You are on page 1of 20

TEMA 2

O sistema urbano.
ESQUEMA DA UNIDADE
2.1. O proceso de urbanizacin en Espaa.
2.1.1. Concepto de cidade.
2.1.2. Axentes sociais urbanos.
2.1.3. Urbanismo e ordenacin do territorio.
2.1.4. Morfoloxa urbana (tipos de planos).
2.1.5. Funcins urbanas.
2.2. Fenmeno urbano en Espaa.
2.2.1. A cidade preindustrial,
2.2.2. A cidade industrial,
2.2.3. A cidade postindustrial.
2.2.4. Xerarquas e redes urbanas en Espaa.
2.3. Transformacins recentes na estrutura das cidades.
2.3.1. Cidade difusa.
2.3.2. Os cambios no centro urbano (degradacin /vs/ rehabilitacin).
2.3.3. Cambios de uso no solo urbano.
2.4. Impacto ambiental da urbanizacin.
TEMAS (pregunta terica)
Urbanismo e ordenacin do territorio en Espaa e Galicia.
- Axentes sociais.
- Planeamento urbanstico.
Transformacins recentes na estrutura das cidades.
- Cidade difusa
- Os cambios no centro urbano (degradacin /vs/ rehabilitacin).
- Cambios de uso no solo urbano.
PRCTICOS
- Comentario plano urbano sinalando as sas partes e a evolucin histrica. (Barcelona,
Toledo, Vitoria, Madrid).
- Paisaxe: comentario dun espazo urbano (alturas, tipoloxas, problemas econmicos e
sociais).
- Comentario de textos e informes sobre a planificacin urbana, os problemas da
especulacin e a crise inmobiliaria.
- Mapa do sistema urbano en Espaa e en Europa.
- Mapa do subsistema urbano galego.
VOCABULARIO
rea suburbana/ rea metropolitana/ Cualificacin do solo/ Plan Xeral de Ordenacin Urbana
(PXOU) / Unidade Vecial de Absorcin (UVA)/ Xentrificacin. (6)
1. O proceso de urbanizacin en Espaa
1.1. Concepto de cidade
A definicin do que entendemos por cidade complexa. En primeiro lugar non hai un criterio
universalmente aceptado (en Dinamarca considrase cidade, por exemplo, todo ncleo de
poboacin que tea polo menos 200 habitantes, mentres que en Xapn o mnimo establcese
en 30.000). Por outro lado, todo criterio cuantitativo ou cualitativo pode poerse en cuestin.
- Criterios cuantitativos. O nmero de habitantes.
O Instituto Nacional de Estadstica establece como urbano todo concello que ten mis de
10.000 habitantes. Este criterio xa de por si discutible: a dispersin da poboacin que hai en
Galicia ou, no caso contrario, a concentracin nos ncleos poboacionais do sur de Espaa

O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

(Castilla-La Mancha, Murcia ou Andaluca) onde mis que cidades deberamos falar de vilas
grandes ou agrocidades. Anda as este o criterio aplicado estatisticamente.
- Criterios cualitativos: morfolxicos, funcional, sociolxico e influencia territorial.
O criterio morfolxico fxase no aspecto formal do ncleo de poboacin: concentracin, alta
densidade de edificacins e poboacin, predominio da vivenda colectiva e en altura.
O punto de vista funcional est relacionado coa actividade econmica. Nun ncleo urbano
predominan as actividades terciarias. Incluso podemos establecer un criterio cuantitativo
(mis do 90% da poboacin que habita nun ncleo urbano traballa nos sectores secundario e
terciario).
A socioloxa fala de cidade cando hai mis diversidade social e as relacins son mis
impersoais e annimas, fronte a homoxeneidade e relacins mis directas que ten mbito
rural.
Unha cidade ten, por outro lado, unha influencia territorial que excede o seu marco fsico. A
cidade concentra moitas actividades (administrativas, culturais, comerciais, de servizos...) que
amplan a sa rea de influencia a un contorno mis extenso. Polo tanto a cidade vertebra e
xerarquiza ese espazo.
1.2. Axentes sociais urbanos
Os axentes sociais urbanos son aqueles grupos e institucins que interveen na creacin e
producin de espazo urbano: os propietarios privados de solo urbano, os promotores
inmobiliarios, os empresarios, os vecios e os poderes pblicos.
Os propietarios do solo pretenden que o crecemento urbano se dirixa cara os seus terreos
para beneficiarse da revalorizacin que supn a conversin do solo rural en solo urbano. Os
promotores e as inmobiliarias tratan de crear solo urbano e lograr a maior edificabilidade
posible. Os empresarios industriais entran en conflito cos propietarios do solo, que prefiren
dedicalo a usos residenciais, e coa cidadana, que sofre os inconvenientes da industria. Os
cidadns, representados polo movemento vecial, defenden o valor de uso (incremento de
zonas verdes, equipamentos, acceso a vivenda de promocin pblica...). Os poderes pblicos
teen que dar solucins e mediar nestes conflitos, intervindo a travs da planificacin urbana.
1.3. Urbanismo e ordenacin do territorio
Planificar prever ou orientar a evolucin do
crecemento futuro da cidade ou dun territorio. Un
plan urbanstico un documento tcnico, poltico e
legal que establece os tipos, formas e ritmos de
evolucin da cidade. Nos plans urbansticos ten
moita importancia o transporte pblico, a
viabilidade do trnsito privado, a provisin de
equipamentos e servizos, as normativas e
ordenanzas de edificabilidade, os estndares de
habitabilidade dunha vivenda. O Plan Xeral de
Ordenacin Urbana (PXOU) o instrumento de
planificacin que teen os distintos concellos. Anda
que as denominacins son cambiantes (segundo a
lexislacin de cada Comunidade Autnoma) o solo
clasifcase en tres grandes categoras: urbano,
urbanizable e non urbanizable.
O solo urbano inclense os terreos xa urbanizados.
O solo urbanizable comprende aqueles terreos que
se queren desenvolver para o crecemento futuro da
cidade. Cualifcanse segundo o seu uso (residencial,
comercial, industrial, etc.) e regulando a densidade da sa ocupacin. Tamn se incle a
planificacin dos equipamentos e das vas pblicas. O solo non urbanizable aquel adicado
producin agraria ou conservacin da natureza.
Os Plans Parciais concretan o PXOU para cada rea urbana, e os Plans Especiais ordenan
aspectos especficos, como as reas degradadas ou o casco antigo.

O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

1.4. Morfoloxa urbana (tipos de planos)


Denominamos morfoloxa ao aspecto externo que presenta a cidade. Cinco elementos a
configuran a localizacin, a situacin, o plano, a trama e os usos do solo.
- Localizacin e situacin
Chamamos localizacin ao espazo onde est asentada unha cidade. O medio fsico e as
funcins para a que se creou condicionan o tipo de localizacin (preto dun ro, porto natural,
outeiro cunha finalidade defensiva...). A situacin a posicin dunha cidade con respecto ao
seu contorno xeogrfico (no centro dunha encrucillada de rutas comerciais, nun lugar
estratxico, por exemplo).
- Tipos de plano
Un plano unha representacin grfica a
gran escala onde se representa
bidimensionalmente o espazo urbano: os
espazos libres (ras, prazas, parques) e
superficies construdas (edificios en maz
ou en bloques). O plano irregular ou
regular, dentro deste ltimo destacan o
ortogonal e o radiocntrico. O plano
irregular presenta unha forma anrquica,
non ordenado, ras estreitas, non
reguladas. Este tipo de plano vai
asociado aos cascos antigos, cando a
cidade medraba espontaneamente -case
sempre dentro duns lmites fsicos como
a muralla- sen ningunha planificacin.
O plano ortogonal, tamn denominado en
cuadrcula ou taboleiro de damas, un
plano regular formado por ras paralelas
que se cortan con outras perpendiculares
en ngulo recto.
O plano radiocntrico tamn un plano
regular pero formado por un punto (unha
praza) da que parten ras radiais
cortadas por outras que forman aneis en
torno a ese centro.
- Trama e usos do solo.
A disposicin das reas onde van as edificacins arredor das ras e prazas denomnase
trama. Esta pode ser pechada (se compacta formando mazs). En cambio, se na mesma
parcela onde van as edificacins dixase espazo libre para zonas verdes ou outro tipo de
equipamentos falamos de trama aberta. O tipo de edificacin pode ser colectivo e en altura
(bloques e torres) ou individual (vivendas acaroadas ou exentas).
Os usos do solo poden ser variados: residencial, industrial, comercial, equipamento...
1.5. Funcins urbanas.
Chamamos funcins urbanas s actividades desenvolvidas habitualmente pola poboacin da
cidade. Poden ser de residencia, traballo, transporte, ocio... Polo xeral, a cidade
multifuncional. Canto mis grande un ncleo urbano ou rea metropolitana mis funcins
exerce. Pero as veces, algunha funcin especfica especializa a unha cidade nunha ou varias
funcins.
Estas poden ser: residencial, comercial (grandes reas comerciais que atraen a poboacin
non residente no ncleo urbano), industrial (cada vez menos presente pois esta afstase dos
ncleos urbanos; terciarizacin da vida urbana), militar (existencia de acuartelamentos e
infraestruturas que lle dan peso a esta funcin), poltico-administrativa (a administracin
O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

pblica nos seus distintos graos xera este tipo de especializacin, como se pode observar no
caso de Santiago), terciario superior (como se observa nas cidades onde se atopan as
principais direccins de empresas do pas), cultural-histrica-relixiosa (como no caso de
Santiago) ou tamn ldica e turstica. Existen cidades especializadas en actividades do
sector primario (agrocidades) localizadas en Andaluca, Murcia, Castilla La Mancha ou no
Levante. Cidades especializadas no sector secundario como as cidades mineiras de (Asturias
ou Len) ou industriais (cornixa cantbrica), ou a periferia de Barcelona. Pero o predominio
est nas actividades de tipo terciario.
2. Fenmeno urbano en Espaa
Denomnase proceso de urbanizacin concentracin progresiva de poboacin na cidade,
das actividades econmicas (asociadas estas ao sector secundario e terciario) e a funcin
rectora dun espazo mis amplo que a propia rea urbana coa difusin e influencia cara ese
contorno. Hai que distinguir entre o termo urbanizacin e urbanismo (planificacin ou
construcin do espazo urbano).
A vida e o espazo urbano existe dende a idade Antiga, pero ser co proceso de
industrializacin que arranca no sculo XIX, cando este medre moito. Diferenciamos varias
etapas: urbanizacin preindustrial (ata mediados do XIX), industrial (de mediados do XIX a
1975) e pos-industrial.
2.1. A cidade preindustrial (da antigidade mediados do XIX)
A urbanizacin era modesta. Menos do 10% da poboacin viva en cidades cunha poboacin
estable, arredor de 5.000-10.000 habitantes, poucas tian 25.000-100.000. As funcins das
cidades eran estratxico-militar, poltico-administrativo, econmicas (centros de intercambio
comercial a travs dos mercados o centro de rutas de distribucin) e relixiosas.
Corresponde, polo xeral, parte da cidade que actualmente denominamos casco histrico.
herdanza de distintas etapas histricas, de varias xeracins, polo que o seu trazado
irregular e heteroxneo. A orixe de moitas cidades espaolas o produto de 2.000 anos de
evolucin constante, algunhas incluso de mis.
Etapas:
Anda que na etapa prerromana podemos clasificar a algns ncleos de poboacin como
cidades (colonizacin fenicia e grega; Tartesos) non ser ata a romanizacin cando se
expanda o mundo urbano. O plano ortogonal ordenado por dous eixes que se cortaban
perpendicularmente na praza principal ou foro: o cardo (eixo N-S) e decumanos (E-O),
pdese apreciar nalgunhas cidades, como Zaragoza (Caesar Augusta), Barcelona (Barcino)
ou Mrida (Emrita Augusta). A cidade de Lugo, en Galicia, a mis significativa. Coa cada
do imperio romano e as invasins xermnicas o mundo urbano entrou en declive.
Na Idade Media diferenciamos o territorio musulmn (al-ndalus): o plano urbano constite
un autntico labirinto de ras estreitas que se torcen e retorcen infinitas veces. Na cidade
musulm o centro a medina (cidade
propiamente dita), onde se atopaban a
mesquita principal e o zoco. Fra deste
conxunto atopbanse os arrabaldes, as
veces separados entre si por murallas, onde
se agrupaba a poboacin segundo os seus
oficios. Esta anarqua no trazado viario
percbese anda en moitas cidades ou
barrios: o Albaicn de Granada, Toledo,
Ronda, Crdoba, cija, Mlaga...
No territorio cristin a cidade comprmese
nas murallas, polo xeral de trazado circular
que protexen ras sinuosas e irregulares. O
plano desordenado e parcialmente catico
e con marcada tendencia cara o radioconcntrico. Sobre as apertadas casas sobresaen os
edificios relevantes: igrexas, pazos. Se a cidade creca, tia que facelo fora do recinto

O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

amurallado creando arrabaldes. Durante esta poca revisten especial importancia as cidades
xurdidas xunto ao Camio de Santiago. Normalmente de plano alongado, seguindo o
Camio e, polo tanto, regular. Exemplos: Santo Domingo de la Calzada, Estella, Puente La
Reina, Logroo...
No Renacemento (XVI), o trazado viario mantn as caractersticas herdadas da Idade Media,
con escasas rectificacins ou ampliacins, e s se asiste a aparicin de edificios
significativos. Porn, nesta poca aparece o mis xenuno elemento da urbanstica espaola:
a praza maior, de constante plano cuadrangular, consolidadas no sculo seguinte, no
perodo barroco (XVII).
No XVIII, coas ideas da Ilustracin, a cidade concbese como lugar onde os cidadns vivan
agradablemente. Bscase a uniformidade, co predominio da lia recta; a monumentalidade en
edificios privados e pblicos; brense xardns, paseos e alamedas, para beneficio dos
cidadns, e progrmanse barrios enteiros de construcin homoxnea (barrio da Madalena de
Ferrol, por exemplo). a partir destes momentos cando se pode comezar a falar propiamente
de urbanismo. Durante o reinado de Carlos III acometeranse as reformas urbansticas de
Madrid en torno ao Paseo do Prado.
2.2. A cidade industrial (do XIX a 1975)
A taxa de urbanizacin experimentou un gran crecemento neste perodo. Debido a factores
administrativos, como a aparicin das capitais provinciais, pero sobre todo econmicos: a
industrializacin.
a)

Ata mediados do XIX o crecemento urbano foi pequeno: 24,6%.

b)

De mediados do XIX ata Guerra Civil grande: 40%.

c)

Na posguerra (ata 1960), estancamento.

d)

Desenvolvemento (1960-75) gran expansin industrial: 70% da poboacin urbana.

- Cambios no casco histrico


Derribo das murallas antigas. Na maiora das cidades espaolas (a excepcin de vila,
Lugo...), foron derrubadas as murallas. No permetro xerado abrronse ras ou roldas que
rodean ao casco histrico (isto pdese observar en Santiago).
Novo aliamento de ras e prazas: ensanchar, ras e prazas, para facilitar a circulacin do
trfico rodado.
Creacin de grandes vas, no ltimo tercio do
sculo XIX e principios de XX, que conectan o
casco antigo con barrios novos (ensanches) ou
coa estacin ferroviaria. Instlanse funcins
terciarias (comercios, banca, aseguradoras,
casinos, teatros...). O exemplo mis importante
tmolo na Gran Va de Madrid. A poltica de
renovacin e modernizacin levada a cabo a partir
da dcada dos sesenta do sculo XX, destruu
sectores do casco antigo e modificou o trazado
dalgunhas ras e abriu outras novas.
A trama densificouse na poca industrial para
aproveitar mis o espazo e a edificacin. Incremntase o volume das edificacins tanto en
altura como en anchura de medianeiras.
Terciarizacin dos usos de solo. Aparecen grandes galeras comerciais, oficinas centrais
bancarias, aseguradoras... O papel residencial faise secundario e marxinal no centro, onde
tende a localizarse, igual que na rea do ensanche, o chamado CBD ou distrito central de
negocios.
Houbo un proceso de segregacin social que variou temporalmente. Na actualidade
atopmonos cunha dualidade social: ocupacin de colectivos marxinais ou poboacin anci
con rendas moi baixas naqueles sectores do casco antigo degradado e non rehabilitado e, por
O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

outro lado, un proceso de xentrificacin ou elitizacin no que, persoas con notables


recursos econmicos rehabilitan e ocupan este espazo no que se incorporan usos terciarios
de alto valor engadido (galeras de arte, tendas de deseo, restaurantes de luxo, bares de
moda).
- A cidade industrial: o ensanche urbano
Como consecuencia da revolucin industrial, as cidades coeceron profundas
transformacins. A industria atraeu cara a cidade moita poboacin. Producronse intensos
movementos migratorios de campesios que buscaban novas posibilidades de traballo,
xodo rural.
Nas etapas iniciais desta fase as cidades foron evolucionando sen ningn tipo de direccin,
orientado polos intereses especulativos privados. Os novos poboadores urbanos procedentes
do mundo rural formaron a man de obra das industrias, polo que os seus barrios estaban nas
proximidades das fbricas. O crecemento das cidade foi catico e creou moitos problemas de
salubridade e benestar.
Para poer remedio a esta situacin multiplcanse as ideas sobre a necesidade de
planificacin urbana, principalmente nos proxectos de ensanche, que supoen o derribo das
murallas tradicionais e a planificacin meticulosa dun sector urbano, conectado mis ou
menos morfolxica e funcionalmente con outros sectores da cidade tradicional.
O ensanche burgus. Os
ensanches do sculo XIX
foron
concibidos
e
planificados como sectores
da
cidade
totalmente
novos e sobre solo virxe,
mellor ou peor conectados
cos barrios tradicionais ou,
simplemente, xustapostos.
Dos proxectos iniciais, por
causa
dos
cambios
provocados
pola
especulacin, s queda
nos planos actuais a
regularidade do trazado
viario, ortogonal, as como
a
uniformidade
e
a
ordenacin das mazs.
Os ensanches mis importantes a mediados do
XIX, foron executados en Barcelona (plan Cerd)
e Madrid (plan Castro para o Barrio de
Salamanca). O problema comn a todos eles que
s puideron ser ocupados por persoas de alto ou
medio poder adquisitivo e, polo tanto, non
resolveron os problemas da vivenda das clases
traballadoras.
Dende os anos sesenta actualidade, a trama
densificouse e a edificacin medrou en altura. Nela
reside a clase media-alta cun progresivo
envellecemento pobacional e hai unha crecente
terciarizacin do uso do solo, que medra tamn
verticalmente.
Barrios obreiros e industriais do extrarradio. A
finais do sculo XIX e, sobre todo, nas primeiras
dcadas do sculo XX, comezaron a xurdir nos
arredores das grandes cidades, xunto s principais vas de acceso, preto dos portos,

O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

estacins de ferrocarril e ncleos fabrs, barrios desorganizados no seu plano debido


parcelacin privada realizada polos seus propietarios. Son barrios con gran densidade de
vivendas, pequenas e de moi mala calidade (s veces, s chabolas). Xunto s vivendas
xurdiron industrias, obradoiros ou almacns. O resultado un plano irregular, anda que
adaptado en moitas ocasins s vas de comunicacin que conectan coa grande cidade, coa
que, co correr do tempo, acaban fusionndose. Exemplos deste proceso prodcense en
Madrid e Barcelona ao longo do s. XX.
Actualmente estas reas sufriron unha importante transformacin e remodelacin. As zonas
industriais foron baleiradas (trasladndose a actividade industrial cara a periferia ou
simplemente desmantelndose) e o solo ser ocupado por usos terciarios (centros comerciais
ou recreativos, museos, campus universitarios) ou transformndose nunha rea residencial
que ser ocupada por clase media-alta. As antigas reas residenciais foron remodeladas e
revalorizadas nos sectores mis accesibles. Nos menos accesibles e desorganizados,
mantense a degradacin e a marxinalidade social.
Barrios axardinados. Os barrios-xardn ou cidade xardn aparecen a finais do sculo XIX e
no primeiro terzo do sculo XX, como resultado da divulgacin de ideas naturalistas,
hixienistas (o efecto positivo do sol e o aire libre na sade) e de superacin da dualidade
campo-cidade (urbanizar o campo, ruralizar a cidade).
A cidade-xardn ten como modelo os proxectos do urbanista ingls Howard, anda que a
idea de realizacin en Espaa foi menos ambiciosa. Este modelo, que foi pensado para
mellorar as condicins de vida da clase obreira, foi progresivamente ocupado polas clases
medias-altas que son os que residen na actualidade. Ademais da funcin residencial, tamn
hoxe en da, hai unha certa terciarizacin da actividade neste sector. Terciario asistencial,
sanitario e educativo conviven coa zona de residencia.
A
cidade
lineal,
deseado polo urbanista
espaol Arturo Soria e
Mata en Madrid, un dos
proxectos
mis
interesantes do urbanismo
contemporneo pola sa
calidade
e
pola
transcendencia que tivo
fra de Espaa.
Os anos posteriores
guerra civil foron do
estancamento urbano. A partir dos anos sesenta as cidades medraron de xeito espectacular.
Sobre todo as grandes cidades. O cambio no modelo de actividade produtiva responsable
desta situacin que provoca un forte xodo rural. A cidade expandiuse cara a periferia. Entre
os anos cincuenta e oitenta destacan os seguintes modelos:

Barrios marxinais de infravivendas ou chabolas como o Pozo del To Raimundo e


Madrid.

Barrios de vivendas de promocin oficial: como o barrio de Vista Alegre en


Santiago.

Barrios sen planificar (crecemento en mancha de aceite): Castieirio en Santiago


ou o Agra do Orzan en A Corua.

Polgonos de vivenda de promocin pblica e privada: Fontias en Santiago.

A zonificacin: a finais da posguerra, no mundo occidental e a partir dos anos sesenta en


Espaa xorde a planificacin por especializacin dos usos do chan. a poca da creacin
dos grandes polgonos industriais que van estar asentados na periferia das cidades e a
creacin dos polgonos de residencias de baixa, media ou alta densidade. As tramas son
abertas. Este modelo proseguir ata a actualidade.

O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

2.3. A cidade postindustrial (desde 1975)


O ritmo de crecemento descende. Inicialmente pola crise econmica que afecta sobre todo a
actividade industrial. A terciarizacin tamn afecta s caractersticas das cidades. Dende os
oitenta ata hoxe frase o proceso de crecemento nas maiores cidades e prodcese a
dispersin da urbanizacin ou urbanizacin difusa.
As transformacins tecnolxicas e
sociais modifican a cidade e o seu
plano. A cidade en Espaa, igual que
no conxunto das cidades europeas,
divdese en reas con morfoloxa e
funcins caractersticas. Ten unha
estrutura
complexa;
a
cidade
convencional divdese en: casco antigo,
relacionado coa cidade preindustrial;
ensanche e barrios obreiros coa zona
industrial e a periferia actual. Noutros
ncleos, mesturronse con ncleos de
poboacin prximos: aglomeracins
urbanas.
A partir dos anos oitenta xorden
novos espazos urbanos relacionadas co auxe do transporte:

O quinteiro pechado constitudo por bloques de vivenda de trama aberta dotados con
instalacins de uso privado (xardns, xogos infants, piscinas) ou pblico (prazas).
reas de vivendas unifamiliares na periferia da cidade con urbanizacins de
vivendas exentas ou acaroadas. Dando lugar chamada cidade difusa.
reas industriais: polgonos industriais organizados ou desorganizados que aparecen
a partir dos anos sesenta. Aos que hai que sumarlle os parques empresariais e
tecnolxicos.
reas de equipamento descentralizadas: grandes superficies comerciais, centros
educativos, sanitarios e de servizos situados na periferia urbana.

Transformacins actuais no casco historico: poltica de rehabilitacin integrada:


conservacin, recuperacin e revitalizacin da morfoloxa tradicional, evitando o
conservacionismo sen concesins e a renovacin especulativa.
2.4. Xerarquas e redes urbanas en Espaa
As cidades espaolas
estn integradas nunha
malla
ou
rede
de
relacins que establecen
entre elas. Teen unhas
caractersticas
de
tamao
e
funcins.
Exercen unha influencia
sobre unha rea mis ou
menos
ampla
(local,
rexional, nacional ou
mundial) e ocupan unha
posicin
xerrquica
dentro
do
sistema
urbano.
- Xerarqua urbana.
O peso demogrfico das
cidades ou aglomeracins urbanas pode servir de base a xerarqua urbana. A regra rangotamao relaciona a poboacin dunha cidade e o seu rango (nmero de orde). un

O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

instrumento de anlise e interpretacin que permite comparar a distribucin xerrquica das


cidades ou aglomeracins dun sistema na realidade coa sa distribucin ideal.
O sistema urbano espaol vertbrase sobre dezaseis aglomeracins urbanas que superan
os 500.000 habitantes. Madrid e Barcelona contan con mis de 3.000.000 de habitantes.
As das configuran un sistema bipolar. Cinco aglomeracins superan os 800.000 habitantes
(Valencia, Sevilla, Bilbao, Centro Astur e Mlaga) e outras nove superan os 500.000.
Por debaixo delas hai un elevado nmero de cidades entre 400.000 e 100.000 habitantes. O
sistema urbano espaol fundamentalmente perifrico (predominando no sector
Mediterrneo), con das macrourbes no interior da pennsula (Madrid, e outra secundaria en
Zaragoza). O espazo interior est pouco urbanizado.
No mapa das cidades espaolas distinguiremos xerarquicamente os seguintes postos:
metrpole (global nacional, rexional e subrrexional), cidades medianas, e capitais de comarca
todas elas vertebradas nunha rede urbana que configura unha serie de eixes dentro do
espazo espaol e europeo.
Metrpoles globais nacionais. o primeiro nivel xerrquico. Estn representadas por
Madrid e Barcelona. Nelas reside o 20% da poboacin espaola. A sa influencia abarca a
todo o territorio espaol e manteen relacins estreitas co sistema urbano europeo e mundial.
Teen funcins moi diversificadas, servizos moi especializados, numerosas oficinas centrais
de empresas nacionais e multinacionais e as sedes das principais institucins pblicas
culturais, polticas e econmicas do pas. O seu tamao e a sa condicin pode xerar, por
outro lado, serios problemas como por exemplo a conxestin das redes de transporte.
Metrpoles rexionais e subrexionais. As metrpoles rexionais son un segundo nivel
xerrquico estn representadas na actualidade en Espaa por cinco aglomeracins:
Valencia, Sevilla, Bilbao, Mlaga e Zaragoza. Cunha poboacin comprendida entre os
1.750.000 e 750.000 habitantes. Ben comunicadas, con funcins diversificadas e servizos
especializados. A sa rea de influencia abarca unha extensa rexin e manteen unha forte
ligazn coas metrpoles globais ou nacionais.
As metrpoles subrexionais ou rexionais de segundo orde (terceiro nivel xerrquico)
son pequenas reas metropolitanas como Vigo, A Corua, Oviedo, Valladolid, Palma de
Mallorca, Alacant... Cunha aglomeracin entre 200.000 e 750.000 habitantes. Igual que as
metrpoles rexionais, teen funcins diversificadas e servizos especializados pero a sa rea
de influencia menor que unha metrpole rexional.
Cidades medianas. Representan o cuarto nivel xerrquico. Tamn se lles denomina
centros subrexionais. Teen unha poboacin entre os 50.000 e 200.000 habitantes. Son
centros administrativos (moitas son capitais
provinciais e incluso autonmicas), con
importantes servizos. Santiago, Santander,
Cdiz, Logroo, Ciudad Real... son exemplos
deste modelo.
Capitais comarcais. Representan o quinto
nivel xerrquico. Son ncleos que teen
entre 10.000 e 50.000 habitantes. Posen
equipamentos, infraestruturas e servizos
bsicos a sa rea de influencia abarca unha
comarca. Monforte, Ponferrada, Miranda do
Ebro... son exemplos deste nivel xerrquico.
- Rede urbana.
Dende 1960 o sistema urbano espaol foi
evolucionando e trazando uns eixes de
desenvolvemento
que
coinciden
coa
localizacin das principais reas econmicas
e coas redes de transporte.

O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

Por outro lado Europa Occidental na actualidade ou ben un espazo urbano ou un territorio
organizado polas cidades. O 50% da poboacin da Europa Occidental reside en reas
metropolitanas. Podemos considerar que a rede espaola unha subrede da rede europea.
A rede urbana espaola est vertebrada por eixes ou reas que son os seguintes:
O eixe mediterrneo. A megalpole que vai dende Cartagena fronteira francesa. Esta
incle grandes metrpoles como Barcelona e Valencia. Os transportes (autoestrada,
ferrocarril e trfico areo), a actividade industrial e o turismo facilitaron o seu
desenvolvemento. Practicamente todo o litoral est urbanizado. Este eixe relacinase co eixe
urbano mediterrneo francs.
O eixe cantbrico. Estndese dende a fronteira francesa ao centro da rexin asturiana. Cara
o occidente asturiano e a costa cantbrica galega este eixe menos vigoroso. Trtase dun
eixe descontinuo con grandes aglomeracins como Bilbao, que forma un tringulo con Vitoria
e Donosti, e Oviedo, Gijn e Avils. Conta con Santander como cidade media intermedia. Ten
ramificacins cara o interior da Meseta (Len, Burgos e Logroo). A reconversin industrial
fixo que este eixe urbano deixase de ter a importancia que tivo no pasado.
O eixe do val do Ebro. Caracterzase por formar un corredor que une os eixes anteriores. A
cidade principal Zaragoza que crea un enlace moi importante con Logroo ou o sur de
Navarra. un eixe novo, moi dinmico, mantendo equilibrio entre a industria e o sector
sevizos.
O eixe atlntico. Estndese entre Ferrol e a aglomeracin de Vigo. Prolngase polas
pennsulas e puntos costeiros (Morrazo, Salns, Barbanza, Noia) e cara Lugo e Ourense polo
interior. Est especializado fundamentalmente na actividade comercial.
O eixe andaluz. Ten dous corredores. Un litoral que se estende dende Huelva cara a
Almera. Especializado no turismo, comercio e agricultura moi tecnificada. Outro eixe
estndese dende Sevilla a travs do val do Guadalquivir cara Jan, descontinuo e menos
dinmico. As sas cidades estn relacionadas co desenvolvemento agrcola do contorno, o
comercio e o turismo.
Madrid. O carcter de centralidade e capitalidade fai que sexa o ncleo urbano mis grande
de Espaa. Ten un carcter multifuncional terciario. polo de atraccin doutras cidades
crcanas pertencentes a outras comunidades autnomas (vila, Segovia, Toledo,
Guadalajara). Mantn importantes relacins coas principais cidades espaolas e esta
integrada no sistema urbano europeo.
Arquiplagos. En Baleares e Canarias a insularidade dificulta a formacin de eixes. As
cidades mis importantes son as capitais autonmicas como Palma de Mallorca no caso
Balear e un sistema bipolar (Tenerife e Las Palmas) no caso canario. Existe un claro
predominio de actividade turstica.
Por ltimo destacar, que no interior peninsular non existen eixes urbanos. Predominan
medianas e pequenas cidades (a excepcin de Valladolid) especializadas na administracin,
comercio e agroalimentacin.
- As Comunidades Autnomas e o sistema urbano.
A creacin das Comunidades Autnomas influu no sistema urbano anterior, equilibrando este
cara un sistema urbano rexional en detrimento coa centralidade de Madrid e outros sistemas
rexionais.
Atopmonos con varias tipoloxas: sistema monocntrico primario. Unha gran cidade ou
media representa o lugar central dentro do sistema rexional sen cidades intermedias (Madrid,
Aragn, Cantabria, Catalunya, A Rioxa ou Baleares). Monocntrico xerarquizado no que
unha cidade xerarquiza o sistema pero na que existen cidades intermedias con importantes
servizos (Murcia, Comunidade Valenciana, Andaluca Occidental e Navarra). Sistema
policntrico das ou varias cidades reprtense as funcins e manteen fluxos bidireccionais
entre si ou unidireccionais con outras de menor rango (Galicia, Asturias, Pas Vasco, das
Castelas, Extremadura, Andaluca Oriental e Canarias).

O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

10

- Rede urbana europea: o arco centroeuropeo e mediterrneo.


Varios eixes articulan o espazo urbano europeo. O mis importante e mis dinmico o arco
centroeuropeo que une o sur de Gran Bretaa co norte de Italia. o corazn econmico de
Europa do cal Espaa atpase nunha situacin perifrica. Anda as hai unha importante
ligazn a travs do arco mediterrneo que une a costa oriental espaola co sur de Francia e
norte de Italia e lgase ao centro de Europa. Nos ltimos anos estase a consolidar o eixe
diagonal peninsular que une Barcelona-Zaragoza-Madrid-Lisboa, asociando este tamn
Europa Central.
- O sistema urbano en Galicia
A implantacin tarda da actividade industrial en Galicia fixo que o proceso de urbanizacin
fose tardo. O crecemento urbano despegou na segunda metade do sculo XX. O subsistema
urbano galego ten como caractersticas un forte desequilibrio demogrfico e funcional entre as
provincias occidentais e as orientais. O peso urbano concntrase no oeste a travs do
corredor atlntico que une das rexins urbanas do Golfo rtabro (A Corua-Ferrol) con VigoPontevedra e que ten como centro a Santiago como capital autonmica. Este corredor
concentra a mis do 60% da
poboacin galega e o 80% da
renda.
Por
outro
lado,
amplase cara o norte de
Portugal
unndose
coa
aglomeracin de Oporto.
Resumindo,
o
sistema
organzase do seguinte xeito:
das metrpoles rexionais
de
segundo
orde
xerarquizadas por Vigo e A
Corua,
cinco
cidades
medias
(Ourense, Lugo,
Santiago,
Pontevedra
e
Ferrol)
con
importante
especializacin en servizos e
actividade comercial e un
numeroso conxunto de vilas
de tamao variable que
actan como cabeceiras de
comarca
(Carballo,
A
Estrada, Laln, As Pontes,
Monforte
de
Lemos,
Viveiro...).
3. Transformacins recentes na estrutura das cidades.
3.1. Cidade difusa.
Algunhas cidades creceron ata conectar con outros ncleos de poboacin. Cranse as
aglomeracins urbanas de diferentes tipos:
Chamamos rea metropolitana grande extensin urbana que rodea a unha cidade
importante e abarca administrativamente varios municipios, entre os que existen importantes
relacins econmicas e sociais. As caractersticas bsicas son: Unha cidade central que
preside toda a rea, cun rea de influencia econmica e social; unha rede de comunicacins
que soporta movementos pendulares diarios entre a metrpole e os ncleos perifricos; unha
gran heteroxeneidade social e unha estrutura de coroas concntricas arredor do ncleo
central.
Orixinariamente as reas metropolitanas constituronse en Madrid, Barcelona, Bilbao e
Valencia. Actualmente teen maior amplitude e dispersin (cidade difusa). Canto mis ampla
a rea de influencia falaremos de metrpole nacional, rexional ou subrexional.

O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

11

Outros tipos de aglomeracins son a conurbacin, a rexin urbana e a megalpole.


Conurbacin: fusin de das cidades de tamao similar que medran en paralelo ata
unirse. Cada cidade mantn a sa independencia administrativa. A maiora prodcese en
reas tursticas pero pode haber outro tipo de factores. Anda que non son de tamao similar
a conexin de Pontevedra e Marn podera considerarse como unha conurbacin.
Rexin urbana: rea urbana descontinua, que forma unha nebulosa urbana de
cidades dispersas. Por exemplo, a chamada T asturiana (Avils-Gijn-Oviedo), golfo rtabro
corus (Ferrol-A Corua), Vigo-Pontevedra-Vilagarca.
Megalpole: Nunha escala suprarrexional, constituda por diversos elementos
urbanos (rea metropolitana, conurbacins, rexins urbanas, pequenas cidades) que forman
practicamente un continuo urbano en centenas de quilmetros como por exemplo o eixe
Mediterrneo entre Cartaxena e a fronteira francesa, que pode continuar pola rea litoral do
Mediterrneo francs (incle as reas metropolitanas de Barcelona, Valencia e Alacant).
- A cidade difusa
Nos
ltimos
anos
producronse
decisivos
cambios
na
morfoloxa
urbana. O modelo de cidade
mediterrnea,
compacta,
foise substitundo polo tipo
de cidade difusa, de modelo
anglosaxn.
A cidade difusa ou dispersa
estndese horizontalmente e
est separada en reas
especializadas
e
monofuncionais:
zonas
residenciais (diferenciadas
por prezos e clases sociais),
reas comerciais, zonas de
lecer, centro de ensino,
universidades,
barrios
administrativos
e
de
oficinas Ademis dimine
aquilo que propio da
cidade: o contacto humano,
os intercambios e a sociabilidade.
Trtase dunha zona urbana caracterizada pola mestura de usos e de funcins con tendencia
a ocupar un territorio moi extenso. A dispersin ou espallamento urbano implicou unha
aceleracin na ocupacin do espazo, xa que os modelos de urbanismo suburbano son
altamente consumidores de solo; tamn implicou un crecemento da mobilidade individual: as
viaxes pendulares cotis (por motivos de traballo, estudo ou lecer) aumentaron en nmero e
distancia xa que o ambito de relacin pasou a ser o da escala rexional metropolitana.
No territorio da cidade difusa organzanse as actividades en funcin das necesidades da
metrpole e que dificilmente se poderan localizar dentro da cidade propiamente dita:
urbanizacins, polgonos industriais, instalacins deportivas, campos agrcolas destinados ao
mercado urbano, centros comerciais, aeroportos, vas de transporte... Trtase dunha especie
de difusin das funcins e actividades tradicionais da cidade, que agora se desenvolven sobre
un territorio mis extenso, de a que se fale de cidade difusa.
O crecemento da cidade difusa dbese bsicamente ao elevado prezo do solo da gran cidade
e foi posible, a maiora das veces, grazas ao desenvolvemento do transporte privado
(autombiles, camins, furgonetas) e ao aumento das infraestruturas viarias (autoestradas,
autovas, estradas). Esta aproximacin campo-cidade converte en habitual o feito de que as
persoas vivan nun lugar e que o traballo e os espazos de lecer se localicen en lugares
considerablemente afastados

O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

12

No caso de non levarse a cabo


unha planificacin urbanstica
axeitada, as repercusins do
modelo de crecemento da cidade
difusa poden chegar a ser moi
negativas polas seguintes razns:
-

Elevadsimo consumo de solo.


A expansin da cidade leva a
gastar solo para desenvolver
actividades. Incremento dos
servizos.
Aumenta
a
necesidade de infraestruturas
de luz, auga, gas, vixilancia,
recollida do lixo e toda clase
de servizos pblicos.
Constante mobilidade. As persoas viven nun lugar, e traballan, estudan e divrtense, ou
relacinanse, noutros. Esta fragmentacin das sas actividades obriga a que existan
moitas estradas e autoestradas, co conseguinte gasto enerxtico e de tempo.
Desenvolvemento dun modelo social mis individualista. O espallamento das actividades
sobre un territorio tan amplo dificulta a interaccin entre as persoas, xa que se fai mis
difcil ter puntos de encontro. Ademais, as urbanizacins de casas acaroadas
(unifamiliares) ou de chals illados contriben a crear este modelo social mis
individualista.

3.2. Os cambios no centro urbano (degradacin /vs/ rehabilitacin)


A partir da 2 metade do s.XIX, os
centros histricos de moitas cidades
espaolas comezaron a sufrir unha
progresiva deterioracin e abandono;
en
efecto,
coa
construcin
dos
ensanches, as clases altas comezaron a
deixar os centros histricos e despois
tamn o fixeron outros grupos sociais.
Desde mediados do s.XX, intensificouse
a perda de poboacin nestas zonas. A
maior parte dos que permaneceron eran
ancins con baixos niveis de renda, polo
que o centro experimentou un proceso de
envellecemento e empobrecemento. Todo isto reflectiuse nunha deterioracin urbana, xa que
moitas vivendas quedaron baleiras e noutras non se realizaron as obras necesarias de
mantenemento e renovacin.
Ao mesmo tempo a actividade econmica tamn se foi desprazando cara os ensanches, onde
se poda dispoer de edificis mis amplos e modernos para instalar os negocios. O centro
histrico s foi capaz de reter algns
centros administrativos e eclesisticos
instalados en edificios monumentais, as
como os comercios tradicionais; pero,
gran parte do emprego trasladouse a
outras zonas.
Ao longo das ltimas
dcadas
(especialmente, a partir dos anos oitenta
do sculo pasado), as tendencias
anteriores
vronse,
en
parte
compensadas
por
procesos
de
revitalizacin destas zonas debido a:
- Polticas pblicas de conservacin e
O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

13

revitalizacin. As administracins pblicas investiron contiosas sumas na rehabilitacin dos


edificios e na mellora dos espazos pblicos, ras e prazas. Ademis, deron un novo uso a
vellos monumentos, convertndoos, por exemplo, en edificipos administrativos ou
universitarios, e dinamizando as a vida dos centros histricos.
- Desenvolvemento do turismo cultural. Nos ltimos anos produciuse en toda Europa unha
autntica explosin do turismo urbano, particularmente do denominado turismo cultural que
potenciou a rehabilitacin dos centros histricos espaois, mediante a restauracin de
edificios e a peatonalizacin de ras e prazas. No interior dalgunhas cidades estn atraendo
poboacin nova e de maior niovel de renda, o que contribe a conservar os edificios
residenciais e dinamizar estas zonas.
- Cambio de actitude da poboacin local. A poboacin local tamn mudou a sa valoracin
sobre o centro histrico, xa que en lugar de percibilo como un espazo deteriorado, comeza
agora a velo como unha rea de oportunidades econmicas e tamn como un lugar agradable
para vivir. As, os centros dalgunhas cidades estn atraendo poboacin nova e de maior nivel
de renda, o que contribe a conservar os edificios residenciais e revitalizar estas zonas
(xentrificacin).
Pese a esta transformacin dos centros histricos nos ltimos anos, anda subsisten algns
problemas, especialmente algns barrios onde, ao envellecemento da poboacin e o baixo
nivel de renda, se unen a marxinacin social e a conformacin de reas cunha forte
concentracin de inmigrantes, o que dificulta a integracin no conxunto da sociedade.
2.3.3. Cambios de uso no solo urbano.
Os usos do solo son as diferentes utilizacins do espazo urbano: comercial e de negocios,
residencial, industrial, de equipamento, etc.
Na cidade preindustrial (dende a sa orixe ata mediados do s.XIX) o casco antigo era a parte
da cidade urbanizada. Ocupaba unha pequena superficie da cidade actual; pero, ten un gran
valor polo legado cultural que contn. Nesta poca os usos do solo eran moi diversos
(multifuncionalidade).
A cidade preindustrial sufru notables modificacins como resultado dos procesos de
industrializacin desde mediados do s. XIX ata a dcada de 1960. Os usos do solo no casco
antigo experimentaron unha progresiva tercerizacin, que consolidar ao casco antigo como o
centro comercial e de negocios da cidade (CBD). O resultado foi, como citamos no punto
anterior, o desprazamento dos usos residenciais e a deterioracin dos edificos pola
contaminacin e polas vibracins do trfico.
As cidades que nesta poca implantaron industrias modernas atraeron unha numerosa
poboacin campesia e estendronse creando ensanches para os burgueses, barrios
industriais e obreiros, e barrios axardinados. Nos usos do solo acabou producndose unha
divisin social entre unha rea residencial e cara para a burguesa e as zonas industriais e
os barrios marxinais -con escasos servizos e equipamentos- para o proletariado que creceron
arredor do ensanche, ao longo das estrada e camios que partan da cidade ou xunto s
industrias e s estacins ferroviarias.
Os barrios-xardn creronse a finais do s. XIX e no primeiro terzo do s. XX. Son o resultado da
difusin en Espaa das ideas naturalistas, que propugnaban o achegamento natureza.
Tratbase, en principios de vivendas destinadas s clases medias e baixas, se ben co tempo
tamn as clases altas demandaron este tipo de espazos. Co posterior crecemento da cidade,
estes espazos quedaron situados en zonas relativamente cntricas, o que favoreceu a sa
revalorizacin e, en bastantes casos, o seu cambio de uso, xa que numerosas casas foron
ocupadas por pequenos negocios; por exemplo gardaras ou clnicas privadas.
Desde mediados do 1950 e sobre todo na dcada de 1960, as principais cidades espaolas
iniciaron un enorme crecemento. As sas causas foron o crecemento natural da poboacin e
a inmigracin campesia, atraida polo auxe industrial e o progresivo desenvolvemento dos
servizos, especialmente do turismo. As, as cidades ampliaron considerablemente a rea
edificada e crearon extensas periferias ao longo dos principais eixes de transporte. Estas

O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

14

reas chegaron a unirse s veces cos municipios vecios, constituindo aglomeracins


urbanas.
Na actualidade poca postindustrial- co crecemento urbano algunhas zonas industriais e
barrios obreiros quedaron nunha posicin mis cntrica no espazo urbano, o que revalorizou
o solo que ocupan, dando lugar a diversas transformacins deste espazo (baleirado
industrial e aparicin de usos terciarios e residenciais). Pola contra, os espazos menos
accesibles e desorganizados mantense como espazos marxinais cuxa deterioracin se
acenta.
Nos ltimos anos as grandes cidades teen un ritmo de crecemento menor; pero, continan
estendndose no espazo, debido difusin de parte da sa poboacin e da actividade
econmica cara as periferias cada vez mis afastadas. Estas periferias estrutranse en
diferentes reas: barrios residenciais, reas industriais e reas de equipamento:

- Os barrios residenciais da periferia responden a diversas tipoloxas e presentan bastante


homoxeneidade social derivada do prezo do solo e da distancia do centro:
a) Os barrios marxinais de infravivenda ou choupanas xorden sobre solo ilegal,
rstico ou verde, e sen organizacin urbanstica. As vivendas son autoconstruidas con
materiais de refugallo e carecen de servizos elementais.
b) Os barrios de vivendas de proteccin oficial constituidos con axuda estatal e con
limitacins nos prezos de venda ou de aluguer. Na maiora dos casos, formaron
barrios de trama aberta con vivendas en bloques, caracterizados pola monotona, a
baixa calidade construtiva, que motivou o seu envellecemento prematuro, e graves
carencias en equipamentos e servizos.
c) Os polgonos de vivendas de promocion privada adoptaron trama aberta en
bloques ou torres con amplos espazos entre as vivendas para xardns ou
aparcamentos. Os edificios xeomtricos, creadores dunha paisaxe montona, deron a
estes barrios a imaxe de colmea. O uso destes polgonos foi sobre todo residencial;
os comercios e as dotacins de barrio concentrronse en certas zonas.
d) Os barrios de quinteiro pechado rexurdiron nas dcadas de 1980 e de 1990,
como forma de recuperar en altura a escala humana e a organizacin das ras. Teen
menor densidade e danlle un uso colectivo ao patio, ben privado (xardns xogos
infants, piscina), ou ben pblico (prazas).
O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

15

e) As reas de vivenda unifamiliar proliferan na periferia a partir da dcada de 1980,


favorecidas polo desexo da clase media de contacto coa natureza e polo uso do
autombil. Presentan un uso do solo fundamentalmente residencial. Nalgns casos
xorden zonas residenciais exclusivas, construdas con capital privado, separadas do
resto da cidade por muros e valos, con gardas de seguridade que controlan o seu
acceso s persoas que non residen nelas.
As reas industriais localzanse xunto s principais vas de acceso cidade, buscando a
proximidade urbana e solo abundante a prezo asumible. Estas reas inclen polgonos
industriais das dcadas de 1950 e 1960, ben planificados ou desorganizados, que nalgns
casos se rehabilitaron para acoller novas empresas. Tamn inclen espazos industriais
novos, como parques industriais e tecnolxicos, en reas de gran calidade ambiental; ou
polgonos de naves acaroadas destinadas a empresas con menos recursos.
As reas de equipamento son froito da actual descentralizacin das actividades econmicas
cara periferia urbana. As mis frecuentes son grandes superficies comerciais, centros
escolares, sanitarios e administrativos e outros servizos.
Do centro periferia. Unha porcentaxe crecente da poboacin vive nos novos espazos
perifricos, xa que, debido ao menor custo do solo, posible adquirir al vivendas de maior
extensin e calidade cas que hai no centro. Ademais, moita xente mostra o desexo de vivir
preto da natureza e escapar das incomodidades do centro das cidades: contaminacin
atmosfrica, rudos...
As actividades econmicas tamn se
foron trasladando desde o centro
periferia. Nun principio fixrono as
industrias, pero agora tamn as
oficinas, o comercio, os hospitais e as
universidades. O resultado que as
periferias teen cada vez maior
importancia
como
espazos
de
actividade econmica. O anterior
modelo
centralizado,
cunha
concentracin de actividades no
centro, est dando lugar a outro mis
descentralizado e complexo, con
diversos polos de actividade na
periferia.
Os
novos
centros
comerciais,
parques
empresariais
ou
urbanizacins constrense en lugares
cuxos arredores non presentan
ningunha outra edificacin. Neste sentido, flase dun proceso de fragmentacin do espazo
urbano, xa que este se presenta como un conxunto de espazos illados e conectados entre si
por autovas e estradas.
O centro das cidades espaolas mantense vivo e conserva un gran dinamismo. A isto
contriburon as polticas da Administracin para rehabilitar edificios e facer mis atractivas as
ras e prazas.
-

Causas dos cambios na estrutura urbana das cidades espaolas


A mellora dos sistemas de transportes fixo que moitas actividades econmicas se
trasladasen cara periferia.
O avance das telecomunicacins permitiu a dispersin da poboacin e os
empregos, pois redcese a necesidade de situarse preto do centro.
Os prezos do solo tenden a baixar segundo nos afastemos do centro e das principais
vas de transporte.
A reestruturacin produtiva. As empresas canalizan ao exterior gran parte das sas
actividades subcontratndoas a outras compaas, polo que reducen o seu tamao.

O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

16

Ademais, unha mesma empresa pode ter distintas unidades de producin repartidas
pola cidade.
Os cambios no consumo e o ocio provocou unha maior demanda de espazos
orientados cara a esta actividade. Moitos destes espazos localzanse en grandes
superficies situadas na periferia, o que causou un retroceso do pequeno comercio e
dos espazos de ocio do centro das cidades.
A planificacin urbana. Para evitar un crecemento catico, os procesos de
crecemento urbano son orientados por medio da planificacin urbana, que establece
diferentes usos aos que pode destinarse o solo en cada cidade.
O crecemento da economa espaola supuxo un importante aumento da
urbanizacin. A construcin de vivendas, infraestruturas, edificios de oficinas e centros
comerciais multiplicouse, xerando problemas medioambientais al onde non se
planificaron ben estes.

4. Impacto ambiental da urbanizacin


As cidades e as aglomeracins urbanas teen moitos problemas. As propostas de solucin
correspndelle aos axentes sociais pero sobre todo a actuacin realizada polos distintos
concellos, a travs da planificacin urbana os que teen que procurar dar remedio a estes.
O prezo e alugueiro do solo e das vivendas moi caro, en gran medida pola especulacin
urbanstica. A planificacin, a construcin de vivendas de proteccin oficial e a rehabilitacin
de vivendas antiguas, son as polticas que intentan paliar este problema. Tamn hai
dificultades nos abastecementos bsicos (auga e enerxa) e equipamentos (educativos,
culturais, zonas verdes, etc.).
Outro gran problema o trfico. Os constantes desprazamentos entre a vivenda e o traballo
provocan atascos e dificultades de apararcamento. As autoridades teen fomentado a
construcin de vas de circunvalacin e aparcadoiros de pago, cando se debera limitar o uso
do autombil no centro e potenciar o transporte pblico.
Problemas ambientais
Nas cidades crase un
microclima
urbano,
con
temperaturas e precipitacins
mis altas que no seu entorno.
O centro da cidade conforman
unha illa de calor polo trfico,
as calefaccins, a industria e a
altura das edificacins (limitan
a ventilacin e reflicten
radiacin solar cara o chan).
O trfico e as calefaccins
causan a camp de po, que
afecta a sade, s plantas e
aos edificios. O trfico, as
obras, o ocio mal entendido (botelln, por exemplo) causan contaminacin acstica, coas
conseguintes consecuencias negativas para a sade (estrs, insomnio, cefaleas...).
As cidades tamn xeran unha gran cantidade de residuos, incinerados ou depositados en
vertedoiros de lixo cun gran impacto ambiental. A reciclaxe e a depuracin das augas son as
posibles solucins a eses problemas.

O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

17

COMENTARIO DUN PLANO URBANO.


Analizar un plano urbano serve para entender a situacin, evolucin histrica, morfoloxa e a estrutura
interna dunha cidade. A partir dun plano urbano poden elaborarse outros planos temticos como pode
ser o de lias do transporte pblico, plano turstico, planeamento urbanstico...
ELEMENTOS A TER EN CONTA HORA DE COMENTAR.
a) Situacin e localizacin.
Determinar a situacin e localizacin.
A situacin est relacionada co contorno xeogrfico onde se localiza a cidade ( beira dun ro, na
costa, nunha encrucillada de camios) sempre facendo referencia a outros elementos.
A localizacin est relacionada co punto concreto onde est instalada a cidade orixinariamente (o
casco antigo) (nun outeiro, nunha baa...) hai que dar explicacin do porqu desa localizacin
(defensiva, comercial...).
.A evolucin do crecemento urbano dunha cidade debe ter en conta a situacin orixinaria (onde
est o casco antigo) e os barrios que foron crecendo ao seu redor (establecendo a sa cronoloxa).

b) Diferenciar as distintas partes do plano e analizar cada unha delas.


b.1) Casco antigo.
Plano
Observar se o casco antigo est, estivo rodeado de muralla ou se conserva parcialmente. Explicar
a sa funcin (defensiva, fiscal e sanitaria). Se tivo ampliacins, se haba internamente barrios
delimitados por murallas...
Tipo de plano: predomina o irregular explicar por que. Tamn pode aparecer o cuadricular ou
radiocntrico. Explicar tamn os porqus.
Observar modificacins posteriores no plano do casco antigo: apertura de prazas, novos viais
(mis anchos, mellor alineados). Cando e por que se fixo. Tendo en conta a importancia da
desamortizacin e o proceso de industrializacin e a revolucin dos transportes por exemplo.
Trama

Como a trama (compacta e pechada) e por que (crecemento dentro da muralla).

Anlise dos edificios

O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

18

Anda que non se pode observar nun plano, si pode supoerse. No casco antigo localzanse os
principais monumentos histricos civs e relixiosos. Os cambios nos edificios (crecemento en altura).
Que predominou (isto tamn pode afectar ao plano): destrucin, renovacin ou conservacin.
Uso do solo
Uso tradicional: residencial, artesanal ou comercial. Uso moderno: crecente terciarizacin
(comercio e negocios: CBD) ou modificacin no uso residencial (xentrificacin ou marxinalidade).

Problemas e solucins
Deterioro fsico de ras e casas, deterioro social (envellecemento e marxinalidade), excesivo uso
da actividade terciaria...

Rehabilitacin fsica, social e funcional.

b.2) O ensanche, os barrios obreiros e barrios xardn da etapa industrial


Causas da expansin da cidade
Explicar por que crece a cidade a partir da 2 metade do sculo XIX: eleccin das capitais
provinciais, a industria... Explicar o novo modelo de planificacin adaptado as ideas do hixienismo,
racionalismo, modernidade e progreso (ensanche e barrios xardns) e a segregacin social (barriadas
obreiras).
Distinguir as reas da cidade industrial

Ensanche.

Barrios obreiros.

Barrios-xardn (clase baixa e clase alta)

Explicar, igual que no casco antigo: tipo de plano, trama, edificacins e usos de solo.

Problemas e solucins

Envellecemento de inmobles (modernizacin ou rehabilitacin)

Deterioro fsico de ras e casas, deterioro social e servizos nos antigos barrios obreiros.

Excesiva actividade terciaria no ensache (CBD).

Renovacin fsica, social e funcional para novos usos terciarios e residenciais nas vellas reas
industriais.
b.2) Periferia
Causas da expansin cara a periferia
Explicar que o momento se produce a partir da dcada dos sesenta: industrializacin, xodo rural e
urbanizacin. Tendencia residencia suburbana. Descentralizacin econmica.
Diferenciacin de reas na periferia

Explicar o tipo de plano, trama, edificacins e usos de solo.

reas residenciais: tipo: polgonos de promocin oficial, crecemento en mancha de aceite (mal
planificado), polgonos de promocin pblica ou privada, vivendas unifamiliares.

reas industriais (polgonos), comerciais e outro tipo de equipamentos (zonificacin).

Problemas e solucins
Chabolismo (erradicacin, vivendas sociais). Barrios non planificados en mancha de aceite, falta de
equipamento e servizos, rehabilitacin de vivendas, transporte.

VOCABULARIO
rea suburbana: Territorio prximo s cidades que polas sas caractersticas constite unha
zona de transicin entre o ncleo urbano cunha edificacin densa e o espazo rural adxacente,
anda que forma parte da cidade. Anda que en lingua espaola designa aos barrios pobres
da periferia das cidades, en xeografa utilzase para nomear as zonas residenciais do extra
radio. Por exemplo, o barrio da Pontepedria ou o do Castieirio pdense considerar
suburbios de Santiago.
rea metropolitana: unha aglomeracin urbana formada por unha cidade central, que
concentra importantes funcins que organizan unha rea extensa que abrangue varios
municipios entre os cales se manteen importantes relacins socioeconmicas. Por exemplo
O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

19

a rea metropolitana de Vigo abrangue a Vigo e outros 13 concellos de menor entidade


(Cangas, Moaa, Redondela, Baiona, Porrio, etc.)
Cualificacin do solo: Categora que se lle d ao solo na planificacin urbanstica. O solo
urbano aquel que forma parte dun ncleo de poboacin existente; todos os solos urbanos
comparten uns servizos de infraestruturas e urbanizacin mnimos, teen ou non unha
edificacin consolidada. O solo non urbanizable aquel que no que non se pode edificar, por
exemplo as zonas verdes. O solo urbanizbel son os terreos declarados como edificables.
Plan Xeral de Ordenacin Urbana (PXOU): o documento onde se recolle a ordenacin
urbanstica dun municipio. Proxecta o desenvolvemento urbano para o futuro: os usos do solo
de cada zona, a clasificacin do solo (urbano, urbanizable e non urbanizable), a densidade e
altura dos edificios, a rede viaria, os equipamentos e as medidas de proteccin ambiental. Os
Plans Parciais detallan o PXOU para cada zona urbana e os Plans Especiais ordenan
aspectos especficos, como as reas degradadas ou o casco antigo.
Unidade Vecial de Absorcin (UVA): Foron unha proposta do Instituto Nacional da
Vivenda da poca franquista para combater o chabolismo, sobre todo no que era daquela a
periferia de Madrid. Planificronse como construcins prefabricadas, de carcter provisional
(anda que despois prolongronse moito mis dos cinco anos previstos) e levantadas en
lugares estratxicos da paisaxe urbana madrilea: Fuencarral, Hortaleza, Vallecas,
Villaverde...
Xentrificacin: un concepto urbanstico que se refire a un proceso de transformacin dun
barrio, antigamente degradado ou de clase baixa que acaba sendo de clase media-alta cando
se restauran os edificios. Este fenmeno estase a dar no centro de moitas cidades (casco
antigo, ensanche) que, ao aumentar o valor dos edificios, acaban por expulsar aos antigos
habitantes, mis pobres.

O sistema urbano. Xeografa de Espaa. 2 de bacharelato. IES Losada Diguez

20