóëèìñèéí ìîãîé á¿ðäýä áààõàí áààõàí
öàöàâ. Ìîãîé áóëò õîðäîæ ¿õýâ. Îëçâîé èõ ìîãîéãîîð äýâñãýð õèéæ ,
áàãà ìîãîéãîîð äýð õèéæ õýâòýíý. Îëçâîé äóóëàâ: “ Ãýñýðèéí òºð
àâòàõàä Öàñ ×èõýðã , ãó÷èí áààòàð íü Öîòîíãèéí ¿ãýíä îðæ , ðîãìà
ãóàãàà ãóðâàí õààíä àòãóóëàâ ãýâýý . ðîãìà Öàãààí ãýðò õààíû
ãýðãèé
áîëæ ãýëýý .
Ãýñýð
õààí
Ìàíãàñûí
®ðîëíä
ÿâñààð
ìàðòàìòàãàé áîëæ ãýíý. Îäîî Ðîãìà ãóà Ãýñýðýý ñàíààä Öàãààí ãýðò
õààíààñ óðâàæ áàéíà. Ãóðâàí õààýíä çàÿàãàà ó÷èðñàí ñàéí ýð áèëýý
áè. ðîãìà ãóà Ãýñýð õààíä óðâààä íàìàéã ýëäýâ àðãààð àëàõûã
îðîëäîæ áºàéíà. Àëèâàà ç¿éëèéí àðãà õèéâ÷ îëçâîé áè ¿õýõã¿é .
Ãóðâàí õààíû ìèíü ñàõèóñ ìýäíý” ãýæ äóóëàâ. Ãóðâàí õààí òýð äóóã

ñîíñîîä õýëýëöýâ. “Îëçâîéã Ãýñýð ìºí ãýæ òàíâñàí íü áóðóó áàéíà”
ãýýä Ðîãìà ãóàã çýìëýæ Îëçâîéã òàìààñ òàòàæ àâàâ. Òýð öàãò
Öàãààí ãýðò õààíûä áàðñ èðâýñ õî¸ð íîõîé áàéæýý. Õ¿íèéã áàðüæ
èääýã áàéñàí àæýý . Ðîãìà òýð õî¸ð íîõîéã áàðüæ ãèíæèëæ áàéâ.
Ðîãìà ãóà õýëýâ: “Îëçâîéã àâ÷ èð! Ãýñýð ìºí áîëáîë íîõîé ¿ë õàëäàíà.
Áèø áîëáîë íîõîé áàðüæ èäíý” ãýæ Îëçâîéã äóóäàâ. Îëçâîé øýýçãèé
¿¿ð÷ ñàâàð áàðèàä àðãàë ò¿¿æ Ðîãìàãèéí äýðãýä¿¿ð íü ã¿éæ ÿâàâ.
Ðîãìà ãóà õî¸ð íîõîéã òóðõèðàí òàâèâ. Õî¸ð íîõîéã õ¿ð÷ èðýõýä Îëçâîé
øýýçãèé õºìºð÷ òàâèàä ººðºº äîòîð íü îðæ õýâòýâ. Ðîãìà ãóà õýëýâ:
“Ãýñýð ìºí áîëáîë íîõîé ¿ë õàëäàõ áèëýý . Íîõîéã õàëäàæ î÷èõîä
Îëçâîé àðãûí ñàéíààð ãàðàâ. Ýíý Ãýñýð áèø áàéíà” ãýâ. Îëçþîé ãýðòýý
õàðèâ. Ãýñýð áèåýð õóâèëàâ. ̺í Îëçâîé áèåýð ãýðòýý ñóóíà. (èéì
ó÷ðààñ Ãýñýð Îëçâîé õî¸ð ä¿ðîýýð ÿâàõ áîëîâ).
*** *** ***
Ãýñýð áèëãèéí õýýð ìîðèîé óíàæ õàìàã çýð çýâñãýý õóâèëãàæ îëîí
öýðã¿¿äý äàãóóëæ , Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíû õîòûí áàðóóíòàà íü èðæ
áóóâ. Òóã õèóð á¿ðýý òàòàæ ç¿ã ç¿ãò çóóõ óõàæ , îëîí òîãîî íýðæ
èõ õóðèì õèéâ. Ãýñýð áîãä áàðèëäàõ áºõ÷¿¿ä , õàðâàõ ìýðãýä ýä
á¿ãäýýð íààäàæ ýëäýâ ç¿éë îëîí õóâèëãààíûã ¿ç¿¿ëæ ñóóâ.
Øàðàéãîûí ãóðâàí õààí “Ãýñýð èðýâ ” ãýæ èõ öýðãýý õóðààæ óãòàæ
ãàðàâ. Øàðàéãîëûí öýðãèéí õ¿ð÷ èðýõýä íü Ãýñýðèéí öýðýã
õóâèëãààíààî îãòîðãóéä õºõ ñóóíàã òàòààä ÿâæ îäîâ. Òýð Ãýñý°
õààíû öýðýã áóóñàí ãàçàð íü Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààí õ¿ð÷ î÷âîë
çóóõàíä íü ãàë
íîöîæ èäýý ÷àíàãäñààð áàéíà. Îëîí ãàëûí çàõàä
Ẻñòýé õóóðñòàé íýãýí áàãà õ¿¿õýä õýâòýíý. Òýð áàãà õ¿¿õäýä
Îëçâîé ñýëìýý ñóãà òàòàæ ã¿éæ èðýâ. Øàðìáºà Ìýðóç õýëíý: “Àâàé
Îëçâîé! Á¿¿ àë. Áàéç. ¿ãèéã íü àâúÿ! Ãýâ. Îëçâîé çàäàð÷ àñóóâ: “çà
ºíººõ îëîí öýðýã õýíèéõ áèëýý? ãýâ. Õ¿¿õýä õýëýâ: “òàíààñ ºøººãºº
àâúÿ ãýæ èðæ áèëýý . òàíû öýðãèéã îëîí ãýæ , ººðèéí öýðãéã
öººõºí ãýæ äàéëäàæ ¿ë áîëîõ áàéíà. òàíàéä ýíý Çàìáóòèâèéí äàéñàíï
¿ë äèéëäýõ áºõºä ¿ë ÿëàãäàõ , ìýðãýäýä õàðâàæ ¿ë ãàðòàõ òèéì
íýãýí õýö¿¿ õ¿¿ áàéíà ãýæ àéãààä õàðèâ” ãýâ. Îëçâîé àñóóâ : “×è
þóíä õîöðîâ?” ãýâ. Õ¿¿õýä õýëýâ: “”Ãó÷èí áààòðûí ºí÷èí ¿ð áèëýý áè.
õ¿íèé õºòº÷ áîëîí èðæ áèëýý . Áººñ õóóðñàíä äàðàãäàæ öýðãèéí
ÿâäëûã íü ýñ äààæ óíòàæ õîöîðñîí áàéíà áè” ãýâ. Îëçâîé õýëýâ: “
Áóãûã
áóãûí ýâðýýð
àëíà
ãýëýý .
¿¿íèéã
òýæýý Ãýñýðòýé
äàéëäóóëáàë ÿàõ âý?” ãýâ. Öàãààí ãýðò õààí : “Îëçâîé ¿ã çºâ áàéíà.
×è ¿¿íèéã àâàà÷èæ òýæýý õ¿í áîëãî” ãýâ. Îëçüîé òýð õ¿¿õäè©ã
ãýðòýý àâ÷ èðýâ. Òýð õ¿¿õýä øºíº áîñîîä ÿâ÷èâ. îëçâîé ºã뺺 ãóðâàí
õààíä èðæ õýëýâ: “Ñàéõü í¿ãýëòèéí ÷èíü ¿ð øºíº áîñîîä ÿâ÷æýý .
ãóðâàí õààí õýëýâ: “Îäîî áîñîæ óó? ßàæ âý? ßàìàé ×è ãýðòýý õàðü ”
ãýâ. Îëçâîé õàðèâ.
*** *** ***
Ðîãìà ãóà Ãýñýðèéí ìºí áèøèéã òýíñüå ãýæ : “×îéìñîí ãóà îëçâîé õî¸ðûã
ºã뺺 ýðò èð . Ãýñýðèéí ãàçðààñ èðñýýýð ñàí òàâèàã¿é áèëýý . èð”
ãýâ. Ðîãìà ãóà , ×îéìñîí ãóà , Îëçâîé ãóðâóóë õîë î÷èâ. Ðîãìà ãóà:
“Òýð ºäðèéí õóðèì äýýð áè ç¿¿äýã ãóóãàà ãýýæ áèëýý . îëçâîé ÷è
¿çýâ¿¿?” ãýæ àâðèé íü òàòàæ ¿çýõ ãýòýë ×îéìñîí ãóà í¿äýý ýðìýæ
ýñ ¿ç¿¿ëýâ. Ðîãìà õýëýâ: “ Ýíý ºäðèéí áóðõíààñ ýðò ºäðèéí áÿðìàí

äïýýð ãýëýý” ãýýä ÿâæ îäîâ. Æàâñàí Ãîíìà
óóë äýýð õ¿ð÷ ñàí
òàâèõàä Ðîãìà õýëýâ: Ýð õ¿í áàéòàë ýì õ¿í ÿàæ ñàí òàâèõ âý?
Îëçâîé ÷è ñàí òàâü “ ãýâ. Îëçâîé õ¿¿ ñàí òàâèõäàà : “Óóëñûí õààí Îâîî
ÿíæèä , Àðúÿà Àëàíêàðè îõèí öàãààí òýíãýð, Ìî ã¿¿ø Äàìáà íýðò
òºëºã÷ , Îâîî Ä¿íæèí Ãàðâî , Æàìöà Äàðè Îääîí , Ãýñýð ñýðâî Äîíä¿â , Îì
àà õóì” ãýýä ñàí òàâèâ. Ðîãìà çºâøººæ õýëýâ: “Îëçâîé ÷è þó ûîëûîë
¿çñýí , âóë áîëáîë ìýäñýí áàéíà ÷è. Áè ÷àìààñ þì àñóóÿ”ãýâ. Îëçâîé:
“Çà” ãýâ. Ðîãìà ãóà àñóóâ: “Òýð àëòàí ìàíäàë õàìàã áóðõäàä òàõèë
ºðãºñºí ìýò òýð þó âý? Äóí òýâøèíä õºõ õèðñ óñ ä¿¿ðýí ìýò þó âý?
Íýãýí ýìãýí äýðãýäýý îëîí õ¿¿õýä íààäóóëæ áàéíà. Òýð âþó âý? Õî¸ð
áààòàð õ¿í èëä äàëàéöàæ áàéõòàé àäèë ¿çýãäýã÷ òýð þó âý?
Ñóìûí îíü , íóìíû õºâ÷ ìýò áàéã÷ , òýð þó üý? ” ãýæ àñóóâ. Îëçâîé
õýëýâ: “ Çà áè òýð á¿ãäèéã öºì õýëæ ºãñ¿¿. È îéëæ àâ. ” ãýâ. Ðîãìà
ãóà : “ Áè îéëãîæ àâúÿ” ãýâ. Îëçâîé õýëýâ: “ Òýð àëòàí ìàíäàë ìýò
õàìàã áóðõàä òàõèä ºðãºñºí ìýò á àéõ . Òýð áîë Íîëîì òàë ìºí. Äóíãèéí
òýâøèíä äóíãèéí óñ ä¿¿ðýí áàéõ ìýò ¿çýãæäýâ÷ òýð áîë Ãýñýðèéí
àðâàí íàñàíäàà ýöýã ýõèéí à÷ õàðóóëúÿ ãýæ Õîíøèì Áîäñàäûí ñ¿ì
áàðüñàí òýð áèø¿¿ . Õºõ õèðñ òýâøèíä õºõ õèðñ óñ ä¿¿ðýí áàéõ ìýò
¿çýãäýâ÷ òýð áîë àëäàðò Õºõ íóóð áèø¿¿. íýãýí ýìãýí äýðãýäýý îëîí
õ¿õýä íààäóóëæ áàéõ ìýò ¿çýãäýâ÷ òýð áîë ìºñºí óóë Ìà÷èí Áîìðà
ìýò ¿çýãäýã÷ òýð áîë äîãøäûí õ¿÷ýýð áîññîí .Õèóðñàí íýðò õàð óóë
áèø¿¿. Õî¸ð áààòàð õ¿í èëä äàëàéöàæ áàéõ ìýò òýð áîë Õàòíû ãîëáí
ýõíèé õî¸ð õàä áèø¿¿. Ñóìíû îíü, íóìíûá õºâ÷ áîëæ áàéõ òýð áîë
Õàòíû ãîë áèø¿¿” ãýâ. Ðîãìà ãöà óéëàí áàéæ äîòðîî: “Ýíý îëçâîé áèø,
Ãýñýð ìºí áàéíà” ãýæ “Ëàâ ìºí” ãýæ ×îéìñîí ãóàä õýëýâ. ×îéìñîí ãóà
õýëýâ: “Ãýñýð õààíûã ¿íýõýýð òàíüñàí áîëáîë áè ýíý èõ óëñàä õýëüå”
ãýâ. Ðîãìà õýëýâ: “Áè áýðãýí ÷èíü íààäàæ õýëñýí áèëýý . ×è
á¿¿ õýë” ãýâ. Îëçâîé õýëýâ: “Ðîãìà ÷è íààíàà óéëàâ÷ öààíà õóäàë
õýë” ãýâ. Ãýñýð ò¿¿íèéã ìýäýýä õóâèòäãààíààð èðñíýý òýíýä
ìàðòóóëæ îðõèâ. ×îéìñîí ãóà, Îëçâîé õî¸ð ãýðòýý õàðüæ èðýâ.
*** *** ***
Õîéä øºíº Ãýñýðèûí õóâèëãààíã õ¿¿õýä èðæ Öàãààí ãýðò õààíûø
äîâòëîâ. Åñº òóã õèóðûã õóãàëæ , åñºí èäýý ÷àíàã÷èéã öàâ÷ààä
åñºí ñ¿ðýã àäóóãèû íü àâ÷ ÿâàâ. Öàãààí ãýðò õààí ºã뺺㿿ð áîñîí
õî¸ð ä¿¿ãýý àâ÷ èðýýä óéëàíã ¿ã õýëýâ: “Ýâ¿¿! Ÿàñàí æèã áèëýý?
Ãýñýðèéí õóâèëãààí áîëîâ óó? Ýíý øºíº íàìàéã äîâ²ëîîä ÿâàâ” ãýâ.
Øàìáà ìýðóç õýëýâ: “Á¿ðãýä õàð öóñ óóã÷ ò¿øìýë , Îëçâîé µî¸ðîîð
íýõ¿¿ëüå” ãýæ õýëýýä òýð õî¸ðîîð íýõ¿¿ëýâ. Õî¸óë íýõýæ ã¿éöýæ
èðýõýä Ãýñýðèéí õóâèëãààí õ¿¿õýä ÷óëóó ºâºðëºæ òýð õî¸ðûí
ºìíººñ íü èðæ Á¿ðãýä õàð öóñàí óóí÷ ò¿øìýëä õýëýâ: “ Çà Öîòîíã
áàðüñàí èõ ñàéí õ¿í ÷è áèç?” ãýæ óãòàí èðýýä ÷óëóóãààð øèäýâ.
Á¿ðãýä ò¿øìýëèéã òýñýõã¿é áîëæ õîéø äóòààõàä îëçâîé óãòàæ ºìíººñ
íãü ÷óëóóãààð öîõèíî. “Àâàé ! ÿàñàí ÷è! ªºðèéí õ¿÷íýý þó ãýæ àëíà
âý? ” ãýâ. Îëçâîé õýëýâ: “Ýöãèéí ÷èíü üîëãîé . ×è õýíèé áèëýý? ªøººò
äàéñàí áèø¿ç¿ ÷è? ” ãýýä òîëãîéãèé íü ÷óëóóãààð öîî öîõèæ àëàâ.
Ðî¸ð õºëèéã íü ìîðèíû ñ¿¿ëä óÿæ òîëãîéãèé íü ãàçàð ÷èðæ àäóóãèé
íü òóóæ õàðüæ èðýâ.
Ãóðâàí õààíä îëçâîé õýëýâ: “Òýð í¿ãýëò õ¿¿õýä Ãýñýð áàéñàí àæýý .
Á¿ðãýä õàð ò¿øìýë ìèíü ã¿éöýæ áèëýý . Ãýñýð õààí , ò¿øìýëèéí ìèíü

òîëãîéã ÷óëóóãààð öîî öîõèæ àëàâ. Íàìàéã ã¿éöýæ î÷èõîä Ãýñýð
àäóóã îðõèîä îãòîðãóéãààñð õºõ ñóóíàã òàòààëä
ÿâ÷èâ. Áè
ò¿¿íèéã ÿàõ âý? Ò¿øìýëèéí ÿñòàé , à¤óóãàà àâ÷ èðýâ áè” ãýâ.
Ãóðâàí õààí õýëýâ: “Ò¿øìýë ¿õâýë ¿õò¿ãýé. ×è ë à¬üä èðñýí íü ÿàìàé
. Îäîî ãý°òýý õàðüæ áèåý àìðàà” ãýâ. Îëçâîé àñóóâ:” Ýíý ò¿øìýëèéí
ÿñûã ýðò ºäðèéí õàíèëñàí àõ ä¿¿ íü áàðèõ óó? Ýíý ºäðèéí õàíèëñàí
íºõºð íàìàéã áàðü ãýõ¿¿? “ ãýâ. Ãóðâàí õààí õýëýâ: “×è áàðü! Àõ
ä¿¿ íü õýçýý èðýõ âý! ” ãýâ. Îëçâîé ò¿øìýëèéí ÿñûã ãîëûí áýë÷ýýðò
àâàà÷èæ òîëãîéã íü ãàçàð óõàæ áóëàâ. Õî¸ð õºëèéã òýíãýð
õàðóóëæ ìàíóóõàé áîñãîâ. Îëçâîé òýãýýä ñàí òàâüæ çàëáèðàâ.
“Îãòîðãóé äàõü îëîí ñàõèóñ ìèíü, îð÷ëîíãèéí ãó÷èí áààòðûí ñèíü ñ¿íñ!
Áè òàíä òýìäýã áîëó ºøººò äàéñàí îëçûí íýãýí õ¿íýýð ìàíóóõàé áîñãîâ.
Øàðàéãîëûí õàìàã àìüòíûã òà íàð äýä äýäýýð òàñ òàòààä ò¿ãýýæ èä.
Õîéøèä èéì õóóëü áîëòóãàé” ãýæ åðººë òàâèàä õàðèâ”.
*** *** ***
Ðîãìà ãóà áàñ ãýñýðèûí ìºí áèøèéã òýíñüå ãýæ àëòàí øèðýý ìºíãºí
øèðýý õî¸ðûã çàñàæ òàâèâ. “îëçâîé ìºí áîëáîë ìºíãºí øèðýýí äýýð ñóóíà
” ãýæ áîäîâ. Îëçþîé òýãýæ òýíñýõèéã ìýäýâ. îëçâîé íýãýí áèåý
õóâèëãàæ Ãýñýð áîëîâ. Áèëãèéí õýýð ìîðèî óíàâ. Ø¿¿äðèéí ãèëáýëãýýí
ºíãºò õºº õàð õóÿãàà ºìñºâ. Öàõèëãààí ºíãºò äàëàâ÷àà ç¿¿â. Íàð ñàð
õî¸ðûã õàìòààð çýðýãö¿¿ëýõí óóðãàëàí õèéñýí ìàíàëàé öàãààí
äóóëãàà ýðäýíýò òýðã¿¿íäýý ºìñºâ. îþó ýðäýíýò îíüò ãó÷èí öàãààí
ñóì, äîãøèí õàð íóìàà ä¿¿ðýâ. Îëçâîé áè?ýð àëòàí øèðýý äýýð ñóóâ.
Ãýñýð ìºí áèåýð áèëãèéí õýýð ìîðèî óíààä äýâõö¿¿ëæ , ä¿¿ë¿¿ëæ
áàéæ åñºí àëä õºð øîð ñýëìýý Øàðàé£îëûí õîòûí õà©ñàíä ä¿ðæ
áàéæ õýëýâ: “ Øàðàéãîë , Òºäâ õî¸ðò þóíû ºøºº áàéõàâ. Èøèãíèé ýâýð
, äààãàíû ñ¿¿ë òºäèé ÷ ºð øèð áàéãààã¿é áèø¿¿. Ðîãìà ãóà õàòíûã
ìèíü þóíû òóëä áóëààæ àâ÷èðà¢. Àðâàí ãóðâàí î÷èðò ñóì, àëòààð
áè÷ñýí Ãàíæóð , Äàíæóð õî¸ð èõ õºëãºí íîì , ÷àíäìàíü ýðäýíý, öàâã¿é
õàð í¿¿ðñ , öàãààí ñóâðàãà , ãó÷èí áààòàð_ ãóðâàí îòîã óëñ , ãóðâàí
çóóí õîøóó÷ , ýäíèéã ìèíü þóíû òóëä ñ¿éòãýâ?” ãýæáàéâ. Õàð ãýðò
õààíû îõèí ÷îéìñîí ãóà õýëýâ: “ Îõèí õ¿í ñàâààã¿é ãýæ õýëýõ áîëîâ
óó? ðîãìà ãóà õàòíûã ÷èíü ºãüå . Ãó÷èí áààòðûí ÷èíü îð (øàðèëûí
ø¿òýýí) áîñãîæ ºãüå .Öàñ ×èõýð , Øóóìàð Íàí÷¿í òýð ãóðâóóë òîîëøã¿é
îëîí öýðãèéã àëæ ¿õëýý. Òýð ò¿¿ãýýð
õàðãàòóãàé (òýíöýõ áîëíî) .
Öàãààí ñóâðàãà, öàâã¿é õàð í¿¿ðñ , àëòààð áè÷ñýí Ãàíæóð äàíæóð
õî¸ð õºëãºí íîì , ãóðâàí çóóí õîøóó÷ , ãóðâàí îòîã óëñ, àðâàí ãóðâàí
î÷èðò ñ¿ì òýä á¿ãäèéã ÷èíü ºãò¿ãýé ” ãýâ. Ãýñýð õààí çàðëèã áîëîâ :
“¯ë ¿ë !(¯ã¿é , òýãæ áîëîõã¿é). Ãó÷èí áààòðûã ìèíü ýäãýýæ ºã. ¯ã¿é
áîë èõ øèâøèã ” ãýæ áàéâ. ×îéìñîí ãóà õýëýâ: “Íýãýíòýý ¿õñýí õ¿íèéã
ÿàæ ýäãýýõ âý?” ãýâ. Ãýñýð õààí çàðëèã áîëîâ: “ Ýâ¿¿ ýâ¿¿ ! Ãó÷èí
áààòàð ìèíü ” ãýæ åñºí àëä õàð øîðîîð õîòûí õàéñûã òîãøèæ áàéõàä .
Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààí ¿õýòõèéæ áàéâ. îëçâîé àëòàí øèðýýíýýñ
áóóæ ã¿éæ ãàðààä õîòûí õàéñàí äýýð ãàð÷ Ãýñýðèéí åñºàºí àëä
øîð ñýîìýýñ ø¿¿ðýí àëäàæ áàéâ. ×èíãýòýë Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààí :
“Ýâ¿¿ ! ýíä îëçâîé Ãýñýðòýé àëàäàæ áîëîõ áàéíà” ãýæ (ãîðèëîâ).Ò¿¿íèé
õîéä øºíº îëçâîé æàðàí àëä òºìºð äýãýýãýý áàðüæ õîòûí àñðûí
ºíö㺺ñ òàòæ äýýø ãàðòàë Öàãààí ãýðò õààíû ªíãºí öàãààí òýíãýð
ñàõèóèñ íü îëçâîé îðîéí ¿ñíýýñ ãýäðýã òàòàæ îðõèâ. Îëçâîé áèå íü

ºâäºæ õýâòýæ õýüòýæ áîñîâ Æàðàí àëä òºìºð äýãýý áàñ òàòàæ
äàâõàðëàãò ãàðàâ. Ãàðààä Öàãàí ãýðò õààíû ãýðò íü îðòîë ðîãìà í
ãóà áèåý óãààõ ãýæ ÿâààä ýçã¿é áàéñàí àæýý . îëçâîé ãýðò îðîîä
Öàãààí ãýðò õààíûã äàðæ àëàâ. Ãýäñèéã íü õàãàëàâ. Ç¿ðõèéã íü
îãòëîí àâàâ. Ðîãìàãèéí óóõ íýãýí àÿãà õîðç , èäýõ ç¿ðõèéã Ãñýýð
çîîãëîâ. Öàãààí ãýðò õààíû ç¿ðõèéã , öóñûã Ðîãìàãèéí òýð àÿãàíä õèéæ
òàâèâ. Õîîíû òîëãîéã äýðýí äýýð íü òàâèàä õºíæ뺺ð á¿ðõýâ.
×èíãýýä îëçâîé áàðààíû õºíäèéä îðæ õýüòýü. Ðîãìà ãóà äàëàéä
áèåý óãààãàä èðýâ. Öàãààí ãýðò õààíû öóñûã (ýíä¿¿ðýí) óóæ,
ç¿ðõèéã èäýâ. Ðîãìà ãóà : “Áèå àëæààñàí áîëîâ óó? Öýýæèí äîòîð
÷èíýð÷ áàéíà. ßàñàí íÿëóóí àìòòàé õîðç âý? ” ãýâ. “Õààí áîñ, áîñ”
ãýýä õºíæëèéã òàòàõä òîëãîé íü á ºíõºð÷ óíàâ. Ðîãìà õýëýâ: “Ýâ¿¿ !”
ãýâ. “Ýâ¿¿!” ãýõýä îëçâîé áàðààíû çàâñðààñ Ãýñýðèéí ä¿ðýýð ãàð÷
èðýâ. “Ýý ! ýðèéíõýý ìàõûã èääýã öóñûã óóäàã óó? ” ãýâ. ×èíãýòýë
Ãýñýð Ðîãìàãèéí ãàðàà íü ÷èðýí ãàðàâ. Ãàðààä “Áè òàøóóðàà
ìàðòàæ” ãýýä ãýðò ýðãýæ îðòîë Öàãààí ãýðò õààíû (íÿëõ) õ¿¿ òºìºð
ºëãèé äîòðîîñ òºìºð íóì, òºìºð ñóì òàòàæ ãè÷èðò íü õ¿ðãýæ áàéâ.
Òýð õýëæ á àéíà : “ îäîî õàðâàâàë óðüä íü áîëîâ óó? õîéíî õàðâàâàë
õîæäîî áîëîâ óó? ” ãýæ áàéâ. Ãýñýð òýð ¿ãèéã ñîíñîîä õî¸ð õºëºñ íü
áàðüæ àâàâ. “ìèíèé õ¿¿ áîëáîë ñ¿¿ ãàð! Öàãààí ãýðò õààíû õ¿¿ áîëáîë
öóñ ãàð!” ãýýä õàòàâ÷ äýëäýâ. Äýëòýë öóñ ãàðààä ¿õýâ. ×èíãýýä
Ãýñýð õààí ðîãìàã àâàí ÿâàâ.
*** *** ***
Õàð ãýðò õààí , Øàð ãýðò õààí õî¸óë ¿ëäñýí àðâàí ãóðâàí áóìàí
öýðãýý àâ÷ íýõýâ. Øàìáà Ìýðóç áèëãèéí öàãààí ìîðèî óíàæ äºðâºí
õºëººñ íü äºðâºí òºìºð äºø óÿæ , äýýðýýñ íü íýãýí òºìºð äºøººð
öîõèæ ã¿éöýæ èðýâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí à÷èò Ãýñýð áîãä ìýðãýí
õààí ºìíººñ íü óãòàæ çàðëèã áîëîâ : “×è íàìàéã àëúÿ ãýæ èðýâ¿¿?
Àëàãäúÿ ãýæ èðýâ¿¿? ×è íàìàéã äèéëâå ãýæ èðýâ ¿¿? Äèéëäüå
ãýæ èðýâ¿¿? ” ãýâ. Øàìáà Ìýðó¿ õýëýâ: “ Àëúÿ % òàëúÿ ãýæ èðñýí
áèø .Àõàà àëóóëæ þó ñàíàæ ñóóõ âý áè ? õàðæ àìüä ÿâñàí íýðýýñ
õàëäàæ ¿õñýí íýð äýýð áèç ãýæ èðëýý áè” ãýâ. Ãýñýð õààí çàðëèã
áîëîâ : “Çà õàëäúÿ ãýæ èðñýí õ¿í ÷è ìýðãýíèé øèíæýýð õàðâà . Áè
áààòðûí øèíæýýð áàéæ ºãñ¿¿” ãýâ. Ãýñýð õààí îäîî äºðººãºº óðò áîëãî
ä¿ð ¿ç¿¿ëýýä ñààæ îõîð áîëãîâ. Øàìáà Ìýðóç àëãûí ÷èíýý (çýâòýé)
ñóìàà äýëæ áàéæ òàâèâ. Ãýñýð õààí äºðººí äýðýý äýýø ºíäèéñýàí
ó÷èð õàðâààí ñóì íü ò¿¿íèé ñàëòààí äîîãóóð õàíãèñ õèéæ ãàð÷ îäîâ.
×èíãýñýí õîéíî Ãýñýð çàðëèã áîëîâ : “ Öàñ ×èõýð ìèíü äîãøèí áèëýý .
ìàõûã ÷èíü èäíý áèç ãýýä ø ìáà Ìýðóçûí äàâñãààð íü øóâò õàðâàæ
îðõèîä äàâõèæ èðýí Øàìáà ìýðöóçûí òîëãîéãèé íü òàñ öàâ÷èæ àâààä
áèëãèéí õýýð ìîðèíäîî ìîëöîã õèéâ.
*** *** ***
Ãýñýð õààí áèëãèéí õýýð ìîðèî óíààä õàðèí ãýäðýã ÿâíà. Íàâñà õ¿ðçý
ýìýã ýõäýý çàëáèðàâ: “Íàâñà Õ¿ðçý ½ìýã ýõ èæèé ìèíü! õóðìàñò
òýíãýð ýöýã ìèíü ! Àëòàí äýëõèé äýýð ÿâàõàä ìèí¼ õî¸ð èõ áàéð
(áàéëäààí) ó÷ðàõ ãýñýí áèëýý . Ò¿¿íä ÷èíü òºìºð õóòãà , àëòàí
õàéðöàã áóóëãàæ èëãýýå ãýæ áèëýý . îäîî òýð õî¸ðûã áóóëãàæ ºã”
ãýæ çàëáèðàâ. Ãýñýð õààíûã çàëáèðàõàä òýð õ¸îóëûã áóóëãàæ
ºãºâ. Àâ÷ ¿çòýë òºìºð áºìáºã , çºãèé õî¸ð áàéâ. òºìºð áºìáºãèéã

òàâèõàä Øàð ãýðò õààíû ÷èõèéí óãààð øóâò õàðâàâ. Ǻãèéã
òàâèõàä Øàð ãýðò õààíû í¿äèéã òàñ õàòãàæ ãàðàâ. Îäîî øàð ãýðò
õààí òýìòýðõèéëæ ÿâíà.
Ãýñýð õààí: “Áèëãèéí õààð ìîðü ìèíü ! Ýíý àðâàí ãóðâàí áóìàí öýðãèéã
íÿö áÿö ãøãèõýý ÷è ìýä. Åñºí àëä õàð øîð ñýëìýýð öàâ÷èõàà áè
ìýäñ¿ãýé” ãýâ.
Òýãýýä
äàâõèí îðîâ.
Áèëãéí õýýðìîðü
íÿö áÿö
ãèøãýëýâ. Ãýñýð õààí åñºí àëä õàð øîð ñýëìýýðýý òàñàð òàðñàð
öàâ÷ëàâ. Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíû ¿ð ¿íäñèòéã òàñëàâ. Ýì õ¿¿õäèéã
íü îëç õèéâ. ×àíäìàíü ýðäýíý , öàâã¿é õàð í¿¿ðñ , àëòààð áè÷ñýí
ãàíæóð äàíæóð õî¸ð èõ õºëãºí íîì , ãóðüºí çóóí õîøóóâ÷ , ãó÷èí
áààòàð , ãóðâàí îòîã óëñûí ¿ð ¿íäýñ , ýì õ¿¿õýä , àðâàí ãóðâàí î÷èð
ñ¿ì òýð á¿ãýý áóëò àâàâ. Àâñàí õîéíî îäîî àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð
õàí àõóé á¿õèé íóòãèéíõàà ç¿ã çàëðàí ººä áîëîâ.
*** *** ***
ªºä áîëîõîîñîî Öàñ ×èõýðèéí î°øñîí õàðöàãàòàé óóëçàæ Õàð £ýðò
Øàìáà ìýðóçûí ç¿ðõìéã Öàñäàà èä¿¿ëýâ. Ãýñýð õààí çàðëèã áîëîâ:
“Öàñ ×èõýð ìèíü ÷è íàäòàé õàíèëæ ÿâúÿ ãýíý¿¿? Òèéì áîëáîë
õàðèàä ìºí áè?ä ÷èíü õóâèëãàÿ é áè . ¿ã¿é áîëáîë Õóðìàñò òýíãýð
ýöýãò ìèíü î÷èæ òºðüå ãýíý ¿¿ ÷è ? Áè
ñ¿íñèéã ÷èíü çàëæ
òºð¿¿ëñ¿¿” ãýâ. ×èíãýõýä Öàñ ÷èõýð õýëýâ: “×àìäàà ºäèé ÷èíýýõýí
õ¿÷ýý ºãºâ áè. Îäîî õ¿íèé òºðºë îëáîë õîéä òºðºë õ¿íèé òºðºë îëîõ
ìèíü áýðõ áèç. Áè äýýð õóðìàñò òýíãýð ýöýãò ÷èíü î÷èæ òºðñ¿¿”
ãýâ. Ãýñýð Öàñ ×èõýðèéí òýð ¿ãèé㠓Ǻ┠ãýýä Öàñûí ñ¿íñèéã
Õóðìàñò òýíãýð ýöýãòýý äýýø çàëàâ.
Ò¿¿íèé õîéíî Ðîãìà ãóà íýã õºë , íýã ãàðûã õóãàëààä õîíü àëóóëàã÷
íàÿí íàñòàé ºâãºíä ºãºâ. Ðîãìà ãóà çîâîæ ÿâàõäàà : “Íàìàéã ÷ºòãºð
àëáèí àâààñàé” ãýæ õýëñýýð ÿâæ ¿õýâ. Ðîãìà õàð áóðóó õàðààë
õýëñíèé õ¿÷ýýð ÷ºòãºð àëáèí áºãñèé íü ìºñºíä áóëàâ. Öýýæèé íü
ãîëä îðõèâ. Ãýäñèé íü ãàíä (òîðõîíä) õèéâ. Ðîãìàãèéí ñ¿íñèéã øàð
öºãöèé (öàãöõàé?) øóâóó áîëãîæ õóâèëãàâ. Õýëòãèé õàð öà÷èðò ,
ãàã÷ õàð ÷ìààòàé îðõèâ. Òýð ÿìààíû ñ¿¿ íýã àÿãà, òýð ñ¿¿íèé òîñ
íýã øàíàã òºäèéã èääýã áàéâ.
Äýýðýýñ Öàñ õýëýâ: “Àé Ãýñýð õààí ìèíü ! Ýíý Ðîãìàþä ÷àìï õî¸ð òóñ
õèéâ. Íàä íýã òóñ õèéâ. Ò¿¿íèéã ñàíàâàë Ðîãìàã ãóàã ýäãýýæ àâ”
ãýâ. Ãýñýð õààí: “Öàñ ×èõýð àâãàéí ìèíü çºâ ” ãýýä ýäýýãæ àâúÿ
ãýâ. Ãýñýð ìýðãýíõààí õýëòãèé õàð öà÷èðò íü ººð áèåýð õóâèëæ
îðîâ. Øàíàãíû ÷èýý òîñûã çóóãààä òàâèâ. Íýã àÿãà ñ¿¿íä ñàõëûíõàà
¿ç¿¿ðèéã õ¿ðãýýä íóóãäàæ õýâòýâ. Ðîãìàãèéí õóâèëãààí ñ¿íàñ øàð
öºãöãèé òîîíî äýýð èðæ ñóóâ. Ñóóãààä õýëýâ: “Ýíý òîñûã ìèíü çóóñàí
ø¿äíèé îðîì íü Ãýñýðèéí ìèíü ñàõàëòàé àäèë . Àâàé áîãä ìèíü ìºí áîëáîë
ÿàõàâ? Áèø áîëáîë ìèíèé àäèë áîëòóãàé ” ãýâ. Ãýñýð òýð ¿ãèéã
ìýäýýä åñºí ñàëàà òºìºð óðõèà îðõèîä öºãöãèéã á àðèâ. Áàðèàä ººð
ººð òàâüñàí áèåèéã íü öóãëóóëàâ. Öóãëóóëààä Öàñûí ¿ãýýð ìºí áèåä
íü òîõðóóëàâ.
×èíãýñýí õîéíî Ãýñýð ìýðãýí õààí ðîãìà ãóàã àâàí î÷èâ. Àâàà÷ààä
ãàçàðòàà Íîëîì òàëä õ¿ðýâ. ×àíäìàíü ýðäýíý, öàâã¿é õàð í¿¿ðñ,
àëòààð áè÷ñýí ãàíæóð Äàíæóð õî¸ð èõ õºëãºí íîì, àðâàí ãóðâàí î÷èðò
ñ¿ì , òýä á¿ãäýý øèíýòãýí çàñàâ. Ãó÷èí áààòàð , ãóðâàí çóóí õîøóó÷

, ãóðâàí òîîã
óëñûíõàà
¿ð
æàðãàëàíãààð æàðãàí ñóóâ.

¿íäñèéã

òºãñ㺺ä

òýíãýð

íàðûí

23. Öàñûí õ¿¿ Ëàéöàâûã ðîãìàä ºãºâ.
Òºäèé Àëëòàí äàãèíà (Ðîãìà ãóà) à÷èò ìýðãýí Ãýñýð õààíä èéí
àéëòãàðóóí: “Àìðàã Öàñ ×èõýðèéí õ¿¿ Ëàéöàâ , íàí÷¿íãèéí õ¿¿ Ðàéöàâ
ýíý õî¸ðûí íýãèéã íàä õàéðëàõ àæààìóó” ãýâýë Ãýýð õààí çàðëèã
áîëðóóí: “”Àëòàí äàãèíà ! ýíý ÷èíü çºâ
×è àðëàí ãóàãààñ
(Ò¿ìýíæàðãàëàíãààñ) ãóé . ×àìä íýãèéã íü ºãíº áèç. õýðýâ ýñ ºãâºë
Àæó ìýðãýíä õýë. Àæó ìýðæãýí ìýäò¿ãýé . Áè ÷àìä íýãèéã íü áèëýý .
×èíèé óðüä Àðëàí ãóàä ºã÷ áèëýý . Ýä¿ãýý íýãèéã ÷àìä àâ÷ ºãâºë
÷àìä àìðàã áàéíà. Àðëàí ãóàä òààã¿é áàéíà ãýæ õàìàã óëñ èðãýí ìèíü
÷èíã½æ ñàíàõ áîëíî. òèéìèéí òóëä Àæó ìýðãýí ìýäò¿ãýé ãýã÷ ìèíü
òýð á¿ëãýý” ãýâ. Òºäèé Àëòàí äàãèíà õî¸ð àëòàí õºõ¿¿ðò àðç àðõè
õèéãýýä òàâàí çóóã äàãóóëàà äàãóóëààä î÷òîë Àðëàí ãóàãèéí ãýðò
Àæó ìýðæãýí ñóóæ áàéíà àæýý . Àëòàí äàãèíà Àðëàí ãóà , Àæó ìýðãýí
õî¸ðûí
ìýíäèéã
íü àñóóãààä
Àðëàí ãóàä
àÿãà
áàðèàä
èéíõ¿¿ àéëòãàðóóí: “”×èíèé õî¸ð õ¿¿õäèéí íýãèéã ãóéõààð èðëýý”
ãýâýë. Àðëàí ãóà
àñóóðóóí: “ Ãýñýðýýñ
èøòýé þó?” ãýæ
àñóóâàë.Àëòàí äàãèíà ºã¿¿ëð¿¿í : “ Ãýñýð ìýäñýíã¿é . Áè ººðºº ñàíàñàí
ìèíü ýíý á¿ëãýý . Àðëàí ãóà õèëýãóíýýä : “ ×è óðüä áîëáîë íàäàä õàð
ñàíàæ Öîòîí òà õî¸óæë ìàíãàûí ãàçàðò õººæ îðõâ. Ýä¿ãýý õî¸ð
õ¿¿õäèéí ìèíü íýãèéã ºã ãýíý. Áè ºãºõã¿é . ” ãýâ. Àëòàí äàãèíà
ºã¿¿ëð¿¿í : “×àìàéã áè óðüä õàð ñàíàæ ìàíãàñûí ãàçàðò õººæ îðõèñîí
ìèíü ¿íýí áàíà. Õîðò Ãóðâàí Øàðàéãîëä ÷è õàð ñàíàæ íàìàéã õººæ
îðõèñîíûã ÿàõ âý ? Ýä¿ãýý ¿ðãýëæ õ¿íèé õóäàë÷ ¿ãýíä îðæ íàä
óóðëàäàãóó? ” ãýâýë. Àæó ìýðãýí çàðëèã áîëðóóí: “ Áè òà õî¸ðò ¿ã
õýëüå . Áèä ãóðâóóë Ãýñýðèéí õàòàí áèø áèë¿¿? Áè Àëòàí äàãèíàûã
ºìººð÷ õýëýõ áèø. èíãýæ ãóéæ èðñýíä ÷è ººðºº ìýäýýñýé ” ãýñýíä.
Àðëàí ãóà : “Àæó ìýðãýíèé ¿ãýíä îðîîä õî¸ð õ¿¿õýíä ìèíü íàä ÿëãàëã¿é
áèëýý . ×è äóðààð ìýäýæ íýãèéã àâ ãýæ õýëáýë Àëòàí äàãèíà
áàÿðûëàæ ìºð㺺ä Öàñûí Õ¿¿ Ëàéöàâûã àâààä õàðüæ èðýâ. Ãýñýð
õààí ýõëýí á¿ãäýýð òýíãýð íàðûí æàðãàëààð ¦àðãàí ñóóâ.
Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíû òºðèéã àâ¸àí òàâäóãààð á¿ëýã.
*** *** ***

ÀÐÂÀÍ Ç¯ÃÈÉÍ ÝÇÝÍ ÃÝÑÝÐ ÕÀÀÍ ÀÐÑËÀÍ ÌÝÒ
ÃÓ×ÈÍ ÁÀÀÒÐÀÀ ÝÄÃÝÝÆ ÀÂÀÀÄ ÀÕÓÉ
Á¯ÃÄÝÝ ÒªÃÑÃªÆ ÀÌÃÀËÀÍ ÆÀÐÃÀÍ ÑÓÓÑÀÍ
ÇÓÐÃÀÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
1.Ò¿ð¿¿÷èéí ÿâäàë.
Àðâàí ç¿ãèéí õàìàã àìüòíûã ýçëýí ñóóñàí àðâàí õîðûí ¿íäñèéã òàñëàí
òºðñºí àðñëàí áîãä Ãýñýð õààí , àðâàí õî¸ð òîëãîéòî ìàíãàñûí òèâä
ººä áîëîîä Çàìáóòèâèéí
õºäëºõ ìàüòíû íýãýí ºðºâõèéõäýý òààð
çàëãèã÷
õàð
øóëìàñûã
àðâàí ç¿ãéí
ýçýí
áîãä
àñàð
ðèä
õóâèëãààíààð äîðîéòóóëàí äàðààä Àðëàí ãóà õàòíàà àâàí àðâàí õî¸ð
òîëãîéòîé ìàíãàñûí ãàçàðò àëòàí ñóâðàãàíû äýýð ñóóæ áàéòàë Àðëàí

ãóà õàòàí íü àìüòíûã ºðøººã÷ äàãèíà ìºí áºãºä àòàðõàõ ñýòãýë íü
èõèéí òóëä àëèâàà á¿ãäèéã ìàðòóóëàõ áàã íýðò õàð èäýýã õîðçîíä
íü íèéë¿¿ëýýä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí ÃÝñýð õààíë àéëòãàí áàðâ. “” Àÿà ,
àðâàí ç¿ãèéí àðâàí îðõûí ¿íäñèéí òàñàëñàí àþóõ ìýò áîãä ìèíü , ÷è
àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé ìàíãàñûã àëààä ,Àðëàí ãóà ÷èíü ìàø áàÿðëàæ
áàéíà. Àÿà áîãä ìèíü çîîãëîí ñî¸ðõ” íýýä áîãäîä ºðãºâºë àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí Ãýñýð õààí ¿ë ýíäýõ áºí㺺òºë ýíäýõ õýìæýý íü õ¿ðñíèé òóëä
àâ÷ çîîãëîîä àëèâàà á¿ãäýý ìàðòàí ñóóâ.
À÷èò áîãä Ãýñýð õààí àðâàí õî¸ð òîëãîéò ìàíãàñûí ãàçàðò àðãàã¿é
åñºí æèë ñóóñàí òýð ÷àëààíä øàðàéãîëûí ãóðâàí õààí èðæ àëòàí
ºíãºò íîëîì òàë äýýð äîâòîëæ àëèâàà á¿ãäýý òýëýãäýäýõ àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí áîãä ýñ ìýäýâ. Îãòîðãóéãààñ àñàð ÿëãóóñàí ãóðâàí äàãèíà ýã íü
àëèâàà á¿ãäëèéã ¿çýæ àñàð ìàø èõýä ãàøóóäàí: “Ýâ¿¿! Àëèâàà
þììàíä ýñ ýðñäýñýí íöóñãàé ìèíü Àðë í ãóà õàòíûõàà áàã èäýýíä
ýðñäýâ ¿¿? ” ãýýä ìàíãàñûöí ãàçàðò ººä áîëæ õ¿ðýýä õóâèëãààíààð
Ãýñýð õààíä ìýä¿¿ëáýë ýñ ìýäýâ.
Ò¿¿íèé õîéíî Àëòàí Äàãèíà (Ðîãìà ãóà) ýðäýíýò Öàñ ×èõýð øèäýò
öàãààí ñóìàíä áè÷èã áè÷èæ Ãýñýð õààíä ýë¸÷ èëãýýâ àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí áîãä ñóìíû áè÷ãèéã ¿çýýä : “Ýâ¿¿ , Ýâ¿¿! Ýðäýíýò Öàñûí ìèíü ñóì
áèø¿¿ ýíý?” ãýýä àëèâàà á¿ãäýý ñàíàòàë Àðëàí ãóà õàòàí íü “Àþóõ ìýò
áîãä ìèíü ºëñºâ¿¿? ” ãýýä áàã èäýýãýý áàðèàí çîîãëóóëààä ìàðòóóëàâ.
Ò¿¿íèéõîéíî ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ íü áàñ ìàíãàñûí ãàçàðò ººä áîëîîä
áîäîëò áèåýð áàéæ Ãýñýð õààíä çàðëèã áîëæ õàéëàâ: “Àÿà íóñãàé
ìèíü ! Äýýä áèåíä ÷èíü àðâàí ç¿ãèéí áóðõàí òºãññºí àâàé . Äóíä áèåíä
÷èíü äºðâºí èõ òýíãýð íàð ñîëáèöîí äàâõàðëàñàí äàâõàð
õ¿÷èò
íóñãàé ìèíü ! Àðâàí ãóðâàí î÷èðò ñóì , àëòàò öàãààí ñóâðàãà , àìüä
÷àíäìàíü ýðäýíý ýíý á¿ãä ÷èí àëü âý? Ýâ¿¿ ÿàëàà ÷è? Äîîä áèåíä ÷èíü
íàéìàí Ëóñûí õààä
òóëàí ñàõèñàí
òóëãàò Ãýñýð ìèíü !
Òóíàìàë
ýðäýíýñýýð áàéãóóëñàí îðä õàðø ÷èíü àëü âý? Ýâ¿¿ ÿàëàà ÷è? Àìü
áèå ìýò ó÷èðñàí àìðàã Öàñ ×èõýð àõ ÷èíü àëü âý? Ç¿ðõ ìýò ó÷èðñàí
Øóóìàð áààòàð ÷èíü àëü âý? Ñýèòãýëýýð ÷èíü
ó÷èðñàí àðâàí
òàâàí íàñòàé íàí÷¿í à÷ ÷èíü àëü âý? Ãó÷èí áààòàð ãóðâàí çóóí
õîøóó÷ ÷èíü àëü ýâ? Íàÿí íàéìàí òàíãàäûí äàðëàãà áîëñîí íàÿí íàñòàû
Öàðãèí àâãà ÷èíü àëü âý? Íóóð äàëàé ìýò ÷ óóëñàí ãóðâàí òîîã èõ
óóëñ ÷èíü àëü âý? Ýâ¿¿ ÿàëàà ÷è? Ãýñýð ìèíü ! Øàðàéãîëû ãóðâàí
õààíä àëèâàà á¿ãäýý àãèð áîëòîë ¿ë ìýäýõ ÷èíâ þó áèëýý? Àðëàí
ãóà õàòíûõàà áàã èäýýíä äàðàãäàâóó? Ýâ¿¿ ÿàëàà ÷è? Ãýñýð ìèíü
¿òýðõýí ìîðäîîñîé ÷è! Ãýæ ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ íü õàéëàí áàéæ
çàðëèã áîëáîë àðâàí ç¿ãèéíýçýí Ãýñýð áîãä õààí èäñýí õàð áàã
èäýýãýý òàñ Ẻë溺ä àõóé á¿ãäýý ñàíààä àðñëàíãèéí äó ãàðãàí
õàéëáàë íàÿí íàéìàí ¿åò àëòàí ñóâðàãà õèéãýýä äºðâºí ºíöºãò èõ õîò
áîëãîñ á¿ãä ãóðþàí ¿å
ýðãýæ òîãòîâ.
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé ìàíãàñûí àëèâàà
á¿ãäèéã òàñ ò¿éìýðäýýä , Àðëäàí ãóà õàòíàà àâààä ººðèéí ãàçàðò
íîëîìí òàëûã çîðèí ÿâæ õ¿ðýýä äàðóé äýýð áèëãèéí õýýð ìîðèî óíàæ ,
ýëäýâ ÷èìã¿¿äýý ºìñººä õîðò ãóðâàí øàðàéãîëûí õààíû ìºðò îðæ
õ¿ðýýä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí áîãëä ìÿíãàí ýõò õóâèëãààíààð Øàðàéãîëûí
ãóðâàí õàíû óã ÿçãóóðûã òàñëààä Àëòàí äàãèíà (Ðîãìà ãóà) õèéãýýä

àëèâàà á¿ãäýý òºãñãºæ àâààä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí àõóé èõ
íóòãèéíõàà ç¿ãò çàëàð÷ ººä áîëîîä çóóí íàéìàí àñàðò õîò , àðâàí
ãóðâàí î÷èðò ñ¿ìýý áàéãóóëààä ñóóâ.

2. Ãýñýð , àëàãäñàí áààòðóóäàà ãàøóóäàâ.
Òýãòýë íà÷í íàñò Öàðãèí ºâãºí òýðã¿¿ëýí ãó÷èí áààòàð ãóðâàí çóóí
õîøóó÷ààñ ¿ëäñýí íýãýí õýäýí áààòðóóä , íàéìàí àíñò Ëàéöàâ õºâã¿¿í
òýðã¿¿ëýí ãó÷èí õîøóóààñ ¿ëäñýí ¿ð ¿íäýñ á¿ãäýýð Ãýñýð õààí
çîëãîõîîð èðýõ áàðààñ àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð áîãä ¿çýýä: “Ýíý
èðýã÷ àëü áààòðóóä âý? ” ãýæ çàðëèã áîëáîë Àëòàí äàãèíà
ºã¿¿ëð¿¿í : “Ýý áîãä ìèíü : Ýíý Öàðãèí ºâãºí ýõëýí õ¿¿õýä øóóõàä
áàéíà” ãýæ àëòãàâàë
àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí àðèóí áîãä
Öàðãèí ºâãºíèéã ãàãöààð òýðã¿¿ëýí èðýõèéã ¿çýýä ãó÷èí áààòàð
ãóðþâàí ¿³óí õîøóó÷ ñàíààä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààíûí àðèóí
ñýòãýë íü áóäàíã¿é áîëæ àðñëàí ìýò äóóãàà ãàðãàí õàéëàí çàðëèã
áîëðóóí: “Àé ! õ¿íèé õàðöàãà áîëñîí õ¿ðýë ýðäýíý ìýò ç¿ðõò , õ¿íèé
óðüä èðýã÷ àìðàã Öàñ ×èõýð ìèíü Ýâ¿¿ ÿàëàà! Õ¿íèé á¿ðãýä áîëñîí
áóëòðàëã¿é ñàíààò áîãä ýðäýíý ìýò ç¿ðõò , áóðàíòòàãã¿é çààí ìýò
õ¿÷èò ýðäýíý , ýðèéí ýð ýðõò Øóóìàð ìèíü àëü âý? Ýâ¿¿ ÿàëàà .
Õàìãèéí íàãàö áîëñîí õàðã¿é ñýòãýëò , õàëòèðàëã¿é ÷èí çîðèãò ,
õàñ ýðäýíý ìýò ç¿ðõò , õàð áàãààñ õ¿÷ýý ºãñºí õàìãèéí äàðëàãà áîëñîí
Áóéäàí ìèíü Ýâ¿¿ ÿàëàà? Àðñëàí çààíû õóìñ áîëñîí àìüòíû äîòîð íà÷èí
áîëñîí àøäûí äàðëàãà ¿ë ñóëäàã÷ ç¿ðõò íàÿí íàéìàí Òàíãàäûí à÷
áîëñîí íà÷èí øîíõîð ìýü àðâàí òàâàí íàñòàé ýðäýíýò ýðõ íàí÷¿í ìèíü àëü
âý ? Ýâ¿¿ ÿàëàà? Õàð ÷óëóó ìýò ç¿ðõò, õàð ýðýýí áàðñ ìýò äîâòîëäîã
õàòàí õàð áîëä ìýò áèåòýé õàð õàä ìýò Áàðñ áààòàð ìèíü àëü âý?
Ýâ¿¿ ÿàëàà? ” ãýæ ãàøóóäàí õàéëáàë ýðäýíýýñ á¿òñýí õîò áàëãàñ íü
ãóðâàí ¿å ýðãýæ òîãòîâ. Ýðõò õóðìàñò òýíãýðèéí õºâã¿¿í ýðäýíý
Ãýñýð õààí äóóãàà õóðààí ñàí òàâüæ òîãòîîâ.
Àëòàí äýëõèéíã òîãòîîãîîä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí äºðóé äýýð:
“Áèëãèéí õýýð ìîðèéã ¬èíü ¿òýð áàðü. Áýëýí ýëäýâ ÷èìã¿¿äèéã ìèíü
ãàðãà. Áè ãó÷èí áààòàð, ãóðâàí çóóí õîøóó÷èéíõàà ÿñûã ýðãýæ
¿çñ¿¿” õýìýýãýýï “Àÿà , Öàðãèí àâãàé ! ßìàð ÿâäàë áîëñîí áý? ” ãýæ
àñóóâàë Öàðãèí ºã¿¿ëð¿¿í . “À÷èò Ãýñýð õààí ìèíü ýý! Íîëîì òàëûí
äàéñíû öýðýã û¿ðõýæ èðýõýä íóóð äàëàé ìýò ñýòãýë ìèíü íýã ìºñºí
õàâ õàð áîëæ þó ÷ ýñ ìýäýâ áè . Ýý ! áîãä ìèíü , óðüä îðä õàðø
áàéãóóëñàí óóäàì ç¿ëãýýñ öààø Õàòíû ãîëûí ýõ õ¿ðòýë áàéëäààí
áîëñîí áèëýý . Àÿà õàìãèéí ýçýí áîãä ìèíü áè õàâ õàðëàæ õîöîð÷
ãàãöõàí Öàñ ×èõýðýýñ ººð íýã ÷ áààòðûí áàðààã ¿ç¸ñýíã¿é” ãýæ
Öàðãèí ºâãºí óéëæ áàéæ òàì òóñ àéëòãàâàë àðâàí ç¿ãèéí ýçýíã Áîãä
÷ áîëîâ õàéëæ áàéæ òàì òóì ñîíñîîä ãóèí áààòàð ãóðâàí çóóí
õîøóó÷èéí áàéëäñàí ãàçàðò çîðèí ººä ûáîëîâ.
Ãýñýð õààíû õîéíîîñ íàÿí íàìòàé Öàðãèí ºâãºí çààí øàðãàí ìîðèî óíàæ
ñîëãîé áàðóóíã¿çé ñàâæ çºâ áóðóóã¿é çîâñîîð (ãóÿäñààð) ÿâàâ.
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí áîãä àðñëàíãèéí äóóãàà ãàðãàæ õàéëñààð àòààò
ãóðâàí Øàðàéãîëûí áàéëäñàà ãàçàðò õ¿ðýâ. Õ¿ðòýë õàìãèéí óðüä

Áàðñ áààòàð, Áóéäàí áààòàð õî¸ð îðæ ¿õñýíèû òóë Áàðñ áààòàð,
Áóéäàí õî¸ðéûí ÿñûã ¿çýýä áààòàð Ãýñýð õààí ¿õýèòõèéí óíàâ. Òýð
ÿñíû äýýð ¿õýòõéí õýâòòýë Öàðãèí ºâãºí õ¿ð÷ èðýí Ãýñýð õààíé
óíàñíûã ¿çýýä: “ Ýâ¿¿ ! Áîãä ìèíü , þó áîëîâ?” ãýýä Áî¿äûã íîöîí çóóðàâ.
Öàðãèí ºâãºí õàìãèéí ýçýí Áîãäûí ¿õýòõèéñíèéã ¿ë ìýäýí íýãýí ¿å
¿õýòõèé¦ íýãýí ¿å ñýõýý îðæ , áàðüæ áàðõèð÷ àðãàà áàðñíû õîéíîë
äýýø ºíäèéí áàéæ “Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä ìèíü èíãýæ ººä áîîõ ¸ñã¿é
áèëýý. ¨ñò áààòðûí ÿñóóäûã ¿çýýä ¿õýòõèéâ¿¿?” ãýæ Öàðãèí ºâãºí
ýð¿¿íèéõýý ñàõëûã ¿ãòýýæ Áîãäûã óòàâ. Óòàñíû õîéíî àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí áîãä àðàéõàí òýíãýð÷ äýýø ººä áîëîîä èéí òèéí õÿëàì õèéæ
õàðæ ¿çâýë Áàðñ áààòàð Áóéäàí õî¸ðûí ÿñíû õîîðîíä óíàñàí àæýý.
Áîãä ò¿¿íèé öààíà î÷òîë íýãýí ãàçàð õî¸ð èõ ÿñûã ¿çýýä àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí áîãä “Àÿà ! ÿàëàà . íàí÷¿í , Øóóìàð õî¸ðûí ìèíü ÿñ áèø¿¿?” ãýýä
¿ë òýñýõ áýðõ èõ äóóãàà ãàðãààä òýñýøã¿é õî¸ð áààòàðàà äóðäàæ
¿õýòõèéí óíàòàë íàí÷¿íãèéí ñ¿íñ àðñëàí áîëîí ò¿øèâ. Øóóìàðûí ñøíñ
Çààí áîëîí ò¿øèâ. À÷èò Áîãäûãîî óíàõàä àìüä ìýò ò¿øýýä ýñ óíàãàâ.
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí ñýõýý ðîîîä ç¿¿íòýýøýý õàðàë àðñëàí ò¿øèæ áàéíà
ãýíý. Áàðóóíòààøàà õàðòàë çààí ò¿øèæ áàéíà àæ . Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
Ãýñýð õààí òýð õî¸ðûí õ¿ç¿¿ã òýâýð÷ Íàí÷¿í , Øóóìàð õî¸ðîî äóðäàæ
àðâàí ç¿ãèéí áóðõàí òºãññºí ñàíààãàà àðâàí ç¿ãò ñàíàæ àëèâàà
á¿ãäýý äóóäàí õàéëàâ. “À÷èò
ãóÿèí áààòàð ìèíü Ýâ¿¿ ÿàëàà !
Àäèëòãàæ ¿ë áîëîõ ãóðâàí çóóí õîøóó÷ ìèíü Ýâ¿¿ ÿàëàà! Àðüñíààñ ìèíü
ÿëãàëã¿é Íàí÷¿í , øóóìàð õî¸ð ìèíü Ýâ¿¿ ÿàëàà! Àìèíààñ ìèíü ÿëãàëã¿é
àìðàã Öàñ ×èõýð àâàé ìèíü.Ýâ¿¿ ÿàëàà! Àñàð èõ óëñûí óðä õîøóó÷
áîëñîí Áàðñ áàòàð ìèíü . Ýâ¿¿ ÿàëàà! Õàð áàãàà õ¿÷ýý ºãñºí õàìãèéí
óðüä õàðóóë áîëñîí , õàðàíãóé øºíº çóë áîëîí õàéðàí Áóéäàí ìèíü.
â¿¿ ÿàëàà! Õàéðò ãó÷èí õîøóó÷, ãóðâàí
çóóí áààòðóóä ìèíü
.Ýâ¿¿ ÿàëàà! Õàñ õàä ìýò áàéãóóëñàí øàøèí òºð õî¸ð ìèíü . õàíàðàí
õ¿ðýýëýí áàéãóóëñàí ãóðâàí îòîã èõ óëñ ìèíü . Ýâ¿¿ ÿàëàà! Õàìãèéí
ýçýí áè ìºí áºãººòºë õàìàã á¿ãäýý òàë áîëòîë ¿ë ìýäýâ. Àðâàí õî¸ð
òîëãîéò õàð ìàíãàñûí õàðààëä äàðàãäàâ áè. Àðãò èõ Àðëàí ãóà
õàòíûõàà áàã èäýýíä áàëàãòàâ áè. Ýâ¿¿ ÿàëàà! Ãýæ õºõ îãòîðãóéä
äóóãàà ãàðãàí õºõ ëóó ìýò õºâ÷èí àëòàí äýëõèéã äîðãèòîë õàéëáàîë
ãóðâàí çóóí áààòàð , ãóèí õîøóó÷èé íü ñ¿íñ àðñëàí , çààí áàðñ, ÷îíî
áîëîí õóâèëæ èðýýä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãäûã ãóðâàí äàâõàð
õ¿ðýýëýí áàéæ õàéëëàà.

3. Ãýñýð ¿õñýí áààòðóóäàà ýäãýýõ àðãà ýðýâ.
ÀÐâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãäûí àñàð èõýä õàéõðëàõ äóóã îãòîðãóé äàõâ
ÿëãóóñàí ãóðâàí äàãèíà ýã÷ íü ñîíñîîä Õóðìàñòûí îðä õàðøààñ ººä
áîëæ èðýýä , Àðâàí ç¿ãèéí àðâàí õîðûí ¿íäñèéã òàñàëñàí à÷èò Áîãä
Ãýñýð õààíûãø õàìàã áààòðóóäûí ñ¿íñ íü õ¿ðýýëýí áàéõûã ¿çýí ¿çýí
¿ëýìæ èõýä ãîìäîí ãîìäîí ãó÷èí áààòàð , ãóðâàí çóóí õîøóó÷òàéãàà ñàíàí
ñàíàí äóðäàæ õàéëàõàä ãó÷èí áààòàðûí ÿñ àëòàí äýëõèéã äîðãèòîë
Ãýñýðèéí äýðãýä öóãëàæ õîò ìýò õ¿ðýýëýí áàéâ. øàðàéãîëûí ãóðâàí
õààíû öýðãèéí ÿñ á¿õèé ë Õàòíû ãîëä óðñàâ. ßëãóóñàí ãóðâàí äàãèíà
ýã÷ íü : “ Ííãóñãàé ìèíü èíãýæ òàñðàëòã¿é èõ äóóí ãàðãàõ ¸ñãø¿é
áèëýý . Þó áîëîâ? ” ãýæ ÿàðàí õ¿ð÷ èðýâ. Ãýñýð àìðàã ãó÷èí áààòàð

, ãóðâàí çóóí õîøóó÷èéíõàà ÿñàí äýýð õàéëàí áàéõûã ãóðâàí ýã÷ íü
¿çýýä . “Ýâ¿¿ , àÿà íóñãàé ìèíü ! Ãó÷èí áààòðûíõàà òóëä ãàøóóäàæ
áàíà. ” ãýæ ÿàð÷ õ¿ð÷ èðýýä áîäîò áèåýð áàéæ çàðëèã áîëîâ: “ Àÿà
íóñãàé ìèíü ! ×è þóíû òóëä ¿ëýìæ èõýä õàéëàâ ? ” ãýæ çàðëèã áîëáîë
àðâàí ç¿ãèéí ýçýí áîãä àñðëàí , çààí õî¸ðûí òýðã¿¿íèéã òàâèàä : “ Ýý,
ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ ìèíü ! Èéì çàðëèã þóíä áîëíî òà ? Ýíä óðüä áè
Õóðìàñòûí îðíîîñ
èðýõäýý ýðõò øèíãýìóíè áóðõàí áàãøèéí áîøèã
çàðëèãààð ýöýã Õóðìàñò òýíãýð àõàéí çàðëèãààñ ¿ë äàâàõûí òóëä
áè ìàõ ÿñ õî¸ðîî ãýýæ ìàãàä òàâàí ìàõáîä , òàâàí áýëýã áèëýã
òºãññºí áèåý òýâ÷èæ ìºí ýíý Çàìáóòèâèéí îðîíä èðýõ öàãòàà èíãýæ
ãàíöààð èðë¿¿ áè? Òýíäýýñ èðýõ öàãòàà èíãýæ õýä¿¿ë èðë¿¿ áè?
Ýä¿ãýý áè õýä¿¿ëýý áàíà âý? ” ãýæ çàðëèã áîëîîä áàñ õàéëæ áàéõàä
ÿëãóóñàí ãóðâàí äàãèíà ýã íòü ýñ òýñýæ áàñ õàéëàëöàâ. Õàéëààä
ãóðâàí äàãèíà çàðëèã áîëîâ: “ Àÿà íóñãàé ìèíü ! ýä¿ãýý á¿¿ ãàøóóä .
¯ðãýëæ õàéëàõ ýì õ¿í áèë¿¿ ÷è? Áèä ãóðâóóë îäîî õóðìàñò òýíãýð
àõàéä ÿ÷èíü àéëòãàÿ. Ãó÷èí áààòàð ÷èíü ÷àìààñ óðüä þóòãýõ
çàÿàòàé áîëáîë àðãàã¿é á àéíà. ×àìä
ìèíü ¿ðãýëæ õ¿÷ýý ºãºõ
çàÿàòàé áîëáîëÕóðìàñò àõàé ÷èíü ìýäíý áèç” ãýýä îãòîðãóéãàà𠺺ä
áîëñîíä àðâàí õ¿÷èí òºãññºí àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ãó÷èí
áààòðûãàà ýäãýñýí ìýò ìàø èõ áàÿñààä äýýø ººä áîëæ àðâàí ç¿ãèéí
áóðõàíûã îðîéäîî ñýòãýýä àäèñòèäåò èäýýãýý çîîãëîí ñóóâ.
Òýíäýýñ ÿëãóóñàí ãóðâàí äàãèíà ýã÷ íü Õóðìàòñ òýíãýðò õ¿ðýýä èéí
àéëòãàâ:”Áèä ãóðâóóë äîîð Çàìáóòèâä íóñãàéíõàà äóóã ñîíñîîä î÷èæ
¿çòýë íóñãàé ìèíü àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé ìàíãàñûã íýõýæ Àðëàí ãóà
õàòíàà àâàõààð î÷ñîí òýð ÷ºëººíä íü àòààò Øàðàéãîëûí ãöóðâàí õààí
ãýã÷ èðæ äîâòëîîä àðâàí ãóðâàí ýðäýíýñ ñ¿ìèéã ýâäýæ , àëòàí
öàãààí ñóâðàãà , àìüä ÷àíäìàíü ýðäýíý õèéãýýä Àëòàí äàãèíûã íü àâàí
, ãó÷èí áààòðûã íü àëààä ÿâñíû õîéíî ìàíàé íóñãàé ìàíãàñûí ãàçðààñ
èðýýä ãó÷èí áààòðûíõàà ¿õñýí ÿñàí äýð ãàøóóäàæ áàéûíà. Áèä
ãóðâóóë ñóðãàæ ýñ áîëîîä Õóðìàñò àõàéä àéëòãàÿ ãýæ èðýâ“ ãýâ.
Òýíäýýñ õóðìàñò òýíãýð çàðëèã áîëðóóí: “Ýâ¿¿! ¯éë á¿òýýã÷ ìèíü !
Òýíä õîîñîí ÿñàí äýýðã ãîìäîõîîð ýíä èðæ ìàíä çîëãîîä õàðèâàë ÿàíà?
Áèä àðãûã ìýäüå” ãýæ çàðëèã áîëîîä åðºí åñºí íàéìàí Äîíëè íýðò çàÿàíû
áè÷èãò íýýæ ¿çòýë “Ãýñýð õààí òýíãýðýýñ äàãóóëæ î÷éñîí çàÿàò
áààüðóóä Ãýñýðèéí óðüä þ¿òãýõ ¸ñã¿é áºãººòºë ýðò óðüä
òýðñ¿¿äèéí ãóðâàí òýíãýðèéã ¿éë á¿òýýã÷ ýõëýí åñºí ¿å
òàõëàí
äîâòîëñîîíû ¿ð òºëººñ íü ýä¿ãýý íýãýí ¿å ýíäýõèéí øàëòãààí áîëæ
àìòàò òýâ÷ñýí íü òýð áàéíà” ãýæ Õóðìàñò òýíãýð çàðëèã áîëîâ.

4. Øèíãýìóíè áóðõàí áààòðóóäûã ýäãýýõ ðàøààí
õàéðëàâ.
Øèíãýìóíè áóðõàíä Õóðìàñò òýíãýð òýãã¿¿ëýí õàìàã òýíãýð íàðûã
äàãóóëàí ººä áîæ øèíãýìóíè áóîðõíû ãýãýýíýý ìºð㺺ä Õóðìàñò òýíãýð
èéí
àéëòãàâ : “Àÿà Áðóðõàí
áàãø!
Çàìáóòèâä
èëãýýñýí
¯éë
á¿òýýã÷èéí ýíäýýñ äàãóóëæ î÷ñîí ãó÷èí áààòðóóä íü äàéñàíä
ýðñäýæ ¿õñýíä íü ¿éë á¿òýýã÷ ìàø èõ ãîìäñîîð áàéíà ãýæ ãóðâàí
õ¿¿õýí ìèíü ¿çýýä íàä èðæ õýëýâ. Áè ñîíñîîä Áóðõàíä àéëòãàæ áàéíà.
Ò¿¿íèéã ÿàæ àðãàëàõ âý? ” ãýæ àéëòãàí ñºãäºâ. Òýãýýä áóðõàí

áàãø ìèøýýæ çàðëèã áîëðóóí: “ ¿éë á¿òýýã÷ òýíä äýìèé ãîìäîõîîð íààø
èðýõã¿é ÿàñàí þì áý? ” ãýæ çàðëèã áîëîîä : “Àÿà ¯éë á¿òýýã÷èéã
óðüä òýð áààòðóóä ¿õýõ ¸ñã¿é áºãººòºë òýð øàëòãààí íü óðüä öàãò
òýðñ¿¿äèéí ãóðâàí òýíãýðèéã ¿éë á¿òýýã÷ ýõëýí ÿâæ åñºí ¿¿å
äîðîéòóóëñààí òýð öàãò òýð òýðñ¿¿äèéã ãóðâàí òýíãýð èéí
ºã¿¿ëæýý. “Ýä¿ãýý ìàíûã íýõæý èðýýä åñºí ¿å òàëæ ¿éëäýâ. Õîéíî
áèä òàíûã íýãýí ¿å èíãýæ ýíä¿¿ëýõ áîëòóãàé ôãýæ õóòàã ãóéñíààð ,
òýð ãóðâàí òýíãýð ýä¿ãýý õ¿÷ èõòýé ãóðâàí õààí áîëæ òºðººä óðüä
åðººëèéí õ¿÷ýýð ýäí¿¿ñèéã ýíä¿¿ëñýí ó÷èð íü òýð áºë㺺. Ýä¿ãýý
áîëîâ÷ ãàéã¿é”” ãýæ çàðëèã áîëîîä Áóðõàí áàãø ºìíºº òàâüñàí ìÿíãàí
áóðõíû õóòàã îðøóóëñàí õàð áàäàð àÿãà äîòðîõ ðàøààíààñ íýãýí
õóìõàíä õèéæ Õóðìàñòûí ãàðò ñî¸ðõîîä çàðëèã áîëðóóí: “Ýíý ðàøààíûã
“¯éë
á¿òýýã÷èä ºã÷
èëãýý” ãýâ. ”Ýíý ðàøààíûã
òýð ¿õñýí
áààòàðóóäûí ÿñàí äýýð íýãýíòýý äóñààâàë ¿å ãèø¿¿í íü òºãñººä ìàõ
àðüñ ã¿éöýõ áîëíî. Õî¸ðîíòîî äóñààüàë ìºí áèå áèåäýý òîõîð÷ áîñîõ
áîëíî. ” ãýæ çàðëèã áîëîîä áàñ íýãõ ººð ðàøààíûã àâ÷ ñî¸ðõîîä : “Ýíý
ðàøààíûã óóëãàâàë ººð ººð ñàëñàí ñàõèóñ íü áèå áèåíä íü íºõöººä
òàâàí ìàõáîä íü òºãññºí óðüä áèåíäýý òîõðîõ áîëí” ã½æ çàðëèã áîëîîä
Õóðìàñòàä ñî¸ðõîâ. Òýð ðàøààíûã õóðìàñò òýíãýð àâ÷ èðýýä ãóðàí
äàãèíààð ºã÷ èëãýýõäýý èéí çàðëèã áîëîâ: “¿éë á¿òýýã÷ ! ×è
ýä¿ãýý áîëòîë ãýíý ÷èíü þóíû øàëòãààí áý? Äýýä áèåíä ÷èíü àðâàí
ç¿ãèéí áóðõàí òºãññºí , Àðúÿàáàë Èøâàðèéí õóâèëãààí Ãýñýð õààí
áèø¿¿ ÷è?
Äóíä
áèåíä ÷èíü
äºðâºí èõ
òýíãýð íàð
ñîëáèöñîí
äàâõàðëàñàí äºðâºí äîãøäûí õóäèëãààí Ãýñýð õààí áèø¿¿ ÷è? Äîîä
áèåíä ÷èíü íàéìàí èõ Ëóñûí õààí
òóëàí ñàõèñàí íàÿ÷íà íàéìàí
øèäòýíèé íýãýí õóèäãààí Ãýñýð õààí áèø¿¿ ÿè? Áýëõ¿¿ñýýð ÷èíü ç¿¿í
íàéìàí ýõ äàãèíàñ îðîîí ñàõèñàí øàãæëèãóóäûí ÿçãóóðò Ãýñýð õààí
áèø¿¿ ÷è? Àðâàí ç¿ãèéí àìüòíûã ýçëýí ñàõèñàí , õîòîë õàìàã àìüòíûã
òîéíäîî (ýðõýíäýý) îðóóëñàí Õóðìàñòûí ÿçãóóðò Ãýñýð õààí áèø¿¿ ÷è?
Õîòîë ýíäýýñ äàãóóëæ î÷ñîí áààòðóóäûíõàà áèåíýýñýý ñàëãàëã¿é
äàãóóëâààñ àëèâàà þìàíä ýðñäýõã¿é áèëýý” ãýæ ¯éë á¿òýýã÷èä
èíãýæ õýëýýðýé ãýýä ðàøààíûã ºãºâ.

5. Ãýñýð ðàøààíûã äóñààæ áààòðóóäàà ýäãýýâ.
Ãóðâàí äàãèíà òýð ðàøààíûáã àâàä îãòîðãóéãààñ ûáóóõäàà õîðèí
ëóóãèéí äóóã ãàðãàí õ¿ðæèãíýñýýð áóóæ èðýõèéã àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
Ãýñýð áîãä ñîíñîîä çàðëèã áîëðóóí: “ Àÿà , ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ ìèíü
áàÿðòéà àéñóé . Ãó÷èí áààòðûã ìèíâ ýäãýýõ áàéíà” ãýæ çàðëèã
áîëûáîë Öàðãèí ºâãºí Ãýñýð õààíû çàðëèãèéã ñîíñîîä ìàëãàéãàà àâ÷ û
àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãäîä åñºíòýý íàìàí÷ëààä : “Àÿà , àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
àðâàí õîðûí ¿íäñèéã òàñëàí òºðñºí àâàé, àÿèò Áîãäûí ìèí¼ çàðëèãààð
áîëòóãàé . Àìðàãë í äàãóóëñàí ãó÷èí áààòàð ÷èíâ ýäãýõ áîëòóãàé .
Àëèâàà õ¿ñëýý õàíãàæ æàðãàõ áîëòóãàé . ªøººòíºº ºëìèé äîðîî
ãèøãýæ , çàíàñíàà çóóçàéäàà äàðàõ áîëòóãàé” ãýæ åðººæ áàéòàë
ãóðâàí äàãèíà õ¿ð÷ èðýâ.
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä óãòàæ áîñîîä: “Àÿà , ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷
ìèíü ! ßüäàë çîðèãîî á¿òýýæ èðýâ ¿¿?” ãýæ çàðëèã áîëáîë “Î÷ñîíû õîéíî
¿ë á¿òýýõ ãýæ áàéõóó ?” ãýæ ãóðâàí ýã÷ çàðëèã áîëîâ. Ãýñýð õààí
òýð çàðëèãèéã ñîíñîîä ìàëãàéãàà àâ÷ ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷äýý

ìºðãºâºë ãóðâàí äàãèíà íü çàðëèã áîëðóóí : “ Ýâ¿¿ , ýâ¿¿ Íóñãàé ìèíü
áèäýíä þóíä ìºðãºâ ÷è? ̺ðãºõ ¸ñã¿é áèø¿¿” ãýæ çàðëèã áîëáîë
Ãýñýð õààí çàðëèã áîëðóóí “Õàìàã àìüòíûã íèã¿¿ëñýã÷ íàðàí ÿëãóóñàí
ãóðâàí ýã÷ ìèíü ! Õàìàã á¿ãäèéã ìèíü çààæ ºãºã÷ Îòî÷ áóðõàí ìýò
ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ ìèíü ! Õààíà îäâîë õàãàöàëã¿é íºõöºã÷ ñ¿¿äýð
ìýò äàãàã÷ ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ ìèíü ! Õàìàã õ¿ñëèéã ìèíü õàíãàã÷
÷àíäìàíü ýðäýíý ìýò ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ ìèíü ! Àìðàã ÿëãóóñàí
ãóðâàí ýã÷äýý ìºðãºõºä þó áèëýý ãýýä ãóðâàíòàà íàìàí÷ëààä àëòàí
ñàíäàë äýð ñóóâ.
ßëãóóñàí ãóðâàíã ýã÷ äàãèíà áàñ àëòàí ñàíäàë äýýð ñóóãààä: “Àÿà ,
Íóñãàé ìèíü ! Øèãýìóíè áóðõàí áàãøèéí çàðëèã : “ Ýä¿ãýý ýíý áààòðóóä
÷èíü Ãýñýðýýñ óðüä ¿õýõ ¸ñã¿é áèëýý . Ýðò óðüä öàãò
òýðñ¿¿äèéã ãóðâàí òýíãýðèéã ÷è áààòðóóäàà äàãóóëàí ÿâæ åñºí ¿å
òàëæ èäýñíèé ¿ðýýð ýä¿ãýý íýãýí ¿å ýíäýõ ó÷èð íü ýíý ãýíý. Áóðõíû
ñî¸ðõñîí ýíý ðàøààíûã áààòðóóäûí ÿñàí äý½ð íýãòýý äóñààâàë ¿å
ãèø¿¿í íü òºãñººä , àðüñ ìàõ íü ã¿éöýõ ãýíý. Õî¸ðòàà äóñààâàë
ìàõáîä íü ã¿éöýýä àìèí ñ¿í± íü òýãñýõ ãýíý. Ãóðâàíòàà äóñààâàë ìºí
áèåäýý òîõðîõ áîëíî ãýæ çàðëèã áîëîâ. Áàñ íýã ðàøààíûã óóëãàâàë
ººð ººð ñàëñàí ñàõèóñ íü áèåäýý íºõöººä òàâàí ìàõáîëä íü óðüäàõ
áèåäýý òîõðîõ áîëíî ãýæ ðàøààíûã õàéðàëâ ãýâ.
Òýð çàðëèãèéã ñîíñîîä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãäûí àðèóí ñýòãýä íü íàðàí
óðãñàí ìýò ìàø èõýä áàÿðëàí áàéòàë ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ íü
Õóðìàñòûí ñóðãààë çàðëèãèéã òîîëæ çàðëèã áîëáîë àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
áîãä èéí çàðëèã áîëîâ: “Õóðìàñò àõàéí ìèíü çàðëèã ìàø çºâ. Áè ýíý
Çàìáóòèâèéí áàã èäýýíä äàðàãäààä ýíäýæ ãýíý áîëîâ. Íàäààñ
áàéòóãàé õóðìàñò òýíãýð àõàé ìèíü Øèíãýìóíè áóðõíû çàðëèãèéã
ìàðòààä äîëîîí çóóí æèë áîëòîë ýñ ñàíààä Ñóäàðñàí áàëãàñíû íýãýí
òàëûã ýâäýðòýë ýñ ìýäñýíýý ñàíàæ áàéíà óó?” ãýýä. “òýãýâ÷
Õóðìàñò àõàéí ìèíü çàðëèã ìàø çºâ ãýæ àéëòãààðàé , ãóðâàí ýã÷ ìèíü!”
ãýâ. Ãóðâàí ýã÷ íü : “Àÿà õóðìàñò àõàéä ÷èíü àéëòãàñóó” ãýýä
îãòîðãóéä ººä áîëîâ.
Ýä¿ãýý àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí áîñîæ Øèãýìóíè áóðõàí áàãøìèíü
ãýæ åñ åñ íàìàí÷ëàâ. Äýäýä íü áîëáîë Õóðìàñò òýíãýð àõàé ìèíü
íýãýíòýý äóñààâàë ¿å ãèø¿¿í íü òºãñººä àðüñ ìàõ íü ã¿éöýâ. Õî¸ðòîî
äóñààâàë ìºí áèåäýý òîõðîõ àìèí ñ¿íñ íü ã¿éöýýä äýø áîëîâ.
Ãóðâàíòàà äóñààâàë ìºí áèåýð áîëîí äýýø áîñîîä î÷ðûí çàâèëëààð
çàâèëàí ñ³â. Áàñ ººð ººð ðàøààíûã óóëãàâàë ººð ººð ñàëñàí ñàõèóñ
íü áèå áèåíä íºõöºâ.
Àðüâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààíé ãó÷èí áààòðóóä àÿí öàãò ÿâààä îäîî
ãýðòýý áóóñàí ìýò á¿ãä è ä¿ðõýð÷ áîñîîä îãäûíã òýâýð÷ çýðãýýð
õàéëáàë àðâàí ç¿ãèéí ýçýí ãó÷èí áààòðóóäàà ¿çýæ àðñëàí ëóóãèéí
äóóãàà ãóðâàí åðòºíöºä ñîíñäòîë ²à÷èãíóóëàí õàéëàí çàðëèã áîëðóóí:
“ Õóðìàñòûí îðíîîñ äàãóóëæ èðñýí ãó÷èí áààòàð ìèíü! Õóüò áèåý
àëãàñàëã¿é
äàãóóëñàí
ãó÷èí
áààòàð ìèíü !
ýíý
áèåíýýñýý
õàãàöàëã¿é äàãóóëñàí ãó÷èí áààòàð ìèíü ! õàéðò õàð áèåíýýñýý
õàãàöàëã¿é äàãóóëñàí ãó÷èí áààòàð ìèíü! “ ãýæ õàéëæ áàéõàä
õ¿íèé á¿ðãýä áîëñîí Øóóìàð , àðâàí òàâàí íàñòàé ýðõ Íàí÷¿í , çóðãààí
ç¿éë àìüòíû õýë ìýäýõ õýëìýð÷ Áóéäàí _ Áàðüñíàà ¿ë àëäàã÷ Áàðñ
áààòàð ýõëýí ãó÷èí áààòàð á¿ãäýýð áëãäûí õîðìîéíîîñ áàðüñíàà

òàâèí öºì ñºãäºí àéëòãàâ:””Àðâàí ç¿ãèéí àðâàí õîðûí ¿íäñèéã òàñëàí
òºðñºí àëèâàà á¿ãäèéí ç¿ðõèéã àòãàí òºðñºí , àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä
ìèíü ! äºðâºí òèâä Ñ¿ìáýð óóë ìýò áèåò, äºðâºí òèâèéí àìüòíûã òýãø
ýçëýã÷ àóãàà õ¿÷èò , àëòàí äýëõèé äýýðõ õàìàã àìüòíûã òîéíäîî
îðóóëàã÷ òýíãýðëýã Áîãä Ãýñýð õààí ìèíü ! Àðâàí õî¸ð òîëãîéò ìàíàñûã
íýõýæ Àðëàí ãóà õàòíàà àâàõààð ÿâñíû òýð ÷ºëººíä àòààò ãóðâàí
øàðàéãîëûí öýðýã ìîðäîæ èðýõýä Öàñ ×èõýð àâãàé ýõëýí ãó÷èí
áààòàð áèä ºìíººñ íü íýã íýãýýð óãòàæ î÷îîä ýðèéí ñàéíûã ýíä¿¿ëæ ,
àãüíû ñàéíáûã îë¿ áîëãîæ âòàë õîðò Öîòîí íî¸í Øàðàéãîëä î÷îîä
áàðèãäàæ èðýä áèäíèéã á¿ãäè©ã õóóð÷ , òýäýíòýé çîõèöîæ
ìýõëýõýä Öàñ ×èõýð àâãàé ýõëýí á¿ãäýýð õýëýëöýâ. “Öîòîí íî¸í
àâãàé õàðü äàéñàíä óðâàõ ãýæ áàéõã¿é . Ýíä áèäýíä ýðõýëæ
áàéíà” ãýýä áèä á¿ãä òàðõàâ. Àòààò Öîòîíãèéí õóóðàëòàíäï îðæ
áàéñààð àëèâàà á¿ãäýý òàë áîëãîâ. Àëèíûã òîîëæ áàðàõ âý? Àðâàí
ç¿ãèéí ýçýí Áîãä ìèíü ãýðò ¿ã¿é áàéõàä Öàñ ×èõýð ýõëýí ãó÷èí
áààòàð áèä àìü áèåý õàéðëàëã¿é îðæ öàâ÷èëäàâ. “Àëæ áàðàõ
äàéñàí áèø áàéíà: Àìèà ãàðàÿ” ãýìýýð áàéëàà . Õîéí ãó÷èí áààòàð
äàéñíààñ çóãàòàæ ãàðàâ ãýâýë õàéðàí àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãäûí ìèíü
ìÿíãàí ãàëàâò õ¿ðòýë äóóðñàõ íýðä ìóó áàéíà ãýæ õàð àìèà
õàéðëàëã¿é ÿâæ ¿õñýí ìèíü òýð áèëýý . Ýä¿ãýý áèä õóâèëãààí
ãóðâàí ýã÷èí ¸èíü ¸èí çîðèãîîð , õóðìàñò òýíãýðèéí çàðèëãààð , õóòàãò
áóðõàí áàãøèéí àäèñòèäýýð , àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ÷èíèéõýý
à÷ààð ÷àìäàà çîëãîâ. Áîãä ìèíü á¿¿ õàéëààñàé ! “ ãýæ ñºãäºí
ìºðãºâºë àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä :” Àÿ áè Õóðìàñòûí îðíîîñ äàãóóëæ
èðñýí õàìàã áààòðóóäàà áóëòûã ¿çýæ áàÿðëàâ áè. Õ¿ðýí ýðýýí
áàðñ ìýò äîâòîëãîîò õºõ òàðëàí õàðöàãà ìýò ø¿¿ðýýò , õºõ ëóóãèéí
öàõèëãààí ìýò àóãàà õ¿÷èò Öàñ ×èõýð ìèíü àëü âý? Ýâ¿¿ ÿàëàà!”
_ãýæ Öàñûã äóðäàæ ãóðâàí ¿å õàéëààä äóóãàà õóðààí àëòàí
äýëõèéã ñàí òàâüæ òîãòîîâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä , ãó÷èí áààòðóóä ,
ãóðâàí çóóí õîøóó÷ , ãóðâàí îòîã èõ óëàà õóðààæ íóóð äàëàé ìýò èõ
õóðèì õèéæ íàéðëàí ñóóõ öàãò àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãäûýí ñàíä äàðñàí
ìºðºíä õî¸ð ëÿíõóé öýöýã á¿òñýí , àð ºâºðò íü íàð ñàð õî¸ð á¿òñýí ,
ºäðèéí öàãò õ¿í õàðæ , ¿ë áîëîõ , øºíèéí öàãò ç¿ë ¿ë õýðýãëýõ òèôéì
¸àíäìàíüò äýýë¿¿äèéã ãàðãàæ ãó÷èí áààòàðòàà íýã íýã ºìñãºâºë
ãó÷èí áààòàð òýð äýýëìéíã ºìñººä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí áîãäîä ìºð㺺ä
ãóðâàí ñàð áîëòîë õóðèìëàí æàðãààä ãýð ãýðòýý õàðèâ.
Àðäàí ç¿ãèéí ýçýã Ãýñýð õààí àðñëàí ìýò áààòðóóäàà ýäãýýæ àõóé
á¿ãäýý òºãñãºæ àìãàëàí æàðãàí ñóóâ.

ÀÐÂÀÍ Ç¯ÃÈÉÍ ÝÇÝÍ ÃÝÑÝÐ ÕÀÀÍ
ÀÂÀÐÃÀÑÛÍ ÕÀÀÍ ÍÀÍÄÓËÀÌÛÃ ÄÎÐÎÉÒÓÓËÑÀÍ
ÄÎËÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ

1. Íàíäóëàì õààí, Ãýñýðèéí òàâàí ìóæ óëñûã
ýçëýâ.
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä Ãñýýð õààí àëèâàà á¿ãä þìàà òºãñãºæ
àìãàëàíãààð æàðãàæ áóðõíá øàøíûã íàðàí ìýò ìàíäóóëæ , åðòºíöèéûí

òºðèéã õàø õàä ìýò áàéãóóëæ ñóóí àòàë Äîõèóðûí òèâýýñ Íàíäóëàì
íýðò õààí äýýä áèåíä íü ò¿ìýí í¿äýò ò¿ìýí ãàðò Ðàõûí õ¿÷ òºãññºí ,
äóíä áèåíä íü íàéìàí àâðàãñûí õ¿÷èí òºãññºí , àëèâàà þìàíä ¿ë ýðñäýõ
Íàíäóëàì íýðò õààí íýãýí õóâèëàõäàà äàëàí íýãýí õóâèëãàëò ãóðâàí
ìÿíãàí áààòàðòàé , ãóðâàí çóóí æàðàí õîøóó÷òàé , ãóðâàí äºí÷¿ð
ãóðâàí ñàÿ îëîí öýðýãòýé , àðâàí ãóðâàí ëóóãèéí õ¿÷ òºãññºí óóëûí
÷èûíýý øàð öîîõîð ìîðüòîé ãýíý.
Òýð õààí Ãàíãà ìºðíèé òýðòýýõ äàí íýð ãàçðûí òàâàí ìóæ óëñûã òîéíäîî
îðóóëààä õàðüñíû õîéíî òýð òàäàí ìóæ óëñûí õààí , àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
áîãäîä ýë÷ èëãýýâ. Èëãýýõäýý èéí çàõèâ: “‡à òà íàð îäîîä àðâàí
ç¿ãèéí Ãý±ýð õààíä èéí àéëòãà: Äîõèóð ãýã÷ òèâýýñ Íàíäóëàì íýðò
õààí “Ýíý Çàìáóòèâä íàäààñ äýýð õààí áóé áóþó ? ” ãýæ èðýýä
áèäíèé òàâàí ìóæ óëñûã äîâòëîí îðóóëæ àâàâ. Äàéëæ ¿ë¿ áîëîõûí
òóëä áèä îðæ ºãºâ. Áààòðóóä íü ãóðâàí ìÿíãàí ãýíý. Õîøóó÷ íü ãóðâàí
çóóí æàð ãýíý. Öýðýã íü ãóðâàí ä¿í÷¿¿ð ãóðâàí ñàÿ îëîí öýðýãòýé
ãýíý. Óíàñàí ìîðü íü àðâàí ãóðâàí ëóóãèéí õ¿÷ òºãññºí óóëûí ÿ ÷èíýý
øàð öîîõîð ìîðü ãýíý. Íóòàã íü Äîõèóðûí òèâ ãýíý. Àðâàí òàâàí æèë
ÿâæ õ¿ðýõ õîë ãýçýð ãýíý ãýæ èíãýæ àéëòãààðàé” ãýæ ãóðâàí íî¸í
òýðã¿¿íòýé çóóí õ¿íèéã çóó çóóí àãò ºãººä “Òà ºäºð øºíºã¿é ä¿ëýí
ÿâæ õ¿ð! Ãóðâàí æèë ÿâààä õ¿ð ! Òýíäýýñ ãóðâàí æèë áîëîîä õ¿ð÷
èð!” ãýâ.
“òýð ãàçðûí õîîðîíä åñºí æèë ÿâàõ õîë áóþó . òýð çóóí õí¿ Ãýñýð
õààíû ãàçðûã çîðèí ÿâæ ãóðâàí æèë áîëîîä õ¿ð÷ èðýýä àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí Áîãä Àëòàí îðä õàðøèéí äïýðãýä íýãýí áýýðèéí ãàçàðò áóóãààä
Áîãäûí ç¿ã åñ åñ ìºð㺺ä ñóóâààñ òýð óëñûí èðñíèéã õîðîîíû õàìàã óëñ
¿çýýä : “Ýâ¿¿ ýâ¿¿ , Ýíý àëü ãàçðûí óëñ âý? Àäáèø ººð” ãýæ
ãàéõàëöàâ. Òýð óëñò Ãýñýð õààí èë÷ èëãýýâ. “Òà àëü ãàçðûí óëñ
âý? Ýíä þóíä èðýâ? ” ãýæ ýë÷ èëãýýâ. “Òýð ýë÷ èðýýä ãýñýðèéí
çàðëèãèéã á¿ðíýý õ¿ðãýâýýñ òýð óëñ “Áèä ãàíãà ìºðíèé òýðòýýõ
äàí íýðò ãàçðààñ èðýâ. Ìàíàé íî¸í àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãäîä ¿ãýý àéëòãà
ãýæ èëãýýâ. Äîõèóðûí òèâèéí Íàíäóëàì ãýã÷ µààí ãýíý. Ãóðâàí ìÿíãàí
áààòàðòàé , ãóðâàí çóóí æàðàí õîøóó÷òàé , ãóðâàí ä¿í÷¿¿ð ãóðâàí
ñàÿ îëîí öýðýãòýé èðýýä “ Ýíý Çàìáóòèâä íàäààñ ººð ñàéí õààí áóé
áóþó ” ãýæ èðýýä ìàíàé òàâàã ìóæ óëñûã äîâòëîí îðóóëæ àâààä
õàðèâ. Ìàíàé òàâàí ìóæ óëñ äèéëæ ¿ë áîëîõ ãýæ ýñ äàéëàëäàâ.
Òýð õààíûã õàðèóëààä ìàíàé ìàíàé íî¸í àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãäîä àéëòãà
ãýæ èëãýýâ” ãýæ òýð ýë÷ Áîãäûí äýðãýä èðýýä á¿ðýí òºãñººð
äýëãýðýíã¿é àéëòãàâààñ àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ãó÷èí
áààòðóóä á¿ãä èð ! ãýæ çàðëèã áîëáîîñ ãó÷èí áààòðóóä á¿ãä
öóãëàæ èðýâ. Áîãä çàðëèã áîëðóóí: “ çà òà á¿ãäýýð ìýäýâ¿¿? Ãàíãà
ìºðíèé òýðòýýõ äàí íýðò ãàçðûí òàâàí ìóæ óëñûã ìèíü Íàíäóëàì õààí
Äîõèóðûí òèâýýñ èðýýä òýð óëñéã ìààíü îðóóëæ àâààä ÿâàâ ãýíý.
Ò¿¿íèéã ÿàõ áóé? Ãýæ çàðëèã áîëáîîñ ãó÷èí áààòðóóä á¿ãäýýð :
“Áîãä ìèíü ãýãýýíäýý àéëä” ãýâ. Áààòàð Øóóìàð “Àâàé àéâ þóòàé
ñàéõàí ¿ã áèëýý?” ãýýä òà÷èãíàòàë èíýýüýýñ äàðëàãà áîëñîí Áóéäàí
äàðëàãëàí ºã¿¿ëð¿¿í : “ Øóóìàð ìèíü þóíû òóëä ãàãöààð èíýýâ. ×è
áàéç . Áîãäûíõîî çàðèëãûã õ¿ëýýãýýä õîéíî õýëýöýå” õýìýýâýë . Àðâàí
ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí äàðóé äýýð Íàíäóëàì õààíûã øèíæëýýä çàðëèã
áîëðóóí: “Áààòðóóä ìèíü òà ìýäýâ ¿¿? Äîõèóðûí òèâä àðâàí òàâàí

òîëãîéòîé Íàíäóëàì íýðò àâðàãñàí õààí áàéíà. Äýýä áèåíäýý ò¿ìýí í¿äýò
, ò¿ìýí ãàðò Ðàõûí õ¿÷èí òºãññºí , Äóíä áèåíäýý òýðñ¿¿äèéí äºðâºí èõ
òýíãýð íàð òºãññºí , äîîä áèåíä íü íàéìàí âðàã÷ûí õóâèëãààí ìàíãàñ
áàéíà. Óíàõ ìîðü íü áîë àðâàí ãóðâàí ëóóãéí õ¿÷ òºãññºí óóëûí ÷èíýý
øàð
öîîõîð ìîðü áàéíà. Íýã õóâèëàõäàà äàëàí íýã õóâèëàõ áàéíà.
Ñóóõ ãýð íü ãóðâàí àñàðò õîò áàëãàñ áàéíà. õàòàí íü áîë àëòàí
íàðàí àðíû ãýðëèéã äàðàõ ¿çýñãýëýíòýé Áàäìàðàã íýðòýé ãóà õàòàí
áàéíà. Àñàð åð õîëûí òóë íàðèéí ýñ ìýäýâ áè” ãýæ çàðëèã áîëáîîñ
ãó÷èí áààòðóóä íü èéí àéëòãàâ: “ Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí , àðâàí õîðûí
¿íäýñèéã òàñàëñàí à÷èò áîãä ººä áîëîõ áóééçàà . òýð ìàíãàñûã èõ
õ¿÷òýé áàéíà ãýìýýæ íü àéõ áóþó? Àéâàë á àéõ áóþó áèä?” ãýæ
ãó÷èí áààòàð íü èéí àéëòãàâààñ :Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãäîä Øóóìàð
Íàí÷¿í õî¸ð ñºãäºí èéí àéëòãàâ. . "Åñºí õ¿ñëèéã ìèíü õàíàòàë çàðëèã
áîëñîí çàÿàò áîãä ìèíü ! åð àðâàí ç¿ãèéí õîðòíûã ýöýãëýñýí õÿäàã÷
Äîíðîâ íýðò Áîãä ìèíü ! Áèëãèéí õýýð ìîðèíäîî ººä áîëîîñîé . Áýõýëñýí
ýðäýíýò ÷èìã¿¿äýý ºìñººñýé! Áýëýí áàéñàí ãó÷èí áààòðóóä áèäíèéã
äàãóóëæ ¿òýðõýí ººä áîëîîñîé . Áèäíèé äîòîð òýñýæ ÿäàâ” ãýýä Ãýñýð
õààíä ìºðãºâººñ àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä ìèøýýãýýä çàðëèã áîëðóóí: “
Õ¿íèé á¿ðãýä áîëñîí Øóóìàð ìèíü áàéç , Õ¿ðýãäýé á¿ðãýäèéí õóìñ
áîëñîí Íàí÷¿í ìèíü áàéç ” ãýæ çàðëèã áîëîîä “Ýä¿ãýý áèä õýäèé ÷èíýý
îëîí öýðýã
ìîðäîõ áóé?” ãýæ çàðëèã áîëáîîñ áàðóóí çýðãèéí ýðõýí
áîëñîí , çóðãààí ç¿éë àìüòíû õýëèéã ìýäýã÷ õýëìýð÷ Áóéäàí ñºãäºí
àéëòãàâ: “ Áîãä ìèíü ! Àðâàí ç¿ãèéí õààíä àðâàí ýë÷ èëãýý” ãýâ.
“Àðâààä àðâààä ñàÿ öýðãýý àâ÷ áèå áèåýðýý öýðãýý àâàí ºäºð
øºíºã¿é ä¿ëæ ÿâæ èðýýä Öýöýãò òàë äýýð öóãëà ãýæ çàðëààñàé .
òýð öýðãèéã öóãëóóëààä Áîãä öýðãýý º àâàí ººä áîëîîñîé” ãýæ
àéëòãàâààñ àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð : “Ýíý ¿ã ìàø çºâ” ãýýä àðâàí
ç¿ãèéí ýçýí õààíä ýë¸÷ èëãýýâ.
×èíãýòýë Øóóìàð çààí àõéàí õàð ìîðèî óíঠçóóí íàéìàí äàâõàð ø
øºðìºñºí õºâ÷èò ìÿíãà òàâàí çóóí õ¿éðò (õºâ÷íèé ãîãöîîò) äîãøèí õàð íóì
þóãàà ä¿ðæ, àðüñàí õàð ñààäàã þóãàà á¿ñýëæ íàÿí íàéìàí õàíãàé
õàð ñóì þóãàà ÿèõý , ãèëáýëãýýí ºíãºò õóÿãàà ºìñºæ , åñºí àëä ìîëîð
õàð øîð þóãàà ç¿¿æ Áîãäûí äýðãýä õ¿ð÷ èðýýä: “ Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
àþóõ ìýò Áîãä ìèíü ýý ! Òàâàí õîðûí õ¿÷èí òºãññºí àðâàí òîëãîéò
ìàíãàñûí õóâèëãààí èðæ òàâàí èõ ìóæ óëñûã ìèíü èäýâ. Ãýòýë
èíãýæ óäàæ áîëîõ óó áèä . Áè óðüäààð î÷îîä òóðøñóó . ” ãýæ
àéëòãàâààñ àðâàí ç¿ãèéí ýýí áîãä çàðëèã áîëðóóí: “ Ýðèéí ýð ýðäýíýò
á¿ðãýä øóóìàð ìèíü ! Ýíý ÷èíü ìàø çºâ. Ýä¿ãýý öýðýã õóðæ áàéíà. Áèä
ìîðäú¸” ãýæ çàðëèã áîëîâ. Ãó÷èí áààòàð , ãóðâàí çóóí õîøóó÷
á¿ãäýýð Øóóìàðûí î÷èõ é áîëñíûã ìýäýýä ÿàðàí ìîðäîæ ¿åëñýí áèåý
õàíèëæ , ç¿éëñýí ÷èìã¿¿äýý ºìñºæ , æèã¿¿ðýëñýí ìîðèî óíàæ òóã
ò¿ìýí öýðãèéí ÷èìýý ãàðãàæ èðýõýä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð áîãä
öî÷èæ çàðëèã áîëðóóí: “Ýâ¿¿ Íàíäóëàì õààíû öýðýã õ¿ð÷ èðýâ ¿¿! Ýíý
þó áè áèëýý? ” ãýýä çàðëèã áîëáîîñ áààòàð Øóóìàð ýñ ìýäýæ “Çà ýíý
áèø¿¿” ãýýä çààí õàéñàí õàñ ìîðü þóãàà òàñ ãóÿäàæ åñºí àëä õàð
øîð þóãàà ñóãà òàòààä óõàñõèéâýýñ Ãýñýð õààí öî÷èí ºíäèéæ ¿çýýä
ººðèéí áààòðóóäàà òàíèâ. Øóóìàð õàðèë õàëòèðàëã¿é õ¿ð÷ èðýõýä
Áóéäàí ¿çýýä : “Ýâ¿¿, ýâ¿¿! Ýíý Øóóìàð áèø¿¿ ?” ãýýä Áóéäàí ºìíººñ
óãòàæ ºã¿¿ëð¿¿í : “ Áààòàð øóóìàð ìèíü ! ” áàðñ õèéâýë äîâòîëäîã

áóþó? Áàðñ ìýò ¿ñýðäýã áóþó? ” ãýæ õýëáýýñ Øóóìàð Áóéäàíã
òàíèàä òàñ õèéòýë èíýýãýýä ìîðèî òàòàâ. Íàí÷¿í ºã¿¿ëð¿¿í : “ Øóóìàð
ìèíü íàíäóëàì õààíû öýðýãò õ¿ðñýí õîéíî èíýýõ áàÿð òýíä áóé çà . Òàë
äýýð äýìèé èíýýäýã áóþó?” ãýýä ãó÷èí áààòàð á¿ãäýýðýý Áîãäûí
äýðãýä õ¿ð÷ èðýýä íàí÷¿í Øóóìàð õî¸ð áàñ ñºãäº àéëäàâ. “Àðâàí
ç¿ãèéí ýçýí Áîãä ìèíü àéëäàí ñî¸ðõ. Äàëàí íýãýí õóâèëãààíò àðâàí
òàâàí òîëãîéò ìàíãàñûí õààíûã ìÿíãàí õóâèëãààíò ìÿíãàí áóðõíû íýãýí
áèåèéí ÷àíàðò õóòàãò Áîãä Ãýñýð ìèíü ¿ë äèéëýõ áóþó? Ýíý îëîí
öýðãýý çîâîîæ þó õèéõ áóé ? Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä , áèäíèé ãó÷èí
áààòàð , ãóðâàí çóóí õîøóó÷ þóãàà äàãóóëààä øóëóóõàí ººä áîëîîñîé .
” ãýæ àéëòãàâààñ Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí íàí÷¿í Øóóìàð õî¸ðûí
¿ãèéã çºâøººðºí , Áóéäàíãààñ “Ýíý õî¸ðûí ¿ã çºâ¿¿? Áóðóó þó?” ãýæ
àñóóâààñ Áóéäàí àéëòãàâ. “Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí áîãä ìèíü ãýãýýíäýý
àéëòãà ” ãýõýä òºäèé Ãýñýð õààí îëîí öýðýã àâ÷ ìîðäîõûã áàéëãàâ.

2. Ãýñýð õààí Íàíäóëàì õààíòàé áàéëäàõààð
ìîðäîâ.
Ýä¿ãýý àðâàí ç¿ãèéíã àðâàí õîðûí ¿íäñèéí òàñàëñàí àþóõ ìýò Ãýñýð
õààí ãóèí áààòàð , ãóðâàí çóóí õîøóó÷ þóãàà äàãóóëààä àðâàí
òàâàí òîëãîéò ìàíãàñûí ãàçàðò àÿëàí ººä áîëîâ. Àðâàí òàâàí æèë ÿâæ
õ¿ðýõ õîë ãàçðûã àðâàí ç¿ãèé ýçýí Ãýñýð áîãä àðâàí õî¸ð ñàðûí ãàçàð
áîëãîí òîâ÷èëæ ÿâàõäàà íàÿí íàñò Öàðãèí ºâãºíèéã “Ãýðòýý óëñ
ìàëàà çàõèð÷ ñóó . õàðü ! ” ãýæ çàðëèìã áîëáîîñ Öàðãèí ºâãºí
ºã¿¿ëð¿¿í: “ Àâàé áîãä ìèíü . Áè ýä¿ãýý äàõèæ íàÿ íà±ëààä ÷ èéì èõ
õóðèìûã ¿åçýõ ¿¿ áè? Ýðò ýöýã ìèíü õóðìàñò òýíãýð ÷àìàéã
Çàìáóòèâä î÷ñîíû õîéíî õî¸ð èõ áàéð (áàéëäààí) áîëîõ áóé ãýæ
çàðëèã áîëîâ ãýëýý . íýã íò õîðò øàðàéûãîëûí ãóðâàí õààí áàéíà. íýã
íü ýä¿ãýý ýíý Íàíäóëàì õààíá àéíà. Àâàé Áîãä ìèíü ! íàìàéã á¿¿ õîðü .
Áè î÷èëö블 ãýæ Öàðãèí ºâãºí óéëæ á àéõàä ºàðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä
íàÿí íàñòàé Öàðãèí ºâãºíèéã óéëàõàä ýñ ýñýæ õàéëàâ. Íàí÷¿í èðýýä:
“Àõàé ÷è áîãäûí çàðëèãààñ äàâäàã áèë¿¿? õàðèâàë ÿàíà ? ” ãýæ
õýëáýýñ Öàðãèí ºâãºí ºã¿¿ëð¿¿í : “Àðâàí òàâàí íàñò õýíç òºðñºí Íàí÷¿í
ìèíü ìýäýâ¿¿ ÷è ? Íàÿí íàñòàé õºãøèí àõàé ÷èíü ºòëºâ áè. Çààí øàðãàë
ìîðü ìèíü ºâñ äààõ ÷èíýýã¿é áîëîâ. Çàãàë òîëãîé õºãøèí àõ ÷èíü áè
òàðàã óóõ ÷èíýýã¿é áîëîâ áè. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí àâàé Áîãä þóãàà
äýðãýä ýíý èõ õóðèìä îðîîä õàðüñóó” ãýýä õàéîæ áàéñààä õàìàã
áààòðãóóä á¿ãä óÿð÷ óéëàëöâààñ àðâàí ç¿ãèéí ýçýí áîãä äîòðîî
ºìññºí ñóüä öàìöàà òàéëæ Öàðãèí àâãàíä ºìñ㺺ä çàðëèã áîëðóóí:
“Çà Öàðãèí àâãàé ìèíòü ! Ýíý ¿ã ÷èíü ìàø çºâ. Ìèíèé ¿¿ãíýýñ ÷è
ãàðäàã áèë¿¿? Ãýðòýý õàðüæ õàìàã óëñûã ìèíü çàõèðààä , õàø èõ
òºðèéã ìèíü ò¿øèæ ñóó” ãýæ çàðëèã áîëáîîñ Öàðãí ºâãºí : “Àâàé Áîãä
ìèíü ýíý ÷èíü çºâ. ªñºõ人 ÷èíèé çàðëèãààñ ýñ äàâñàí Öàðãèí ºâãºí,
ºòëºõ öàãòàà ÷èíèé çàðëèãààñ äàõàâ óó áè? Õàòóó ÿñ ìèíü íèìãýð÷
, õàð öóñ ìèíü øèíãýð÷ , õàéðàí áèå ìèíü ºòºëñíèé òóëä õàðü äàéñíû
äîòîð òàíûõàà ºìíº îðæ ¿õüå ãýæ áèëýý . àâàé Áîãä ìèíü õîðüñíû õîéíî
íàä àðãàã¿é . Áè õàðüñóó” ãýýä Öàðãèí ºâãºí óéëñààð õàðâ.

3. Áóéäàí, Óëààíí¿äýí õî¸ð òóðøóóëä ÿâàâ
Àðâàí ç ç¿ãèéí ýçýí
áîãä ìàíãàñûí ãàçàðò çîðèí ÿâààä Áóéäàí
Óäààíí¿äýí õî¸ðûã òóðøóóëä èëãýýõäýý : “ Çà òà õî¸ð ÿâààä Íàíäóëàì
õààíû çàõàëä íü õ¿ð÷ õýëýýä èð. Ýíý çàìáóòèâèéí ýçýí Ãýñýð õààí
àðâàí òàâàí òîëãîéò ìàíãàñûí õààíû àðâàí òàâàí òîëãîéãèé íü íýã
íýãýýð îãòîëú¸ ãýæ öýðýã ìîðäîæ àéñóé ãýæ õýë îðóóë” õýìýýí
òóðøóóë èëãýýâ. Áóéäàí Óëààíí¿äýí õî¸ð “Çà” ãýæ áàÿðëàí ãàð¸
ìîðäîîä ÿâàâ. Íàíäóëàì õààíû ò¿ìýí öàãààí ñ¿ðýã àäóóíààñ Áóéäàí ,
Óëààíí¿äýí õî¸ð àëòàí äýëõèéã äîðãèìîë õàøãèðàí ò¿ìýí öàãààí àãòûã
õººí ãàðàí ÿâàâ. Íàíãèéí ýçýí (Íàíäóëàì õààí) : “Ýíý ãàçàð õàäàëòàë
äóó ãàðàõ õýí áîëîâ ? Ýíýí ãàçàð äýýð íàä õàëäàæ èðýõ íýãí ÷
àìüòà ¿ã¿é áèëýý . Õóðìàñò õààí èðýâ¿¿? ” ãýæ áàéòàë àäóó÷ òàéø
íàð íü èðýýä õààíä àéëòãàâ. “” Íýã õýñýã äýýðýì÷èí èðæ áèäíèé ò¿ìýí
öàãààí àäóóã áóëààí àâàà÷èâ.
Ãýæ õýëýâ. Íàíäóëàì õààí : “Õýäèé÷èíýý îëîí
öýðýã áàéíà?” ãýæ
àñóóâààñ “äîâòëîõ ÷èíýý íü ò¿ã ò¿ìýí öýðýã ìýò. È Áèå áàéäëûã
¿çýõýä õî¸ðõîí õ¿í áàéíà” ãýâ. Íàíãèéí õààí çàðëèã áîëðóóí: “ Ýæíýé.
Õîðò Ãýñýðèéí òóðøóóë÷èí áàéíà.” ãýýä Àðãàé Øàðãàé õî¸ð áààòàðò
íýãýí ìÿíãàí öýðý㠺㺺ä : “Òà ¿òýð ã¿éóýýä á¿¿ àë! Àìüä áàðèàä
àäóóãàà àâààä èð. ” õýìýýãýýä íýõ¿¿ëáýýñ õî¸ð áààòàð íýã ìÿíãàí
öýðãèéã àâààä íýõýâ. Áóéäàí , óëààíí¿äýí õî¸ð àäóóãàà õººí ÿâæ
Àðñëàí óóëûí õºòºë äýýð ãàð÷ àäóóíààñ íýã ìîðü ñîíãîí àëæ òýíãýðò
ºðãºæ ìºð㺺ä , àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä þóãàà ñàõèóñûí çàëáèð÷
ñóóüàë Áóéäàí íýõ¿¿ëýí öýðãèéí àãòûí òºâºð㺺íèéã ñîíñîîä , áýõ
öàãààí ìîðèî óíààä Àðñëàí óóëûí îðãèë äýýð ãàð÷ áàðààãèé íü õàðúÿ
ãýòýë Àðãàé Øàðãàé õî¸ð òýðã¿¿ëýí íýãýí ìÿíãàí öýðýã õ¿ð÷ èðýõèéã
Áóéäàí ¿çýýä ºã¿¿ëð¿¿: “ýâ¿¿ ýâ¿¿! Óëààíí¿äýí ìèíü ! ìîðä Äàéñàí õ¿÷ð
èðýâ. ” ãýâ. Óëààíí¿äýí òà÷èãíàòàë èíýýãýý¤ ìîðèíäîî ¿ñýð÷ ìîðäîîä
“Àëü ? Àëü” ãýæ õàðàõàä äàðëàãà áî«ñîí Áóéäàí äàðëàãàí ºã¿¿ëð¿¿í :
“ Çà Óëààíí¿äýí ìèíü Õàðüòàí äàéñàí ãýíäýýä õàéðàí íýðýý ãóòààæ
ÿâàâ? ×è õè÷ýý” ãýõýä Óëààíí¿äýí ºã¿¿ëð¿¿í : “Çà Áóéäàí àâãàé ìºí ,
ýíýõýí öýðýãò ýíäýõ áóþó áè? Áèëä öààø îäú¸” ãýýä Óëààíí¿äýí
õàðöàãàé áîð ìîðèî òàñ ãóÿäàæ õàð øîð þóãàà ñóãà òàòààä , öàðûí
÷èíýý àìàà àíãàéó , àÿãûí ÷èíýý í¿æäýý óëààíààð ýðã¿¿ëæ õàøãèðàí
äàéðàâ Áóéäàí öàãààí ìîðèîé òàñ ãóÿäàæ áýõ áîëä èëäýý ñóãà
òàòààä õàøãèðàí äàéðâàà Àðãàé ¯àðãàé õî¸ð áààòàð öî÷èí ç¿ðîõ
àëäàâ. Áóéäàí , Óëààíí¿äýí õî÷ð “”Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãäûí ìèíü ñàõèóñ
ìýäò¿ãýé!” ãýýä Áóéäàí áààòàð Àðãàé áààòðûí äóóëãàò òîëãîéã òàñ
äýëäýýä
ììîðèíäîî
ìîëöîã
õèéâ._
Óëààíí¿äýí
Øàðàãàé
áààòðûí
õºíäëºí(íóäàðãàò) õî¸ð ãàðûã íü òàñ öàâ÷ààä ûèåèéã íü ìîðèíäîî
õºíäëºí ä¿¿ð÷ àâàõàä Áóéäàí ºã¿¿ëð¿¿í : “ Àâàé Óëààíí¿äýí ìèíü !
Ò¿¿íèéã á¿¿ àë” ãýýä ìÿíãàí öýðãèéã íü Áóéäàí Óëààíí¿äýí õî¸ðõîí
øèðâýýä á¿ãäèéã òà öàâ÷ààä àëàâ. Øàðãàé áààòðûã ýñ àëàä àìüä
áàðèàä ¿ã àñóóâààñ Íàíäóëàì õààíû çàõèñíûã òîîëæ õýëýýä “Ýý !
õî¸ð õàéðõàí Áîãä ìèíü , àìèéã ìèíü àâðàí ñî¸ðõ ” ãýýä ìºðãºâººñ Áóéäàí
ºã¿¿ëð¿¿í : “ Àâàé áèäýíä òèéì èõ ¿ã çîõèõã¿é áèø¿¿. Àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí Áîíäîä çîõèõ ¿ã áàéíà. ×àìàéã àâàð ãýæ ãóéñàí ÷ àâàðàíà Àâàð
ãýæ ãóéãààã¿é ÷ àâàð ãýíý. ×è äóóã¿é õàðüæ î÷îîä õààíäàà èíãýæ
õýë. ÝíýÇàìáóòèâèéí ýçýí ãýñýð õààí àþóõ ìýò áààòðóóäàà àâ÷ ,

àðâàí òàâàí òîëãîéò íàíäóëàì õààíá àðâàí òàâàí òîëãîéè íü íýã íýãýýð
îãòëîîä àëè¢àà á¿ãäèéã îë áîëãî¸ ãýæ öýðýã ìîðäîæ àéñóé ãý. Áèä
Ãýñýðèéí õî¸ð õºòº÷ áèëýý . ãýñýð õààí ìèíü áèäíèéã òóðøóóëààð
òàíä ÿâóóëñàí áèëýý ” ãýýä õîñð ãàðûã á¿ñýíä íü õàâ÷óóëààä ºãººä
èëãýýâ. Øàðãàé áààòðûã ìîðèí äýýð íü õ¿ëæ îðõèñíû òóëä øàðãàé
áààòàð õ¿ð÷ õààíäàà àéëòãàâ. “Ýâ¿¿ ýâ¿¿ ! Áèä î÷âîë ¿íýõýýð
õî¸ðõîí õ¿í áàéâ. Äàéëàõäàà òóã ò¿ìýí öýðãèéí õ¿÷ýíýýñ èë¿¿ áàéíà.
ýíý ÇÀìáóòèâèéí ýçýí Ãýñýð õààí , àðâàí òàâàí àðâàí òàâàí òîëãîéò
Íàíäóëàì õààíûã àëààä àëèâàà á¿ãäèéã íü îëç áîëãîú¸ ãýæ àþóõ ìýò
áààòðóóäàà àâ÷ ìîðäîæ àéñóé ãýíý. Òýð õî¸ð áààòàð ãýñýðèéí õºòº÷
ãýíý. Ìàíä õýë îðóóëààä òóðøèõ ãýæ èðñýí áàéíà” ãýæ õýëáýýñ
Íàíäóëàì õààí àëãàà òàøèí ºã¿¿ëð¿¿í: “Ýâ¿¿! Òà õî¸ð èõ áààòàð
òýðã¿¿ëýí ìÿíãàí öýðýãòýé î÷îîä õî¸ðõîí õ¿íä èíãýæ äèéëäýýä ãàð
õºëã¿é èðäýã áèë¿¿?” ãýæ òýð áààòðûã àëàâ.

4. Íàíäóëàì õààí , Ãýñýðèéã óãòàæ ìîðäîâ.
Íàíäóëàì õààí õýíãýðãýý äýëäýõýä èõ ò¿ìýí îòîã íü õóðàâ. Áàãà
õýíãýðýã äýëäýõýä áàãà ò¿ìýí îòîã íü õóðàâ ãóðþàí ìÿíãàí áààòàð,
ãóðâàí çóóí æàðàí õîøóó÷ õèéãýýä õàìàã öýðã¿¿äýý Íàíäóëàì õààí
ºã¿¿ëð¿¿í : “Çà òà ìýäýâ ¿¿? Õîðò Ãýñýð õààí ìàíä ìîðäîæ àéñóé ãýíý.
Óðüä õî¸ðõîí õ¿í èðýýä ò¿ìýí öàãààí àãòûãø ìèíü àâààä ÿâëàà . Áè
õîéíîîñ íü Àðãàé Øàðãàé õî¸ð òýðã¿¿ëýí ìÿíãàí öýðãýýð íýõ¿¿ëòýë
õàðèí ìèíèé õî¸ð áààòàð òýðã¿¿ëýí ìÿíãàí öýðãèéã ìèíü àëààä , ò¿ìýí
öàãààí àãòûã ìèíü àâààä ÿâñàí áàéíà. ßàõ âý áè? ” ãýæ àñóóâààñ
õàìàã áààòðóóä äóó ýñ ãàðàâ . íàíãèéí õààí áàñ ºã¿¿ëð¿¿í : “Çà òà
þóíä äóó ¿ë ãàðàõ óëñ âý?” õýìýýâýýñ áàðóóí çýðãèéí ýðõýí áîëñîí
õàòàí õàð áàààð èéí ºã¿¿ëð¿¿í : “Óðüä áèä õîðò Äàí íýðò óëñûã ýñ
èäâýë ìàíä òèéì äàéñàí õààíààñ ó÷ðàõ áèëýý? Ãýñýð , äýýä áèåíä íü
àðâàí ç¿ãèéí áóðõàí òºãññºí ãýëýý . äóíä áèåíä íü äºðâºí èõ òýíãýð íàð
òºãññºí áèëýý . Áýëõ¿¿ñýíä íü çóóí íàéìàí äàãèíàñûí õ¿÷ òºãññºí
ãýíýëýý . Äîîä áèåíä íü íàéìàí èõ ëóñûí õààäûí õ¿÷ òºãññºí ãýëýý .
Õîðò Ãýñýð õààí ¿ýíõýýð öýðýãëýæ èðñýí íü ¿íýí áîëáîîñ ìàíä àìðàõ
¸ñã¿é áàéíà. ” ãýâ. Ç¿¿í çýðãèéí ýðõýí áîëñîí ãóðâàí çóóí àðàí
õîøóó÷èéí íü òýðã¿¿í áîëñîí çààí òøìýë ãýã÷ ºã¿¿ëð¿¿í : “Ãýñýð õààí
òèéì õóâèëãààíòàé áàéõàä ìàíàé õààí òèéì õóâèëãààíã¿é âó? Áèä
ÿàð÷ öýðýã ìîðäîîä à ºìíººñ íü óãòúÿ“ ãýõýä íàíïóëàì õààí òýð ¿ãèéã
çºâøººðººä àðâàí ãóðâàí ëóóãèéí õ¿÷ òºãññºí óóëûí ÷èíýý øàð öîîõîð
ìîðèî óíàæ , åñºí äàâõàð ÷óëóóí õóÿãàà ºìñºæ õàìàã öýðýã¿¿äýý àâ÷
ãóðâàí çóóí àñàðò õîòûí íààíà óãòàæ ãàðàâ. Òýíäýýñ Áóéäàí
Óëààíí¿äýí õî¸ð, íýã ò¿ìýí àãò í¿öãýí (õóÿãã¿é) , íýã ìÿíãàí àãò , õóÿã
òàòñààð( öýðãèéí óíàæ ÿâñàí õóÿãòàé ìîðüäèéã ) àâ÷ èðýýä àðâàí
ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààíä áàðèí àéëòãàâ. “Áèä Áîãäûíõîî çàðèëãààð
î÷èæ Íàíäóäàì õààíû Àðãàé Øàðãàé ãýã÷ õî¸ð áààòàð òýðãã¿¿òýé
íýã ìÿíãàí öýð½ã íýõýæ èðñýíä áèä óãòàæ îðîîä íýã áààòàð, è íýã
ìÿíãàí öýðãèéã íü àëààä íýã áààòðûí õî÷ð ãàðûã íü òóñ òóñ öàâ÷èæ
á¿ñýíä íü õàâ÷óóëààä ìîðèíä õ¿ëýý Áîíäûí çàðëèãèéã á¿ðýí òºãñ
òîîëæ õýëýýä öààø õààíä íü èëãýýâ. Áèä íààø èðýâ” ãýæ àéëòãàâààñ
àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä “Àëèâàà ÿâäàë çîðèã ìèíü á¿òýõ áàéíà. Áóéäàí
Óëààíí¿äýí õî¸ð ìèíü ÿâäëàà á¿òýýæ èðëýý” ãýýä íýã ò¿ìýí, íýã ìÿíãàí

àãòûã á ýëýãòýé
ÿâàâ.

ñàéí ãýæ

á¿ãäýýð

ñàéõàí õóâààæ

àâààä

öààø

5. Ãýñýð õààí Íàíäóëàì õààíòàé áàéëäàæ ýõëýâ.
Òýãòýë íàíäóëàì õààí ãóðâàí çóóí àñàðò õîòûã íü ãóðâàí ñàðûí
ãàçðààñ ¿çýýä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä çàðëèã áîëðóóí: “Ýâ¿¿! Òà
¿çýâ¿¿? Íàíãèéí õààíû õîò òýð áè¿ø¿¿?” ãýýä àðâàí ç¿ãéí ýçýí Ãýñýð
õààí áèëãéí õýýð ìîðèíû àëòàí æîëîîã çàëæ ëóãøèí õàòèðâààñ õàìàã
áààòàð èõ áàÿð òºðººä “Àëü àëü” ãýæ ìîðèíûõîî æîëîîã ñóë òàâèí
Ãýñýð õààí õîéíîî¸ ä¿¿ëýí ÿâáààñ àðàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä õ¿ðýõ öàãòàà
àðâàí ä¿í÷¿¿ð àðâàí ñàÿ àðâàí áìàí îëîí öýðãèéí á àðàà ãàðààä õºâ÷èí
àëòàí äýëõèéã á¿ðõýí èðýõèéã Íàíäóëàì õààí ¿çýýä “”Ýâ¿¿ ! Ýíý þó
âý ? Ãàçàð õºäºëñºí ìýò ÿàæ áàãòàæ èðñýí îëîí öýðýã âý? ãýæ
ç¿ðõ àëäàæ áàéâ.
“Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí õàìàã áààòðóóäàà èéí çàðëèã áîëîâ: “Çà
, õàòàí õàð áîëä ìýò áèåä , õàð ÷óëóó ìýò ç¿ðõò õàðöàãàõé ìýò
ø¿¿ðëýãò , õàìàã íºõºä ìèíü ìýäýâ ¿¿? Õàðü äàéñíû õ¿÷ íü èõ áàéíà.
Õàìàã äàéñíûã õàìðàí
öàâ÷, õ¿÷ýý ìºõñòºõ öàãò íàìàé£ óäðäàí
çàëáèð. Àðâàí õ¿÷èí òºãññºí Ãýñýð õààí áèø¿¿ áè. Õ¿÷èéã òàíâ
òºãñãºí ºãºõ áèø¿¿ áè. Àñàð èõ õ¿÷èò äàéñàíï íàìàéã äóõðäàí îðâîîñ
õàâ õàðëàñàí ç¿ðõèéã òàíü õàòààí ºãºõ áààòàð Ãñýýð õààí áèø¿¿ áè.
Õàòàí çýð çýâèéí èðä äàéðàãäààä øàðõäàõûí öàãò íàìàéã äóðäàí
çàëáèð. Ýì÷ Ãýñýð õààí áèø¿¿ áè. ßð øàðõ õî¸ð òàíü ººðºº ýäãýõ
áîëíî. õàðü äàéñàíä îðîîä õàòàí ç¿ðõýý á¿ë¿¿ëæ õàð öóñàà óðñãàæ
õàðàíãàäàí óíäààñàõ öàãò íàìàéã äóðäàí çàëáèð. Óíäûã ÷èíü õàíãàæ,
ðàøààíû óñûã óóëãàã÷ óõààíä Ãýñýð áèø¿¿ áè. ãýæ çàðëèã áîëîîñ
õàìàã áààòðóóä öºì ñºãäºí ìºðãººä “Ýý , àðâàí ç¿ãèéí àðâàí õîðûí
¿íäïñèéã òàñàëñàí àþóõ ìýò Áîãä ìèíü! ×àìààñ ººð ìàíä èâýýëã¿é”
ãýýä ìºðãºâººñ àðþàí ç¿ãèéí ýçýí ãýñýð áîãä çºâøººãººä áèëãèéí õýýð
ìîðèî óíàæ , íàð ñàð õî¸ðûáã óðãóóëàí õèéñýí ìàíëà öàãààí äóóëãàà
ýðäýíýò òýðã¿¿íäýý ºìñºæ , îþó îíüò ãóèí öàãààí ñóìàà ÷èõýæ
ñîðîíçîí ã¿ðýýð á¿òýýæ õéñýí åñºí àëä õàð øðîîî ç¿¿æ , áèäãèéí äîãøèí
õàð íóì íâ þóãàà ä¿ðæ àðâàí òàâàí òîëãîéò íàíäóëàì íýðò àâðàãàûí
õààíûã äàéðàõ öàãò , àðâàí ç¿ãèéí ýçýí ãýñýð õààí ìÿíãàí ëóóãèéí
äóóãààð õ¿ð÷èãíýí òà÷èãíàæ , îðîéíîîñîî åñºí ºíãèéí ñîëíîãî òàòóóëàí ,
õî¸ð ñàìñààíààñàà áëýã áèëãèéí ãàëûã îãòîðãóéä òóëòàë ä¿ðýëç¿¿ëæ
,ìàãíàéíààñàñ Ìàõàãàëûí ä¿ð ãàðãàæ , îðîéí øàð ¿ñíýýñ òàâàí ãàðäè
öýðâ¿¿ëýã íèñãýæ ñîðîíçîí ã¿ðýýð á¿òýýæ õèéñýã õàð øðî èëäýý
áýëýã áèëãèéí ãàëààð ¿éìòýë ñóãà òàòààä îðîõ öàãò õºëºãëºñºí
áèëãèéí õýý° ìîðèíû ¿ñ á¿ðýýñ ãàë øàòàæ õî¸ð õàìðàà óòàà
áóðãèóëæ , äºðâºí òàâàãíààñ íü ãàë öàõèæ ÿâàâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
Áî£äûí ãó÷èí áààòðóóä ñîàëõèí æèã¿¿ðò ìîðüäîî óíàæ ýëäýâ
÷èìã¿¿äýý ºìñºæ , ýíã¿é îëîí ÷àíäìàíü ýðäýíýñèéã îëñîí ìýò èõ áàÿð
òºðººä “ßâ ÿâ” ãýæ èðâýýñ õàìãèéí óðüä õ¿íèé á¿ðãýä áîëñîí
Øóóìàð , îääûí ãèëáýëãýýí ºíãºò õóÿãàà ìºðºí人 õýäðýí ã çóóí íàéìàí
øèðýýñýýð ìóøãèæ õèéñýí ìÿíãà òàâàí çóóí øºðìºñºí õ¿éðò (õºâ÷íèé
ãîãöîî) äîãøèí õàð íóìàà ä¿ðæ àðâàí ¿õðèéí àðüñààð õèéñýí àðõàä õàð
ñààäãàà áçñýëæ , àðâàí õî¸ð çýñýýð õàâ÷èí ºäºëñºí õàð øîð þóãàà
ç¿¿æ êààí õàéñàí õàð ìîðèî óíàæ , õîðèí ëóóãèéí äóóãààð

òà÷èãíàòàë îðâîîñ Øóóìðûí îðîéíîîñ òàâàí áíãèéí ñîëîíîãî òàòàí, è îðîéíîîñ íü
Î÷èðâààíèéí ä¿ð ãàðàâ. Çààí õàéñàí õàð ìîðèíû äºðâºí òàâãààñ ãàë
öàõèæ îðîõ öàãò , íàí÷¿í : “ªºå, Øóóìàð áàéç, ººå! Øóóìàð áàéç! ” ãýæ
ãóðâàí ¿å õàøãèðàí äóóäâààñ ¿ë ñîíññîí çààí õàé¸àí õàð ìîðèíûõîî
æîëîîã ñóë òàâüñàð àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãäûí ºìíº ãàð÷ íàíäöóëàì
õààíû òóãéã ÷èãëäýí îðîõîä òýíãýð ãàçàð õî¸ð íýã áîëñîí ìýò áîëîâ.
øóóìàð õàìãèéí óðüä õîøóóðàí èðýõèéã ¿çýýä íàíäïóëäàì õààíû Õàòàí
õàð áààòàð óóëûí ÷èíýý õàð ìîðèî óíàæ ,õàð õºº õóÿãàà ºìñºæ ãóðâàí
àëä
øîð þóãàà áàðèí Øóóìàðûí ºìíººñ óãüàâ. Õî¸óë çºðºëä⺺ñ
øóóìàðûáí îðîé äàõü Î÷èðâààíèéã ä¿ðèéã ¿çýýä ç¿ðõ àëäààä öàâ÷èí
ýñ ÷àäàâ. Áààòàð Øóìàð åñºí àëä ìîëîð õàð øîð þóãàà áàðèí õà²àí
õàð áààòðûí äóóëãàä òîëãîéã òàñ äýëäýæ àâàí çààí õàéñàí õàð
ìîðèíäîî ìîëöîã õèéãýýä åñºí àëä õàð øîð þóãàà åðºí åñºí àëä áîëãîí
ñóíãàæ Íàíäóëàì õààíû ãóðþàí ä¿í÷¿¿ð ãóðâàí ñàÿ îëîí öýðýãò íü îðîí
öàâ÷èæ øèðâýí ãàðàõäàà íýã ò¿ìýí öýðãèéã öàâ÷ààä òýðòýý íü ãàðàí
õîéøîî õÿëäàì õèéí õàðâààñ àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä ãó÷èí áààòàð ,
ãóðâàí çóóí õîøóó÷àà äàãóóëæ àþóõ ìýò ìÿíãàí ëóóãèéí äóó ãàðãàæ
àëòàí äýõèéã íýã ìºñºí äîðãèóëæ îðîõîä õ¿íèéû á¿ðãýä áîëñîí Øóóìàð
ãàãöààð ãóðâàí ò¿ìýí öýðãèéã öàâ÷ààä ººðèéí áààòðóóäàà íèéëýâ.
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð áîãä ñîðîíçîí ã¿ðýýð õèéñýí èëäýý ìÿíãàí
òàâàí çóóí àëä óðò áîëãîí ñóíãàæ äîõèõ á¿ð ò¿ìýí öö ýðãèéã
öàâ÷èâ. Àðâàí òàâàí íàñòàé ýðäýíýò íàí÷¿í àðâàí áóìàí òàâàí ò¿ìýí
öýðãèéã öàâ÷èâ. Àìáàðûí õºâã¿¿í Áàíæóð çóðãààí ò¿ìýí öýðãèéã
öàâ÷èæ àëààä ãàðàâ. Ò¿¿íýýñ áóñàä áààòðóóä äºðâºí ò¿ì, òàâàí
ò¿ì , ãóðâàí ò¿ì , õî¸ð ò¿ì , íýã ò¿ìýí öýðãèéã òóñ òóñäàà öàâ÷ààä
Áîãäûí äýðãýä öóãëàâ.
Õàìàã áààòðóóä Áîãäûí äýðãýä á¿ãä öóãëàæ èðýõýä òîîëáîîñ ãàãö
øóóìàð ¿ã¿é àæýý . Õàìàã á¿ãä “Ýâ¿¿ , ýâ¿¿! Øóóìàðûã ìèíü Íàíäóëàì
õààí àëñàí áàéíà.” ãýæ õàìãààð ãîìäîí Ãýñýð õààíä àéëòãàí áàéòàë
Íàíäóëàì õààíû öýðãýýñ Øóóìàðûí óíàñàí çààí àéõñàí õàð ìîðü íü öóñàí
çýýðä ìîðü áîëæ , ºìññºí ãèëáýëãýýí ºíãºò õóÿã íü ãàë óëààí õóÿã
áîëæ äóðòàé äóðã¿é ìîðèî ãàíö õî¸ð ãèøã¿¿ëæ ãàëèãóóëæ èðýýä
ºã¿¿ëð¿¿í : “Çà òà ºëáñºâ ¿¿? Óíäààñàâ óó? þóíû òóëä ÿàð÷
öóãëàâ?” ãýýä òà÷èãíàòàë èíýýñýýð õ¿ð÷ èðòýë Áîãäûí ¤ýðãýä
ñóóãààä : “ Áè èðýõã¿é áèëýý . Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä þóãàà ¿çýýä
àðàéõàí ãàð÷ èðýâ áè” ãýæ ñóóâ. Ãýñýð õààí çàðëèã áîëðóóí: “ Çà
õ¿íèé á¿ðãýä áîëñîí Øóóìàð ìèíü ! ÿð õàð ÷óëóóí ç¿ðõò Øóóìàð ìèíü
õýäèéã öàâ÷ààä èðýâ?” ãýâýýñ Øóóìàð : “Áîãä ìèíü ! áè ÿàð÷ íýã ñàÿ
íýã áóìàí öýðãèéã öàâ÷ààä ãàð÷ èðýâ” ãýæ àéëòãàâààñ Ãýñýð õààí
çàðëèã áîëðóóí: “Çà ýä¿ãýý õý÷íýýí öýðýã ¿ëäýâ?” ãýæ çàðëèã
áîëáîîñ : Øóóìàð: “Çîõèæ (íàðèéí ) ýñ òîîëîâ áè. Ýä¿ãýý àðâàí ñàÿ àðâàí
áóìàí öýðýã ¿ëäñýí áîëîëòîé . ” ãýæ àéëòãàâààñ àðâàí ç¿ãèéí ýçýã
Ãýñýð õààí çàðëèã áîëðóóí: “Ýä¿ãýý áèä ðàøààíû èäýýãýý çîîãëîâ.
Óíàëàãà , áèå ìààíü àìðàâ. Îäîî ìîðä ãýýä àðâàí ç¿ãèéí Áîãä ,
Íàíäóëàì õààíûã òóñãàéëàí îðîâ ( ÷èãëýæ ÷âàâÁóñàä áààòðóóä õî¸ð
òýýã¿¿ð æèã¿¿ð ìýò áîëîí îðâîîñ àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí íàíäóëàì
õààíòàé çºðºëä⺺ñ Ãñýýð õààí åñºí àëä ñîðíîçîí ã¿ð èîëäýý íàíäóëàì
õààíû òàâàí òîëãîé íü òàñ äýëäâýýñ ìºí áèåäýý òîõðîâ. ×èíãýòýë
íàíäóëàì õààíû çààí ò¿øìýë ãýã÷ íóì ñóìàà õàÿæ îðõèîä òàâàí õ¿íèé

òýâýðò ¿ë áàãòàõ èõ ìîäûã ¿íäýñòýé íü ñóãàëæ àâààä çºâ
áóðóóã¿é öîõèëæ ÿüòàë Øóóìàð íàí÷è¿í õî¸ð ãýçýã äàðàí èðæ
àðàéõàí öàâ÷èæ àëàâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí ãýñýð õààí Íàíäó«àì õààíû
áàñ òàâàí òîëãîéã ü òàñ äýëäâýýñ ìºí áàñ ýðãýí áèåäýý òîõîð÷
áàéõàä ãýñýð õààí èëäýý ãýäðýã õàðèóëàí çîãñîâ. Íàíäóëàì õààí àëä
ã¿ð õàð øîðîîð Ãýñýð õààíû ç¿¿í ìºðèéã ¿ë õ¿ðòýë öàâ÷âààñ àðâàí
ç¿ãèéí ýçýí Áîãäûí ººð ñàëñàí áèå íü íýãýí àãøèí çóóð ýäãýâ.

6. Öàñ ×èõýð òýíãýðýýñ áóóæ Ãýñýðò òóñëàâ
Ãýñýð õààí çàðëèã áîëðóóí: “Åð ýíý õààíûã áèàëæ áîëîõã¿é øèã
áàéíà” ãýæ “äýýä ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ ìèíü ! Ýâ¿¿, ÿàëàà . Àíä ãóðâàí
òýíãýð ìèíü , ýâ¿¿ ÿàëàà Õààí õóðìàñò ýöãèéí çàðèëãààð ýíý
Çàìáóòèâèéí àìüòíûãø òóñëàõûí òóë èðýýä àðâàí õîðûí ¿íäýñèéã
òàñëàí àðâàí ç¿ãèéí õîðòíûã äîðîéòóóëàí ÿâòàë èéì õýö¿¿ äàéñàíüàé
ýñ äàéðàëäëàà áè. ãýæ õàéëàõ äóóã ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ á íü ñîíñîîä
à÷èò Õóðìàñò òýíãýðî î÷èæ àéëòãàâààñ õóðìàñò òýíãýð çàðëèã
áîëðóóí:
*Ýæíýé , ¿éë á¿òýýã÷ ìèíü Çàìáóòèâä î÷ñîíû õîéíî õî¸ð èõ áàéð
(áàéëäààí) ó÷ðàõ ãýæ áèëýý . íýã íü ýíý áàéíà. îäîî õýí î÷èõ âý?*
ãýñýíä
Ãýñýðèéí
àíä ãóðâàí
Áîãä òýíãýð : “ Áèä î÷ú¸”
ãýæ
àéëòãàâààñ Öàñ ×èõýð ñîíñîîä Õóðìàñòûí äýðãýä èðýýä àéëòãàâ: “
Ýý! Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä Ãýñýð õààí ìèíü àðâàí òàâàí òîëãîéòîé
àâðàãñûí õààíä õ¿÷ ýñ õ¿ðýâ ãýíý. Áè î÷ú¸ À÷èò Áîãäûí ìèíü õ¿÷
ýñ õ¿ñðíèéã àíä ãóðâàí òýíãýð òà î÷èâ÷ õ¿÷ ¿ë õ¿ðíý. Áè î÷îîä
àðãàëæ ¿çñ¿¿. Óðüä Çàìáóòèâä Áîãäûíõîî äýðãýä ÿâñíààðàà áè
òàíààñ õýðñ¿¿õýí áóéçà” ãýæ Õóðìàñò òýíãýðîò àéëòãàâààñ Õóðìàñò
òýíãýð: “Öàñûí î÷èõ çºâ” ãýýä àíä £óðâàí òýíãýðèéã áàéëãàâ. Öàñ
×èõýðýýñýý õàãàöàâ áè. Õààíà ÿâæ óñàíä óíàæ ¿õýõ âý áè? Õîðò
ñýòãýò Öîòîí íî¸í óðüä õóòãàñàí ó÷èð áè åñàí íóðóóò áàéøèíãèéí
àëòàí áàãàíààñ áîîæ ¿õýýä , òýíãýð íàðò òºðººä Öàñ ßèõýðòýéãýý
íèéëñýí áèëýý . Öàñ ×èõýðòàé õýìò î÷íî
ãýâ.
Öàñ ×èõýð îäîî àðâàí íàéìàí ëàãøèí áèå òºãññºí æèã¿¿ðò áîð ìîðèî
óíàæ äóóðüñàõóé íýðë äóóëãàà ýðäýíýò òýðã¿¿íäýý òàâüæ áèëãèéí
äîãøèí õàð íóìàà äî¿ðæ , åñºí àëä öîä (õ¿íä) áîëä èëäýý ç¿¿æ, Õóìñàí
ãóà õàòíàà àâààä: “Çà , õóðìàñò àõàé ìèíü òýðã¿¿ëýí, õàìãààð ìýíä
àìàãëàí ñóóãòóí. Áè àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãääîî î÷íî. ” ãýýä òýíãýð íàðíû
îðíîîñ Çàìáóòèâä áóóãààä Öàñ ×èõýð äºðâºí ç¿ãò òàâ è òàâàí íàðûí
îðíîîñ Çàìáóòèâä áóóãààä Öàñ ×èõýð äºðâºí ç¿ãò òàâ òàâàí õîíîãèéí
ãàçðûã ýðãýí ýðãýí õàðæ áàéñààð Ãýñýð õààí Íàíäóëàì õî¸ðûí
çîëãîëäîæ áàéõûã Öàñ ×èõýð ¿çýýä Õóìñõàí ãóà õàòàíäàà çàðëèã
áîëðóóí: “ òýð õîðò õàðâàãñàí õààíû á¿çõèé ë áèåèéã íü õàðâàæ
öàâ÷èæ åð àëæ áîëîõ áàéíà. Àìü íü õî¸ð í¿äýíä íü áàéíà. Õ¿ð÷
õàðàÿ ãýòýë óäààð÷ áàéñíàà àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãäûí ìèíü áèå
÷èëýõ áàéíà” ãýýä òàâàí õîíîãèéí ãàçðààñ íàíäóëàì õààíû õî¸ð í¿äèéã
÷èãë¿¿ëýí õàðâàâààñ àìèíä íü òóññàíû òóëä àâðàãñàí õààí àðâàí
ãóðâàíè ëóóãèéí õ¿÷ òºãññºí øàð öîîõîð ìîðèíäîîñîî óóä óíàñàí ìýë
àëäàãäàæ îé÷èõîä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí: “Ýý ! ßëãóóñàí

ãóðâàí ýã÷ ìèíü ºì㺺ëºâ ¿¿? Àíä ãóðâàí Áîãä òýíãýð ìèíü ºìãºëºâ ¿¿? ”
ãýýä óóëûí ÷èíýý øàð öîîõ®ð ìîðèéã (ìîðèíû öóëáóóðûã) áè«ãèéí
òàøóóðààð ºëãºæ àâààä õàðòàë Íàíäóëàì õààíû õî¸ð í¿äýíä ñóì
õàäàæ áàéõûã Ãýñýð õààí ¿çýýä , Öàñûí ñóìûã òàíèàä: “Ýâ¿¿,
ýâ¿¿ Öàñûí ìèíü ñóì áèø ¿¿ ýíý ” ãýýä ñóãà òàòàí àâààä òýâýð õàéëàâ:
“Õàø ýðäýíý îíüò õàòàí áîëä òºìºð , ìîëîð ýðäýíý ìýò ºíãºò öàãààí ñóì
÷èíòü ýíý áàéíà. Ýðèéã ýð ýðäýíýò Öàñ ×èõýð æèã¿¿ðò áîð ìîðèéíõîî
æîëîîã ñóë è òàâüæ , öîäç áîëä èëäýý á àðüæ Íàíäóëàì õààíû ¿ëäñýí
öýðãèéã õàøãèðàí îëîí õîíèíä ÷îíî îðñîí ìýò áóòðóóëæ , ¿íñ ìýò
õèéñãýæ øèðâýñýýð ãàð÷ èðýâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä àìðàã Öàñ
×èõýð àõàà ¿çýýä áèëãèéí õýýð ìîðèíîîñ áóóëã¿é ¿ñýð÷ íîöîí õàéëàâ:
“Õàðü äàéñíûã õàìõàëæ ºãºø õàø õàä ìèíü ! Õààíààñ ÿâæ èðýâ
¿¿ ÷è? ” ãýæ õàéëæ áàéõàä Öàñ ×èõýð “Àðàí ç¿ãèôí ýçýí , àðâàí
õî¸ð òîëãîéòîé ìàíãàñò Àðëàí ãóà õàòíàà íýõýæ î÷ñîíû õîéíî àòààò
Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíû öýðýã èðæ àëèâàà á¿ãäèéã ìèíü òàëæ
äîâòëîõ öàãò àìºðàã Öàñ ×èõýð àõ ÷èíü áè àìü áèåý õàéðëàëã¿é ,
àâàé Áîãä ìèíü ãýðò ¿ã¿é áîëîâ àõ ä¿¿ áààòðóóä íü áàéíà ãýæ àìèà
õàéðëàëã¿é ÿâæ õàð öóñ ìèíü õàòàæ , õàéðàí áèåèéí ìèíü ñ¿ëä
àëäðàí , õàòàí äàëàéí öóñè óñûã óóãààä õàðèí ñîãòóóð÷ óíààíä
óõðààíã¿é áîëîîä õàðü äàéñàíä äèéëäñýí ìèíü òýð. Ò¿¿íèé õîéíî
÷èíèéõýý çàðëèãààð Õóðìàñò àõàéí ÷èíü äýðãýä òºðººä ñóóòàë
ÿëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ íü èðýýä , íóñãàé ìèíü äîîð Çàìáóòèâä àðâàí
òàâàí òîëãîéò àâðàãñûí õààíä áààòðóóäàà àâ÷ ìîðäîîä àëàí ÿäàæ
áàéíà ãýõèéí ñîíñîîä àíä ãóðâàí òýíãýðèéã þó èðëýý áè” ãýæ
àéëòãàâààñ àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä , Öàñ×èõýð ýçýí Áîãä Ãýñýð õààí
àìðàã Öàñ ×èõýð àõûãàà òàâìàä àëòàí äýëõèéã ñàí òàâüæ íîìõîòãîâ.
Íàí÷¿í , øóóìàð õî¸ð ýõëýí èðæ á¿ãäýýð èðæ àìðàã Öàñ ×èõýðòýéãýý
òýâðýëäýâ.

7. Íàíäóëàì õààíû õàòíûã áóëààëäàâ
Ýä¿ãýý àðâàí òàâàí òîëãîéò àâðàãñûí õààí÷ãø äîðîîòóóëàâ. Àëèâààõ
á¿ãäèé íü îëç áîëãîâ . Íàíäóëàì õààíû íàðíû ãýðëèéã äàðàõ ìýò
¿çýñãýëýíò Áàäìààðàã íýðò ãóà õàòàí áºë㺺 . òýð õàòíûã Øóóìàð “Áè
àâñóó” ãýæ áàòàë àðâàí òàâàí íàñò Íàí÷¿í õ¿ð÷ èðýýä “Øóóìàð
àâãàé ! Ä¿¿äýý , íàä õàéðëà!” ãýæ õ¿ñýâ. Øóóìàð ºã¿¿ëð¿¿í : “ Àõààñàà
áèø þì ºã ãýæ àâ÷ áîëíî. îëçîíä ãàíöõàí ýìèéã àâáàë àõòàéãàà
àòààòàé áîëíî” ãýýä ýñ ºãºâ. Åð áçãäèéí ñýòãýëèéã áóëààõ ìýò
¿çýñãýëýíòýé òóë Öàñ ×èõýð èðýýä ºã¿¿ëð¿¿í :” Íýãä áîëáîë Íàíäóëàì
õààíû áè àëàâ. Õî¸ðò áîëáîë áè àõ ÷èíü áèø¿¿. Ýíý ýìèéã áè àâíà ãýæ
çàðëèã áîëáîîñ Øóóìàð ºã¿¿ëð¿¿í: ” “ Ýâ¿¿ Öàñ ×èõýð ìèíü èðñýíäýý
áàÿðëàõ áóé çà . Ìóó ä¿¿ íàðòàéãàà ýíý ýìèéã áóëààëäàæ àâäàã
þìóó? ” ãýæ áàéòàë àðâàí ç¿ãèéí ýçýí áîãä ººä áîëîîä “Ýíý ýìèéã þóíû
òóëä áóëààëäàíà òà ? Àâáàë Öàñ ×èõýð áèä õî¸ðûí íýã àâíà
Àâàõã¿é áîëáîë áèä ìýäýæ òàíä ºãíº” ãýæ áàéòàë Ãýñýð õààíû ñîðîíçîí
ã¿ð èëä íü äóíäàà õ¿ðòýë ñóãàðàâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä çàðëèã
áîëðóóí: “Ýíý øîð ìèíü þóíû òóëä ñóãàðàâ? Óðüä íýã ñóãàðàâ. Àðâàí
õî¸ð òîëãîéò àâðàãàñûí õààíû Íàíäóëàì õààíû òîëãîéã àâàâ. Ýä¿ãýý
õýíèé òîëãîéã àâúÿ ãýæ ñóãàðàâ ÷è? ̺í ýíý ýìèéí òîëãîéã àüúÿ ãýæ
ñóãàðàâ çà” ãýýä èëäýý ñóãà òàòààä òýð õàòíû òîëãîéã òàñ äýëäýæ

îðõèâîîñ Öàñ ×èõýð àðëèã áîëðóóí: “Áîãä ìèíü ! Ýíý ýìèéã þóíû òóëä
öàâ÷èâ? ” ãýæ àéëòãàâààñ Ãýñýð õààí çàðëèã áîëðóóí: “Àâàé Öàñ
ìèíü ÷è ýñ ìýäýâ ¿¿? Ìèíèé ýíý ñîðîíçîí ã¿ð èëä ñóãàðàõ ¸ñã¿é
áèø¿¿. Ñóãàðâàë íýã õîðòíé òîëãîéã àâàõ òýìäýã áèëýý. Öàñ ìèíü
ººðºº øèíæëýí ¿ç” ãýæ çàðëèã áîëáîîñ Öàñ ×èõýð øèíæëýýä öîä áîëä
èëäýýðýý òýð õàòíû ãýäýñèéã öºì äýëäâýýñ äîòîð íü ìºí àðàí òàâàí
òîëãîéòîé åñºí ñàð áîëîí øóëìàñéûí õºâã¿¿í áàéõûã ¿çýýä Öàñ ×èõýð
çàðëèã áîëðóóí: “ Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí àâàé áîãä ìèíâ áàãààã¿é áîë áèä
þó áîëîõ áîë?” ãýýä òýð õºâã¿¿íèéã ò¿éìýðäýæ àëààä íàíäóëàì õààíû
ãóðâàí çóóí àñàðò õîðòûã ò¿éìýðäýýä , àëèâàà á¿ãäèéã íü îëç áîëãîîä
àðâàí ç¿ãèéí ýçýí ãýñýð õààí àìðàã Öàñ ×èõýð àõàà àâ÷ àõóé á¿õèé
íóòãèéí ç¿ã çàëðàí ººä áîëîâ.

8. Á¿ãäýýð Öàñ ×èõýðòýé áàÿðëàí çîëãî
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí ãýñýð õààí Íàíäóëàì õààíä àÿëàí ººä áîëîõäîî àðâàýí
òàâàýí æèëèéí õîë ãàçðûã àðâàí õî¸ð ñàðûí ãàçàð áîëãîí òîâ÷èëñîí
àæýý . ýä¿ãýý Íàíäóëàì õààíûã äîðîîòóóëààä íààø ººä áîëîõ öàãòàà
àðâàí òàâàí õîíîãèéí ãàçàð áîëãîí òîâ÷ëîîä ººë áîëæ èðýõýä òàâàí
õîíîãèéí óðüäààñ Öàñûã òýíãýðýýñ áóæ èðñýí Ãýñýð áîãäòîé
íèéëñíèéã
ñîíñîí,
àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí Áîãä
àðâàí òàâàí òîëãîéòîé
àâàðãàñûã õààíûã äîðîéòóóëàâ ãýæ äàâõàð áàÿðëàí Àëòàí äàãèíà ,
Àæó ìýðãýí, Àðëàí ãóà õàòàí òýðã¿¿ëýí íàÿí íàñò Öàðãí àâãàí, Ñýíëîí
ºâãºí, ãóðâàí îòîã èõ óëñ õàìãààð óãòàæ èðýâ Ò¿¿íèéã ñîíñîîä Öàñ
÷èõýð , ãýñýð áîãä õààíä àéëòãàâ: “ Àðâàí ç¿ãèéíýçýí ìèíü ! Àëòàí
äàãèíà òýðã¿¿ëýí õàìãààð óãòàæ àéñóé ãýíý. Áè óðüä î÷èæ Àëòàí
äàãèíà ,Öàðãèí
àâãàé òýðã¿¿ëýí
á¿ãäýä
çîëãîñóó áè”
ãýæ
àéëòãàâààñ àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä : “Öàñûí ìèíü ýíý ¿ã çºâ. ×è óðüä
î÷èæ çîëãî. ” ãýæ çàðëèã áîëîâ. Öàñ ßèõýð Íà÷¿í àâààä óðàãøèëæ
èðýõýä óãòñàí õàìàã óëñ Öàñûí áàðààã ¿çýýä: “Ýâ¿¿ , ýâ¿¿ ! Àðâàí
ç¿ãèéí ýçýí áîãä ìèíü óðüä ººä áîëæ àéñóé áèø¿¿” ãýæ õýëýëöâýýñ
Öàðãèí ºâãºí: “Ýâ¿¿, òà þó õýëíý? Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí ýçýí àâàé áîãä ìèíü
þóíä ººä áîëæ èðýõ áèëýý? Èðâýë Öàñ ìèíü ìàíä çîëãî¸ ãýæ óðüä
èðýõ áóéçà òà þó õýëíýì ? ãýæ õýëáýë Àëòàí äàãèíà çàðëèã áîëðóí:
“ Åð Öàðãèí àâãàéí çã ýãýý ¿íýí” ãýæ áàéòàë Öàñ ×èõýð æèã¿¿ðò
áîð ìîðèî òàøóóðºààð ñàâæ Öàñûí ºìíººñ óãòàæ õ¿ðýí: “Ýâ¿¿ , ýâ¿¿!
Ýæèé ìèíü . öàñ ×èõýð ìèíü . Ãýíýò õààíààñ èðýâ ? ×è ìèíü ! ìýíä ¿¿?”
ãýæ áàðõèðñààð ¿ñðýí îé÷òîë Öàñ ×èõýð ÿàð÷ ìîðèí äýýðýýñ
ºðãºæ àâààä òýâðýëäýâ. Öàðãèí ºâãºí õàéëæ áàéæ ºã¿¿ëð¿¿í : “ õàð
óóëûí îðãèë äýýðýõ õàäûã õàíãèíóóëàí ÿâàã÷ , õàð ýðýí á àðãñ ìýò
äîâòëîí ÿâàã÷, õàìàãò çîõèñò Öàñ ×èõýð ìèíü . õàòàí äàëàéí ¸ðîîëä
òóéëàí ÿâàã÷ àâðàãà çàãàñ ìýò àðàã Öàñ ×èõýð ìèíü ëü ãàçàðò
ÿâæ , õààíààñ èðýâ ÷è? Ýæèé ìèíü ! Àòààò ãóðâàí Øàð éãîëûí õààíä
àðüñ ìàõ õî¸ðîî õàéðëàëã¿é ÿâæ àìü áèåý òýâ÷ñæýí àâàé , à÷èò
Öàñ ×èõýð ìèíü ! Çàÿàò Áîãääîî çîëãî¸ ãýæ èðýâ ¿¿? Ýæèé ìèíü ” ãýæ
õàéëààä òàâèâ.

9. Öîòîí íî¸íûã àëàõ ¸ñã¿é
Öàñ ×èõýð , õàìàã áçãòýéãýý çîëãîæ ¡àéòàë õàìãèéí ñ¿¿ëä Öîòîí íî¸í
ãàãöààð èðæ çîëãîâîîñ Öàñ çàðëã áîëðóóí: “Åð õàìàã á¿çãäýýð íàìàéã

ñàíñàí íü òóí õóäàë áàéíà. ãàíöõàí Öîòîí àâãàé ìèíü íàìàéã ¿íýõýýð
ìºðººäñºí àæýý” ãýæ õóóð÷ çàðëèã áîëáîîñ õàìàã óëñ : “Öàñ àâãàí
òýð çàðëèã ¿íýí” ãýæ õýëýëöâýýñ Öîòîí íî¸í äóó ýñ ãàðàâ.
Ò¿¿íèé õîéíî àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí àðâàí òàâàí òîëãîéò
àâðàãàñûí õààíûãø àìðàã öàñ ×èõýð àõûãàà òýíãýðýýñ áóóëãàæ
àâààä àõóé ñóóõ ãýðòýý ººä áîëæ èðýýä àëòàí ºíãºò Íîëîì òàë äïýýî
àðâàí ãóðâàí ýðäýíý ñ¿ì õèéãýýä , çóóí íàéìàí àñàðò øèë õîò þóãàà
çàñààä òýð äýýð ìÿíãà òàâàí çóóí õ¿í áàãàòàæ ñóóõ àëòàí îðä
õàðøàà áàéãóóëààä àðâàí ç¿ãèéí èõ óëñàà õóðààæ àõóé èõ òóíõàã
çàðëèãàà ºã÷ àëáàò óëñàà õóðààæ ãóðâàí àð áîëòîë íóð äàëàé ìýò
èõ õóðèì õèéæ æàðãàí ñóóõ öàãò ýðäýíýò Öàñ ×èõýð õîðèí õàñàã
àðõè çîîãëîîä õºâ÷¿¿ðõýí óëààí çýýðä áîëæ ñóóõäàà Öîòîí íî¸íû ¿çýýä
öàñ ×èõýð çàðëèã áîëðóóí: “Õàéðàí àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãäûí ìèíü õàø
õàä ìýò áàãóóëñàí øàøèí òºð õî¸ðûã ýíä¿¿ðñýí , ýðýäíýò Öýñ ×èõýð
íàìàéã òýâ÷¿¿ëñýí , ýëãýíäýý õàð äîòîðò Öîòî. Õºäëºøã¿é øàøèí òºð
õî¸ðûã ìèíü õºäºëãºñºí , õºäëºõèéí ýçýí Áîãä»í ìèíüñýòãýëèéã çîâîîñîí ,
õºäëºõ á¿ãäèéí ìèíâ òàëààð áîëãîñîí õºº ìýò äîòîðò Öîòîí , õîðò
Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààíä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãäûã ìèíü ìàðòààä àìü
áèòåýñ íü õàãöóóëñàí , àëèâàà á¿ãäèéã ìèíü àãèð áîëãóóëñàí õîð ìýò
ñýòãýëò õºº ìýò äîòîðò Öîòîí , Ìàõûø ÷èíü îäîî èäñ¿¿ áè” ãýýä Öàñ
×èõýð öîä áîëä èëäýý ñóãà òàòààï äýâ õèéâýýñ Öîòîí : “Àâàé Áîãä
ìèíü áè ÿàÿ” ãýýä Öîòîý íî÷í øèðýýíèé äîîð øóðãàæ îðâîîñ àðâàí ç¿ãèéí
ýçýí Ãýñýð çàðëèã áîëðóí: “ Àâàé Öàñ ìèíü ! Ýíý ìóóã àëæ ó õèéõ
áóé . ¿¿íèéã àëàõ áîëáîîñ áè õýäèéí ¿ã¿é áîëîõ áèø¿¿. Ýíý ¿ã¿é áîëáîë
àðâàí ç¿ãèéí õîðòíûã áè èíãýæ äàðàõã¿é” ãýæ çàðëèã áîëáîîñ Öàñ
×èõýð áàñ àéëòãàâ. “àÿà àðâàí ç¿ãèéí ýçýí àþóõ ìýò Áîãä ìèíü! Àðâàí
ç¿ãèéí õîðòíûã äîðîéòóóëàõäàà îíö Öîòîíãîîð õîøóó óäèðäóóëàí ÿâæ
äàðñíûã ýñ ¿çýâ áè. Àëòàí îðä õàðøèéã ÷èíü ýâ¿ääëñýí , Àëòàí
äàãèíûã(Ðîãìà) ÷èíü
àâàõóóëñàí,
àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãäîîñ ìèíâ
õàãàöóóëñàí , àìü áèåèéã ìèíü òýâ÷¿¿ëñýí , òýñýøã¿é ìóó äîòîðò Öîòîí
. Àìëàøã¿é ãó÷èí áààòðóóäûã
ìèíü ãýíä¿¿ëñýí , àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
Áîãäûíã ìèíü øàøèí òºð õî¸ðûã õºäºëãºñºí àòààò ãóðâàí Øàðàéãîëûã
òàâûã õàíãàñàí , àëèâàà á¿ãäèéã ìèíü òàëààð áîëãîñîí àãèð õóâõàé
äîòîð Öîòîí íî¸í ! Àëèéã ÷èíü ìàðòàõ âý áè? ” ãýýä Öàñ ÷èõýð áîñîí
ã¿éâýýñ Öîòîí íî¸í øèðýýíèé äîîð ñýõýýòýé , ñýõýýã¿é õî¸ðûí õîîðîíä
õýâòýâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä çàðëèã ûîëðóóí: “ Àâàé Öàñ ×èõýð ìèíü
áàéç” ãýæ çàðëèã áîëîâ. Öàñ ìèíü ! ¿¿íèéã àìèéã àëàõ ¸ñã¿é áèëýýý.
¿ëãýðëýâýýñ Öîòîíãèéí ÿâäàë ¿íäýñíûã ñýð¿¿ëýõ ìýò . Ìàðòñàíûã
ñàíööëàõ ìýò áèø¿¿. ¿¿íýýñ áèø áèä æàðãàëäàà òàøóóð÷ àëèâàà
¿éëý á¿òýýæ ¿ë ÷àäàõ áóé . òèéìèéí òóëä ìèíèé ìÿíãàí õóâèëãààíûã
íýã íü ýíý ìóó Öîòîí áóé . Ìèíèé àäèñòèäã¿é áîëáîë ýíý ìóó Öîòîí íî¸í õàð
ñàíààíäàà õýäèéí çõýõ áàéñàí. Òèéìèéí òóë ¿¿íèéã ýä¿ãýý áîëòîë
àâ÷ ÿâàã÷ ó÷èð ìèíü òýð áèø¿¿. Àâàé Öàñ ìèíü Öîòîííã àëàõ
¸ñã¿é . Áè ÷àìä ¿ç¿¿ëñ¿¿
Ãýýä õàìàã óëñûã ãàðãààä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä çàðëèã áîëðóóí:
“ªºå! Öîòîí àâãàé íààø èð çîëã ãæó äóóäâààñ Öîòîí íî÷í óíàæ áîññîîð
î÷îîä Áîãäûí ãýãýýíä çîëãîâîîñ àðàí ç¿ãèéí ýçýí Áîãä Ãýñý ð Öîòîí õ¸ðûí
íýã áèå ìýò áàõûã Öàñ ¿çýýä : “Ýæíýý Õèøèãò (àçòàé) õ¿í ÷è Áîãäûí

ìèíü äýðãýä íàä ó÷èðààä àìüä ãàðëàà . ” ãýæ Öàñ çàðëèã áîëîîä öîä
áîëä èëäýý õóéëààä àëàõàà áàéâ.
Ò¿¿íèé õîéíî ààí ç¿ãèéí ýçýí ýãñýð õààí àìðàã Öàñ ×èõýð àõäàà àðâàí
òàâàí òîëãîéò àâðàãàñûí õààíû àðâàí ãóðâàí ëóóãèéí õ¿÷ òºãññºí øàð
öîîõîð ìîðü òýðã¿¿äýíã îëçûã ºãºâ. Åñºí ç¿éë áîëäîîð íàéðóóëñàí õèéñýí
÷óëóóí íýðò
õóÿãèéã Øóóìàðòàà ºãºâ. íàíäóëàì õààíû Çààí õàð
ò¿øìýëèéí óóëûí ÷èíýý óëààí ìîðèéã Öàðãèí ºâãºíä ºãºâ. Òàâàí äàâõàð
ãàë óëààí õóÿãèéã ýíü íàí÷¿íä ºãºâ. Ò¿¿íýýñ áèø áààòðóóäàä òóñ
á¿ðò ºãëºã ñî¸ðõîîä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí àþóõ ìýò Ãýñýð õààí àëèâàà
á¿ãä þóãàà òºãñãºæ àëòàí ºíãºò Íîëîì òàë äýýð àëòàí îðä õàðøèéí
äîòîð, àðèóí äýýä òýíãýð íàðûí ¸ñîîð àìàãëàíãààð æàðãàí ñóóâ. Àðâàí
ç¿ãèéí ýçýí àðâàí õîðûí ¿íäñèéã òàñëàí òºðñºí , àþóõ ìýü áîãä Ãýñýð
õààí àðþàí òîëãîéò àâàðãà¸ûí õààíûãø àëæ àìðàã Öàñ ÷èõýð àõàà
òýíãýðî íàðààñ áóóëãàæ àâààä àëèâàà àìüòíûãø òýãø æàðãóóëñàí
ýðõò öàäèã òºãñºâ.
*** *** ***
àðâàí ç¿ãèéí àðâàí õîðûíû íçäñèéã òàñëàí òºð¸ºí à÷èò áîãä Ãýñýð
õààí , àðâàí òàâàí òîëãîéò Íàíäïóëàì õààíûã àëæ áàðààä ãó÷èí áààòàð,
ãóðâàí çóóí õîøóó÷ , ãóðâàí îòîã óëñ òàâàí õàòíàà àâàí ýðäýíýò
öýöýãò òàëä î÷èæ ñóóâ. Òýð òàëä àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ,
çóóí íàéìàí õ¿íýýð áàðèóëàõ îðä öàãààí ãýðýý áàéðèóëæ òîîíîî àëòàí
áàãàíààð òóëæ ãýðèéí õ¿ðýý äýýñ îîñðîî èâ ìÿíäñààð õéæ , äºðâºí
ºíöºãò íü ãàë ìàíäàë ¿¿ñãýæ òýð äîòîð Ãàíæóð Äàíæóð , õî¸ð èõ õºëãºí
íîì , àëèâàà ýðäýíý , õàð í¿¿ðñ , õ¿ñëèéã õàíãàã÷ , ÷àíäàìàíü ýðæäýíý
õèéãýýä ,ö ýöýãò òàë äýýð àëòàí ñóâðàãà áàéãóóëæ, ºâºë çóíã¿é
öàñ áîðîî îðæ ìîä ºâñã¿é ãàçàðò ìîäºâñ óðãàâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
Ãýñýð õààí ãóðâàí ¿å ñàí òàâüæ Íîãîîí Äàðü ýõ , Öàãààí Äàðü ýõ , ßäà
ýä á¿ãäèéãø óíøèæ áàéõàä àäèâàà ãºðººñ áýë÷èæ , øóâó ÿðóó
äóóãààð äîíãîäîæ , ºâñã¿é ãàçàðò áàäàìëÿíõóà öýöýã óðãàæ , ìîäã¿é
ãàçàð áîäü ìîä óðãàæ , óñã¿é ãàçðààñ ðàøààí áó«àã äýâëýí
îðãèëæ , õ¿éòýí ãà§àð äóëààí áîëæ , øóóðãàòü ãàçàð öàñ áîðîî
øóóðàõàà áîëüæ , ãóðâàí ëóó õ¿ðõðýí òýíãýðò òà÷èãíàæ äîðä àëòàí
äýëõèé ãóðâàí ¿å õºäºëæ ûá àéâ. Ýä á¿ãäèéã àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
Ãýñýð õààí òºãñãºí íîìõîòãîæ Öýöýãò òàëûí òºâ äóíä àëòàí ñóâðàãíû
äýðãýä ýíõ àìãàëàíãààð æàðãàí ñóóâ.
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí ãýñýð õààí , Æàëî áàÿíû îõèí , òýíãýò íàðûí äàãèíûí
õóâèëãààí Ðîãìà ãóà õàòíàà áèåèéí øàäàð àâ÷ ñóóâ. Ëóñûí õààäûí
îõèí Àæó ìýðãýí õàòíàà áîäü ìîäíû äýðãýäï ìºíõ¿¿ îðä öàãààí ãýðèéã
áàéãóóëæ òýíä ñóóâ. Áàñ ìÿ áàÿíû îõèí õºðñò àëòàí äýëõèéí
õóâèëãààí òºãññºí Ò¿ìýíæàðãàëàí (Àðëàí ãóà) õàòíàà áàäàì ëÿíõóà
öýöýãèéí äýðãýä îðä öàãààí ãýðèéí áàéãóóëæ òýãä ñóóëãàâ. Áàñ
×îéðîí óðíû îõèí õºõºº ãóâóóíû õóâèëãààí òºãññºí ×îéìñîí ãóà õàòíàà
ðàøààíò áóëãèéí äýðãýä àëòàí ñóâðàãûã áàéãóóëæ îðä öàãààí
ãýðèéí áàðèóëæ òýíä ñóóëãàâ. Áàñ õÿòàäûí Ãîíìà õààíû îõèí , àìüòíû
õóâèëãààí òºãññºí ÿíý ãóà õàòíàà ýðäýíýò óëààí õàäûí äýðãýä îðä
öàãààí ãýðèéã áàéãóóëæ àëòàí ñóâðàãûã áàéãóóëààä òýíä
ñóóëãàâ. Ðîëãìà ãóà õàòíû ãàäíà íü àëèâàà øóâóó , õàí ãàðäè ,
òîòü , õºõºº , àíãèð, øèíã¿é , õºò¿¿, íàíãèà, ãöóðãóóë, õàòàí õàðãà,
õàðààöàé, õóí, ãàëóó, àëòàí ãóðãàëäàé, õàë ìýðãýí , õîäîé á¿ðãýä,

òîãîðóó, íóãàñ, èðã¿¿ë, àëòãàé, øîä øóâóó äîíãîäîæ , ñ ñàðëàã ,
õàíäãàé õà° ãºðººñ, áóõ øºðººñ, èðæ áàéíà. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí ãýñýð
õààí ýä á¿ãäýý òºãñãºæ ýíõ àìàãëàíãààð àìèðëà àëòàí ñóâðàãàíû
äýðãýä æàð£àí ñóóâ.

ÀÐÂÀÍ Ç¯ÃÈÉÍ ÝÇÝÍ ÃÝÑÝÐ ÕÀÀÍ ÌÀÍÃÀÛÍ
ÕÓÂÈËÃÀÀÍ ËÀÌÛà ÄÀÐÑÀÍ ÍÀÉÌÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
1. Íýãýí ìàíãàñ ëàì áîëîí õóâèëæ Ãýñýðò èðýâ.
Àâàí ç¿ãèéí àðâàí õîðûí ¿íäñèéã òàñàëñàí Ãýñýð õààí , íýãýí ºäºð øèë
õîòûí ºìíºõ àñàð äýýð ãàðààä àðâàí ç¿ãò áèëãèéí í¿äýýð èéí òèéí
õàðàí ¿çâýýñ óðüä åðººëèéí õ¿÷ýýð áîëñîí õàâüã¿é àìüòàí çàðèì íü
í¿äã¿é áàëàé àæýý . çàðèì íü ÷èõã¿é ä¿ëèé õèéãýýä äîãîëîí áà ¿ã¿¿
ÿäóó òèéì îëîí àìüòíûãø ¿çýýä Ãýñý õààíä ºðãøººõ ñýòãýë òºðæ,
äîòðîî èéí ñýòýãð¿¿í : “ýæíýý , óðüä ìèíèé ýöýã Õóðìàñò òýíãýð õàìàã
àìüòíûã òóñûí òóëä íàìàéã ýíý Çàìáóòèâä èëãýýñýí. Îäîî áè õàðàëã¿é
æàðãàëäàà òàøóóð÷ ñóóõ ìèíü þóòàé áóðóó áèëýý” ãýæ ñýòãýýä
“Áè ýíý åðòºíöºä òºðñíººñ íààø õîðòîí ïàéñàí ìàíãàñ õèéãýýä õîðã¿é
áîëîâ÷ ìèíèé ìºðò äàðàãäàæ ¿õñýí àìüòàí îëîí áîëîâ. îäîî õèéñýí ¿éë
ìèíü èõ . òèéìèéí òóë çóóí íàéìàí õîíîã äàÿàíûã áÿñàëãàñóãàé” ãýæ
äîòðîî
ñýòãýýä ãýðòýý õàðüæ èðýýä Àëòàí Äàãèíàä Ãýñýð õààí
çàðëèã áîëðóóí: “Îäîî áè çóóí íàéìàí õîíîã ñýì ñóóñóãàé . ¿¿äèéã ìèíü
á¿¿ íýý . ìèíé
ñàíãààñ ¿ã¿¿ ÿäóó èðñýí àìüòàíä ºãëºã ºã. òîéí
õóâðàãóóäûã ¿çâýýñ èõýä õè÷ýýí õ¿íäýë” ãýæ çàðëèã áîëîîäï äàÿàíä
áÿñàëãàí ñóóâ.
Òýð öàãò àðâàí õ¿÷èí òºãññºí ìàíàñûí õóâèëãààí Ëîâñãàà ãýã÷
Ãýñýðèéí ãàçðààñ àðâàí õî¸ð æèëèéí ãàçàð õîë îðøèõ áèëýý . òýð
Ëîâñãàà íü òºðºõ人 óóëûí ÷èíýý öàãà í ìîðüòîé , õî¸ð ¿ëýìæ õóâèëã àí
ýã÷òýé áèëýý . Ò¿¿íèé õàíèëàõ íºõºð ñýëò íü Òýìäýãò , Áýëèãò õî¸ð
õóâèëãààí öýöýí ò¿øìýë áàéíà. Òýð õî¸ðûí ³íàõ ìîðü íü óóëûí ÷èíýý
õî¸ð õàð ìîðü áàéíà. Ò¿¿íä áàñ õî¸ð õóâèëãààí Ẻ (áºõ?) áàéíà. íýã íü
õàð Ẻ, íýã íü øàð Ẻ áèëýý . òýäíèé ìîðü íü óóëûí ÷èíýý õî¸ð õ¿ðýí
ìîðò áèëýý . ĺ÷èí äºðºí èõ ñàéä , äºðâºí çóóã áààòàðòàé áèëýý .
Ìàíãàñûí õóâèëãààí Ëîâñãàà òýä á¿ãäýý õóðààæ õóðèìëàí ñóóõàä
Ëîâñãàà èõýä áàðäàí ºã¿¿ëð¿¿í: “Ýä¿ãýý Ãýñýðýýñ ºøººãºº àâúÿ .
Ãýñýðèéí ãàçàðò öýðýã ìîðäú¸” ãýâýë áàðóóí çýðãèéí ýðõýí áîëñîí
õóâèëààíã ò¿øìýë Òýìäýãò ñýöýí ºã¿¿ëð¿¿í . “Áèä Ãýñýðèéí ãàçàðò
öýðýãëýæ î÷âîîñ Ãýñýð ãýã÷ òýíãýðèéí õ¿¿ ãýíý. Ãó÷èí áààòàð ,
ãóðâàí çóóí õîøóó÷ íü öºì òýíãýðèéí õºâã¿¿ä ãýíý. Áèä òýäíéã äèéëæ
ÿàæ ÷àäàõ âý? ” ãýâ. Ëîâñãàà ºã¿¿ëð¿¿í : “ òèéì áîë áèä àðãà õèéæ
ëàì áîëæ î÷ú¸ ãýâ. Ç¿¿í çýðãèéí ýðõýí áîëñîí õóâèëãààí ò¿øìýë
Áýëýãò ñýöýí ºã¿¿ëð¿¿í : “ Áèä àðãà õèéæ ëàì áîëæ î÷âîë Ãýñýð
õààí áèëäíèéã óõààíàà ìýäýýä “Ýâ¿¿ ìàíãàñ õóâèëæ èðñýí àæýý .
Ýäíèéã àëñóãàé” ãýýä àëàõí áîëíî. ” ãýâ. Òºäèé Ëîâñãàà ýã÷äýý
ºã¿¿ëð¿¿í :“ Öýðãýýð î÷âîë äèéëæ ¿ë ÷àäíà . Àðãà õèéæ õóâèëæ
î÷âîë ìýäýõ àæýý . Ýä¿ãýý ºøººãºº ÿàæ àâàõ âý?” ãýâýë ýã÷ íü èéí

ºã¿¿ëð¿¿í : “ Àé Ëîâñãàà ìèíü á¿¿ çîþ. ×àìä áè àðãà çààñóãàé . Ýðò
óðüä ìèíèé ñîíññîí íýãýí öàãò Øèãýìóíè áóðõàí ãýã÷ àìüòíûãø òóñäàí
ººä áîëîõ öàãòàà õî¸ð ãàðòàà öàíã¨ëçàõ äóëäóé , õàðá àäàð àÿãûã
áàðüæ ººä áîëîâ ãýëýý . Áèä òýð àðãààð î÷âîë Ãýñýðèéã èëæèã
áîëãîõ óâèèäàñ á¿ãäèéã öºì áè á¿üýýæ ºãñ¿¿. Ëîâñãàà ÷è èõ ëàì
áîëîí õóâèë. Õî¸ð õóâèëãààí ò¿øìýë áàíäè áîëîí õóâèë. Õîë¸ð
õóâèëãààí Ẻ ýãýä õàð øàâü áîëîí õóâèë” òýãæ çàðëèã áîëáîîñ
Ëîâñãàà áàÿñàæ ýã÷äýý èéí àéëòàãðóóí: “ ªõèéí ìèíü ýíý çàðëèã çºâ.
Ýä¿ãýý äàðèéû äýýð ºøººãºº àþàõ òýð óäèäàñàà ºãºí ñî¸ðõ ” ãýæ
àéëòãàâàë òýíäýýñ ýã÷ íü èéí çàðëèã áîëðóóí: “ Ìèíèé õîòîä ìèíèé
õîéíîî¸ñ ò¿ðãýí èð. Áè äàëàí ãóðâàí ¿åò àëòàí ñóâðàãàíû äýýð ãàð÷
“ªãèé ìèíü . Ýä¿ãýý áèä Ãýñýðèéí ãàçêàðò î÷íî. Áèäýíä äàéñíûø
äàðàõ àëèâàà õýðýãò óâèäñûã ºãºí ñî¸ðõ” ãýâýë òºäèé ýã÷ íü
“òàâóóë íààø òýðã¿¿íýý áºõèéæ èð” ãýýä òàâóóëûí òýðã¿¿íä
óâäèñûã òàâüæ ºãºõºä Ëîâñãàà àëòàí ºíãºò äàì áîëîí õóâèëàâ. Õî¸ð
õóâèëãààí ò¿øìýë íü õî¸ð áàíäè áîëîí õóâèëàâ. Õî¸ð õóâèëãààí Ẻ íü
ýãýä õàð øàâü áîëîí õóâèðàâ. Ëîâñãààãèéí áàðóóí ãàðò èëæèãíèé
õºðãèéí óâäèñûã áÿñàëãàæ ºãºâ. Ç¿¿í ãàðò íü õàìàã àìüòíûã òóñëàõ
óâäèñûã áÿñàëãàæ ºãºâ. Öàíãèëçàõ äóëäóé , õàð áàäàð àÿãûã
á¿òýý æ ºãºâ. Î÷ñîí ÿâäëà á¿òýýæ Ãýñýðèéã èëæèã áîëãîñíû õîéíî íàä
¿òýð ò¿ðãýí õ¿ðãýæ èð. òà õàäãàëæ ¿ë ÷àäàõ ” òýãæ çàõèðààä
“Òà íàð õàðü” ãýâ. Ëîâñãàà ýõëýí òàâóóë ãýðòýý íýãýí ¿äèéí öàãò
õ¿ð÷ èðýýä Ãýñýðèéí ãàçàðò çîð÷èâ. Ãýñýðèéí ÿëãøóóñàí ãóðâàí
ºõèé íü ò¿¿íéã ìýäýýä îãòîðãóéä òóëìààð õàð ¿¿ë áîëîí õºøèæ ¡àéâ.
Òºäèé Ëîâñãàà äàâæ ãàðàõ àðãàà çàâõàæ ç¿äýæ ìýãäýæ áàéâ.
Ãýñýðèéí Îâîî Ä¿íæîí ýã÷ íü çàðëèã áîëðóí: “ Áèä ãóðâóóëûã Ãýñýðò
î÷èõ äàéñàíä ñààä õèé ãýñýí áèë¿¿? Ýä¿ãýý òººðºã (àç) óðüäààð ëàìä
áîëîõ áàéíà. Ëàìûíã çîðèã ¿éë á¿òýõ áàéíà. Ò¿¿íèé õîíîé ãýñýðèéí
çîðèã ¿éë á¿òýõ áàéíà. Ãàéã¿é” ãýæ ãóðâàí äàãèíà ºâºð çóóðàà
õýëýëöýýä õàð óóëàà õóðààæ àâààä ººä áîëîâ.
Ëàì ò¿¿íýýñ öààø ãàçðûí ïóíä î÷òîë Ãýñýðèéí àíä áîñîí ãóðâàí òýíãýð
ìýäýýä äýýðýýñ íü òîð îðõèæ ëàì ýõëýí òàâóóëûã áàðèâ. Òºäèé
Ãýñýðèéí àíä áîëñîí ãóðâàí áîãä òýíãýðî ºâºð çóóðàà ºã¿¿ëäýð¿¿: “Ýðò
óðüä Õóðìàñò òýíãýðèéí çàðëèã . Ýíý çàìáóòèâèéí ýçëýã÷ Ãýñýðî õààí
áèëýý. õýðýâ ãýñýðèéí õ¿÷ ìºõºñäâºë áèä ãóðâàí òýíãýðéã ºìºãëºëö
ãýñýí íü ¿íýí áèëýý . Ãýñýðò èðýõ äàéñàí á¿¿ ñààä õèé ãýñýí áàéòàë
áèä ãóðþàí òýíãýî ýä¿ãýý ýíý òàâàã äàéñàí õ¿íèéã Ãýñýðò õ¿ðãýõã¿é
áàéíà. Ãýñýðèéã äéèëñýíã¿é áàéòàë áèä ñàíààãààð (äóðààð) çàìä íü
òîñîæ óðüäààð áàðèâàë õààí õóðìàñò òýíãýðî áèäýíä õèëýãíýõ áîëíî.
õîéíî ¿éë á¿òýýã÷ ñîíñîîä , áàñ áóðóóøààõ áîëíî” ãýæ õýëýëöýýä
òàâèâ. ¯ëãýðëýâýë ëàì ýõëýí òàâóóë óðõèíä òîðñîí øóâóó óðõèíààñ
ìóëòðóóëñàí ìýò ãàðààï ÿàðàí ÿàðàí ÿâæ Ãýñýðýèéí óëñûí çàõàä
õ¿ðýýä á¿ñ ãýð (ìàéõàí) áàðüæ ñóóòàë ëàìûí äýðãýä Ãýñýðèéí
¿ã¿¿ ÿäóó óëñ ìºð㺺ð èðñýí õ¿ì¿¿ñò ºãëºí èõýä ºãºä ñîõîð äîãîëîí
ºâ÷èí öýðòýí àìüòàí èðâýë óâèä ñ ºãººä ìºí áèåíä íü òîõèðóóëæ ýöýã
ýõ ìýò àñðàõ íèã¿¿ëñýí ñýòãýë òºð¿¿ëæ áàéâ. Òýäãýýð ìóíõàã àìüòàí
ýñ ìýäýýä òýð ëàìûã èõýä õ¿íäëýõ ñýòãýëòýí áîëîâ.

2. Ëàì ìýõýëæ Ãýñýðèéã èëæèã áîëãîâ.
Òºäèé òýð ëàì öààø î÷îîä Ãýñýðèéí õîòûí áàðóóí ºìíº áóóæ ñóóòàë
ýí òýðã¿¿í ëàì
ìºðãºñºí
íýãýí ñîõîð
õ¿í èðýýä
Àëòàí
äàãèíàä
àéëòãàðóóí: “Ìèíèé í¿äèéã ýäãýýâ . Ýíä íýãýí àëòàí ºíãºò èõ õóòàãò
ëàì èðýýä ìàíàé ¿ã¿¿ ÿäóóä ºãëºã ºãººä í¿äã¿é àìüòàíä í¿ä îðóóëàâ.
Ä¿ëèé àìüòíû ÷èõèéã ñîíîð áîëãîâ. òèéì èõ ãàéõàìøèãò ëàì áàéíà”
ãýâ. Òýíäýýñ Àëòàíâ äàãèíà èéí ñýòýãð¿¿í : “Ýæíýý ! Áè ÿàãààä ýñ
ìýäýâ? ãýñýðèéí çàðëèãààñ äàâäàã áèë¿¿?” ãýýä òºäèé Àëòàí
äàãèíà òàâàí çóóí äàãóóëàà äàãóóëæ ºãëºã áàðàìèäàà àâ÷ ëàìûí
äýðãýä õ¿ðýýä äàãíà ìºðãºëã¿é , ëàìûí ñóóñàí øèðýýíèé ãàäóóð ëàìûí
áèåèéã ãóðâàí ¿å ýðãýæ ¿çýýä øèíæèëáýë Ñàéâààð îäîãñäûí
(áóðõíû) áèåýñ ÿëãàëã¿é
àëòàí ºíãºò ëàì áàéõûã ¿çýýä äàãèíà
¿çýëæì ñ¿ñýëæ ìºðãººä ºãëºã ááàðèìäàà áàðèàä (ºð㺺ä) õàðèâ.
Òýð öàãò Ãýñýðèéí áÿñàëãàë íàéìàí õîíîã äóòóó áàéæýý. Íàéì õîíîñíû
äàðàà ñýëìýý ºð㺺ä Àëòàí äàãèíàä çàðëèã áîëðóóí: “ ¯¿äèéã ìèíü íýý.
Ýä¿ãýý àìüòíûã òóñëàõ öàã ìèíü áîëëîî” ãýâ. Àëòàí äàãèíà Ãýñýðèéí
çàðëèãèéã ñîíñîîä ãàäíà ñàí òàâüæ çóë õ¿æ øàòààæ öàí õýíãýðýã
äýëäýýä á¿ðýý áèøã¿¿ð òàòàæ íîìûí õàðøèéí àëòàí ¿¿äèéã íýýâýë
Ãýñýð õààí Àëòàí äàãèíàä çàðëèã áîëðóóí:“¯ã¿¿ äóòóó àìüòíûã
öóãëóóë. ªãëºã ºãñ¿¿. ªâ÷òºí öýðòýí àìüòí»ã öóãëóë . ªâ÷èí öýðèéã
ýäãýýå .
ãýõýä. Àëòàí äàãíà èéí àéëòãàðóí: “ Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí
ãýñýð õààí ìèíü . ×àìàéã áÿñàëãàëä ñóóñíû õîéíî íýãýí àëòàí ºíãºíò
ãàéõàìøèãò ëàì èðýýä ìàíàé ¿ã¿¿ äóòóó àìüòàíäï ºãëºã ºãººä áàëàé
àìüòàíä í¿ä îðóóëààä ä¿ëèé ¿ã¿¿ äóòóó àìüòàíä ñîíîð ºîëãîâ ãýõèéã
ñîíñîîï ÷èíèé çàðëèëãààð ºãëºã áàðèìàäûã àâààä òàâàí çóí äàãóóëàà
äàãóóëæ î÷îîä ìºðãºëã¿é øèðýýíèé ãàäóð ãóðâàí ¿å ýðãýæ øèíæëýí
¿çâýë àäëòàí ºíãºò ñàéâààð îäîãñäûí áèåòýé àäèë ëàì áàéíà. Ýíý ëàì
ìºí÷ áèç , áèø ÷ áèç . Áè ¿¿íèéã ÿàæ òàíèõ âý? Þó ÷ áîëîâ , ìºðòºº
ãæý ìºð㺺ä èðýâ áè. Ãýñýð ÷è þó ÷ áîëîâ , ò¿¿íèéã î÷èæ òàíèàñàé”
ãýæ àéëòãàâàë Ãýýð õààí çàðëèã áîëðóí: “ Ýíý Çàìáóòèâä íàäààñ äýýð
ëàì áàéõã¿é áèëýý . Áè î÷èõã¿é . Íàä õýðýãòýé èðñýí ëàì áîëáîë òýð
ýíä èðæ íàä èºðãºõ áèç. Äýìèé çàìûí ëàì î÷èæ ìºðãºõ ¸ñã¿é áèëýý . ”
ãýâýë Àëòàí äàãèíà áàñ àéëòãàðóóí: “ ×àìàéã òýð ëàìä î÷èæ ìºðãº
ãýñýí áèø. ×àìàéã æàðãàëäàà òàøóóðàâ ãýæ ýöýã ÷èíü õóðìàñò
òýíãýð òýíñ¿¿ (òóðøóóë) èëãýýñýí ÷ áèç. Áóñ , øóëìàñûí õóâèëãààí ëàì
÷ áàéæ áîëíî . Áè äàãèíûí õóâèëãààí áîëîâ÷ ýñ òàíèâ. Áè ÷àìàéã
òàíüòóãàé ãýæ àéëòãàëàà . ×è ººðºº íîìûí õàðøäàà ñóóãààäï íàäààñ
äýýð ëàìã¿é ãýõ ÷èíü þó âý? Ýöãèéí ÷èíü èëãýýñýí òýí¸¿¿ë÷ áèç
Òýíñ¿¿ë ìºí áîëáîë ÷è ãýðòýý çàëæ ìºðãºõã¿é þó? Áèø øóëìàñûí
õóâèëãààí ëàì áîëáîë ÷è ò¿¿íèéã òàíèàä äîðîé²óóëàõã¿é þó? ãýæ
àéëòãàñàí ó÷èð ìèíü ýíý áèëýý” ãýñýíä Ãýñýð õààí òýð ¿ãèéã
çºâøººãººï Ãýñýðèûí ººä áîëîõîä Ãýñýðèéí ºìíº öàí õýíãýðýã äýëäýýä
òóã õèóð áàðüæ á¿ðýý áèøã¿¿ð©ã òàòàæ ººä áîëîõîä Áèëãèéí õýýð
ìîðü íü îãòîðãóæéãààñ ³ãòàí áóóæ èðýýä ãýñýðèéí ººä áîëîõ çàì äýýð
õºíäëºí çîãñîîä èéí àéëòãàðóóí: “Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ÷è , þóíä
ººä áîëîâ?” ãýæ àñóóâàë Ãýñýð õààí çàðëèã áîëðóóí: “ìàíàé ýíä íýãýí
èõ ëàì èðæ ãýíý. Áè ò¿¿íä ìºðãºõºº î÷ú¸ ” ãýâ. Õýýð ìîðü áàñ
àéëòãàðóóí: “ Ýðò óðüä ýöýã ÷èíü Õóðìàñò òýíãýð ÷àìàéã ñóðãàõäàà
çàðëèã áîëäîã áèëýý . Äýýä áèåíä ÷èíü àðâàí ç¿ãèéí áóðõàí òºãññºí ,

äóíä áèåíä ÷èíü äáðâºí èõ òýíãýð íàð òºãññºí , áýëõ¿¿ñýýð ÷èíü çóóí
íàéìàí ýõ äàãèíà òºãññºí, ýíý Çàìáóòèâààñ ÷àìààñ äýýð áóðõàíã¿é
ãýæ çàðëèã ýñ áîëóó? Îäîî ýíý çàìûí ëàìûí àëü ÿâäëûã ìýäýæ ìºðãºå
ãýíý âèé? ” ãýæ àéëòãàâàë àðâàí ç¿ãèéí ýçýí ãýñýð õààí õýð ìîðèíä
çàðëèã áîëðóóí: “ Áè ýöãèéí çàðëèãèéã ìàðòàõ áèë¿¿? Íàìàéã ìàðòñàí
ìýò ñàíààä èðæ õýëýð ÿèíü ýíý áàéíà. Ýíý ÷èíü ìàø çºâ. ×èíèé
õýëñýí ¿ã ¿íýí áàéòàë, áè ëàì á¿ðä þóíä ìºðãºõ âý? Ýíý ÿìàð
ó÷èðòàé èðñýí ëàì áîëîâ ? ãæý òýíñýí òàíèõûí òóë î÷èõ ìèíü ýíý áèëýý
. Õýýð ìîðü ÷èíèé ìýäýõèéã áè ìýäýõã¿é ãýæ ¿¿?” ãýñýíä õýýð ìîðü
ºã¿¿ëð¿¿í : “Ãýñýð èéì çàðëèã áîëñíû õîéíî àäãóóñàí àìüòàí íàä ÿìàð
¿ã á àéõ âý ! ¿¿íèé õîéíî í ä çýìã¿é” øýýä îãòîðãóéä ãàð÷ î÷èâ.
Ãýñýð îäîî ëàìûí äýðãýä õ¿ð÷ ëàìûí ¡èåèéãø øèíæëýí ¿ýýä ëàìéûí
øèðýýíèé ãàäóóð ãóðâàí ¿å ýðãýæ ¿çâýë ëàìûí ¿å ãèø¿¿í íü ÷è÷èð÷
¿ñ ÿ÷ñ íü øèðâýýòýæ áîð ç¿ðõ íü áóëãèëæ áîãèíî õàâðèãà íü
øàðõèð÷ áàéâ. ëàì èõ àéñàí áîëîâ÷ áèåý ýðõã¿é äàðàí äàðàí ñóóâ.
Òºäèé Ãýñýð õààí èðýýä áàðóóíòàà íü àëòàí ñàíäàë äýýð àðñàëíû
àðüñàí äýâñãýð äýýð ñóóâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí àðñëàíû
äóóãààð èõýä òàñõèéí äàìä çàðëèã áîëðóóí: “ Àé ëàì ÷è õààíààñ
èðýâ? Àõóé ñóõ ãàçàð óñ ÷èíü õààíà âý? À÷èò ¿íäñýí á àãø ëàì
÷èíü õýí áý? Àëü ºãëºãèéí ýçýä òàõèäàã âý? ýíý ÿìàð ó÷èðòàõé èðñýí
ëàì áý? íàäòàé ðèä õóâèëãààíû òýìöýëäüå . Ýñá¿ãýýñ íàäààñ ºãëºã
áàðàìèä ãóéõûí òóë èðýâ ¿¿? Áè ºãëºã áàðàìèäàà ºãüå . Ýíý
Çàìáóòèâä íàäààñ äýýð áóðõàí ¿ã¿é áàòàë ÷èíèé èðñýí ó÷èð
øàëòãààí þó âý? ×è íàäààñ äýýð ðèä õóâèëãààíòàé ëàì áîëáîë íàä
ðèä õóâèëãààíàà ¿ç¿¿ë. Áè ÷àìä ìºðãºå . ×è íàäààñ äîð ëàì áîëáîë áè
÷àìä ðèï õóâèëãààíàà ¿ç¿¿ëñ¿¿ . ×è íàä ìºð㺠ãýæ Ãýñýð õààí
çàðëèã áîëñîíä òýð ëàì èõýä àéæ öî÷èí áàéòàä ¿ë àéõûí ¸ñîîð ëàì
áèåý ýðõãø¿é äàðàí äàðàí ñóóæ èéí ºã¿¿ëð¿¿í ::“ íàìàéã õýëýõèéí
óðüä Ãýºñýð õààí ÷è óõààíäàà ìýäñýí àæýý . îäîî ÷àìòàé ðèä
õóâèëãààí òýìöýëäýõ ãýñýí áèø . Áè Î÷èðò îðîí äàõü Øèãýìóíè
áóðõíààñ áóðõàí ÷àìàéã ÿìàð ó÷èðòàé ýíý Çàìáóòèâä èëãýýâ? Àé ëàì?
Ýíý ¿ã ÷èíü òóí õóäàë ¿ã ìýò þó âý? ” ãýâ.
Òýíäýýñ ëàì Ãý±ýðòýé ñóóñààð äààæ èéí àéëòãàðóóí: “Øèãýìóíè
áóðõàí î÷èðò îðîíä ñóóõ öàãò áè øèíýõýí äàãàñàí (øèðýý äààñàí) íýãýí
àÿãà òàõèìàëèã (ãýëîí) áàéëàà . Áóðõàíäï íàä çàðëèã áîëðóóí: “×è äîðä
Çàìáóòèâä ò¿ðãýí îäîîä ìèíèé ýíý çàðèëãèéã ¿éë á¿òýýã÷èä íîìëîæ ºã.
Ýíý óðüä ýöýã ÷èíü õóðìàñò òýíãýð òàâàí çóóí æèë áîëîîä ãóðâàí
õ¿¿äèéíõýý íýãèéã èëãýý ãýâýë æàðãàëäàà òàøóóð÷ ìèíèé çàðëèãèéã
ìàðòààä õî¸ð çóóí æèë èë¿¿ áîëñíû õîéíî èëãýýâ. Ò¿¿íèé õîéíî áîëáîë
¿éë á¿òýýã÷ , ìàíãàûí ãàçàðò î÷îîä ìàíàûã äàðààä èðýõã¿é æàðãàæ
Àðëàí ãóà õàòíûã áàã èäýýíä òàøóóð÷ ñóóâ.
Ò¿¿íèé õîéíî
Øàðàéãîëûí ãóðâàí õààí èðæ ºàëèâàà á¿ãäèéã ÷èíü ýöýñ áîëãîæ .
îäîî áîëáîë ÷è õàìàã àìüòíûã õè÷ýýæ ºðøººõã¿é áàéíà. òèéìèéí òóë
Áóðõàíû çàðëèã : “¯éë á¿òýýã÷ íàäòàé àòààðõàõ áîëáîë ÷è î÷èðò
îðîíëä ãàð÷ èð. Áè äîðä Çàìáóòèâä î÷îîä ÷èíèé ÷èíýý àìüòíûã
òóñëàõã¿é þó ? ãýæ çàðëèã áîëñîíä òýð öàãò Áóðõàíä íàìàéã ¿ë
èòãýõ áèç“ ãýæ àéëòãàâààñ , òýíäýýñ áóðõàí ìèíèé îðîíä àüøèã
òàâèàä ñàö áè àëòüàí ºíãºò áîëîâ. ×àìàéã¿ë èòãýõ ãýæ ýíý áàäàð
àÿãà , öàíãèëçàõ äóëäóéã òýìäýã áîëãîæ ºãñºí ó÷èð íü òýð áèëýý . ”

òýãæ ëàì ºã¿¿ëáýýñ “ãýñýî õààí çàðëèã áîëðóóí: “Çà áèä ýöýã
õºâã¿¿í õî¸ð áóðóó ÿâñàí íü ¿íýí áàéíà. Áóðõàíû çàðèëãààð ìèíéè ýöýã
õóðìàòòýíãýð ÷àìä þì õýëýâ¿¿? ×àìààñ ººð èë÷ èëãýýâ ¿¿? Òýíäýýñ
÷àìàéã èðýõýä ãó÷èí ãóðâàí òýíãýð íàð ìýäýâ ¿¿? ßëãóóñààí ãóðâàí
ºõèé ìèíü çîëãîâ óó? Àíä ãóðâàí áîíãä òýíãýð ìèíü ìýäýâ ¿¿? Ìèíèé ýöãèéí
ãýðò ÷è î°îâ óó? ” ãýæ àñóóâàë ëàì ºã¿¿ëð¿¿í . “Áóðõàí íàìàéã ÷èíèé
ýöãèéí ãýðò îð ãýñýíã¿é . ×èíèé ãóðâàí ýã÷èéã áè ìýäýõã¿é : ×èíèé
àíä ãóðâàí òýíãýîòèéã áè òàíèõã¿é . Áóðõàí íàìàéã òýíä õàìàã òýíãýðî
íàðò çîëãî ãýñýíã¿é” òýãæ õýëýýä ëàì õèëýãíýõèéí ä¿ðýýð èéí
ºã¿¿ëð¿¿í : “Óðüä áîëáîë ÷è ðèä õóâèëãààíàð òýíñýëäüå ãýëýý , ÷è.
Ò¿¿íèéã õîéíî áîëáîë Áóðõíû öàíãèëçàõ óäëäóé , õàð áàäàð àÿãà
õî¸ðûã èòãýõã¿é áàéíà. ÷è. Õðàèí íàìàéã õóäàë÷ ãýæ áàíà Ýä¿ãýý
Øèãýìóíèé çàðëèãèéã òîîõã¿é áàéíà . Ýíý ¿ãèéã ÷èíü Áóðõàíä
àéëòãàñóó . òà õî¸ð óóëçàæ õýëýëö. Áè õàðüñóãàé” ãýýä äóëäóéí õàð
áàäàð àÿãàà àâààä áîñîõîä Ãýñýð õààí çàðëèã áîëîâ:” Ààé ëàì ÷è
Øèãýìóíèéí äýðãýäýýñ èðñýí àÿãà òàõèìëàã áîëîâ÷ áè ÷àìä ìºðãºõ
¸ñã¿é áèëýý . Áóðõíû äóëäóé áàäàð àÿãà õî¸ðò ìºðãºì ¿¿. Ìèíèé
òýðã¿¿íä Áóðõíû äóëäóéä òàâüæ ºã. ” ãýæ çàðëèã áîëîîä òºäèé
Ãýñýð õààí ìºðãºâººñ ëàì äóëäóéã àâàã÷ áîëîîä èëæèãíèé õºðãèéã
àâ÷ Ãýñýðèéí òýðã¿¿í äýýð òàâèâààñ ãýñýð õàí õàð èëæèã áîëîí
áàéâ. ëàì ìýðãýí ÿàð÷ èëæèãíèé äýýð ãóòàë , ºìä îéìñ , àëèâàà ìóó
õóâöàñûáã à÷èæ ãýñýðèéí áèåèéã áóçàðëàñíû òóë äýýä áèåíäýõ
àðâàí ç¿ãèéí áóðõàí äýýø ãàðàâ. Äîîä áèåí äýõ íàéìàí ëóñûí õààí äîîø
ëóñûí õààäàä îðîâ. Äóíäàõ áèåíäýõ ñîëèâöîí äàâõàðëàõ äºðâºí èõ
òýíãýð íàð äýýä òýíãýð íàðò ãàðàâ. Áýëõ¿¿ñýýð íü îðîîí ñàõèñàí çóóí
íàéìàí äàãèíà , äàãèíàñûí îðîíä õàðèâ. Ýä¿ãýý øàâàð áèå ìàõáîä íü
¿ëäýâ. Ëàì ÿàðàí
èëæãèéã ãóðâàí äàâõàð òºìºð íîãòîîð íîãòëîîäï
ãóðâàí äàâõàð òºìºð ÷ºäðººð ÷ºäºð뺺ä õî¸ð õóâèäààí Ẻ㺺ð
áàðèóëààä , òºäèé ëàì Àëòàí äàãèíà , õàìàã ýðäýíñèéí ñàí , èëæèã
òýä ¡¿ãäèéãé àâààä ëàì ýõëäýí òàâóóë îãòîðãóéä íèñýí ººðèéí
ãàçàðòàà çîð÷èâ.

3. Öàñ , Øóóìàð Íàí÷¿í ãóðâóóë Ãýñýðèéã íýõýæ
ÿâàâ.
Àëòàí äàãèíà ÿâàõäàà óéëàíá àéæ Ëàéöàâ õºâã¿¿íä ºã¿¿ëð¿¿í : “×è
î÷èæ àìðàã Öàñ ÷èõýð àõàä íü ãó÷èí áààòàð , ãóðâàí çóóí õîøóó÷èä
íü õýë ” ãýâ. Ëàéöàâ õºâã¿¿í óéëñààð Öàñàä õ¿ðýýä õýëýâ: “íýãýí
õîðò ëàì èðýýä ãýñýð àâãàé ìèíü èëæèã áîëãîîä Àëòàí äàãèíà ýõèéã
ìèíü àâààä îãòîðãóéãààð íèñýí ÿâàâ” ãýæ óéëàí ºã¿¿ëáýýñ Öàñ
ñîíñîîä “Ýâ¿¿ , ýíý õáºâã¿¿í íàä þó õýëíýì ” ãýæ óéëààä íèñýõ áîð ìîðèî
áàðüæ ýìýýëýý òîõîîä ìîðèí äýýð áàéæ ä¿¿ Ðîíñàä çàðëèã áîëðóóí: “
ò¿ìýíæàðãàëàí(Àðëàí ãóà) , àæó ìýðãýí, ãó÷èí áààòàð , ãóðâàí çóóí
õîøóó÷èä íü õýë. Ìèíèé õøîéíîîñ Ãýñýðèéí õîòîä ç¿ã ç¿ãýýñ ÿàð÷ õ¿ð÷
èðý” ãýýä Öàñ ×èõýð æèã¿¿ðò áîð ìîðèî óíàæ óéëñààð ãýñýðèéí
õîòîä õ¿ð÷ èðýâ. Öàñûí õîéíîîñ Àðëàí ãóà , àæó ìýðãýí ýõëýí , ãó÷èí
áààòàð, ãóðâàí çóóí õîøóó÷èä ç¿ã ç¿ãýýñì äýä äýäýýð õ¿ð÷ èðýýä
Öàñ ýõëýí õàìàã á¿ãäýýð óéëàõàä àëòàí äýëõèé á¿ãä äîãäëîí

õºäëºâ. äýýð íèñýõ øóâóó , ëäîõð ã¿éõ ãºðººñ á¿ãä öºì óéëàëöàâ.
Öàñ óõààí òºãññºí á¿õ¿éí òóë ñàí òàâèàä òîãòîîâ.
Öàñ çàðëèìã áîëðóóí: “ òà á¿£äýýð þó ñàíàæ áàéíà? Áè íýõñ¿ãýé”
ãýâýë ãó÷èí áààòàð , ãóðâà çóóí õîøóó÷ : “Öàñ àâàéã ë ìýä . Áèä
á¿ãä ãýðòýý ñóóñààð Ãýñýðèéã èëæèã áîëîõûã ýñ ìýäýâ . Ýä¿ãýý
áàñ àëèâàà ç¿ã½ýñ äàéñàí èðýõ ìýäýýã¿é (ìàãàäã¿é). òà áóëü î÷ú¸
ãýõ òàíü áóðóó . Áè íýãýí õî¸ð áààòàðûã àâààä î÷ú¸” ãýâ. Öàñûí
çàðëèãààñ ¿ë äàâàõûí òóë õàìàã áààòðóóä äóó ýñ ãàðàâ. Òýíäýýñ
Àðëàí ãóà , Àæó ìýðãýí õî¸ð áýð íü Öàñàä àéëòãàðóóí: “ Áèä õî¸ð ýì
õ¿í þó ìýäýõ âý? àâãàé ÷è ìýäýýñýé” ãýñýíä Öàñ çàðëèã áîëðóóí: “
íàäòàé Øóóìàð , íàí÷¿í õî¸ð ÿâ” ãýýä ãóðâóóë ìîðäîîä íýãýí ñàðûí
ãàçàðò ÿâæ î÷òîë ãóðâàí äïàâõàð èõ õàð óóëûã ¿çýýä ò¿¿íèéã Öàñ
ò¿äýëã¿é õàðâàæ çàì ãàðãààä ÿâàâ. Ò¿¿íèé öààíà î÷âîîñ õî¸ð äàâõàð
óëààí õàä áàéâ. Öàñ çàðëèã áîëðóóí: “Íàí÷¿í ìèíü , ÷è ýíý õàäûã
õàðâà” ãýñýíä Íàí÷¿í
õàðâààä çàì ãàðãàâ.
Ò¿¿íèé öààíà
î÷òîë
îãòîðãóéä òóëàì çóçààí õàð ìîäûã ¿çýý Öàñ çàðëèã áîëðóóí. “Øóóìàð
ìèíü , ÷è ¿¿íèéã öàâ÷èæ çàì ãàðãà” ãýñýíä òºäºëã¿é Øóóìàð åñºí àëä
ìîëîð õàð øîðîî ñóãàà òàòààä íýãýí àãøèí çóóð ìîäûã òàñ ôöàâ÷èæ
çàì ãàðãàâ. Ò¿¿íèé öààíà î÷òîë èõ äàëàéã ¿çýýä Öàñ çàðëèã
áîëðóóí: “Øóóìàð Íàí÷¿í õî¸ð ìèíü . ñàÿûí îãòîëñîí ìîä ò¿ðãýí 纺æ èð.
Áè ñàë õ¿ëýýæ ýíý äàëàéã òóóëæ ãàðúÿ” ãýñýíä øóóìàð íàí÷¿í õî¸ð ,
Ãýñýðèéí òóëä óéëæ ÿâæ ìîäûã 纺â. Öàñ ÷èõýð Ãýñýðèéí òóëä
ãàøóóäàæ ñàë õ¿ëýýæ áàéòàë îãòîðãóéãàà ÿëãóóñàí ãóðâàí ºõèé íü
óéëñààð áóæ èðýâ. Öàñ , Øóóìàð, Íàí÷¿í ãóðâûã ãàøóóíä äàðàãäñàíûã
ìýäýýä óéëàõàà áàéãàà õàòóóæèõ ñýòãýëýýð áóóææ èðýýä Öàñàä
çàðëèã áîëðóóí: “Àé òà ãóðâóóë ìèíâ ãàøóóíä äàðàãäàæ áàéíà. ãýñýð
ìèíü ¿õýõ ¸ñã¿é áèø¿¿. Áèä ãóðâàí ºõèé íü ýöýãò íü Õóðìàñò òýíãýðò
ìýä¿¿ëüå . Òà ãóðâóóë ñàíààãàà á¿¿ çîþ. Õàðü” ãýæ õýëýýä òºäèé
ãóðâàí äàãèíà îãòîðãóéä ººä áîëîâ. ßëãóóñàí ãóðâàí ºõèé çàðëèãààñ
¿ë äàâàõûí òóë Öàñ ýõëýí ãóðâààë õàðüæ èðýâ.

4. Àæó ìýðãýí õàòàí Ãýñýðò òóñëàõ çàÿàòàé .
Òýð ãóðâàí äàãèíà î÷îîä Õóðìàñò òýíãýðò àéëòãàâ: “ìàíãàûí íýãýí
õóâòëäãààí , ëàì áîëæ èðýýä Ãýñýðèéã èëæèã áîëãîîä Àëòàí äàãèíûã
àâààä î÷èâ” ãýæ ìýä¿¿ëáýñ Õóðìàñò òýíãýðî õî¸ð õ¿¿ãýý àâààä ãóèí
ãóðâàí òýíãýð íàðûã õóðààãààä çàðëèã áîëðóóí: “ Ýä¿ãýý ìèíèé õºâã¿¿í
¯éë á¿òýýã÷èã ìàíãàñ èëæèã áîëãîæ ãýíý. Ò¿¿íä òóñëàõ àðãà þó
áàéíà?” ãýæ àñóóâààñ òºäèé ãó÷èí ãóðâàí òýíãýî íàð: “Áèä þó ìýäýõ
âý! ×è ìýäýõ áç ” ãýñýíä òýíäýýñ õóðìàñò òýíãýî , ÀÀìèí ñàõèã÷ ,
Òºãñ öîãò õî¸ð õºâã¿¿íäýý çàðëèã áîëðóóí: “ òà õî¸ðûí õýí òàíâ ýðäìýýð
èë¿¿ âý? òýð íü î÷èæ òóñàë ãýñýíä òºäèé Àìèí ñàõèã÷ ñºãäºí
àéëòãàðóóí: “×è íàìàéã ýöýãýý çàðëèã áîëñíûã ñîíñîæ , ä¿¿ãýý
èëæèã áîëñíûã ìýäýýä î÷èõã¿é ãýõ¿¿? Áè õ¿÷ ¿ë õ¿ðýõýý ìýä¿¿ëíý. ”
ãýâ. ÛÁàñ ä¿¿ íü Òºãñ Öîãò ñºãäºí àéëòãàðóó: “ Áè àõàà èëæèã áîëîâ
ãýõýä î÷èõã¿é ÿàõ âý äèéëæ ¿ë ÷àäàõàà àéëòãàÿ Ýöýã ìèíü ,
ãýãýýíäýý àéëä !” ãýñýíä õóðìàñò òýíãýð çàðëèã áîëðóóí “Ýíý õî¸ð
õºâã¿¿äèéí ìèíü öºì ¿íýí. Ýä¿ãýý áèä
á¿ãäýýð Øèãýìóíè áóðõàíä
àéëòãàÿ . ” ãýýä Áóðõàíä õ¿ðýýä Õóðìàñò ýõëýí ãó÷èí ãóðâàí òýíãýð
íàð
Áóðõàíä
ìºð㺺ä
õóðìàñò
òýíãýðò àéäòãàâ: “ìàíãàñûí íýãýí

õóòäãààí , ëàì áîëæ èðýýä ¯éë á¿òýýã÷èéã ìèíâ èëæèã áîëãîîä Àëòàí
äàãèíà , àëèâàà á¿ãäèéã àâàí î÷èâ ãýíý. Ò¿¿íä òóñëàõ õ¿íèéã ýñ
îëîîäï Áóðõàíäï àéòëãàæ á àéíà” ãýâýë áóðõàí çàðëèã áîëðóóí: “òà íàð
õàðèàä ¿éë á¿òýýã÷èéí äýýð òýíãýð íàðò ýöýã ýõýýñ àëü ñàð, àëü
ºäºð, àëü öàãò ºòºðâ? Äîð Çàìáóòèâä î÷îîä ýöýã ýõýýñ àëü æèë,
àëüñàð, àëü ºäºð, àëü öàãò, òºðºâ? òýð õî¸ð ýõèéí òºðñºí ºäðèéí
¿¿äíèé ìýíãèéã íèéë¿¿ëæ ãýñýðèéí çàÿàíû áè÷èãò ¿ç. ãýñýð õýäýí ¿å
ýíäýõ íü âý? ßìàð ¸ñò õ¿í òóñëàõ âý? Ò¿¿íèéã çîõèæ (Íÿãòàëæ) ø¿¿ç
¿ç. Ýä¿ãýý áè èëýðõèèé çààæ ºãºõ áèëýý . Áÿñàëãàëä ìèíü ñààä
áîëíî. Ìèíèé çàðëèã , áîëñîíä õóðìàñò òýíãýð òýðã¿¿ëýí ãóèí ãóðâàí
òýíãýð íàð á¿ãäýýð õàðüæ èðýýä äýýðõ ýõ , äîðõ ýõ òýð õî¸ð ýõýýñ
íü òºðñºí ñàð ºäðèéã àñóóãààä ¿¿äíèé ìºíãèéã íèéë¿¿ëæ çàÿàíû
áèè÷ãò ¿çâýýñ Ãýñýðèéí èëæèã áîëîõ õýìæýý íü ìºí áàéæýý . ãýñýð
åñºí ¿å ýíäýõ áîëíî. “Ýä¿ãýý õýí òóñëàõ âý?” ãýæ çàÿàíû áè÷èãò
äàõèæ ø¿¿æ ¿çâýë ãýñýðèéí íýãýí õàòàí Àæó ìýðãýí õàòàí òóñëàõ þì
áàéíà. òºäèé õàìàã á¿ãäèéã çàÿàíû áè÷ãýý¸ñ òîäîðõîé ìýäýâ.

5. Àæó ìýðãýí Ãýñýðò òóñëàõààð ìîðäîâ.
Òýíäýýñ Õóðìàñò òýíãýî , ãóðâ í äàãèíàä çàðëèã áîëðóóí: “ Ýíý àëòàí
õóìõàíäàõ ðàøààíû àðõèéã àâààä Àæó ìýðãýí áýðä ìèíü î÷îîä ìèíèé
çàðëèãèéã , ¿éë á¿òýýã÷èéí ó÷ðéûã òîäîðõîé á¿ðýí òºãñ õýëæ ºã”
ãýâ. Ãóðâàí äàãèíà òýð ðàøààíûã àðõèéã àâàä îãòîðãóéãààñ íèñýí
áóóõ öàãòàà ìÿíãàí ëóóãèéûí äóóãààð çýðýãöýí òàñõèûí äóó
ãàðâàààñ àëòàí äýëõèé äîãäëîí õºâäºë. Àæó ìýðãýíèé ãýðèéí òîîíîñ
åñºí ºíã¨éí ñîëîíãî òàòàâ. Öàñ ýõëýí ãó÷èí ºààòàð , ãóðâàí çóóí
õîøóó¸÷ öî÷èí áîñîæ ã¿éí ãàðààä èéì òèéì õàðæ ¿çâýýñ Àæó
ìýðãýíèé òîîíîîñ åñºí ºíãèéí ñîëîíãî òàòñàíûã ¿çýýä: Öàñ çàðëèã
áîëðóóí: “Ýâ¿¿, ãýñýð ìèíü èðñýí áîëîâ óó? Ýíýä èéì èõ äóó ãàðàõ õ¿íã¿é
áèëýý ” ãààä ìîðüòîé ìîðüã¿é , ýìýýëòýé ýìýýëã¿é çàéäàí óíàñààð ,
çàðèì íü á¿ñã¿é ¿àðèì íü ìàëãààã¿é , çàðèì íü õºë í¿öãýí õîëîîñ îéðîîñ
õàìàã óëñ äýä äýäýýð Àæó ìýðãýíèé ãàäàà õ¿ð÷ èðâýýñ ºÀæó ìýðãýí
àëòàí øèðýýí äýýð àðâàí ãóðâàí äàâõàð òîðãîí îëáîã äýâñýí ñóóæ
áàéâ. Îãòîðãóéãààñ ãóðâàí äàãèíà àëòàí õóìõàíä ðàøààíû àðõèéã
ãàðòàà áàðüñààð Àæó ìýðãýíèé ºìíº ñºãäºæ áàéõûã Öàñ ýõëýí
á¿ãäýýð ¿çýýä áàñõ¿¿ ñºãäºëöºí áàéâ.
Òýíäýýñ Àæó ìýðãýí êàðëèã áîëðóí: “Ýâ¿¿, ÿëãóóñàí ãóðâàí ºõèé ìèíü
þóíû òóëä ñºãäºâ? Áè àéæ ¿õýõ øàõàæ á àéíà. Íàä ñºãäºõ ¸ñã¿é
áèø¿¿. ”: òºäèé ãóðâàí
äàãèíà
çàðëèã áîëðóí: “Àæöó ìýðãýí ÷è
á¿¿ õºäºë . Õºäëºõ ÷èíüõîéíî áîëòóãàé . Áèä ãóðâóóë º÷¿¿õýí
õýðýãòýé áèëýý . ” ãýýä çàðëèã áîëðóóí: Õàäàì ýöýã ÷èíü , Õóðìàñò
òýíãýðèéí çàðëèã ¿éë á¿òýýã÷ èëæèã áîëñîí òóë õóðìàñò òýíãýð
òýðã¿¿ëýí ãó÷èí ãóðâàí òýíãýð áè¤ á¿ãäýýð õýëýëöýæ õýí òóñëàõ
¢ý? ãýæ àðàëöâýýñ áàñ ýñ îëäîâ. Òºäèé õóðìàñò òýðã¿¿ëýí áèä
á¿ãäýýð î÷èæ Øèãýìóíè áóðõàíä àéëòãàâààñ Áóðõíû çàðëèã : “Áè
èëýðõèé çààæ ºãºõ áèëýý ? ñýìä (áÿñàëãàëä) ñóóæ áàéíà. òà á¿ãäýýð
î÷èæ ãýñýðèéí çàÿàíû áè÷èãò ¿ç. ” ãýæ çàðëèã áîëñîíä áèä á¿ãäýýðî
èðæ çàÿàíû áè÷èãò íü ¿çâýýñ ãýñýðèéí èëæèã áîëîõ õóâü íü ìºí
àæýý . Çàÿàíû áè÷èãò íü ¿çâýýñ ýãýñð åñºí ¿å ýíæäýõ àæýý . Ýíý
èëèæ áîëîí ýíäìýí Àæó ìýðãýí õàòàí íü òóñëàõ áàéíà. õàäàì ýöýã ÷èíâ

õóðìàñò òýíãýð ýíý àëòàí õóìõàíä ðàøààíû àðõè õèéãýýä ÷àìä
áýðäýý ºã÷
èëãýýñýí ó÷èð òýð áèëýý ãýñýíä Àæó ìýðãýí ÿàð÷
ðàøààíû àðõèéã ãàðòàà àâàä ãóðâàí äàãèíàäï Àæó ìýðãýí èéí
àéëòãàðóóí: ãýñýð íàä èðæ õî¸ð ãóðâàí ñàð ñóóâààñ íàä àìáðàã áàéíà.
ãýæ áè ¿ë áàÿ÷ðëàäàã áèëýý . íàäààñ ººð î÷îîä õî¸ð ãóðâàí æèë
áîëòîë ýñ èðâýýñ áè þì ¿ë ñàíàäàã áèëýý . Ãýñýð áèä õî¸ð õàíèëñààð
Ãýñýð “Áè èëæèã áîëîõ. ×è íàìàéã èðæ òóñàëæ àâ” ãýæ ûãýñýð ìèíü
çàðëèã áîëñîíã¿é áèëýý . ãýâ÷ äýýð Õóðìàñò òýíãýð àõàéí ìèíü çàðëèã
, äýðãýä ìèíü èðñýí ãóðâàí ºõèéí ìèíü çàðëèã : “íàìàéã î÷òóãàé!” ãýñýí
õîéíî , áè ýñ ÷àäàâ÷ àðãàã¿é . î÷ú¸ áè“ ãýýä Àæó ìýðãýí ãóðâàí
äàãèíàä
èéí àéëòãàðóóí: “ íàäòàé
ÿëãóóñàí ãóðâàí ºõèéí ìèíü
ñàõèóëñàà íºõö¿¿ë . ãýñýðèéí ìèíü àíä ãóðâàí òýíãýðèéí ñàõèóëñ òà
íºõö . òèéì áîëáîë áè î÷èõ áàéíà” ãýñýíä ãóðâàí ºõèé çàðëèã áîëðóóí:
“òýãæ íºõöºõ áîëòóãàé” ãýæ áîøèã ºãñºíä ãóðâà ºõèéä Àæó ìýðãýí
ìºð㺺ä ðàø àíûã àðõèéã çîîãëîâîîñ ãóðâàí ºõèé ýõëýí ãó÷èí áààòàð ,
ãóðâàí çóóí õîøóó÷ á¿ãäýýð áàÿñààä öºì ìºðãºâ. äàðèé äýýð Àæó
ìýðãýí áîñîí ã¿éæ õóÿãàà àâ÷ ºìñººä ñààäãàà á¿ñýëæ æàä èëäýý
õî¸ð ãàðòàà áàðèí , áèåý õºõ è òàðëàí õàðöàãà ºîëãîí õóâèëãààä
òîîíîîð ò¿ðãýí íèñýí ãàðâààñ òîîíîíîîñ òàâàí ºíãèéí ñîëîíãî òàòàâ. Òºäèé
Àæó ìýðãýí ìàíãàñûí ãàçàðò çîð÷èòâ. ßëãóóñàí ãóðâàí ºõèé íü äýýø
îãòîðãóéä ººä áîëîâ. Öàñ ýõëýí ãó÷èí áààòàð , ãóðâàí çóóí õîøóó÷
á¿ãäýýð áàÿñàëöàí ãýð ãýðòýý òàðõàâ.

6. Ëîâñãàà Ãýñýðèéã èëæèã áîëãîîä ýëäâýýð çîâîîâ .
Ëîâñãàà òýð èëæãèéã àâàà÷ñààð ãóðâàíè ñàð áîëòîë ºâñ óñ
ºãºõã¿é áàéâ. Íýãýí ºäºð ìÿíãàí òààð áóóäàé äàðæ (òàëõàëæ) áàéâ.
òýð áóóäàéã äàðàõàä õî¸ð õóâèëãààí Ẻ õî¸ðòàà íü áàéãààä
øèéäìýýð öîõèæ áàéäàã áàéâ. Òýð õî¸ð áºæºãèéí ýì íü ãóðèë
ýëãýãäýæ (øèãøèæ) ñóóäàã áàéâ. Òºäèé íýãýí ºäºð òýð èëæèã ¿õýõ
ëéðòñîíä óÿðõà ìýò äóóãààð ãàñëàí óéëàâ: “Äýýðõ Õóðìàñò òýíãýð
ýöýã ìèíü ýâ¿¿ ÿàëàà , äýäýä íü áîëáîë Ýñðóàãèéí àéìãèéí ýðâýí äîëîîí
òýíãýð ìèíü ýâ¿¿ ÿàëàà . ßëãóóñàí ãóðâàí ºõèé ìèíü , ýâ¿¿ ÿàëàà . Àíä
áîëñîí ãóðâàí òýíãýðî
ìèíü ýâ¿¿ ÿàëàà . Ìàíãàñûí ñàõèóëñ èíãýæ
áàéõàä ìèíèé ñàõèóëñ ýâ¿¿ ÿàëàà , ” ãýæ ãàñëàí óéäáààñ äýðãýä íü
áàéñààí õî÷ð Ẻ, õî¸ð ýì äºðâ¿¿ë ôöºì óÿð÷ óéëàëöààä íýãýí ºäºð
äàðàõ áóóäàéí òàâàí çóóí òààðûã äàðàâ. Òàâàí çóóí òààðûã ýñ
äàðàâ. Äàðèé äýýä õî¸ð Ẻ , Ëîâñãààä î÷îîä èéí àéëòãàðóóí: “Ýíý
èëæãýíä ãóðâàí ñàð áîëòîë þì èä¿¿ëñàíýã¿é . Ýä¿ãýý èëæèãýíä ÿâàõ
÷èíýýã¿é (÷àäàëã¿é) áîëîâ. Ýíý ºäºð òàâàí çóóí òààð áóóäàé äàðàâ.
Ýä¿ãýý èëæèã ÿâæ
÷àäàõã¿é áàéíà. ßàõ âý? ãýæ àñóóâààñ
òýíäýýñ Ëîâñãàà çàðëèã áîëðóóí: “òèéì áîëáîë íýãýí ºäºð íýãýí øèë
(àðâààä àòãà) áóóðöàã , íýãýí áîîëò ºâñ ºã. ò¿¿íýýñ èë¿¿ á¿¿ ºã.
Àëäàõ áîëóóçàé . Òýð òà íàðò àðãà õèéæ ëàâ õóóðàõ áèé . Òýð
èëæèã ¿õýõ ¸ñã¿é áèø¿¿. Ìàðãààø áàñ ìÿíãàí òààð áóóäàé äàð” ãýâ.
Òºäèé õî¸ð Ẻ õàðüæ èðýýä èëæãýíä íýãýí øèí áóóðöàã , íýãýí áîîëò
ºâñ ºã÷ õîíîâ. Ìàðãààø íü ìºí èëæãýýð áàñ ìÿíãàí òààð áóóäàé äàðæ
ÿâàõàä Àæó ìýðãýí îãòîðãóéãààñ íèñýí ÿâààä çóóí íàéìàí àñàðò õîòûí
äýýã¿¿ð ýðãýæ ÿâáààñ èëæèã áàñõ¿¿ óÿðàõ ìýò äóóãààð ãàñëàí
óéëàâ.”””

Äýýð Õóðìàñò
òýíãýð ýöýã
ìèíü
ýâ¿¿ ÿàëàà .
Äýäý íü áîëáîë
Ýñðóãàãèéí àéìàãò àðâàí äîëîîí òýíãýð ìèíü , ýâ¿¿ ÿàëàà . ßëãóóñàí
ãóðâàí ºõèé ìèíü , ýâ¿¿ ÿàëàà . Àíä áîëñîí ãóðâàí òýíãýð ìèíü,
ýâ¿¿ ÿàëàà . Ìàíãàñûí ñàõèóëñ èýíãýæ áàéõàä ìèíèé ñàõèóëñ
ýâ¿¿ ÿàëàà. Ìèíèé ýì Àëòàí äàãèíà ÿè ýíý èëæèãýíä áààõàí ºüñ
õàíàòàë ºã . Óñàë ãýæ õýëýýñýé. Óðâàõ ÷èíü ýíý áè¿¿? Ýâ¿¿ ÿàëàà .
Ãýæ ãà¿óóäàí óÿëáààñ Àæó ìýðãýí
õàòàí îãòîðãóéãààð íèñýí
ýðãýæ ÿâñààð ñîíàñîîä ¿ëãýðëã¿é èõýä óÿð÷ “Ýæíýý , Ãýñýð ìèíü
èíãýæ ¿ëãýðã¿é çîâîæ áàéíà” ãýæ äîòðîî ñýòãýýä Àæó ìýðãýí óéëàí
ÿâæ ÿëãóóñàí ãóðâàí ºõèéä çàëáèðààä “Íàä àäèñòèäèéí èäýýã ìºäºð
áîëãîí , ðàøààíû óñûã õóð áîëãîí ºãºõ àæààìóó” ãýæ çàëáèðñàíä äàðèé
äýýð ãóðâàí ºõèé Àæó ìýðãýíèé çàëáèðñàíààð ìºíäºð õóðûã è«æèãíèé
áèåí äýýð îðóóëæ ºãºâ. òºäèé èëæèã ìóó òýýðñìýý òàòàí ÿâæ çºâ
áóðóóã¿é ¿ìõëýí ÿâàâ. Àæó ìýðãýí îãòîðãóéãààð íèñýí ýðãýæ ¿çâýýñ
æàðàí ãóðâàí ¿åò àëòàí ñóâðàãàíû äïýýð , ìàíãàñ Àëòàí äàãèíà
õî¸ð , àëòàí øèðýýí äýýð ñóóæ ºìíºº ýëäýâ ç¿éëñèéí æèìñ òàâèàä
øàòàðöàæ
áàéõûã
Àæýó ìýðãýí
¿çýýä :Ýæíýý , Àëòàí äàãèíà
¿ëãýðëã¿é ñàéí ýðèéã îëæýý . Ìàíãàñ ÷è ÷ áîëîâ þóòàé ñàéí ýìèéã
îëîîâ âý? Áè òà õî¸ðûí òàâèõã¿é (ç¿ãýýð îðõèõã¿é): ãýýä Àæó ìýðãýí
õèëýí òºðæ îãòîðãóéãààñ ãóðâàí ¿å äîâòëîí ä¿¿ëæ ø¿¿ðýõèéø
çàþâäààä õàðèí äýýø ãàðàí Àæó ìýðãýí äîòðîî ñýòãýð¿¿í : “Ýæíýý, Áè
ýíý ìàíãàñûã äîâòëîîä Ãýñýðýý àâ÷ ÷àäâàë ìàø ñàéí áèëýý . õýðýâ
õ¿÷ ýñ õ¿ðâýë ãýñýðèéí ìèíü áèåèéã èõýä çîâîîõ áîëîâ óó? Äýýð
Õóðöìàñò òýíãýð àõàé ìèíü, ÿëëãóóñà ãóðàâàí ºõèé ìèíü , íàìàã
çýìëýõ áîëîâ óó? . Ýä¿ãýý ÷àìàéãàà ÿàæ àðãàëàÿ? Ãýæ èéø òèéôø
õÿëàìëçàí õàðæ ¿çâýë ãóðâàí ñàðûí ãàçàðò ãóðâàí çóóí ààðòàé íýãýí
èõ õîòéã ¿çýýä “Ýíý ÿìàð ó÷èðòàé õîò áîëîâ ? Ò¿¿íéã ¿çýæ
òýíññ¿ãýé” ãýýä òýð õîòûã ç¿ã ñ¿ðõðýí íèñýí ÿâàâ. Ýä¿ãýý èëæèã,
òýð õóðûí óñûã óóãààä ìºíäðèéã èäýýä õýýë ãàðààä (öàäààä) äîòðîî
èôí ñýòãýð¿¿í : “Ýæíýý . Áè ººðèéí ãàçðààñ èðñýýð ýíý ìýò öàäàæ
õàíàñàí ìèíü ¿ã¿é áèëýý . ¯¿í¨éã Õóðìàñò òýíãýð ýöýã ìèíü µàéðëàâóó?
ßëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ ìèíü õàéðëàâ óó? Ýäøãýý áè ÿçãóóðûí Ãýñýðèéûí
áèåíýýñ ÿëãàëã¿é áîëîâ. Áè ýíý äýýð íýã àðãàëæ ¿çñ¿ãýé” ãýýä ìºí
òýð øºíº ãóðâàí äàâõàð øèðìýí áàéøèíãèéí äîòðîîñ èëæèã äàëàí
ëóóãèéí äóóãààð òàñõèéæ õàøãèðàí òóéëáààñ ãóðâàí äàâõàð øèðìýí
áàéøèí äýëáý ¿ñðýâ. Ãóðâàí äàâõàð øèðìýí õ¿ðýý äýëáý
î÷èâ.
Ãóðâàí äàâõàð òºìºð íîãò , ãóðâàí äàþõàð òºìºð ÷ºäðèéã òàñ òàòààä
èëæèã îãòîðãóéä ãàð÷ î÷òîë
õî¸ð õóâèëãààí ò¿øìýîë ñóðâàãàíû
äýýðýýñ ¿çýýï íèñýí ã¿éöýæ èëæèãíèé õî¸ð ÷èõýí äýýðýýñ íü àâààä
Ëîâñãààä àâ÷èð÷ ºãºâ. òºäèé Ëîâñãàà õî¸ð Ẻã äëíãîäîîä “Ýä¿ýý
èëæèã ¿õýõ ãýã÷ òíâ àëäü âý? Áè àòíä þó çàõèëàà?” ãýæ õî¸ð
õóâèëãààí Ẻã çóóãààä ìîäîîð çàí÷èâ. “Ýä¿ãýý àëäâàë òà õî¸ðûã
àëíà” ãýâ. Òºäèé èëæèãèéã åñºí äàâõàð òºìºð íîãò , åñºí äàâõàð
òºìºð ÷ºäðººð ÷ºäºð뺺ä åñºí äàâõàð øèðìýí õ¿ðýýíä , åìºí äàâõàð
øèðñýí áàéøèíãèéí äîòîð îðóóëààï åñºí àëä øèðìýí ãàäñààð óÿæ
îðõèâ. Ëîâñãàà õî¸ð Ẻä çàðëèã áîëðóóí: Øºíº õè÷ýýæ ìàíà . Áäáð íü
íýãýí ìÿíãàí òàâàí çóóí òààð áóóäàé òîëõè(òýýðýìä)“ ãýæ çàõèðààä
õàðèâ. Ìàðãààø íü èëæãèéã òýýðýìä õºë뺺ä õî¸ð Ẻ õî¸ðòýãýýñ íü

øèðñýí ñàðààëæààð êîäîæ íýãýí ºäºð ìÿíãàí òàâàí çóóí áóóäàé ïàðæ
ÿâàâ.

7. Àæó ìýðãýí , Ãýñýðèéã ìàíãàñààñ ñàëãàæ àâàâ.
Òºäèé À¦ó ìýðãýí òýð õîòîä õ¿ðýýä äýýã¿¿ð íü ýðãýæ íèñýí ÿâáàë
äàëàí ãóðâàí ¿åò àëòàí ñóþðàãàû äýýð ìàíãàûí íýãýí õóâèëãààí ýã÷
ñàõèóñ ¿çýýä øèíæëýí ¿çâýë í¿äï íü íýãýí àëä øèðãýñýí õºìñºã íü
ºâ÷¿¿íäýý õ¿ðñýí, äýýä ñî¸î íü äîîø õàíäñàí , äîîä ñî¸î íü äýýø õàíäñàí
ÿðçàéñàí ø¿äòüýé , õî¸ð õºõ íü ºâäºãòºº õ¿ðñýí , õî¸ð ÷èã íü äýýâýî
ìýò ò¿ð¿¿ëãýý äýëèéñýí , õàìðûí õî¸ð í¿õ íü îéíãîéñîí , õî¸ð ãàðûí õóìñ
íü á¿ðãýäèéí õ¿ìñ ìýò , ¿ñ íü ãóðâàí ¿å àëàã: óëààí, öàãààí , øàð
ãóðâàí ºíãºòýé , äóó íü áàòãàíà ìýò ãèíãýíýõ àæýý . Òèéì æèãøèõ ìýò
ìóó ç¿ñò ýìãýíèéã Àæó ìýðæãýí ¿çýýä “Áè ýíý ìýò õóâèëãààí
Ãýñýðýý àðãàæ ¿çñ¿ãýé” ãýæ äîòðîî ñýòãýýä “Ýíý õîðòûí àëü
òýìäýãèéã íü àëäàõ áîëîâ?” ãýæ ýðýí íèñýæ ÿâòàë ýìæãýí “Áè
èäøèëñ¿ãýé” ãýýä åñºí àëä õàð òàÿã ìîäîî òóëæ òºìºð õýäðýãýý
áàðèàä ñóâðàãàíû äýýðýýñ áóóâàë íýãýí õºë íü äîãëîí áàéâ. Ò¿¿íèéã
¿çýýä Àæó ìýðãýí ìàíãàûí àã÷èä àäèë õóâèëãààä Ëîâñãààãèéí õîòûí
ç¿ã èðâýë Òýìäýíãò õóâèëãààí ñýöóýí , ñóâðàãàíû äýýðýýñ ¿çýýä
Ëîâñãîîä àéëòãàðóóí”Ìàíàé ºõèé àéñóé áàéíà” ãýâýë Ëîâñãàà çàðëèã
áîëðóóí: “ªõèé èðýõ íü çàâ áèé Òà õî¸ð ò¿øìýë ìèíèé õîéíîîîñ àëòàí
ñàíäàë àâààä ¿òýð èð. Áè óðüäààð çîëã ãýýä àðàâíû ãàçàðò (1
ãàçàð íü 300 àëä) î÷èæ çîëãîîä “ªõèé ìèíü ìýíä ¿¿?” ãýæ òýâðýëäýýä
Ýã÷ íü “Ìýíä ” ãýâ. Ëîâñãàà èéí àñóóðóóí: “ªõèé ìèíü , íàìàéãàà ãóðâàí
¿å òýâýð÷ ãöóðâàí ¿å ¿íñýõ ÷èíü àëü âý? Õî¸ð àëòàí áÿðóó ÷èíü
àëü âý? ” ãýâ. “Ýæíýý . ×àìàéãàà èðýâ ãýõèéã ñîíñîîä ÿàð÷ õî¸ð
áÿð¶óóãàà ìàðòàâ. Îäîî áèåèéã ÷èýíü ¿çýýä áàÿð òºðæ òýâðýõ
¿íýñýõýý ìàðòàâ” . Ëîâñãàà ºã¿¿ëð¿¿í : “ ªõèéí ìèíü ¿ã çºâ” ãýýä àëòàí
øèðýýí äýýð ñóóëãàæ äàìíàæ ãýðòýý àâ÷ èðýâ. Ýìãýí ºã¿¿ëð¿¿í : “
Ëîâñãàà ÷àìàéãàà Ãýñýðèéã èëæèã áîëãîæ Àëòàí äàãíèíûã àâ÷
èðýâ ãýõèéã ñîíñîîä áè áàÿðëàæ èðñýí ìèíü ýíý áèëýý . Ýä¿ãýý íàä
Àëòàí äàãíèíûã þóíä çîëãóóëàõã¿é áàéíà âý? ” ãýâ. “ªõèéí ìèíü çàðëèã
çºâ. Õî¸ð ò¿øìýë òà î÷èæ Àëòàí äàãèíûã àâ÷ èðýýä ãàäíàà ìºðã¿¿ë”
ãýâ. Àëòàí äàãèíà èðýýä ãàäíà ìºðãºâºë ýìãýí åðººë òàâèâ. “Ýðäýý
àðâàíòýý ãýýãä. Çóóðì æàðãà
Ãýâ. Àëòàí äàãèíà õî¸ð ò¿øìýëä ºã¿¿ëð¿¿í: “ Ýæíýý , Ãàçàð ãàçðûí çàí
áîëîâ óó? ìàíàé ãýñýðèéí ãàçàðò áîëáîë áýð ìºðãâºë “Çóóí íàñàë ,
Çîõèæ æàðãà” ãýæ åðººäºã áèëýý . Ýíý òàíü õàðààë þìóó , åðººë
þìóó? Áè ýñ ìýäýâ
Ãàçàð ãàçàðûí çàí áîëîâ óó? ” ãýæ Àëòàí äàãèíà
õèëýãöóíýí ºã¿¿ëýõýä ýìãýí ñîíñîîä “Áíð ìèíü íàä óóðëàæ áàéíà
Ëîâñãààãèéí ìèíü àìü áîëòóãàé . ×è íàìàéø ÿàõ âý? ” ãýýä ýìãýí “Òýð
áýðèéã ¿çüå . ¿¿ä íýý” ãýâ. ¿¿äýýð øàãàéæ í¿äýý ñàðâà÷èëæ ¿çýýä
“Ýâ¿¿ , ýâ¿¿ ÿàñàí ñàéõàíû áèëýý . Þóòàé ºíãºòýé áèëý. Ýâèé ìèíü ”
ãýâ. Àëòàí äàãèíà ãàíöõàí õÿëàì õèéæ ¿çýýä õî¸ð ò¿øìýëä ºã¿¿ëð¿¿í:
“Ëîâñãààãèéí ýã÷èòéã áè óðüä ¿çýýã¿é áèëýý . Ýä¿ãýý Ëîâñãàà òà
õî¸ð ò¿øìýëã¿é áîëáîë áè ýíý ýìãýíèéã æèãøèæ çîëãîõã¿é áèëýý .
Àæèãëàæ ãøèíæèëáýë ÷èõíèé ãóðâàí îéë íü Àæó ìýðãýíè é ÷èõíèé
ãóðâàí îéëòîé (ýðã¿¿ëýãòýé) àäèë áàéíà” ãýâýë õî¸ð ò¿øìýë ºã¿¿ëð¿¿í :

“ Àëòàí äàãèíà äóóã¿é áàé. ªõèé ìýäýõ áîëóó¿àé . Õîéíî áèä
Ëîâñãààòàé íóóæ õýëýëöýå ” ãýâ. Òýð ¿ãèéã ýì ñîíñîîä “Òýð áýðèéã
¿òýð öààø àâàà÷” ãýýä “Íàìàéã òàíèóçàé” ãýæ Àæó ìýðãýí èõýä
àéãààï ÿëãóóñàí ãóðâàí
ºõèé人 çàëáèðâàë ( Àëòàí äàãèíûá òýð
¿ãèéã ) äàðèé
ìàðòóóëàâ. Ýìóãýí : “Îäîî áè õàðúÿ” ãýâ. Ëîâñãàà
ºã¿¿ëð¿¿í : “ ªõèé ìèíü . Ãýñýðèéí ãàçðààñ àâ÷èðñàí àëèâàà ýðäýíèéí
ç?¿éëèéã àâ÷ õàðü” ãýâ. Ýìãýí : “Ýìãýí õ¿í áè òýð ýðäýíýýð þó õèéõ
âý! Íàä Ãýñýðèéí èëæèã áèåèé㠺㔠ãýâ. “ªõèé ìèíü ÷è õàäãàëæ
÷àäàõ . Áè ÷àìä õàéðëàõ áèø.” ãýñýíä ýìãýí ºã¿¿ëð¿¿í : “Õàðèí ºãøººò
äàéñíûã íàä ºãþâºë çîõèõ áèç. ×è íàäàà èë¿¿ õàäãàëàõ óó?” ãýýä
ýìãýí õèëýãíýýä “Õàðüñóó” ãýýä õýäðýãýý àâ÷ áîñîí ã¿éâýë Ëîâñãàà
ºã¿¿ëð¿¿í : “ ªõèé ìèíü . Þó ãýæ óóðëàâ? Áàéç. Èëæãèéã ºãüå” ãýâ.
Àëòàí äàãèíà ºã¿¿ëð¿¿í : “ Ãýñýðèéí àëü õóâèëãààíûã ìýäýæ ºãüå ãýâ
òà?” ãýâýë Ëîâñãàà èëæãèéã ºãºõºº áàéâ. Ýìãýí õèëýãíýí õýëýâ:
“Õýíèé õ¿÷ýýð àâ÷èðñàí èëæãèéã õýíä õàéðëàæ áàéíà? Ìèíèé
óâäèñûí õ¿÷ýýð Ãýñýðèéã èëæèã áîëãîñîí ãýæ áè ñàíàëàà . Îäîî
¿çýõýä Ëîâñãàà ÷è ººðºº óâèäñààð Ãýñýðèéã èëæèã áîëãîñîí ãýæ
ñàíàæ áàéíà” ãýæ óóðëàí äîíãîäîîä ÿâàâ. Òºäèé Ëîâñãàà : “ ªõèé ìèíü .
ò¿ð ò¿äýí ñî¸ðõ . Áè ÷àìäàà ýðõýëæ òýãëýý ø¿¿. èëæãèéã ¿òæýð
àâ÷èð” ãýâ. Èëæãèéã àâ÷èð÷ ºãºâ. èëæèã ýìãýíèéã ¿çýýä ¿¿ðñýí
ÿíöãààâ. Õî¸ð ò¿øìýë õóâèëãààí ºã¿¿ëð¿¿í : “ Ýíý èëæèã ºõèéã ¿çýýä
þóíä ÿíöãààí óéëàâ. ” ãýâýë ýìãýí ºã¿¿ëð¿¿í : “òà íàð þó ÷ ìýäýõã¿é
õ¿¿õýä áàéíà. íýãýí ºäºð òà íàð ìÿíãàí òààð áóóäàé äàðæ á àéíà. Áè
àâàà÷ààä íýãýí ºäºð ò¿ìýí òààðá óóäàé äàðàõã¿é þó? Ýíý õóâèëãààí
èëèæã ò¿¿íèéã ìýäýýä àðãàà çàþõàæ ÿíöãààæ óÿëñàí íü òýð áèëýý”
ãýâýë Ëîâñãàà : “ªÕèéí ìèíü òýð çàðëèã ¿íãýí” ãýâ Ýìãýí èëæãýý óíààä
ÿâàâ.
Ëîâñãàà õî¸ð õóâèëãààí ò¿øìýëä çàðëèã áîëðóóí: “Ýíý ìèíèé ýã÷ ìºí ¿¿?
Áèø ¿¿? Òà õî¸ð õàðöàãà áîëîí îãòîðãóéãààð áèåý íóóæ äàãàí ÿâ” ãýâ.
Õî¸ð õóâèëãààí ò¿øìýä õàðöàãà áîëîí õóâèëààä îãòîðãóéãààð áèåý
íóóæ íèñýí äàãàæ ÿâàâ. Èëæèã Àæó ìýðãýíä èéí ºã¿¿ëð¿¿í : “ íàìàéã
¿òýðõýí äýýø àâ÷ ãàðààñàé” ãýâ. Àæó ìýðãýí äýýðýýñ íü èëæèãíèé
÷èõíèé ÿçãóóðûã ÷è÷ýýä “Óðüä áîëáîë íàìàéã ¿çýýä áàðõèðàí óéëàâ
÷è . Îäîî äýýð ÷èìíü õî¸ð õóâèëãààí ýë÷ ÿâàõûã þó ãýæ ÷è ìýäýõã¿é
áàéíà óó?” ãýâýë èëæèã : “Ýæíýý , Áè òýíýã áîëæ ìýäýãäýí àëäàæ á
àéíà.” Ãýæ Ãýñýð äîòðîî ãýìøèæ ñàíàâ. Àæó ìýðãýí , ÿëãóóñàí ãóðâàí
ºõéã çóóðòàà çàëáèðàí ÿâæ ìàíãàñûí ýã÷èéí õîòîä õ¿ðâýë ¿¿äèéã
õàäãàëàí
óëñ òºìºð
áÿëóó áàðèàä
ñóóæ á àéâ.
Àæó ìýðãýí
õóâèòëãààíààî í¿äèéã õàëõàëæ õîòîä îðæ î÷îîä àëòàí ñóâðàãàíû
äýðãýä õ¿ð÷ áóóâàë “ìàíàé ºõèé ìºí áàéíà” ãýýï õî¸ð õàðöàãà ãýðòýý
õàðèâ.
Òºäèé Àæó ìýðãýí ìÿíãàí ëóóãèéí äóó ãàðãààä èëæèãýý ñóãàäàí
äýýø òàñõèéí ãàðâàë ìàíãàñûí ýã÷ òýðã¿¿ëýí õàìàã á¿ãäýýð “Ýíý þó
áîëîâ?” õàìààí ¿éìöýæ ãàéõöàæ á àéâ. Õîò íü ãóðâàí ¿å áóðóó ýðãýæ
òîãòîâ. Àæó ìýðãýí èëæãýý îãòîðãóéä àâàí ãàðâàë ÿëãóóñàí ãóðâàí
ºõèé íü óãòàæ èðýýä “Íóñãàé ìèíü , ìýíä ¿¿? Ìàíä ¿¿?” ãýæ áóëèàëäàâ
Àæó ìýðãýí çàðëèã áîëðóóí: “ Íóñãàé òàíü òà íàðò çîëãîõ ÷èíýýã¿é
(÷àäàëã¿é) áàéíà. Áè Ãýñýðèéã ïýýð òýíãýðò õ¿ðãýæ ºãºõ áèëýý . Áè

äýýä òýíãýð ò ãàðàõ ¸ñã¿é . Ýíý èëæãèéã Õóðìàñò òýíãýð àõàéä ìèíü
õ¿ðãýæ ºã” ãýýä Àæó ìýðãýí ãýðòýý õàðèâ.

8. Ãýñý𠺺ðèéí áèåíäýý òîõðîâ.
Òºäèé ãóðâàí ºõèé èëæãèéã Õóðìàñò òýíãýð õ¿ðãýæ ºãºâ. õóðìàñò
òýíãýðî òýðã¿¿ëýí ãó÷èí ãóðâàí òýíãýð íàð á¿ãäýýð èëæãèéã àâààä
Øèãýìóíèä î÷âîë òýíäýýñ Áóðõàí çàðëèã áîëðóí: “Ýä¿ãýý áè ýíý
èëæãèéã õóâèëãàæ Ãýñýð 8 áîëãîõ áèëýý . äºðâºí äîãøäûí òàðíèéã
áÿñàëãàæ
áàéíà. Ýíý äýýð ãýñýðèéã
õóâèëãàâàë
¿ë áîëîõ .
Õóâèëãàâàë ãýñýðèéí õ¿÷ íü ÿçãóóðûí õ¿÷íýýñ èë¿¿ áîëîîä õýðýâ
õèëýãíýâýë õèëýíãýý äàðæ ¿ë ÷àäàõ . ªâºð áóñàä õî¸ðûã ¿ë òàíèõ
áîëíî. òèéìèéí òóë ¿ë õóâèëãàõ ó÷èð ìèíü òýð áèëýý . Ýä¿ãýý Õóðìàñò
òýíãýð ÷è èëæãèéã àâ÷ õàðèàä àäèñòèäèéí èäýýãýýð ãóðâàí ¿å
áîðäîîä îëîí
áóðñàí õóâàðãóóäûã çàëæ æ íîì óíøóóëààä ðàøààíû
óñààð áèåèéã íü óãààãààä àðö ã¿ãëýýð àðèóëáàë ººðºº Ãýýð áîëæ
áàéõ áèé . Òýð öàãò ÷è íàä Ãýñýðèéã äàãóóëæ àâ÷èð. Áè âàí
(ýðõ), àâøèã ºãüå” õýìýýí çàðëèã áîëñîíä òºäèé Õóðìàñò òýíãýð
èëæãèéã ãýðòýý àâ÷ èðýýä ãóðâàí ¿å áîðäâîë àðüñ øºðìºñ ã¿éöýæ
¿ëýìæ ñàéõàí áîëñíû õîéíî, îëîí áóðñàí õóâðàãóäûã õóðààæ íîì
óíøóóëààä
ðàøààíû
óñààð,
áèåèéã óãààãààä
àðö
, ã¿ãëýýð
àðèóëáàë ººðºº Ãýñýð áîëîí áàéâ. Òýä Õóðìàñò òýíãýð, ¯éë
á¿òýýã÷èéã Øèãýìóíè áóðõàíëä àâ÷ î÷âîë òýíäýýñ Áóðõàí çàðëèã
áîëðóóí: “ Çà ¯éë á¿òýýã÷ ìèíü åñºíòýý íàìàí÷ëààä èéí àéëòãàðóóí:
“Òýð õîðò ìàíãàñò íýãýí õàð áàäàð àÿãà öóàíãèëçàõ äóëäóé õî¸ð
áàéõûã ¿çýýä ýíäñýí ìèíü òýð áèëýý” Òèéí õýìýýí àéòëãàâààñ Áóðõàí
ìèøýýí çàðëèã áîëðóóí: “ ¿éë á¿òýýã÷ ìèíü , íààø èð.” õàìààâàë Ãýñýð
áºõèéæ èðâýë òýðã¿¿íä íü àâøèã òàâüæ àëòàí ºíãºò áîëãîâ. Áóðõàí
çàðëèã áîëðóóí: “ ¯éë á¿òýýã÷ ìèíâ , ýä¿ãýý õàðüæ áèåýð àìàð ”
ãýâ. Òºäèé Õóðöìàñò òýíãýð òýðã¿¿ëýí ãó÷èí ãóðâàí òýíãýð,
ÿëãóóñàí ãóðâàí ºõèé, àíä áîëñîí ãóðâàí òýíãýðî òýä á¿ãäòýûãýý
ãóðâàí ñàð áîëòîë æàðãàë õèéæ ñóóãààä Ãýñýð “Ýä¿ãýý áè
õàðüñóãàé” õýìýýí õóðìàñò òýíãýðò àéëòãàâàë Õóðìàñò òýíãýð
çàðëèã áîëðóóí: “íý àëòàí õóìõàí äàõü ðàøààíû àðõèéã àâàà÷ààä
Àæó ìýðãýí õàòàíäàà àÿãàíä õèéæ ºãººä ìºð㺔 ãýâ. Ãýñýð ðàøààíûã
àðõèéã àâààä õàðü¦ èðýýä Àìèí ñàõèã÷ , òºãñöîãò õî¸óë ¿äýæ èðýýä
õàðèâ.
Ýä¿ãýý Ãýñýð ìÿíãàí ëóóãèéí äóó ãàðãàæ õ¿ð÷èãíýñýýð åñºí ºíãèéí
ñîëîíãî òàòóóëæ áóóæ èðýõýä àëòàí äýëõèé äîãäëîí õºäëºâ.Öàñ ýõëýí
ãó÷èí áààòàð , ãóðâàí çóóí õîøóó÷ óðüä ¸ñîîð õ¿ð÷ èðýâ. Ãýñýð
áóóæ èðýýä ðàøààíû àðõèéã Àæó ìýðãýí õàòàíä áàðèàä ñºãäºæ
ìºðãºâºë Àæó ìýðãýí ðàøààíûã àðõèéã ÿàð÷ àâààä “Ãýñýð ìèíü,
ç¿ãýýð ñóó. Ýð õ¿í ýìäýý ìºðãºäºã áèë¿¿?” ãýâýë Ãýñýð ìèøýýí áîñîîä
Öàñòàé òýâðýëäýýä àëòàí øèðýýí äýýð çàâèëàí ñóóâàë íàí÷¿í ,
Øóóìàð õî¸ð ýõëäýí ãó÷èí áààòàð , ãóðâàí çóóí õîøóó÷ öºì áîñîæ
ãó÷èí õàñàã àðõèéã çîîãëîîä óëààí çýýðä áîëîí ñóóâ. Öàñ , Àæó
ìýðãýí õî¸óë ãó÷èí õààã àðõèéã çîîãëîîä óëààí çýýðä áîëîí ñóóâ.
Øóóìàð, íàí÷¿í ýõëýí ãó÷èí áààòàð , ãóðâàí çóóí õîøóó÷ äýä äýäýýð
àðâààä òàâààä õàñàã àðõèéã çîîãëîîä òàðõàâ.

9. Ãýñýð ìàíãàûí äóíä ýã÷èéã õàòàí áîëãîâ.
Òºäèé àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí çàðëèã áîëðóóí: “Ýä¿ãýý áè
Ëîâñãààã àëààä Àëòàí äàãèíà àâàõûí òóë ÿâúÿ” ãýâýë Àæó ìýðãýí
àéëòãàðóóí: “ Áè ÷àìàéã íýõýæ î÷èõ çàìºäàà ¿çýâ: Ìàíàé ãàçðààñ
öààíà, Ëîâñààãèéí ãàçðàààñ íààíà, òýã äóíä íü íýãýí èõ õ¿÷òýé
ìàíàñûí ýã÷ õî¸óëûí õ¿÷íýýñ íààäàõ ýã÷ íü ¿ëýìæ õ¿÷òýé áîëîëòîé .
Ò¿¿íèéã óðüäààð äîðîéòóóëáàë öààäàõ õî¸ð íü ãàéã¿é áèëýý” ãýâýë
Ãýñýð (Òýð ¿ã çºâ) ãýýä òºäèé Ãýñýð , Àæó ìýðãýí õî¸óë ÿâàâ. Çàìä
íü íýãýí õóà äàâàà á àéâ. òýð äàâààíû íààä äàìä (õîíõîðò?) íü õî¸ð ìîðèî
íóóæ óÿàä õÿðä íü ã¿éæ ãàðààä ìÿðààæ ¿çâýë õóà ìàðàë ºâñ èäýæ
áàéâ.
Àæó ìýðãýí ò¿¿íèéã ¿çýýä Ãýñýðò çààæ ºãºâ. “Ìàãíàéí
öàãààíûã á¿¿ àëä” ãýâ. Ãýñýð òàòàæ áàéæ òàâèâàë (õàðâàâàë)
ìàðàë ñýðä õèéõýä íü àëäàæ îðõèâ. Àæó ìýðãýí òàòàæ á àéæ
õàðâàâàë ìàãíàéí ö àãààíààî õàäòàë õàðâàâ. Õàðâñàí ñóìíû òºìºð ,
áºãñººð íâ öóõóéæ èðýõýä ìàðàë õÿëàëçàæ óíàæ áîññîîð òóòààâ.
Àæó ìýðãýí çàðëèã áîëðóóí: “Áè ÷àìàéã ýð õ¿í áàéíà ãýæ óðüäààî
õàðâà ãýñýí . ×è õàðèí àëäàâ. Áè ýì õ¿í áîëîâ÷ ÿìàð áàéíà?” ãýæ
õîøèãíîí õýëýõýä Ãýñýð , Àæó ìýðãýí õî¸ð èíýýëöýýä ýðãýæ èðæ ìîðèî
óíààä ìàðëûí õîéíîîñ õººñººð î÷èæ ýìãýíèé õîòîä õ¿ðâýë õààëãà íü
õààëòòàé áàéâ. Ãýñýð áóóæ
ã¿éæ î÷îîä èðýí ãóðâàí æèíãýýð
õèéñýí èõ áîëä ñ¿õýý øèðìýí õààëãûã áîëáà äýëäýýä Ãýñýð Àæó
ìýðãýí õî¸ð áèåý õóâèëãàæ õî¸ð õ¿¿õýä áîëîí ã¿éæ îðîâ. Ìàíãàûí ýã÷
íü íîõîé÷èëæ îöîéí ñóóæ áàéâ. “Àé õî¸ð õ¿¿õýä ýíý ñóìûã ñóãàëæ
àâààñàé” ãýâ. Õºâã¿¿í ºã¿¿ëð¿¿í “ ñóìûã ñóãàëæ àâáàë ÷è ìèíèé
ãýðãèé áîëîõ óó? ” ãýâ. “Çà ÷èíèé ãýðãèé áîëúÿ” ãýâ. Ãýñýð ñóìíû
òºìðººñ áàðèàä ñóãàëæ àâíà. Ýìãýí ã¿éæ áîñîîä Ãýñýð, Àæó ìýðãýí
õî¸ðûã çàëãèæ îðõèâ. Ãýñýð Àæó ìýðãýí õî¸óë ãýäñýí äîòðîîñ íü
çàðëèã áîëðóóí : “ ×è áèä õî¸ð ýðäýíèéã çàëãèâ÷ øèíãýýæ ÷àäàõã¿é
¯òýð ãàðãà . Ýñ ãàðãàâàë áèä õî¸ð ç¿ðõèéã ÷èíü ñóãàëààä ãàðíà”
ãýýä ç¿ðõìéã íü òýìòýðâýë òýð ýì èõýä àéãààä Ẻëæèæ ãàðãàâàë
Ãýñýð áîñîí ã¿éæ ýìèéí îðîéí ¿ñíýýñ íü àâààä åñºí àëä õàð øîðîî ñóãà
òàòààä òîëãîéã íü îãòëîí çàâäàõàä Àæó ìýðãýí Ãýñýðèéí ãàðààñ íü
áàðèàä Ãýñýðò àéëòãàðóóí: “ Àé áîãä ìèíü . ¯¿íèéã àëàõ ¸ñã¿é
áèëýý . Ýä¿ãýý ¿¿íèéã ÷è áèåäýý àâ” õýìýýí çàðëèìã áîëñîíä Ãýñýð
òýð ýìèéã àëàõàà áàéãààä “×è àì àëä” ãýâ. Òýð ýì Ãýñýðèéí èëäèéã
äîëîîæ àì àëäàâ. Ãýñýð òàâüæ îðõèä Àæó ìýðæãýíèé ¿ãíýýñ íü ¿ë
äàâàõûí òóë Ãýñýð ò¿¿íèéã ãýðãèé áîëãîîä Ãýñýð Àæó ìýðãýí õî¸ð
õàðèàä òýíãýðî íàðûí æàðãàëààð æàðãàí ñóóâ.

10.
Ãýñýðèéí Áààòðóóä , Ëîâñãàà ìàíàñûí çàðèì
áààòðóóäûã àëàâ.
Òºäèé Ëîâñãààãèéí èõ ýã÷ íü “Ãýñýðèéã èëæèã áîëãîæ Àëòàí
äàãèíûã àâ÷ðàâ ãýíý. Áè î÷èæ ¿çüå” ãýýä ÿâáàë ñóâðàãàíû
äýýðýýñ
õî¸ð ò¿øìýë ¿çýýä ºã¿¿ëð¿¿í : “ ªõèé ìèíü èðýõã¿é áèëýý.
èëæãýý àëäàâ óó? ” ãýýä óóëûí ÷èíýý öàãààí ìîðèî óíààä ÿàðàí óãòàæ
î÷èâ. “ªõèé ÷è òýð ºäºð èðæ èëäæèã àâàà÷ààä ýä¿ãýý þóíä
èðýâ?” ãýâ. Ýã÷ ºã¿¿ëð¿¿í : “ Ýâ¿¿. Èëæèã ãýã÷ ÷èíü þó áèëýý?
Ëîâñãàà ìèíü íààø èð.” ãýýä ãóðãâàí ¿å òýâýð÷ ãóðâàí ¿å ¿íñýýä
òàâèâ. Ëîâñãàà ºã¿¿¿ëð¿¿í: “ªõèé ÷è èëæãýý àëäàæ îðõèîä ìýëçýæ

áàéíà óó? Ãýðò îðæ õýëýëöýå ” ãýýä àëòàí øèðýýí äýýð äàìíàæ
àâàà÷ààä ñóóëãàæ ëîâñãàà àñóóâ: “×è ÿàæ á àéãààä èëæãýý
àëäàâ ?” ãýâ. Ýã÷ íü ºã¿¿ëð¿¿í : “Áè èëæèã àâààã¿é ø¿¿ . Òà õ¿íä
õóóðàãäàæ ºãñºí áàéíà” ãýýä ýìãýí ò¿ìýí ýõò àì àëäààãààð óóðàæ
ñóâ. Àëòàí äàãèíà çàðëèã
áîëðóóí: “ ×èõíèé ãóðâàí îéë íü Àæó
ìýðãýíèé ÷èõíèé ãóðâàí îéëòîé àäèë áàéíãà ãýæ òà õî¸ð ò¿øìýëä ýñ
õýëë¿¿
áè?
Ëîâñãàà
÷àìàéã
èëæèã
ºãºõºä
Ãýñýðèéí
àëü
õóâèëãààíûã ìýäýæ ºãüå ãýíý âý? ãýæ áè ýñ õýëë¿¿? ” ãýâ. Õî¸ð
ò¿øìýë
ºã¿¿ëð¿¿í : “Áèä õî¸ð
îãòîðãóéãààð
íóóæ
î÷îîä
ºõèéí
ñóâðàãàíû äýðãýä áóóõëààð áè èðñýí. ßàñàí æèã áèëýý?” ãýâ.
Ëîâñãàà ºã¿¿ëð¿¿í : “ýæíýý, Øèâøèã áîë! Ýä¿ãýý àðãà þó áàéíà?” ãýæ
àñóóâààñ àã÷ íü ºã¿¿ëð¿¿í : “Óðüä áè òàíä þó ãýæ çàõèëàà ? íàä îäîî
àðãàã¿é” ãýñýíä Ëîâñãàà ºã¿¿ëõð¿¿í : “Ýä¿ãýý õîòûí ãàäóóð ãóðâàí
äàâõàð òºìºð òîð õèéå . ßàæ îðîõ âý! ” ãýâ. Ýã÷ íü èéí ºã¿¿ëð¿¿í :
“Ãýñýð ãýã÷ òýíãýðèéí õ¿¿ áèø¿¿. Îãòîðãóãéààð íèñýæ èðýýä ÷èíèé
õîòûí äýýã¿¿ð èðýýä åñºí äàâõàð òºìºð òîð îðõèîä ÷àìàéã áàðüæ
àëààä ýíý Àëòàí äàãèíàà àâàà÷èõ áèç” ãýâ. Õî¸ð ò¿øìýë ºã¿¿ëð¿¿í :
“Àëòàí äàãèíà ººðºº áîñîæ èðñýí ¿¿? Ãýñýð ºøººí人 õ¿ðãýæ î÷ñîí
ýë÷èéã àëààä Ãýñýð èðæ ºøººí人 òà íàðûã àëàõã¿é ãýæ ¿¿? ” ãýâ.
Ëîâñãàà , Àëòàí äàãèíà õî¸ð ýõëýí , äº÷èí äºðâºí èõ ñàéä , äºðâºýí
çóóí áààòàð á¿ãäýýõ𠓪õèéí òýð ¿ã ¿íýí” ãýýä àëãàà òàøèëäàí “¨î,
õàëàã õîîõîé!” ãýæ õàëàãëàí óéëàëäàâ. Ëîâñãàà ýõëýí á¿ãäèéã
àëààä , Àëòàí äàãèíàà àâààä õî²ûã ìààí ò¿éìýðäýýä õàìàã óëñ ìàëûã
îëç áîëãîîä áóöàõ áàéí ãýæ á¿ãäýýð öóðõèðàí óéëàëäàâ. Ëîâñãàà
¿ýõòõèéí óíàæ áàéâ. Ýã÷ íü ò¿¿íä óñ ¿ñýðãýí ñýðãýýæ áàéâ.
Ëîâñãàà ºã¿¿ëð¿¿í : “Çà ºõèé ìèíü . ßàõ áèëýý? ” ãýæ àñóóâàë ýã÷ íü
çàðëèã áîëðóóí: “Ýíãä ÷ ñóóâàë àëàãïàð ìºí. è Òýíä ÷ î÷âîë ¿õýõ ìºí.
Çàÿà ¬ýäò¿ãýé. ĺðâºí ç¿ãýýñ íü öýðýã ìîðïú¸” ãýâ ýã÷ íü õîéä
ç¿ãýýñ íü ìîðäîþ. Ëäîâñãàà ºìíº ç¿ãýýñ íü ìîðäîâ. Õîë¸ð õóâèëãààí
ò¿øìýë íü áàðóóí ç¿ãýýñ íü ìîðäîâ. Õî¸ð õóâèëãààí Ẻ íü ç¿¿í ç¿ãýýñ íü
öýðýã ìîðäîâ. Ëîâñãàà äóíäàä ýã÷äýý ýë¸÷ èëãýýâ. : “Áè Ãýñýðò
äºðâºí ç¿ãýýñ íâ öýðýã ìîðäîâ. ×è áàñ ìîðä” ãýâ. Òºäèé äóíä ýã÷ íü
çàðëèã áîëðóóí. “Ãýñýð áèä õî¸ð ºøººã¿é òóë áè öýðýã ìîðäîõã¿é”
ãýâ. Ëîâñãààãèéí ýë÷ íü óóðëààä àðâàí ò¿ìýí àäóóã íü õººæ àâààä
ÿâàâ. Ãýñýðò ìàíãàñò ìàíãàñûí õóâèëãààí õàòàí íü æîðîî õºõ õàëçàí
ëóóñàà óíàæ Ãýñýðò õ¿ðýýä èéí àéëèãàðóóí: “ Ëðîâñãàà ÷àìä äºðâºí
ç¿ãýýñ ÷èíü öýðýã ìîðäîæ àéñóé . íàìàéã ìîðä ãýâ. Áè ýñ ìîðäîâ ãýæ
ýë÷ íü óóðëààä àðâàí ò¿ìýí öàãààí àäóóã ìèíü àâààä î÷èâ” ãýâ.
Òýíäýýñ Ãýñýð çàðëèã áîëðóóí: “Àäóóã ÷èíü áè àâ÷ ºãüå. ×è õàðü”
ãýâ. Òºäèé òýð õàòàí õàðèâ.
Öàñ ýõëýí ãó÷èí ûáààòàð , ãóðâàí çóóí õîøóó÷ íü òýð õàòíû ¿ãèéã
ñîíñîîä öóãëàâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí çàðëèã áîëðóóí: “Òýð ìóó
Ëîâñãàà äºðâºí ç¿ãýýñ ìèíü öýðýã ìîðäîæ àéñóé ãýíý. Ýä¿ãýý áèä ºìíººñ
íü öýðýã ìîðäú¸. Öàñ , Íàí÷¿í òà õî¸ð ìèíü ýõëýýä àðâàí áààòàð , çóóí
õîøóó÷èéã àüààä õî¸ð õóâèëãààí ò¿øìýëèéã òîñîæ ìîðä . Øóóìàð,
Áóéäàí õîð¸ ìèíü ýõëýýä àðâàí áààòàð , çóóí õîøóó÷èéã àâààä ìàíãàñûí
ýë÷èéã òîñîæ ìîðä . Áàíæóð , Óëààíí¿äýí òà õî¸ð ìèíü ýõëýýä àðâàí
áààòàð, çóóí õîøóó÷èéã àâààä õî¸ð õóâèëãààí Ẻã òîñîæ ìîðä. Áè
ººðºº Ëàéöàâ , Ðàéöàâ õî¸ðûã àâààä òýð ìóó ëîâñãààã òîñú¸” ãýâ.

Àæó ìýðãýí Ãýñýðò àéëòãàðóóí: “×è àëòàí äàãèíûã íàä õ¿ðãýæ
èðýõèéã óðüä çýìëýâýë áè èõýä óóðëàõ áîëíî._ Ëàéöàâ , Ðàéöàâ õî¸ð
õ¿¿õäèéã ìèíü àâ÷ ÿâààðàé. Õ¿¿õýä ìèíü ÿâæ ñóðòóãàé” ãýâ. Ãýñýð
“òýð ¿ã ÷èíü çºâ” ãýâ.
Öàñ , Øóóìàð , Áàíæóð ãóðâóóë ýõëýí ç¿ã ç¿ãò ìîðäîâ. Øóóìàð
Áóéäàíäàà ºã¿¿ëð¿¿í . “Áèä ÿàð÷ ÿâæ äàéññíàà äàðààä Ãýñýð
Ëîâñãàà õî¸ðûí äàéëäàõûã ¿çýëòýé áèëýý” ãýâ. Áóéäàí “òýð ¿ã ÷èíü
çºâ” ãýýä àðâàí áààòàð, ¿óóí õîøóó÷àà àüààä ºäºð øºíºã¿é ä¿ëæ
ÿâààä èéí òèéí õàðæ ¿çâæë õýðýý òóðóó ìýò îëîí õàâ õàð äàéñíûã
Øóóìàð ¿çýýä Áóéäàíä ºã¿¿ëð¿¿í : “Ýâ¿¿. Ýíý ÿìàð ¸ñò äàéñàí áîëîâ ?
Òóã õèóðã¿é , ñààäàã , ñýëýì , íóìã¿é . ¿¿íèéã áè òóðøñóãàé” ãýâ.
Áóéäàí ºã¿¿ëð¿¿í: “ ×àìààñ èë¿¿ ìèíèé í¿äýíä ìóóõàé ¿çýãäýíý. Ãàðò
íü òºìºð õýäðýãíýýñ ººð þì ¿çýãäýõã¿é áàéíà. ×è óðüäààð áîëãîîãîîä
¿òýðõýí èð” ãýâ. Øóóìàð õàéñàí õàð ìîðèî òàñ ãóÿäàæ îðæ î÷þîë îëîí
ýì àäéñàí óãòàæ áàéæýý . øóóìàðûã ìîðèíîîñ íü òàòàæ îðõèîä ìàíãàñûí
ýã÷ íü òýðã¿¿ëýí á¿ãäýýð ò¿¿íèéã ñààäàã íóì , æàä èîëäíýýñ íü
õàãàöóóëààä òºìºð õýäðýãýýð çîäîæ áàéâ. Áóéäàí ºã¿ëð¿¿í: “Ýíý
Øóóìàð èíãýæ óäàõã¿é áèëýý. ßìàð æèãòýé äàéñàí áîëîâ?” ãýýõä
Áóéäàí áýõ öàãààí ìîðèî óíààä òàñàð ãóÿäàæ àðâàí áààòàð, çóóí
õîøóó÷àà àâàí îðâîë Øóóìàðûã ìîðü , çýâ çýõýýñ íü õàãàöóóëæ îëøí ýì
äàéñàí áèåèéã íü òºìºð õýäðýãýýð çîäîæ áàéõûã
¿çýýä Áóéäàí
ºã¿¿ëð¿¿í: “”Ýâ¿¿ Øóóìàð ìèíü ×àìä íýãýí àðãà áàéäàã áèø¿¿. ×è
ìàðüàâ óó?” ãýñýíä Øóóìàð ýìãýíèû äºðâºí ñî¸îã õàâñðàí àòãààä
îãòîðãóéä íèñýí ãàð÷ ãàë óëààí áóëóó áîëîí õóâèëààä îãòîðãóéãààñ
äîîø ºíõºðâºë ò¿éìýð áîëîí øàòàæ õàìàã öýðãèéã ò¿ëæ îðõèâ. Áóéäàí
Øóóìàðûí ìîðü , çýð çýâ á¿ãäèéã òºãñãºæ èðýâ. Øóóìàð ýìãýíèéã
äºðâºí ñî¸îíîîñ íü àâàí ÷èðæ áóëóó ìýò ºíõð¿¿ëæ ÿâñààðá àéâ. Áóéäàí
ýìãýíèé òîëãîéã òàñ äýëäýæ îðõèâîë ñ¿íñ íü ÿëààá àòãàíà áîëîí
õóâèðàâ. Áóéäàí õóâèëãààíû ãàëààð äýýã¿¿ð íü ò¿éìýðäýæ Øóóìàð
äîîãóóð íü ò¿éìýðäýæ òàñ àëààä îðõèâ. Øóóìàð Áóéäàí õî¸ð, ýìãýíèé
äºðâºí ñî¸îã òýìäýã áîëãîæ àâààä Ãýñýðèéí äýðãýä èðýâ.
Öàñ , Íàí÷¿í õî¸óë èéí òèéí õàðàí ÿüòàë ò¿ã ò¿ìýí äàéñíû áàðààã
¿çýýä õóâü ìàãíàé áàÿñàâ. Öàñ çàðëèã áîëðóóí: “ Àðâàí áààòàð , çóí
õðîøóó÷ ìèíü òà , äºðâºí ç¿ãýýñ íü îðîîä ò¿éìýð øàòñàí ìýò ààøëààä
èð” ãýâ. “òýð äàéñàíä õî¸ð õóâèëãààí õ¿í áèé ãýíý. Òýð ìóó ÿìàð
ä¿ðýýð õóâèëáàë íàí÷¿í áèä õî¸ð òýð ä¿ðýýð õóâèëààä àëúÿ” ãýâ.
Òºäèé Öàñ íàí÷¿í õî¸ð ýõëýí àðâàí áààòàð , ãó÷èí õîøóó÷ äýä
ä½äýýð ìîðèî òàñàð ãóÿäàæ ò¿ìéðý ìýò äàéñíûã ò¿ðãýí çóóð àëààä
Öàñ Íàí÷¿í õî¸óë õî¸ð õóâèëãààí õ¿íèé òîëãîéã òàñ äýëäâýë õî¸ð
õóâèëãààí ò¿øìýëèéí ñ¿íñ íü õî¸ð ¿íýã áîëîí òóòààâàë Öàñ Íàí÷¿í õî¸ð
á¿ðãýä áîëîí õººâ. ÿéöýæ èðýõýä õî¸ð ÷îíî áîë®í äóòààâ. Öàñ Íàí÷¿í
õî¸ð , òýíãýðèéí àâðàãà íîõîé áîîí õóâèëààä õººâ. Áàñ ã¿éöýæ èðýõýä
õî¸ð áàðñ áîëîí õóâèëààä õ¿ðõýð÷ õÿðæ áàéâàë Öàñ Íàí÷¿í õî¸ð
àðñëàí áðîëîí õóüèëààä ¿ñðýí áàðüæ àëàâ. Òºäèé Öàñ íàí÷¿í õî¸ð
òýðã¿¿ëýí àðâàí áààòàð ,çóóí õîøóó÷àà äàãóóëàí öîãòîé õàòèðàí
èðýýä Ãýñýðèéí äýðãýä ñóóâ. Ãýñýð Öàñàä Øóóìàðûí àëèâàà ÿâäëûã
òîîëæ çàðëèã áîëáîîñ: “Öàñ ýõëýí á¿ãäýýð èõýä èíýýëöýâ.
Ò¿¿íèé õîéíî , Áàíæóð , Óëààíí¿äýí õî¸óë îä ìýò îëîí äàéûñíûã ¿çýýä
Áàíæóð ºã¿¿ëð¿¿í: “Ýíý äàéñíûã àëààä ¿¿íä õî¸ð õóâèëãààí Ẻ áèé

ãýíý. Òýð ìóó ÿìàð ä¿ðýýð õóâèëáàë Óëààíí¿äýí áèä õî¸óë òèéì
ä¿ðýýð õóâèëààä àëúÿ” ãýâ. Áàíæóð , Óëààíí¿äïýí õî¸óë ýõëýí àðâàí
áààòàð , çóóí õîóø÷ , äýä äýäýýð ìîðèî òàñàð ãóÿäàæ îðîîä ò¿ã ò¿ìýí
äàéñíû ñ¿íñèéã ãàðãààä õî¸ð õóâèëãààí ûẺãèéí òîëãîéã òàñàð
äýëäâýýñ òýð õî¸ðûí ñ¿íñ íü õî¸ð áÿëæóóõàé áîëæ õóâèëàí òóòààâ.
Áàíæóð , Óëààíí¿äàí õî¸ð , àðâàí áààòàð çóóí õîøóó÷èä “Áèäíèé ìîðèéã
àâ” ãýæ õýëýýä õî¸ð õ¿éõíýã áîëîí õóâèëààä õî¸ð áÿëæóóõàéãø õººâ.
ÿéöýæ èðýõýä òýð áÿëæóóõàé äýýø ãóðâàë íýã íü ø¿¿ðýí , äîîø
áóóâàë íºãºº íü ø¿¿ðýí , áóò áóðãàñàí øóðãóóëæ õººñººð õî¸ð õ¿éõíýã
, õî¸ð áÿëæóóõàéã Ãýñýðèéí ºìíº ã¿éöýæ áàðèàä àëàâ. Ãýñýð , Öàñ
ýõëýí á¿ãäýýð ¿çýýä èíýýëöýí áàéâ.

11. Ãýñýð õààí Ëîâñãààãèéí
ò¿¿íèéã äîðîéòóóëàâ.

ñ¿íñèéã óñòãàæ

Òºäèé àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí çàðëèã áîëðóóí: “ òà á¿ãäýýð
àëèâàà àòààòíàà àëàâ. Äàéñíàà öºì äàðàâ. Ýä¿ãý õèøèã (ýýëæ) íàä
áîëîâ. ëîâñãàà áèä õî¸ðûí íààäàõûã òà íàð ñàéí ¿çýæ áàé” ãýýä
Ãýñýð áèëãèéí õýýð ìîðèî óíààä ëóãøèí õàòèð÷ î÷âîîñ Ëîâñãàà ãýíýò
Ãýñýðèéûã ¿çýýä ÿàðàí óóëûí ÷èíýý öàãààí ìîðèî óíààä ìîðèî òàñàð
ãóÿäàæ òóòààâààñ Ãýñýð õîéíîîñ íü õººæ î÷îîä ýðõã¿é ã¿éöýæ ìîðèî
òàòàæ îðõèîä åñºí àëä õàð øîðîî ñóãà òàòààä õî¸ð ãóðâàíòýý
öàâ÷âààñ äààõã¿é áàéâ åðýí ãóðâàí æèíãýýð õèéñýí èõ áîëä
ñ¿õýýð òîëãîéã íü öîîð öîîð äýëäâýýñ ¿õñýíã¿é . ãýñýð ò¿¿íèé ¿ë
¿õýõèéã ìýäýýä íýãýí èõ óóëûã ºð㺺ä áîñîâ. Ãýñýð ìîðèíîîñîî áóóæ
ã¿éæ î÷îîä õî¸ð óóëààð äàðâààñ õî¸ð óóëûã ºð㺺ä áîñîºâ. ãóðâàí
óóëààð äàðâààñ áàñ ºð㺺ä áîñîâ. Ãýñýð òàâàí óóëûã õàâñàðàí
òàâèàä äýýð íâ çóðãààí ¿ñãèéã áè÷âýýñ ìàíãàñ ýñ õºäëºæ ÷àäàâ.
Ãýñýð ëîâñãàà õî¸ðûí áàéëäàõ òîîñîíä õ¿í ìàë öàíãàæ ¿õýõýä îéðòîâ.
Ãýñýðèéí áèåíèé õºëñ áàðóóí ýòãýýäýä óðñàâ. Ëîâñãààãèéí áèåíèé
õºëñ ç¿¿í ýòãýýäýä óðñàâ. Ãýñýðèéí õºëñèéã óóñàí àìüòàí ýäãýæ á
àéâ. Ëîâñààãèéí õºëñèéã óóñàí àìüòàí ¿õýæ áàéâ.
Òºäèé Ãýñýð ýðãýæ èðýýä àëòàí ñàíäàë äýýñ ñóóæ õºëñºº àð÷èæ
áàéâààñ öàñ ýõëýí á¿ãäýýð àéëòãàðóóí: “ ×è ò¿ð àìàðçàíà. Ýíý
öýðýãò ü áèä á¿ãäýýð îðæ öàâ÷ëààäúÿ” ãýâýë Ãýñýð çàðëèã
áîëðóóí: “ òà íàð áàéã. Ìèíèé õî¸õ õºâã¿¿í Ëàéöàâ , Ðàéö â õî¸ð îðæ
öàâ÷òóãàé. Áèä á¿ãäýýð ¿çüå” ãýâ. Òºäèé õî¸ð õáºâã¿¿í Ãýñýðò
ñºãäºí ìºð㺺ä èéí àéëòãàðóóí: “Áèå ìèíü áàãà áîëîâ÷ óóð ìèíü èõ . Áèå
ìîðèíû óóðûã äàðàõ óâèäñûã õàéðëàí ñî¸ðõ” õýìýýâýýñ Ãýñýð òýð
õî¸ð õºâã¿¿íèé áèå ìîðèíé óóðûã äàðàõ óâèäàñ ºãºþ. Õî¸ð õºâã¿¿í
ìºð㺺ä ìîðäîí î÷èæ äàéñàíä õ¿ðýýä äº÷èí äºðâºí èõ ñàéä , äºðâºí
çóóí áààòðûí òîëäãîéã òàñàð äýëäýæ îðõèâîëëñ ñ¿íñ íü îëîí áîð÷èí ñîíî
áîëîí îãòîðãóéä íèñýæ ãàðàâ. Õî¸ð õºâã¿¿í ºã¿¿ëð¿¿í : “õýíä õóâèëãààí
áèé? Õýíä õóâèëãààí áàéõã¿é ?” ãýýä íýã íü øîíõîð áîëîí õººâ. íºãºº íü
íà÷èí áîëîí õººâ. õî¸óë îãòîðãóéä íèñýí ã¿éöýæ òàñ íóäàð÷ îðõèîä
ýðãýæ èðýýä ìîðèî óíààä Ãýñýðèéí äýðãýä èðæ Ãýñýðò ìºð㺺ä
ñóóâààñ Öàñ çàðëèã áîëðóóí: “Õî¸ð õºâã¿¿í ìèíü . õàâ áàõ òàíü õàíàâ
óó?” õýìýýí àñóóâààñ “Áààõàí óóð äàðàâ” ãýæ àéëòãàâ. Ãýñýð
òýðãã¿¿ëýí á¿ãäýýð èíýýëöýâ.

Ãýñýð çàðëèã áîëðóóí: “Öàñ ýõëýí á¿ãäýýð õàðü. Áè ëàéöàâ, Ðàéöàâ
õî¸ðûã àâààä ìàíãàñûí õîòîä íü î÷ú¸ . Ìàíãàñûí àëèâàà ñ¿íñ íü õîòäîî
áèé . Áè õîòîä íü õ¿ðýýä àëèâàà ðèä õóâèëãààíààð àðãàëæ ñ¿íñèéã
íü àëáààñ ýíý ìóó ëîâñààãèéí áèå , ¿å ãèø¿¿í íü ººðºº öóöðàõ áîëíî.
õîòûí íàéìàí ºíöºàãò íü íàéìàí àëòàí ãàäàñ áèé . Íàéìàí ãàë ýðäýíý ,
íàéìàí øèë ýðäýíý áèé . íýãýí àëòàí ñóâðàãà áèé . èòýð ñóâðàãàíû
äîòîð íýãýí àëòàí ãàäàñ íýãýí àëòàí òà°âàãà áèé . òýð á¿ãä öºì
ìàí£àñûí ñ¿íñ áîëíî. Ñóâðàãûã á³óëãàæ îðõèîä õîòûã íü ò¿éìýðäýýä
Àëòàí äàãèíûã àüâ÷ èðüå” õýìýýí çàðëèã áîëîîä
òºäè© Ãýýð ,
Ëàéöàâ , ðàéöàâ õî¸ðû£ àâààä ìàíãàñûí ãàçàðò ººä áîëîâ. Öàñ ýõëýí
ãó÷èí áààòàð , ãóðâàí çóóí õîøóó÷ _, òýð ýíã¿é îëçîî òºãñãºæ àâààä
õàðèâ.
Òºäèé Ãýñýð , Ëàéöàü , ðàéöàâ õî¸ðûã àâààä ÿâáààñ íýãýí èõ óóëûí
äýýð ìàíãàñûí ñ¿íñ õî¸ð ºâãºí ñ¿ææ á àéâ. ãýñýð õóâèëãààíààð
õ¿ðýýä ñ¿õýýð öîõèæ àëààä Ãýñýð çàðëèã áîëðóóí : “ Ëàéöàâ ,
Ðàéöàâ õî¸ð ìèíü . ìàíãàûí àëèâàà äºðâºí õîøóó ìàëûã òà õî¸ð òºãñãºæ
àâààä íàìàéã õ¿ëýýæ ñóó . òà õî¸ð î÷èæ áîëîõã¿é . Áè ìàíãàñûí õîòîä
õ¿ðýýä ìàíãàñûí àëèþàà ñ¿íñèéã ðèä õöóâèëãààíààð àðãà õèéæ
áàðüæ àëààä Àëòàí äàãèíà ýõèéã ÷èíü òàí äýýð àâ÷ èðüå” ãýâ.
Òºäèé Ãýñýð íýãýí àãøèíä õ¿ðýýä õîòûí íàéìàí ºöºãð íü íàéìàí ãàäàñ ,
íàéìàí øèëä ýðäýíý, íàéìàí ãàë ýðäýíèéã àâààä ñóâàðãûã ò¿ëõýæ
îðõèîä , ëîòðîõ íýãýí àëòàí ãàäàñûã ñóãàëæ ó àâààä , àëòàí òàðâàãà ,
åñºí àëòàí ãàäàñ ãàë ýðäýíý øèë ýðäýíý , õîòûã ò¿éìýðäýýä àëèâàà
á¿ãäèéã öºì õàìàð÷ Àëòàí äàãèíûã õ¿ëæ àâãàí òóææ áèëãèéí
òàøóóðààð æàí÷ñààð àâ÷ èðâýýñ õî¸ð õºâã¿¿í óãòàæ èðýýä Àëòàí
äàãèíûí õ¿ëñýí ãàðûã òàéëæ òàâèâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí
ìàíãàñûí äºðâºí õîøóó õ¿í ìàë , àëèâàà ç¿éë ýðäýíý á¿ãäèéã õóâèëãàæ
õî¸ð èìäèé (?) áîëãîí õî¸ð õºâã¿¿íäíí ºãºâ. Õî¸óë àâààä õýòýâ÷èíäýý
ä¿ðýýä ìàíãàñûí îþó ºíãºò õºõ ìîðèéã Àëòàí äàãèàä óíóóëæ àðâàí
ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ãýðèéí ç¿ã çàëðàí ÿâàõäàà Àëòàí äàãèíûí
óíàñàí ìàíãàñûí õºõ ìîðü ýñ ÿâæ õîéíî õîöðîâ. Õî¸ð õºâã¿¿ä ýðãýæ
èðýä Ëàéöàâ ìîðèíîîñ áóóæ ýõäýý óíóóëàâ. Àõ ä¿¿ õî¸óë ñóíäàëæ
õºõ ìîðèéã õºòºëæ ÿâòàë ãýíýò Ãýñýð ¿çýýä õºõ ìîðèíä óâäèñèéã
ºã⺺ñ àìàð ìýò ìîðü áîëîâ. Ëîâñãààã äàéð÷ èðâýýñ ò¿¿íèé ¿å ãèø¿¿í
íü ººðºº öóöàðñàí áàéâ.
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð õààí ãýðòýý
èðýýä Àëòàíâ äàãèíàûã
áóóðóóëæ òàâàí çóóí äàãóóë óëñ ìàëààñ íü õàãàöóóëæ ãàíö ãýðýýð
áóóëãàâ. Ãýñýðò Àæó ìýðãýí àëòàí àÿãàíàä ðàøààíû àðõèéã õèéæ
ñºãäºí áàðèàä èéí àéëòãàðóóí: “Àëòàí äàãèíûí ÿüäàë áóðóó áîëîâ÷
Àæó ìýðãýí õàòàí ÷èíü ãóéíà”ãýýä ìºðãºñºíä Ãýñýð õààí
çàðëèã
áîëðóóí: “Ìóó õ¿íèéã ò¿ð çîâîî¸ ãýæ áèëýý áè” ãýâ. Ãýñýð, Àæó
ìýðãýíèé ¿ãýýñ ¿ë äàâàõûí òóë Àëòàí äàãèíûí àëèâàà á¿ãäèéã Àæó
ìýðãýí òºãñãºæ ºãºâ. Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí ãýýð õààí, àðâàí õ¿÷ òºãññºí
ìàíãàñûã àëæ øóìíàñûí ¿íäñèéã òàñàëæ òýíãýð íàðûí æàðãàëààð
æàðãàí ñóóñàí öàäèã òºãñºâ.

ÀÐÂÀÍ Ç¯ÃÈÉÍ ÀÐÂÀÍ ÕÎÐÛÍ ¯ÍÄÑÈÉÃ
ÒÀÑÀËÑÀÍ À×ÈÒ ÁÎÃÄ ÃÝÑÝÐ ÌÝÐÃÝÍ ÕÀÀÍÛ
ÕÀÌÀÃ ÄÀÉÑÍÛÃ ÄÎÐÎÉÒÓÓËÆ ÕÀÌÀÃ ÀÌÜÒÍÛÃ
ÆÀÐÃÓÓËÑÀÍ ÅÑįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
(ÃÝÑÝÐ ÕÀÀÍ,ÝÕÈÉÃÝÝ ÒÀÌÀÀÑ ÃÀÐÃÀÑÀÍ
Á¯ËÝÃ)
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí Ãýñýð ìýðãýí õààí: “Ýæèé ìèíü õààíà áàéíà?” ãýâ.
Öàñûí õºâã¿¿í Ëàéöàâ õýëýâ: “Ýæèé ÷èü õýäèé áóðõíû õóüãèéã
îëñîí áèø¿¿. ×àìàéã èëæèã áîëæ ÿâàõ öàãò ìóó ñàíàæ áýòýã ºâ÷èí
ä¿¿ð÷ ¿ã¿é áîëñîí” ã½â. Ãýñýðèéã õàéëæ áàéõàä ýðäíýñýýð á¿òñýí
õîò íü çºâººð äýýø ãóðâàí ¿å ýðãýæ òîãòîâ. Ãýñýð õààí áèëãèéí õýýð
ìîðèî óíàâ. Áèëãèéí òàøóóðàà áàðèâ. Åñºí àëä õàð øîð èëäýý ç¿¿â.
íàð ñàð õî¸ðûã õàìòààð çýðýãö¿¿ëñýí õèéñýí ìàíºëàé öàãààí äóóëãàà
ýðæäýíýò òýðã¿¿íäýý ºìñºâ. Ø¿¿äðèéí ãèëáýëãýýí ºíãºò õºº õàð
õóÿãàà ºìñºâ. Öàõèëãààí ºí㺲 äàëàâ÷àà ä¿¿ðýâ. Îþó ýðäýíýò ãó÷èí
öàãààí ñóì, äîãøèí õàð íóìàà ä¿ðýâ. Åðºí ãóðâàí áîëä ñ¿õýý àâàâ.
Íàðûã áàðèõ àëòàí öàëàì, ñàðûã áàðèõ ìºíãºí öàëàì , åñºí ñàëààò
òºìºð óðõèà , åðºí åñºí ñàëààò òºìºð áÿëóóãàà áóëò àâàâ.
Àæó ìýðãýí õàòàíäàà çàðëèã áîëîâ: “Áè óäâààñ ãóðâàí ñàðûí òýðòýý,
ýñ óäâààñ ãó÷èí õîíîãèéí òýðòýý çîëãîíî. ßâäàë ìèíü äóóñàâ. Ýæèéí
ñ¿íñèéã îëæ ¿çñ¿¿ “ ãýýä îãòîðãóéä ãàð÷ Õóðìàñò òýíãýð àõàéäàà
õ¿ðýâ. Õ¿ðýýä àéëòãàâ: “Õóðìàñò òýíãýð àõàé ìèíü àéëäàí ñî¸ðõ
.Ìèíèé åðòºíö äýõ ýõèéí ìèíü ñ¿íñèéã ¿çýâ¿¿?” ãýæ àñóóâ. “¯çñýíã¿é ”
ãýâ. Ãó÷èí ãóðâàí òýíãýð íàðò î÷èæ ñóðàãëàâ. Áàñ “¯ã¿é” ãýâ.
Íàâñà Õ¿çðçý ýìýã ýõäýý áàñ ñóðàãëàâ. “¯ã¿é” ãýâ. ßëãóóñàí ãóðâàí
ýã÷äýý î÷èæ ñóðàãëàâ . “Ýíä õààíààñ èðýõ âý? ¯ã¿é” ãýâ. Áàñ
Óóëñûí õààí Îâîî ÿíæèä àõàéäàà î÷èæ áàñ àñóóâ. “¯ã¿é ” ãýâ.
Îãòîðãóéãààñ áóóõäàà õàí ãàðäè áîëæ áóóâ.
Áóóñíû õîéíî ýðëýã õààíä î÷èâ. î÷òîë àðâàí íàéìàí òàìûí õààëòûã
õààñàí á àéâ. “Õààëãûã òàéë!” ãýâ. Ýñ òàéëæ ºãºâ. òàìûí õààëãûã
õàìõ ä½ëäýýä îðîâ. Àðâàí íàéìàí òàìûí õààëãà÷íààñ ¿âæ àñóóâ. Áóëò
ýñ ìýäýâ. ×èíãýñýí õîéíî Ãýñýð õààí àðâàí íàéìàí òàìûí õààëãàíä
õýâòýæ á àéæ ýðëýã õààíûã õàð äàðóóëàâ. Ýðëýã õààíû ñ¿íñ íü
õóëãàíà á àéñàí àæýý
ãýñýð õààí ò¿¿íèéã ìýäýýä ñ¿íñèéã õ¿ðíý
áîëãîæ àëòàí öàëìààð ãýðèéí ºðõíèé í¿õéã (áºãëºæ) õ¿ðíýä áàðèóëàâ.
Ñàð áàðèõ ìºíãºí öàëìààð (¿¿äèéã) á¿ðõýâ. (Õóëãàíà) äîîø îðîõ ãýõýä
àëòàí öàëìàíä óíàæ ¿ë ãàð÷ áîëîâ. ×èíãýæ áàéãààä Ýðëýã õààíûã
áàðèâ. Õî¸ð ãàðûã íü õ¿ëæ åðýí åñºí ñàëàà òºìºð áÿëóóãààð
çàí÷èæ : “ ¯òýð õýëæ ºã! Ýæèéí ìèíü ñ¿íñ õààíà áàéíà? çààæ ºã” ãýâ.
Ýðëýã õààí õýëýâ: “×èíèé ýõèéí ñ¿íñ íü ìèíèé ÷èõýíä ñîíñîäñîíã¿é .
Í¿äýíä ìèíü ¿çýãäñýíã¿é” ãýâ. Ýðëýã õààíá àñ õýëýâ: “ ¿ã¿é áîëáîîñ
àðâàí íàéìàí èàìûí õààëãà÷ààñ àñóó” ãýâ. Î÷èæ áàñ àñóóâ: “ Áóëò
“¿ã¿é” ãýâ. ÀÐâàí ç¿ãèéí ýçêýí Ãýñýð õààíû ýõ Àìàðæèë èðâýë áèä
Ýðëýã õààíä ¿ë àéëòãàõ áóþó?” ãýâ. Òýð äîòîð íýã öàë áóóðàë ºâãºí

õýëýâ: “ Ãýñýð õààíû ýõèéã íü ýñ ìýäëýý . íýãýí ýìãýí : “Íóñãàé
Øèë¿ Äàñâà ìèíü!” ãýæ ¿¿íýýñ ò¿¿íýýñ óñ ºã ãýæ ãóéæ óñ îëîõã¿é
ÿâíà áèëýý . òýãýýä àãü øàâàã ò¿¿æ èäýæ ÿâíà áèëýý” ãýõýä ãýñýð
õààí çàðëèã áîëîâ : “Ýâ¿¿! Ýíý þó õýëíý? ¯òýð î÷èæ ýðæ èð” ãýâ. ªâãºí
õýëýâ: “Îäîî òýð øàâãèéã äîòîð áèé áîëîâ óó?” ãýæ ºâãºí ÿâàâ. Î÷èæ
¿çòýë áàéñàí àæýý . ãýñýðèéí ýõèéí ñ¿íñèéã îëæ àâàâ. Òýð ºâãºíººñ
(áóñàä) àðâàí íàéìàí òàìûí õààëãà÷íûã òàñ àëàâ. ×èíãýñíèé õîéíîë
Ãýñýð õààí (Ýðëýã õààíòàé ó³ëçàæ) çàðëèã áîëîâ: “¯íýõýýð ÷èíèé ýõ ”
Ìèíèé í¿äýíä ¿çýãä¸ñýíã¿é . ×èõýíä ñîíñîãäñîíã¿é . Áè ìýäâýë ÷èíèé
ýõèéã þó ãýæ òàìä óíàãààõ áóé ãýâ. (Òýíäïýýñ Ãýñýð ) “Áèëãèéí õýýð
ìîðü ìèíü ! íýãýí ä¿ð ¿ç¿¿ë” £ýâ. (Ìîðü íü) ðèäèéí õ¿÷èéã õºäºëãºí èðò
ìýñèéûã ºü÷¿¿íäýý ç¿¿ãýýä àðñëàí òýðã¿¿íèéã òýðã¿¿ëýí àþóõ ìýò
ä¿ð ¿ç¿¿ëýí ðàøààíû áóëãààñ àìàà ãóðâàí ¿å çàéëààä , ãóðâàí ¿å
çàëãèâ. ×èíãýñíèé õîéíî Ãýñýð õýëýâ: “Ìèíèé ýæèéí ìèíü ñ¿íñèéã
àìàíäàà çóóæ õóðìàñò òýíãýî àõàéä ìèíü àâàà÷èæ ºã” ãýâ. “íàìàéã
Çàìáóòèâä òºðºõºä ýõ áîñîí áºë㺺. Òýä ìèíü ìýäíý ýý” ãýâ. Ìîðü íò
òýð á¿ãä ñóðãóóëûã àâààä îãòîðãóéí çàìààð äîòëîí) ÿâæ î÷òîë
ÿëãóóñàí ãóðâàí ºõèé íü óãòàæ èðýâ. Ìîðü íü õ¿ðýõäýý çàíà óóðëàí
ºâ÷¿¿íäýý èðò ìýñ óÿæ ò¿ã ò¿ìýí äàéñíûã òàñàð äýëäýõ ìýò ààøëàí
õ¿ðýâ. ßëãóóñàí ãóðâàí ºõèé íü ¿çýýä ãàéõàëäààä óãòàæ èðýâ:
“Íóñãàé Æóð ìèíü äîð çàìáóòèâ åðòºíöºä òºðæ áèëýý . èíãæý äîãøèí
äç¿ðýýð ÿâàõ áàéíà” ãýýä áèëãèéí õýýð ìîðèíû àìàí äàõü ñ¿íñèéã àâàâ.
ßëãóóñàí ãóðâàí ýã÷ íü : “ Áèä ìýäíý ýý . ×è Ãýñýðò õàðü” ãýâ.
×èíãýñíèé õîéíîë ÿëãóóñààí óãðâàí ýã÷ íü ýõèéí íü ñ¿íñèéã àâàí î÷èæ
Õóðìàñò òýíãýî àõàéä íü õ¿ðãýæ ºãºâ. “Íóñãàé Æóð ìèíü äîð
Çàìáóòèâä åðòºíöºä òºðºõ人 ¿¿íèéõýâýëä íü îðæ òºðñºí àæýý . ¿¿íèé
ñ¿íñèéã äýýð òýíãýð íàðò òºð¿¿ë ãýæ èëãýýæ áàéíà” ãýâ. “Íóñãàé
ìèíü çºâ” ãýýä Õóðìàñò òýíãýð àõàé íü àðâàí ç¿ãýýñ ëàì íàðûã óðüæ
ñ¿íñèé íü çàëæ íîì óíóóëæ , öàí õýíãýðýã äýëäýæ , õ¿æ çóë, øàòààæ
áàéòàë ýµèéí íü ñ¿íñ òîî òîîìøã¿é îëîí áóðõàí áîë®â. Áàñ íîì óíøóóëæ ,
àðâàí ç¿ãèéí áóðõàíóóäûã óðüæ
áàéòàë áèíäýðúÿ ýðäýíý áîëîâ. Áàñ
íîì óíøóóëæ àðâàí ç¿ãèéí áóðõàóóäûã óðüæ áàéòàë äàãèíà íàðûí
( äîòîð ýðõýí) õàòàí áîëîâ. ×èíãýñýí õîéíîë (áèëãèéí õýýð ìîðü áóöàæ
èðñýíä) Ãýñýð õààí çàðëèã áîëîâ: “”Àé áèëãèéí õýýð ìîðü ìèíü ! âäàëàýà
á¿òýýæ èðýâ ¿¿ ÷è?” ãýâ. “Î÷ñîíû õîéíî ¿ë á¿òýýæ èðýõ áóþó?” ãýâ.
“Áèëãèéí õýýð ìîðò ìèíü ýý! ñàéí” ãýâ. ×èíãýñíèé õîéíî Ãýñýð õààí Ýðëýí
õààíûã (óðõèíààñ) òàâèâ. Òàâèõäàà õýëýâ: “ Ýðëýã õààí ! ¯¿íèé õîéíî
àëèâàà þìíû ºâ áóðóóã ÿëãàæ òàìä óíàãààñàé ÷è”ãýâ. ×èíãýñíèé
õîéíî Ýðëýã õààí çàðëèã áîëîâ. “Ãýñýð õààí ìºð㺺ä áàéâ . Òýãýýä
Ýðëýã õààí çàðëèã áîëîâ. “Ýíý þóí æèã áèëýý? Áè ë áèåýð ÷èíèé
ýõèéã òàìä óíàãààõ ¸ñ ¿ã¿é áèëýý ë” ãýýä çàÿàíû òîëèíäîî ¿çòýë
Ãýñýð õààíûã òºðºõ öàãò Ãàãñà Àìàðæèë ýõ íü “Ýíý íü ÷ºòãºð ¿¿? ,
áóðõàí óó?” ãýæ ýñ ìýäýæ àðâàí íàéìàí àëä ãóó óõàæ òýð ãóóíä
îðõèå ãýñíèé õ¿÷ýýð ðàâàí íàéìàí òàìä óíàñàí íü ýíý àæýý . Ýðëýã õààí
ò¿¿íèéã Ãýñýð õààíä õýëýâ: “ Ãýñýð õààí ÷èíãýñíèé õîéíî (Ãýñýð õààí
áóðóóãàà õ¿ëýýæ ýðëýã õààíûã îðä áàëãàñàíä íü óðèí çàëðóóëààä
ººðºº) ãýðèéí ç¿ã çàëàð÷ ººä áîëîâ. ãýðòýý õ¿ðýýä Àæó ìýðãýí, Àðëàí
ãóà õàòíàà àâààä Íîëîì òàëäàà áóóâ. Àðâàí ãóðâà î÷èðò ñ¿ìýý
ñàéõàí áàéãóóëàâ.
×àíäìàíü ýðäýíý, öàâã¿é
õàð í¿¿ðñ , õàìàã

ýðäíýñýýð á¿ðäñýí äºðâºí ºíöºãò õîòûí äîòîð ìÿíãàí ãàëàâ áîëòîë ñóóí
æàðãàâ.
Àðâàí ç¿ãèéí ýçýí àðâàí õîðûí ¿íäñèéã òàñàëñàí à÷èò Áîãä Ãýñýð
ìýðãýí õààí õàìàã äàéñíûã äîðîéòóóëæ õàìàã àìüòíûã æàðãóóëñàí
åñä¿ãýýð á¿ëýã.

Òàéëáàð

Ìîíãîë Ãýñýðèéí òóóæèä ãàð÷ áàéãàà íýðñèéã òàéëáàðëàõ ãýâýë
Ìîíãîë Ãýñýðèéí òóóæèéí íýðñèéã òºâä Ãýñýðèéí òóóæèéí íýðñòýé
íèéë¿¿ëýí øàëãàæ ¿çýõ õýðýãòýé áîëîõ þì . ãýâ÷ ýíý íü òèéì ÷
àìàðõàí àæèë áèø áàéëàà . ßàãààä âý? ãýõýä ìîíãîë Ëèí ÃÝñýðèûí
òóóæòàéû àäèë áóþó 1716 îíä áàðëàãäñàí ãýñýðèéí òóóæèéí ýõ áîëîâ
óó? ãýæ ñàíàìààð òºâä Ãýñýðèéí òóóæ îëäîõã¿é áàéãàà áºãººä áèä
òèéì òºâä òóóæèûã îëæ ¿çýýã¿é ó÷ðààñ õàðüöóóëæ ñóäëàõ áîëîìæ
áàãà áàéíà.
Ãýâ÷ Ìîíãîë ãýñýðèéí òóóæèä ãàð÷ áàéãàà íýëýýä íýðñ òºâä
Ãýñýðèéí òóóæèä ãàð÷ áàéíà. Íàðèéâ÷èëàí õýëáýë Çàÿûí Ãýñýð ,
1716 îíä õýâëýãäñýí Ãýñýðèéí òóóæòàé àäèë òºâä Ãýñýðèéí òóóæ
îëäîîã¿é áîëîâ÷ Ãýñýðèéí òºðñºí áàéäàë ãýðãèé àâñàí áàéäàë Ãýñýð
Öîòîí íàðûí äàéñàí áîëîëöñîí áàéâàë, Øàðàéãîëûí áàéëäààí çýðãèéí
åðºíõèé ÿâäàë íü òºâä ìîíãîë Ãýñýðèéí òóóæóóäàä õîîðîíäîî òºñòýé
áàéíà. èéì ó÷ðààñ òºâä ìîíãîë Ãýñýðèéí òóóæóóäàä õîîðîíäîî òºñòýé
áàéíà . Èéì ó÷ðààñ òºâä Ìîíãîë Ãýñýðèéí òóóæóóäàä àäàë áóþó
àäèëàâòàð íýðñèéûã õàðüöóóëàí ñóäàëæ áîëîõ áàéíà. Ýäãýýð àäèë
áóþó àäèëàâòàð ¿éë ÿâäàë , àäèë áóþó àäèëàâòàð íýðñ íü òºâä ìîíãîë
Ãýñýðèéí òóóæóóä óãààñàà íýã ãàðàëòàé áîëîâ÷ îëîí çóóí æèëèéí
äîòîð ºâºðìºö íºõöºëä ºâºðìºö çàìààð òóñ òóñ õºãæñºíèéã áàñ
¿ã¿éñãýæ áîëîõã¿é . äýýð õýëñýí ¸ñîîð ìîíãîë Ãýñýðèéí òóóæ äîòîðõ
õ¿ì¿¿ñ íü ãîëäóó òºâä íýðòýé áàéíà. ãàíö ýíý áàðèìò äýýð ¿íäýñëýæ
ìîíãîë ãýñýðèéí òóóæèä òºâä îðîíä áîëñîí ¿éë ÿâäàë ãàð÷ áàéíà ãýæ
øóóä íîòîëæ àðàé áîëîõã¿é :. Ìîíãîë , óéãàð áóþó òºâä áèø ººð óãñààíû
õ¿ì¿¿ñ òºâä íýðòýé áàéõ íâ àëü îëîí áàéäàã áèëýý . Îäîî ÷ ìîíãîë÷óóäûí
äîòîð Ëóâñàí, Äàâãà, Öýðýí, Äîíäîâ, Äàìäèí, ãýõ ìýòèéí òºâä íýðòýé
õ¿ì¿¿ñ îëîí áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà, ìîíãîë Ãýñýðèéí òóóæèä áà ÿëàíãóÿà
Çàÿûí Ãýñýðèéí òóóæ äîòîð æèíõýíý ìîíãîë íýðòýé õ¿ì¿¿ñ îëîí áàéíà.
Æèøýý íü : Çàÿûí Ãýñýðèéí òóóæ äîòîð Àðèãóí , ¯çýñãøýíýëíò ìýðãýí õèà

, Àëòàí Àëòàí ñýöýí, Åñ¿òýé ñýöýí, Èñìàí íî¸í, Õîëî÷è áààòàð, Àìáàãàäàé,
Òîðìîãäîé, ãýõ çýðãèéí æèíõýíý ìîíãîë íýðòýé õ¿ì¿¿ñ îëîí òîõèîîëäîæ
áàéíà. ìîíãîë, Òºâä , óéãàð çýðýã îëîí óãñààíû õ¿ì¿¿ñ îðøäîã. Àìäî îðíû
óðàí çîõèîë ìîíãîë, òºüä. Óééãàð íýðòýé õ¿ì¿¿ñ ãàðàõ íü õà÷èðõàëòàé
õýðýã áèø áîëîî.
Ýíä õýâëýæ áàéãàà ìîíãîë Ãýñýðèéí òóóæ äîòîð ãàðäàã çàðèì õ¿ì¿¿ñ ,
áóðõàí òýíãýð, ãàçàð îðíû íýðñèéã òîâ÷èéí òºäèé òàéëáàðëàæ áè÷üå.
Ìîíãîë ãýñýðèéí òóóæèä òºâä íýðèûã èõýýõýí õàçàéëãàæ ìîíãîë õýëáýð
äóóäëàãàòàé áîëãîæ ìîíãîëæóóëñàí ÿâäàë ¿ëýìæõýí áàéíà. Æèøýý íü ,
Æàö Øàëãàðûã Öàñ ×èõýð, Áðóãìîã Ðîãìà áóþó îðîãìà, Áóìæèäèéã
Ò¿ìýíæàðãàëàí áîëñîí áàéíà. Ýíý íü ìîíãîë òóóëâ÷ íàð Ãýñðèéí
òóóæèéã ñîíãîëæóóëæ ìîíãîë íºõöºë¤ òîõèðóóëæ áàéãàà ÿâäëûã íýã
ñýæ¿¿ð ìºí òóë èéíõ¿¿ ìîíãîëæóóëñàí íýðèéã õýâýýð áè÷èâ.
ÀÆÓ ÌÝÐÃÝÍ ÕÀÒÀÍ
Àæó ìýðãýí õàòàí áîë òºâä Ãýñýðèéí òóóæèä áàéäàãã¿é Þì . ¿¿íèéã
ëóñûí õààíû îõèí ãýäýã. Àæó ìýðãýíèéã èõ äàé÷èí áààòàð ýìýãòýé
ãýæ ìîíãîë Ãýñýðèéí ò³óæèä ãàðäàã. Ãýñýðèéã ìàíãàñûí îðîíä èëæèã
áîëîîä çîâæ áàéõàä Àæó ìýðãýí î÷èæ àâàðäàã þì . Àæó ìýðãýíýýñ íýã
õ¿¿ òºðñºí áîëîâ÷ óðò íàñàëæ ÷àäñàíã¿é . Òýãýýä Ãýñýðò ººð
õ¿¿ òºðñºíã¿é òóë ãýñýðèéí õààí òºðèéã Öàñ ×èõýðèéí õ¿¿ Ëàéöàâ
çàëãàìæëàâ ãýäýã.
ÀËÒÀÍ ÄÀÃÈÍÀ
Ðîãìà ãóà Ãýñýðèéí òóóæèûí ñ¿¿ëèéí á¿ëã¿¿äýä Àëòàí äàãèíà ãýæ
íýðëýñýí íü öººíã¿é òîõèîëäîíî. Àëòàí äàãèíà ãýäýã íü õààíû òºðèéí ãîë
õàòàí ãýñýí óòãàòàé ìýò áàéíà.
ÀÐËÀÍ ÃÓÀ ÕÀÒÀÍ
Àðëàí ãóà áîë Ãýñýðèéí àíõíû õàòàí áîëîëòîé þì . Ýíý õàòàí áîë Àðëàí
ãóà Áóìæèä , Ò¿ìýíæàðãàëàí ãýäýã ãóðâàí ººð íýðòýé áàéíà. òºâ人ð
Áóìæèä Bum skyid ãýæ áè÷äýã. Ýíý íýðèéã ìîíãîëîîð îð÷óóëààä
Ò¿ìýíæàðãàëàí ãýäýã íýð ¿¿ñ÷ýý . Áóìæèä Ò¿ìýíæàðãàëàí ãýäýã áîë
íýã õàòíû òºâä ìîíãîë õî÷ð íýð áîëîõ íü òîäîðõîé áàéíà. õàðèí Àðëàí ãóà
ãýäýã íýðèéí ó÷èð þó âý? Ýíý òóõàé çºâëºëòèéí ýðäýìòýí Ñ. Þ. Íåêëþäîâ
øèíý ñîíèí ñàíàëûã “Ìîíãîë òóóëûí ñóäëàë” ãýäýã íîìäîî äýâø¿¿ëæ áàéíà.
ò¿¿íèé õýëæ áàéãààð áîë Àðëàí ãóà áîë óãòàà Áóìæèä áóþó
ò¿ìýíæàðãàëàíààñ ººð õàòàí áºãººä ººð á¿ëãèéí áààòàð áàéæýý
õîæèì ñîíãîë Ãýñýðèéí òóææ äîò®ð Àðëàí ãóà , Ò¿ìýíæàðãàëàí õî¸ð
õàòàí íü íýã õàòàí áîëæ õóâèðñàí áîëîâ÷ íýð íü çàñàãäàëã¿é , ººð
õ½âýýð ¿ëäæýý ãæý òààìàãëàñàí áàéíà. Öîòîí íî¸ , Ðîãìà õàòàí õî¸óë
õóéâàëäàæ Àðëàí ãóà áóþó Ò¿ìýíæàðãàëàí õàòíûã ãýñýðèéí ºâ÷íèé
ãàéä ãàðãàæ õîéä ç¿ã õººæ öºëñºí ýíý á¿ëãèéí ¿ëãýð÷ íàð õîæèì
íýìñýí áàéõ ãýäýã ìèíèé òààìàãëàëòà Íåõëþäîâûí ñàíàë ÿã òîõèð÷
áàéíà. Àðëàí ãóà õàòíû íýðèéã ìîíãî ãýñýðèéí òóóæóóä äîòîð Àðëàí ,
Àðëàãà, Àðëà, ãýõ çýðýã îëîí ÿíçààð áè÷äýã áîëîâÿ áèä ýíý õýâëýëýä
Àðëàí ãóà ãæý áè÷èâ.
ÀÐÚß ÀÂÀËÎÊÈ ÎÄÊÀÐÈ

Àðúÿ Àâàëîêè Îäêàðè ãýäýã ¿ãèéã áàðàëãàí òàéëáàðëàâàë Àðúÿ
Àâàëîêè ãýæ ñàíñêèðò õýëýýð Õóòàãò åðòºíöèéí ýõ ãýñýí ¿ã
áîëîëòîé . îäêàðè ãýäýã íü òºâ人ð Öàãààí ãýðýëò ýõ ãýñýí ¿ã
áîëîëòîé . Ýíý áîë Ãýñýðèéí ñàõèóëñàí òýíãýð áîëíî.
ÀÐÚß ÀËÀÍÊÀÐÈ
Àðúÿ Àëàíêàðè ãýäýã áîë ñàíñêðèò õýëýýð Õóòàãò ÷èìýã ýõ ãýñýí
¿ã áîëîëòîé .
ÀÑÓÐ
Àñóð áîë ýðòíèé ñàíñêðèò õýëíèé ¿ã þì . Ñàíñêðèòààð Asura ãýæ
áè÷íý . Àñóðà ãýäýã ýðò áàëàð öàãò àìüäðàëûí õ¿÷íèé ýçýí ãýñýí
óòãàòàé ¿ã áàéæýý. Õîæèì íü ýíý ¿ãíèé ýõíèé à ¿ñãèéã ¿ãé¿ñãýæ
óãòâàð ãýæ , ñóðà-ã òýíãýð áóþó äàñðñ ãýñýí ¿ã ãýæ õàâèðóóëàí
òàéëáàðëàõ ÿâäàë äýëãýð÷ýý . òýãýýä òýíãýð íàðûã ýñýðã¿¿öýæ
¿ðãýëæ áàéëääàã àñóð íàð ãýæ îì ñóäàðò ä¿ðñëýãäýõ áîëæýý . Ýíý
¿ãèéã
òºâ人ð
Ëõàìèí (Lha min) ãýæ
îð÷óóëæýý .
ìîíãîëîîð
îð÷óóëàõäàà ñàíñêðèò ¿ãèéã ñýðãýýæ àñóðè ãýæ áè÷æýý . Àñóðè
ãýäãèéã ýöñèéí è ýãøèã ñàíñêèðò õýëýíä áàéõã¿é áîëîâ÷ ìîíãîë
õýëýíä áèé áîëæýý . Ñàíñêèðò õýëíèé îëîí íýð òîìú¸î ñîãä, óéãàð
õýëýýð äàìæèæ Ìîíãîë îðîíä íýâòðýõäýý ýöýñòýý è ýãøèãòýé áîëñîí
áàéíà. Æèøýý íü , àñóðè , áîäãàëè, ýðäýíè, óáàñè ãýõ ìýò . Ýäãýýð ¿ãèéí
ýöñèéí è ýãøãèéã îäîî øèíý áè÷èãò çààâàë áè÷èõ ÿâäàëã¿é ìýò.
Õàðèí ýöñèéí ãèéã¿¿ëýã÷ íü 纺ëºðñºí áàéâàë è áóþó 纺ëíèé
òýìäãèéã áè÷èæ áîëîõ þì. Èíãýæ áîäîîä áèä ýíý íîìä àñóð ãýæ
áè÷ëýý.
ÎÂÎΠïÍÆÈÄ
Îâîî ÿíæèä ãýæ íýã óóëûí ýçýí ñàõèóëñûí íýã, ìýðãýí òºëºã÷èéí íýð
áîëíî. ÿíæèä ãýæ òºâ人ð õàìãèéã æàðãóóëàã÷ ãýñýí ¿ã áîëîëòîé .
ÃÝÑÝÐ
Ãýñýð ãýäýã íýð òºâ人ð Ãýñýð ( Ge sar) ãýñýí ¿ãíèé ìîíãîë äóóäëàãà
áîëíî. Ãýñàð ãýæ òºâ人ð öýöãèéí òóóðöãèéí íýð áîëíî. ò¿¿õýíä ¿çâýë
Ãýñýð õ¿¿õýä áàéõäàà Ãîñðîé áóþó ìîíãîëîîð îð÷óóëáàë Óõààíò àãü
íýðòýé áàéãààä
Ãýñýð íýðòýé áîëæýý. Òýãýýä ò¿¿õýíä Ãîñûëî
íýðýýð òýìäýãëýãäñýí áàéíà. Ãýñýð õààíûã Ãýñàð íýðòýé áîëîõîä Ðîìûí
Öåçàðèéí òóõàé äîìîã ÷ íºëººëñºí áàéæ áîëíî. òºâäèéí ò¿¿õýí çîõèîë
äîìîãò õààÿà Õðîì Êåñàð (Khrom Kesar) ãýäýã íýð ¿çýãääýã þì . Õîðì
ãýäýã íü ýðòíèé Èòàëèéí Ðîì õîòûí àðàá äóóäëàãà þì ãýäýã.
ÃÝÑÝÐ ÑÝÐÂÎ ÄÎÍįÂ
Ãýñýð Ñýðâî Äîíä¿â ãýäãèéã òºâä áèëýãèéã ñýðãýýâýë Ge sar Ser
bo Don grub áîëíî. ¿¿íèéã îð÷óóëáàë Øàð ¿éë á¿òýã÷ Ãýñýð ãýñýí
¿£ áîëíî. Ãýñýð òýíãýðèéí îðîíä áàéõäàà äîíä¿á áóþó ¿éë á¿òýýã÷
íýðòýé ¡àéñàí. Øàð ãýäýã ¿ãèéí ó÷èð ìýäýãäýõã¿é áàéíà.
ÄÀÉÂÓÍ ÕÀÀÍ

Äàéâóí õààí õÿèàä óëñûí ýçýí õààíû íýð áîëíî. Ýíý íýð ìîíãîëä Õÿòàäûí
Òàí óëñûí ¿åýñ äýëãýðñýí áîëîëòîé . Ìîíãîë ãàëûí òàõèëãàëûí ñóäàðò
Äàëàé Äàéâóí õààíû íóòãààñ ýä ìºíãºíèé õèøãèéã ãóéíà ãýæ áàéäàã.
ÄÎÍÑÀÐ
Äîíñàð ãýäýã áîë Àìäî îðíû òºâäèéí íýã àéìãèéí íýð áîëíî.
ÄÎÑ
Äîñ ãýæ Àìäî îðíû íýã àéìãèéí íýð áîëíî. Äîñ, Òîñ Òóñ Äóñ ãýæ àëèíààð
äóóäàõ íü òîäîðõîéã¿é. Ó÷èð íü ýíý àéìãèéí ýíð òºâä Ãýñýðèéí òóóæèä
îëäîõã¿é áàéíà.
ÆÀËÎ
Òºâä ìîíãîë Ãýñýðèûí òóóæóóäàä Æàëî ãýäýã íýð îëîí òîõèîëäîæ
áàéíà. Ýíý ¿ã áîë IX – XI çóóíû ¿åä òºâ Àçèä îðøèæ áàéñàñàí ìîíãîëä
óãñààíû õÿòàí óëñûí íýð ìºí áîëîëòîé . õÿòàí ãýäýã îëíû òýìäãèéí “Ä”
äàãàâðûã íýìýýä õÿòàí áîëæýý . Óã íü õÿòàä ãýäýã áîë ºìíº ç¿ãèéí
íýãýí ìîíãîë àéìãèéí íýð áàéñàí áîëîâ÷ ñ¿¿ëäýý íàíõèàä õ¿ì¿¿ñèéí íýð
áîëîí õóâèð÷ýý . íàíõèàä õ¿ì¿¿ñ ººðñäèé㺺 Õàíü áóþó äóíäàä óëñûí
õ¿í ãýæ íýðëýäýã. Îëîí æèæèã àéìàã íàíõèàä íàðûã ìàíàé îí òîîëëûí
ºìíºõ III çóóíû ¿åä Öèíü Øè Õóàíäè íýãòãýæ íýã ã¿ðýí áîëãîæýý . Ýíý
¿åýñ íàíõèàä íàðûí íýð ãàäààä îðîíä Öèíü áóþó ×èíà ãýæ àëäàðøñàí
áàéíà. Íàíõèàä íàðûí óëñûã Ýíýòõýãèéí ñàíñêðèò õýëýýð Ìàõà÷èíà
ãýëýã áîëæýý . Ìàõà ãýäýã íü èõ ãýñýí ¿ã, ×èíà ãýäýã íàíõèàä óëñûí
íýð áîëíî. Ýíýõ¿¿ ×èíà ãýäýã ¿ãèéã ëàòèí ¿ñãýýð China ãýæ áè÷äýã
¿¿íèéã àíãëè÷óóä ×àéí ãýæ , ôðàö÷óóä Øèíý ãýæ , ãåðìàí÷óóä õèíà
ãýæ äóóääàã áºãººä ýíý íü Íàíõèàä íàðûí íàð áîëíî. Ìîíãîë÷óóäûí
õýðýãëýäýã íàíõè ä ãýñýí ¿ã áîë ºìíº ç¿ãèéíõýí ãýñýí ¿ã áîëîëòîé .
ìîíãîëûí õóó÷èí íîì ñóäàðò íàíõèàä óëñûí íýðãéã ìàõà÷èíà áóþó
ìàõàçèíà ãýæ íýðëýñýí óäàà öººíã¿é òîõèîëäîíî.
Ìîíãîë óãñààíû õÿòàí áóþó õÿòàä óë X çóóíû îð÷èìä ººðèé㺺 Äàëÿî
óëñ ãýæ íýðëýõ áîëñîí áàéíà. äàëÿî ãýäãèéí óòãà áîë èõ Ëÿî óëñ áóþó
Èõ Òºìºð óëñ ãýñýí óòãàòàé àæýý . Ýíý Äàëÿî ãýäýã íýð , Ãýñýðèéí
òóóæ äîòîð Æàëî áîëæ îðñîí áîëîëòîé ãýæ äýýð õýëñýí áèëýý . Îäîî ýíý
ñàíààãàà º÷¿¿õýí òàéëáàðëàÿ.
Ìîíãîë Ãýñýðèéí òóóæèä Ðîãìà ãóàãèéí íóòàã îðíûã óéãàðæèí ìîíãîë
¿ñãýýð Æàëî, Ñêèëî ãýõ ìýò áè÷ñýí ¿çýãäýæ áàéíà. Ýíý áîë òºâä
Ãýñýðèéí òóóæèä áàéãàà skya Io ãýñýí ¿ãíèé ìîíãîë ãàëèã áîëíî. skya
Io ãýäýã òºâä ¿ãèéã ìîíãîë÷óóä Æàëî ãýæ óíøäàã áèëýý . Ýíý ¿ãèéí
óòãà íü Öàéâàð Ëî ãýñýí ¿ã áîëíî. Öàéâàð Ëî ãýæ þó âý?
Çàÿûí Ãýñýðèéí òóóæèä ¿çâýë òýð óëñûí íýðèéã çàðèìäàà Æàëî
ãýýä çàðèìäàà Ñàðàí óëñ ãýñýíá àéíà. Ñàðàíè ãýäýã ìîíãîë ¿ãéã òºâä
õýëýíýä îð÷óóëáàë zla ãýæ áè÷ýýä Äà ãýæ óíøäàã ¿ã áîëíî.
òýãýõëýýð Æàëî ãýäýã íü äàëî ãýñýí äóóäëàãàòàé áàéñàí áîëîâ óó?
ãýäýã ñàíàëûã òºð¿¿ëæ áàéíà. òºâä õýëýíä 纺ëºðñºí ë àâèà áàéõã¿é
òóë ëÿî –ã ëî ãýæ áè÷ñýí áàéæ áîëíî. ãýñýðèéí (Ãîñûëîãèéí) õààä íî¸ä
íü íü Õÿòàí ýõíýð àâàõ çàíøèëòàé ãýæ ò¿¿õýíä áàéäàã. Ýíý á¿ãäèéã
íèéë¿¿ëýí òààìàãëàæ áîäâîë Ãýñýðèéí òóóæèä áàéãàà Æàëî óëñ íü
ìîíãîë óãñààíû äàëÿî óëñ áóþó õÿòàí óëñ ìºí ãýæ ñàíàìààð áàéíà.
ÆÀÌÖÎ ÄÀÐÈ ÎÄÄÀÌ

Æàìöî äàðè Îääàì ãýæ Ãýñýðèéí ñàõèóëñ ãóðâàí îõèí òýíãýðèéí íýãíèé
íýð áîëíî. òºâä ñàíñêðèò õîëèëäñîí ýíý íýðèéí òºâä áèëýãèéã
òààìàãëàí ñýðãýýâýë rGya mtso Dari Odtam áîëíî. ¿¿íèéã áàðàãëñàí
îð÷óóëáàë Äàëàé Ãýòýëãýã÷ (íîãîîí) Äàì ¿ñãèéí ãýðýëò ýõ ãýñýí ¿ã
áîëîëòîé . Äàðè ãýäýã ñàíñêðèò ¿ã áîë ãýòýëãýã÷ ãýñýí óòãàòàé .
Ýöñèéí è ¿ñýã íü ñàíñêðèò õýëíèé ýìèéí õ¿éñèéã çààñàí äàãàâàî ìºí
òóë ýõ ãýñýí ¿ãèéã óðüäûí òºâä ìîíãîë çàíøëààð íýìæ áè÷èâ.
ËÈÍ ÎÐÎÍ
Ëèí îðíûã òºâä Ãýñýðèéí òóóæèä gling ãýæ áè÷ýýä Ëèí ãýæ äóóäíà.
Ýíý áîë õîéä òºâäèéí Àìäî íóòàãò õºõ íóóð, Õàòíû ãîëûí ýõ õàâèéí
ãàçõðûí íýð áîëíî. Ëèí îðíû õààí íü Öîèòîí áàéãààä äàðàà íâ Ãýñýð
áîëñîí ãýæ Ãýñýðèéí òóóæèä ãàðäàã. Ëèí îðîíä ìîíãîë òºâä, óéãàð
çýðýã îëîí ¿íäýñòýí óðüä íóòàãëàæ áàéñàí, îäîî ÷ íóòàãëàæ áàéíà.
Àìäîãèéí Ëèí îðîíä XI çóóíû ¿åä Ãýñýðèéí òóóæ çîõèîãäñîí ãýæ áèä
òààìàãëàæ áàéíà.

ËÓÑ
Ãàçàð äýëõèé , óóë óñíû ýçäèéã ëóñ ãýäýã. Ëóñûã ìîãîé áóþó ìîðüòîé
õ¿íèé ä¿ðýýð çóðæ òàõèõ ÿâäàë óðüä ¿çýìæõýí áàéñàí. Óóë òàéõ
¸ñëîë áîë ÷óõàìäàà óóëûí ýçýí ëóñûã òàõèõ ¸ñëîë áîëíî.
ÌÀ×ÈÍ ÁÎÌÐÀ
Ìà÷èí Áîìðà áîë Õàòíû ãîëûí ýõíèé õóâüä áàéäàã àëäàðòàé ºíäºð óóë
áîëíî. Ýíý óóëûí íýðèéã òºâ人ð rMa chen ‘Bom ãà ãýæ áè÷äýã . Ýíý
óóëûí õàâü íóòãààð ëèí øàðàéãîë õî¸ð óëñûí áàéëäààí áîëñîí ìýòýýð
Ãýñýðèéí òóóæèä ãàðäàã.
ÌΠï¯Ø , ÄÀÍÁÎ
Ìî áóþó mo ãýäýã ¿ã áîë òºâ人ð òºëºã áýëýã ¿çýõ, ìýðãýëýõèéí íýð
áîëíî. ÿ¿ø áóþó пîøè ãýäýã áîë XIII – XIV çóóíû ¿åä óëñûí áàãø ãýñýí
óòãàòàé áàéãààä
ÍÀÂÑÀ Õ¯ÐÇÝ ÝÌÝà ÝÕ
Íàâñà Õ¿ðçý ýìýã ýõ áîë òýíãýðèéí îðîíä áàéäàã. Ãýñýðèéí àâðàëò
ýìýã ýõ áîëíî. Íàâñà Õ¿ðçý òºâä Ãýñýðèéí òóóæèä áàéõã¿é , ¿¿íèé íýð
íü ººð áàéíà. òºâä Ãýñýðèéí òóóæèä òýíãýðèéí îðîíä áàéãàà
Ãýñýðèéí ýìýã ýõèéã ÿíìàí æàëìî ãýæ íýðëýäýã. ¿¿íèéã òºâ人ð Gung
sman rgyal mo ãýæ áè÷äýã. ¿¿íèéã çàèì íîìä ä¿ë ÿëãóóã÷ îòî÷ ýõ
ãýæ îð÷óóëñàí áàéäàã. Ä¿ë ãýäýã ìîíãîë ¿ã áîë ºäºð äóíä áóþó øºíº
äóíäûí íýð áîëíî. çàðèìäàà ÿíæàëìà ãýæ òîâ÷èëæ áè÷ñýíèéã
Çàÿàã÷ ýõ ãýæ øèäýò õ¿¿ðèéí òóóæèä îð÷óóëñàí áàéäàã. Ìîíãîë
Íàâñà Õ¿ðçý ýìýã ýõ ãýäýã íü ÿìàð íýã ãàæñàí òºâä ¿ãíèé ãàëèã ãýæ
ñàíàãäàõ þì . Òºâ人ð sNa bza’ bKur bza’ òýðã¿¿ëýã÷ õ¿íäýò ýõ ãýæ ¿ã
áàéæ ìàãàäã¿é .

ÎÂÎΠįÍÆÈÍÃÀÐÂÎ
Îâîî Ä¿íæèíãàðâî ãýäýã ¿ãèéí îâîî íü òºâä õýëíèé Ï¿âî (Phu bo) àõ
ãýñýí ¿ã áîëíî. Ä¿íæèíãýðâî áîë òýíãýðýýñ ãàçàðò áóóæ òºðñºí
Ãýñýðèéí àõ áîëîõ ó÷ðààñ Ï¿âî (àõ) ãýæ íýðëýñýí áîëîëòîé . Ãýâ÷ ýíý
ï¿âî ãýäýã ¿ãèéã çàðèì Ãýñýðò îâîî ãýæ õóâèðãàí ìîíãîë÷èëîí áè÷ñýí
óäàà áàéíà. Èéìèéí òóë áèä îâîî ãýæ áè÷èâ. ä¿íæèíãàðâî áîë ñàíñêðèò
õýëýýð Sit Sankha pala, òºâ人ð Dung skoung dkar bo ãýñýí ¿ã ¾ì .
¿¿íèéã ìîíãîëîîð Ä¿íæèíãàðâî ãýæ óíøèíà. Ìîíãîëîîð îð÷óóëáàë Öàãààí
ëàâàé òýòãýã÷ (ëóñ) ãýñýí ¿ã áîëíî. Ýíý ëóñ áóþó ëóñûí õààí áîë
òºâä, Ìîíãîë
îðîíä èõ àëäàðøñàí
ãàçðéûí
ýçýí
ñàõèóñ
áîëíî.
Óëààíáààòàðûí äýðãýäýõ Áîãä óóëûí ñàõèóëñûø Ä¿íæèíãàðâî ãýäýã.
Ýíý ëóñûí õààíû òóõàé ìîíãîë Øèäýò õ¿¿ðèéí ¿ëãýðèéí 26-ð á¿ëýãò
ºã¿¿ëñýí áàéíà. Ä¿íæèí ãýäýã ¿ãíèé æîí (skoung) ãýäãèéã ÷¿í
(kkyung) ãýæ áóðóó äóóäàæ óíøèõ ÿâäàë áàéñàí ó÷èð Áîãä óóëûí
ýçíèéã ãàðäè øóâóó ä¿ðñòýé çóðàõ áîëñîí þì . Òºâ人ð ÷¿í (khyung)
ãýæ ãàðäè øóâóóíû íýð áîëíî. Áèäíèé õýâëýæ áàéãàà Ãýñýðèéí
òóóæèéí III á¿ëýãò (õ.11) Ãýñýðèéí
ñàõèóëñàí
ýã÷èéí
íýðèéã
Ä¿íæèíãàðâî ãýñýí áàéíà. Ýðýãòýé ëóñûí õààíû íýðèéã òýíãýðèéí
äàãèíà ÿàãààä ç¿¿õ áîëñîí íü òîäîðõîéã¿é áºãººä ýðãýëçýëòýé áàéíà.

ÐÎÃÌÀ ÃÓÀ
Ãýñýð õààíé ¿çýñãýëýíò ñàéõàí Ðîãìà õàòíûã áóëààõ ãýæ Øàðàéãîëûí
áàéëäààí ýõýëñýí þì . òºâ人ð ‘Brug mo ãýæ áè÷íý . Ýì ëóó ãýñýí ¿ã .
Ìîíãîëîîð Ðîãìà ãýæ áè¸÷ýýä Îðîãìà ãýæ äóóäíà. Áóðèàä Ãýñýðò
Óðìàé ãîîõîí ãýæ íýðëýæýý.
ÐÎÖÀ
Ðîíöà ãýäýã íýðèéã òºâ人ð Rong tsa ãýæ áè÷íý . Ðîí ãýäýã áîë Àìäî
íóòãèéí íýã òºâä àéìãèéí íýð áîëíî. Ðîíöà ãýõëýýð ðîí àéìãèéí çýý
ãýñýí óòãàòàé áîëíî. Ðîí àéìãààñ àâñàí ýõíýðýýñ òºðñºí õ¿íèé íýðèéí
ºìíº Ðîíöà ãýæ íýìæ áè÷íý. Æèøýý íü: Ðîíöà Öàðãèí, Ðîíöà Ìàðëýâ ãýõ
ìýò , Çàðèìäàà ðîíöà Ìàðëýâèéí íýðýýñ Ìàðëýâèéã õàñààä çºâõºí Ðîíöà
(Ðîíñà) ãýæ áè÷ñàí óäàà Ãýñýðèéí òóóæèä îëîí áàéíà.
ÑÝÍËÎÍ ÍΨÍ
Ñýíëîí íî¸í –Ãýñýðèéí ýöýã áºãººä Öîòîí íî¸íû àõ áîëíî. ¯¿íèé íýðèéã
òºâ人ð Seng blon ãýæ ûáè÷íý . Óòãà íü Àðñëàí íî¸í ãýñýí ¿ã .
ÒÀÃÇÈÃÈÉÍ ÝÐÄÝÍÈÉÍ ÕÀÀÍ
Òàãçèã ãýæ èðýí óëñûã íýðëýæ áàéíà . Òàãçèãèéã òºâä Ãýñýðèéí
òóóæèä Stag gzig áóþó tà zig ãýæ õî¸ð ÿíçààð áè÷äýã. Stag gzig
ãýäýã ¿ãèéã îð÷óóëáàë áàðñ èðâýñ ãýñýí ¿ã áîëíî. ìîíãîë Ãýñýðèéí
òóóæèä Òàãçèã ãýæ áàéõã¿é , Áàðñ èðâýñèéí õààí ãýæ äóðäàãäñàí
áàéíà. Òàãçèã óëñûã ýëäýâ èäýý õ¿íñýýð áàÿëàã ãýæ òºâä äîìîãü
îëí ãàðäàã . òºâä Ãýñýðèéí òóóæèä Ãýñýð õààí Òàãçèã îðîíä î÷èæ
àëèâàà ÿäóóñò ýä þì áóþó èäýý õ¿íñèéã ò¿ãýýæ ºãñºí ãýæ á¿ëýã
áàéõã¿é , õàðèí Ãýñýð õààí óóëûí ÷èíýý ýðýýí áàðñûã àëñàí ãýæ

òóñãàé á¿ëýãá àéíà. Ìîíãîë ¿ëãýð÷ íàð òºâä Ãýñýð áàéãàà Òàãçèã
óëñûã áàðñ ãýæ îéëãîîä áàðñûã àëñàí áóëãèéã çîõèîñîí ãýæ
ñàíàãäìààð áàéíà.
ÕÎÍÑÈÌ ÁÎÄÜÑÀÄ
Ñàíñêðèò
õýëýýð
Àâàëîêèòýøâàðà (Avalokiteshvara) , òºâ人ð
Æàíðàéñýã (sPyan ras hzigs), ìîíãîëîîð Íèã¿¿ëñýõ¿é í¿äýýð ¿çýã÷ áóþó
õîíñèì áîäüñàä ãýäýã áîë Áóääèéí øàøíû èõ àëäàðøñàí íýã áîäüñàäûí
íýð áîëíî. Àâàëîêèòýøâàðà ãýäýã ñàíñêðèò íýðèéã Õÿòàä õýëýýð
Ãóàíü øè èíü ãýæ îð÷óóëñàí. ¿¿íä ä¿ðñ áè÷ãèéí äîòîð ýìèéí òýìäýã
áà©ñàí ó÷èð òýð áîäüñàä ñ¿¿ëäýý Äàðè ýõ áîëîí õóâèð÷ýý . Òýð
õÿòàä îð÷óóëãààñ ìîíãîë õîíñèì õýìýýõ ¿ã ãàð÷ýý . Óëààíáààòàðûí
äýðýãäýõ Àìàãëàíáààòàð õîòîä Äàðè ýõèéí ñ¿ì áàéñàí íü ÷óõàìäàà
Õîíñèì áîäüñàäûí ñ¿ì áàéñàí áèëýý . Õàëõûí Áàðè ëàì Äàìöèãäîðæ
“Åðòºíöóèéí ñàâ øèì” ãýäýã òºâä Äàðè ýõ ñóóäàã ãýæ áè÷æýý .
õîíñèì áîäüñàä , Äàðè ýõ õî¸ðûã àðãà áèëîãèéí õîñ ãýæ íîìîëñîí ýíîì ÷
áàéäàã. Òºâäèéí Ñðîíçàí ãàìáî õààí áà Äàëàé ëàì Õîíñèì áîäüñàäûí
õóâèëãààí ãýæ àëäàðøæýý . ªºð íýã áîäëîí áîë Øàíõàé õîòîîñ ç¿¿í
óðàãø Æîó Øàíü àðàë äýýð áèé .
ÕÓÐÌÀÑÒ
Óðüä ìîíãîë Ẻ ìºðãºë íî¸ðõîæ áàéõàä åðºí åñºí òýíãýð áàéäàã
ãýäýã áàéâ. Áàðóóíû 55 òýíãýð, çøøíèé 44 òýíãýð ã¿æ õî¸ð àýñýã
õóâààäàã áàéëàà . Ìîíãîëä áóðõíû øàøèí íî¸ðõîæ èðýõýä Ýíýòõýãèéí
äîìãèéí íºëººãººð 33 òýíãýð áàéíà ãýäýã áîëîâ. Òýð 33 òýíãýðèéí õààí
íü Õóðìàñò òýíãýðî áîëíî. õóðìàñò òýíãýðèéí ñóóäàã îðä õàðøèéã
Ñóäàðñóí ãýäýã áàéâ. õóðìàñò òýíãýðèéí çàðëèãààð ò¿¿íèé õ¿¿ Äîíä¿â
áóþó ¿éë á¿òýýã÷ åðòºíöºä òºðæ Ãýñýð õààí áîëñîí ãýæ ìîíãîë
ãýñýðèéí òóóæèä ãàðäàã áèëýý . õóðìàñòûã ñàíñêðèòààð Àíäðà
(Indra), òºâ人ð Æàæèí (rGya byin), ãýäýã.
Òºâä Ãýñýðèéí òóóæèä áîë ¿¿íýýñ àðàé ººðººð ãàðñàí áàéíà. ëèí
Ãýñýðèéí òóóæèä Ãýñýðèéí ýöýã íü õóðìàñò áèø Öàìáà áîëíî. òºâ人ð
Öàìáûã Tsangs pa ãýäýã, ñàíñêðèòààð Áðàõìà (Brahma) ãýäýã,
ìîíãîëîîð Ýñðóà ãýäýã. Äàâèä-Íýëèéí îð÷óóëñàí Êàì îðíû Ãýñýðèéí
òóóæèä áîë õóðìàñò ÷ áàéõã¿é , Öàìáà ÷ áàéõã¿é, õàðèí VIII çóóíû
¿åä Ýíýòõýãýýñ òºâäºä èðæ øàøèí äýëãýð¿¿ëæ áàéñàí Áàäìàñàìáàâà
áà£ø, òýíãýð ÿçãóóðò Òóâïà-Ãàâà-ã äýëõèé äýýð Ãýñýð õààí áîëæ
òºð ãýæ èëãýýñýí áàéíà.
ÖÀÐÃÈÍ
Öàðãèí ºâãºíèé íýðèéã òºâä Ãýñýðò ýëäýæ áè÷äýã áîëîâ÷ ãîëäóó
Rong tsa Khra rgan ãýæ áè÷íý . ðîíöà Öàðãèí ãýæ óíøèíà. Óòãà íü
Ðîí àéìãèéí çýý ºâãºí Øîíõîð ãýñýí ¿ã . ¯¿íýýñ Öàðãèíû ýõ íü Ðîí
àéìãààñ àâñàí ýõíýð áàéæýý ãýæ ìýäýæ áîëíî.
Òºâä Ãýñýðèéí òóóæèä ãàðäàã îëîí õ¿íèé íýðèéã á¿ðýëäýõ¿¿íä ýõ íü
ÿìàð àéìãèéí õ¿¿õýí áàéñíûã çààñàí ¿ã îðäîã áàéíà. Çýýãèéí íýð äîòîð
íàãàö àéìãèéí íýð îðäîã íü ýõèéí ýðõò ¸ñíû ¿ëäýãäýë áîëîëòîé . íàãàö
íàðûã èõ õ¿íäýòãýõ ¸ñ íü ýõèéí ýðõò ¸ñíû ¿ëäýãäýë áîëíî. ìîíãîë îðîíä
ìºí èéì ýõèéí ýðõò ¸ñíû ¿ëäýãäýë çàíøèë áàéäàã. Æèøýý íü: çýý õ¿íä

íàãàöûí øàð íîõîé àõàëíà ãýõ áóþó íàãàöûí äýðãýä äàë èäýæ áîëîõã¿é
ãýõ, óëñûí ýõ íàãàö óñíû ýõ áóëàã ãýõ ìýò.
ÖÀÑ ×ÈÕÝÐ
Öàñ ×èõýð Ãýñýðèéí õàéðò àõûí íýð áîëíî. òºâ人ð rGya tsa Zhal dkar
ãýæ ãîëäóó ûèíý. Óòãà íü: Õÿòàíû çýý , öàãààí ãýñýí ¿ã áîëîëòîé .
Æàöà ãýäýã íü õÿòàíû çýý ãýñýí ¿ã . Ó÷èð íü Ñýíëîí íî¸íû èõ ýõíýð íü
õÿòàí õ¿¿õýí áàéñàí þì . Øàëãàð ãýäýã íü Öàãààí öàðàéò ãýñýí ¿ã .
Æàöà Øàëãàð ãýäýã òºâä íýðèéã ìîíãîë÷óóä ãóéâóóëæ Çàñ Øèõýð
áóþó Öàñ ×èõýð ãýæ äóóääàã áîëñîí þì . Áóðèàä Ãýñýðèéí òóóæèä
Äàøàí غºõºð áîëñîí áàéíà.
ÖÎÒÎÍ ÍΨÍ
Ýíý íýðèéã òºâ人ð Khro tung ãýæ ãîëäóó áè÷äýã. Óòãà íü õèëýíò
îãîòîð áóþó ò¿ðãýí õèëýíò ãýñýí ¿ã . äóóäëàãà í¼ Òîò¿í ãýõ áîëîâ÷
ìîíãîë÷óóä Öîòîí , ×îòîí ãýæ äóóääàã. Áóðèàäóóä Çóòàí ãýäýã. Öîòîí ,
Ãýñýðèéí àâãà àõ áºãººä Ãýñýðòýé ¿ðãýëæ òýìöäýã , óðâàìòãàé,
çàëüõàé ìóó ä¿ðýýð ä¿ðñëýãäñýí þì . ãýâ÷ çàðèì Ãýñýðèéí òóóæèä
Öîòîíãèéí óðâàìòãàé ìóó ÷àíàð íü Ãýñýðèéí ãóäðàãà áààòàð áîëîõ
ä¿ðèéã ãàðãàõàä òóñ áîëäîã ó÷èð Öîòîíã Ãýñýðèéí íýã õóâèëãààí
Äàìäèí áóðõàí ãýæ õýëñýí óäàà áèé .

*** *** ***
Áèä ýíý íîìä ka, kha, ga, ca, cha, ja, nya, ta, tha, da, na, pa, pha, ba, ma,
tza, tsa, dza, va, zha, za, ya, ra, la, sha, sa, ha, a, ãýñýí èéì ãàëèã
¿ñãèéã õýðýãëýæ òºâä ¿ãèéã ãàëèãëàâ.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful