You are on page 1of 47

«ANAZΗΤΩΝΤΑΣ ΤΟΝ ΣΚΥΛΛΙΑ…»

ΤΟΝ ΠΡΩΤΟ «ΥΦΥ∆ΡΟ» ΠΟΛΕΜΙΣΤΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΘΑΛΑΣΣΩΝ
ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

∆Ρ. ΙΩΑΝΝΗΣ Γ. ΠΑΛΑΝΤΖΑΣ
∆ΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΛΙΜΝΗΣ

«Σκύλλος, ότε Ξέρξου δολιχός στόλος Ελλάδα πάσαν
ήλαυνεν, βυθίην εύρατο ναυµαχίην,
Νηρήος λαθρίοισιν υποπλώσας τενάγεσσι,
καί τον απ’ αγκύρας όρµον έκειρε νεών,
αύτανδρος δ’ επί γής ωλίσθανε Περσίς άναυδος
ολλυµένη, πρώτη πείρα Θεµιστοκλέους»

ΛΙΜΝΗ ΕΥΒΟΙΑΣ 2015

[1]

Μέρος της παρούσας εργασίας παρουσιάστηκε, ως πρώτη παγκοσµίως εισήγηση
στην ανωτέρω ηµερίδα µε το θεµατικό τίτλο: «Αναζητώντας τον Σκυλλία…».
βλ.http://www.scribd.com/doc/228332879/ANAZhttps://www.youtube.com/watch?v=fMbYeNLrgeg

[2]

Η παρούσα εργασία αφιερώνεται σε όλους του αθλητές/τριες, στους κυβερνήτες
συνοδών σκαφών, στους χορηγούς, στους διοργανωτές και σε όλους τους
εµπλεκόµενους Φορείς και φυσικά πρόσωπα, που συµµετείχαν και συνέβαλαν
και συµβάλλουν, µε απόθεµα ψυχής και σώµατος, στη διεξαγωγή της
∆ιοργάνωσης Μαραθώνιας Κολύµβησης «ΣΚΥΛΛΙΑΣ» των ετών 2011, 2012,
2013, 2014 και 2015 στη Λίµνη Ευβοίας.

[3]

[4]

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
1. Η «ΥΦΥ∆ΡΗ» ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ
1.1.

«Ο µη επιστάµενος νειν, απαίδευτος έστι και βάρβαρος…σελ.6

1.2.

Η υποβρύχια δραστηριότητα ανά τον κόσµο…σελ. 6-8

1.3.

Κολύµβηση και Καταδύσεις στην Ελληνική Αρχαιότητα…σελ. 8-13

2. ΣΚΥΛΛΙΑΣ, Ο ΠΡΩΤΟΣ ΚΑΤΑ∆ΥΤΗΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ
ΘΑΛΑΣΣΩΝ
2.1 Ο Σκυλλίας µέσα από τις Πηγές…σελ. 14-21
2.2 Ο Σκυλλίας και η Ύδνα στην Τέχνη…σελ. 21-26

3. Η ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΗ ΤΟΥ ΣΚΥΛΛΙΑ ΣΗΜΕΡΑ
3.1 «Σκυλλίας»: Ο Κολυµβητικός ∆ιάπλους Β. Ευβοϊκού και η οµώνυµη ∆ιοργάνωση
Μαραθώνιας Κολύµβησης Ανοικτής Θαλάσσης…σελ. 27-32
3.2. Ο «Σκυλλίας 2014» ήταν ένα µάθηµα ζωής…σελ. 32-34

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ...σελ. 35-36
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ …σελ. 37-47

[5]

1. Η «ΥΦΥ∆ΡΗ»
ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ
1.1.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ

ΚΑΙ

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ

«Ο µη επιστάµενος νειν, απαίδευτος εστί και βάρβαρος…».

Οι Αρχαίοι Έλληνες ανέπτυξαν από την προϊστορική εποχή µια αξιοµνηµόνευτη
σχέση µε τη Θάλασσα, η οποία πολιορκεί τη χώρα τους πανταχόθεν. Άλλωστε, η
Ελληνική Μυθολογία βρίθει από θαλασσινές ιστορίες και οντότητες, ενώ η ίδια
αναγορευόταν σε θεότητα. Αργότερα, στην εποχή του «Ελληνικού Θαύµατος»,
αρκετές ελληνικές Πόλεις-Κράτη κυριάρχησαν στο Μεσογειακό χώρο βασιζόµενες
στη θαλάσσια κυριαρχία τους.
Η Θάλασσα αποτελεί φυσική προέκταση της ατοµικότητας των Ελλήνων, ενεργό
και µόνιµο στοιχείο διαµόρφωσης του χαρακτήρα τους και του ψυχισµού τους. Πέρα,
όµως, από τη συναισθηµατική προσέγγιση, ως λαός εθισµένος στη περιπέτεια και την
πρόκληση, έπρεπε να διαµορφώσει εκείνη την κολυµβητική παιδεία, η οποία θα του
διασφάλιζε την ακεραιότητα και την επιβίωσή του, όταν το υγρό στοιχείο έπαυε να
είναι φιλικό µαζί του ή όταν, σαν ταξιδευτές και έµποροι, ναυαγούσαν ή σαν
πολεµιστές, πάλευαν να αποφύγουν τη µοίρα του αύτανδρου πλοίου τους.
Στην Αρχαία Ελλάδα η κολύµβηση θεωρούνταν στοιχείο παιδείας,
αναγνωρίσιµου δηλαδή προσόντος συµβολής στην κοινωνική καταξίωση του ατόµου.
Είναι γνωστή, εξάλλου, η κλασσική φράση: «Ο µη επιστάµενος µήτε νειν µήτε
γράµµατα απαίδευτος εστί και βάρβαρος». Αυτή την εξειδικευµένη «ύφυδρη»
συµπεριφορά, κουλτούρα και τεχνολογία των προγόνων µας επιχειρεί η παρούσα
εργασία να ανασύρει στην επιφάνεια της ιστορικής µας ναυτικής παράδοσης.

1.2.

Η υποβρύχια δραστηριότητα ανά τον κόσµο.

Η δραστηριότητα των ελευθέρων καταδύσεων1 ασκείται κυρίως σε γεωγραφικές
περιοχές, όπου η θερµοκρασία του νερού και η ορατότητα υποβρυχίως επέτρεπαν τον
εντοπισµό και την αλιεία ορισµένων προϊόντων (οστράκων, σπόγγων κ.ά.).
Μπορούµε να επισηµάνουµε τρεις γεωγραφικές ενότητες οι οποίες ανταποκρίνονται
στις παραπάνω παραµέτρους και στις οποίες η εµφάνιση της υποβρύχιας
δραστηριότητας επισηµαίνεται πολύ πρώιµα και φορές γίνεται και µε συστηµατικό
τρόπο.
Η πρώτη εστία στάθηκε η Μεσόγειος και κυρίως οι Μικρασιατικές ακτές και
το Αρχιπέλαγος του Αιγαίου. Η σπογγαλιεία2 πρέπει να ήταν αρκετά διαδεδοµένη,
1

Στη διεθνή ορολογία η κατάδυση µε τη διατήρηση µιας µόνος ανάσας αποκαλείται άπνοια (apnea),
Εκ του ελληνικού α στερητικού και πνέω-πνοή.
2
Γι’ αυτούς όµως, τους σφουγγαράδες και τις µεθόδους που χρησιµοποιούσαν δεν έχουµε καµιά
ειδικότερη περιγραφή από τον Όµηρο ή τους άλλους µεταγενέστερους κλασσικούς συγγραφείς και
αυτό, γιατί, ίσως, οι τρόποι εξαγωγής των σφουγγαριών ήταν κάτι συνηθισµένο γι’ αυτούς, από όλους
τους κατοίκους των ακτών και των νησιών που ασχολούνταν µε τη θάλασσα και τα προϊόντα της. Με
τα δεδοµένα αυτά µπορούµε να υποθέσουµε, µε σχετική βεβαιότητα, ότι η σπογγαλιεία στη µακρινή
αρχαιότητα, γινόταν µε τα µέσα της εποχής, το γυµνό δύτη που κολυµπάει κοντά στην ακτή ή από
βάρκα και κολυµπώντας καταδύεται να βγάλει τα σφουγγάρια που εντοπίζει από την επιφάνεια. Αυτό
που σήµερα αποκαλούµε «ρεβέρα» ή µε το καµάκι, το οποίο ήταν γνωστό και αποτυπώνεται σε πολλά
αγγεία και τοιχογραφίες ήδη από τους κυκλαδίτικους, µινωικούς και µυκηναϊκούς χρόνους. Αλλά και
µε το «γάγγαµο» ή «γαγγάµη», δηλαδή τη σηµερινή «καγκάβα», συρόµενο εργαλείο που έχει και αυτό
τη δική του πανάρχαια ιστορία. Είχαµε, όµως, την τύχη να συναντήσουµε στα «Αλιευτικά» του
Οππιανού, ενός διάσηµου στα τέλη του 2ου µ.Χ. αιώνα ποιητή, την πληρέστερη περιγραφή των

[6]

αφού κατά τον Όµηρο, το σφουγγάρι αποτελούσε ένα κοινό και καθηµερινό είδος
καθαρισµού, όταν ο Ήφαιστος καθαρίζει µε αυτό τον ιδρώτα του προσώπου του και
οι υπηρέτριες του Οδυσσέα τα τραπέζια που έτρωγαν οι µνηστήρες.
Μια άλλη εντυπωσιακή µαρτυρία µάς έρχεται από το απόσπασµα ενός ροδιακού
νοµού3 για την ιδιοκτησία και την διανοµή των πλούσιων «αλιευµάτων» από τους
βυθούς: «Από τα 15 µέτρα ο δύτης θα λάβει το 1/3 της αξίας , από τα 30 το ½ της
αξίας, εξαιτίας του κινδύνου από το βάθος αυτό…». Οι δραστηριότητες των
ελεύθερων καταδύσεων συνεχίστηκαν ως τις µέρες µας. Τα κυριότερα αλιεύµατα
ήταν το κόκκινο κοράλλι και τα σφουγγάρια, ενώ στην αρχαιότητα
συµπεριλαµβάνονταν και το κοχύλι «Murex Βrandaris», µε το οποίο παρασκεύαζαν
την περίφηµη πορφυρά.
∆εύτερη Εστία δηµιουργήθηκε στην Αραβική Χερσόνησο µε κέντρο τον
Περσικό Κόλπο και την Ερυθρά Θάλασσα, κατόπιν διαδόθηκε ως την Ινδία και την
Κεϋλάνη. Μια από τις αρχαιότερες πληροφορίες της εστίας αυτής µάς έρχεται από τη
Μεσοποταµία και χρονολογείται το 3200 π.Χ., όπου εµφανίζονται ειδώλια φτιαγµένα
από σµάλτο κοχυλιών που µε βεβαιότητα αλιεύονταν από τους ελεύθερους δύτες.
Μια από τις πιο προσοδοφόρες αλιείες ήταν εκείνη του µαργαριταριού. Ο
Μεγασθένης τον 3ο αιώνα π.Χ., µας αναφέρει πώς ψαρεύονταν τα µαργαριτοφόρα
κοχύλια κοντά στις νότιες ακτές του σηµερινού Περσικού Κόλπου και του Οµάν. Η
περιοχή αυτή ονοµαζόταν ακτή των µαργαριταριών και ορισµένες παράνοµες οµάδες
επιδίδονταν στο ψάρεµα τους µέχρι την εποχή της σύγκρουσης µεταξύ Ιράκ και
Κουβέιτ. Η µόλυνση, λόγω του πετρελαίου, αποδεκάτισε τα τελευταία επιζώντα
κοχύλια.
Τρίτη Εστία στάθηκε η Σινική θάλασσα µε κέντρο το νησί Cheju (Ν. Κορέα)
και τις δυτικές ακτές της Ιαπωνίας. Από εκεί η δραστηριότητα διαδόθηκε σ’ όλο τον
Ειρηνικό µέχρι την Πολυνησία και τη Χαβάη. Οι αρχαιότερες πληροφορίες αυτής της
οργανωµένων σφουγγαράδων της εποχής του. Κατά τον Οππιανό, λοιπόν, στο σκάφος, στο οποίο
επιβαίνουν πολλοί σύντροφοι, ο δύτης δένεται από τη µέση µε σχοινί, βουτάει από την πλώρη και
καταδύεται µε τη βοήθεια «χυτού» µολύβδου στα δύο του χέρια, κρατάει δρεπανωτό µαχαίρι, βάζει
κάποιο «άλιφαρ»-λίπος στο στόµα του, το οποίο φτύνει και του δίνει φέγγος στον σκοτεινό βυθό, σαν
πυρσός, και µε το µαχαίρι του κόβει τα σφουγγάρια, εξ’ ου και το όνοµα «σπογγοτόµος». Όταν
τελειώνει η αναπνοή του, τραβάει το σχοινί και οι σύντροφοί του τον ανασύρουν. Αλλά η αναφορά
του Οππιανού στους σφουγγαράδες, µε την οποία και κλείνει το έργο αυτό, αρχίζει µε τον εξής στίχο:
«Σπογγοτόµων δ΄ου φηµί κακώτερον άλλον άεθλον ..», δηλαδή «δεν υπάρχει δουλειά χειρότερη απ’
αυτήν των σφουγγαράδων»… διεκτραγωδεί δε όλες τις κακουχίες που υποφέρουν, αλλά και τους
κινδύνους στους οποίους µπαίνει η ζωή τους. Οι αιώνες περνούν, αλλά φαίνεται πως λίγα πράγµατα
αλλάζουν στους τρόπους της σπογγαλιείας από την εποχή του Οππιανού µέχρι τα µέσα του 18ου αιώνα.
3
Οι Αρχαίοι Έλληνες, λόγω της αδιαφιλονίκητης θαλάσσιας κυριαρχίας τους, ήταν οι κύριοι υπαίτιοι
της καθιέρωσης ποικίλων ναυτικών εθίµων. Πολλούς αιώνες αργότερα, η κωδικοποίηση των εθίµων
αυτών σε ένα ενιαίο κείµενο, οδήγησε στη δηµιουργία του πρώτου καταγεγραµµένου κώδικα
Ναυτικού ∆ικαίου («Ναυτικός Κώδικας της Ρόδου»). Ο συγκεκριµένος νόµος, ο οποίος µε σχετική
ακρίβεια υπολογίζεται ότι συντάχθηκε µεταξύ του 479 και του 475 π. Χ., έγινε µε την πάροδο των
χρόνων καθολικά αποδεκτός και άρχισε να εφαρµόζεται ευρέως στις ναυτικές συναλλαγές µεταξύ των
µεσογειακών λαών. Αξιοσηµείωτο είναι δε, ότι ακόµη και στο τέλος του 19ου µ.Χ. αιώνα, ο Κώδικας
αυτός αναφερόταν από το Ανώτατο ∆ικαστήριο της Μεγάλης Βρετανίας. Περιλαµβάνει διατάξεις που
σχετίζονται µε τα πληρώµατα και τα καθήκοντά τους, µε παραβιάσεις των κανόνων ναυσιπλοΐας και
τις αντίστοιχες ποινές, µε συµβάσεις µεταφοράς αγαθών, ναυτικά δάνεια, ασφάλιση πολύτιµων
αντικειµένων κατά τη µεταφορά τους. Κυρίως, όµως, αναφέρεται σε θέµατα ναυαγίου και αβαρίας,
δηλαδή αποβολής φορτίου και για πρώτη φορά θέµατα ανταµοιβής δυτών για ανέλκυση φορτίου από
ναυάγια. Σύµφωνα, λοιπόν, µε τον Lex Rhodia, ο οποίος αναγνωρίζει τους κινδύνους και την
επικινδυνότητα των υποβρύχιων εργασιών, η ανταµοιβή για την ανάσυρση αντικειµένων από βάθος
µεγαλύτερο των 50 ποδιών ισοδυναµούσε µε το 1/3 της αξίας τους και από τα 90 πόδια στο µισό της
αξίας τους. Βλ. Ντούµας Γ. Χρήστος, «Η συµβολή της Ρόδου στο Ναυτικό ∆ίκαιο», Αρχείο
Πολιτισµού, Εφ. Καθηµερινή, Φ. 19/3/2015.

[7]

γεωγραφικής ζώνης µάς έρχονται από την Κίνα. Ο αυτοκράτορας Yu δεχόταν δώρα
και φόρους εκφραζόµενους σε µαργαριτάρια, το 2250 π.Χ. Οι Κινέζοι ιστορικοί του
5ου αιώνα µ.Χ. αναφέρουν πως αυτή η δραστηριότητα ήταν κυρίως το προτέρηµα
των Κορεατών. Τα µαργαριτάρια δεν ήταν τα µοναδικά αλιεύµατα. Το κοράλλι,
«Antipathes speciosa», τα φύκια και τα καρκινοειδή αποτελούν και αποτελούσαν
τροφή και διακοσµητικό στοιχείο αυτών των πολιτισµών. Οι πιο γνωστοί δύτες της
περιοχής είναι οι Ama της Κορέας και της Ιαπωνίας. Η διαφορά τους έγκειται πως η
εργασία αυτή ήταν αποκλειστικά το προτέρηµα των γυναικών, ενώ ο σύζυγος
παρέµενε απλός βαρκάρης. Η δραστηριότητά τους ξεκίνησε στους αρχαίους χρόνους.
Τα πρώτα έγγραφα χρονολογούνται στον 3ο αιώνα π.Χ. Από τότε και ως σήµερα οι
Ama καταδύονται ως τα 20-30 µέτρα βάθος για να συλλέξουν κυρίως αναλώσιµα
είδη. Οι ερευνητές στο χώρο των ελεύθερων καταδύσεων αφιέρωσαν πολλές σελίδες
µε µελάνι για λογαριασµό τους, σχολιάζοντας λεπτοµερώς εξοπλισµό και τεχνική . Η
φήµη τους διαδόθηκε σ’ όλο τον πλανήτη και ακόµα και σε µια ταινία του James
Bond µε τον Sean Connery, στο «You live only twice» o 007 παντρεύεται µε Ama και
την βοηθά στη δουλειά της. Σήµερα οι Ama έχουν καταντήσει κυριολεκτικά
µειονότητα. Στην Κορέα από 25.000 το 1945 πέρασαν στις 5000 το 1980. Παλιότερα
η χρήση στολής και πέδιλων στους Ama ήταν απαγορευµένη, για να ελεγχθεί µ’
αυτόν τον τρόπο η παραγωγή και, βέβαια, οι τιµές. Με την πτώση του αριθµού τους,
τους επιτράπηκε η χρήση των δυο αυτών υλικών, αλλά παρουσιάζεται, όµως, µια
εξαφάνιση ενός είδους κοχυλιού από την αυξηµένη αποτελεσµατικότητα της δουλειά
τους.
Θα µπορούσαµε να µιλήσουµε και για µια Τετάρτη εστία. Πρόκειται για τη
Βόρεια, Κεντρική και Νότιο Αµερική. Πιστεύεται πως πολύ πριν από τον Κολόµβο,
οι Ινδιάνοι γνώριζαν τις καταδύσεις. Σ’ ένα Περουβιανό αγγείο έχουµε την πρώτη
αναπαράσταση των γυαλιών, όπως αυτά για τις πισίνες, άλλα αγνοούµε, αν τα
χρησιµοποιούσαν ως εξοπλισµό για καταδύσεις

1.3.

Κολύµβηση και Καταδύσεις στην Ελληνική Αρχαιότητα.

Είναι αξιοσηµείωτο ότι, ενώ υπάρχουν πλείστα παραδείγµατα της κολυµβητικής
δεινότητας π.χ. των Αθηναίων-ως στοιχείο της όλης παιδείας του νέου- και των
Σπαρτιατών -ως «όπλο και πολεµικό» µε άσκηση4 στον Ευρώτα Ποταµό-καθώς και
σε άλλες περιοχές, όπου «οι παρά την θάλασσαν οικούντες» γνώριζαν και
χαιρόντουσαν το κολύµπι, στο ολυµπιακό, όµως, πρόγραµµα δεν είχε συµπεριληφθεί
το «νήχειν». Αλλά, ούτε και αγώνες, έστω και τοπικού χαρακτήρα, γινόντουσαν,
εκτός από σπανιότατες περιπτώσεις που έχουν διασωθεί. Μοναδική περίπτωση
ετήσιας διεξαγωγής κολυµβητικών αγώνων είχαµε στην Ερµιόνη της Αργολίδας προς
τιµήν του ∆ιονύσου του Μελαναιγίδος, γνωστοί ως «Άµιλλα Κολύµβησης».
∆ιεξάγονταν στη θάλασσα και υπήρχαν έπαθλα για τους νικητές5. Άλλωστε, πώς θα
µπορούσαν να υπάρχουν πανελλήνιοι κολυµβητικοί αγώνες, όταν ένα µεγάλο µέρος
των Ελλήνων, όπως οι ορεσίβιοι, ουσιαστικά θα αποκλείονταν απ’ αυτούς; Πώς θα
µπορούσαν οι τελευταίοι να συναγωνιστούν τους παράλιους ή τους νησιώτες; Οι
πανελλήνιοι αγώνες βασίζονταν στην ενότητα του ελληνισµού και αυτή
σφυρηλατούσαν.
4

Αποµεινάρι των Σπαρτιατικών «Γυµνασίων» αποτελεί η επιβίωση σήµερα, στην περιοχή τη;
Λακωνίας, του τοπικού παιδικού παιχνιδιού «Πλατανιστά». Η « Έξω» οµάδα προσπαθεί να πλησιάσει
απαρατήρητη την αντίπαλη κολυµπώντας, αφού η τελευταία βρισκόταν αµυνόµενη σε τεχνητό νησάκι.
5
Αλπανίδης Ευάγγελος, «Ιστορία της Άθλησης στον αρχαίο Ελληνικό Κόσµο», Θεσσαλονίκη 2004,
Εκδόσεις Σάλτο και Παυσανίας.

[8]

Οι ευεργετικές επιδράσεις της κολύµβησης σε αλµυρό νερό επιβεβαιώνονται και
από τον Αριστοτέλη6 και στην περίπτωση της Ολυµπιακής προετοιµασίας αθλητών.
Ενδεικτικό παράδειγµα «ο πύκτης», ολυµπιονίκης της πυγµαχίας, Τίσσανδρος, ο
οποίος, για να έχει ισχυρή φυσική κατάσταση, κολυµπούσε σε µεγάλες αποστάσεις
µεταξύ των ακρωτηρίων της ιδιαίτερης πατρίδας του, της Νάξου στη Σικελία7.
Σε µια χώρα, όπως η Ελλάδα, µε πλήθος νησιών και µε απέραντες ακτές, και
επιπλέον µε ποτάµια και λίµνες, η ανάγκη για κτίσιµο κολυµβητηρίων δεν ήταν
πιεστική. Οι πισίνες, πάντως, που έχουν σωθεί από την αρχαία Ελλάδα, οι
«κολυµβήθρες» των πηγών µας, δεν είναι πολλές. Πρόκειται για διαπίστωση
αναµενόµενη. Μια πισίνα του 5ου αι. π.X. έχουν φέρει στο φως οι γερµανικές
ανασκαφές στην Ολυµπία, δίπλα στον Ποταµό Κλάδεο. Πρόκειται για µια υπαίθρια
δεξαµενή, διαστάσεων περίπου 24X16 µ. και βάθους γύρω στο 1,60 µ. Η πιο πρώιµη
«εικοσιπεντάρα πισίνα», η οποία έχει εντοπιστεί8.
Αναφορικά µε τον τρόπο κολύµβησης που υιοθετήθηκε, έµοιαζε µε την ελεύθερη
κολύµβηση της εποχής µας, χωρίς, όµως, το συστηµατικό «κρόουλ» των αγώνων. Τα
χέρια κινούνταν εναλλάξ, διαγράφοντας τη διαδροµή των κουπιών («χείρας ερέσσων
ή ερετµνώσαι χείρες») (Π.ΦΩΤ. 1.) Ο κορµός µαζί µε το κεφάλι παρακολουθούσαν
αυτήν την κίνηση µε εναλλάξ στροφές προς τη µια και την άλλη πλευρά. Τα πόδια
ακολουθούσαν χτυπώντας το νερό µε µικρές κινήσεις. Υπάρχει και το τεκµήριουποψία ενωµένων ποδιών. Το κεφάλι ήταν µόνιµα πάνω από το νερό. Με τον ίδιο
τρόπο πρέπει να κολυµπούσαν και οι γυναίκες.
Γνωστοί αρχέγονοι µύθοι ενσωµατώνουν το αναζητούµενο, όπως, ο µύθος του
Λέανδρου και της Ηρώς9, ακόµα και ο ∆αίδαλος και ο Ίκαρος οι οποίοι διέφυγαν από
την Κρήτη πετώντας ή, σύµφωνα µε µια άλλη λιγότερο γνωστή εκδοχή,
κολυµπώντας. ∆εινός κολυµβητής ήταν και ο Οδυσσέας που, χάρη στην ιδιότητα του
αυτή, κατόρθωσε να γλιτώσει από το ναυάγιο του πλοίου του, έξω από τις ακτές της
6

Η παλαιότερη αναφορά για τη χρήση συσκευής παροχής ατµοσφαιρικού αέρα στους δύτες, γίνεται
από τον Αριστοτέλη, ο οποίος αναφέρει ότι οι δύτες χρησιµοποιούσαν µακρύ αναπνευστήρα,
προσαρµοσµένο σε επιπλέοντα φουσκωµένο ασκό. Η υπερκατασκευή αυτή εξασφάλιζε την παραµονή
στο βυθό για µεγάλο χρονικό διάστηµα (Αριστοτέλης, «Περί ζώων»: 2,16). Από τον ίδιο γίνεται η
πρώτη αναφορά περί του «καταδυτικού κώδωνος»: µεγάλου µεταλλικού δοχείου, το οποίο ποντίζονταν
αντεστραµµένα στο βυθό και παγίδευε αέρα στο εσωτερικό του. Συµπτωµατικά, ο εγκλωβισµένος
αέρας εξισωνόταν µε την πίεση του περιβάλλοντος βάθους και διευκόλυνε ασυναίσθητα αλλά
σηµαντικά το δύτη που κατέφευγε σε αυτόν (Αριστοτέλης, Προβλήµατα: 32, 5) .
Ο Πλίνιος, επίσης, αναφέρεται σε δύτες που ασχολούνται µε την στρατηγική του αρχαίου πολέµου ,
στους οποίους εµφυσούσαν αέρα µέσω ενός σωλήνα, το ένα άκρο του οποίου έφεραν στο στόµα τους,
ενώ το άλλο άκρο επέπλεε στην επιφάνεια του νερού.
7
Φιλόστρατος, 600 µ. Χ.
8
Μιχάλης Α. Τιβέριος, Εφηµ. Βήµα, 30/7/2006: «Μια ανάλογη κατασκευή έχουν ανακαλύψει Ιταλοί
αρχαιολόγοι και στην Ποσειδωνία (Paestum), αποικία των Συβαριτών, στη Νότιο Ιταλία, µε µια
κατανοητή για την περίπτωση κατασκευαστική λεπτοµέρεια. ∆εν έχει σε όλη της την έκταση το ίδιο
βάθος, αλλά στο µέσο της ο πυθµένας είναι βαθύτερος. Και, ίσως, δεν είναι τυχαίο ότι από την
Ποσειδωνία µάς έχει διασωθεί µια από τις πιο ωραίες και πιο χαρακτηριστικές αρχαίες παραστάσεις
κολύµβησης. Ένας προικισµένος ζωγράφος των αρχών του 5ου αι. π.X. έχει αποδώσει έναν νεαρό να
κάνει, µε άψογη τεχνική, ένα εντυπωσιακό άλµα κατάδυσης από έναν κτιστό ψηλό βατήρα (Π. Φωτ.
2). H παρουσία των κολυµβητηρίων αυτών δεν σηµαίνει, βέβαια, ότι σε αυτά διεξάγονταν
οπωσδήποτε κολυµβητικοί αγώνες. Οι «κολυµβήθρες» ήταν, πάνω από όλα, χώροι για άσκηση και
προπόνηση. Και όχι µόνο. Με την ψυχρολουσία που προκαλούσε το κρύο νερό τους οι αθλούµενοι
σκληραγωγούνταν αποτελεσµατικότερα. Γι' αυτό ακριβώς και απαντώνται συχνά ανάλογες
κατασκευές, συνήθως, µικρών διαστάσεων, σε παλαίστρες και γυµνάσια. Το ίδιο το κολυµβητήριο της
Ποσειδωνίας φαίνεται ότι ήταν ενταγµένο σε ένα τέτοιο γυµνάσιο.
9
Ο ∆ιάπλους του Λεάνδρου για να συναντήσει την αγαπηµένη του Ηρώ γινόταν στον Ελλήσποντο,
στο στενό µεταξύ Σηστού και Αβύδου.

[9]

Κέρκυρας και να βγει ηµιθανής στην ακτή, όπου τον περιέθαλψαν η Ναυσικά και οι
θεραπαινίδες της κοπέλες10. Ο Θησέας, όχι µόνο γνωρίζει να κολυµπά, αλλά βουτά
στα βαθιά νερά του πελάγους και βγάζει επάνω το δαχτυλίδι του Μίνωα.
Η πρώτη απεικόνιση κολυµβητών σε στυλ προσθίου απεικονίζονται σε ασηµένιο
σκεύος, το οποίο βρέθηκε σε τάφο των Μυκηνών11, και στο γνωστό «ρητό της
Νίκης» από την ίδια περιοχή12. Τα ευρήµατα αυτά συνηγορούν ότι η κολύµβηση µε
τεχνικό τρόπο ήταν γνωστή στην Οµηρική Περίοδο. Ο ίδιος, µάλιστα, περιώνυµος
συγγραφέας παραδίδει και την πρώτη γραπτή µαρτυρία περί δυτών, όταν στην Ιλιάδα
παροµοιάζει την πτώση του τραυµατισµένου αρµατοδρόµου του Έκτορα µε δύτη, που
κατεβαίνει στο βυθό13.
Στον γνωστό αττικό κρατήρα των αγγειογράφων Εργοτίµου και Κλειτία (570-500
π.Χ.), αναπαριστάται η επιστροφή του Θησέα από την Κρήτη στην πάτρια γη
(Π.ΦΩΤ. 3). Λίγο πριν την άφιξη του πλοίου, άνδρας από το πλήρωµά του βουτά
από το πλοίο και κολυµπά προς την ακτή µε ελεύθερο στυλ. Eνώ, σε άλλη
αγγειογραφία, παριστάνεται δύτης έτοιµος να καταδυθεί από την πλώρη σκάφους
(Π.ΦΩΤ. 4).
Στον 5ο αιώνα τα στοιχεία της αρχαίας ελληνικής κολυµβητικής και καταδυτικής
τεχνογνωσίας γίνονται περισσότερα και πιο ενδιαφέροντα. Η περίπτωση του Σκυλλία
κατέχει περίοπτη θέση στην ιστορία της παγκόσµιας καταδυτικής ιστορίας, αλλά µε
αυτήν θα ασχοληθούµε εκτενώς στη συνέχεια. Από την περίοδο, όµως, των Περσικών
Πολέµων έχουµε την καταγραφή του Ηροδότου σχετικά µε τη ναυµαχία της
Σαλαµίνας. Εκεί ο Ιστορικός µας πληροφορεί ότι τα θύµατα από την πλευρά των
Ελλήνων ήταν λιγοστά, γιατί όποιοι από αυτούς βρέθηκαν στη θάλασσα, όταν το
καράβι τους βυθίστηκε, κολύµπησαν και βγήκαν σώοι στις γειτονικές ακτές.
Απεναντίας, οι περισσότεροι από τους «βαρβάρους» πνίγηκαν, επειδή δεν ήξεραν
κολύµπι.
Τη σκυτάλη παίρνει ο Θουκυδίδης14, ο οποίος παραδίδει υποβρύχιεςστρατιωτικού χαρακτήρα επιχειρήσεις, στην καταγραφή του Πελοποννησιακού
10

Κλ. Παλαιολόγος, «Κολύµβηση-Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια του Αθλητισµού», 1962.
International Journal of Aquatic Research and Education, 2011, 5, 325-360. © 2011 Human
Kinetics, Inc., Plithakis & Plithaki, 1978 (σε σχεδιαστική απεικόνιση από το Νίκο Κουρεµένο).
Avramidis, S. (2009). Drowning in Ancient Greek history and mythology. International
Journal of Aquatic Research and Education Έ 3(4), 422-431.
12
National Archaeological Museum of Athens. Index number 481.
13
Η πρώτη επισήµανση του καταδύτη-βουτηχτή γίνεται από τον Όµηρο στην Ιλιάδα, Ραψωδία Π 733743:
Και από τ’ αµάξι ο Πάτροκλος επήδησε κρατώντας Πάτροκλος δ᾽ ἑτέρωθεν ἀφ᾽ ἵππων ἆλτο χαµᾶζε
την λόγχην µε τ’ αριστερό, κι εφούκτωσε µε τ’ άλλο
σκαιῇ ἔγχος ἔχων· ἑτέρηφι δὲ λάζετο πέτρον
χοντρό λιθάρι δοντερό και αντιστυλωµένος
µάρµαρον ὀκριόεντα τόν οἱ περὶ χεὶρ ἐκάλυψεν, 735
το’ριξε και τον Έκτορα εκτύπησε απ’ ολίγο.
ἧκε δ᾽ ἐρεισάµενος, οὐδὲ δὴν χάζετο φωτός,
Αλλ’ όµως τον ηνίοχον τον Κεβριόνην ήβρε,
οὐδ᾽ ἁλίωσε βέλος, βάλε δ᾽ Ἕκτορος ἡνιοχῆα
που ήταν νοθογέννητος του δοξαστού Πριάµου,
Κεβριόνην νόθον υἱὸν ἀγακλῆος Πριάµοιο
ενώ κρατούσε τα λουριά, µες στο µεσόφρυδό του.
ἵππων ἡνί᾽ ἔχοντα µετώπιον ὀξέϊ λᾶϊ.
Και ο τραχύς λίθος σύντριψε τα φρύδια, και
όλοεσπάσθη ἀµφοτέρας δ᾽ ὀφρῦς σύνελεν λίθος, οὐδέ οἱ ἔσχεν740
το κόκαλο, και καταγής επέσαν οι οφθαλµοί του
ὀστέον, ὀφθαλµοὶ δὲ χαµαὶ πέσον ἐν κονίῃσιν
αυτού εµπρός στα πόδια του. Και απ’ τον λαµπρόν του θρόνον αὐτοῦ πρόσθε ποδῶν· ὃ δ᾽ ἄρ᾽ ἀρνευτῆρι ἐοικὼς
έπεσε κάτω ως βουτηχτής κι εβγήκεν η ψυχή του. κάππεσ᾽ ἀπ᾽ εὐεργέος δίφρου, λίπε δ᾽ ὀστέα θυµός
14
Θουκυδίδης, Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέµου, Βιβλίο 4, 26: «εςένεον δε και κατά τον
λιµένα κολυµβηταί ύφυδροι, καλωδίω εν ασκοίς εφέλκοντες µήκωνα µεµελιτωµένην και λίνον σπέρµα
κεκοµµένον. ων το πρώτον λανθανόντων φυλακαί ύστερον εγένοντο. Παντί τε τρόπω εκάτεροι
ετεχνώντο, οι µεν εςπέµπειν τα σιτία, οι δε µη λανθάνειν σφάς»: (Προς το µέρος του λιµένος, εξ άλλου,
δύται εκολύµβων υπό την επιφάνειαν της θαλάσσης µέχρι της νήσου, σύροντες όπισθέν των µε σχοινί
ασκούς γεµάτους από κοπανισµένον λινόσπορον και από κεφαλάς µήκωνος (µήκων η υπνοφόρος)
11

[10]

Πολέµου. Αναφέρει περίπτωση διαφυγής µε κολύµβηση του πληρώµατος
αιχµαλωτισµένης τριήρους, ενώ άλλο περιστατικό αφορά στην τροφοδοσία
αποκλεισµένων Σπαρτιατών από συµµαχητές τους, οι οποίοι κολυµπώντας
υποβρυχίως µεταφέρανε σε ασκούς νερό και ήσαν ζωσµένοι µε σακίδια τροφίµων.
Ενώ, στην πολιορκία των Συρακουσών από τους Αθηναίους για πρώτη φορά, ίσως,
επισηµαίνεται η δράση οργανωµένων οµάδων-συνεργείων σε υποβρύχιες
δολιοφθορές και η πόντιση ή εξουδετέρωση ανάλογων αµυντικών µηχανισµών.
Στην µετέπειτα επική εκστρατεία του Αλεξάνδρου προς την Ανατολή
εξακριβώνεται ότι ο µεγάλος Στρατηλάτης διέθετε µια «οµάδα υποβρύχιων
καταστροφών», η οποία αναλάµβανε αναλόγου χαρακτήρα στρατιωτικές
επιχειρήσεις. Η γνωστότερη είναι αυτή κατά την επτάµηνη πολιορκία της Τύρου15.
Κάθε τι που ξεπερνούσε τα όρια ήταν στο χαρακτήρα του Αλέξανδρου. Σύµφωνα µε
τον Αριστοτέλη η κάθοδος του Αλεξάνδρου στο βυθό έγινε το 332 π.Χ. Η καταδυτική
συσκευή (υποβρύχιος κώδωνας)16 (Π.Φωτ.5.) την οποία χρησιµοποίησε ο Μέγας
ανακατεµµένας µε µέλι. Οι δύται αυτοί επερνούσαν κατ' αρχάς απαρατήρητοι, ύστερον όµως
ελήφθησαν τα κατάλληλα προς επιτήρησίν των µέτρα. Και τα δύο, άλλωστε, µέρη επενόουν διαρκώς
νέα µέσα, το µεν δια να εισαγάγει λαθραίως τροφάς, το άλλο δια ν' αποκαλύπτη και µαταιώνη τας
αποπείρας εισαγωγής).
Bιβλιο ΣΤ΄, 75: Οι Συρακούσιοι κατασκευάζουν περιτείχισµα: «Οι Συρακούσιοι, εξ άλλου
…ωχύρωσαν, ωσαύτως, τα Μέγαρα, εγκαταστήσαντες εις αυτά φρουράν, και το Ολυµπιείον, και
εµπήξαντες πασσάλους εντός της θαλάσσης, επροστάτευαν όλα τα µέρη της παραλίας, όπου ηδύνατο να
γίνη απόβασις».
Βιβλιο Ζ, 25: Αψιµαχία εντός του λιµένος: «Έγινε επίσης αψιµαχία εντός του λιµένος, διά τους
πασσάλους, τους οποίους είχαν εµπήξει οι Συρακούσιοι εντός της θαλάσσης έµπροσθεν των παλαιών
νεωσοίκων, όπως πλοία των αγκυροβολούν όπισθεν αυτών και µη δύνανται τα Αθηναϊκά πλοία να τα
βλάπτουν, επιτιθέµενα διά του εµβόλου των. Οι Αθηναίοι, δηλαδή, αφού έφεραν µέχρι των πασσάλων
τούτων σκάφος χωρητικότητας δέκα χιλιάδων ταλάντων (250 περίπου τόννων), έχον πύργον και
θώρακα, άλλους µεν εκ των πασσάλων απέσπων, προσδένοντες εις αυτούς εκ των λέµβων σχοινιά, τα
οποία έσυραν διά του εργάτου, άλλους δε, καταδυόµενοι εντός της θαλάσσης, έκοπταν διά πρίονος. Οι
Συρακούσιοι, εν τω µεταξύ, έβαλαν εναντίον των εξακολουθητικώς βλήµατα, τα οποία αυτοί
ανταπέδιδαν εκ του ειρηµένου σκάφους. Τέλος οι Αθηναίοι κατώρθωσαν ν' αποσπάσουν το µεγαλύτερον
µέρος των πασσάλων. Αλλά το δυσκολώτερον µέρος απετέλει η κρυφία πασσάλωσις, διότι πολλούς εκ
των πασσάλων είχαν εµπήξει, χωρίς να εξέχουν ούτοι υπέρ την επιφάνειαν της θαλάσσης, εις τρόπον
ώστε ήτο επικίνδυνον να πλησίαση τις εις αυτούς µε πλοίον, καθόσον, εάν δεν τους έβλεπεν εγκαίρως,
ηµπορούσε να το καθίση επ' αυτών ως επί υφάλων. Και τούτους όµως κολυµβηταί, καταδυόµενοι,
έκοπτον διά του πρίονος, αντί µισθού. Οι Συρακούσιοι όµως έµπηγαν αυτούς πάλιν. Και εις πολλάς
άλλας επινοίας και παντοία στρατηγήµατα κατέφευγαν οι µεν κατά των δε…»
http://www.mikrosapoplous.gr/thucy/vivlia/vivlio6.htm. Ένας άλλος ιστορικός ο Λουκιανός , µας µίλα
για τις αιµατηρές υποβρύχιες µάχες µεταξύ των δυτών του Ποµπήιου και του Καίσαρα το 48 π.Χ.
15
ΑΡΡΙΑΝΟΥ, ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΟΥ ΑΝΑΒΑΣΙΣ, ΒΙΒΛΙΟ Α': «ἀλλὰ καὶ ὣς ὕφαλοι κολυµβηταὶ τὰς
σχοίνους αὐτοῖς ὑπέτεµνον. οἱ δὲ ἁλύσεσιν ἀντὶ σχοίνων εἰς τὰς ἀγκύρας χρώµενοι, οἱ Μακεδόνες,
καθίεσαν, ὥστε µηδὲν ἔτι πλέον τοῖς κολυµβηταῖς γίγνεσθαι. οἱ δὲ ἁλύσεσιν ἀντὶ σχοίνων εἰς τὰς
ἀγκύρας χρώµενοι, οἱ Μακεδόνες, καθίεσαν, ὥστε µηδὲν ἔτι πλέον τοῖς κολυµβηταῖς γίγνεσθαι.
ἐξάπτοντες οὖν βρόχους τῶν λίθων ἀπὸ τοῦ χώµατος ἀνέσπων αὐτοὺς ἔξω τῆς θαλάσσης, ἔπειτα
µηχαναῖς µετεωρίσαντες κατὰ βάθους ἀφίεσαν, ἵνα οὐκέτι προβεβληµένοι βλάψειν ἔµελλον. ὅπου δὲ
καθαρὸν πεποίητο τῶν προβόλων τὸ τεῖχος, οὐ χαλεπῶς ἤδη ταύτῃ αἱ νῆες προσεῖχον» (Αλλά και έτσι
έκοβαν τα σκοινιά δύτες. Τότε, οι Μακεδόνες χρησιµοποίησαν αλυσίδες, αντί για σκοινιά στις άγκυρες
και τις χαµήλωσαν τόσο, ώστε να µην µπορούν να κάνουν πια τίποτα οι κολυµβητές. Έριξαν θηλιές
από το µόλο και τράβηξαν τις πέτρες από τη θάλασσα· µε τις µηχανές τις έριξαν στα βαθιά νερά απ’
όπου δεν µπορούσαν πια να τους βλάψουν). Μτφ. Από: "ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ" των εκδόσεων Οδυσσέας
Χατζόπουλος.
16
Σύµφωνα µε τον Αριστοτέλη η πόντιση ενός κρατήρα µε το στόµιο απ’ ευθείας στο νερό εγκλωβίζει
τον αέρα στο εσωτερικό του και επιτρέπει στους δύτες, µε την πρόσβασή τους σε αυτό, να
παρατείνουν την παραµονή τους στο βυθό. Η κατασκευή-καταφύγιο επιτρέπει στους δύτες να
αναπνέουν εξίσου καλά αλλά επισηµαίνεται ότι µετά την παροχή κάποιων ανασών η ατµόσφαιρα
γίνεται θερµή και αποπνικτική.

[11]

Αλέξανδρος, µάλλον, είχε χρησιµοποιηθεί στην πολιορκία της Τύρου για την
τοποθέτηση και την εξακρίβωση υποβρύχιων εµποδίων. Σύµφωνα µε την περιγραφή
του Αριστοτέλη στο βιβλίο του «Προβλήµατα» ο Αλέξανδρος χρησιµοποίησε αυτό
που σήµερα ονοµάζουµε καταδυτικό κώδωνα µε τη µορφή ενός γυάλινου βαρελιού,
το οποίο ρυµουλκήθηκε µέχρι το σηµείο της κατάδυσης. Οι παραλλαγές της
διήγησης, που πήρε τις διαστάσεις θρύλου, είναι πολλές. Σύµφωνα µε κάποιες από
αυτές ο Αλέξανδρος πήρε µαζί του και ζώα, όπως µία γάτα και έναν κόκορα. Ένα
µεσαιωνικό κείµενο αναφέρει ότι ο Αλέξανδρος πήρε δύο ακόµη άτοµα µαζί του και,
µάλιστα, όταν είδε τον κόσµο του βυθού είπε: «...αυτός ο κόσµος είναι καταραµένος
και χαµένος. Το µεγάλο ψάρι τρώει το µικρό»17.
Το όνειρο της παραµονής του ανθρώπου στο νερό παρέµεινε ζωντανό στο
διάβα της ιστορίας. Φηµισµένοι µηχανικοί του Μεσαίωνα, όπως ο Λεονάρντο Ντα
Βίντσι, σχεδίασαν, κατασκεύασαν και έθεσαν σε εφαρµογή µηχανισµούς, που θα
µπορούσαν να παρατείνουν την παραµονή του δύτη στο νερό, κυρίως για
κατασκευαστικούς ή πολεµικούς λόγους. Χρησιµοποιήθηκαν κώδωνες, ασκοί και
πολυάριθµα άλλα υλικά µε σχετική επιτυχία για τους σκοπούς που προορίζονταν. Η
πρώτη κατασκευή αναπνευστικής συσκευής έρχεται από τον Ρότζερ Μπέικον το
1240. Έκτοτε ακολουθεί περίοδος ύφεσης για να φθάσουµε στον 17ο αιώνα και
µετέπειτα στη βιοµηχανική επανάσταση, οπότε και θεµελιώθηκε η πρακτική τεχνική
της κατάδυσης µε τη βοήθεια των ραγδαία αναπτυσσόµενων επιστηµών. Σηµαντική
προσφορά για την ανάπτυξη της καταδυτικής λειτουργίας και βοήθεια για την
κατανόηση της συµπεριφοράς του ανθρώπου σε υπερβαρικό περιβάλλον στάθηκε η
ανακάλυψη του Άγγλου Ρόµπερτ Μπόιλ (Robert Boyle), ο οποίος περί το 1660
µελέτησε τις φυσικές ιδιότητες του συµπιεσµένου αέρα. Ο νόµος του
Μπόιλ περιγράφει την επίδραση της αλλαγής της πίεσης στον όγκο και την πυκνότητα
των αερίων, γεγονός υψίστης σηµασίας για την καταδυτική φυσιολογία. Η πρώτη
περιγραφή συσκευής, ανταποκρινόµενης στους στόχους της κατάδυσης,
δηµοσιεύθηκε από τον µαθηµατικό Σκοτ στο περιοδικό Technica Curiosa το 1664 και
ήταν ένας κώδωνας. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1669, ο Σινκλέρ δηµοσίευσε τα σχέδια
ενός καταδυτικού µηχανήµατος που είχε χρησιµοποιηθεί το 1588 και το 1665 σε
αναζήτηση ναυαγίων µε θησαυρούς. Αργότερα, οι Χάλεϊ και Σµίτον βελτίωσαν τον
σχεδιασµό του κώδωνα και έγιναν οι πρώτες εφαρµογές του σε µια ποικιλία
υποβρύχιων δραστηριοτήτων. Ακολούθησε ο µαθηµατικός και φυσικός Τζιοβάνι
Μπορέλι (Giovanni Alfonzo Borelli), το έργο του οποίου εκδόθηκε το 1680, ο οποίος
εµπνεύστηκε και διατύπωσε τη σύσταση σχεδόν ολόκληρου του εξοπλισµού
(κώδωνα, υποβρύχιο, καταδυτική συσκευή κ.λ.π.) σε θεωρητικό επίπεδο. Πρακτικά οι
συσκευές του δε δοκιµάστηκαν ποτέ. Στη συνέχεια, περίπου το 1840, οι Μπενουά
Ρουκαϊρόλ (Benoit Rouquayrol) και Ογκίστ Ντενερούζ (Auguste Denayrouze)
βελτίωσαν το πρωτόγονο σκάφανδρο του Αουγκούστους Σιέµπε (Augustus Siebe) και
το 1878 παρουσιάστηκε η πρώτη συσκευή κλειστού κυκλώµατος. Όσον αφορά
στην Ελλάδα, το 1866 ο Συµιακός Φώτιος Μαστορίδης έκανε χρήση σκαφάνδρου για
την σπογγαλιεία, δίνοντας µια νέα διάσταση στο επάγγελµα. Το σκάφανδρο
Μαστορίδη, είχε δωρίσει αγγλική ναυαγοσωστική εταιρεία ως αναµνηστικό δώρο για
την προσφορά του σε εργασίες στις lνδικές Θάλασσες. Η σηµαντική εφεύρεση, το
1920, των πτερυγίων κολύµβησης, από τον Υποπλοίαρχο του γαλλικού ναυτικού
Κορλύ, επέλυσε το πρόβληµα της προώθησης υποβρυχίως και παρείχε το έναυσµα
για την αυτόνοµη κατάδυση. Από εκεί και πέρα η επινόηση και τελειοποίηση του
17

Όλες αυτές οι πληροφορίες υπάρχουν στο βιβλίο των εκδόσεων «Αρχέτυπο» µε θέµα «Ο Άγνωστος
Μέγας Αλέξανδρος».
(www.archetypo.com.gr ), .http://en.wikipedia.org/wiki/File:Alexander_the_Great_diving_NOAA.jpg

[12]

ρυθµιστή πίεσης από τον Ζακ Κουστώ και τον Γκανιό άλλαξε ριζικά το σκηνικό. Με
τη βοήθεια ανδρών όπως ο Ντιµά, ο Χανς Χας κ.ά. πραγµατοποιούνται σπουδαία
άλµατα για την κατάκτηση των βυθών. Σε αυτό το σηµείο, βέβαια, θα πρέπει να
αναφερθεί πως ένας από τους σπουδαιότερους παράγοντες για την αλµατώδη
ανάπτυξη της µελέτης και τεχνολογίας των καταδύσεων υπήρξε η τελειοποίηση του
καταδυτικού υλικού. Στην Ελλάδα σηµαντική προσφορά στην ανάπτυξη της
αυτόνοµης κατάδυσης παρείχε η Μονάδα Υποβρυχίων Καταστροφών (Μ.Υ.Κ.) και
πιο συγκεκριµένα ο διοικητής της Μανώλης Παπαγρηγοράκης, ο οποίος
ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα για την εγκαθίδρυση και τεκµηρίωση του θεωρητικού
υπόβαθρου για το γνωστικό πεδίο της αυτόνοµης κατάδυσης και φυσικά του
κατάλληλου εκπαιδευτικού προγράµµατος. Έκτοτε, παρόλο το σφικτό και αρνητικό
προς τις καταδύσεις νοµικό υπόβαθρο στην Ελλάδα, υπήρξε ραγδαία ανάπτυξή τους.

[13]

2. ΣΚΥΛΛΙΑΣ, Ο ΠΡΩΤΟΣ ΚΑΤΑ∆ΥΤΗΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ
ΘΑΛΑΣΣΩΝ.
2.1. Ο ΣΚΥΛΛΙΑΣ, µέσα από τις Πηγές.
Η πρώτη ανάδυση του ονόµατος του Σκυλλία στη θάλασσα της ελληνικής
Ιστορίας, λαµβάνει χώρα στον Ηρόδοτο (485 - 421/415 π.Χ.), στο 8ο Βιβλίο του µε
την ονοµασία ΟΥΡΑΝΙΑ18 (Π.Φωτ.: 6-7) όπου ο Ιστορικός περιγράφει τις ναυτικές
επιχειρήσεις Ελλήνων και Περσών πέριξ της Βόρειας Εύβοιας και του ακρωτηρίου
Αρτεµισίου, το 480 π. Χ.
Επικεντρώνουµε το ενδιαφέρον µας σε σηµεία της άνωθεν Πηγής.
Η πρώτη πληροφορία αναφέρεται στο όνοµά του: «Σκυλλίης» (στον Παυσανία
παρουσιάζεται ως
«Σκύλλις»). Προέρχεται από την πόλη Σκιώνη της Χαλκιδικής, αποικία των
Πελληνών από την Πελοπόννησο.
• Ιδιότητά του «δύτης»,. Η απόδοση, µάλιστα, σε αυτόν του επιθέτου «άριστος»
διαµορφώνει, στο ήδη εξέχον και ιδιαίτερο επιτήδευµά του, την ευρεία
αναγνώριση που απολάµβανε σε προηγούµενο χρόνο και πριν την τέλεση του
γνωστού ανδραγαθήµατός του στη Ναυµαχία του Αρτεµισίου. Ο Παυσανίας
αναφέρει19 (Π.Φωτ.8) στο βιβλίο του «Ελλάδος Περιήγησις» επιπρόσθετα ότι:
«[…ὃς καταδῦναι καὶ ἐς τὰ βαθύτατα θαλάσσης] (υπάρχει η φήµη πως
καταδύθηκε και στα πιο βαθιά µέρη της θάλασσας)».
• Η φράση «ἦν γὰρ ἐν τῷ στρατοπέδῳ τούτῳ» φανερώνει ότι ο Σκυλλίης ανήκε
στις δυνάµεις της στρατιάς του Ξέρξη όχι ως αιχµάλωτος αλλά ως
συµµετέχων της εκστρατείας, όπως και πολλοί άλλοι Έλληνες κυρίως από την
Μ. Ασία και τη Θράκη, οι οποίοι ακολούθησαν οικειοθελώς ή κυρίως
πειθαναγκαστικά την Κάθοδο του Ξέρξη προς την Ν. Ελλάδα.
Αποστολή του η παροχή υπηρεσιών υποβρύχιας φύσης προς τους Πέρσες, τις
οποίες πιθανόν είχε αναλάβει από την αρχή της εκστρατείας και όχι αναγκαστικά

18

ΗΡΟ∆ΟΤΟΣ [8.8.1] «ἐν δὲ τούτῳ τῷ χρόνῳ ἐν ᾧ οὗτοι ἀριθµὸν ἐποιεῦντο τῶν νεῶν (ἦν γὰρ ἐν τῷ
στρατοπέδῳ τούτῳ Σκυλλίης Σκιωναῖος, δύτης τῶν τότε ἀνθρώπων ἄριστος, ὃς καὶ ἐν τῇ ναυηγίῃ τῇ
κατὰ Πήλιον γενοµένῃ πολλὰ µὲν ἔσωσε τῶν χρηµάτων τοῖσι Πέρσῃσι, πολλὰ δὲ καὶ αὐτὸς περιεβάλετο),
οὗτος ὁ Σκυλλίης ἐν νόῳ µὲν εἶχε ἄρα καὶ πρότερον αὐτοµολήσειν ἐς τοὺς Ἕλληνας, ἀλλ᾽ οὐ γάρ οἱ
παρέσχε ἐς τότε. [8.8.2] ὅτεῳ µὲν δὴ τρόπῳ τὸ ἐνθεῦτεν ἔτι ἀπίκετο ἐς τοὺς Ἕλληνας, οὐκ ἔχω εἰπεῖν
ἀτρεκέως, θωµάζω δὲ εἰ τὰ λεγόµενά ἐστι ἀληθέα· λέγεται γὰρ ὡς ἐξ Ἀφετέων δὺς ἐς τὴν θάλασσαν οὐ
πρότερον ἀνέσχε πρὶν ἢ ἀπίκετο ἐπὶ τὸ Ἀρτεµίσιον, σταδίους µάλιστά κῃ τούτους ἐς ὀγδώκοντα διὰ τῆς
θαλάσσης διεξελθών. [8.8.3] λέγεται µέν νυν καὶ ἄλλα ψευδέσι ἴκελα περὶ τοῦ ἀνδρὸς τούτου, τὰ δὲ
µετεξέτερα ἀληθέα· περὶ µέντοι τούτου γνώµη µοι ἀποδεδέχθω πλοίῳ µιν ἀπικέσθαι ἐπὶ τὸ Ἀρτεµίσιον.
ὡς δὲ ἀπίκετο, αὐτίκα ἐσήµηνε τοῖσι στρατηγοῖσι τήν τε ναυηγίην ὡς γένοιτο καὶ τὰς περιπεµφθείσας τῶν
νεῶν».
IULLI POLLUCIS, ONOMASTICON, Wilhem Indorf, Lipsiae, in Libraria Kuehniana,
MDCCCXXIV, σελ. 432: «Erat in illo exercitu Scyllias Scionaeus, omnium, qui tum temporis vivebant,
urinator optimus», vid. Pausan. In Phocitis Plin. Lib. Xxxv.cap. 11 «Andriotius pinxt Scyllin anchoras
Persicae classis praecidentem».
19
ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ 10.19,1-2 [19.1] παρὰ δὲ τὸν Γοργίαν ἀνάθηµά ἐστιν Ἀµφικτυόνων Σκιωναῖος Σκύλλις,
ὃς καταδῦναι καὶ ἐς τὰ βαθύτατα θαλάσσης πάσης ἔχει φήµην: ἐδιδάξατο δὲ καὶ Ὕδναν τὴν θυγατέρα
δύεσθαι. [19.2] οὗτοι περὶ τὸ ὄρος τὸ Πήλιον ἐπιπεσόντος ναυτικῷ τῷ Ξέρξου βιαίου χειµῶνος+
προσεξειργάσαντό σφισιν ἀπώλειαν, τάς τε ἀγκύρας καὶ εἰ δή τι ἄλλο ἔρυµα ταῖς τριήρεσιν ἦν ὑφέλκοντες.
ἀντὶ τούτου µὲν οἱ Ἀµφικτύονες καὶ αὐτὸν Σκύλλιν καὶ τὴν παῖδα ἀνέθεσαν: ἐν δὲ τοῖς ἀνδριᾶσιν ὁπόσους
Νέρων ἔλαβεν ἐκ ∆ελφῶν, ἐν τούτοις τὸν ἀριθµὸν καὶ τῆς Ὕδνης ἀπεπλήρωσεν ἡ εἰκών. [καταδύονται δὲ
ἐς θάλασσαν γένους τοῦ θήλεος αἱ καθαρῶς ἔτι παρθένοι.].

[14]

λόγω των ναυαγίων που θα προέκυπταν στη συνέχεια στις ακτές του Πηλίου. Αυτό
δηλαδή που λανθάνει είναι ότι ο Σκυλλίας ήταν γνωστός στις Τάξεις της Περσικής
Στρατιωτικής Αριστοκρατίας, για τις απίθανες καταδυτικές του και όχι µόνο
επιδόσεις, πολλά χρόνια πριν την τελευταία εκστρατεία των Περσών στην Ελλάδα
και ίσως είχε συνεργαστεί µαζί τους παλαιότερα και σε συναφείς «ύφυδρες»
επιχειρήσεις.
Στο σηµείο αυτό πρέπει να εµβάλουµε και µια ονοµατολογική σύµπτωση, για την
οποία δεν µπορούµε να αδιαφορήσουµε. Τη σύγχρονη ύπαρξη ενός σχεδόν
συνονόµατου του Σκυλλία, του Σκύλακα του Καρυαδνέα (Σκύλαξ ο Καρυαδνεύς). Ο
τελευταίος, ήταν ο πρώτος ∆υτικός Γεωγράφος, ο οποίος σύµφωνα µε τον Ηρόδοτο
γύρω στο 510 π.Χ., αφού περιέπλευσε όλη την αραβική ακτογραµµή µέχρι τη
Μεσόγειο (Ισθµό του Σουέζ) παρέδωσε τις καταγραφές του ταξιδιού του στον
∆αρείο, σε µορφή Χρονικού, στην Ελληνική Γλώσσα µε τον τίτλο «Περίπλους»
(Π.ΦΩΤ.9). Από το έργο αυτό σώθηκαν µόνο αποσπάσµατα, τα οποία
ενσωµατώθηκαν µεταγενέστερα από τον Σκύλακα τον Νεώτερο ή Ψευδοσκύλακα σε
οµότιτλο έργο του. Αξίζει να επισηµανθεί η εµµονή του συγγραφέα του αρχικού
Περίπλου να δηλώνει εµµέσως πλην σαφώς την ελληνικότητά του, αφού στο έργο
του αναφέρεται κυρίως στις ελληνικές πόλεις, ενώ χαρακτηρίζει τον Σαρωνικό και το
Νότιο Αιγαίο «θάλασσά του»20.
Η επιχειρούµενη δηλαδή ταύτιση των δύο προσώπων, ενώ δεν την
αναγνωρίζει και ο ίδιος ο Ηρόδοτος, ωστόσο δεν µπορεί να µην µας απασχολεί, αφού
η ηλικιακή προσέγγιση των δύο προσώπων δεν είναι αποτρεπτική για αυτή τη
συσχέτιση, ενώ και η φύση των δραστηριοτήτων τους ήταν συναφής. Έχει µεγάλο
ενδιαφέρον η πληροφορία που διασώζει Πάπυρος21 ότι ο Ηρακλείδης, ο Βασιλιάς των
Μυλασσών στη Μ. Ασία, εφάρµοσε την τακτική του «διέκπλου» των ελληνικών
πλοίων στη ναυµαχία του Αρτεµισίου για να αντιµετωπίσει τα πολύ ανώτερα πλοία
και πληρώµατα Φοινίκων και Σιδωνίων. Σηµειωτέον, στον προαναφερόµενο Σκύλακα
από τα Καρύανδα το Λεξικό του Σουϊδα, του 10ου αι. µ.Χ., του αποδίδει και τη
20

Σκύλαξ ο Καρυανδεύς: Έλληνας από τα Καρύανδα της Καρίας, αξιωµατούχος στην περσική Αυλή.
Κατ’ εντολή του ∆αρείου Α΄ (522-486) ξεκίνησε από την πόλη Κασπάτυρο της Πακτυϊκής (Πάκτυα
του σηµερινού Αφγανιστάν) και κατέπλευσε τον Ινδό µέχρι τις εκβολές του. Ο ∆αρείος ήθελε να µάθει
πού εκβάλλει ο Ινδός, ο µόνος ποταµός της Ασίας, που είχε κροκοδείλους. Όταν βγήκαν στη θάλασσα
περιέπλευσε τη νότια ακτή του Ιράν, την Αραβική Χερσόνησο και έφτασε ως το λιµάνι του Σουέζ, απ’
όπου παλαιότερα ο Φαραώ της Αιγύπτου είχε στείλει τους Φοίνικες να περιπλεύσουν τη Λιβύη. Το
ταξίδι κράτησε 30 µήνες, στη συνέχεια ο ∆αρείος υπέταξε τους Ινδούς και χρησιµοποιούσε αυτό το
δροµολόγιο. Τα των εξερευνήσεών του ο Σκύλαξ κατέγραψε στον «Περίπλου» (Ηρόδοτος ∆.44). Το
έργο του Σκύλακα αναφέρει και ο Αριστοτέλης µε τον τίτλο «Γης Περίοδος» και «Περί Ινδιών», Ο
Εκαταίος τον αναφέρει ονοµαστικά, ο Στράβων τον αποκαλεί «παλαιόν λογογράφον» και ο Αθήναιος
τον αναφέρει επώνυµα «Σκύλαξ δε ή Πολεµών γράφει…».
21
WILKEN 1906: 103, ο Πάπυρος αναφέρει για το σύγγραµµα του Σώσυλου, φίλου και ιστορικού του
Αννίβα. Αναφέρεται σε ένα πολεµικό επεισόδιο µεταξύ των Μασσαλιωτών και των Καρθαγενών, όσον
αφορά την τακτική της µάχης πού εφήρµοσαν αυτά, σύµφωνα µε τις πληροφορίες που είχαν από τον
Ηρακλείδη στην µάχη του Αρτεµισίου. Πρόκειται για την κίνηση των πλοίων ώστε να εφαρµόσουν τον
«διέκπλουν». Στον πάπυρο στο στίχο 11, 12 σαφέστατα αναφέρεται ότι διείσδυσε «ἀντιτάξαντες
µετωπηδόν τάς πρώτας ετέρας, ἀλλά ἄφησε δεύτερη ἰσχυρή γραµµή» «ἐφέδρους ἀπολειπεῖν ἐν διαστήµατι
εὐµέτροις». Φαίνεται ότι η µάχη που είχε δώσει ο Ηρακλείδης εναντίον των καλύτερων κυβερνητών
ιστιοπλόων Φοινίκων και Σιδωνίων εστιάζεται στην τακτική επίθεσης του διέκπλου (Pol. 51, 9). Στην
αναφορά του ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος αναφέρει το Αρτεµίσιο ως πόλη (urbs), ενώ ο Πλούταρχος τον
1ο µ.Χ. αι. το χαρακτηρίζει «οὐ µέγαν». Στην ενότητα του κειµένου αναφέρεται στον Πάπυρο του
Σωσύλου ως εξής: «Οἱ δέ Μασσαλιῶται προϊστορηκότες τήν συµβολήν ἥν ἐπ’ Ἀρτεµισίω φασίν
Ἠρακλείδη
ποιήσασθαι
τόν
Μυλασσέα
µέν
τωϊγενει»
και
παρακάτω
«Ὅπερ
ἐποίησεν κακεῖνος ἐπί τῶν ἔµπροσθεν νεῶν και κατέστη τῆς Νίκης αἴτιος», βλ.: IV 64, Πτολεµαίος
Κώδικας 655 στην Μαρκιανή Βιβλιοθήκη, «Αρτέµιδος ιερόν».

[15]

συγγραφή του ιστορικού έργου «Τα κατά Ηρακλείδη τον Μυλασσών βασιλέα», ο
οποίος βασίλευσε κατά την εκστρατεία του Ξέρξη στην Ελλάδα, οπότε το έργο αυτό
γράφτηκε µετά το 480 π.Χ. Ποιος όµως µετέφερε στον Ηρακλείδη τα γεγονότα του
Αρτεµισίου και µάλιστα την ιδιαίτερη τακτική που ακολούθησαν οι ναύαρχοι του
Ελληνικού Στόλου. Ο Σκυλλίας από τη Σκιώνη, µετά τον άθλο του στη Βόρεια
Εύβοια γνωρίζουµε που πήγε.
Η εκδοχή ότι επέστρεψε στην αρχική του πατρίδα τα Καρύανδα, αφήνοντας την
προσωρινή του κατοικία στη Σκιώνη της Χαλκιδικής, την οποία χρησιµοποίησε ως
ορµητήριο για τον γεµάτο από ναυάγια και θησαυρούς βυθό της Χερσονήσου του
Άθω. Ενδεικτική της σύνδεσης του Σκιωναίου δύτη µε τη Μ.Ασία και την ανάµνηση
των Καρυάνδων αποτελεί η ακόλουθη παραδοξότητα: ο Σκυλλίας απέσπασε από την
ονοµατολογία της γενέτειράς του, τα Καρύανδα, το όνοµα Ύνδα και το έδωσε στο πιο
αγαπητό του πρόσωπο, την κόρη του Ύδνα22.
ὃς καὶ ἐν τῇ ναυηγίῃ τῇ κατὰ Πήλιον γενοµένῃ πολλὰ µὲν ἔσωσε τῶν χρηµάτων τοῖσι
Πέρσῃσι
Στο απόσπασµα αυτό ο Ηρόδοτος αναφέρεται στην προσπάθεια του Περσικού
Στόλου να διέλθει από τον γνωστό και σήµερα για την επικινδυνότητά του δίαυλο
µεταξύ της Σκιάθου και των ακτών του Πηλίου. Πριν την άφιξη του Περσικού
στόλου στη Θέρµη (Θεσσαλονίκη), Έλληνας από την Σκύρο ονόµατι «Πάµµωνας»
ενηµέρωσε τους Πέρσες ότι στο στενό της θάλασσας µεταξύ νήσου Σκιάθου και
Μαγνησίας, υπήρχε «έρµα» (ξέρα, ύφαλος) µε την ονοµασία «Μύρµηξ», (σήµερα
Λευκάρι), που ήταν πολύ επικίνδυνο για τον σχεδιαζόµενο πλου του Περσικού
στόλου προς το Αρτεµίσιο.
Παρά τις προειδοποιήσεις23 και τη λήψη µέτρων οι θύελλες, µε ισχυρούς
βορείους ανέµους, που ξέσπασαν στην περιοχή24, η απειρία των πληρωµάτων, ο
22

Παυσανίου Ελλάδος, Φωκικά Λοκρών Οζολών Λόγος Ι Χ19, 1, Λαυρεντιανός κώδικας Φλωρεντίας
Plut 56, 10 (15ος αι.) αναφέρεται ως Κυάνα ενώ στον Αθήναιο (Αθήναιος 7, 296 Ε) ως Ύδνα.
Η σηµασία της ηθικής αυτής ανάτασης των ελληνικών πληρωµάτων υπό τον Ευρυβιάδη και
Θεµιστοκλή, αλλά και του δύσκολου εγχειρήµατος, της εµπλοκής δηλαδή σε ναυµαχία µε το
µεγαλύτερο στόλο του αρχαίου κόσµου., εκτός του ότι τεκµηριώνεται ως µείζον επιτελικό στρατιωτικό
επεισόδιο στον πάπυρο του Σωσύλου, φίλου και ιστορικού του Αννίβα, αντικατοπτρίζεται σαφέστατα
και στη µαρτυρία του Ηροδότου και του Παυσανία µε την απόδοση τιµών µετά θάνατο στους δύο
δύτες από το Πανελλήνιο και την αναφορά στο επίγραµµα του Σιµωνίδη για τους νεκρούς της
ναυµαχίας.
23
Στον δίαυλο της Σκιάθου (µεταξύ αυτής και της Θεσσαλίας) υπάρχει ένας από τους πιο επικίνδυνους
υφάλους, «ο Λευτέρης ή Λευθέρης ή Μύρµηξ», µε βάθη νερού 1-2 µέτρα. Το στενό της Σκιάθου
παρόλο που έχει πλάτος περίπου 2,5 µίλια στην πραγµατικότητα είναι πολύ στενότερο, καθώς προς την
µεριά της Σκιάθου υπάρχουν πολλά ρηχά, τα λεγόµενα «Έλενα», και στη µέση ο Λευτέρης µε µήκος
(από Β προς Ν) περίπου 170-180 µ. και πλάτος περίπου 80 µ. Το αποτέλεσµα είναι το στενό της
Σκιάθου να είναι από τα πιο επικίνδυνα για την ναυσιπλοΐα και πολλά καράβια είτε έπεσαν στον
Λευτέρη είτε έκατσαν στα ρηχά της Έλενας. Πριν την άφιξη του Περσικού στόλου στη Θέρµη
(Θεσ/νίκη), Έλληνας από την Σκύρο ονόµατι «Πάµµωνας» ενηµέρωσε τους Πέρσες ότι στο στενό της
θάλασσας µεταξύ νήσου Σκιάθου και Μαγνησίας, υπήρχε «έρµα» (ξέρα, ύφαλος) µε την ονοµασία
«Μύρµηξ» (σήµερα Λευκάρι), που ήταν πολύ επικίνδυνο για τον σχεδιαζόµενο «πλουν» του Περσικού
στόλου προς Αρτεµίσιο-Θερµοπύλες-Ευβοϊκό κόλπο. Αποφασίσθηκε τότε να κατασκευασθεί λίθινη
στήλη µε βάθρα και να τοποθετηθεί επάνω στον ύφαλο. Έτσι, όταν έφθασε ο στόλος στη Θέρµη,
αποσπάσθηκαν δέκα ταχέα πλοία τα οποία µε καθοδήγηση του Πάµµωνα στάλθηκαν για να
τοποθετήσουν την στήλη στον ύφαλο: http://perseasorion.blogspot.gr/2013/01/3.html
24
Χαρακτηριστική της ιδιαίτερης µορφολογικής διαµόρφωσης των Β. Σποράδων και της
επικινδυνότητας της περιοχής είναι η διατήρηση, µέχρι και σχετικά προσφάτως, της ονοµασίας τους ως
«∆αιµονονήσοι». Έτσι καταγράφονται και στο Πρωτόκολλο του Λονδίνου της 3ης Φεβρουαρίου 1830
(άρθρο 3): «Θέλουν ανήκει ωσαύτως εις την Ελλάδα η νήσος Εύβοια ολόκληρος, αι ∆αιµονόνησοι, η
νήσος Σκύρος και αι νήσοι, αι εγνωσµέναι το αρχαίον υπό το όνοµα Κυκλάδες, συµπεριλαµβανοµένης
και της νήσου Αµοργού». Βέβαια η συγκεκριµένη απόδοση εµπλουτίστηκε και από την πρόσθετη

[16]

συνωστισµός, η άγνοια των ασιατών πλοηγών, οι προστριβές των Περσών
αγηµαταρχών που δεν εµπιστεύονταν τους Ίωνες πλοιάρχους οδήγησαν πολλά πλοία
να ναυαγήσουν ή να εξωκοίλουν (ο Ηρόδοτος ανεβάζει τον αριθµό τους σε 400).
Στο σηµείο αυτό παρεµβαίνει ο Σκυλλίας, ο οποίος καλείται να βγάλει από τα
ναυάγια τα πολύτιµα φορτία τους και µάλιστα σε εξαιρετικά σύντοµο χρόνο, αφού,
βάσει του αρχικού σχεδιασµού, ο Περσικός Στόλος έπρεπε να συγχρονίζει την κίνησή
του µε τις χερσαίες δυνάµεις, οι οποίες διερχόµενες από τα ορεινά περάσµατα της
Ελασσόνας προσπαθούσαν να εισέλθουν στην Θεσσαλία. Ο ίδιος, όµως, µε τη
βοήθεια της κόρης του Ύδνας, την οποία, όπως αναφέρει ο Παυσανίας, είχε
εκπαιδεύσει ο ίδιος, πρέπει να λειτουργούσε στα πλαίσια εξειδικευµένων οµάδων, ή
συνεργείων εργασίας, οι οποίες ήταν ήδη συγκροτηµένες και λειτουργούσαν από
καιρό, αφού η ανάγκη να ανταποκριθούν αποτελεσµατικά και γρήγορα στο µέγεθος
της καταστροφής και η ιδιόµορφη φύση των υποβρύχιων εργασιών απαιτούσε
συλλογική εργασία. Αυτό άλλωστε υποδηλώνει και ο επιδοτικός σύνδεσµος και (ὃς
καὶ ἐν τῇ ναυηγίῃ τῇ κατὰ Πήλιον) δηλαδή ότι η συγκεκριµένη επιστράτευση του
Σκυλλία δεν ήταν µια λύση ανάγκης και αγχωµένης αναζήτησης του περίφηµου δύτη,
αλλά φωτογραφίζει µια παλαιόθεν σχέση συνεργασίας και αµοιβαίου οφέλους των
δύο πλευρών. Κάνουµε την υπόθεση ότι ο χώρος καταγωγής ή διαµονής του Σκυλλία,
η Σκιώνη Χαλκιδικής, εποπτεύει της χερσονήσου και είναι πολύ κοντά σε περιοχές
στις οποίες οι Πέρσες είχαν χάσει πάλι πολύτιµα φορτία (Άθως) ή είχαν προβεί σε
µεγάλες λιµενικές υποδοµές (πορθµός του Ξέρξη) για τις οποίες πάλι ο Σκυλλίας µε
τις ικανότητες και ίσως την κατακτηµένη τεχνογνωσία του25 να τους είχε αποδειχθεί
ιδιαίτερα χρήσιµος. Άλλωστε, η αποτελεσµατικότητα της συγκεκριµένης
διασωστικής επιχείρησης σαφώς καταγράφεται στην έκφραση: πολλὰ µὲν ἔσωσε τῶν
χρηµάτων τοῖσι Πέρσῃσι.
Η ιδιαίτερη αυτή σχέση ανταποδοτικότητας καταγράφεται και στη φράση
πολλὰ δὲ καὶ αὐτὸς περιεβάλετο, αφού η επανάληψη της λέξης πολλά καταγράφει και
την πλουσιοπάροχη ανταµοιβή του ή, αν αυτό δεν συµβαίνει, ενεµφανίζει τα πρώτα
στοιχεία από το λαφυραγωγικό και τυχοδιωκτικό χαρακτήρα του. Ίσως αυτή η λάθρα
συµπεριφορά του να έγινε αντιληπτή από τους Πέρσες και η επίγνωση των νέων
δεδοµένων να οδήγησε τον Σκυλλία στην παρακινδυνευµένη ενέργεια που θα
ακολουθήσει.
οὗτος ὁ Σκυλλίης ἐν νόῳ µὲν εἶχε ἄρα καὶ πρότερον αὐτοµολήσειν ἐς τοὺς
Ἕλληνας, ἀλλ᾽ οὐ γάρ οἱ παρέσχε ὡς τότε.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει η καταγραφή του Ηροδότου να αποτυπώσει την
πρόθεση αποσκίρτησης του Σκυλλία από τις τάξεις του Περσικού Στόλου. ∆ιάθεση
που φαίνεται επιδείκνυε ο ήρωας µας και σε πρότερο χρόνο και είχε ίσως είχε
δηµιουργήσει ατµόσφαιρα καχυποψίας και συνθήκες επιτήρησης από τους Πέρσες. Η
υπαινισσόµενη ελληνικότητα του ήρωα µας φαίνεται ότι απασχολεί τον Ιστορικό, ο
οποίος προσπαθεί πρώιµα να θέσει τον κυρίαρχο ρόλο της εθνικής του
συνειδητοποίησης στην µετέπειτα αυτοµολία του. Βέβαια, δεν πρέπει να µας
διαφεύγει ότι ο Σκυλλίας επιβαρύνονταν, στην υλοποίηση των προθέσεων του, από
ονοµασία «Κλεπτοφωλέαι», η οποία συνδέεται και από εκτεταµένη πειρατεία που ασκούνταν στην
περιοχή, αφού η τα καρτέρια που διέθετε ήταν αναρίθµητα.
25
Το γεγονός αυτό αναφέρεται επίσης σε ρωµαϊκό έγγραφο του 12ου αι. της Αλεξάνδρειας κ.α. Ο
Ηρόδοτος αναφέρει επίσης ότι ο Σκυλίας και η κόρη του Κυάνα ήταν Έλληνες δύτες που, για να
ανασύρουν από τη θάλασσα (γύρω στο 500 π.Χ.) ένα βυθισµένο σκάφος µε θησαυρούς του Ξέρξη,
επινόησαν τα εργαλεία των δυτών. Η επινόηση του «καταδυτικού κώδωνα», ίσως, ήταν ένα από αυτά:
Aristotle, De Part. Anim. 2, 16 & Problem. 32, 5. Μια αναφορά του επισηµαίνεται σε Γαλλικό
χειρόγραφο
του
13ου
αιώνα,
«The True
History
of
Alexander»,
http://en.wikipedia.org/wiki/File:Alexander_the_Great_diving_NOAA.jpg

[17]

την εξασφάλιση της ασφαλούς διαφυγής και της έφηβης κόρης του, της Ύδνας26, την
οποία είχε συνεχώς κοντά του. Ο Σκυλλίας είχε συνειδητοποιήσει ότι οποιαδήποτε
µονοµερή του απόπειρα θα είχε, ως αντίποινα, οδυνηρές συνέπειες στην αγαπηµένη
και πιθανόν µονάκριβη κόρη του. Άρα κάθε επιχειρούµενη απόπειρα διαφυγής έπρεπε
να γίνει από κοινού µε αυτήν.
Ο Ηρόδοτος, ο οποίος σπανίως στο έργο του αµφισβητεί την αληθοφάνεια
αναφορών και πληροφοριών, οι οποίες υπερβαίνουν το σύνηθες, εδώ εµφανίζεται
ασυνήθιστα επιφυλακτικός για τον τρόπο αυτοµόλησης του Σκυλλία. Η πρωτόγνωρη
φήµη του και το πέπλο αίγλης που είχε διαµορφωθεί ήδη για τον ήρωα µας, ακόµα
και για τον εραστή της µυθοπλασίας Ιστορικό δεν µπορούσε εύκολα να γίνει
αποδεκτή. Ο Σκυλλίας εµφανίζεται τρεις µε τέσσερεις µέρες, µετά τα γεγονότα του
Πηλίου, στους Αφέτες της Μαγνησίας.
λέγεται γὰρ ὡς ἐξ Ἀφετέων δὺς ἐς τὴν θάλασσαν οὐ πρότερον ἀνέσχε πρὶν ἢ
ἀπίκετο ἐπὶ τὸ Ἀρτεµίσιον, σταδίους µάλιστά κῃ τούτους ἐς ὀγδώκοντα διὰ τῆς
θαλάσσης διεξελθών. Στο σηµείο αυτό ο Ηρόδοτος καταγράφει την πρωτοφανή, για
τα στρατιωτικά και όχι µόνο δεδοµένα της εποχής εκείνης, ναυτική δολιοφθορά µε
την επίδειξη υποβρύχιων και κολυµβητικών δεξιοτήτων, εδρασµένες πάνω σε µια
πρωτοφανή επίδειξη ικανοτήτων, θάρρους, τόλµης και πατριωτικής έπαρσης.
Σύµφωνα µε την εκδοχή της Πηγής ο Σκυλλίας καταδύθηκε στη θάλασσα και χωρίς
να αναδυθεί, υποβρυχίως, διήνυσε την απόσταση των 80 σταδίων, περίπου 14.500
µέτρων. Το εγχείρηµα, βέβαια, είναι υπερβολικό για να είναι αληθινό. Πιθανόν, η
αποσκίρτησή του πραγµατοποιήθηκε στη διάρκεια της νύκτας, όταν οι σκοπιές πάνω
και πέριξ των Περσικών πλοίων δυσκολεύονταν από το σκοτάδι και τις κακές
καιρικές συνθήκες που γνωρίζουµε ότι επικρατούσαν. Μάλιστα, το εγχείρηµά τους
διευκολύνθηκε, γιατί, σύµφωνα µε τον Ηρόδοτο, τα εκατοντάδες περσικά πλοία δεν
µπορούσαν να βγουν όλα στην ακτή αλλά αγκυροβολούσαν στους Αφέτες27
πλαγιοδετηµένα, ακόµα και σε παράταξη 8 επάλληλων σειρών, συνθέτοντας ένα
απίθανο συνονθύλευµα σκαφών, ιστίων, σχοινιών και αγκυρών και διαµορφώνοντας
µε τον τρόπο αυτό ένα ιδανικό περιβάλλον για την αθέατη υποβρύχια δολιοφθορά. Ο
Ηρόδοτος, όµως, µας στερεί από σηµαντικές λεπτοµέρειες του γεγονότος, τις οποίες
καταγράφει η δεύτερη σηµαντική Πηγή πληροφοριών που διαθέτουµε από τον
Παυσανία (2ος αι. µ. Χ) στο έργο του «Ελλάδος Περιήγησις 10.19,1-2».
Ο Ηρόδοτος φέρεται να αγνοεί εντελώς το πρόσωπο της Ύδνας, όπως και τη
συµµετοχή της στα γεγονότα της ναυµαχίας. Ο Παυσανίας, όµως, ξεκάθαρα αναφέρει
τη συµµετοχή της, ήδη από τα γεγονότα του Πηλίου, µε τρόπο ισότιµο µε τον πατέρα
της. Επίσης, καταγράφεται µόνο από τον νεώτερο Ιστορικό και η κοπή των αγκυρών

26

Παυσανίας: 10.19,1-2
Βλ. Περιοδικό «Στρατιωτική Ιστορία», Τ. 83, Ιούλιος 2013: «Τον Ιούλιο ο περσικός στρατός έφτασε
στις Θερµοπύλες και το περσικό ναυτικό στη Μαγνησία, απέναντι από το Αρτεµίσιο. Οι Πέρσες
αγκυροβόλησαν στο σηµείο µεταξύ Κασταναίας και του ακρωτηρίου Σηπιάς. Επειδή τα πλοία τους ήταν
πάρα πολλά, κατέστη αδύνατο να βρουν όλα θέση στη ακτή και έτσι παρατάχθηκαν σε οκτώ επάλληλες
σειρές κατά µήκος της. Ακολούθως οι Πέρσες µετέφεραν στο στόλο τους στις Αφέτες µε τον επικεφαλής
ναύαρχο Μεγαβάτη. Για την ακριβή τους θέση έχουν ειπωθεί πολλά. Υποστηρίχθηκε ότι βρίσκονταν µέσα
στον Παγασητικό ή νότια από το Τρίκερι, το πιθανότερο όµως είναι να πρόκειται για τον σηµερινό όρµο
της Ανδριανής, βορειοανατολικά του Αρτεµισίου, στο νότιο µέρος της χερσονήσου των Παγασών. Κανείς
όµως απ' αυτούς δεν προσφέρεται για ελλιµενισµό τόσων πλοίων. Το πιθανότερο είναι ότι στον µεγάλο
κόλπο του σηµερινού χωριού Αχίλλειο στην έναντι του Αρτεµισίου Θεσσαλική ακτή, ο οποίος είναι και
πιο κοντά στην είσοδο του στενού των Ωρεών (περίπου 16 χλµ.) να είχε ελλιµενισθεί ο µεγαλύτερος
αριθµός πλοίων, χωρίς βέβαια να αποκλείεται και ο ελλιµενισµός πλοίων και στους παραπάνω άλλους,
κόλπου,ς λόγω της πληθώρας των».
27

[18]

(Π.Φωτ.10) στα Περσικά πλοία, πολλά από τα οποία συντρίφτηκαν στις ακτές των
Αφετών.
Ήταν πράγµατι εφικτή η διεκπεραίωση του Σκυλλία στην απέναντι ακτή και
µε ποιον τρόπο,;
Πρέπει να προβληµατιστούµε ότι η Ύδνα αναφέρεται µόνο από τον
Παυσανία ως συµµετέχουσα στην κοπή των αγκυρών και όχι στο γεγονός του
∆ιάπλου. Ο ατρόµητος και στοργικός πατέρας µπορεί να την εξέθεσε στο κίνδυνο της
αθέατης αποµάκρυνσης τους από το περσικό πλοίο που τους φιλοξενούσε, δέχθηκε τη
βοήθειά της στην κοπή των αγκύρων αλλά δεν θα την εξέθετε στον κίνδυνο της
κολύµβησης στην πολύ επικίνδυνη, λόγω ρευµάτων και κυµατισµού, περιοχή του
δίαυλου των Ωρεών. Όταν, µάλιστα, όπως τεκµηριωµένα γνωρίζουµε ότι η περιοχή
πλήττονταν από τα αυγουστιάτικα µπουρίνια και στην ενδιάµεση θαλάσσια περιοχή
περιπολούσαν πολεµικά καράβια και των δύο αντιµαχοµένων πλευρών. Πολύ
πιθανόν ο Σκυλλίας, αφού εξασφάλισε την Ύδνα, αθέατη σε βράχια κάποιου
παρακείµενου όρµου, προχώρησε µόνος στο εγχείρηµά του.
Η διάνυση της απόστασης µε ένα µακροβούτι ασυζητητί απορρίπτεται, µε
όποια εκταµιευµένη καταδυτική τεχνολογία των αρχαίων αγνοούµε σήµερα.
Γνωρίζουµε, όµως, για περιπτώσεις δυτών-κολυµβητών28, οι οποίοι διαθέτουν
εκπληκτικά σωµατικά και βιολογικά χαρακτηριστικά, τα οποία υποστηρίζουν
καταπληκτικές επιδόσεις στατικής και δυναµικής άπνοιας.
Ο Σκυλλίας πρέπει να χαρακτηρίζονταν από εξέχοντα σωµατοµετρικά
χαρακτηριστικά και στοιχεία σπάνιας υδροβιότητας, προσόντα τα οποία υποστήριζαν
και εν µέρει δικαιολογούσαν την αίγλη των επιδόσεών του. Πολύ πιθανόν,
χρησιµοποίησε την τακτική των διακεκοµµένων ρηχών καταδύσεων και τη χρήση
κάποιου είδους αναπνευστικού σωλήνα, µέχρι να αποµακρυνθεί από τη φλέγουσα
περιοχή και να καλύψει µέσα στο σκοτάδι και την καταχνιά απαρατήρητος την
υπόλοιπη απόσταση µε επιφανειακή κολύµβηση.
Η απόσταση των 80 σταδίων-14.500 µέτρων την οποία κάλυψε ο Σκυλλίας
αποτελεί ακόµα έναν άθλο. Σήµερα φαντάζει, βέβαια, λιγότερο εντυπωσιακός, αλλά
αναφερόµαστε σε µια µαραθώνια κολυµβητική απόσταση, σε συνθήκες υψηλής
αντιξοότητας και σε µια εποχή που η κολυµβητική παιδεία δεν ήταν ανύπαρκτη, αλλά
σίγουρα σαφώς περιορισµένη.
λέγεται µέν νυν καὶ ἄλλα ψευδέσι εἴκελα περὶ τοῦ ἀνδρὸς τούτου, τὰ δὲ
µετεξέτερα ἀληθέα· περὶ µέντοι τούτου γνώµη µοι ἀποδεδέχθω πλοίῳ µιν ἀπικέσθαι
ἐπὶ τὸ Ἀρτεµίσιον.
Ο Ηρόδοτος αντιµετωπίζει τον διάπλου των Αφετών- Αρτεµισίου µε
µεγάλο σκεπτικισµό. Ο ίδιος παραδέχεται ότι ήταν δέκτης πολλών θρυλικών
διαδόσεων για τον Σκυλλία και για πολλούς άλλους άθλους του, για τους οποίους
περιέργως, ενώ φαίνεται να τους κατέχει, όµως δεν µας τους αναφέρει και σε µια
κρίση πρωτόγνωρου ρεαλισµού ο Ιστορικός εξορθολογίζει το αδιανόητο.
Αποµυθοποιεί την µαγεία του εγχειρήµατος του Σκυλλία µετατρέποντας τον ήρωα
µας από δύτη σε κωπηλάτη. Μάλιστα, προκρίνει σαν αληθέστερη εκδοχή την
διεκπεραίωση του Σκυλλία µε πλωτό µέσο στην Αρτεµισιανή Ακτή.

28

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του σφουγγαρά από τη Σύµη Στάθη Χατζή, ο οποίος στις 16
Ιουλίου 1913 κλήθηκε να εντοπίσει και να δέσει τη χαµένη στο βυθό άγκυρα του ιταλικού θωρηκτού
Regina Margerita, στον όρµο Πηγάδια της Καρπάθου. Ο Συµιακός σφουγγαράς κατόρθωσε να
καταδυθεί σε βάθος 88 µέτρων µε τη βοήθεια µιας µαρµάρινης πέτρας 15 κιλών («καµπανελόπετρα»)
και να κρατήσει την αναπνοή του για 3 λεπτά και 58 δευτερόλεπτα, έως ότου εντοπίσει την άγκυρα και
τη δέσει στο ιταλικό πολεµικό πλοίο.

[19]

Η επιφυλακτικότητα του Ηροδότου δικαιολογείται από το γεγονός ότι αγνοεί
κρίσιµες λεπτοµέρειες του εγχειρήµατος, τις οποίες παραδίδει ο κατά 700 χρόνια
νεώτερός του Παυσανίας. Η περιήγηση του τελευταίου στη Ελληνική επικράτεια του
2ου µ.Χ. αιώνα και κυρίως η επίσκεψη του στο Μαντείο των ∆ελφών δικαιολογούν τις
πρόσθετες αυτές πληροφορίες. Η θέαση από τον Παυσανία της αναθηµατικής
επιγραφής των δύο εκπληκτικών χάλκινων αγαλµάτων29, πατέρα και κόρης, τα οποία
είχαν αφιερώσει οι ∆ελφικοί Αµφικτύονες στο Ιερό τιµώντας τις υπηρεσίες τους,
είναι το πιθανό τεκµήριο που είδε ο Παυσανίας. Ίσως, βέβαια, µε το πέρασµα των
αιώνων οι πρόσθετες αυτές πληροφορίες να διασώθηκαν από κάποια άλλη ιστορική
πηγή, την οποία είχε στη διάθεσή του ο Παυσανίας αλλά δεν διασώθηκε για εµάς.
ὡς δὲ ἀπίκετο, αὐτίκα ἐσήµηνε τοῖσι στρατηγοῖσι τήν τε ναυηγίην ὡς γένοιτο,
καὶ τὰς περιπεµφθείσας τῶν νεῶν περὶ Εὔβοιαν
Η προηγούµενη καχυποψία του Ηροδότου δεν το εµπόδισε, όµως, να
αναφέρει την τελική συµβολή του Σκυλλία στα διαδραµατιζόµενα σχετικά µε το
Αρτεµίσιο30. Καταγράφει ο Ιστορικός ότι αµέσως µε την άφιξη του κολυµβητή στην

29

Η σηµασία της ηθικής αυτής ανάτασης των ελληνικών πληρωµάτων υπό τον Ευρυβιάδη και
Θεµιστοκλή, αλλά και του δύσκολου εγχειρήµατος, της εµπλοκής δηλαδή σε ναυµαχία µε το
µεγαλύτερο στόλο του αρχαίου κόσµου, εκτός του ότι τεκµηριώνεται ως µείζον επιτελικό στρατιωτικό
επεισόδιο στον πάπυρο του Σωσύλου, φίλου και ιστορικού του Αννίβα, αντικατοπτρίζεται σαφέστατα
και στη µαρτυρία του Ηροδότου και του Παυσανία µε την απόδοση τιµών µετά θάνατο στους δύο
δύτες από το Πανελλήνιο και την αναφορά στο επίγραµµα του Σιµωνίδη για τους νεκρούς της
ναυµαχίας.
30
Το ακρωτήριο του Αρτεµισίου δεν είναι µόνο γνωστό για τη ναυµαχία που έλαβε χώρα εκεί τον
Αύγουστο του 480 π.Χ. µεταξύ των Ελλήνων και των Περσών, αλλά και για δυο µοναδικά χάλκινα
αγάλµατα, τα οποία ανασύρθηκαν από τη θαλάσσια περιοχή του και αποτελούν δείγµατα υψηλής
τέχνης. Πρόκειται για το θεό ( ∆ίας ή Ποσειδώνας ) και το λεγόµενο «µικρό ιππέα» του Αρτεµισίου, τα
οποία εκτίθενται σήµερα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο στην Αθήνα. Η αξία των ευρηµάτων
αυτών είναι ιδιαίτερα µεγάλη, καθώς είναι από τα λίγα πρωτότυπα έργα που έχουν διασωθεί µέχρι
σήµερα, και πολύ περισσότερο χάλκικα. Τα χάλκινα έργα τέχνης, όταν πλέον δεν ήταν απαραίτητα
στους µεταγενέστερους, µπορούσαν εύκολα να λιώσουν και να χρησιµοποιηθεί το µέταλλό τους για
άλλους σκοπούς. Ήταν τον 2ο ή αρχές του 1ου αι. π.Χ. όταν ένα πλοίο µε τα δυο αυτά πολύτιµα έργα
τέχνης έπλεε στο στενό του Αρτεµισίου, όπου και ναυάγησε. Η χρονολόγηση αυτή προκύπτει από την
κεραµική, αγγεία και λυχνάρια που ανασύρθηκαν µαζί µε τα αγάλµατα. Η πορεία του πλοίου και ο
χώρος που ήταν τοποθετηµένα τα αγάλµατα δεν είναι γνωστός. Αν και θεωρείται ότι ο ∆ίας ή
Ποσειδώνας του Αρτεµισίου έχει κατασκευαστεί στην Αθήνα, δεν είναι απαραίτητο να είχε αφιερωθεί
και σε ένα ιερό της Αττικής. Η κεραµική που βρέθηκε ωστόσο µαζί µε τα αγάλµατα συνδέεται µε τη
Μικρά Ασία και την Πέργαµο. Το πλοίο πρέπει να κατευθυνόταν είτε από Βορρά προς τη νότια
Ελλάδα µέσω του Ευβοϊκού κόλπου είτε αντίστροφα. Στην προσπάθεια των αρχαιολόγων να
συνδέσουν το ναυάγιο µε διάφορα γνωστά ιστορικά γεγονότα έχουν προταθεί διάφορες απόψεις. Μια
από αυτές αναφέρει ότι το πλοίο πιθανόν να µετέφερε λεία από τη Μακεδονία στη Ρώµη µετά την
καταστολή της επανάστασης του Ανδρίσκου το 148 π.Χ. από τον Καικίλιο Μέτελλο. Μια δεύτερη
άποψη ισχυρίζεται ότι το πλοίο είχε πορεία προς την Πέργαµο µε λεία από την Κόρινθο µετά την
άλωσή της από το Μόµµιο το 146 π.Χ. Ο περιηγητής Παυσανίας αναφέρει ότι ο Μόµµιος έδωσε τµήµα
της λείας σε στρατηγό του Άτταλου Γ΄ Φιλοποιµένα, ο οποίος τη µετέφερε στην Πέργαµο. Κατά των
δυο αυτών υποθέσεων στέκεται η χρονολόγηση της κεραµικής που βρέθηκε µαζί µε τα αγάλµατα και
τοποθετείται αργότερα από τα γεγονότα αυτά. Το Απρίλιο του 1926 πιάστηκε στα δίχτυα ψαράδων από
τη Σκιάθο ο αριστερός βραχίονας του αγάλµατος του θεού. Το υπόλοιπο τµήµα του αγάλµατος
ανασύρθηκε από τον πυθµένα της θάλασσας δυο χρόνια αργότερα και πάλι από ψαράδες και
σφουγγαράδες, το Σεπτέµβριο 1928. Το χάλκινο άγαλµα µεταφέρθηκε αµέσως στην Αθήνα. Το
Νοέµβριο του 1928 σε έρευνες υπό την αιγίδα πλέον του ελληνικού κράτους ήρθε στο φως το
µπροστινό τµήµα του αλόγου και ο µικρός ιππέας. Μικρότερα τµήµατα του δεύτερου αγάλµατος
βρέθηκαν το 1929, ενώ το πίσω µέρος του αλόγου ανασύρθηκε το 1936. Τα ευρήµατα µεταφέρθηκαν
στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, όπου συντηρήθηκαν, ενώ τα χάλκινα αγάλµατα αποτελούν από
τότε δυο από τα κυριότερα εκθέµατα του µουσείου.

[20]

παραλία ενηµερώνονται οι στρατηγοί για δύο σηµαντικές πληροφορίες, οι οποίες θα
διαµόρφωναν την επακόλουθη στρατηγική των Ελλήνων31.
Ουσιαστικά η αναγγελία των πολλών απωλειών του Περσικού Στόλου στη
Σκιάθο και η αποκάλυψη της κυκλωτικής κίνησης των 200 Περσικών πλοίων, τα
οποία ήδη επιχειρούσαν να διεξέλθουν την Εύβοια και να αποκλείσουν τη διαφυγή
του Ελληνικού Στόλου µέσω του Ευβοϊκού Κόλπου, ήταν οι βασικοί παράµετροι που
τόνωσαν το ηθικό των Ελλήνων και οδήγησαν τον Θεµιστοκλή στην απόφαση
παραµονής των ελληνικών πλοίων στη Βόρεια Εύβοια.
Εκτιµάται ότι η παρέµβαση του Σκυλλία, µε τις γνωστές αλλά και τις
άγνωστες πληροφορίες που µετέφερε, ήταν καθοριστικότατη για την εξέλιξη των
γεγονότων και την ιδιοφυή στρατηγική που εφάρµοσαν µετέπειτα οι επικεφαλείς του
Ελληνικού Στόλου. O Πάπυρος αναφέρει για το σύγγραµµα του Σώσυλου, φίλου και
ιστορικού του Αννίβα. Αναφέρεται σε ένα πολεµικό επεισόδιο µεταξύ των
Μασσαλιωτών και των Καρθαγενών, όσον αφορά την τακτική της µάχης πού
εφήρµοσαν αυτά, σύµφωνα µε τις πληροφορίες που είχαν από τον Ηρακλείδη στην
µάχη του Αρτεµισίου. Πρόκειται για την κίνηση των πλοίων ώστε να εφαρµόσουν
τον «διέκπλουν». Στον πάπυρο στο στίχο 11, 12 σαφέστατα αναφέρεται ότι διείσδυσε
«ἀντιτάξαντες µετωπηδόν τάς πρώτας ετέρας», ἀλλά ἄφησε δεύτερη ἰσχυρή γραµµή»
«ἐφέδρους ἀπολειπεῖν ἐν διαστήµατι εὐµέτροις». Φαίνεται ότι η µάχη που είχε δώσει ο
Ηρακλείδης εναντίον των καλύτερων κυβερνητών ιστιοπλόων Φοινίκων και
Σιδωνίων εστιάζεται στην τακτική επίθεσης του διέκπλου. (Pol. 51, 9).

2.2.

Ο Σκυλλίας και η Ύδνα στην Τέχνη.

Εδώ ολοκληρώνεται η παρουσία του Σκυλλία και της κόρης του Ύδνας στα
κοσµοϊστορικής σηµασίας γεγονότα των Περσικών Πολέµων στην Ελλάδα του 5ου αι.
Καµιά µετέπειτα δυναµική ιστορική τους παρουσία τους δεν επιβεβαιώνεται. Ο
τεράστιος απόηχος, όµως, των ηρωικών και επικών κατορθωµάτων τους είχε µάλλον
συνέχεια στην Ελληνική µυθοπλασία και Ελληνική Τέχνη και αυτή την αναζήτηση
θα επιδιώξουµε στη συνέχεια.
Είναι χαρακτηριστική η ενσωµάτωσή των ονοµάτων τους σε πανάρχαιους
µύθους: Ο Αθήναιος (Αθήν. 7.296Ε:) αναφέρει ότι ο Αισχρίων ο Σάµιος σε κάποιον
από του ιάµβους του λέει ότι ο Γλαύκος, ψαράς από την Ανθηδόνα της Βοιωτίας, που

31

Η ναυµαχία του Αρτεµισίου απέβη ιδιαίτερα σηµαντική για την εξέλιξη των Περσικών Πολέµων,
καθώς η εµπειρία και η γνώση του αντιπάλου που απέκτησαν οι Έλληνες ναυτικοί, όπως και οι
σηµαντικές απώλειες των Περσών συνετέλεσαν αποφασιστικά στην νικητήρια ναυµαχία της
Σαλαµίνος τον Σεπτέµβριο του ίδιου έτους. Μετά τη λήξη του πολέµου οι Αθηναίοι έστησαν τρόπαιο
στο ιερό της Αρτέµιδος Προσηώας, όπου αναγραφόταν το επίγραµµα που µας παραδίδει
ο Πλούταρχος: «Παντοδαπών ανδρών γενεάς Άσίης από χώρας παίδες Άθηναίων τώδέ ποτ” έν πελάγει
ναυµαχία δαµάσαντες, έπεί στρατός ώλετο Μήδων, σήµατα ταύτ’ έθεσαν παρθένω Άρτέµιδι»,
δηλαδή: «Πολλών εθνών άνδρες από τις χώρες της Ασίας τα παιδιά των Αθηναίων κάποτε σ” αυτό εδώ
το πέλαγος κατανίκησαν σε ναυµαχία. Όταν χάθηκε ο στρατός των Περσών έστησαν αυτά τα σήµατα
(της νίκης τους) προς τιµήν της παρθένου Αρτέµιδος», Στυλιανός Ε. Κατάκης Αρχαιολόγος, ΙΑ ΕΠΚΑ
ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΙΑ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων, ∆ΗΜΟΣ
ΑΡΤΕΜΙΣΙΟΥ, ΑΘΗΝΑ 2001

[21]

µεταµορφώθηκε σε θαλάσσια θεότητα, ερωτεύτηκε την Ύδνα, την κόρη του Σκύλλου
του Σκιωναίου του δύτη32.
Οι δεξιότητες του ζευγαριού και η ιδιαίτερη φύση των εγχειρηµάτων τους
ενσωµατώθηκαν σε λέξεις µε ανάλογο περιεχόµενο: ο Σκυλλίας προσδιόρισε λεκτικά
τον διαρκή κίνδυνο του βυθού, το σκυλόψαρο ή την κολυµβητική δεινότητα
(κολυµβά σαν σκυλλόψαρο). Η ενέργεια της κοπής των αγκυρών διασώζεται στη
λέξη σκύλλα: ναυτικός όρος. Τέλος, η σύνδεση του Σκυλλία µε την αναζήτηση και
ανέλκυση θησαυρών από τα βάθη της θάλασσας προσιδειάζει µε το αρχαία ελληνικό
ρήµα σκύλλω, σκυλεύω, σκύλευσις, σκυλλανίς (η πολεµική) το οποίο σηµαίνει και
αποσπώ- λάφυρα, λαφυραγωγώ. Είναι χαρακτηριστικό ότι η χρήση των
συγκεκριµένων λέξεων και µε τη συγκεκριµένη ερµηνεία, δεν επισηµαίνονται σε
αρχαίους συγγραφείς π.χ. τον Όµηρο αλλά επισηµαίνονται πολύ µεταγενέστερα, από
τα µέσα του 5ουαιώνα.
Το όνοµα της Ύδνας που παραπέµπει στο ύδωρ, το συναντάµε στη σύνθετη
κάλυδνος (Κάλυµνος), ενώ τα µανιτάρια που φύονται µόνο υπό-κάτω από την
επιφάνεια του χώµατος, οι γνωστές µας ακριβοθώρητες τρούφες, τις γνωρίζουµε ως
Ύδνα.
Πως άραγε έµοιαζαν οι ήρωές µας; Η Πλαστική του 5ου αιώνα εξέφρασε τα
πρόσωπα και τα σώµατά τους;
Ο Παυσανίας κατά τη περιήγησή του, στα µέσα του 2ου αι. µ.Χ, στο Μαντείο
των ∆ελφών µας πληροφορεί ότι η ∆ελφική Αµφικτιονία, η πιο ισχυρή
πολιτικοστρατιωτική σύµπραξη της αρχαιότητας, είχε αναθέσει, λόγω των υπηρεσιών
τους, τις γλυπτικές τους εικόνες33 δηλαδή τα χάλκινα αγάλµατά του Σκυλλία και της
Ύδνας στο Μαντείο των ∆ελφών.
Για την Ύδνα, µάλιστα, µας αναφέρει ότι το άγαλµά της συγκαταλέγονταν
στα 500 αγάλµατα, τα οποία µετέφερε ο Νέρωνας το 67 µ.Χ. στη Ρώµη. Συνεπώς, ο
Παυσανίας δεν µπορεί να είδε την πλαστική της εικόνα αλλά, πιθανό, το βάθρο, όπου
32

Herodiani Scripta tria Emendatiora, Αίλιου Ηρωδιανού, «Περί µονήρους λέξεως, Εdidit K. Lehrs,
σελ.32. -Αθήναιος 296 F: «Αισχρίων δ’ ο Σάµιος εν τινι των ιάµβων Ύδνης φησί της Σκύλλου του
Σκιωναίου κατακολυµβητού θυγατρός τον θαλάσσιον Γλαύκον ερασθήναι».
33
IULLI POLLUCIS, ONOMASTICON, Wilhem Indorf, Lipsiae, in Libraria Kuehniana,
MDCCCXXIV, σελ. 432:
Σκύλλος, ότε Ξέρξου δολιχός στόλος Ελλάδα πάσαν Ο Σκύλλος, όταν ο µακρύς (µεγάλος σε µήκος)
στόλος του Ξέρξη
ήλαυνεν, βυθίην εύρατο ναυµαχίην,
έπληττε όλη την Ελλάδα, ανακάλυψε τη
ναυµαχία του βυθού,
Νηρήος λαθρίοισιν υποπλώσας τενάγεσσι,
αφού έπλευσε κρυφά κάτω από τα αβαθή νερά
του Νηρέα
καί τον απ’ αγκύρας όρµον έκειρε νεών,
και έκοψε τα σκοινιά από τις άγκυρες των
πλοίων αύτανδρος
αύτανδρος δ’ επί γής ωλίσθανε Περσίς άναυδος
(το σύνολο των ανδρών) (και) άφωνος
γλιστρούσε κατεστραµµένη
ολλυµένη, πρώτη πείρα Θεµιστοκλέους.
στη γη η Περσική στρατιά, πρώτη απόπειρα του
Θεµιστοκλή.
********************************
Ingentem Xerxis tremeret’ cum Graecia classem,
Pugnam sub penitis Scyllus inibat aquis,
Nam subiens coeco tua, Nereus, aequora lapsu
Nautica tondendo prae retinacla secat,
Hinc cum classe virisque iacet per littoral Persis
Fracta, Neoclaei Gloria prima Ducis.
Quibus meruit ab Amphictyonum senatu ut eius imago cum filia Cyana, quam pater docuerat
urinandi artem, in templo Delphico startet aenea. KUEHN.

[22]

ήταν τοποθετηµένη και την προκείµενη επιγραφή της. Μάλιστα, σπάνια είναι η
επισήµανσή του, έκφραση αθλητικής ιδεοληψίας της εποχής εκείνης, ότι η Ύδνα ήταν
παρθένα αγνή34, κάτι που σαφώς προσδιορίζει την ηλικία της µεταξύ εφηβείας και
πρώιµης νιότης. Μας παρέχει, λοιπόν, στοιχεία να την αναζητήσουµε στο χώρο
µεταφοράς της, δηλαδή στη Ρώµη.
Τι, λοιπόν, αναζητούµε; Μια πλαστική απόδοση κοπέλας, µε µη
διαµορφωµένα ακόµη τα γυναικεία της χαρακτηριστικά, γεµάτη κοµψότητα, σφρίγος
και τελειότητα επιδερµίδας. Μια µικρή θεά ή Αφροδίτη ουσιαστικά. Το 1874
ανακαλύφθηκε σε ανασκαφές στο λόφο του Εσκυλίνου, στη Ρώµη, µαρµάρινο
άγαλµα γυναίκας, η οποία δένει τα µαλλιά της µε υφασµάτινη ταινία-διάδηµα,
προετοιµαζόµενη για µπάνιο. Αυτό µαρτυρούν οι καταλήξεις των δαχτύλων της, τα
οποία διασώθηκαν στο πίσω µέρος του κεφαλιού της (Π.ΦΩΤ. 11).
Οι ειδικοί συµφωνούν ότι το χάλκινο γυµνό κορίτσι, θεά ή Αφροδίτη, που ενέπνευσε
αυτό το αριστουργηµατικό αντίγραφο έχει χαθεί. Το χάλκινο πρωτότυπο τοποθετείται
στις αρχές του 5ου αι. και εκτός από την Αφροδίτη του Εσκυλίνου, αντιγράφεται και
στη Αφροδίτη του Torso στο Λούβρο. Μεταξύ αυτών των δύο αυτών µοναδικών
αντιγράφων πρέπει να αναζητηθεί η θηλυκή παρουσία του αυθεντικού, ο οποία
πρόβαλλε µια νέα διάσταση του γυναικείου σώµατος. ∆εν υπάρχει αµφιβολία ότι το
από το αρχικό πρωτότυπο έχουν αλλάξει στοιχεία κατά τη µεταφορά του στα
αντίγραφα, αλλά αυτά διατηρούν την ενότητα της πρώτης ιδέας. Κάπου µεταξύ τους
θα αναζητήσουµε το έργο του «ανεξάρτητου» καλλιτέχνη και δηµιουργού του
αρχικού γλυπτού. Βέβαια, δεν ισχυριζόµαστε ότι η κοπέλα του Esquiline
αντιπροσωπεύει µια εξελιγµένη έννοια της γυναικείας οµορφιάς. Είναι µικρή και
«πλατειά», µε «ανοικτή» λεκάνη και µικρά στήθη αποµακρυσµένα µεταξύ τους, µια
µικρόσωµη χωριατοπούλα, την οποία και σήµερα µπορεί να συναντήσει κανείς σε
ένα µεσογειακό χωριό. Όσο για τις µαθηµατικές ισορροπίες της µικρής Αφροδίτης,
ακολουθεί την αναλογία των 7 κεφαλών, δηλαδή το ύψος της είναι επτά φορές η
κατακόρυφη διάσταση του κεφαλιού της (αυτή, κατά παράδοξο τρόπο, είναι και η
απόσταση µεταξύ των στηθών της).
Η µικρή µας Ύδνα δεν πρέπει να µας διαφεύγει ότι η αρχική καταγραφή του
ονόµατός της ως Κυάνα, αποτελεί ονοµατολογικό στοιχείο της αναδυόµενης από την
κυανή θάλασσα και πλέουσας πάνω στα κυανά οχήµατά της (κύµατα) Αφροδίτης. Η
Ύδνα αποτελούσε για τον ήρωα µας τη µικρή του γοργόνα, µια εύθραστη Αφροδίτη
και κάπως έτσι πρέπει την συνέλαβε στην έµπνευσή του και ο άγνωστος
πρωτοµάστορας-γλύπτης.
Για τον περιβόητο Σκυλλία ποια περιπετειώδη πάλι ιστορία συνδέεται µε την
εικόνα-άγαλµα, που µας αναφέρει ο Παυσανίας. Ο ίδιος ο ιστορικός δεν πρέπει να
είδε την γλυπτική του απεικόνιση στους ∆ελφούς. Ωστόσο, πιθανολογείται ότι ο
34

Έως τότε πιστεύονταν πως οι καταδύσεις µπορούσαν να έχουν δυσµενή αντίκτυπο, όσον αφορά την
παρθενία από το φόβο της πίεσης. Νόµιζαν ότι µπορούσε να συµβεί κάτι το αντίστοιχο µε ότι
συνέβαινε µε την µεµβράνη του τυµπάνου. Ο Αριστοτέλης ήταν ένας από τους πρώτους που
ασχολήθηκαν µε τη µελέτη των ελεύθερων καταδύσεων. Αναρωτιόταν για ποιο λόγο ορισµένοι
σφουγγαράδες επέστρεφαν στην επιφάνεια µε µατωµένα τ’ αυτιά. Πίστευε πως ίσως η εσωτερική
πίεση των αυτιών ανάγκαζε τ’ αυτιά να σκάσουν όταν αυτά έρχονταν σ’ επαφή µε το νερό, αφού αυτό
είναι πιο πυκνό από τον αέρα: • Fife C., Dowse M,. Woman and Pressure, Diving and Altitude, Best
Publishing Company, Flagstaff, 2010 • Muth C. M. (2007) Frauentauchen. In: Klingmann Ch, Tetzlaff
K.
(Hrsg).
Moderne
Tauchmedizin.
Gentner
Verlag,
Stuttgart,
Seiten
621-633
• Tetzlaff K, Klingmann Ch, Muth C. M., Piepho T, Welslau W (Hrsg) (2009). Checkliste
Tauchtauglichkeit – Untersuchungsstandards und Empfehlungen der Gesellschaft für Tauch- und
Überdruckmedizin (GTÜM). Gentner Verlag, Stuttgart.

[23]

ανδριάντας του αποτελούσε τµήµα «συντάγµατος» (οµαδικού αναθήµατος) 16
αγαλµάτων του Φειδία που έστησαν οι Αθηναίοι στους ∆ελφούς µετά τη νικητήρια
µάχη του Μαραθώνα. Το άγαλµά του είχε ήδη µεταφερθεί και αυτό από την λεηλασία
του Νέρωνα ή ίσως από την προγενέστερη παρόµοια σύληση ελληνικών
καλλιτεχνικών θησαυρών του Σύλλα. Ο Ρωµαίος στρατηγός το 86 π.Χ., για να
εξοικονοµήσει χρήµατα για την πολιορκία της Αθήνας, ζήτησε από τους ∆ελφούς να
του δώσουν τα πολύτιµα αναθήµατά του. Μια άλλη πιθανότητα είναι η µεταφορά του
αγάλµατος του στην Αρχαία Ολυµπία, προκειµένου να τοποθετηθεί σε µνηµείο µαζί
µε 10 άλλους Οµηρικούς Ήρωες, ανάθηµα των Αχαιών το 460 π. Χ., κοντά στο Ναό
του ∆ία. Ίσως, η τοποθέτησή του εκεί δικαιολογεί και την απουσία αντιγράφων του
πρωτοτύπου, γιατί το Ιερατείο απαγόρευε ρητά την αναπαραγωγή των γλυπτικών
αναθηµάτων του.
Τα στοιχεία που υπάρχουν δεν είναι πολλά. Ελλείψει τεκµηριωµένων
αποδείξεων µπαίνουµε στον πειρασµό να προσπαθήσουµε να ανασυνθέσουµε τη
σκέψη του γλύπτη, τη γενική κατεύθυνση απόδοσης του Σκυλλία
και τα
χαρακτηριστικά στοιχεία από το τελικό του αποτέλεσµα. Εξάλλου, σε αυτή την
απόπειρά µας µάς οδηγεί και η ίδια η λειτουργία της αρχαίας ελληνικής πλαστικής, η
οποία πάντα µεριµνά να αντανακλά στο γλυπτό χαρακτηριστικά στοιχεία της
ανατοµίας, της προσωπικότητας, της δράσης και της ιδιαίτερης φύσης του
εικονιζόµενου εν ζωή.
Αναζητούµε, µε λίγα λόγια κάποιο αταυτοποίητο γλυπτό ή γλυπτά που
συµπυκνώνουν µια τέλεια απόδοση, αν όχι υπέρβαση, της καθιερωµένης σωµατικής
ανθρώπινης φύσης και των ύφυδρων χαρακτηριστικών του Σκυλλία. Αναζητούµε τη
στιγµή που η Αρχαία Ελλάδα δηµιούργησε κάτι πιο ανθρώπινο και από τον άνθρωπο.
Το πεπρωµένο του ήρωά µας µάς οδηγεί στο στοιχείο, στο οποίο µεγαλούργησε. Στη
θάλασσα.
Οι Πολεµιστές του Ριάτσε είναι σχετικά άγνωστοι στο ευρύ κοινό. Είναι
αυτοί που ο Στέφανο Μαριοτίνι βρήκε το 1972 στο βυθό (Π.Φωτ.12). Τώρα
εκτίθενται στο Ρέτζιο, στην πιο νότια άκρη της Ιταλίας. Όµως δεν είµαι ο µόνος που
πιστεύει ότι πουθενά στη γη δεν µπορείς να δεις γλυπτά τόσο εκπληκτικά όσο αυτά.
Έχω δει πολλά αγάλµατα στη ζωή µου και από όλον τον κόσµο, αλλά τίποτα-τίποτα
δεν µπορεί να συγκριθεί µε αυτά από άποψη τεχνικής και εκτέλεσης. Είναι
αναµφίβολα τα καλύτερα γλυπτά που φτιάχτηκαν ποτέ. Είναι πραγµατικά δύσκολο να
πιστέψεις ότι αυτά δεν έγιναν λίγο πριν την Ιταλική Αναγέννηση αλλά 2.000 χρόνια
πριν.
Τα αγάλµατα του Ριάτσε35 (Π.Φωτ.13), εµπνευσµένα από τους κανόνες του
Πολυκλείτου, είναι δύο από τα πέντε µόνο πρωτότυπα χάλκινα αγάλµατα του 5ου
35

Gerhard Zimmer, Εργαστήρια χαλκοπλαστικής στην αρχαία Ελλάδα, ∆ιάλεξη στο ΑΠΘ, Περιοδικό
Εγνατία, Τ. 13, Σελ. 211-223: «[…] Όταν στο πρώτο µισό του 20ού αιώνα ήρθαν σο φως τα ευρήµατα
από τα βυθισµένα πλοία στο Μαραθώνα, στο ακρωτήριο του Αρτεµισίου, στα Αντικύθηρα και κοντά στην
πόλη Mahdia, δεν δόθηκε προσοχή σε τεχνικές παρατηρήσεις. Στόχος ήταν η κατά το δυνατόν καλύτερη
ανακατασκευή του αρχαίου έργου τέχνης. Περιγραφές αυτών των ανακατασκευών δεν έχουµε. Εντελώς
διαφορετική ήταν η κατάσταση, όταν το 1972 εντοπίστηκαν στη θάλασσα κοντά στο Riace τα δύο
αγάλµατα πολεµιστών και ανασύρθηκαν από την αρµόδια υπηρεσία αρχαιοτήτων. Τα αγάλµατα
µεταφέρθηκαν από την Καλαβρία στη Φλωρεντία προς συντήρηση (βλ. Due Bronzi da Riace. Bollettino
d΄ Arte. Serie Speciale 3. Ρώµη 1984). Μετά τις καταστροφικές πληµµύρες του Άρνου, οι οποίες έπληξαν
και τα αντικείµενα του αρχαιολογικού µουσείου, είχαν συσταθεί εκεί ειδικά εργαστήρια πλούσια σε
εξοπλισµό και εργατικό δυναµικό. Πίστευαν πως αυτός ήταν ο καλύτερος τρόπος για να ανακτήσουν τα
µπρούτζινα έργα την παλιά τους όψη. Η επιτυχία της προσπάθειας αυτής φαίνεται από τον ενθουσιασµό
που προκάλεσε η µετέπειτα παρουσίαση των αγαλµάτων στην Ρώµη. Το νέο στοιχείο ήταν, όµως, πως οι
συντηρητές δεν αρκέστηκαν στην ανάδειξη των έργων στην αρχική τους κατάσταση, αλλά

[24]

αιώνα, µοναδικά και ταυτόχρονα ξεχωριστά. Ενώ χαρακτηρίζονται ως Πολεµιστές,
ωστόσο είναι απολύτως γυµνοί. Κανένα ίχνος από την πολεµική τους εξάρτηση δεν
φέρουν, ενώ διακατέχονται από µια ποσειδώνια ηρεµία, αντίφαση µε την ψυχική
ένταση ενός µαχόµενου πεζού. Η ανατοµία των σωµάτων τους προσεγγίζει την
ανατοµική διαµόρφωση σώµατος κολυµβητών, εικόνα πολύ πιο οικεία σήµερα, λόγω
της διάδοσης του αθλήµατος, παρά στην αρχαιότητα όπου η γνώση και η
προκύπτουσα σµίλευση του αθλητικού σώµατος ήταν σπάνια.
Η σωµατική διαµόρφωση ενός σηµερινού πρωταθλητή κολύµβησης και ενός
διάσηµου «ύφυδρου» πολεµιστή της αρχαιότητας µε τα συγκεκριµένα γλυπτά είναι
απρόσµενα κοινή (Π.Φωτ.14): Το τµήµα ανάµεσα στο άνω και κάτω µέρος του
σώµατος έχει υπερτονισθεί µε την αύξηση των µυών γύρω από τη µέση που είναι πιο
έντονα σχηµατισµένοι απ’ όσο θα µπορούσαν να είναι ποτέ σε έναν πραγµατικό
άνθρωπο. Τα πόδια είναι αφύσικα µακριά και ταιριάζουν τέλεια µε το µεγάλο µήκος
του σώµατος, Για να τονιστεί η συµµετρία και ο διαχωρισµός των δύο πλευρών
υπάρχει ένα απίθανα βαθύ αυλάκι στο κέντρο του θώρακα. Κι ενώ οι µύες του
στήθους είναι απόλυτα χαλαροί οι µύες της πλάτης είναι σε ένταση και είναι
απίστευτα καλοσχηµατισµένοι. Το κεντρικό κανάλι της σπονδυλικής στήλης είναι
βαθύτερο από ότι θα έβλεπες σε έναν πραγµατικό άνθρωπο και για να βελτιωθεί η
γραµµή της πλάτης τους αυτοί οι άνθρωποι δεν έχουν κόκκυγα στη βάση της
σπονδυλικής στήλης.
Και τα δύο αγάλµατα φέρουν µακριά µαλλιά µε εµφανή τον τρόπο
συγκράτησή τους. Με ταινία στον Πολεµιστή Α και µε ένα είδος σκούφου-πύλου
στον Β. Καµιά ένδειξη περικεφαλαίας αλλά χρήση µέσων για την συγκράτηση των
µαλλιών, τα οποία γίνονταν εµπόδιο στην κολύµβηση ή στην κατάδυση στη θάλασσα
(Π.Φωτ. 15).
Τα αντικείµενα που κρατούσαν στα δύο τους χέρια δεν έχουν διασωθεί,
χυτεύθηκαν σε µεταγενέστερη εποχή και ή αντικατέστησαν τα αυθεντικά χέρια, που
ίσως είχαν φθαρεί, ή τροποποίησαν τη θέση των χεριών για να την προσαρµόσουν σε
µια διαφορετική χρήση. Οπότε νοµιµοποιούµαστε τη συνήθη συµπλήρωση µε ασπίδα
και δόρυ, να την αντικαταστήσουµε µε άλλα πιο υδροχαρή αντικείµενα, όπως µε ένα
εγχειρίδιο και κάποιο είδος καταδυτικού έρµατος µε σχοινί («σκανδαλόπετρα»).
Οι Πολεµιστές του Ριάτσε αντανακλούν ένα µεγαλείο, το οποίο αντί να
ατενίζει αφ’ ψηλού τον ορίζοντα προσηλώνεται πολύ χαµηλότερα στο επίπεδο της
γης ή της θάλασσας ή και στον µαγευτικό βυθό κάτω από την επιφάνειά της. Εκεί που
πάµπολλοι θησαυροί περίµεναν να ανασυρθούν από πρώιµους δύτες ή ύφυδρους
ήρωες. Αυτή η συνειρµική συσχέτιση των αρχαίων Ελλήνων, της υποβρύχιας
ανθρώπινης δραστηριότητα µε τον αλιευόµενο, ναυαγικού χαρακτήρα, πλούτου,
αντανακλάται περιέργως και στα 2 αγάλµατα. Στα ένθετα ασηµένια δόντια αλλά και
στις βλεφαρίδες από ασήµι, στα χείλη και στις θηλές από καθαρό κόκκινο χαλκό, στις
κόρες των µατιών που είναι από ελεφαντόδοντο και ασβεστόλιθο.
Η επιχειρούµενη όµως ταύτιση από µέρους µου των Πολεµιστών του Ριάτσε
µε το αναθηµατικό άγαλµα του Σκυλλία στους ∆ελφούς και αν ακόµα τη δεχθεί
κανείς ως επιτυχηµένη, προσκρούει στην ύπαρξη του αριθµού των δύο αγαλµάτων,
του Πολεµιστή Α και Πολεµιστή Β, και όχι ενός. Πράγµα που θα διευκόλυνε την
προσπάθεια. Πως λοιπόν µπορεί να δικαιολογηθεί η ύπαρξη του δευτέρου αγάλµατος
το οποίο πουθενά δεν αναφέρεται;

προβληµατίστηκαν γύρω από την τεχνική της κατασκευής τους. ∆ιότι η γνώση της τεχνικής αποτελεί την
ιδανική προϋπόθεση µιας σωστής συντήρησης και αποκατάστασης […]»

[25]

Η εµβέλεια των κατορθωµάτων του Σκυλλία δηµιούργησε ίσως την ανάγκη
και της κατασκευής και δεύτερου αγάλµατος για να εκτεθεί και σε άλλο χώρο
(Αθηναϊκή Αγορά, Ολυµπία). Τα δύο αγάλµατα του Ριάτσε µπορεί να απεικονίζουν
το ίδιο και το αυτό πρόσωπο του Σκυλλία αλλά σε διαφορετική ηλικία; Εξάλλου σε
αυτό µας οδηγούν και τα κοινά σωµατοµετρικά τους χαρακτηριστικά και άλλα κοινά
στοιχεία, όπως το ίδιο ύψος των αγαλµάτων. Τα δύο αγάλµατα σαφώς έχουν πολλά
κοινά και δηµιουργήθηκαν στο ίδιο εργαστήριο κα πιθανόν από το ίδιο καλούπι.
Ακόµα και το σηµείο εύρεσης τους είναι αινιγµατικό. Ποιος µανιώδης Ρωµαίος
συλλέκτης διοργάνωσε ειδική αποστολή µε την εξειδικευµένη αποστολή εύρεσης και
µεταφοράς των δύο γλυπτών στην Ιταλία; Πως δικαιολογείται το σηµείο απόρριψης
τους σε απόσταση λιγότερο από 100 µέτρα από την ακτή και σε βάθος 8 µέτρων;
Ο Σκυλλίας αιώνες τώρα εξακολουθεί να κάνει αυτό που ξέρει πολύ καλά: να
περνά αθέατος και να κρύβει τα ίχνη του.

[26]

3. Η ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΗ ΤΟΥ ΣΚΥΛΛΙΑ ΣΗΜΕΡΑ
3.1 «Σκυλλίας»: Ο Κολυµβητικός ∆ιάπλους Β. Ευβοϊκού36 και η
∆ιοργάνωση Μαραθώνιας Κολύµβησης Ανοικτής Θαλάσσης.
Ένας, όµως, µικρός Σύλλογος,: ο «Όµιλος Ερασιτεχνών Αλιέων Λίµνης Ο
Ποσειδών» (Π.Φωτ.16) τον ανάγκασε να αναδυθεί. Από το 2011 προς τιµήν του
προκηρύσσει τον Kολυµβητικό Mαραθώνιο:

«ΣΚΥΛΛΙΑΣ 201137»
1ος ∆ΙΑΠΛΟΥΣ Β. ΕΥΒΟΪΚΟΥ ΚΟΛΠΟΥ
ΛΙΜΝΗ ΕΥΒΟΙΑΣ 30 ΙΟΥΛΙΟΥ 2011
τιµής ένεκεν στον πρώτο επιβεβαιωµένο κολυµβητή µακρών αποστάσεων στην
αρχαιότητα, ο οποίος µε τις κολυµβητικές του επιδόσεις και την υποβρύχια δράση
του διαδραµάτισε σηµαντικό ρόλο στη νικηφόρα ναυµαχία του Αρτεµισίου, στη
Βόρεια Εύβοια.
Είναι ευρέως γνωστό ότι οι αγώνες µακρών αποστάσεων πάντα αποτελούσαν
µια διαχρονική πρόκληση και µια ακόµα παρακαταθήκη του Ελληνικού Πολιτισµού
για τις γενιές των ανθρώπων του παρελθόντος, του παρόντος και του µέλλοντος. Ο
Όµιλος επιδιώκοντας να αναβιώσει και να επαναφέρει, σε εποχές δύσκολες, το
αθλητικό και ολυµπιακό ιδεώδες διαµορφώνει ένα νέο σκάµµα ευγενούς
συναγωνισµού και µια δοκιµασία σωµατικής και ψυχικής αντοχής, µακριά από τις
σκοπιµότητες του πρωταθλητισµού. Με την εκδήλωση αυτή επιχειρείται ταυτόχρονα
η ευαισθητοποίηση της κοινής γνώµης για την προφύλαξη του Β. Ευβοϊκού Κόλπου
από ανθρωπογενείς παρεµβάσεις και η ανάληψη πρωτοβουλίας για την ανακήρυξη
του «παράλιου Κανδηλίου» ως περιοχής µεγάλης περιβαλλοντικής και οικολογικής
σηµασίας, η οποία χρήζει προστασίας.
Οι αθλητές διανύουν κολυµπώντας την ιστορική απόσταση των 80 σταδίων14.500 µέτρων από την παραλία Οσµαές-Λεχούνα µε κατάληξη την Σκάλα της
Λίµνης, χωρίς να διαθέτουν κανένα υποβοηθητικό µέσο και επιτυγχάνουν
τερµατισµούς µεταξύ των 4 και 7.5 ωρών. Ήδη 35 άτοµα έχουν καταφέρει να φέρουν
σε πέρας την υπερµαραθώνια κολυµβητική απόσταση και µεταξύ τους υπάρχουν και
άτοµα µε αναπηρία. Από το 2014 ο ΣΚΥΛΛΙΑΣ (Π.Φωτ.17) έχει εξελιχθεί σε
36

Πληροφορίες για τη ∆ιοργάνωση Μαραθώνιας Κολύµβησης «ΣΚΥΛΛΙΑΣ», Βλ.:
https://sites.google.com/site/skylliaslimni/
37
Από την πολιτεία Σκιώνη, Ευβοέων εποίκων της Παλλήνης Χαλκίδικής, ήταν ο Σκυλλίας ή Σκύλλις
ή ακόµη Σκύλαξ και Σκύλλος – ονοµαστός κολυµβητής, (στο µακροβούτι και στο κολύµβι … σωστό
«σκυλόψαρο !...»). Αιχµάλωτος του στόλου του Ξέρξη, στα Μηδικά (µαζί µε την κόρη του Ύδνα, που
και σ’ αυτήν είχε διδάξει την τέχνη του), επιχείρησαν µε επιτυχία στους Αφέτες της Μαγνησίας –
απέναντι του Αρτεµισίου της Εύβοιας – δολιοφθορά κατά των πλοίων του Ξέρξη. Με συνεχείς
αθώρητες καταδύσεις στην τρικυµισµένη θάλασσα, έκοψαν τα σχοινιά που συγκρατούσαν στις
άγκυρές τους τα Περσικά πλοία, µε αποτέλεσµα πολλά απ’ αυτά να εξωκείλουν και να καταστραφούν
στα βράχια της Μαγνησίας (σήµερα «Ξυλοφάγος»). Στη συνέχεια, οι δυο «κοµάντος» - δολιοφθορείς,
πότε µε µακροβούτια και πότε µε κολυµβοδροµία, κατέφυγαν στους συµπατριώτες τους Έλληνες του
Αρτεµισίου, διανύοντας την απίστευτη απόσταση των 80 σταδίων (περίπου 14.5 χιλιόµετρων),
ενηµερώνοντάς τους για τις προθέσεις και τις κυκλωτικές κινήσεις του εχθρικού στόλου. Οι Έλληνες
τους τίµησαν ως ήρωες και οι Αµφικτίονες αναθηµατικά στους ∆ελφούς. Στα Ρωµαϊκά Χρόνια,
επισκέπτης ο Νέρωνας απέσπασε του εντυπωσιακού αναθήµατος την εικόνα της Ύδνας (και µε άλλα
…500 γλυπτά!...) τη µετέφερε στη Ρώµη. Κείµενο: ∆ηµήτρης Αποστόλου – «Ελύµνιος. Πηγές:
ΠΑΠΥΡΟΣ-ΛΑΡΟΥΣ
(Μ.
Εγκυκλοπαίδεια)-Χ.
ΓΙΟΒΑΝΗ-«ΗΡΟ∆ΟΤΟΥ
ΙΣΤΟΡΙΑΙ»
(Α΄ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ)-«ΜΙΑ ΦΟΡΑ ΚΙ ΕΝΑΝ ΚΑΙΡΟ ΕΚΕΙ ΣΤΗΝ ΕΥΒΟΙΑ» Αλέξ. Καλέµη

[27]

διήµερη ∆ιοργάνωση Μαραθώνιας Κολύµβησης, τη µοναδική στην Ελλάδα,
στοχεύοντας µέσα και από τη διεξαγωγή κολυµβητικών αγώνων για παιδιά (500
µέτρα) και για κάθε ενδιαφερόµενο (5.000 µέτρα) την προαγωγή της κολύµβησης
ανοικτής θαλάσσης σε όλες τις ηλικίες.
Παράλληλα, το ∆.Σ. του Οµίλου Ερασιτεχνών Αλιέων Λίµνης «Ο
Ποσειδών», συνεπές στην πρόθεσή του να συµβάλλει στην ανάδειξη και προβολή
ναυτικών προσωπικοτήτων της περιοχής, οι οποίες προέβησαν σε πράξεις διάσωσης,
ναυτικής συνδροµής και γενικότερου ανθρωπιστικού αλτρουισµού στη θάλασσα,
αποφασίζει να προσδώσει και πρόσθετες επωνυµίες στους Κολυµβητικούς
Μαραθωνίους που διεξάγει του ως:

«ΣΚΥΛΛΙΑΣ 2012»
2ος ∆ΙΑΠΛΟΥΣ Β. ΕΥΒΟΪΚΟΥ ΚΟΛΠΟΥ:
ΣΑΒΒΑΚΗΣ- Α/Τ Α∆ΡΙΑΣ38»
38

Κατά µία καταπληκτική συγκυρία πολλά από τα µεγαλύτερα ναυάγια όλων των εποχών φέρουν
ελληνικό όνοµα και συνδέονται µε µεγάλες τραγωδίες: Τιτανικός, Ποσειδώνας, Ωκεανός κ.ά. Βέβαια,
και η σηµερινή κατάσταση στη χώρας µας προσοµοιάζει σε συνθήκες προ βύθισης, όταν αναζητείται
και ταυτόχρονα αµφισβητείται η ικανότητα του Καπετάνιου, η αποτελεσµατικότητα της συνδροµής
του Υπάρχου, η ψυχραιµία και το φρόνηµα του πληρώµατος. ∆υστυχώς, αυτό που παρατηρείται είναι
η αύξηση των ποντικών, φυσικών και ανθρωπόµορφων, που εγκαταλείπουν το πλοίο προοιωνίζοντας
την τραγική έκβαση του συµβάντος. Και όµως µια καταπληκτική ιστορία, στους περισσότερους
άγνωστη, µας δίνει τη δυνατότητα να είµαστε και επετειακά επίκαιροι και επικαιροποιηµένοι µε τη
σύγχρονη εθνική µας περιπέτεια και παραδόξως περισσότερο αισιόδοξοι . Αναφέροµαι στη ιστορία
του Αδρία, του πολεµικού µας πλοίου που στη διάρκεια του Β΄ Παγκόσµιου Πολέµου, αντιβαίνοντας
κάθε λογική πρόβλεψη, µπόρεσε να επιτελέσει έναν από τους µεγαλύτερους άθλους της Παγκόσµιας
Ναυτικής Ιστορίας. Παρ’ολίγον ναυάγιο το ηρωικό µας αντιτορπιλικό, όταν στις 22 Οκτωβρίου 1943,
περιπολώντας στην περιοχή των ∆ωδεκανήσων, µαζί µε το συνοδό αγγλικό πολεµικό Hurworth, έπεσε
σε νάρκη. Την ίδια τύχη είχε και το συνοδό πλοίο, το οποίο βυθίστηκε αύτανδρο πλην του κυβερνήτη
του Πλοιάρχου Ράϊτ, ο οποίος διασώθηκε κάτω από µυθιστορηµατικές συνθήκες, όπως περιγράφονται
στη συνέχεια. Αποτέλεσµα της φοβερής και φονικής έκρηξης ήταν η αποκοπή του πρωραίου τµήµατος
του Αδρία, µε αποτέλεσµα το πλοίο να χάσει σχεδόν το µισό µήκος του. Παρά την τραγική του
κατάσταση, όσοι από το πλήρωµα διασώθηκαν, κατάφεραν να το οδηγήσουν για 730 ολόκληρα µίλια,
κάτω από την λυσσαλέα αναζήτηση και του Γερµανικού Ναυτικού και της Γερµανικής Αεροπορίας
στη βάση του συµµαχικού στόλου, στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, όπου έτυχε απαράµιλλης
ενθουσιώδους υποδοχής από όλους τους σηµερινούς µας εταίρους. Για τις λεπτοµέρειες της επικής
αυτής προσπάθειας µπορεί να ανατρέξει κανείς σε πολλά βιβλία, αφιερώµατα, µουσεία και
ηλεκτρονικές σελίδες. Ωστόσο, πρόθεση του γράφοντος και άλλων καλών φίλων είναι να καταδείξει
ότι κάθε ηρωική και αξιοµνηµόνευτη επίδοση δεν είναι ένα αφηρηµένο και αποµακρυσµένο γεγονός
που επιτυγχάνεται από κάποιου είδους νοµοτέλεια, αλλά ένα, µερικές φορές, κοινό γεγονός, στο οποίο
συµβάλλουν συνηθισµένοι καθηµερινοί άνθρωποι, που οι συνθήκες και η ποιότητα του φρονήµατός
τους τούς οδηγούν στην υπέρβαση. Ένας τέτοιος άνθρωπος της διπλανής πόρτας, ένας συντοπίτης, ο
Θανάσης Σαββάκης από τη Λίµνη, ήταν στο πλήρωµα του θρυλικού Αδρία. Μάλιστα, υπερέβη την
απόδοση του ηρωικού πληρώµατος, αφού σύµφωνα µε λόγια του θρυλικού Κυβερνήτη του Iωάννη
Τούµπα (από την επίσηµη οµιλία του Ναυάρχου και Ακαδηµαϊκού πλέον Ι. Ν.Τούµπα στην Ακαδηµία
Αθηνών, Μάρτιος 1983): « το ηθικόν µας ήτο υψηλόν. Το απόγευµα της µεθεπόµενης της αφίξεώς µας
εις Γκιουµουσλούκ εδοκιµάσαµεν µίαν µεγάλην χαράν. Ένα καΐκι µας έφερεν σώον τον Κάπταιν Ντι, τον
Ράϊτ (Κυβερνήτη του Hurworth) ως και τον αγνοούµενον µας Αθανάσιον Σαββάκην. Ο Σαββάκης
έσωσεν υπό µυθιστορηµατικάς συνθήκας τον Ράϊτ. Λυπούµαι διότι δεν έχω χρόνον να περιγράψω
πλήρως πώς εσώθη. Kaτά την έκκρηξιν ο Σαββάκης εξετινάχθη εις την θάλασσαν χωρίς ευτυχώς να
τραυµατισθεί. Ενώ εκολύµβα εύρε την σχεδίαν που είχαµε ρίξει δια τυχόν επιζώντας. Επέβη αυτής και
καθώς εκωπηλατούσε, αντελήφθη να κολυµβά ένας Άγγλος τραυµατίας. Τον παρέλαβε και κατόρθωσε να
φθάσει σε ένα ξερονήσι, όπου όµως έσπασε η σχεδία τους. Ανεγνώρισε εις τον ναυαγόν τον Κάπταιν Ντι
που ήτο βαρύτατα τραυµατισµένος. Ο Σαββάκης επρότεινε να κολυµβήση έως ένα άλλο νησάκι δια να
φωνάξη ένα από τα Τουρκικά καΐκια που περνούσαν κοντά. Μετά µεγάλας περιπετείας και εξαντλητικό
κολύµβηµα πολλών ωρών, επέτυχε να γίνει αντιληπτός από ένα καϊκι ελληνικής ιδιοκτησίας. Τον
ανέσυραν και κατόπιν επήγαν και παρέλαβαν τον τελείως εξαντληµένον πλέον Ράϊτ. Εις τον Σαββάκην
απενεµήθη Αγγλικόν πολεµικόν παράσηµον και ο Ελληνικός Πολεµικός Σταυρός…».

[28]

ΛΙΜΝΗ ΕΥΒΟΙΑΣ 28 ΙΟΥΛΙΟΥ 2012
Η χρυσή σελίδα της ιστορίας του πολεµικού µας ναυτικού στη διάρκεια του
Β΄ Παγκοσµίου Πολέµου, η παραδειγµατική συµπεριφορά του επιφανών ναυτών του
Αδρία αλλά και το ιδιαίτερο ήθος, η σωµατική και κολυµβητική ικανότητα και
καρτερικότητα του Λιµνιώτη, διακεκριµένου µέλους του ηρωικού πληρώµατος,
δίοπος Θανάση Σαββάκη (Π.Φωτ.18), µπορεί να εγγραφεί σε µια σύγχρονη ατοµική
και συλλογική προβληµατική για τις συνθήκες εθνικού ναυαγίου που
αντιµετωπίζουµε και βιώνουµε σήµερα. Οι αναλογίες που υπάρχουν µπορούν να µας
προβληµατίσουν και να µας υποδείξουν υποδειγµατικές στάσεις ζωής.

«ΣΚΥΛΛΙΑΣ 2013»
3ος ∆ΙΑΠΛΟΥΣ Β. ΕΥΒΟΪΚΟΥ ΚΟΛΠΟΥ
ΚΑΠΕΤΑΝ ΑΝ∆ΡΕΑΣ ΤΣΕΣΜΕΛΗΣ
ΛΙΜΝΗ ΕΥΒΟΙΑΣ 27 ΙΟΥΛΙΟΥ 2013
τιµής ένεκεν στον αείµνηστο Αρχικαπετάνιο του Ελληνικού Εµπορικού
Ναυτικού, µε την πολυσχιδή προσωπικότητά του και τη διακεκριµένη συµβολή του,
στα Κατοχικά Χρόνια, σε επικίνδυνες συµµαχικές νηοποµπές, για τις οποίες τιµήθηκε
µε το Παράσηµο του «Χαλκού Σταυρού» (Π.Φωτ.19). Τα λόγια που του απηύθυνε ο
πρώην ∆ήµαρχος, Γρηγόρης Μαναρίτσας, σε τελετή βράβευσής του, επ’ ευκαιρία της
Ναυτικής Εβδοµάδας το 1998, αποτελεί και την επιτοµή του σκεπτικού του Οµίλου
µας για τον 3ο ∆ιάπλου: «Καπετάν Ανδρέα, στο πρόσωπό σου σήµερα τιµάται όλη η
άξια ναυτοσύνη της Λίµνης…Όλοι οι Πλοίαρχοι, οι Μηχανικοί, οι Ασυρµατιστές…, όλα
τα Λιµνιώτικα πληρώµατα, που για χρόνια πρόσφεραν στο Εµπορικό και Πολεµικό
Ναυτικό και χαρακτήρισαν τον τόπο µας σαν µια θαλασσινή πολιτεία».

«ΣΚΥΛΛΙΑΣ 2014»
4ος ∆ΙΕΘΝΗΣ ∆ΙΑΠΛΟΥΣ Β. ΕΥΒΟΪΚΟΥ ΚΟΛΠΟΥ
SS Stephen Hopkins- «Raider» Stier39
Η εµβέλεια του ηρωικού γεγονότος, η παραδειγµατική συµπεριφορά του επιφανών και µη
ναυτών του Αδρία αλλά και το ιδιαίτερο ήθος, η σωµατική και κολυµβητική καρτερικότητα του
συντοπίτη µας, πρέπει να αξιοποιηθούν υποδειγµατικά. Η περίπτωση του Αδρία και του δίοπος
Θανάση Σαββάκη µπορεί να εγγραφεί σε µια σύγχρονη ατοµική και συλλογική προβληµατική για τις
συνθήκες εθνικού ναυαγίου που αντιµετωπίζουµε και βιώνουµε σήµερα. Οι αναλογίες που υπάρχουν
µπορούν να µας προβληµατίσουν και να µας υποδείξουν υποδειγµατικές στάσεις ζωής, οι οποίες
µπορούν να στερήσουν από τον Ποσειδώνα τα συνήθη θύµατά του.
39
SS Stephen Hopkins- «Raider» Stier
µια επική ναυτική ιστορία «∆αυΐδ και Γολιάθ» από τον Β΄ Παγκόσµιο Πόλεµο µε τοπικό
ενδιαφέρον…
Πριν από 73 χρόνια, στις 27 Οκτωβρίου 1942, µια σωσίβια λέµβος αµερικανικού εµπορικού πλοίου µε
15 επιζώντες βγήκε σε µια ακτή της βραζιλιάνικης ζούγκλας. Είχε προηγηθεί ένα ταξίδι 31 ηµερών, µε
πανί, στον Ατλαντικό Ωκεανό, κατά το οποίο τέσσερεις άνδρες είχαν χάσει τη ζωή τους και είχαν
«ενταφιαστεί» στην ανοικτή θάλασσα. Μαζί µε τη λέµβο και τους γενειοφόρους, µαυρισµένους από
τον ήλιο, ναύτες, ήρθε στο προσκήνιο µια άνευ προηγουµένου ναυτική ιστορία από τη σύρραξη του
Β΄ Παγκόσµιου Πολέµου. Όλοι ήταν επιζήσαντες από τη µοναδική περίπτωση, στη διάρκεια του
αιµατηρού πολέµου, βύθισης ενός βαριά επανδρωµένου γερµανικού πολεµικού πλοίου επιφανείας από
ένα κοινό εµπορικό πλοίο. Το Σεπτέµβριο του 1942 στη θαλάσσια περιοχή ανοικτά της Ν. Αφρικής
περιπολούσε το βαρύ καταδροµικό Michel µε 2 πλοία ανεφοδιασµού και ήδη είχαν προξενήσει βαριές
απώλειες σε συµµαχικά εµπορικά πλοία. Μαζί τους επιχειρούσε και το πολεµικό πλοίο τύπου
«Raider», Stier, το οποίο ως νεότευκτο και µε νέο καπετάνιο θα προσπαθούσε να µπει και αυτό στον
χορό των επιτυχιών και να αποκοµίσει εµπειρία. Αυτό είχε κατά νου το Γερµανικό Επιτελείο Ναυτικού
στο Βερολίνο και είχε δώσει οδηγίες τα τέσσερα πλοία να επιχειρούν από κοινού. Κατά τη διάρκεια

[29]

του B ' Παγκόσµιου Πολέµου, το γερµανικό ναυτικό ναυπήγησε σειρά βαριά οπλισµένων σκαφών
γνωστά ως «επιδροµείς-Raider», τα οποία καµουφλάριζε ως εµπορικά πλοία, µε σκοπό να λυµαίνονται
µεµονωµένων εµπορικών σκαφών των συµµάχων. Εικ.1.Τα µεταµφιεσµένα αυτά πλοία αναρτούσαν
σηµαία ουδέτερης χώρας και διέθεταν, συνήθως, δύο σωλήνες τορπιλών εµπρός, έξι πυροβόλα των
15cm (5,9-ίντσες), συν τα αντιαεροπορικά πυροβόλα όπλα και συχνά υδροπλάνο. Όλον αυτό τον
εξοπλισµό φρόντιζαν να τον αποκρύπτουν επιµελώς πίσω από πάνελ και άλλα αποπροσανατολιστικά
στοιχεία που έφεραν στο κατάστρωµα. Ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγµα ήταν το Raider Stier, το
οποίο ναυπηγήθηκε από τον γνωστό κολοσσό Krupps το 1936 και εισήλθε σε επιχειρησιακή
ετοιµότητα το 1942, υπό τις διαταγές του Horst Gerlach, µε ένα πλήρωµα 324 καλά εκπαιδευµένων
ανδρών του Ναυτικού και ήδη είχε στο ενεργητικό του τρία ανύποπτα θύµατα: (Gemstone (British),
Stanvac Calcutta (Panama-flag U.S.-owned) and Dalhousie (British). Οι συνήθεις στόχοι του ήταν
εµπορικά πλοία των συµµάχων, τύπου «Liberty», όπως και το SS Stephen Hopkins. Το τελευταίο
ολοκλήρωνε το παρθενικό του ταξίδι: Σαν Φρανσίσκο - Μπόρα Μπόρα - Ώκλαντ, Νέα Ζηλανδία Μελβούρνη - λιµάνι Λίνκολν, Αυστραλία, Ντέρµπαν, Κέιπ - Τάουν, Παραµαρίµπο, Ολλανδική
Γουινέα, Σαν Φρανσίσκο. Εικ.2. Ήταν ένα κυριακάτικο πρωινό της 27 Σεπτεµβρίου 1942, όταν το
Stier µαζί µε ένα πλοίο ανεφοδιασµού περιπολούσε ανοικτά των νοτιοδυτικών ακτών της Ν. Αφρικής,
έχοντας αποµακρυνθεί 120 µίλια από το καταδροµικό Michel. Ο καιρός ήταν βροχερός, επικρατούσε
πυκνή οµίχλη και η ορατότητα µόλις πλησίαζε τα 2 µίλια. Σε ένα αιφνιδιαστικό άνοιγµα του καιρού
τα δύο πλοία συναντήθηκαν απροσδόκητα. Μετά την πρώτη έκπληξη το γερµανικό πλοίο έβαλε
εναντίον του αµερικανικού µε το βαρύ οπλισµό του. Σύντοµα, τα αποτελέσµατα ήταν ορατά, αφού
καπνοί έβγαιναν από το ανυπεράσπιστο θύµα του. Όµως, προς έκπληξή τους αντιλήφθηκαν ότι στα
καταιγιστικά πυρά τους υπήρχε διαρκής απάντηση από ένα µικρό πυροβόλο όπλο των 4-ιντσών,
τοποθετηµένο στην πλώρη, τη µοναδική δύναµη πυρός που διέθεταν για αυτοάµυνα τα πλοία τύπου
«Liberty». Από τα µικρό αυτό κανόνι εξαπολύθηκαν 35 βλήµατα κατά του Γερµανικού πολεµικού, από
τα ηρωικά µέλη του πληρώµατος, και τα τελευταία µάλιστα 5 από τον αξιωµατικό Cadet O’Hara, τα
οποία όλα ήταν και εύστοχα. Εικ.3. Η µάχη ήταν σχετικά σύντοµη αλλά φονική. Μισή ώρα µετά την
έναρξή της το Liberty άρχισε να βουλιάζει. Από τα 59 µέλη του πληρώµατός του διασώθηκαν 19, τα
οποία επιβιβάστηκαν σε σωσίβια λέµβο και µε λιγοστές προµήθειες θα διένυαν 2.200 µίλια σε 31
ηµέρες, µέχρι που τα θαλάσσια ρεύµατα θα τους έβγαζαν σε παραλία της Βραζιλίας. Επέζησαν τελικά
15. Όµως και το Stier είχε υποστεί µεγάλες ζηµιές και µερικές ώρες αργότερα το πλήρωµα του
αναγκάστηκε να το αυτοβυθίσει και να το εγκαταλείψει. Οι γερµανοί ναυαγοί, εκτός 3 απωλειών που
είχαν από το επεισόδιο, παραλήφθηκαν από το παρακείµενο σκάφος ανεφοδιασµού. Μετά από αρκετό
καιρό το περιστατικό άρχισε να κυκλοφορεί σαν εκπληκτικό γεγονός πρώτα στις τάξεις του
Γερµανικού και αργότερα του αντίστοιχου συµµαχικού Ναυτικού. Το Πολεµικό Ναυτικό των Η.Π.Α.
παρασηµοφόρησε πολλούς από το πλήρωµα του Hopkins, απέδωσε εξαιρετικές τιµές και τιµητικές
συντάξεις στους αποθανόντες, εκ των οποίων 3 τα ονόµατά τους αποδόθηκαν σε νέα πλοία του
πολεµικού ναυτικού. Η ιστορία του Hopkins θεωρείται από τις κορυφαίες της Πολεµικής Ναυτικής
Ιστορίας των Αµερικανών, καθόσον ήταν το πρώτο και το τελευταίο εµπορικό πλοίο που στη διάρκεια
του Β΄ Παγκοσµίου Πολέµου βύθισε ένα πολεµικό πλοίο επιφανείας. Η ιστορία του SS Stephen
Hopkins & Stier εµπεριέχεται σε αρκετά ιστορικά βιβλία εποχής και ακόµα προσέλκυσε το
ενδιαφέρον και της Αµερικανικής Κινηµατογραφικής Βιοµηχανίας, η οποία επεχείρησε κατά καιρούς
να τη µεταφέρει σε ταινία µε διάσηµους πρωταγωνιστές. Αν και αυτό δεν καρποφόρησε µέχρι σήµερα,
ωστόσο άλλες γνωστές ταινίες φαίνεται να τη χρησιµοποιούν διασκευασµένη. Εικ. 3, 4, 5. Από τα
επίσηµα αρχεία του Αµερικανικού Ναυτικού προκύπτει ότι στο εκπληκτικό αυτό συµβάν συµµετείχαν,
ως µέλη του πληρώµατος 7 Έλληνες από τους οποίους 2, τουλάχιστον, ήταν από τη Λίµνη της Βόρειας
Εύβοιας: Merchant Mariners Killed or Died in Lifeboat (Ναύτες του εµπορικού πλοίου που
σκοτώθηκαν ή πέθαναν στη σωσίβια λέµβο): http://www.usmm.org/hopkins.html
Last

First

Position

Tsiforos

Gus Evangelos Oiler

Hometown

Age

San Francisco CA

28

[30]

ΜΠΕΝΕΤΗΣ-ΤΣΙΓΩΝΗΣ- ΤΣΙΦΟΡΟΣ
ΛΙΜΝΗ ΕΥΒΟΙΑΣ 12-13 ΙΟΥΛΙΟΥ 2014
Η ιστορία του SS Stephen Hopkins-«Raider» Stier (Π.Φωτ.20) θεωρείται από τις
κορυφαίες της Παγκόσµιας Πολεµικής Ναυτικής Ιστορίας, καθόσον στο συµβάν αυτό
καταγράφεται η µοναδική βύθιση, στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσµίου Πολέµου, Γερµανικού
πολεµικού πλοίου επιφανείας από εµπορικό πλοίο. Από τα επίσηµα αρχεία του Αµερικανικού
Ναυτικού προκύπτει ότι στο εκπληκτικό αυτό συµβάν συµµετείχαν, ως µέλη του
πληρώµατος, 7 Έλληνες από τους οποίους 3 ήταν από τη Λίµνη της Βόρειας Εύβοιας. Η
συµµετοχή τους, έστω και µε µη πλήρως εγνωσµένες πληροφορίες, αρκεί για την απόδοση
τιµής στα νέα αυτά παλικάρια από τη Λίµνη και τη Βόρεια Εύβοια, που στις εσχατιές του
πλανήτη µας και εν µέσω της µεγάλης πρόκλησης του Β΄ Παγκοσµίου Πολέµου, τίµησαν τη
χώρα τους, τον τόπο τους και την πόλη τους κάνοντας το καθήκον τους.

Για το φετινό Καλοκαίρι έχει ήδη προκηρυχθεί ο:

«ΣΚΥΛΛΙΑΣ 2015»
5ος ∆ΙΕΘΝΗΣ ∆ΙΑΠΛΟΥΣ Β. ΕΥΒΟΪΚΟΥ ΚΟΛΠΟΥ
«ΘΩΡΗΚΤΟ ΑΒΕΡΩΦ»-ΛΙΜΝΙΩΤΙΚΑ ΠΛΗΡΩΜΑΤΑ
ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΣΙΦΟΡΟΣ
ΛΙΜΝΗ ΕΥΒΟΙΑΣ 11-12 ΙΟΥΛΙΟΥ 2015
για τις 11 και 12 Ιουλίου. Η ∆ιοργάνωση, ως είθισται να τιµά σηµαίνοντες/σες
τοπικές και συνήθως άγνωστες µορφές θαλάσσιας ανδραγαθίας, αφιερώνει τους
Αγώνες στα Λιµνιώτικα πληρώµατα του Ιστορικού Θωρηκτού «Αβέρωφ40» και τον
Γεώργιο Τσιφόρο41, ο οποίος διέσωσε σε ναυάγιο ιστιοπλοϊκού σκάφους το πλήρωµά

Tsigonis

Andrew
Basilios

Oiler

Lemne Greece

27

Τα δύο µέλη του πληρώµατος κατάγονται από γνωστές-παραδοσιακές Λιµνιώτικες οικογένειες και
εκτελούσαν χρέη λιπαντών στο πλοίο, ενώ για τον Ανδρέα Τσιγώ (ο)νη, «υαλοκαθαριστή». Πιθανόν,
πρόκειται για εξειδικευµένο συντηρητή και καθαριστή των διαφανών-γυάλινων σωληνώσεων της
κεντρικού µηχανοστασίου, η λίπανση του οποίου έπρεπε να γίνεται δια οπτικού ελέγχου.. Η
λεπτοµερής συµµετοχή των δύο Λιµνιωτών στο συµβάν δεν µπορεί να καθοριστεί µε ακρίβεια. Το
σίγουρο είναι ότι, τελικά, δεν επιβίωσαν χωρίς να µπορεί να προσδιοριστεί αν φονεύθηκαν στη
διάρκεια της σύγκρουσης ή στη µετέπειτα οδυσσειακή περιπέτεια των διασωθέντων στον Ατλαντικό
Ωκεανό. Η Αµερικανική Κυβέρνηση αναγνώρισε τις υπηρεσίες τους και παρείχε στις οικογένειές τους
τιµητική σύνταξη. Παλιότεροι Λιµνιώτες ενθυµούνται τις µητέρες των αποθανόντων να κλαίνε για τα
παλικάρια τους, όπως και την αναγραφή του πλοίου SS Stephen Hopkins στα παραστατικά είσπραξης
της σύνταξής τους. Αξιοπερίεργο, βέβαια, είναι το γεγονός ότι µε την ίδια αιτιολογία αποδίδονταν
σύνταξη και σε έναν άλλο ναυτικό από τη Λίµνη, τον Κώστα Μπενετή, για τον οποίο αγνοούµε τον
τρόπο επιβίβασής του στο µοιραίο πλοίο και το ρόλο του σε αυτό. Ίσως, µε τη µελλοντική έρευνα και
τη γνωστοποίηση του συγκεκριµένου δηµοσιεύµατος προκύψουν περισσότερα στοιχεία. Πάντως, η
συµµετοχή τους έστω και µε µη πλήρως εγνωσµένες πληροφορίες αρκεί για την απόδοση τιµής στα
νέα αυτά παλικάρια από τη Λίµνη και τη Βόρεια Εύβοια, που στις εσχατιές του πλανήτη µας και εν
µέσω της µεγάλης πρόκλησης του Β΄ Παγκόσµιου Πολέµου, τίµησαν τη χώρα τους, τον τόπο τους και
την πόλη τους κάνοντας το καθήκον τους. Εικ. 7, 8, 9.
40
Από την επική περίοδο της Ιστορίας του Θωρηκτού, όταν ναυλοχούσε στο Βόσπορο, έχουµε αρκετές
αναµνηστικές φωτογραφίες Λιµνιωτών ναυτών που υπηρετούσαν σε αυτό: Αργυρόπαις ∆., Τσαντίλης
Μ., Κυβερνήτης Ε., Ζαννιάκος Κ., Βρυσιώτης Γ. Αρκετές από αυτές έχουν παραχωρηθεί «ευγενικώς»
και εκτίθενται σήµερα σε ειδική προθήκη στο «Θωρηκτό Αβέρωφ» (Π.Φωτ. 21).
41
Το µετάλλιο στην εµπρόσθια πλευρά (µορφή Βικτώριας) αναγράφει:AWARDED BY THE
BOADED OF TRADE FOR GALANTRY IN SAVING LIFE. V.R. (Απονέµεται από το Υπουργείο
Εµπορικής Ναυτιλίας δια γενναιότητα εις την διάσωσιν ανθρωπίνης ζωής. Στην περιφέρεια (θέση
δοντιών των νοµισµάτων) φέρει την αναγραφή: GIORGO TSIFORO WRECK OF THE “NONPARE”
ON THE 22 SEPTEMBER 1900 (Γεώργιος Τσιφόρος, Ναυάγιο «NONPARE», την 22α Σεπτεµβρίου
1900. Το µετάλλιο έχει παραχωρηθεί και φυλάσσεται σε προθήκη του Λαογραφικού Μουσείου
Λίµνης.

[31]

του, µεταξύ του οποίου υπήρχαν και µέλη της Βασιλικής Οικογένειας της Αγγλίας
και για το λόγο αυτό του απονεµήθηκε ειδικά για την περίσταση ασηµένιο µετάλλιο
και δίπλωµα από την ίδια τη βασίλισσα Βικτωρία (Π.Φωτ. 22).
Ο ∆ιάπλους του Β. Ευβοϊκού διευρυµένος σε ∆ιοργάνωση Μαραθώνιας
Κολύµβησης επιχειρεί από το 2011 να αναδειχθεί σε πρωτοποριακό Θεσµό
προώθησης της Κολύµβησης Ανοικτής Θαλάσσης για όλες τις ηλικίες και να
καθιερώσει τη Λίµνη και τη Βόρεια Εύβοια ως σηµείο αναφοράς των σχετικών
αθλητικών δραστηριοτήτων.
Εξάλλου, η φετινή συγκυρία προβολής της περιοχής από τα ελληνικά και ξένα
ειδησεογραφικά Πρακτορεία και από µεγάλα Γραφεία Ταξιδιωτικού Τουρισµού
πολλαπλασιάζει το ενδιαφέρον για την ιστορία και «το ύφος» της περιοχής, ενώ
αναδεικνύει τη φυσιογνωµία του Σκυλλία στο επίπεδο ενός ιδεώδους «ύφυδρου»
πολεµιστή και αθλητικού προτύπου ικανού να εµπνεύσει όλους µας µε τα
καταπληκτικά στοιχεία, που συνθέτουν την προσωπικότητά του. Σηµειωτέον, ότι το
Πολεµικό µας Ναυτικό τιµά τη ∆ιοργάνωσή µας µε τη συνεχή αποστολή κλιµακίου
της ∆.Υ.Κ., ως απόδοση τιµής στον πρώτο βατραχάνθρωπο του Κόσµου.

3.2.

Ο Σκυλλίας 2014 ήταν ένα µάθηµα ζωής

Η, µοναδική στην Ελλάδα, ∆ιοργάνωση Μαραθώνιας Κολύµβησης Ανοικτής
Θαλάσσης «ΣΚΥΛΛΙΑΣ 2014» ολοκληρώθηκε στη Λίµνη Ευβοίας έχοντας
εκπληρώσει µε τον καλύτερο τρόπο τους στόχους της και διαµορφώνοντας, µε την
περιπετειώδη εξέλιξή της, τις καλύτερες προοπτικές για την πέµπτη επανάληψή της
το καλοκαίρι του 2015. Η κορωνίδα της ∆ιοργάνωσης, ο 4ος ∆ιάπλους του Β.
Ευβοϊκού Κόλπου, σε ανάµνηση της ιστορικά τεκµηριωµένης και ταυτόσηµης
απόστασης, των 80 σταδίων, που διήνυσε ο θρυλικός Σκυλλίας στην Ναυµαχία του
Αρτεµισίου το 480 π. Χ., ξεκίνησε κανονικά µε την περαίωση 28 αθλητών στην
αφετηρία του Αγώνα, λιµάνι Οσµαές Θεολόγου. ∆υστυχώς, λόγω ενός γεµάτου 5
Μποφόρ ανέµου, όλοι οι συντελεστές καθηλώθηκαν στην αφετηρία για 5 ολόκληρες
ώρες. Η Σκυλίια, όµως, αντοχή που επιδείχτηκε από όλους έδωσαν διέξοδο στην
διαφαινόµενη ακύρωση του Αγώνα.
Κοινή συναινέσει και παρά τη συσσωρευµένη κόπωση όλων εφαρµόστηκε η
εναλλακτική διαδροµή, των 8 Χιλιοµέτρων, του Κανονισµού και όλοι οι
συµµετέχοντες µεταφέρθηκαν στην αφετηρία του εναλλακτικού Αγώνα, του
«Παράλιου Σκυλλία». Η εκκίνηση δόθηκε από την παράλια τοποθεσία του
Κανδηλίου, Collomni της Εύβοιας και όλοι οι αθλητές τερµάτισαν στη Λίµνη
Ευβοίας, µε προεξέχοντα και µελλοντικά, σίγουρα περίοπτο αθλητή παγκοσµίων
διακρίσεων, τον Αναστάσιο Σαχπασίδη, 22 ετών, µε χρόνο 01: 45΄: 38΄΄.
Εντυπωσιακή ήταν και η εξέλιξη των Αγώνων της επόµενης µέρας. Στα 250 Μ.
συµµετείχαν 19 παιδιά, ηλικίας 9 έως 14 χρονών µε νικητή τον Θεοδώρου Κων/νο,
ενώ στην απόσταση των 3.000 Μέτρων συµµετείχαν 27 αθλητές µε νικητή τον
Γιοβανούδη Γιώργο µε χρόνο 45΄: 28΄΄.
Η κάτοικοι της Λίµνης αλλά και οι εκατοντάδες επισκέπτες της είχαν την
ευκαιρία να ζήσουν, για δύο ηµέρες, από κοντά την προσπάθεια των αθλητών/τριών
και να προβληµατιστούν για το ιδεώδες της µαραθώνιας κολύµβησης, η οποία
σφυρηλατεί στάσεις και αντιστάσεις ζωής.
Τιµή και έπαινος για όλους τους συµµετέχοντες/χουσες αγωνιστικά, στους
δεκάδες συντελεστές των Αγώνων, στους συνοδούς βαρκάρηδες, στους χορηγούς
ψυχής και σε αυτούς που συνεισέφεραν χρηµατικά, στον Όµιλο Ερασιτεχνών Αλιέων
Λίµνης «Ο Ποσειδών» - Φορέα της ∆ιοργάνωσης.

[32]

Ο «ΣΚΥΛΛΙΑΣ 2014» ήταν ένα µάθηµα ζωής για όσους συµµετείχαν σε
αυτόν ενεργά και µε οποιοδήποτε τρόπο. Η εξατοµίκευση της οµαδικής και
εθελοντικής προσπάθειας, της ανιδιοτελούς προσφοράς, της επιδίωξης του ατοµικά
και συλλογικά ακατόρθωτου αναδείχτηκε τη φετινή χρόνια εφικτό µε τον καλύτερο
τρόπο.
Για όλους αυτούς που έµειναν αµέτοχοι ή θεατές ενός πραγµατικά σύνθετου
δρώµενου, ο «ΣΚΥΛΛΙΑΣ 2015» τους παρέχει µια ευκαιρία να ξαναδούν, µε άλλη
εστίαση, τη ζωή τους…

[33]

[34]

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Avramidis, S. (2005), The history of Greek lifeguarding, Athens, European Lifeguard
Academy.
Avramidis, S. (2009). Drowning in Ancient Greek history and mythology,
International Journal of Aquatic Research and EducationΈ 3(4), 422-431.
Avramidis, S. (2010). History of aquatic safety- A multidisciplinary approach,
Athens.
Avramidis, S., & Devouros, K. (2008). Drowning in ancient times and Greek
mythology.
Avramidis, S. (ed). The Handbook on Safety and Lifesaving. (pp. 3-16). Athens.
Avramidis, Stathis, International Journal of Aquatic Research and Education, 2011,
5, 325-360, © 2011 Human Kinetics, Inc., Education, World Art on Swimming,
Αλπανίδης Ευάγγελος, «Ιστορία της Άθλησης στον αρχαίο Ελληνικό Κόσµο»,
Θεσσαλονίκη 2004, Εκδόσεις Σάλτο και Παυσανίας.
Boardman, J., Griffin, J., & Murray, O. (1993). The Oxford History of the Classical
World.
Bachrach, Arthur J., The History of the Diving Bell.
Callum, Roberts, Τhe unnatural history of the sea , Retrieved on 02/03/07 from
http://www.wikipedia.com
Due Bronzi da Riace. Bollettino d΄ Arte. Serie Speciale 3. Ρώµη 1984.
Henrichs, A.Jennifer A., THE RIACE BRONZES: A COMPARATIVE STUDY IN
STYLE AND TECHNIQUE, B.A., University of West Florida-Pensacola, 2003
May 2005
Κατάκης Ε Στυλιανός, Αρχαιολόγος, Η Ναυµαχία του Αρτεµισίου, ΙΑ ΕΠΚΑ
ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΙΑ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών
Αρχαιοτήτων, ∆ΗΜΟΣ ΑΡΤΕΜΙΣΙΟΥ, ΑΘΗΝΑ 2001.
Λάζος ∆. Χρήστος, Η περιπέτεια της τεχνολογίας στην Αρχαία Ελλάδα, Εκδόσεις
Αίολος.
Lahanas, M. (2004). Alexander the Great and the bathysphere. Retrieved 28 October
2004 from www.mlahanas.de/Greeks/UnderWater.htm.
Ντούµας Γ. Χρήστος, «Η συµβολή της Ρόδου στο Ναυτικό ∆ίκαιο», Αρχείο
Πολιτισµού, Εφ. Καθηµερινή, Φ. 19/3/2015.
Παλαιολόγος Κλ., «Κολύµβηση-Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια του Αθλητισµού», 1962.
Παπαγρηγοράκης, Ε. Μανώλης, Ο Υποβρύχιος Άνθρωπος, Εκδόσεις Γνώση 1985.
Περιοδικό «Ναυτική Ελλάς», Σεπτέµβριος 2005.
Περιοδικό «Στρατιωτική Ιστορία», Τ. 83, Ιούλιος 2013.
Shepherd, William, H Ναυµαχία της Σαλαµίνας, Osprey Publishing 2010.
Τιβέριος, Α. Μιχάλης, Η κολύµβηση στην αρχαιότητα, Εφηµ. Βήµα, 30/7/2006
Zimmer Gerhard, Εργαστήρια χαλκοπλαστικής στην αρχαία Ελλάδα, ∆ιάλεξη στο
ΑΠΘ, Περιοδικό Εγνατία, Τ. 13, Σελ. 211-223.
.

[35]

[36]

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ

Φωτ. 1.

Φωτ. 2:

Φωτ. 3.

[37]

Φωτ. 4.

Φωτ. 5.

[38]

ΗΡΟ∆ΟΤΟΣ [8,8]

ἐν δὲ τούτῳ τῷ χρόνῳ ἐν ᾧ
οὗτοι ἀριθµὸν ἐποιεῦντο τῶν
νεῶν, ἦν γὰρ ἐν τῷ
στρατοπέδῳ τούτῳ Σκυλλίης
Σκιωναῖος δύτης τῶν τότε
ἀνθρώπων ἄριστος, ὃς καὶ ἐν
τῇ ναυάγιο τῇ κατὰ Πήλιον
γενοµένῃ πολλὰ µὲν ἔσωσε
τῶν χρηµάτων τοῖσι Πέρσῃσι,
πολλὰ δὲ καὶ αὐτὸς
περιεβάλετο· οὗτος ὁ Σκυλλίης
ἐν νόῳ µὲν εἶχε ἄρα καὶ
πρότερον αὐτοµολήσειν ἐς
τοὺς Ἕλληνας, ἀλλ᾽ οὐ γάρ οἱ
παρέσχε ὡς τότε. (2) ὅτεῳ µὲν
δὴ τρόπῳ τὸ ἐνθεῦτεν ἔτι
ἀπίκετο ἐς τοὺς Ἓλληνας,

• ΗΡΟ∆ΟΤΟΣ [8,8]. 3
Στη διάρκεια της απαρίθµησης
των πλοίων, συνέβη το εξής
περιστατικό. Υπηρετούσε στο
στρατόπεδο των Περσών
ένας άνδρας που λεγόταν
Σκυλλίας από τη Σκιώνη, κι
ήταν ο πιο επιδέξιος δύτης
της εποχής του. Αυτός, µετά
το ναυάγιο των περσικών
πλοίων στο Πήλιο, έβγαλε από
το βυθό πολλά πολύτιµα
αντικείµενα εκτός, φυσικά,
από αυτά που κράτησε για
τον εαυτό του. Αυτός, λοιπόν,
προφανώς σχεδίαζε από
καιρό να αυτοµολήσει στους
Έλληνες,

Φωτ. 6-7

οὐκ ἔχω εἰπεῖν ἀτρεκέως,
θωµάζω δὲ εἰ τὰ λεγόµενα
ἐστὶ ἀληθέα· λέγεται γὰρ ὡς
ἐξ Ἀφετέων δὺς ἐς τὴν
θάλασσαν οὐ πρότερον
ἀνέσχε πρὶν ἢ ἀπίκετο ἐπὶ τὸ
Ἀρτεµίσιον, σταδίους
µάλιστά κῃ τούτους ἐς
ὀγδώκοντα διὰ τῆς
θαλάσσης διεξελθών. (3)
λέγεται µέν νυν καὶ ἄλλα
ψευδέσι εἴκελα περὶ τοῦ
ἀνδρὸς τούτου, τὰ δὲ
µετεξέτερα ἀληθέα· περὶ
µέντοι τούτου γνώµη µοι
ἀποδεδέχθω πλοίῳ µιν
ἀπικέσθαι ἐπὶ τὸ Ἀρτεµίσιον.
ὡς δὲ ἀπίκετο, αὐτίκα
ἐσήµηνε τοῖσι στρατηγοῖσι
τήν τε ναυηγίην ὡς γένοιτο,
καὶ τὰς περιπεµφθείσας τῶν
νεῶν περὶ Εὔβοιαν.

[39]

ΦΩΤ.15 αλλά δεν είχε βρει την
κατάλληλη ευκαιρία. Δεν μπορώ να πω
με βεβαιότητα πώς κατάφερε να φτάσει
στους Έλληνες και η κοινώς αποδεκτή
άποψη είναι μάλλον αμφίβολη·
σύμφωνα μ’ αυτήν, βούτηξε στη
θάλασσα από τους Αφέτες και δε βγήκε
μέχρι που έφτασε στο Αρτεμίσιο, σε μια
απόσταση δηλαδή σχεδόν ογδόντα
στάδια. Κυκλοφορούν κι άλλες
απίθανες ιστορίες, εκτός απ’ αυτή,
σχετικά με το Σκυλλία, καθώς και
μερικές πιο αληθοφανείς· όσο γι’ αυτή
που μόλις ανέφερα, προσωπικά
πιστεύω ότι έφτασε στο Αρτεμίσιο με
πλοίο. Μόλις έφτασε, ανέφερε αμέσως
στους Έλληνες στρατηγούς το πώς έγινε
το ναυάγιο καθώς επίσης και την
αποστολή της μοίρας που είχε ξεκινήσει
να περιπλεύσει την Εύβοια.

ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ 10.19,1-2…[19.1]
[19.1] παρὰ δὲ
τὸν Γοργίαν ἀνάθηµά ἐστιν
Ἀµφικτυόνων Σκιωναῖος Σκύλλις, ὃς
καταδῦναι καὶ ἐς τὰ βαθύτατα
θαλάσσης πάσης ἔχει φήµην:
ἐδιδάξατο δὲ καὶ Ὕδναν τὴν
θυγατέρα δύεσθαι. [19.2] οὗτοι
περὶ τὸ ὄρος τὸ Πήλιον ἐπιπεσόντος
ναυτικῷ τῷ Ξέρξου βιαίου
χειµῶνος+ προσεξειργάσαντό
σφισιν ἀπώλειαν, τάς τε ἀγκύρας
καὶ εἰ δή τι ἄλλο ἔρυµα ταῖς
τριήρεσιν ἦν ὑφέλκοντες. ἀντὶ
τούτου µὲν οἱ Ἀµφικτύονες καὶ
αὐτὸν Σκύλλιν καὶ τὴν παῖδα
ἀνέθεσαν: ἐν δὲ τοῖς ἀνδριᾶσιν
ὁπόσους Νέρων ἔλαβεν ἐκ ∆ελφῶν,
ἐν τούτοις τὸν ἀριθµὸν καὶ τῆς
Ὕδνης ἀπεπλήρωσεν ἡ εἰκών.
[καταδύονται δὲ ἐς θάλασσαν
γένους τοῦ θήλεος αἱ καθαρῶς ἔτι
παρθένοι.]

ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ 10.19,1-2. 21 Κοντά στον
ανδριάντα του Γοργία υπάρχει ανάθημα
των αμφικτυόνων που παριστάνει το
Σκύλλι από τη Σκιώνη (της Χαλκιδικής), για
τον οποίο υπάρχει η φήμη πως
καταδύθηκε και στα πιο βαθιά μέρη της
θάλασσας. Αυτός δίδαξε και την κόρη του
Ύδνα να κάνει καταδύσεις. Οι δυο τους,
όταν παρά το όρος Πήλιο έπεσε βαριά
κακοκαιρία στο ναυτικό του Ξέρξη,
συμπλήρωσαν την καταστροφή του στόλου
αφαιρώντας τις άγκυρες και όποια άλλη
ασφάλεια είχαν οι τριήρεις. Για την
υπηρεσία τους αυτή οι αμφικτύονες
ανάθεσαν τις γλυπτικές εικόνες του ίδιου
του Σκύλλι και της κόρης του΄ της Ύδνας
όμως η πλαστική εικόνα συμπλήρωσε τον
αριθμό των ανδριάντων που πήρε ο
Νέρωνας από τους Δελφούς. [Από το
γυναικείο φύλο καταδύονται στη θάλασσα
όσες είναι ακόμα παρθένες αγνές]».

Φωτ. 8

Φωτ. 9

[40]

Φωτ. 10

Φωτ. 11

Φωτ. 12

[41]

Φωτ. 13

Φωτ. 14

[42]

Φωτ. 15

[43]

Φωτ. 16

Φωτ. 17

[44]

Φωτ. 18

Φωτ. 19

[45]

Φωτ. 20

Φωτ. 21

[46]

Φωτ. 22

[47]