You are on page 1of 108

Ito ang artikulo patungkol sa bayaning Pilipino.

Para sa pelikula patungkol sa kanya,
silipin ang Jose Rizal (pelikula). Para sa ibang gamit ng Rizal, silipin ang Rizal
(paglilinaw).
Si Dr. José Protacio Rizal Mercado y Alonzo Realonda

[1]

(19 Hunyo 1861– 30

Disyembre 1896) ay isang Pilipinong bayani at isa sa pinakatanyag na tagapagtaguyod
ng pagbabago sa Pilipinas noong panahon ng pananakop ng mga Kastila. Siya ang
kinikilala bilang pinakamagaling na bayani at tinala bilang isa sa mgapambansang
bayani ng Pilipinas ng Lupon ng mga Pambansang Bayani.[2]
Pinanganak si Rizal sa isang mayamang angkan sa Calamba, Laguna at pampito sa
labing-isang anak ng mag-asawang Francisco Engracio Rizal Mercado y Alejandro at
Teodora Morales Alonzo Realonda y Quintos. Nag-aral siya sa Ateneo Municipal de
Manila, at nakakuha ng diploma sa Batsilyer ng Sining at nag-aral ng medisina
sa Pamantasan ng Santo Tomas sa Maynila. Ipinagpatuloy niya ang kanyang pag-aaral
sa Universidad Central de Madrid sa Madrid,Espanya, at nakakuha ng Lisensiya sa
Medisina, na nagbigay sa kanyan ng karapatan sanayin ang medisina. Nag-aral din siya
sa Pamantasan ng Paris at Pamantasan ng Heidelberg.
Isang polimata si Rizal; maliban sa medisina, mahusay siya sa pagpinta, pagguhit,
paglilok at pag-ukit. Isa siyang makata, manunulat, at nobelista na ang pinakatanyag sa
kanyang mga gawa ay ang nobela ng Noli Me Tángere, at ang kasunod nitong El
filibusterismo.[note 1][3] Isa ring poliglota si Rizal, na nakakaunawa ng dalawampu't
dalawang mga wika.[note 2][note 3][4][5]
Itinatag ni José Rizal ang La Liga Filipina, isang samahan na naging daan sa pagkabuo
ng Katipunan na pinamunuan ni Andrés Bonifacio,[note 4], isang lihim na samahan na
nagpasimula ng Himagsikang Pilipino laban sa Espanya na naging saligan ng Unang
Republika ng Pilipinas sa ilalim ni Emilio Aguinaldo. Siya ay tagapagtaguyod ng
pagkakaroon ng Pilipinas ng sarili nitong pamahalaan sa mayapang pamamaraan kaysa
sa marahas na himagsikan, at susuportahan lamang ang karahasan bilang huling
dulugan.[7] Naniniwala si Rizal na ang tanging katwiran sa pagpapalaya sa Pilipinas at
pagkakaroon nito ng sariling pamahalaan ay ang pagbabalik ng karangalan ng mga
mamamayan,[note 5] at kanyang winika "Bakit kalayaan, kung ang mga alipin ngayon ay
magiging maniniil ng hinaharap?"[8] Ang pangkahalatang napagsang-ayunan ng mga
dalubhasa sa buhay ni Rizal ay ang pagbitay dito ang naghudyat upang magsimula
ang Himagsikang Pilipino.

Ang Bahay ni Rizal saCalamba,Laguna

Mga nilalaman
[itago]

1 Ang pamilya ni José Rizal

2 Pag-aaral

3 Personal na Buhay
o

3.1 Leonor Rivera

o

3.2 Josephine Bracken

4 Sa Bruselas at Espanya (1890 - 1892)

5 Pagbabalik sa Pilipinas (1892-1896)
o

5.1 Pagpapatapon sa Dapitan

o

5.2 Pagbaril sa Bagumbayan

6 Mga Katha

7 Mga Pamanang-lahi

8 Mga sanggunian

9 Ugnay panlabas

Ang pamilya ni José Rizal[baguhin | baguhin ang batayan]

Si Francisco Rizal Mercado (1818–1897)

Anak si Rizal nina Francisco Rizal Mercado (1818–1897)[9] at ni Teodora Morales Alonzo
y Quintos (1827-1911; na ang pamilya nila ay pinalitan ang kanilang apelyido bilang
"Realonda"),[10] na parehong masaganang magsasaka na pinagkalooban ng upa sa
isanghacienda at kaakibat nitong palayan ng mga Dominikano. Pampito sa labing-isang
mangkakapatid si Rizal: sina Saturnina (Neneng) (1850–1913), Paciano (1851–1930),
Narcisa (Sisa) (1852–1939), Olympia (1855–1887), Lucia (1857–1919), María (Biang)
(1859–1945), José Protasio (1861–1896), Concepción (Concha) (1862–1865), Josefa
(Panggoy) (1865–1945), Trinidad (Trining) (1868–1951) at Soledad (Choleng) (1870–
1929).
Ikalimang salinlahi na si Rizal sa inanak ni Domingo Lam-co Quanzhou noong
kalagitnaan ng ika-17 dantaon.[11] Napangasawa ni Lam-co si Inez de la Rosa,
isang Sangley ng Luzon.[12]

Pag-aaral[baguhin | baguhin ang batayan] Ang Ateneo Municipal de Manila ang unang paaralan sa Maynila na kaniyang pinasukan noong ikadalawampu ng Enero 1872. inanak ng isang Hapones.Sa kaniyang pananatili sa paaralang ito. Ang kanyang lolo at ama ni Teodora ay kalahating Kastila at isang inhinyero na pinangalanang Lorenzo Alberto Alonzo. Noong nagsimula siyang mag-aral sa Ateneo Municipal de Manila. Noong siya naman ay tumuntong ng siyam na taon. Dahil dito. Mula pagkabata ay nakakarinig na si Jose at Paciano ng mga hindi pa naririnig na mga kaisipang pulitikal ukol sa kalayaan at karapatang pantao na kinagagalit ng pamahalaan. at kinalaunan. José Rizal Mayroon din lahing Kastila at Hapones si José Rizal.[13] Ang kanyang lolo sa talampakan sa ina ay si Eugenio Ursua. sa payo ng kaniyang kapatid na si Paciano Rizal at ng pamilyang MercadoRizal. Sa Ateneo. siya ay kumuha ng Pilosopiya at Panitikan sa Unibersidad ng Santo Tomas. pinayuhan niya ang mga magulang ni Rizal na pag-aralin siya sa Maynila. Ilang buwan ang nakalipas. kaya ang kaniyang pangalan ay naging "Jose Protasio Rizal". Ang ina ni Rizal ay siyang kaniyang unang guro at nagturo sa kaniya ng abakada noong siya ay tatlong taon pa lamang. naging kilala din si Jose bilang "Rizal" sa mga patimpalak sa pagtutula. Laguna upang mag-aral sa ilalim ng pamamatnubay ni Justiano Aquino Cruz. [14]Ginawa ang pagbabagong ito upang mas malayang makapaglakbay si Rizal. Sa kabila ng pagbabago sa kaniyang pangalan. nang dahil sa hindi na niya matanggap ang tagibang at mapansuring . ang ina ni Dr. kasabay niyang kinuha ang agham ng Pagsasaka. Sa paaralan ding ito niya natanggap ang kaniyang Batsilyer sa Siningna may notang sobresalyente kalakip ang pinakamataas na karangalan. minsang naisulat ni Rizal na nagmistula siyang "hindi lehitimong anak". natanggap niya ang lahat ng mga pangunahing medalya at notang sobresaliente sa lahat ng aklat. inalis niya ang tatlong huling pangalan na bumubuo sa kaniyang buong pangalan. kung saan humanga ang kaniyang mga guro sa wikang Kastila at iba pang mga banyagang wika.Si Teodora Alonzo. Noong 5 Mayo 1882. kinuha niya ang kursong panggagamot sa nasabing Pamantasan (Santo Tomas) pagkatapos mabatid na ang kaniyang ina ay tinubuan ng katarata. pinadala siya sa Biñan. Pagkaraan. sa pagsusulat ng mga sanaysay na kritikal sa mga sanaysay ng mga Kastila ukol sa sinaunang lipunang Pilipino. Nang sumunod na taon. at mailayo ang kaniyang koneksyon sa kaniyang kapatid na minsan nang nagkaroon ng ugnayan sa Gomburza.

Hapon at Estados Unidos. Sinama ni Mariano ang kaniyang kapatid na si Segunda Katigbak. Nang sumunod na taon. Karamihan sa mga panauhin ng lola ni Rizal ay mga mag-aaral sa kolehiyo. Matapos siyang makapagtapos mula sa Ateneo Municipal de Manila. Kabilang sa mga nilalalaman ng mga tala ni Rizal ang pananaw ng isang Asyano na nakarating sa Kanluran sa unang pagkakataon. Italyano. Tagalog. Espanyol. at iba pang mga katutubong wika ng Pilipinas. Ebreo. isang 14-taong Batangueña mula Lipa. ginawan din niya ng guhit si Segunda. Sa kasamaang palad. Bagaman tumanggi si Rizal noong una. bilang "sobresaliente" (napakahusay). kung saan natamo pa ang isang titulo. Tsino. Pinakiusapan siya na gumawa siya ng larawan ni Segunda. Aleman. Naglakbay siya sa Pransiya at nagpakadalubhasa sa paggamot ng sakit sa mata sa isang klinika roon. Sanskrit. Isang dalubwika si Rizal na nakaaalam ng Arabe. Portuges. Alemanya. Sa taon din ng kaniyang pagtatapos ng Medisina. Maynila. kung saan. Katalan. nakamit niya ang titulo sa Pilosopiya-at-Titik. nagtungo siya saEspanya. dahil sa kaniyang regular na tagasulat ng kaniyang talaarawan at dahil din sa kaniyang pagiging manunulat. bilang karagdagan sa mga wikang kaniya nang nalalaman gaya ng Pranses.pakikitungo ng mga paring Kastila sa mga katutubong mag-aaral. [16] Halos bawat detalye sa kaniyang buhay ay naitala. bumisita si Rizal at ang isang kaibigang si Mariano Katigbak upang bisitahin ang lola ni Rizal sa ina na naninirahan sa Tondo. Naging mahirap sa mga biograpo ang pagsasalin ng kaniyang mga likha dahil sa ugali ni Rizal na pagpapalit ng wika. Personal na Buhay[baguhin | baguhin ang batayan] Marahil ang buhay ni Rizal ang pinakadokumentado sa mga Pilipinong nabuhay noong ika-19 siglo dahil sa maraming mga talang isinulat niya at ukol sa kaniya. Griyego. Batangas. at maging sa kaniyang pananatili sa Hong Kong. Doo'y pumasok siya sa Universidad Central de Madrid. sa ikalawang taon ay natapos niya ang karerang Medisina. at alam nila na magaling sa pagpipinta si Rizal. L atin. at karamihan sa mga materyales na ito ay nananatili pa rin. Ruso. Pagkatapos ay tumungo siya sa Heidelberg. [17] . siya ay nag-aral ng wikang Ingles. Hapon. Inggles. may kasintahan na si Katigbak na ang pangalan ay Manuel Luz. Kabilang dito ang kaniyang mga lakbayin sa Europa. Pranses.

bumalik na si Rivera at kaniyang pamilya sa Dagupan. Noong lumuwas si Rizal sa Europa nong 3 Mayo 1882.Mula Disyembre 1891 hanggang Hunyo 1892. Sila ay sina Gertrue Beckett. dahil sa mga araw na iyon binansagan na si Rizal ng pamahalaang Kastila bilang filibustero o mapanghimagsik[19] dahil sa kaniyang nobelang Noli Me Tangere. at ang kaniyang panliligaw sa kaniyang malayong pinsan na si Leonor Rivera. Nelly Boustead na nagmula sa pamilyang mangangalakal galing Inglatera at Iberia. Kabilang sa mga naitala sa bahagi nito ng kaniyang buhay ay ang kaniyang mga pagkahanga na kung saan siyam ang nakilala. Nais pakasalan ni Rizal si Rivera habang siya'y nasa Pilipinas pa dahil sa . Seiko Usui (na tinatawag ding OSei-san) na kabilang sa lahi ng maharlikang Hapon. na sinasabing kinuhanan ng inspirasyon sa karakter na Maria Clara ng Noli Me Tangere. Leonor Valenzuela. Noong umuwi si Rizal sa Pilipinas noong 5 Agosto 1887. Distritong Central. si Rivera ay 16 taong gulang pa lamang. Nangupahan si Rizal sa 5 kalye D'Aguilar. sa isla ng Hong Kong. nanirahan si Rizal at kaniyang mga pamilya sa Blng 2 ng Rednaxela Terrace. Pangasinan. na palaging maysakit dahil sa insomnia. Sinasabing inspirasyon ni Rizal si Leonor Rivera para sa kaniyang tauhan na Maria Clara sa Noli me Tangere at El FIlibusterismo. Dahil hindi gusto ng nanay ni Rivera si Rizal ay gumagamit sila ng kodigo sa kanilang mga sulat. Isla ng Hong Kong bilang kaniyang klinika sa mata mula 2 ng hapon hanggang 6 ng gabi. [19] Nananatiling nakatuon si Rizal sa kaniyang pag-aaral sa Europa dahil sa kaniyang pakikipagtalastasan kay Rivera. Sa sulat ni Mariano Katigbak na nakapetsa sa 27 Hunyo 1884. isang kolehiyala na naihahalintulad kay Maria Clara. Kung saan kapwa nagpapakita ng imahe ng isang dalagitang umiibig sa bata nitong puso. ang kaniyang naunang mga pagkakaibigang sina Segunda Katigbak. Pinagbawalan si Rizal ng kaniyang amang si Francisco Mercado na makipagkita kay Rivera upang huwag mailagay ang pamilyang Rivera sa panganib. binanggit si Rivera bilang "katipan" ni Rizal. Nilarawan ni Katigbak si Rivera bilang lubhang apektado sa paglisan ni Rizal. Leonor Rivera[baguhin | baguhin ang batayan] Makikita ang malaking bahagi ni Leonor Rivera sa buhay ni Rizal sa mga sulating kagaya ng “If Dreams Must Die” at “The Love of Leonor Rivera” ni Severino Montana. at isang walang-hanggang pag-ibig ni Rizal.[18] Unang nagkita si Rizal at Rivera sa Maynila noong 14 taong gulang pa lang si Rivera. Nagsimula ang kanilang pagtatalastasan noong nag-iwan si Rizal ng tula para kay Rivera na namamaalam. na taga Londres.

Itinabi ng mga kaibigan ni Rizal ang halos lahat ng mga bagay na binigay niya. sa kabila ng patuloy na pagpapadala ni Rizal ng liham sa kaniya. Maihahalintulad din si Josephine Bracken kina Magdalene. na kinalaunan ay binigay din sa pamilyang Rizal. at Joan of Arc. Samantalang makikita si Leonor Rivera kay Maria Clara. Si Salome ay ang iniibig ni Elias. isang inhenyero sa daangbakal na nabighani kay Rivera at mas sinasang-ayunan ng ina ni Rivera. pagkilos at pananaw sa sex. Si Donya Teodora Alonzo ay isang mapagmahal at mapag-kalingang ina. isang babaeng kakikitaan ng liberal na pag-uugali sa pagsasalita. Reinhold Rost ng Museong Britanya kung saan siya naging regular na panauhin sa kaniyang tahanan habang siya'y nagsasaliksik sa mga sulat ni Morga sa Londres. at maging si Dr. Muli. Mata Hari. Noong 1888. Isa na rito ang naging pagtatalo ni Rizal at ng kanyang ina tungkol . hindi na pinapadalhan ng sulat si Rizal galing kay Rivera ng isang taon. ito ay ang kanyang ina at si Josephine Bracken.lubusang katapatan ni Rivera. Ang ilan sa mga bagay na ito ay mga ohales at panyo na may guhit at sulatin na binigay sa mga Blumentritt. Kabilang sa mga namangha kay Rizal ay ang anak ng isang liberal na Kastila na si Pedro Ortiga y Perez. [19][20] Lubusang nasaktan si Rizal noong nabalitaan niyang nagpakasal na si Rivera kay Kipping. Sadie Thompson. pinakiusapan ni Rizal ang kaniyang ama bago ang kaniyang muling paglisan sa Pilipinas. Si Salome ang karakter ni Rizal sa Noli Me Tangere na hindi isinama sa publikasyon kaya iilan lamang ang nakakikilala. si Josephine Bracken naman ay kay Salome. Kitty O’Shea. kung saan binansagan siya bilang "hiyas ng isang tao". Isang parokyano ng Kristiyanismo. Ang usapan nina Elias at Salome ay isang senaryong kakikitaan ng lubusang pagtukoy sa pagnanasa bago pa ang mga sulatin ni Jose Garcia Villa. kabilang ang mga guhit sa mga piraso ng papel. para sa kanya ay isang pagtalikod o kasalanan sa paniniwala ang pag-aaral ng siyensiya at pag-ibig kay Josephine Bracken. na nagpakita ng mga katangian ng isang huwarang inang Pilipino. [16][note 8] Josephine Bracken[baguhin | baguhin ang batayan] Sa buhay ng pagka-bayani ni Rizal ay may dalawang babae na kapwa nagkaroon ng mahalagang bahagi. Ngunit hindi naganap ang pagkikita. Si Josephine Bracken ang naging daan upang makita ang liberalismo ni Rizal ng ina nito at mga kapatid. Ang dahilan ng pananahimik ni Rivera ay dahil sa kasunduan ng ina ni Rivera at ng isang Ingles na nagngangalang Henry Kipping.

Si Josephine Bracken ay isang malaking bahagi ng kasasayan ng Pilipinas hanggang sa kanyang kamatayan noong taong 1902 sa sakit na tubercolosis. ngunit dahil sa reputasyon ni Rizal dahil sa kaniyang mga sinulat at pananaw pampulitika. hindi rin matatawaran ang partisipasyon ni Josephine sa paggagamot sa bahay sa Tejeros kung saan naging nurse at inspirasyon siya sa mga may sugat at iba pang nagpupunta dito. [23] Naikasal si Rizal at Josephine sa pamamagitan ng kasalang sibil sa Talisay sa Dapitan. [21] Matapos ang ilang mga pagbisita. . nakipag-ibigan si Rizal at Bracken sa isa't isa. at bago siya bumalik sa Dapitan upang tumira kay Rizal. Ayon pa kay General Ricarte. Kabite noong 29 Disyembre. Kasama niyang dumating sa pagtitipon si Paciano Rizal at iba pang kabilang sa pamilya Rizal. Unang nakita si Josephine sa Asamblea sa Imus. Ayon kay John Foreman. upang hindi mabagabag ang konsensya ni Rizal ukol sa kaniyang politikal na pananaw upang makakuha ng pahintulot mula sa isang Obispo. Noong Pebrero 1895 nagkita si Rizal kay Josephine Bracken isang babaeng Irlandes mula Hong Kong. Hindi sila makapagkasal sa simbahan dahil tumangging bumalik si Rizal sa Katolisismo. Minungkahi ng ina ni Rizal na magdaos sila ng kasalang sibil. noong sinamahan niya ang kaniyang bulag na amang si George Taufer upang ipasuri ang kaniyang mga mata kay Rizal. si Josephine Bracken ay maihahalintulad kina Gabriela Silang at Joan of Arc sa kanyang walang hanggang pakikibaka sa laban ng mga Katipuneros kahit sa pagkamatay ni Rizal. Nais nilang magpakasal.sa pagsasama nila ni Josephine Bracken kahit na walang basbas ng simbahan. nang panahon kung kailan dadakipin na siya ng mga Espanyol. Bukod sa pagiging liberal taglay din ni Josephine Bracken ang mga kaugalian kagaya ng pagiging matatag at may buong-loob sa pakikipaglaban ng kanyang mga pinaniniwalaan. Ang kanyang kusang-loob na pakikibahagi sa Rebolusyon at patuloy na pagtulong sa mga Pilipino sa kabila ng hindi pagkilala ng mga ito sa kanya noong una ay sadyang kahanga-hangang kaugaliang napatunayan ni Josephine Bracken sa loob ng mahabang panahon. tumanggi ang lokal na kura na si Padre Obach na ikasal sila liban na lang kung makakakuha si Rizal ng pahintulot mula sa Arsobispo ng Cebu. Gayundin ay makikita ang partisipasyon ni Josephine sa “Battles of Silang” st “Battle of Dasmariñas” noong 27 Pebrero. pinakilala ni Josephine ang kaniyang sarili sa pamilya ni Rizal sa Maynila. [22] Matapos samahan ang kaniyang ama sa Maynila upang bumalik sa Hong Kong. Makikita ang lubhang katatagan ni Josephine Bracken sa Rebolusyon. Kung saan naglakad siyang dumudugo ang mga paa mula sa Maragondon hanggang Laguna hanggang makarating siya sa daungan papuntang Maynila.

45 taong gulang. at halos mapudpod na ang kaniyang sapatos sa pagbabalik-panaog sa hulugan ng sulat upang tignan kung may liham galing sa kaniya. Zaide. na isang propesor at historyador. Para magkaroon ng pondo upang mailimbag ang huli ay nangutang si Rizal sa kaniyang mga kaibigan. sina Catherina at Suzanna. nilalakad na ng pangkat ni Slachmuylder na lagyan ng makasaysayang tanda upang magbigay-pugay sa pananatili ni Rizal sa nasabing tahanan. naging dahilan ang mga nobelang ito upang . pagkatapos noon ay lumuwas siya patungong Madrid.Sinasabing nagkaroon sila ng isang anak na nagngangalang Francisco. Ayon sa sulat ng kaibigan ni Rizal na si Ferdinand Blumentritt. Nanirahan siya sa isang pangupahang bahay ng magkapatid na Jacoby. na namatay din agad pagkasilang.[24] Sa Bruselas at Espanya (1890 .[26] Bagaman si Blumentritt ay apo ng Ingat-yaman ng Imperyo sa Vienna at matibay na tagapagtanggol ng pananampalatayang Katoliko.1892)[baguhin | baguhin ang batayan] Noong 1890. Gaya ng binabala ni Blumentritt. Kritikal ang mga nobelang ito sa mga prayleng Kastila at sa kapangyarihan ng simbahan.[25] Nagbago ang mga nilalaman ng mga sinulat ni Rizal sa kaniyang dalawang obra. na sinasabing hindi siya kumuha ng ni isang piraso ng tsokolate. Ayon sa historyador na si Gregorio F. at "El Filibusterismo". lumisan si Rizal sa Paris patungong Bruselas habang naghahanda sa paglilimbag ng kaniyang mga anotasyon ng Sucesos de las Islas Filipinas ni Antonio de Morga. ang "Noli Me Tangere".[25] Noong 2007. ang mga karakter sa mga nobelang ito ay hango sa totoong buhay at ang bawat mga pangyayari dito ay maaaring mangyari sa anumang araw sa Pilipinas. sinulat pa rin niya ang panimulang salita ng El Filibusterismo matapos niyang isalin ang Noli Me Tangere sa wikang Aleman. na nilimbag sa Ghent noong 1891. ngunit naniniwala ang Belgang si Pros Slachmuylders na umibig si Rizal sa 17 taong gulang na pamangking si Suzanna Thil. na nilimbag sa Berlin noong 1887. [25] Nakita niya ang mga talang nagbibigay linaw sa kanilang mga pangalan at edad. na mayroong pamangking nagngangalang Suzanna ("Thil") na may edad 16. at hinihintay ang kaniyang muling pagbabalik. Binigyan niya si Suzanna ng isang kahon ng tsokolate. Maraming mga Kastila at mga edukadong Pilipino ang nagalit sa kaniyang mga sinulat dahil sa mga simbolismong pinapakita dito. umibig si Rizal kay Suzanne Jacoby. Lumiham si Suzanna kay Rizal sa wikang Pranses. Saglit lang nanirahan si Rizal sa Bruselas.

Kinalaunan ay nilitis si Rizal ng militar at tuluyang binitay. na umiinsulot kay Rizal. isang politikal na komentador sa Espanya. isang pahayagan sa Madrid. ayon sa mismong salita ni Rizal. sa pamamagitan ng pagsulat ng artikulo sa La Epoca.usigin si Rizal bilang tagapanimula ng himagsikan. Kinuwento niya ang ukol sa pagpapalayas ng pamilya ni Rizal mula sa kanilang lupa sa Calamba dahil sa hindi pagbabayad ng upa. Bilang pinuno ng kilusang propaganda ng mga Pilipino sa Espanya. Nag-ugat ang insidenteng ito mula sa pagkakakulong sa ina ni Rizal na si Teodora noong bata pa si Rizal. Pinaglakad din siya ng sampung milya (16 km) mula Calamba. nagsulat si Rizal ng mga sanaysay. Paulit-ulit na kaniyang binabanggit sa kaniyang komentaryo ang mga adyenda gaya ng mga sumusunod: [note 9]  Na ang Pilipinas ay gawing probinsya ng Espanya  May pagkakatawan sa Cortes  Mga Pilipinong pari sa halip na mga prayleng Kastila  Kalayaan sa pagtitipon at pananalita  Pantay-pantay na karapatan sa ilalim na batas sa pagitan ng mga Pilipino at Kastila Tumutol ang mga mananakop sa Pilipinas sa mga repormang ito. [27] Noong 1887. na "Goliath na may dalawang mukha"—mga tiwaling prayle at masamang pamahalaan. dahil sa bintang na pagtangkang paglason sa kaniyang hipag. na ang Pilipinas ay humaharap sa. Hindi rin ito inendorso ng ilang mga intelektwal na Kastila tulad nina Morayta. at noong taon ding iyon ay hinimok sila na magsalita laban sa tangka ng mga prayle na . GUmanti si Wenceslao Retana. Pareho ang kaniyang pananaw sa ibang mga kasapi ng kilusan. Dahil sa pakikisabwatan ng mga prayle ay kinulong siya ng wala man lang paglilitis. Pinalaya din siya matapos ang dalawa at kalahating taong pakikipag-apela sa Kataas-taasang Hukuman. sumulat ng petisyon si Rizal sa ngalan ng mga nangungupahan sa Calamba. kung saan ginamit niya ang sagisag-panulat na "Dimasalang". Pi y Margall at iba pa. lalu na para sa mga mamamayang Pilipino. tula at editoryal sa pahayagang La Solidaridad sa Barcelona. Umamuno. Ang karaniwang tema ng kaniyang mga likha ay sumesentro sa liberal at progresibong kaisipan ng karapatang pangindibidwal at kalayaan. Ngunit ang kaniyang mga nobela ang nagbigay inspirasyon sa mga Pilipino upang maglunsad ng Himagsikang Pilipino noong 1896.

[kailangan ng sanggunian] Ang ilan sa mga mag-aaral ay naging matagumpay bilang mga magsasaka at tapat na opisyal ng pamahalaan. na kilalang bahagi ng Orden. na sumulat din ng isa sa pinakamahalagang talambuhay ni Rizal. at nagtuturo din ito ng Ingles bilang wikang banyaga. Ang layunin ng paaralang ito ay upang turuan ang mga mag-aaral ng pagiging maparaan sa buhay.taasan ang upa. Pinamunuan ni Heneral Valeriano Weyler ang paggiba sa mga gusali ng sakahan. wikang Kastila ang ginagamit sa pagtuturo. ngunit ito'y binuwag ng gobernador. kaya naantala ang . binuo ni Rizal ang isang samahang La Liga Filipina. at patuloy ang kaniyang pakikipagtalastasan sa kanila na siyang patuloy na nagpapadala ng mga liham na nakasulat sa mga wikang Olandes. Naging tagapamagitan ang kaniyang matalik na kaibigang si Ferdinand Blumentritt sa kaniyang mga kaibigan sa Europa. Pranses. Muli itong tinangka ni Padre Pastelles. Isinusulong ng samahang ito ang pagkakaroon ng reporma sa pamamagitan ng legal na pamamaraan. Aleman at Ingles na lumito sa mga sensura. at nagturo din ng pagsasaka. Nagtayo si Rizal ng paaralan para sa mga batang lalaki. Nasangkot si Rizal sa mga gawaing rebelyon at noong Hulyo 1892 ay pinatapon siya sa Dapitan sa probinsya ng Zamboanga. si Jose Aseniero. nagpadala si Rizal ng kinatawan upang hamunin si Retana sa duwelo. ospital at isang sistema ng suplay ng tubig.[28] Pagbabalik sa Pilipinas (1892-1896)[baguhin | baguhin ang batayan] Pagpapatapon sa Dapitan[baguhin | baguhin ang batayan] Pagbalik sa Maynila noong 1892. ay naging gobernador ng Zamboanga. Humingi ng tawad si Retana sa publiko at kinalauna'y naging isa sa mga pinakamalaking tagahanga ni Rizal.[29] Habang nasa Dapitan ay nagtayo siya ng isang paaralan. Sa mga panahong iyon. Pagkabasa ng artikulo. Humantong ito sa paglilitis na nauwi sa pagpapalayas ng mga Dominiko sa mga nangungupahan mula sa kanilang mga tahanan. tinuturing na siya bilang kalaban ng estado ng pamahalaang Kastila dahil sa kaniyang mga nobela. kabilang dito ang pamilya ni Rizal. Isang Muslim ang naging datu. na dati niyang guro. ang Vida y Escritos del Jose Rizal (Mga buhay at kasulatan ni Jose Rizal). Nagkaroon ng misyon ang mga Heswita na pabalikin si Rizal mula sa Dapitan sa pamumuno ni Padre Sanchez. Sa paaralang ito. at isa pa. ngunit nauwi ito sa kabiguan.

nagbigay siya ng regalo sa taga-ingat upang lagyan ng tanda ang nasabing lugar na "RPJ" .mga inisyal ni Rizal na pabaliktad. Pinatahimik ng sarhento ang mga Kastilang hukbo noong nagsimula na silang sumigaw ng "Viva" at iba pang mga katagang pabor sa Kastila kasama ang mga manonood na karamihan ay mga Peninsulares at mga Mestisong Kastila. Ang sumunod na habilin ay. Ang kaniyang huling salita ay isa sa mga huling salita ni Jesucristo: "Consummatum est"—natapos na. Bagaman tutol siya sa himagsikan.kanilang mga pagpapadala.[31] Kinunan ng manggagamot ng Hukbong Kastila ang pulso ni Rizal at ito'y normal. upang bigyang diin ang kalahagahan ng tula. Sa kaniyang paniwala na maaaring ito nga ang pinaglibingan. ginawa siyang pandangal na pangulo ng mga kasapi ng Katipunan at ginamit din ang kaniyang pangalan bilang sigaw sa digmaan. at wala pang ibang mga nilibing. Sa pananatili ni Rizal sa Dapitan sa loob ng apat na taon ay umti-unti ding umusbong ang Rebolusyong Pilipino na kinalaunan ay nagpahamak sa kaniya. Ang inatasan na bumaril kay Rizal ay isang hanay ng mga Pilipinong kasapi ng Hukbong Kastila. Nakatago naman sa lampara ang kaniyang tulang Mi ultimo adios na pinaniniwalaang sinulat ilang araw bago ang kaniyang pagbitay. habang isa pang hanay ng mga Kastilang kasapi ng Hukbong Kastila ang nakahanda upang barilin ang sinuman sa kanila na susuway. kung saan isa pang . "Tingnan din ang aking sapatos". kabilang na ang kaniyang mga huling liham at huling habilin. pakikipag-isa at kalayaan.[33]:91 Sa kanilang pagbisita. pinaalalahanan ni Rizal ang kaniyang mga kapatid sa wikang Ingles na mayroong isang bagay sa loob ng lamparang binigay ni Pardo de Taveras na ibabalik din pagkabitay.[30] Pagbaril sa Bagumbayan[baguhin | baguhin ang batayan] Isang litrato ng pagbaril kay Rizal sa Bagumbayan. Nilibot ng kaniyang kapatid na si Narcisa ang lahat ng maaaring libingan at natagpuan ang bagong baong lupa sa isang libingan na may mga bantay sa tarangkahan. [4][32][note 10] Lihim siyang nilibing sa Libingang Paco sa Maynila ng wala man lang tanda sa libingan. at binigay ito sa kaniyang pamilya kasama ang ilan niyang mga natirang pag-aari.

pinahiram siya ni Valentin Ventura ng 300 piso sa pagpapalimbag ng El Filibusterismo. 1896. at anuman ang nakasiksik sa kaniyang sapatos ay nalusaw. sa ganap na 7. Nakilala rin siya bilang Aaron Ng.. Espanya. manunulat na Espanyol. Ang kanilang mga mithiin: . Maglagay ng bato at krus sa ibabaw. Belgica (1891). Nagbigay din siya ng isang aklat sa isang matalik at minamahal na kaibigan."[16] Nagbigay siya ng habilin sa kaniyang pamilya ukol sa kaniyang libing: "Ilibing niyo ako sa lupa.. Noong natanggap ito ni Blumentritt sa Leimeritz siya ay umiyak. Ang mga aklat na ito ay halaw at hango sa Don Quixote niMiguel Cervantes. at ang El Filibusterismo. Maximo Viola. Ang mga ito ang naging daan upang magising ang puso't diwa ng mga Pilipino.. Bilang puno ng Kilusan ng Pagbabago ng Pilipinas na itinatag ng mga Pilipino sa Barcelona. ay babarilin ako. Pangalan ko.bagay ang nakasuksok."[16] Pinaniniwalaan na si Rizal ang unang rebolusyonaryong Pilipino na namatay dahil sa kaniyang mga gawa bilang manunulat. Mamamatay ako ng may tahimik na konsiyensiya. Naglalaman ang mga ito ng mga paglalarawan at pagpuna sa mga nagaganap na pangyayari sa lipunang Pilipino ng mga panahong iyon.[27] Sa kaniyang liham sa kaniyang pamilya ay kaniyang isinulat: "Turingan ang may-edad nating magulang kagaya ng gusto niyong maturingan. at dahil sa kaniyang sibil na pagsuway ay matagumpay niyang natibag ang moral na pamumuno ng Espanya. at nilibing siya hindi sa 'lupa ng mga banal'. sa panahon na ng pananakop ng mga Amerikano. na nilathala sa Gante. Mga Pamanang-lahi[baguhin | baguhin ang batayan] Si Jose P. Mahalin silang lubos sa aking alaala. Noong hinukay ang kaniyang labi noong Agosto 1898. Mga Katha[baguhin | baguhin ang batayan] Si Rizal ay nakilala sa dahil sa kanyang dalawang nobela. Kung nais niyong bakuran ang aking libingan maaari niyong gawin. nalaman na hindi siya isinilid sa ataul. Wala nang iba.. nagbigay siya ng ambag-sulatin sa La Solidaridad. 30 Disyembre. na nilimbag sa Berlin. Walang paggunita. Alemanya (1886) sa tulong ni Dr." [34] Sa kaniyang huling sulat kay Blumentritt: "Bukas. ngunit ako ay inosente sa krimen ng paghihimagsik. Rizal o mas kilalang Pepe ay isang Pilipinong repormista para sa isang lipunang malaya at hindi isang rebolusyonaryong naghahangad ng kasarinlan. petsa ng kapanganakan ko at kamatayan ko. ang Noli Me Tangere.

nabuwag ang samahan at nahati ang pangkat sa dalawa. 2. nagsagawa rin siya ng isang pambayang sistema ng padaloy-tubig. Latin. Zamboanga del Norte/Zamboanga noong 1892. Bukod dito. nilitis at ipinatapon sa Lungsod ng Dapitan/Dapitan. pinaratangan siya ng paghahasik ng gulo dahil sa pagtatatag ng La Liga Filipina. Griyego. 2. he wrote: "Man is multiplied by the number of languages he possesses and speaks. Aleman. Portuges. Ruso. Mga sanggunian[baguhin | baguhin ang batayan] Notes 1. Gumawa rin si Rizal ng mga pagsasalin mula sa wikang Arabe. Hindi matanggap ng mga maykapangyarihang opisyal ang mga pagbabagong iyon. Tsino." 4. sapagkat nangangahulugan ng pagkawala ng pangingibabaw ng Kastila. kalayaan sa pagtitipon-tipon at pamamahayag. c. at isang pagamutan. Cebuano. Ebre at Sanskrit. na ang Pilipinas ay maging bahaging-lalawigan ng Espanya.1888). 5. Kaya sa pagbabalik ni Rizal sa Maynila mula sa Espanya. Jump up↑ Ang nobela niyang Noli ay sa kauna-unahang nobela sa Asya na isinulat sa labas ng bansang Hapon at Tsina at isa sa mga unang nobelang laban sa rebelyong antikolonyal. Jump up↑ Kasapi si Bonifacio ng La Liga Filipina. Ingles.1. Sinalin niya ang tula ni Schiller sa Tagalog. na magkaroon ng mga namumunong paring Pilipino o magkaroon ng sekularisasyon. nagtayo siya ng isang paaralang pambata. 4. Jump up↑ In his essay. maging Pilipino man o Kastila. Matapos ang paghuli at pagpapatapon kay Rizal. Chavacano. [6] . "Reflections of a Filipino". (La Solidaridad. na magkaroon ng mga kinatawan sa Batasan ng Espanya (Parlyamento). Jump up↑ Mahusay siya sa mga Kastila. Ilokanoat Subanun. Maliban dito may kaalaman din siya sa wikang Malay. Doon. Pranses. Basahin ang: [1]. 3. Olandes at Hapon. Italyano. Suwesya. Griyego. 3. ang higit na radikal na pangkat ay nabuo bilang Katipunan. ang mga militante ng himagsikan. pantay na karapatan sa harap ng batas.

op. at binigyang patotoo sa malago nang kabihasnan ng Pilipinas bago pa man dumating ang mga Kastila. at sa halip hinila nila ito ng paurong.cit.lahat ng ito.(Read English translation by Charles Derbyshire at Project Gutenberg. isang pilosopo na nagngangalangMiguel de Unamuno ang kumilala kay Rizal bilang isang "Kastila": "malalim at kilalang Kastila. ang pag-alis ng moral. Jump up↑ Sa anotasyon ni Rizal sa Sucesos de las islas Filipinas (1609) ni Morga. tinawagan niya ng pansin ang pinaglumaan nang aklat. Reinhold Rost ay tagapamahala ng Tanggapang Indyano ng Museong Britanya at kilalang pilologo noong ika-19 siglo. Jose Rizal ni Wenceslao Retana.[15] 8. Jump up↑ Kahit sa mga prominenteng mga Kastila. must come from above. na sa ibabaw ng kaniyang mainit pang katawan ay bumato palangit na may pag-insulto ng isang pangungusong na sigaw: 'Viva Espana!'" Epilogo ni Miguel de Unamuno sa Visa y Escritos del Dr.mga abang taong iyan.wikipedia. ang tumulong sa mga mananakop na magtagumpay upang ilagay ang mga indio sa 'hanay ng mga halimaw'. Jump up↑ Sa edadn na 8 (noong 1869) naisulat niya ang tulang Sa aking mga Kabata na mayroong tema ng pagmamahal sa sariling wika. 9. Sa kaniyang sanaysay na "The Indolence of the Filipino" (Sa Kabatuganan ng mga Pilipino).) 6. Ang kawalan ng moral na pantulong. na hindi dapat humihiwalay angindio mula sa kaniyang kalabaw.) https://tl. ayon kay Rizal.(Epistolario Rizalino.5. naisulat sa mga talaan ang kaniyang mga magulang bilang sina Francisco Rizal Mercado at Teodora Realonda. ang pamimirata ng mga Intsik -. op cit) 10. dahil hindi nila nalalaman ang kanilang mga ginagawa . if they are to bear fruit. he states: Reforms. mas Kastila pa kaysa mga abang taong iyon .patawarin nawa sila ng Panginoon. binanggit ni Rizal na walang halos nagawa ang tatlong daantaon ng pamumuno ng mga Kastila upang isulong ang kaniyang kababayan. ang walang hanggang digmaan."José Rizal’s Lineage" 7. Jump up↑ In his letter "Manifesto to Certain Filipinos" (Manila. for reforms that come from below are upheavals both violent and transitory. kung saan niya kinopya mula sa Museong Britanya at nilimbag.org/wiki/Jos%C3%A9_Rizal . 1896). Jump up↑ Si Dr. (Retana. sinasabing kalapastanganan ang ginawang paglilitis kay Rizal. kawalan ng materyal na panghimok. Jump up↑ Noong bininyagan si Jose. Matapos ang kaniyang pagbitay. ang kawalan ng pambansang damdamin.

Pagka't ang salita'y isang kahatulan For language is a measure of worth Sa bayan. Their gift of language bestowed by heaven. Sanglang kalayaan nasa ring masapit So too will they regain their pawned freedom Katulad ng ibong nasa himpapawid. and kingdoms. With their own alphabet and their own . Ang salita nati'y huwad din sa iba This language is like that of others. At ang isáng tao'y katulad. kabagay And each person alike. deserves Ng alin mang likha noong kalayaán. is worse than a beast and putrid fish. Of cities. As the bird that flies in the sky. Like English. Who bestowed it. Sa Inglés. who gave it to us. Kayâ ang marapat pagyamaning kusà Thus it should be nurtured gladly Na tulad sa ináng tunay na nagpalà.Ang mga akda ni Jose Rizal ay ang mga sumusunod: Noli Me Tangere El Filibusterismo Huling Paalam (Mi Ultimo Adios) Sa aking mga Kababata El Consejo delos Dioces A la juventud Filipina Canto del viajero Canto de Maria Clara Me piden versos Por la educacion Junto al Pasig 'Sa Aking Mga Kabatà' To my Fellow Youth Kapagka ang baya'y sadyáng umiibig If a nation's people certainly love Sa kanyáng salitáng kaloob ng langit. in his wisdom atin. Kastilà at salitang anghel. Spanish. nagbigay sa For it was the Lord. Na may alfabeto at sariling letra. Ang hindi magmahal sa kanyang salitâ One who does not treasure his own language Mahigit sa hayop at malansáng isdâ. and the language of Sapagka't ang Poong maalam tumingín angels Ang siyang naggawad. Ang wikang Tagalog tulad din sa Latin The language Tagalog is like Latin. That of any creation born free. As our mothers nurtured us. sa nayo't mga kaharián. nations.

Na kaya nawalá'y dinatnan ng sigwâ But vanished as if a sudden storm had come Ang lunday sa lawà noóng dakong una. Lumipat ng Calamba upang maging kasama sa Haciendang Dominicano sa Calmba. Ipinanganak noong Mayo 11. Bininyagan sa simbahan ng Calamba noong Hunyo 22. Teodora Alonzo . 1861. Laguna 2.ANG PAGDATING NG PAMBANSANG BAYANI A. Francisco Mercado 1. TALAHANAYAN NG BUHAY. upon A boat in a lake in an age long past.characters. 2. Namatay noong Enero 5. 1818 2. 3. Isinilang si Rizal Noong Hunyo 19. 1898. Magulang 1.nagsilbing ninong ni Rizal A.paring nagbinyag kay Rizal 4. Nag-aral ng Latin at Pilosopiya sa Colegio ng San San Jose 3. AT MGA SINULAT NI JOSE RIZAL KABANATA 1 . GINAWA. Pagsilang 1. Padre Rufino Collantes . 4. Padre Pedro Casanas . 1861 sa Calamba.

4. Olympia 5.1. Eugenio Ursua napangasawa si Benigna at naging anak nila si 2. Mayroong interes sa literatura at mahusay sa wikang Espanyol. Concepcion 9. Regina na naging asawa ni Manuel de Quintos at naging anak nila si 3. Josefa 10. Namatay noong Agosto 16. Francisco Mercado at napangasawa si Teodora Alonzo at naging anak si 5. 1826 sa Maynila 2. Ipinanganak noong Nobyembre 8. Paciano 3. Ninuno sa Ina 1. Jose Rizal 2. Soledad A. Magkakapatid na Rizal 1. Maria 7. Domingo Lamco (Mercado) napangasawa si Ines de la Rosa naging anak si 2. Francisca Mercado at napangasawa si Cerila Bernacha naging anak si 3. Mga Ninuno 1. Jose 8. Saturnina 2. 1911 A. Trinidad 11. Nag-aral sa Colegio de Santa Rosa 3. Teodora Alonzo na napangasiwa ni Francisco Mercado at naging anak nila si . Juan Mercado at napangasawa si Cerila Alejandro at naging anak si 4. Lucia 6. Narcisa 4. Brigida na napangasawa ni Lorezo Alberto Alonzo at naging anak nila si 4. Ninuno sa Ama 1.

8. Ang lupa ay tinataniman ng palay mais at tubo. Naipadala ng mga Rizal ang kanilang mga anak sa Maynila para mag-aral. Ang ama ay nangungupahan sa lupain na pagaari ng hacienda ng mga Dominicano sa Calamba at tinataya na ang kaniyang lupang sinasaka ay umaabot ng 600 na hektarya. 4. Ang ina ni Rizal ay mayroong isang tindahan sa ilalim ng kanilang bahay. Nagmamay-ari sila ng isang karwahe na isang karangyaan sa panahong iyon. Ang pamilya ay isa sa mga unang nakapagpagawa ng bahay na bato sa Calamba. Mayroon silang isang aklatan sa bahay na naglalaman ng 1. .000 aklat. Jose Rizal A. Ang Kabuhayan ng Pamilya 1. 3. Ang pamilya ay kabilang sa pangkat na principalia at isa sa mga kinikilalang pamilya sa Calamba. Ang bahay ng mga Rizal ay gawa sa bato at matitigas na kahoy at ito ay nakatayo na malapit sa simbahan ng Calamba. at gawaan ng hamon. Maliban sa pagsasaka ang pag-aalaga ng hayop ay isa sa kanilang mga hanapbuhay. gilingan ng trigo para maging harina. Pamilyang Rizal 1. Ang Tahanan ng mga Rizal 1. 5.5. 6. 7. 2. B.

at iba pa. chico. 4. nuno. Ang hindi niya malimutan ay ang kuwento ng kaniyang ina ukol sa gamo-gamo. at tikbalang. Sa edad na tatlo ay nakasama na siya sa pagdadasal ng pamilya. Inayos niya at binigyan ng bagong guhit ang bandera ng simbahan. Panonood ng mga ibon. Ang bakuran ng bahay ay naging alagaan ng mga manok at pabo. 2. macopa. 1868. KABANATA 2 – KABATAAN SA CALAMBA 1. 3. 5. 6. Pagpunta sa Antipolo noong Hunyo 6. 4. Mga Talento sa Panahon ng Kamusmusan 1. Ang una niyang kalungkutan ay ang pagkamatay ng kaniyang nakababatang kapatid na si Concha. 7. Araw-araw na pagdadasal sa oras ng angelus. 3. Ito ang kaniyang unang pagtawid sa Lawa ng Laguna. Sa edad na 8 ay sinulat niya ang isang drama na nakaukol sa kapistahan ng Calamba at ang . tampoy. Pagkatapos ng pagpunta sa Antipolo ay nagtungo sila ng kaniyang tatay sa Maynila.2. Pagkukuwento ng kaniyang yaya ukol sa asuwang. 2. Paggagawa ng imahen mula sa putik (clay). Ang paligid ng kabahayan ay natataniman ng mga punong atis. papaya. Mga Ala-ala ng Kamusmusan 1. 2. balimbing. santol. Sa edad na 8 ay kaniyang isinulat ang tulang Sa Aking mga Kabata na nagbibigay ng pagpapahalaga sa kaniyang sariling wika. 3.

Laguna. Mula sa kaniyang ama ay namana niya ang pagtitiyaga sa trabaho. Mga Inpluwensiya Kay Rizal 1. 2. . at katapangan. paghahangad sa paglalakbay. Mula sa kaniyang mga ninunong Espanyol ay namana niya kapinuhan sa pagkilos at kanipisan sa insulto. 2. 3. 1. katipiran. Ang pakikinig niya sa mga kuwento ng kaniyang yaya ay nagbigay sa kaniyang interes sa mga kuwentong bayan at mga alamat. at malayang pag-iisip. Kapaligiran 1. Namana 1. Mula sa mga ninunong Malayo ay namana niya ang pagmamahal sa kalayaan. Mula sa kaniyang ina ay namana niya pagpapakasakit sa sarili at pagnanais sa sining at panitikan. 5. 4. 3. Ang kapaligiran ng Calamba ay nagsilbing kaniyang pang-enganyo sa pagmamahal sa sining at literatura.nasabing gawa ni Rizal ay binili sa kaniya ng gobernadorcillo ng Paete. 2. Mula sa kaniyang mga kapatid na babae ay natutunan niya ang paggalang sa mga kababaihan. katiyagaan. 4. paggalang sa sarili. Mula sa kaniyang mga ninunong Tsino ay namana niya ang pagiging seryoso. Ang kaniyang kapatid na si Paciano ay nagturo sa kaniyang kaisipan ukol sa pagmamahal sa kalayaan at katarungan. at pagmamahal sa mga bata.

Manuel Alonzo ay natutunan niya ang kahalagahan ng pagpapalakas ng katawan. 6. Sinamahan siya ng kaniyang kapatid na si Paciano. Hunyo 1869 . 1. Mga Naging Gawain sa Pag-aaaral . Pagpunta sa Biñan 1. Justiniano Aquino Cruz . 2. 3. Leon Monroy 2. 2. Padre Leoncio Lopez ay natutunan niya ang pagmamahal sa makaiskolar at pilsopikal na pag-iisip. Doña Teodora Alonzo . 3. Mestro Celestino 3.ang unang guro ni Rizal 2. Lucas Padua 4. Mula sa kaniyang tatlong mga kapatid ay nainpluwensiyahan siya ng mga sumusunod: Jose Alberto Alonzo ay natutunan niya ang pagmamahal sa sining.ang naging guro ni Rizal sa Biñan. Gregorio Alonzo ay natutunan niya ang ang malabis na pagkahilig sa pagbabasa. Mga Unang Guro ni Rizal 1.5.ANG PAG-AARAL SA CALAMBA AT BIÑAN 1. 3. KABANATA 3 .si Rizal ay umalis ng Calamba para magtungo sa Biñan para mag-aral.

Sa pagsapit ng ilang buwan si Rizal ay nanguna sa kaniyang mga kaeskuwela sa mga Espanyol. Nagkaroon din siya ng away sa mga bata sa Biñan isa na rito si Andres Salandanan na tumalo sa kaniya. Nakaaway ni Rizal si Pedro na anak ng kaniyang guro. Latin at iba pang mga aralin. Sinabi ni Rizal na ang kaniyang guro ay may kahusayan sa balarilang Espanyol na sinulat nina Nebrija at Gainza. 4. 2. 7. Nilisan ni Rizal ang Biñan sakay ng Barkong Talim na naghatid sa kaniya sa Calamba. Nilisan ni Rizal ang pag-aaral sa Biñan noong Disyembre 1870 pagkatapos ng halos isa at kalahating taon. 5. Sa unang pagkikita niya sa kaniyang guro ay sinabi niya ang kaniyang kakauntian ng kaalaman sa Espanyol at Latin. 9. Nag-aral si Rizal ng pagpipinta kay Matandang Juancho na dito ay nakasama ng kaniyang kaeskuwelang si Jose Guevarra. Sa kabila ng kahusayan ni Rizal sa pag-aaral. Ang Gomburza . 6.1. 3. 8. 4. siya ay napapalo ng kaniyang maestro halos araw-araw dahilan sa mga sumbong laban sa kaniya ng kaniyang mga kamag-aral.

Ang ina ni Rizal ay nakulong sa loob ng dalawa at kalahating taon. ang ina ni Rizal ay pinagbintangan na nagbabalak na lasunin ang asawa ng kaniyang kapatid (Jose Alberto) .1. Pagkatapos ng kamatayan ng Gomburza. 3. at Jacinto Zamora. KABANATA 4 PAG-AARAL SA ATENEO 1. Mariano Gomez. Sa kaniyang pag-uwi sa Calamba ay nabalitaan niya ang Pag-aalsa sa Cavite at ang pagbitay sa tatlong paring martir na sina Jose Burgos. 2. Ang mga kaaway ng pamilyang Rizal at ang hipag ng kaniyang ina ay nagkipagsabawatan upang maisangkot ang ina sa nasabing bintang na paglason. 5. 3. ito ay pinaglakad mula Calamba hanggangSanta Cruz. Kawalan ng Katarungan sa Kaniyang Ina 1. Pagkatapos na madakip ni Donya Teodora. Laguna na ang layo ay 50 kilometro. Ang kaniyang kapatid na si Paciano ay naging malapit na mag-aaral ni Padre JoseBurgos. Ang Pagpasok ni Rizal sa Ateneo . Si Paciano sa maraming pagkakataon ay naibahagi kay Rizal ang mag ideya at pilosopiya ni Jose Burgos. 4. 2.

1872 – sinamahan si Rizal ni Paciano para magpunta sa Maynila. at Pagbasa sa Colegio ng San Juan de Letran. Manuel Xerex Burgos – ang pamangkin ni Jose Burgos na tumulong upang makapasok si Rizal sa Ateneo. Nagbalik si Rizal sa Calamba mula sa Maynila para dumalo ng kapistahan sa kaniyang pagbabalik sa Maynila ay nagbago ng isip si Rizal at nagbalak na pumasok sa Ateneo. na nasa labas ng Intramuros. Ang pangunahing pilosopiya ng . 5. 2. Kumuha ng pagsusulit sa mga aralin ng Aral Kristiyano. kaalaman sa sining at agham. Sistema ng Edukasyong Heswita 1. Aritmetika. 4. Hindi tinanggap si Rizal sa Ateneo dahilan sa siya 1.1. Ang layunin ng edukasyon ng mga Jesuita ay ang hubugin ang mga mag-aaral sa mga aral ng Katolisismo. June 20. Nanirahan siya sa isang paupahang bahay na pag-aari ni Señora Titay sa Daang Caraballo. Mas adbanse ang edukasyong ipinagkakaloob ng mga Jesuita kumpara sa mga kolehiyo noong sa Pilipinas. huli na sa patalaan 2. maliit para sa kaniyang edad 3. Ang isang matalinong Katoliko mula sa pananaw ng mga Jesuita ay magiging mabuting tagapagtanggol ng simbahan. Sa unang pagkakataon ay ginamit ni Jose ang kaniyang apelyidong Rizal imbes na Mercado. 2. 2.

Upang mapagbuti ni Rizal ang kaniyang kaalaman sa wikang Esanyol siya ay nagpaturo ng aralin sa Colegio de Santa Isabel sa panahon ng kaniyang pamamahinga sa tanghali. 3. 5. Imperyong Romano – katawagan sa mga internos o mga mag-aaral na nakatira sa loob ng bakuran ng Ateneo. Sa kalagitnaan ng taon si Rizal ay hindi nagbuti sa kaniyang pag-aaral upang mapanatili ang kaniyang pangunguna sa klase ito ay dahilan sa kaniyang sama ng loob sa hindi makatwirang puna ng guro sa kaniya. 2. Padre Jose Bech S. Hinati ang klase sa dalawang pangkat 1. Imperyong Cartago – katawagan sa mga externos o mga mag-aaral na nakatira sa loob ng bakuran ng Ateneo.J. . Napanalunan niya ang kaniyang unang gantimpala sa kaniyang pag-aaral – isang larawang pangrelihiyon. 4. Unang Taon sa Ateneo (1872-73) 1. 1. 2. – ang guro ni Rizal sa kaniyang unang taon sa Ateneo. Nagsimula siyang nasa mababang ranggo sa imperyong Cartago ngunit sa paglipat ng mga linggo ay nagawang makapanguna sa kaniyang mga kamagaral. 3.Ateneo ay Ad Majorem Dei Gloriam – Para sa Higit na Kadakilaan ng Diyos.

6.

Sa bakasyon ng 1873, si Rizal ay
hindi naging masaya dahilan sa nasa
bilangguan ang kaniyang ina. Lihim na
pumunta sa Santa Cruz para dalawin ang
kaniyang ina at kinuwentuhan niya ang ina
ukol sa kaniyang pag-aaral sa Ateneo.

2. Ikalawang Taon sa Ateneo (1873-74)
1.

Walang masyadong mahalagang
pangyayari kay Rizal sa Ateneo sa taong ito.

2.

Hindi nagpakita ng pangunguna sa
pag-aral si Rizal dahilan sa sama ng loob
dailan sa hindi magandang puna ng guro sa
kaniya

3.

Dumating sa Ateneo ang ilan sa
kaniyang mga dating kamag-aral sa Biñan.

4.

Hinulaan ni Rizal ang nalalapit na
paglaya ng kaniyang ina.

5.

Nagsimula si Rizal ng kaniyang
pagkahilig sa pagbabasa at ilan sa mga
aklat na ito ay ang mga sumusunod:

1.

Count of Monte Cristo na
sinulat ni Alexander Dumas.

2.

Universal History na sinulat ni
Cesar Cantu na pinilit niyang ipabili sa
kaniyang ama.

3.

Travels in the Philippines na
isinulat ni Dr. Feodor Jagor.

3. Ikatlong Taon sa Ateneo (1875-76)
1.

Nagbalik si Rizal sa Ateneo para sa
kaniyang Ikatlong Taon.

2.

Dumating ang kaniyang ina at
ipinaalam kaniyang paglaya kay Rizal.

3.

Hindi rin kinakitahan ng
pangunguna si Rizal sa klase.

4.

Natalo siya ng mga kamag-aral na
Espanyol sa wikang Espanyol dahilan sa
mas mahusay ang mga ito sa sa tamang
pagbigkas.

4. Ika-apat na Taon sa Ateneo (1876-77)
1.

Sa taong ito ay nakilala ni Jose Rizal
si Padre Francisco de Paula Sanchez S.J.
Ang nasabing pari ang humikayat kay Rizal
para mag-aral na mabuti, lalo na sa
pagsulat ng mgatula.

2.

Sinabi ni Rizal na si Padre Francisco
de Paula Sanchez ay isang modelo ng
katuwiran at pagsisikap para sa pag-unlad
ng kaniyang mga mag-aaral.

3.

Dahilan dito ay nagbalik ang sigla ni
Rizal sa pag-aaral at natapos ang taon ng
pag-aaral na mayroong limang medalya.

5. Huling Taon sa Ateneo (1876-77)
1.

Naging ganap ang sigla ni Rizal sa
kaniyang pag-aaral sa Ateneo.

2.

Nagtapos si Rizal sa Ateneo noong
Marso 23, 1877 at natamo sa paaralan
ang Bachiller en Artes.

6. Mga Naging Ibang Gawain sa Ateneo
1.
1.
2.

Mga Samahan na Kinasapian ni Rizal
Congregation
Language

Kalihim ng Marian
Kasapi ng Academy of Spanish

3.

Kasapi ng Academy of natural
Sciences

2.

Nag-aral siya pagguhit kay Agustin
Saez na kilalang mahusay na pintor na
Espanyol.

3.

Nag-aral siya ng paglililok kay
Romualdo de Jesus.

4.

Nag-aral din siya ng eskrima at
gymnastics.

5.

Padre Jose Villaclara - nagsabi kay
Rizal na tigilan na ang pagsulat ng tula.

7. Likhang Lilok
1.

Imahen ng Birheng Maria na
ipagkakaloob sana ni Rizal kay Padre
Lleonart.

8. Unang Pag-ibig ni Rizal
1.

Segunda Katigbak – ang babaeng
unang minahal ni Rizal.

2.

Mariano Katigbak – kapatid ni
Segunda at kaibigan ni Rizal.

3.

La Concordia – ang paaralan na
pinapasukan ni Segunda Katigbak.

4.

Manuel Luz – ang lalaking takdang
mapangasawa ni Segunda.

KABANATA 5 PAG-AARAL NG MEDISINA
SA UNIBERSIDAD NG SANTO TOMAS
(1877-82)

4. Sa ikalawang Semestre ng nasabing taon ay natanggap ni Rizal ang sulat ni Padre Pablo Ramon SJ na nagpapayo sa kaniya na kumuha ng Medisina. Ang una niyang kursong kinuha ay Pilosopia Y Letra bunga ng mga sumsusunod na dahilan: 1. Ang planong pagpasok ni Rizal sa unibersidad ay tinutulan ng kaniyang ina dahilan sa pagkakaroon nito ng maraming kaalaman ay nanganganib ang buhay ni Rizal. 5. Ito ang gusto ng kaniyang ama 2. 8. Sa pagtatapos ni Rizal sa Ateneo ay naghanda siya para sa pag-aaral sa unibersidad. Padre Pablo Ramon SJ – ang hiningan ni Rizal ng payo ukol sa kaniyang dapat na maging kurso sa UST. Sa unang semestre ng taong 1877-78 si Rizal din ay nag-aral sa kursong perito agrimensor sa Ateneo. Nagkaroon si Rizal ng relasyon sa mga sumusunod na babae: . 2. 9. Noong Abril 1877 nagpatala para mag-aral si Rizal sa Unibersidad ng Santo Tomas. Kinuha ni Rizal ang kurso dahilan sa kaniyang pagnanais na magamot ang kaniyang ina. Sa kabila ng pagtutol ng kaniyang ina si Rizal ay isinama ni Paciano sa Maynila para mag-aral.1. 7. Wala pa siyang tiyak na kursong gusto 6. 3.

Noong 1879. Si Rizal ay pinalo ng sable sa likod ng nasabing opisyal. Si Rizal ay naging biktima ng isang opisyal na Espanyol noong 1878. Leonor Rivera – pinsan ni Rizal at anak ng kaniyang inuupahang bahay. Leonora Valenzuela – kapitbahay ng inuupahang bahay ni Rizal. si Rizal ay lumahok sa paligsahan ng Liceo Artistico-Literario ukol bilang pag-paparangal sa ika-400 taon ng kamatayan ni Miguel de Cervantes. 3. Sa kanilang pagsusulatan ay ginagamit ni Leonor ang pangalang Taimis. 10.Ang paligsahan ay para lamang sa mga Pilipino. 11.1. Noong 1880. 2. Ang paligsahan ay bukas sa mga Pilipino at Espanyol. Sa nasabing paligsahan ang kaniyang ginawang akda na may pamagat na El Consejo de los Dioses ay nanalo ng unang gantimpla. – isang babae na taga Calamba na laging dinadalaw ni Rizal sa gabi sa panahon ng bakasyon na umuwi siya mula Maynila na bigo kay Segunda Katigbak. Kaniya itong pinadadalhan ng sulat sa pamamagitan ng hindi nakikitang tinta. 12. Kampeon ng mga Estudyante – Nagtayo sina Rizal ng isang samahan na . si Rizal ay lumahok sa paligsahan ng Liceo Artistico-Literario. Sa nasabing paligsahan ay nanalo ng unang gantimpala ang kaniyang tulang sinulat na may pamagat naA La Juventud Filipina. Binibining L. 13.

3. Sa pagtatapos ni Rizal sa kaniyang ika-apat na taon ng pag-aaral ng medisina sa UST si Rizal ay nagbalak na tumungo ng Espanya para dito magpatuloy ng pag-aaral. Minamaliit ang mga mag-aaral na Pilipino ng mga Espanyol 3. Hindi naging masaya si Rizal sa UST bunga ng mga sumusunod na kadahilanan. 1. Ang Lihim na Pag-alis ni Rizal 1. 14. . Paciano – ang nagbalak ng pag-alis ni Rizal para magtungo sa Europa. Ang Pag-alis 1. 2. Makaluma ang sistema ng pagtuturo sa UST KABANATA 6 – PAGPUNTA SA ESPANYA (1982-85) A.tinatagwag naCompañerismo sa layunin na ipagtanggol ang kanilang sarili laban sa mga pang-iinsulto ng kanilang mga kamagaral na Espanyol. Antonio Rivera – ang ama ni Leonor Rivera na kumuha ng pasaporte ni Rizal patungo ng Espanya. Galit sa kaniya ang mga guro ng UST 2. 2. Jose Mercado – ang ginamit na pangalan ni Rizal sa kaniyang lihim na pag-alis patungo sa Espanya.

at Maynila. 3. Nakarating siya sa Colombo at sinabi niyang maganda ang lunsod kaysa sa Singapore. Suez Canal – isang lagusang tubig na naguugnay ng Red Sea at Mediterrenean Sea. 2. 1882 – narating ni Rizal ang Singapore. Estatwa ni Thomas Stanford Raffles – tagapagtatag ng Singapore. Dinalaw ni Rizal ang mga sumusunod: 1. . Port Galle. B. Templong Budista 4. Suez Canal 1. Maraming iba’t ibang lahi ang nakasabay ni Rizal sa barko Djemnah at binalak ni Rizal na magsalita ng Pranses ngunit hindi siya naintidihan ng mga ito. 2. B. Harding Botaniko 2. 3. 1882 sakay ng barkong Salvadora. Colombo 1. Donato Lecha – ang kapitan ng barkong Salvadora. Umalis si Rizal sa Pilipinas noong Mayo 3. Distritong Pamilihan 3. 4. Nilisan ni Rizal ang Singapore sakay ng barkong Djemnah. Mayo 8. B. Hotel de la Paz – hotel na tinuluyan ni Rizal sa Singapore. Ang kaniyang sinabi sa Port Galle ay masyadong malungkot ang lunsod. Singapore 1. 4.3.

Plaza de Cataluña – ang paboritong kaininan ng mga mag-aaral na Pilipino sa Barcelona at dito binigyan si Rizal ng . 4. 1882 nilisan ni Rizal ang Merseilles aty narating ang Barcelona sakay ng tren galing Pransiya. 1882. 3. B. at magagalang. 2. Barcelona 1. Nakarating si Rizal sa Port Said na dulong bahagi ng Ehipto. 5. Nagtungo ang barkong Djemnah sa Europa at noong narating ni Rizal ang Naples noong Hunyo 11. Kinabukasan ay narating niya ang daungan ng Merselles at kaniyang binisita ang Chateu d’Ifna siyang lugar na binanggit ni Alexander Dumas sa kaniyang nobelang Count of Monte Cristo. Dito nakita ni Rizal ang mga tao na nagsasalita ng iba’t ibang mga wika. Sa bandang huli ay nagbago ang kaniyang pananaw sa Barcelona dahilan sa nakita niya ang lunsod ay nagtataglay ng kalayaan at liberalismo. 3. Naples at Merseilles 1. Hindi maganda ang unang impresyon ni Rizal sa Barcelona dahilan siya ay napatira sa hindi magandang bahagi ng lunsod.2. B. Hunyo 15. 2. Narating niya ang Barcelona noong Hunyo 16. ang mga tao ay palakaibigan. Ferdinand de Lesseps – isang diplomatikong Pranses na nagplano ng pagtatayo ng Suez Canal. 1882.

Los Viajes 2. Buhay sa Madrid 1. 5. Nakatanggap siya ng sulat mula kay Jose Cecilio na nagbabalita ng malungkot na kalagayan ni Leonor buhat ng siya ay umalis. 3. 2. 3. Amor Patrio 1. B. Diariong Tagalog – isang mapangahas na pahayagan sa Maynila na naglathala ng kaniyang mga artikulo. 4. Dito rin ginamit ni Rizal ang pangalan sa panulat na Laong Laan. Iba pang mga artikulong ipinadala ni Rizal sa Diariong Tagalog 1. B.isang piging bilang pagbati sa kaniyang pagdating. Pinayuhan ni Paciano si Rizal na lumipat ng Madrid. Del Pilar – ang nagsalin ng Amor Patrio mula sa wikang Espanyol sa wikang Tagalog. Marcelo H. Revista del Madrid B. Paglipat sa Madrid 1. Nagpatala si Rizal sa Universidad Central de Madrid sa mga kursong: . Sa Barcelona ay nabalitaan ni Rizal ang balita ukol sa epidemya ng kolera sa Pilipinas. Basilio Teodoro – ang patnugot ng Diariong Tagalog. Amor Patrio – ang unang akda ni Rizal sa labas ng bansa. 2.

English 3. Pagpipinta at Paglilok sa Academy of Fine Arts of San Fernando 2. Naging matipid si Rizal sa kaniyang pagastos 6. Nagkaroon ng pagkakataon si Rizal na makabisita sa bahay ni Señor Pablo Ortiga y Rey na dating alcalde ng Maynila sa panahon ng panunungkulan ni Gobernador Heneral Polavieja. Nag-aral ng mga wikang: 1. Pag-ibig kay Consuel Ortiga y Perez 1. Aleman 3. 2. Nagbasa ng maraming mga aklat 5. Pilosopiya at Pagsulat 2. Ang tanging sugal na tinayaan ni Rizal ay ang lotto 7. Pranses 2. Consuelo – ang anak na dalaga ni Don Pablo na umibig kay Rizal.1. Namamasyal sa mga galerya ng sining at mga museo 4. Nagsanay ng eskrima at pagbaril sa Hall of Arms of Sanz y Carbonell 3. Nagsikap na Matutunan ang mga sumusunod: 1. . Nagpapalipas ng mga libreng oras sa bahay ng mga Paterno B. Medisina 2.

Ang kaniyang kaibigang si Eduardo de Lete ay nanliligaw sa dalaga B. Y P. B. Pagpugay kina Luna at Hidalgo . Paghihirap sa Paris 1. Masonerya – isang pandaigdig na kapatiran ng mga taong may malayang kaisipan. Si Rizal Bilang Mason 1. 3.3. Ipinagbili ni Paciamo ang bisiro ni Rizal para may maipadala lamang kay Rizal. Kumuha si Rizal ng pagsusulit sa kaniyang aralin sa Griego na hindi man lamang nagaalmusal at nananghalian. 4. Nagkaroon ng paghihirap si Rizal sa Madrid dahilan sa hindi naging maganda ang ani sa kanilang lupa. Logia de Acacia – ang balangay ng Masoneya na inaniban ni Rizal. Tapat siya kay Leonor b. 3. Sa Madrid ay nakilala ni Rizal ang mga kilalang liberal ng Espanya na ang mga ito ay kabilang sa samahan ng mga Mason. Sumali si Rizal sa nasabing samahan upang mahingi ang tulong ng mga ito sa kaniyang paglaban sa mga prayle sa Pilipinas. 4. Hindi itinuloy ni Rizal ang panliligaw sa dalaga dahilan sa: a. O. Pinadalhan ni Rizal ng isang tula ang dalaga na may pamagat na A La Señorita C. 2. B. Dahilan dito ay hindi nakarating ang sustento ni Rizal sa Madrid. 2.

Juan Luna sa Spolarium 2. B. Nobyembre 1885 . Bago nagtungo sa Paris pansamantalang tumigil si Rizal sa bahay ni Maximo Viola na nag-aaral ng medisina sa Barcelo. Nagkaroon ng pagpupugay ang mga Pilipino dahilan sa pagkapanalo nina : 1. Nanatili dito si Rizal mula Nobyembre 1885 hanggang Pebrero 1886. Loius de Weckert na pangunahing optalmolohista ng Pransiya. Natapos ni Rizal noong 1885 ang kaniyang kurso sa Medisina at Pilosopiya KABANATA 7 . Felix Resurecion Hidalgo sa Virgines Christianas Expuesta al Populacho. Nagtungo si Rizal sa kanyang layunin na magpakadalubhasa sa optalmolohiya o paggamot sa mata.RIZAL SA PARIS HANGGANG BERLIN I. 3.1. 2. 4. Pagtatapos sa Pag-aaral 1. Sa Paris (1885-86) 1.nakarating si Rizal sa Paris at naglingkod bilang katulong ni Dr. . Sa Barcelona kaniyang nakilala si Eusebio Carominas ang patnugot ng pahayagang La Publicidad .

Weckert ay kanyang kaibigan partikular na dito ang pamilyang Pardo de Tavera. 2. Sa labas ng kaniyang oras sa klinika ni Dr. 5. 4. Heidelberg 1. Sa Heidelberg si Rizal ay naglingkod bilang katulong sa klinika ni Dr. 3. . Karl Ullmer. 2. Pebrero 3. Naninirahan siya sa isang boarding house na tinitirhan ng mga mag-aaral ng abogasya. Wilhelmsfeld . I.dinalaw ni Rizal ang makasaysayang lunsod ng Heidelberg na kilala sa kanyang unibersidad. isang kilalang doktor ng optalmolohiya sa Alemanya. Wilhelmsfeld 1. Sa nasabing lunsod inabutan si Rizal ng selebrasyon ng Ikalimang Daan Taon ng Pagkakatatag ng Heidelberg. A Las Flores de Heidelberg .5.isang bayang bakasyunan sa Alemanya kung saan si Rizal ay tumigil ng tatlong buwan.pastor protestante na tinigilan ni Rizal habang siya ay nagbabakasyon sa Wilhelmsfeld. 1886 . Pagkatapos ng kanilang mga gawain sa Paris si Rizal ay nagtungo ng Alemanya para sa pagpapatuloy ng kanyang pag-aaral sa optalmolohiya. Otto Becker. I.ang tulang sinulat ni Rizal sa kagandahan ng mga bulaklak ngHeidelberg.

Isinalin din ni Rizal ang akda ni Hans Christian Andersen. Aritmetika . I. Austria na interisado sa pag-aaral ng mga diyalekta ng Pilipinas. 3. Leipsig at Dresden 1.isang propesor sa Ateneo ng Leitmeritz. 1886 . I. Adolph Meverang direktor ng Museo ng Antropolohiya at Etnolohiya. 2. 3.a niya kay Blumentritt.binisita ni Rizal ang lunsod na ito at dito ay kaniyang nakilala si Dr.petsa ng unang sulat ni Rizal na ipinadal. 2. Pagtanggap kay Rizal sa Kalipunang Siyentipiko sa Berlin . Ferdinand Blumentritt . I. Dito ay kanyang naging kaibigan si Friedrich Ratzel na kilalang mananalaysay at si Dr.3. Hans Mever na isang kilalang antropologo. Unang Sulat kay Blumentritt 1. Dresden . Hulyo 31. Leipsig . 4.pamagat ng aklat na nakasulat sa wikang Espanyol at Tagalog na ipinadala ni Rizal kay Blumentritt upang magamit niyang batayan sa pag-aaral ng wikang Tagalog. Napamahal kay Rizal ang pamilya ni Pastor Ullmer at ito ay kaniyang ipinadama niya sa pamamagitan ng pagsulat sa anak nito na si Friedrich Ullmer na nagpapasalamat sa kabutihan ng nasabing pamilya.isang lunsod sa Alemanya na kaniyang binisita upang dumalo ng aralin saKasaysayan at Sikolohiya.

Palawakin ang kaalaman sa optalmolohiya b.hinangaan ni Rizal ang lunsod na ito dahilan sa pagkakroon nito ng siyentipikong kapaligiran at malaya sa pagtatangi ng lahi. Dr. Makilahok sa mga kilalang siyentipikong Aleman e.isang kilalang heograpong Alemanya na nakilala ni Rizal sa Berlin. Mga dahilan ni Rizal sa Pagtigil sa Berlin a. 6. Joest . 7.kanyang inimbitahan si Rizal na magsalita sa isang pagpupulong ngEthnographic Society ng Berlin. Rudolf Virchow . Dr. Buhay ni Rizal sa Berlin 1. Palawakin ang kaalaman sa agham at wika c.isang kilalang antropolohistang Aleman na nakilala ni Rizal sa Berlin. I. 2.isang kilalang optalmolohista ng Berlin at dito si Rizal ay naglingkod sa klinika. Dr. Karl Ernest Schweigger. Magmasid sa kalagayang pulitikal at kabuhayan ng Alemanya d.1. Ipalimbag ang Noli Me Tangere . Feodor Jagor . 4. 3. Dr. Berlin .ang pamagat ng papel panayam na binasa ni Rizal sa isinagawang pagpupulong ng Ethnographic Society ng Berlin. 5. Rudolf Virchow . W. Dr. Tagalog Verskunt .nakatagpo ni Rizal ang nasabing manlalakbay na sumulat ng isang akalt tungkol sa Pilipinas.

Ang Ideya at Pagsulat ng Noli 1. Paghihirap sa Berlin a.PAGPAPALIMBAG NG NOLI ME TANGERE I.isang nobela na sinulat ni Harriet Beecher Stowe na tumatalakay sa buhay ng mga aliping itim sa Amerika. Matiyaga c. Edukada d. 3.petsa ng pagtitipon kung saan pinanukala ni Rizal sa grupo ng mga Pilipino na magsulat sila ng isang nobelang ukol sa kalagayan ng Pilipinas. Naghihinala siya sa pagkakaroon ng sintomas ng sakit na tuberkulosis KABANATA 8 . 2. Walang dumating na padalang pera mula sa Calamba b.1. Kumakain lamang ng isang beses sa isang araw c. Naglalaba ng kaniyang sariling damit d. 1/2 sa Espanya . Enero 2. Seryosa b. palakaibiganin 1. Paghahati ng Pagsulat ng Noli Me Tangere a. Uncle Tom's Cabin . Obserbasyon sa Mga Kababaihang Aleman a. 1884 .

Kinuha ni Rizal ang pamagat ng Noli Me Tangere mula sa ebanghelyo ni San Juan. 4. 5.lumabas ng palimbagan ang nobelang Noli Me Tangere. Marso 21. Mariano Ponce e.ang isang kabanata na inalis ni Rizal sa Noli Me Tangere upang . Regidor c. 6. Antonio Ma. Wilhelmsfeld . 1/4 sa Pransya c. Ferdinand Blumentritt b. Felix Resurrecion. 2. 2. 1887 .000 kopya.petsang natapos ang Noli Me Tangere at inihanda para sa pagpapalimbag. Inihandog ni Rizal ang Noli Me Tangere sa inang bayan. Elias at Salome . 1887 . Pebrero 21. Dr.dito tinapos ni Rizal ang mga huling kabanata ng Noli Me Tangere.Hidalgo 1. Maximo Viola . Berlin Buchdruckrei-Action-Gesselschaft ang palimbagan na tumanggap upang ilaathala ang Noli Me Tangere sa halagang P300 sa daming 2. 3. Mga Unang Pinadalahan ni Rizal ng kopya ng Noli a. 3.ang nagsilbing tagapagligtas ng Noli Me Tangere sa pamamagitan ng pagpapahiram niya kay Rizal ng halagang P300 upang magamit sa pagpapalimbag ng nasabing nobela. Graciano Lopez-Jaena d.b. 1/4 sa Alemanya 1.

KABANATA 9 . Hotel Kreb .dito tumira sina Rizal at Blumentritt habang bumibisita sa Leitmeritz.nagsimula ang paglalakbay nina Rizal at Viola sa Europa. Ferdinand Blumentritt sa istasyon ng tren dala ang larawan na pagkakakilalanan kay Rizal. 4. Ang kanilang paglalakbay sa Dresden ay napataon sa Eksposisyon ng mga Bulaklak. Dr. 2. Binisita ni Rizal si Dr. 1887 .nagpayo kay Rizal na padalhan muna ngg telegrama si Blumentritt bago siya pumunta ng Leitmeritz. Mayo 13. . 3. Jagor .PAGLALAKBAY SA EUROPA KASAMA NI VIOLA I. Prometheus Bound . Dresden 1. A. Leitmeritz 1. Adolph Meyer sa Museo ng Sining. Mayo 11.makatipid siya sa presyo ng pagpapalimbag ng nobela. A.dumating si Rizal sa Leitmeritz at dito siya ay sinalubong ni Prof. Ang Paglalakbay 1. 2.isang obra maestrang pinta na labis na hinangaan ni Rizal sa Dresden. 1887 .

Rosa ang asawa ni Blumentritt b.ang professor ng natural history ng Unibersidad ng Prague na dinalaw ni Rizal sa lunsod dala ang sulat ng pagpapakilala ni Blumentritt.ipinakilala ni Blumentritt si Rizal at kaniyang hinangaan ang katalinuhan ni Rizal sa madaling pagkatuto ng wikang Aleman. A. 2. Binisita ni Rizal at Viola ang libingan ni Copernicus . 3. 4. Dr. 2. Fritz . 1887. Dinalaw ni Rizal at Viola ang lunsod na ito noong Mayo 17 -19. A.anak 1. Dr.anak c. Nakilala ni Rizal ang pamilya ni Blumentritt a. Prague 1. Robert Klutschak . Dolores . Carlos Czepelak . 3.3. Willkom . Conrad . Vienna 1. Binisita din nila ang kuweba na nagsilbing bilangguan ni San Juan Nepomuceno pati na ang tulay na pinaghulugan nito. Binisita ni Rizal sa lunsod na ito si Norfenfals na isa sa mga pinakadakilang .isang bantog na naturalista na nakilala ni Rizal sa Leitmeritz.anak d.ang dakilang astronomo sa kasaysayan ng sangkatauhan.isa sa mga kilalang siyentipiko ng Europa nma nakilala ni Rizal sa Leitmeritz. Burgomaster .

Nuremberg . Pagbaybay sa Ilog Danube 1. Lintz tungo sa Rheinfall 1. A. Sa dakong huli hinangaan din niya si Rizal sa katalinuhang taglay nito. Danube . 2. 2. A. Hotel Metropole .isa sa mga malalaking ilog ng Europa. Nagsakay sina Rizal at Viola ng bangka upang makita ang kagandahan ng ilog at ng kanyang mga pangpang.nobelista ng Europa noong panahong iyon. 3. Ulm .dinalaw nina Rizal at Viola ang lunsod at panandaliang namasyal upang malasahan ang Munich beer na bantog sa buong Alemanya.sa lunsod na ito ay dinalaw nina Rizal at Viola ang museo na nagtataglay ng mga kagamitang pangpahirapna ginamit sa panahon ng Ingkisisyon at ang pagawaan ng manyika na pinakamalaking industriya ng lunsod. Dito napansin ni Viola sa unang pagkakataon ang kakaibang gamit ng mga tagarito na papel na napkin sa kanilang pagkain. Rheinfall . 2. 4.nakita ni Rizal ang talon na ito na kanyang sinabing "pinakamaganda sa buong Europa.hotel na tinigilan nina Rizal at Viola sa Vienna.dinalaw nina Rizal at Viola ang katedral ng lunsod na kilala bilang pinakamalaki at pinakamataas at pinanhik ang tore nito. Munich ." A. Switzerland .

Italya 1.1. Mga lunsod ng Italya na binisita ni Rizal a. Florence e. . Dito sa lunsod ng Geneva naghiwalay sina Rizal at Viola. Geneva . Turin b. A.Madrid. 2. Pranses c.kay Rizal ang lunsod na ito ang pinakamaganda sa buong Europa. Dito niya natanggap ang isang telegrama ukol sa isinasagawang Eksposisyon sa Madrid na ang ipinapakita sa Pilipinas ay ang mga tribo ng Igorot na suot na bahag at mga makalumang kagamitan ay pinagtatawanan ng mga taga. 3.nakarating si Rizal sa "lunsod ng mga Caesar" noong Hunyo 27. Italyan 1. Aleman b. Milan c. Venice d. Sa Geneva inabutan si Rizal ng kanyang ika-26 na taong kaarawan at kanyang pinakain si Viola ng isang masaganang pagkain. Rome 1. 2. 1887. Roma . Mga wikang sinasalita ng mga tagaSwitzerland a. Si Rizal para ipagpatuloy ang kanyang paglalakbay sa Italya at si Viola naman para magbalik sa Barcelona.

Simbahan ng Santa Maria Magigiore 1. Vaticano . Mga Dahilan ng Pagbabalik a. Capitolium b. Silvestre Ubaldo c.Hinangaan ni Rizal ng labis ang karangyaan ng nasabing lunsod.ang pinakamalaking simbahan sa mundo. Makita ang epekto ng kanayng nobelang Noli . Paciano Rizal b. Forum Romanum e.ang lunsod na sentro ng Katolisismo sa mundo at dinalaw ito ni Rizal noong Hunyo 29. Paglingkuran ang kanyang mga kababayan c. Palatinum d. Bato ng Tarpeian c. Mga Tumangging magbalik si Rizal sa Pilipinas a. Kanyang nakita ang Basilica de San Pedro . Jose Cecilio 1. Tistisin ang mata ng kanyang ina b. 2. Ampiteatro f. KABANATA 10 ANG UNANG PAGBABALIK A. 1887. Desisyon na magbalik sa Pilipinas 1. Mga kahanga-hangang tanawin na binisita ni Rizal sa Roma a.

Napansin ni Rizal na sa limang taon niyang pagkakahiwalay sa bansa ay halos walang nagababago sa kaayusan at kaanyuan ng lunsod ng Maynila. Hulyo 30. Pagbabalik sa Calamba 1.lumulan si Rizal sa barkong Diemnah ang barkong kanyang sinakyan noong siya ay magtungo ng Europa limang taon na ang nakakaraan. A. Nagtayo si Rizal ng isang klinika sa Calamba upang maka-paglingkod sioya bilang manggagamot. 1887 .petsa ng makarating si Rizal sa Calamba. 4. 4. Itanong kung bakit hindi na nasulat si Leonor Rivera 1. Ang kanyang unang naging pasyente ay ang kanyang ina. Paciano . 3. Hunyo 29. 1887 .1887 . 3.hindi niya hiniwalayan si Rizal sa mga unang araw ng pagbabalik nito sa Calamba dahilan sa kanyang pag-aalala sa kaligtasan ng kanyang nakababatang kapatid.nakarating si Rizal sa Saigon at sumakay ng barkong Haipong. nguni't hindi niya ito . Agosto 5.d. Hulyo 3 . 2.nakarating ang Haipong sa Maynila. Agosto 8. Pagbabalik Patungo ng Maynila 1. A. 1887 .tumelegrama si Rizal sa kaniyang ama ukol sa kanyang pagbabalik sa Pilipinas. 2. 1887 .

2. Walang kopyang maibigay si Rizal dahilan sa naubos na ang kanyang mga dala. Tinawag si Rizal na Doktor Uliman ng mga taga -Calamba at naging bantog sa Calamba at mga karatig bayan at dinayo ng mga tao ang kanyang klinika. Ang mga magulang ni Leonor Rivera ay ayaw na makatuluyan ng kanilang anak na si Rizal.ang gobernador heneral na nagpatawag kay Rizal ukol sa usapin ng nobelangNoli Me Tangere at kanyang hinigian si Rizal ng isang kopya ng nasabing nobela. 8. 3. 5. A. Binisita ni Rizal sa Ateneo ang kanyang mga dating guro na sina Padre Federico Faura. Hindi nadalaw ni Rizal si Leonor Rivera dahilan sa pagtutol ng kanyang mga magulang na dalawin ang dalaga. 6. Nilapitan ng mga prayle ang gobernador heneral at naghahatid ng mga sumbong na laban sa nobelang Noli Me Tangere. Nagtayo si Rizal ng isang gymnasium sa Calamba upang mailigtas ang kanyang mga kababayan sa bisyong tulad ng sugal at sabong. 7. at Jose .000.inoperahan sa dahilang ang katarata nito ay hindi pa noon hinog. Kumita si Rizal ng P900 sa unang buwan ng kanyang paggagamot at sa buwan ng Pebrero 1888 ang halaga ay umabot ng P5.Francisco Paula Sanchez. Emilio Terrero . Ang Kaguluhang Bunga ng Noli Me Tangere 1.

at laban sa kaayusang pampubliko. subersibo. ayaw ibigay ng mga pareng Jesuita ang kanilang mga kopya. Pedro Payo .ang pinuno ng Lupon sa Sensura na nag-ulat na ang Noli Me Tangere ay subersibo at kontra sa simbahan at pamahalaan. 6. 5. paggawa at pagbibili ng mapanirang nobela.Bech upang hingin niya ang kopya ng Noli Me Tangere na kanyang ibinigay sa Ateneo. . 4. Ayon sa pag-aaral ng mga lupon ng mga guro ng UST ng rekomendasyon na ang Noli Me Tangere ay heretikal.ang rektor ng UST at katulong ng lupon ng mga guro ng unibersidad na gumawa ng pag-aaral sa nobelang Noli Me Tangere. Hindi nagustuhan ni Terrero ang ulat ng lupon ng mga guro ng UST dahilan sa alam niyang kalaban ni Rizal ang mga Dominikano at ipinadala ang kopya ng Noli Me Tangere sa Permanenteng Lupon ng Sensura na binubuo ng mga pari at mga taong hindi alagad ng simbahan. 7. Padre Salvador Font . Kanyang iminungkahi ang pagbabawal ng pag-aangkat. Gregorio Echavarria .ang arsobispo ng Maynila na kalaban ng mga Pilipino at nagpadala ng kopya ng Noli Me Tangere sa rektor ng Unibersidad ng Santo Tomas upang pagaralan ang nobela. 8.

propesor ng kasaysayan sa Unibersidad Central de Madrid. Mga Senador ng Espanya na bumabatikos sa Noli Me Tangere.isang iskolar na paring Pilipino na gumawa ng isang polyeto na ginamitan niya ng pangalang panulat na Desiderio Magalang at kanyang sinagot ang mga akusasyon ni Padre Jose . Graciano Lopez Jaena 4. Jose Salamanca Luis M. Ferdinand Blumentritt 8. 2. del Pilar 2. Mariano Ponce 5. de Pando Fernando Vida 3.isang Espanyol na dating Ministro ng hari ng Espanya at tagapagtanggol ng Noli Me Tangere. Padre Jose Rodriguez . Vicente Barrantes . Regidor 3. Ang mga polyetong isinulat niya ay ipinagbibili sa mga nagsisimba. Mga Tagapagtanggol ng Noli Me Tangere 1.prayle ng Guadalupe na naglabas ng walong polyeto na bumabatikos sa Noli Me Tangere. Mga Kaaway ng Noli Me Tangere 1. 7.kanyang binatikos ang Noli Me Tangere sa kanyang inilathalang artikulo sa pahayagang La Espana Moderna. Segismundo Moret . 6. Marcelo H. Padre Vicente Garcia .A. Antonio Ma. Miguel Morayta . A.

Rodriguez laban sa Noli Me Tangere at sa may akda nito. iskrimahan. edukado. Tumulong si Rizal sa kanyang mga kababayan sa Calamba sa pagkuha ng mahahalagang datos ukol sa suliraning agraryo sa kanyang bayan. ang hacienda ng mga paring Dominikano ay sumasakop sa buong bayan ng Calamba. b. 2. Dahilan sa kapwa mga kabataan. 3. . A. Ang Pakikipagkaibigan kay Jose Taviel de Andrade 1. at pagbaril. A. Nakasama ni Rizal si Andrade sa pamamasyal. Jose Taviel de Andrade . 2. Suliranin Agraryo sa Calamba 1. at may kultura naging ganap na magkaibigan sina Rizal at Andrade . Naimpluwensiyahan si Gobernador Heneral Terrero ng kanyang nabasa sa Noli Me Tangere at nagpasimula ng imbestigasyon sa mga hacienda na pag-aari ng mga prayle upang maituwid ang mga pagmamalabis na nagaganap dito.isang tenyente ng hukbong Espanyol na inatasan ni Gobernador Heneral Terrero upang magsilbing tagabantay ni Rizal laban sa mga lihim niyang kaaway. Ang tubo ng mga paring Dominikano ay patuloy na tumataas dahilan sa walang taros na pagpapalaki ng binabayarang upa sa lupa. 3. Lumabas sa pag-aaral na ginawa ni Rizal ang mga sumusunod: a.

A. Dahilan sa Noli Me Tangere at pakikialam ni Rizal sa suliraning agraryo sa hacienda sa Calamba. 4. Pinilit ng mga prayle ang Gobernador Heneral Terrero na iligpit si Rizal sa pamamagitan ng pagpaptapon sa kanya ngunit ang gobernador heneral ay hindi sumunod sa kagustuhan ng mga prayle. Ang mga kasama na siyang nahirapan ng labis sa paggawa sa hacienda ay pinapaalis na lamang mula sa lupa sa dahilan lamang sa mga mababaw na kadahilanan. . o maging ang bahay ng mga kasama.c. Pag-alis sa Calamba 1. Nakatanggap ng mga pagbabanta sa buhay ni Rizal ang kanyang mga magulang at pinaki-usapan siya ng kanyang mga kamaganakan pati na ni Tenyente Jose Taviel de Andrade na umalis na muna ng Pilipinas. Ang hacienda ay hindi man lamang nagkakaloob ng anumang tulong pinansiyal para sa mga pagdiriwang ng mga kapistahan. at pagpapabuti ng agrikultura. Pinatawag si Rizal ni Gobernador Heneral Terrero at pinayuhan siya na umalis ng Pilipinas para sa kabutihan ng una. e. d. 3. sa edukasyon ng mga kabataan. kagamitan. 2. Sinisingil ng mataas na tubo ang mga kasama sa hacienda at kung hindi nakapagbabayad ay kinukumpiska ng mga tagapangasiwa ng hacienda ang mga hayop. si Rizal ay labis na kinamuhian ng mga prayleng Dominikano.

. hindi mabuti ang kanyang pakiramdam b. kapatid at mga kaibigan. KABANATA 11 HONGKONG AT MACAO A.isang opisyal na Espanyol na sumusubaybay o nagmamanman kay Rizal sa Hongkong.sumakay si rizal ng barkong Zafiro patungo ng Hongkong at nakarating sa Amoy.1888. Jose Sainz de Varanda . Victoria Hotel . Napapasanganib na rin ang buhay ng kanyang mga magulang. 7. narinig niya na ang lunsod ay marumi.5. 3.dito nanuluyan si Rizal sa pagdating sa Hongkong 2. Peberero 3. Nakatagpo ni Rizal sa Hongkong ang mga Pilipinong takas mula sa Marianas na hinuli ng mga Espanyol noong 1872. 1888 . China noong Pebrero 7. Biyahe Patungo sa Hongkong 1. 1. Hndi lumabas si Rizal ng Amoy bunga ng tatlong dahilan: a. 6. 2. umuulan noon ng malakas c. Napilitang umalis si Rizal sa Pilipinas bunga ng dalawang pangunahing kadahilanan. Mas higit siyang makalalaban para sa kapakanan ng byan kung siya ay magsusulat na malaya sa ibang bansa.

1888 at nakita niya dito si Jose Sainz de Varanda na sumusunod sa kanya. A. 1888. c. at malaking halagang salapi na nakadeposito sa mga bangko na tumutubo ng malaking interes. A. Ang mga Dominikano ang pinakamayamang ordeng pangrelihiyon sa Hongkong dahilan sa pag-aari ng maraming mga bahay paupahan. Ang kaibahan ng tanghalan ng mga Tsino at paraan ng pagganap at paglalarawan ng mg galaw ng mga tauhan. b.4. d.ang barkong sinakyan ni Rizal at Basa patungo sa Macao noong Pebrero 18. Karanasan sa Hongkong 1. Paglisan sa Hongkong . 2. Don Juan Francisco Lecaros . A. Nakatagpo ni Rizal sa Hongkong si Jose Basa isang abogadong tumakas sa Marianas aat biktima ng terorismo ng Espanya ng 1872. Naobserbahan ni Rizal ang mga sumusunod sa Hongkong.13. Ang masaganang piging kung saan ang mga panauhin ay inaanihan ng labis na pagkain. Pagbisita sa Macao 1. Kiu Kiang . Maingay na pagdiriwang ng Bagong Taon ng Pebrero 11. a.Pilipino na nakapag-asawa ng Portugess at sa kanyang bahay si Rizal ay nanuluyan habang sila ay nasa Macao.

2. Pebrero 28. Tumira si Rizal sa legasyon ng Espanya sa tokyo dahilan sa mga sumusunod: a.nilisan ni Rizal ang Hongkong sakay ng barkong Oceanic na pag-aari ng mga Amerikano at kanyang patutunguhan ay ang bansang Hapon. 1888 . . A. KABANATA 12 SI RIZAL SA HAPON A. Si Rizal sa Tokyo 1. 1888 .opisyal ng Espanya sa Tokyo na bumisita kaay Rizal sa hotel at inanyayahan si Rizal na manirahan sa gusali ng legasyon.1. at mahusay na manunulat. Ang Pagdating sa Hapon 1. Juan Perez Caballero . Wala naman siyang itinatago sa mga Espanyol 1. matalino. Sa kaniyang paninirahan sa legasyon ay naging matalik niyang kaibigan si Juan Perez Caballero at kanyang sinabi na ang diplomat ay isang bata. Mula sa Yokohama nagtungo si Rizal sa Tokyo na siyang punong lunsod ng nasabing bansa.duamting si Rizal sa Yokohama at tumigil sa Grand Hotel. Makatitipid siya ng malaki kung sa legasyon maninirahan b. Pebrero 22. 2.

4. Nakita ni Rizal si O-Sei-San sa labas ng legasyon ng Espanya sa Tokyo na kung saan malapit ang tinitirhan ni O-Sei-San. Pinag-aralan din ni Rizal ang kabuki. Ang Impresyon ni Rizal sa bansang Hapon 1. Inabangan ni Rizal sa kanyang pagdaan sa harapan ng legasyon at siya ay ipinakilala . sining. Napilitan si Rizal na mag-aral ng wikang nihongo at natutunan niya ito sa loob ng ilang araw lamang. musika. Sa unang araw ni Rizal sa Tokyo ay napahiya si Rizal sa dahilan na napagkamalan na isang Hapon na hindi marunong magsalita ng nihongo. Kakaunti ang magnanakaw sa Tokyo e. at jujitsu. Halos walang pulubing makikita sa lansangan A. 5.ang babaing inibig ni Rizal noong siya ay nasa bansang Hapon at mas kilala siya sa katawagang ibinigay ni Rizal na O-Sei-San. A. Si O-Sei-San 1. at kasipagan ng mga Hapon c. Ang impresyon ni Rizal sa bansang Hapon a. 3. Kalinisan. Seiko Usui . Magandang kasuutan at kasimplehan ng mga Haponesa d. pagiging magalang. 3.2. Ang kagandahan ng bansa b. 2. Nakatagpo ni Rizal sa Tokyo ang mga musikerong Pilipino.

5. 6. Nakita ni Rizal kay O-Sei-Sanang kaniyang ideal na babaing iibigin. Napamahal si Rizal kay O-Sei-San dahilan ang una ay bigo kay Leonor Rivera at biktima ng kawalan ng katarungan. 8. Sumagot si O-SeiSan sa salitang Pranses at Ingles. interpreter at tagapagturo. Pinili ni Rizal ang paglilingkod sa bayan kaysa sa pakasalan si O-Sei-San . Si O-Sei-San ay anak ng isang samurai 23 at walang karanasan sa pag-ibig. 11. mahinhin at matalino. mapanghalina. . magalang at pagkakaroon ng maraming kaalaman. 10. Ang kagandahan ni O-Sei-San ay halos bumihag kay Rizal na manirahan sa Hapon at tanggapin ang magandang hanapbuhay na inaalok ng legasyon ng Espanya sa Tokyo. 7. Si O-Sei-San ay nagsilbing kasama ni Rizal sa pamamasyal.ng hardinero ng legasyon kay O-Sei-San na isang manggagamot na mula sa Maynila at panauhin ng legasyon. 9. Tinulungan ni O-Sei-San si Rizal sa maraming paraan ng higit sa isang katipan. Si O-Sei-San ay maganda. Buhat noon ay araw-araw nagkakatagpo si Rizal at O-Sei-San at nakasama ni Rizal sa pamamasyal sa mga magagandang lugar ng lunsod ng Tokyo. Naibigan ni O-Sei-San si Rizal dahilan sa maginoo. Ang magkatulad nilang interes sa sining ang nagbigay daan sa kanilang pag-ibig. 4.

at tagapagtanggol ng karapatang pantao sa Hapon. Kapwa sila mga lalaki ng kapayapaan na gumamit ng lakas ng panulat sa pagtuligsa sa kabuktutan na nagaganap sa kanilang bansa. 1888 . Naging tapat si O-Sei-San kay Jose Rizal nag-asawa lamang ito noong 1897 pagkatapos na bitayin si Rizal. Itinanong ng kanilang anak kung kilala niya si Richal na sumulat ng Noli Me Tangere . 3. Magkatulad si rizal at Techo sa dahilan sa silang dalawa ay pinaalis sa kanilang mga bansa ng isang mapagmalupit na pamahalaan.isang Hapon na nakasabay ni Rizal sa barko. nobelista. c. a. Techo Suhiro . Napangasawa ni O -Sei-San si Alfred Charlton na isang Ingles na isang guro ng kemistriya sa Tokyo. Abril 13. Pag-alis sa Hapon 1.12.petsa ng umalis si Rizal sa Yokohama patungo ng Amerika sakay ng barkongBelgic. Siya ay mamamahayag. Sa kanyang paglalakbay sa Pasipiko ay nakatagpo ni Rizal sa barko ang magasawangReinaldo Turner at Emma Jacson. A. Sinabi niya sa mga bata na siya si Rizal. . b. 2. Nagtungo sila sa ibang bansa upang doon ipagpatuloy ang kanilang pakikipaglaban para sa karapatan ng kanilang mga kababayan.

. 4. Pag pumasok ang mga manggagawang Tsino ay matatalo ang nakaupong presidente ng Amerika sa nalalapit na eleksiyon. 3. KABANATA 13 SI RIZAL SA ESTADOS UNIDOS A. Ang Paglalakbay sa Amerika 1.d. Nalaman ni Rizal na ang dahilan ng kuwarentenas ay upang hind makapasok agad ang mga manggagawang Tsino sa Estados Unidos na ayaw ng mga Amerikanong manggagawa. 2. Hindi pinayagan ang mga pasahero na makababa ng barko at sila ay kinuwarentenas dahilan sa takot ng mga Amerikano na ang mga ito ay mayroong sakit na kolera. Nabigla si Rizal sa dahilang noong panahong iyon ay walang epidemya ng kolera sa Malayong Silangan at ang konsul ng Estados Unidos sa Hapon ay nagbigay ng patunay na walang epidemya ng nasabing sakit sa Hapon. Abril 28. 1888 . Kapwa sila mayroong misyon na palayain ang kanilang bansa sa mga mapaniil na pinuno ng pamahalaan.dumating ang barkong Belgic sa daungan ng lunsod ng San Francisco.

Ang likas na kagandahan ng bansa. malawak ang bukid. . d. Nakaalis si Rizal at mga biyahero mula sa primara klaseng kabina mula sa kuwarentenas pagkatapos ng isang linggo. Ang mataas na antas na pamumuhay ng tao. Mula sa San Francisco ay tinawid ni Rizal ang kalawakan ng Estados Unidos hanggang sa lunsod ng New York. Mula sa New York si Rizal ay sumakay ng barkong City of Rome na nagdala sa kanya patungo ng London. 9. 11. Ang pagiging masigasig ng mga mamamayang Amerikano. Tumuloy si Rizal sa Palace Hotel sa kanyang panahon ng pananatili sa San Francisco. 6. Kahit na may kuwarentenas ay pinayagan ng mga Amerikano na makapasok ang 700 bales ng sutla na mula sa Tsina na hindi man lamang pinapausukan ng gamot. Mga Impresyon ni Rizal sa Amerika Mabuting Impresyon a. at lumalagong mga industriya at abalang mga pabrika. 10. 8. Ang mga Hapon at Tsino ay ikinulong pa ng mas mahabang panahon. Narating ni Rizal ang New York noong Mayo 3. ang kaunlaran ng Estados Unidos ay makikita sa kanyang malalaking lunsod. b. 1888 at kaniyang sinabi na ang lunsod ay isang napakalaking bayan.5. 7. c.

Nakipagtalakayan sa mga mamamahayag na Amerikano ukol sa suliranin ng sangkatauhan. Ligtas ang London sa kanyang pakikipaglaban sa kalupitan ng mga dayuhan sa Pilipinas. napansin ni Rizal ang . 3. Mapahusay ang kanyang kaalaman sa wikang Ingles 2. Pagtawid sa Atlantiko 1. Masamang Impresyon a. Pag-aralan at iwasto ang aklat na Sucesos de las Islas Filipinas na isinulat ni Morga. Ang Amerika ay isang magandang bayan para sa mga puti at hindi sa mga taong may kulay ang balat. A. 2.e. KABANATA 14 SI RIZAL SA LONDON A. Pianahanga ni Rizal ang kanyang mga kapwa pasahero sa kahusayan niya sa paglalaro ngyoyo. Ang magandang pagkakataon para sa mga dayuhang manggagawa. Mga Dahilan ng Pagtira sa London 1. 3. Ang kawalan ng pagkakapantay ng mga lahi. Sakay ng barkong City of Rome si Rizal ang nagsilbing interpreter ng mga pasahero bunga ng kanyang kaalaman sa maraming wika.

Dumating si Rizal sa London ng Mayo 25. 4. England noong Mayo 24. Masamang Balita a. Dumating si Rizal sa Liverpool. 1888.ang pambansang aklatan ng England na nagtataglay ng napakarami at mga di-karaniwang mga aklat. British Museum . pag-uusig sa mga makabayang Pilipino na lumagda sa Manipestong laban sa mga . 6. Ang Buhay ni Rizal sa London 1. Paul. Ang bahay ng mga Beckett ay nasa magandang lokasyon. Mga Balita sa Mula sa Pilipinas 1. 2. Pansamantalang nanirahan si Rizal sa bahay ni Antonio Ma.kahinaan ng mga ito sa kaalaman sa geopolitics. Ang may-ari ng nasabing bahay paupahan ay ang pamilyang Beckett na isang organista ng Katedral ng St. 1888 at nagpalipas ng gabi sa Hotel Adelphi. malapit sa British Museum. Regidor na isang takas na Pilipino sa Marianas noong 1872 at nagtatrabaho bilang abogado sa London. Nakahanap ng isang bahay na matitirahan si Rizal sa London at may address na 37 ChalcotCrescent. 3. A. Dito ginugol ni Rizal ang kanyang maraming araw sa London sa pamamagitan ng pagsasaliksik sa nabanggit na aklatan. Primrose Hill. 5. A. 4.

gayundin ng mga manunulat na sina Wenceslao Retana at Pablo Feced sa mga pahayagang Espanyol. pag-uusig laban sa mga kasama sa lupa sa Calamba. Binasa din ni Rizal ang mga aklat na sinulat nina Chirino. d. . b. 1. abalitaan ni Rizal ang ginawang pagtatanggol ni Padre Vicente Garcia sa nobelang Noli Me Tangere laban sa pagbabatikos ng mga prayle. Colin. 2. e. Argensola. kabilang dito ang pamilya ni Rizal dahilan sa kanilang ginawang petisyon para sa repormang agraryo. c.isang aklat na sinulat ni Morga noong 1609 ukol sa mga kaganapan sa Pilipinas. Ang Anotasyon ng Sucesos ni Morga 1. del Pilar na humihiling sa pagpapa-alis ng mga prayle sa Pilipinas. A. Sucesos de las Islas Filipinas .Prayle na iniharap ni Doroteo Cortes. Dinakip ng mga Espanyol si Laureano Viado na kaibigan ni Rizal sa Maynila dahilan sa nahulihan ng mga Espanyol ng sipi ng Noli Me Tangere sa kanyang bahay. Malubhang paninira nina Senador Salamanca at Vida sa Cortes ng Espanya laban sa Noli Me Tangere . Ang bayaw ni Rizal na si Manuel Hidalgo ay ipinatapon ni Gobernador Weyler ng walang anumang ginanap na paglilitis. Magandang Balita a. Ang manipesto ay nilagdaan ng 800 na Pilipino at isinulat ni Marcelo H.

5. Habang naninirahan sa London. . 3. del Pilar at Mariano Ponce. Binisita din panandali ni Rizal ang Madrid at Barcelona upang alamin sa mga Pilipino ang kanilang ginagawang pagkilos para sa reporma sa Pilipinas. 1888 at nagdaos ng Pasko at Bagong Taon sa tahanan ng mga Beckett . Sa loob ng sampung buwan ay naging abala si Rizal sa kanyang pagsasaliksik pangkasaysayan sa London. Sa kanyang sulat ay sinabi niyang mahusay ang aklat ni Morga dahilan sa wala siyang kababawan at kayabangan na tulad ng sa mga prayle. Sa unang pagkakataon ay nakita ni Rizal si Marcelo H. 4. 8. simple ngunit ang kanyang mensahe aynasa pagitan ng bawat hanay ng mga salita. 6. Dahilan sa labis na kaabalahan ay kanyang tinanggihan si Mariano Ponce sa alok nito na maging patnugot ng isangh pahayagan na sasagot sa mga paninira ng mga Espanyol laban sa mga Pilipino.at Plasencia ukol sa mga dating kaugalian ng mga Pilipino sa unang bahagi ng pananakop ng mga Espanyol sa bansa. ang dalawang higante ng kilusang propaganda. Nagbalik si Rizal sa London noong Disyembre 24. 7. si Rizal ay gumawa ng saglit na pagbisita sa Paris upang basahin ang ilang mga babasahing materyal sa Bibliotheque Nationale o pambansang aklatan ng Pransiya.

1884. Sa pamamagitan ng nagkakaisang boto. Itinatag ng mga Pilipino sa Barcelona ang isang makabayang samahan na tinawag naAsosacion La Solidaridad na pinasinayaan noong Disyembre 31. 4. 3. A. 5. si Rizal ay nahalal na Pangulong Pandangal ngAsociacion La solidaridad bilang pagkilala sa kanyang pamumuno sa lahat ng mga makabayang Pilipino sa Europa. Ang Aktibong Pakikilahok sa Kilusang Propaganda 1. Nagpadala si Rizal ng isang liham sa Asociacion La Solidaridad na nagpapasalamat sa kanilang pagtitiwala at pagpapayo sa ikapagtatgumpay ng samahan. Isulong ang isang mapayapang pagbabagong politikal at panlipunan sa Pilipinas b. 1889 itinatag ni Graciano Lopez Jaena sa Barcelona ang pahayagang makabayan na amy pamagat na La Solidaridad na lumalabas tuwing ikalawa at huling linggo ng buwan at nagsilbing pahayagan ng kilusang propaganda. . Noong Pebrero 15. Mga layunin ng Pahayagang La Solidaridad a. Czepelak. 2. Ipakita sa mga mambabasa ang kalunuslunos na kalagayan ng Pilipinas upang malapatan ng lunas ng pamahalaang Espanya.Nagpadala si Rizal ng regalo kay Blumentritt at Dr.

Sa nasabing artikulo ay kanyang sinabi na ang dahilan ng pagiging paurong ng mga magsasakang Pilipino ay ang napakaraming balakid sa kanyang pagsulong tulad ng mga mahihigpit na pinuno. 6. Pinayuhan ni Rizal ang mga miyembro ng pahayagang La Solidaridad na maging makatotohanan at tapat sa kanilang mga isusulat upang igalang ng mga mababasa ang kanilang opinyon. 7. Labanan ang mga paring Espanyol sa Pilipinas na noon ay siyang kumokontrol ng pamahalaan. Isulong ang makatuwirang karapatan ng mga Pilipino para sa buhay. Los Agricultores Filipino . mga magnanakaw. sapilitang paggawa. demokrasya. sakunang mula sa kalikasan.ang unang artikulo na isinulat ni Rizal para sa pahayagang La Solidaridad at nalathala noong Marso 25. d. Sinabi din ni Rizal na huwag gayahin ang mga mamahayag na binabayaran ng mga prayle na gumagamit ng pandaraya at mga bulgar na salita. at marami pang mga salik na hindi magbibigay daan sa pag- . Isulong ang kaisipang liberal at kaunlaran.c. at kaligayahan. 1889. e.

isang satirikong polyeto na sinulat nni Rizal laban kay Padre Jose Rodriguez at kanyang ginamit na pangalan dito ay Dimas Alang. nalathala sa Barcelona. Mga Sinulat ni Rizal sa London 1. 2.unlad ng kabuhayan ng mga magsasaka at ng sining ng agrikultura sa bansa. Sa polyetong La Vision del Fray Rodriguez ay naipakita ni Rizal ang kanyang (a) mataas na kaalaman sa relihiyon at (b) kahusayan sa panunudyo. Dapat na ang mga inang Pilipina makatulad ng mga ina sa Sparta na nasisiyahan na makita ang kanilang mga anak na lumalaban para sa kalayaan ng bayan. . A. Ang mga inang Pilipina ay dapat magturo sa kanilang mga anak ng pag-ibig sa Diyos. Liham sa mga Kadalagahan ng Malolos isang sulat na ipinadala ni Rizal sa mga dalaga ng Malolos na noon ay humiling sa pamahalaan na pagkalooban sila ng pagkakataon na mag-aral ng wikang Espanyol kahit ito ay laban sa kagustuhan ng prayle paroko ng Malolos. 4. Dito ay labis na tinuya ni Rizal si Padre Rodriguez sa labis nitong katangahan. Ang nilalaman ng Liham sa Mga Kadalagahan ng Malolos ay ang mga sumusunod na pagpapayo ni Rizal sa mga kababaihan: a. bayan at sa sangkatauhan. La Vision del Fray Rodriguez . b. Bulacan. 3.

1. Dapat ingatan ng mga kababaihan sa Pilipinas ang kanilang karangalan at dignidad. Ngunit bago pa man mabuo ang isang pagibig. Naging malapit ang dalawa. d. Sumulat din si Rizal ng dalawang artikulo sa Trubner's Record isang pahayagang Ingles saLondon na may pamagat na Specimens of Tagal Folklore at Two Eastern Fables.anak na babae ng kanyang kasero sa London at tinawag niya ito sa palayaw na Getie. Dapat sikapin ng mga kababaihang Pilipina na maging edukado. dahilan sa tinutulungan ng dalaga si Rizal sa kanyang mga gawain tulad ng paghahalo ng pintura sa kanyang pagpipinta at paghahanda ng clay para sa kaniyang iskultura. 2. pagsuot ng mga krusipiho at kagamitang pang-relihiyon sa katawan.c. Ang Romansa kay Gertrude Beckett 1. Tinawag ni Getie si Rizal sa palayaw na Petie. . si Rizal ay lumayo kay Gertrude Beckett dahilan sa kanyang mas mahalagang misyon sa buhay. Gertrude Beckett . ang pananampalataya ay hindi lamang ang mahabang dasal. kundi bagkus ang pamumuhay ng tunay na Kristiyano na may mabuting moral at kaugalian. maliban pa sa pagpapanatili ng kanyang mga likas na katangian. e. A.

Pansamantalang tumira si Rizal sa kanyang kaibigang si Valentin Ventura sa 45 Rue Maubuege at dito ay kanyang inayos . Pagtungo sa Paris 1. KABANATA 15 IKALAWANG PAGTIGIL SA PARIS PARA SA PANDAIGDIG NA EKSPOSISYON NG 1889 A. Dahilan sa karamihan ng tao. Pumunta si Rizal sa Paris dahilan sa gaganapin noon ang Pandaigdig na Eksposisyon na darayuhin ng libu-libong mga tao mula sa iba't ibang panig ng mundo. 2.3. Promotheus Bound b. kanyang tinapos ang apat na gawang lilok na may pamagat na : a. 3. Triumph of Death Over Life c.nagpaalam si Rizal sa pamilyang Beckett at nilisan ang London patungo ngParis. si Rizal ay nahirapan na makahanap ng lugar na matitirahan at naging napakamahal pa ng kabayaran sa mga paupahang kuwarto. Triumph of Science Over Death d. Marso 19. Bago umalis si Rizal sa London. Ang ulo ng magkapatid na dalagang Beckett 1. 1889 .

Naging ninong si Rizal ni Maria de la Paz Luna na pangalawang anak nina Juan Luna at Luz Pardo de Tavera. Ventura. 4. 2. . A. 4. 3. Naging malimit si Rizal sa pagdalaw sa pamilyang Bousted. Naging kaibigan niya ang tatlong magkapatid na Pardo de Tavera. Sa mga malalayang oras si Rizal ay dumadalaw sa bahay ng mga pamilyang Pilipino na sina Pardo de Tavera. na ang ama ay isa sa mga biktima ng kalupitan ng mga Espanyol noong 1872. 5. Nagpalipat-lipat ng tirahan si Rizal hanggang makakita siya ng isang maliit na silid at nakasama niya dito ang dalawang Pilipino na sina Capitan Justo Trinidad na dating gobernadorcillo ng Santa Ana at Jose Albert na isang batang mag-aaral mula sa Maynila. Buhay ni Rizal sa Paris 1. at Bousted. Sa kabila ng kasiyahan sa Paris naging abala pa rin si Rizal sa pagbabasa ng mga aklat saBibliotheque Nationale upang tingnan ang mga datos para sa kaniyang anotasyon ng Sucesos Las Islas de Filipinas ni Morga.ang kanyang anotasyon ng aklat na Sucesos de las Filipinas na sinulat ni Morga. Isa sa umakit kay Rizal sa Eksposisyon ng Paris ay ang Eiffel Tower na may taas na 984 talampakan. Luna.

Isa sa mga bahagi ng kasaysayan sa Pariss ay ang pagkakaroon ng eksposisyon sa mga likhang sining na sinalihan ni Juan Luna. .6. Itinatag ni Rizal ang samahang Los Indios Bravos at pinalitan nito ang Samahang Kidlat . 8. Nangako ang mga kasapi nito ng pagsisikap sa katalinuhan at pagpapalakas katawan upang magtamo ng paghanga ng dayuhan.D. Itinayo ni Rizal sa Paris ang Samahang Kidlat na binubuo ng kanyang mga kababayang Pilipino.M. Dumalo si Rizal at ang kanyang mga kaibigan sa pagbubukas ng Eksposisyong Paris na pinangasiwaan ng Pangulo ng Pransiya na si Sadi Carnot. Samantalang nasa Paris itinatag ni Rizal ang isang lihim na samahan na nakilala lamang sa panitik na R. 9. Felix Resureccion-Hidalgo. at sinasapantaha na ang kahulugan ay Redencion de los Malayos (Ang Pagpapalaya sa Malayo) . Ang samahan ay panandalian lamang at naglalayon na paglalapitin ang mga Pilipino sa Paris upang higit silang masiyahan sa panonood ng eksposisyon. at Felix Pardo de Tavera.L. 10. 7. Lumahok din si Rizal sa pamamagitan ng pagsasali ng kanyang gawang iskultura. Ang samahang ito ay nanatili pa ring isang palaisipan sa mga nag-aaral ng Rizal. napasali ang kanyang likha ngunit hindi nagtamo ng gantimpala.

Nakatanggap si Rizal ng maraming paghanga mula sa kanyang mga kaibigan dahilan sa kanyang paglalathala ng anotasyon sa Sucesos de las Islas Filipinas ni Morga. Isinulat ni Rizal ang anotasyon ng Sucesos de las Islas Filipinas sa layunin na ipakita sa mga Pilipino ang pagkakaroon natin ng mataas na kabihasnan bago pa man dumating ang mga Espanyol. Isa sa pinakamahalagang nagawa ni rizal habang siya ay nasa Paris ng 1889 ay ang pagpapalimbag ng kanyang anotasyon ng aklat ni Morga na Sucesos de las Islas Filipinas na inilathala ng Garnier Freres. Si Rizal ay masasabing mahusay na mananalaysay dahilan sa mga sumusunod na salik: a.A. A. b. Ang kanyang ginawang anotasyon ng Sucesos de las Islas Filipinas ay kakikitahan ng malawak na kaalaman ni . 4. Isinulat ni Blumentritt ang Paunang Salita para sa Sucesos de las Islas Filipinas at inihandog ni Rizal ang aklat para sa inang bayan. 2. Si Rizal bilang Mananalaysay 1. Ang Paglalathala ng Sucesos de las Islas Filipinas 1. 3.British Museum(London) at Bibliotheque Nastionale (Paris) ay nakapagpalawak ng kanyang kaalamang pangkasaysayan. Ang kanyang pagsasaliksik sa dalawang dakilang aklatan ng mundo .

at sina T. Raffles. Pardo de Tavera. Blumentritt. Historia de la Familia Rizal de Calamba h. J. e.ang pag-aaral ng pagsulat ng kasaysayan. Jacquet. Nabasa niya si Pigadicta sa wikang Italyano: Marsden. Lord Stanley. Ang kaalaman ni Rizal sa maraming wika ay nakatulong sa kanya upang mabasa ang maraming dokumentong historikal sa kanyang orihinal na anyo. Ma. M. Manila en el mes de Diciembre. Miguel Morayta. Los Pueblos del Archipielago Indico 1. at Virchow sa wikang Aleman. 1. at A. Mallat.sa artikulong ito ay hinulaan ni Rizaal ang . Pedro Paterno. Filipinas dentro de Cien Anos d.yi b. Jagor. Sobre la Indolencia de los Filipinos e. c. 1872 g. La Politica Colonial de Filipinas f.Rizal sa histograpiya . H. Filipinas dentro de Cien Anos . Maliban sa anotasyon ng Sucesos de las Islas Filipinas naghanda rin si Rizal ng malathalang artikulong historikal na gaya ng mga sumusunod: a. Marche sa wikang Pranses. d. Tawalisi of Ibn Batuta c. at Wallace sa wikang Ingles. at Pi y Margall sa wikang Espanyol. Ang kaalaman ni Rizal sa kasaysayan ay hindi lamang ukol sa Pilipinas kundi sa kasaysayan ng kolonisasyon ng mga Europeo sa Asya.

komersiyo at industriya. e. komersiyo at industriya sa Pilipinas. Ang pagpapabaya ng pamahalaan sa agrikultura. f. h. Ang masamang halimbawa na ipinapakita ng mga Espanyol ukol sa mga gawaing manwal. Ang pananlakay ng mga Muslim ng Mindanao sa mga baybaying bayan ng Pilipinas.pagtatapos ng kolonyalismo ng Espanya sa Pilipinas sa pagtatapos ng ika 19 daantaon. d. Ang pagtuturo ng mga prayle na "mas madaling makapasok sa langit ang mga . at iba pang mga kalaban na dito ay naglingkod ang mga Pilipino bilang mga kawal ng hukbong Espanyol. b. c. Ang Pag-aalsa ng mga Pilipino at panloob na kaguluhan kasunod ng pananakop ng mga Espanyol sa Pilipinas. Ang kawalan ng pagsisikap ng mga Pilipino ng magtrabaho ng higit dahilan sa hindi naman nila ganap na napakanibangan ang bunga ng kanilang paghihirap. Ang mga digmaan ng Espanya laban sa mga Portuges. Ingles. Ang sapilitang paggawa ng libu-libong mga Pilipino na naging dahilan upang mapabayaan ang pagsasaka. Sobre la Indolencia de los Filipinos .tinalakay ni Rizal ang kadahilanan ng katamaran at pagiging mabagal na pagunlad ng mga Pilipino sa mga sumusunod na salik. g. Olandes. a. 2.

Mga Dahilan ni Rizal sa Pag-alis sa Paris a. 3. Ang edukasyon ay depresibo. Ang napakamahal na halaga ng bilihin dahilan sa karamihan ng mga taong dumalo sa Pandaigdig na Eksposisyon sa paris. Binalak ni Rizal na itayo ang samahan ng mga Filipinolohista sa Paris ngunit hindi ito naisakatuparan.mahihirap" at dahil dito ay ninais ng mga Pilipino ang kahirapan sa layunin ng madaliang pagpasok sa langit sa pagsapit ng kamatayan. Ang pangangailangan niya na isulat ang El Filibusterismo . . Nagdaos ng kapaskuhan si Rizal sa Paris at pagkatapos ng Bagong Taon ay saglit na dumalaw sa London upang tingnan ang katumpakan ng kanyang anotasyon Sucesos de las Islas Filipinas at dalawin si Gertrude Beckett. Ipananukala ni Rizal ang pagtatayo ng isang makabagong kolehiyo ng mga Pilipino sa Hongkong na ang layunin ay magsanay at magturo ng mga anak ng mga mabubuting pamilyang Pilipino. Ang sistema ng edukasyong Espanyol ay hindi nakapagsulong ng pangkabuhayang kaalaman. 4. at hindi makatao. 2. A. brutal. i. Ang masayang kapaligiran ng Paris ay umaagaw ng kanyang atensiyon sa mga gawaing pampanitikan. Iba pang Mga Ginawa sa Paris 1. b.

Ang Buhay ni Rizal sa Brussels 1.KABANATA 16 . 3. 2. Sa Brussels ay sinimulang sulatin ni Rizal ang nobelang El Filibusterimo at nagsusulat din siya ng mga ipinadadalang artikulo para sa La Solidaridad . A la Defensa . 4. La Verdad Para Todos . Mga Artikulong ni Rizal sa La Solidaridad ng siya ay nasa Brussels. a.isang pagtatanggol sa mga katutubong pinuno sa Pilipinas sa mga pamumuna ng mga Espanyol na ang Pilipino ay mangmang at tanga. Ginugugol din niya ang kanyang mga libreng sandali sa pagpapalakas ng katawan sa gymnasium at sa pagsasanay sa pagbaril at iskrima. .SI RIZAL SA BRUSSELS A. Naging kasama ni Rizal sa kuwarto si Jose Alejandrino napansin niya ang labis na katipiran ni Rizal sa pamamagitan ng pagkain sa bahay at pagluluto nila ng pansit. b.isang sagot sa mapanirang artikulo ni Patricio Escosura. 5. Umalis si Rizal patungo ng lunsod ng Brussels (1890) kasama ni Jose Albert at nanuluyan sa isang kainamang bahay paupahan sa 38 Rue Philippe Champagne na pinangasiwaan ng magkapatid na babaeng Jacoby na sina Suzanne at Marie.

Ingratitudes . h. Binigyan din ni Rizal ng pansin ang ortograpiya ng wikang Tagalog sa . g. Vicente Barrantes Teatro Tagalog .isang artikulo na sumasagot sa sinabi ni Gobernador Weyler sa mga taga-Calamba na huwag magpalinlang sa mga walang kabuluhang pangako ng kanilang mga walang utang na loob na anak (isa na dito si Rizal).mapait na pagpuna ni Rizal laban sa mababang pagtingin ng mga bayarang mamahayag ng prayle sa mga kayumangging Pilipino. e.kaniyang sinagot ang isang artikulo na nanunudyo sa mga Pilipinong humihingi ng Reporma.ipinakita ni Rizal ang kamangmangan ni Vicente Barrantes sa tanghalang sining ng mga Tagalog.c. f.sa artikulong ito ay ipinagtanggol ni Rizal si Blumentritt laban sa paninira ng mga kaaway nito. Una Profanacion . j. d. Diferencias .isang artikulo na tumutuligsa sa mga prayle sa pagkakait nito ng isang Kristiyanong libing para sa kaniyang bayaw na si Mariano Herbosa.sinagot ni Rizal ang akusasyon ni Vicente Belloc na ang pagbibigay ng reporma sa Pilipinas ay makakasira sa katiwasayan ng pamahalaang Espanyol sa Pilipinas. 1. Inconsequencias .ipinagtanggol niya si Antonio Luna laban sa ginawang paninira ni Mir Deas. Crueldad . Llanto y Risas . i. Verdades Nueva .

3. Dito isinalin ni Rizal ang akda ni Schiller na William Tell mula sa Aleman sa wikang Tagalog. Sa Brussel ay nakatanggap si Rizal ng masamang balita. Nabalitaan ni Rizal kina Juan Luna at Valentin Ventura na ang mga Pilipino sa Madrid ay nagugumon sa sugal. Ang sumasamang kalagayan ng mga magsasaka sa Calamba. Dahilan dito ay sinulat ni Rizal ang kanyang artikulo Sobre La Nueva Ortografia de la Lengua de Tagalana kanyang inilathala sa La Solidaridad.Rizal. c. d.pamamgitan ng paggamit ng k at w at ituwid ang Hispanikong pagsulat tulad ng arao at salacot. Dahilan sa pag-uusig na nadarama ng kanyang pamilya si Rizal ay nagbalak ng . b. 4. Nagharap ng demanda ang mga Dominicano para alisin ang lupang kanilang pinapaupahan kay Don Francisco Mercado . Nararamdaman ni Rizal ang kanyang nalalapit na kamatayan. 1. Ipinatapon si Paciano at kanyang mga bayaw na si Manuel Hidalgo ay muling ipinatapon saBohol. Sinulatan ni Rizal ang mga Pilipino sa Madrid at sinaway nila ang mga ito sa kanilang pagkakagumon sa sugal. Nagalit ang ilang mga Pilipino kay Rizal at tinawag nila itong Papa imbes na Pepe na kanyang tunay na palayaw. a. 2.

Ang kanyang balaking umuwi ay sinalunga ni Graciano Lopez.MGA KABIGUAN SA MADRID A. Kabiguan sa Katarungan 1. Sa pagdating ni Rizal sa Madrid ay agad niyang hiningi ang tulong Asociacion Hispano-Filipina at mga pahayagang liberal sa Madrid tulad ng La Justicia.ang pamangkin ng kanyang mga kasera. at El Resumen upang matulungan siya sa paghingi ng katarungan sa kanyang pamilya at kababayan sa Calamba. Nagkaroon ng romansa si Rizal kay Petite Sussane Jacoby . Blumentritt. La Republica. . Nagbago lamang ang isipan ni Rizal nang matanggap niya ang sulat ni Paciano na nagsasabing natalo sila sa kaso at ito ay kanilang iaapela sa korte supremo sa Madrid at dito si Rizal ay nagtungo para tingnan ang kanyang magagawa sa kaso. 2. KABANATA 17 . sa dahilang hindi siya maaring manatili na nagsusulat lamang habang ang kanyang mga magulang at mga kapatid ay nagdaranas ng lupit ng mga paring Espanyol. El Globo.Jaena at gayundin ng kanyang mga kaibigang sina Basa. 3.umuwi. at Mariano Ponce.

Nang malasing si Antonio Luna ay hinamon niya si Rizal ng duwelo dahilan sa karibalan . Ang patakaran ng Espanya ay ang "sarahan ang tainga. Iba pang mga Kabiguan sa Madrid 1. A. Sa paghingi ni Rizal ng katarungan para sa kanyang pamilya ay tumayo si Marcelo H. Ang mga kaibigan Espanyol ni Rizal ay walang magawa kundi ang magbigay lamang ng pananalita ng pakikiramay. 3. 5. Natanggap ni Rizal ang masamang balita na natanggap na nila ang kautusan ng pagpapaalis sa mga taga-Calamba mula sa hacienda ng mga paring Dominikano. Ang kanilang pakikinayam kay Ministro Fabie ng Ministerio ng Katarungan ay nawalan ng kabuluhan. at magkibit-balikat na lamang. del Pilar bilang abogado kanilang idinulog ang kanilang protesta laban sa kawalang katarungan ni gobernador heneral Valeriano Weyler at ng mga paring Dominikano. Habang bigo si Rizal sa paghingi ng katarungan para sa kanyang mga magulang ay namatay naman ang kanyang matalik na kaibigan at kasama sa kilusang propaganda na si Jose Maria Panganiban. 2. Samantala ipinanukala ni Blumentritt na makipagkita si Rizal sa Reyna Maria Cristina upang ilapit ang kanyang mga suliranin. buksan ang pitaka.2. ngunit sinabi ni Rizal na siya ay walang kakilala o salapi na makapagsasama sa kaniya sa Reyna." 4.

" .sa babae. Hindi ito natuloy nang humingi ng tawad si Retana at hindi na sumulat ng anumang mapanirang puri si Retana laban sa mga Pilipino. Habang nanonood sina Rizal at ang kanyang mga kasama sa tanghalang Apolo sa Madrid ay nawala ang kanyang locket na angtataglay ng larawan ni Leonor Rivera. Jose Rizal . 3. Hiningi ni Rizal ang paumanhin ni Retana o ang duwelo. b. c. Hinamon ni Rizal si Wenceslao Retana ng duwelo. Nakatanggap si Rizal ng sulat mula kay Leonor Rivera na nagpapabatid ng nalalapit na kasal niya sa isang inhinyerong Ingles na si Henry Kipping na labis na ikinalungkot ni Rizal. 4. a. Ang labis na pagdaramdam ni Rizal sa tinamong kabiguan ay naisulat niya kay Blumentritt na "pipiliin ni Leonor ang pangalang Kipping dahilan sa ito ay malaya at ang Rizal ay isang alipin. Nang matanggal ang kalasingan ay naayos ang hidwaan. Si Retana ay isang mamamahayag na binabayaran ng mga prayle upang manira sa mga makabayang Pilipino sa Europa sa isa niyang artikulo ay sinabi nito na kaya pinaalis ang pamilya ni Rizal sa Calamba ay dahilan sa hindi pagbabayad ng utang. Ang Pagpapakasal ni Leonor Rivera. Isang kabalintunaan na si Retana ang kaunaunahang sumulat ng aklat pangbiograpiya ni Rizal na may pamagat na Vidas y Escritos de Dr.

" e. b. Napag-usapan na magkakaroon ng isang halalan na dito ang makapagtatamo ng 2/3 na boto ang mananalo. ang lideratura ni Rizal ay sa aspekto ng ideyalismo na hindi ganap na maunawaan at matularan ng kanyang mga kasamahan. Sa sagot ni Blumentritt ay huli kanyang sinabi na "hindi maunawaan ng kanyang asawa (Rosa) na ang isang babaeng pinarangalan ng pag-ibig ni Rizal ay iiwan siya (Rizal). Sa kabilang dako. Sa pagtatapos ng 1890. Sa isa pang sulat na ipinadala ni Blumentritt sinabi niyang si Leonor ay "tulad ng isang bata. naipinagpalit ang diamante sa isang karaniwang bato. .d. Maging sa editoryal ng La Solidaridad ay nagkakaroon na ng pagkakaiba sa paniniwala at patakaran sina Rizal at del Pilar. Karibalang Rizal at del Pilar a." 1. 1891. ito ay tinutulan ni del Pilar. Pinag-usapan dito na ang editoryal ng La Solidaridad ay mapasailalim sa samahan ng mga Pilipino. d. c. Upang magawan ng paraan na huwag lumala ang karibalan ay nagka-isa ang mga Pilipino saMadrid na may bilang na 90 ay nagkaisang magsagawa ng isang paguusapan na kanilang gaganapin sa Enero 1. nagsimulang makilala si del Pilar sa Madrid dahilan sa kanyang pagsulat sa La Solidaridad .

e. Sa ikatlong araw ay hinakayat ni Mariano Ponce na bumoto na ang karamihan kay Rizal at natamo ni Rizal ang kinakailangang 2/3 na boto na naghalal sa kanya bilang pinuno ng samahan. Mga Ginawa ni Rizal sa Biarritz 1. Sa pag-alis ni Rizal sa Madrid ay nagtungo si rizal sa Biarritz at nagbakasyon sa bahay ni Senor Eduardo Bousted sa Villa Eliada. 1. g. Umalis si Rizal sa Madrid na nag-iwan ng maikling sulat ng pagpapasalamat sa mga kababayan niyang naghalal sa kanya at nagtungo sa Biarritz. KABANATA 18 .BAKASYON NI RIZAL SA BIARRITZ A. f. Pagkatapos ng pagwawagi ni Rizal ay hindi niya tinaggap ang kanyang posisyon.Rizalista at Pilarista . Nagsagawa ng halalan ang mga Pilipino sa Madrid noong unang linggo ng Pebrero 1891 at nahati ang mga Pilipino sa dalawang kampo -. Sa unang araw ng halalan ay si Rizal ang nanalo ngunit hindi natamo ang 2/3 na kinakailangang boto at sa ikalwang araw ay nagkaroon uli ng halalan ay ganito pa rin ang resulta. . sa dahilang ayaw niyang maging pinuno ng hati-hating samahan.

Naging malapit si Rizal sa mga anak na dalaga ni Senor Bousted na sina Adelina at Nellie. 4. Ayaw ni rizal maging Protestante b. Natapos ang pag-iibigang Rizal at Nellie dahilan sa hindi nahikayat si Rizal na magpakasal sa dalaga dahilan sa mga sumusunod: a. Tinukso na siya ni Marcelo H. Si Antonio Luna na minsan ay kanyang naging karibal kay Nellie ay hinikayat si Rizal na pakasalan na si Nellie.2. Nagkaroon ng namuong pag-ibig sa pagitan nina Rizal at Nellie Bousted. 3. . 5. manunulat na walang pera" at isang repormista na inuusig ng mga prayle at opisyal ng pamahalaan sa sariling bayan. Ipinagtapat ni Rizal sa kanyang mga kaibigan na nagkaroon siya ng pagnanais na pakasalan si Nellie Bousted. mahinahon. at mataas na moral ng dalaga. 6. Ang Bearritz ay isang magandang bakasyunan at nakita rito ni Rizal ang mga turista mula sa iba't ibang panig ng mundo. Ang kagandahan ng pook ang nagpalimot kay rizal sa kanyang mga kasawian sa Madrid. del Pilar na palitan ang pamagat ng kanyang nobela na Noli ng Neli. Ayaw ng ina ni Nellie kay Rizal na maging manugang dahilan si Rizal ay mahirap na "doktor na walang pasyente. Naakit si Rizal kay Nellie sa dahilan sa katalinuhan.

6. 4. 2. Napansin din ni Marcelo H. Sa Paris ay kanyang sinulatan si Jose Basa at sinabing nagnanais siyang manirahan sa Hongkong at dito nagtrabaho bilang doktor. Tinapos ni Rizal ang nobelang El Filibusterismo ilang araw bago siya umalis sa Biarritzpatungo ng Paris. 5. Nagbalik si Rizal sa Brussels at muli niyang binisita ang mga Jacoby lalo na si Petite Sussane Jacoby. del Pilar ang panlalamig ng kilusang propaganda sa pananahimik ni Rizal at dahilan dito ay napilitang sumulat si del Pilar na nakikiusap kay Rizal na muling magsulat sa pahayagan. KABANATA 19 . 3.El Fililbusterismo .ANG PAGPAPALIMBAG NG EL FILIBUSTERISMO SA BELGIUM Ang Bahay ni Rizal sa Ghent . Tinigilan na rin ni Rizal ang pagpapadala ng mga artikulo sa pahayagang La Solidaridad sa kabila ng pakiusap ng kanyang mga kaibigan . Mula sa Brussels ay kanyang ipinaalam sa Kilusang Propaganda na itigil na ang pagpapadala ng kanyang sustentong P 50 bawat buwan. Nagpahinga si Rizal sa mga gawain ng Kilusang Propaganda upang maharap niya ang pagpapalimbag ng kanyang ikalawang nobela . Naghiwalay sina Rizal at Nellie bilang mabuting magkaibigan.1.

2. Sa pagdating ni Rizal sa Ghent ay naghanap siya ng pinakamurang bahay palimbagan para sa kanyang nobelang El Filibusterismo at kanyang natagpuan ang palimbagang F. 3. Nanirahan si Rizal sa isang mumurahing bahay paupahan at nakasama niya si Jose Alejandrino na nakapuna ng kanyang labis na katipiran. Isisnanla ni Rizal ang kanyang mga alahas upang maging paunang bayad sa palimbagan. Sa lunsod ng Ghent ay nakatagpo ni Rizal ang dalawang Pilipino na estudyante ng inhinyera sa Unibersidad ng Ghent na sina Jose Alejandrino at Edilberto Evangelista. Habang nasa palimbagan si Rizal ay naubusan siya ng pera at ang . MEYER-VAN LOO PRESS sa daang Viaanderen na handang maglathala ng nobela sa pamamagitan ng pagbabayad ng hulugan. 3. Mura ang halaga ng pagpapalimbag sa Ghent b. 4. 2. Makaligtas sa pang-aakit ni Petite Sussane Jacoby 1.1. Naninirahan si Rizal sa Ghent dahilan sa mga sumusunod: a. Mula sa Brussels si Rizal ay nagtungo sa Ghent na isang lunsod pamantyasan ng Belgium. Mula pa sa Calamba ay sinimulan na ni Rizal ang nobelang El Filibusterismo at natapos ang huling kabanata sa Biarritz.

Noong Setyembre 18. Nang malaman ni Ventura ang kagipitan ni Rizal. karahasan. 10. sakit. T. Antonio Luna at Juan Luna. at pagdurusa. a. Ipinagkumpara ang Noli at Fili. 6. isip. 5. Sa ganitong kagipitan ay halos kanyang itapon ang manuskrito ng El Filibusterimo sa apoy. Ang Fili ay isang nobelang politikal gawa ng ulo.pagpapalimbag sa El Filibusterismo ay napahinto sa kalagitnaan. damdamin. Pinadalahan din niya ang kanyang mga kaibigang sina Blumentritt. mula sa Paris ay kanyang pinadalhan si Rizal ng salapi para maituloy ang pagpapalimbag. b. 9. 7. 1891 ay lumabas ng palimbagan ang El Filibusterismo at kanyang ipinadala ang dalawang kopya sa Hongkong kina Jose Basa at Sixto Lopez. 8. makulay at may taglay na tuwa. pagkamuhi. Inihandog ni Rizal ang El Filibusterismo sa ala-ala ng GOMBURZA . naglalaman ng pait. LopezJaena. Ang Noli ay isang romantikong nobela na gawa ng puso. Ponce. Pinagkaloob ni Rizal kay ValentinVentura ang orihinal na manuskrito ng El Filibusterismo. Ang orihinal na kagustuhan ni Rizal ay gawing mas mahaba ang Fili kaysa sa Noli . Inilathala ng sipian ng El Filibusterismo sa pahayagang El Nuevo Regimen sa kanyang isyu ng Oktibre 1891.H. sariwa. Pardo de Tavera.

Para kupkupin ang kanyang pamilya. A. KABANATA 20 . Para kay Marcelo H. Nagpaalam ng maayos si Rizal kay del Pilar sa paglalayon na mapanatili ang kaisahan ng mga Pilipino sa Europa.PANGGAGAMOT NI RIZAL SA HONGKONG A. Pamamaalam sa Europa 1. del Pilar mas mahusay ang Fili. Ito ay hindi na masyadong ukol sa politika kundi sa etika. Mga Dahilan ng Paglipat sa Hongkong 1. d. Para kay Wenceslao Retana mas mahusay ang Noli. . Kawalan ng kasiyahan sa Europa dahilan sa pagkakaiba ng paniniwala niya kay del Pilar at sa ilang mga Pilipino sa Europa.ngunit dahilan sa kakulangan sa salapi ay naging maikli ang Fili (38 kabanata) kung ikukumpara sa Noli (64 kabanata). 2. Sa kanyang paglalakbay patungong Hongkong ay kanyang sinimulang sulatin ang ikatlong nobela. 1. 2. c. 3. Sumulat si Rizal kay Blumentritt na nagsasabi ng kanyang balak na gumawa ng ikatlong nobela. Upang mas higit siyang maging malapit sa Pilipinas.

Sa nasabi ding tirahan si Rizal ay nagbukas ng isang klinika. Tsino. 2. 3. Nakatagpo ni Rizal sa barko bilang mga pasahero ang mga babaeng Aleman na nangmamaliit sa kanya sa usapan na hihiya ni Rizal sa pamamagitan ng maginoong pamamaraan. at Amerikano. at Trinidad. Ginamit na rin ni Rizal ang kanyang propesyon bilang isang manggagamot upang masuportahan niya ang kanyang pamilya.2. Nakilala si Rizal sa Hongkong sa kanyang kahusayan at ang mga pasyente niya ay mga British. Lucia. Sa tulong ni Dr. 1891 at sinalubong ng mga kaibigan at dito ay nanirahan sa 5 D' Aguilar Street No. Panggagamot sa Hongkong 1. Sumunod na rin ang kanyang ina. 3. Hongkong 1. A. . 2 Rednaxola Terrace. Bago magpasko ng 1891 dumating sa Hongkong ang kanyang ama at bayaw na si Silvestre Ubaldo. Portuges. Mula sa Merseilles sumakay ng barkong Melbourne patungo ng Hongkong. Josefa. Lorenzo Marquez na kanayang kaibigan. Dumating si Rizal sa Hongkong ng Nobeyembre 20. 2. kasama ng kanyang bagahe ang 600 na kopya ng El Filibusterismo. A. Nakasama na muli ni Rizal ang kanyang pamilya sa kapaskuhan sa ibang bansa. Inilapit niya kay Rizal ang kanyang mga pasyenteng may sakit sa mata.

2. 3. Ang Proyektong Borneo 1. Ipinaalam ni Rizal ang kanyang proyekto sa mga Pilipino sa Europa na nagpakita ng pagnanais na ito ay maisakatuparan. Matagumpay niyang inoperahan ang kanyang ina sa Hongkong. A. Maraming bumati kay Rizal sa kanyang panggagamot. 2.isang pagsasalin ni Rizal ng proklamasyon ng Rebolusyong Pranses ng 1789. Nagpunta siya sa Sandacan at kinausap ang mga pinunong British at nagtagumpay siya na mapagkalooban ang kanyang proyekto ng 50. Binalak ni Rizal na magtayo ng isang kolonya sa Borneo na bubuuin ng mga walang lupang Pilipino mula sa ating bansa . at mahusay na pamahalaan upang magamit sa loob ng 999 na taon ng walang bayad. Sa ikalawang sulat ni Rizal ay hindi pa rin sinagot ngunit ipinarating sa kanya sa konsul ng Espanya sa Hongkong ang pagtutol dito. 4. na malapit sa daungan.isang artikulo na umaapela sa Espanya na ituwid ang .000 hektaryang lupa. Mga Sinulat sa Hongkong 1. A la Nacion Espanola . Ang mga Karapatan ng Tao .3. A. Sinulatan ni Rizal si Gobernador Heneral Despujol ukol sa kanyang Proyektong Borneongunit hindi ito sinagot. 4.

. 6. 5.Marquez na bubuksan lamang kung siya ay mamamatay . Despujol ukol sa Proyektong Borneo b. 3. Ang Pagpapasiya na Magbalik sa Maynila 1.artikulo ukol sa kanyang pagbisita sa kulungan ng Hongkong kumpara sa malupit na kulungan sa Pilipinas. Sa Mga Kababayan . Hen. Ginawa ni Rizal ang mga sumusunod na sulat bago umalis ng Hongkong na iningatan ni Dr. Tinutulan ng mga kamag-anak ni Rizal ang kanyang nais na pagbabalik sa Maynila dahilan sa itoo ay mangangahulugan lamang ng kamatayan. 1. Kausapin si Gob. Patunayan kay Eduardo de Lete na ito ay mali sa kanyang paniniwala na matapang si Rizal dahilan sa siya ay malayo sa mga Espanyol. Ang mga dahilan na magbalik sa Maynila. The Hongkong Telegraph. Una Revisita a la Victoria Gaol . a. A. Itatag ang La Liga Filipina sa Maynila c. Ang pinakamahalagang isinulat ni rizal sa Hongkong ay ang saligang Batas ng La liga Filipina. 2. 4.kamaliang nagawa sa mga magsasaka ng Calamba.isang artikulo na nagpapaliwanag sa sitwasyong agraryo sa Calamba.isang pahayagan kung saan si rizal ay nagpapadala ng mga artikulo.

Bulacan. Tarlac. Sa hapon ng nasabing araw nagtungo si Rizal sa Malacanang upang makipagkita sa gobernador heneral ngunit pinabalik siya ng gabi at nakausap si Despujol. Pampanga. Kasabay naman ng pag-uwi ng Rizal ay pagsasampa naman ng kanyang mga kaaway ng kaso. KABANATA 21 .nagbalik si Rizal sa Maynila kasama ng kanyang kapatid na si Lucia at tumigil sa Hotel de Oriente. Sulat sa sambayanang Pilipino c. Pampanga. . 3. at Bacolor. sulat sa kanyang mga magulang at mga kapatid b. 1892 .a. 5. Kinabukasan. Ang Ikalawang Pagbabalik 1. Sa mga sumunod na araw ay muling nakipagkita si Rizal kay Despujol. sumakay si Rizal ng tren at dinalaw ang kanyang mga kaibigan sa Malolos. Tarlac.ANG PAGBABALIK AT PAGTATAG NG LA LIGA A. Ang kanyang mga paglalakbay ay sinusundan ng mga Espanyol at mga bahay na kanyang binisita pagkatapos ng ilang araw ay sinalakay ng mga kawal Espanyol. Nagbalik si Rizal kasama ni Lucia sa Maynila. Binisita niya ang kanyang kapatid na si Narcisa at si Neneng. Sulat sa Gobernador Heneral Despujol 1. 4. San Fernando. Hunyo 26. 2.

Teodoro Plata n. 3. Agustin de la Rosa g. Bonifacio Arevalo f. Domingo Franco c. Juan Zulueta A. Pag-aresto at Pagpapatapon 1. Andres Bonifacio o. Pedro Serano Laktaw b. 1892 . Sumunod na araw inilabas ang kautusan na ipatapon si Rizal sa Dapitan.A. tondo Maynila. Ang pagpupulong ay dinaluhan ng mga sumusunod: a.sa isang pakikipagusap ni Rizal kay Despujol ay inaresto siya sa dahilan sa bintang na pagdadala ng mga polyetong kontra-simbahan. Pagtatayo ng La Liga Filipina 1. Mariano Crisostomo k. Noong Hulyo 6. Ambrosio Salvador e. Moises Salvador h. Numeriano Adriatico l. Ipinakulong si Rizal at mahigpit na pinababantayan sa Fort Santiago. Estanislao Legaspi m. 2. itinatag ni Rizal ang La Liga Filipina sa bahay ni Doroteo Ongjungco sa Kalye Ylaya. . Hulyo 3. Jose Ramos d. Faustino Villaruel j. Luis Villareal i. 2.

4.nakarating si Rizal sa Dapitan at ipinagkaloob kay Kapitan Ricardo Carnicero ang komandante ng hukbong Espanyol sa lugar. 5. 2. 1891 . Dinala si Rizal sa Dapitan sa pamamagitan ng barkong Cebu.200. 1892 . Ngkaroon ng isang mahabang sulatan sina Rizal at Pastells ukol sa usapin ng relihiyon na naglalaman ng mga paniniwalang pangrelihiyon ni Rizal.000. Ang naging hati ni Rizal ay P6. Ang sulat ay naglalaman ng mga kondisyon upang si Rizal ay makatira sa kumbento. KABANATA 22 . Setyembre 21. 3.nakatanggap sina Rizal. Basa sa Hongkong at ang natira ay kaniyang ginamit sa pagbili ng lupa sa Talisay na isang kilometro ang layo sa bayan ng Dapitan. Hulyo 15. Ang Buhay ng Isang Tapon 1. 4. Ibinigay niya ang P2.TAPON SA DAPITAN A. . Dala ni Rizal ang sulat ni Padre Pablo Pastells na superior ng mga Jesuita para kay Padre Antonio Obach ang paring Jesuita sa Dapitan. Carcinero at isang Espanyol ng Dipolog ang gantimpala na ang kanilang ticket bilang 9736 ay nanalo ng ikalawang gantimpalang P20. Pansamantalang nanirahan si Rizal sa kuwartel na pinamumunuan ni Kapitan Carcinero na kanyang naging kaibigan.000 sa kanyang ama at P200 kay Jose Ma.

a. Nakilala ang kahusayan ni Rizal sa panggagamot kahit na siya ay nasa Dapitan. Inilipat ni Padre Pastells si Padre Francisco Sanchez sa Dapitan upang muling akitin si Rizal na magbalik sa simbahan. Ang kanyang mga pasyente ay mga mahihirap na hindi makabayad at mga mayayaman na nagbabayad ng malaki sa kanyang paglilingkod. Hindi nagtagumpay si Pastell na maibalik si Rizal para sa simbahan. b. Juan Lardet ng duwelo dahilan sa pagbebenta kay Rizal ng mga kahoy na mababa ang kwalidad. Hinamon ni Rizal ang isang Pranses na si Mr. 2. sinasadya sya ng mga pasyente mula sa iba't ibang panig ng daigdig. 3. 5. 1. Naging interes . 4. ginamot din ito ni Rizal. Ngunit hindi rin ito nagtagumpay. Nagpadala ang mga prayle ng isang tao na may alyas na Pablo Mercado (Florencio Namanan) upang isangkot si Rizal sa mas malaking kaso. Nakatanggap na rin si Rizal ng mga panauhin sa Dapitan at nakasama niya ang kanyang mga kapamilya at nagpatayo na ng bahay sa Talisay. Nagtrabaho si Rizal sa Dapitan bilang isang manggagamot. 6. Nang tumira ang kanyang ina sa Dapitan sa loob ng isa at kalahating taon. Ang sariling pagpapasiya ay biyaya ng Diyos sa lahat ng tao. Ginagamit ng mga prayle ang relihiyon sa pansariling kapakinabangan.

c. gawaing industriyal at iba pa. 7. 8. Paglilinis ng mga latian upang mawala ang malaria b. Pagpapaganda ng liwasan at ang paglalagay ng mapa ng Mindanao sa plasa. Natagpuan niya ang species ng Draco rizali Apogonia rizali at Rhacophorus rizali. b. Mga Proyektong Pangkomunidad sa Dapitan: a. heograpiya. Ang malaking panahon ni Rizal ay ginamit din niya sa pagtuturo ng mga kabataan sa Dapitan. 2. 1. . Tinuruan niya ang mga ito ng mga aralin sa wika. kasaysayan.din ni Rizal ang mga lokal at halamang gamot. Mga ambag ni Rizal sa Agham sa Dapitan a. matematika. Ang oras ay mula alas 2:00 hanggang 4:00 ng hapon. Pinasok ni Rizal ang mga kagubatan at baybay dagat ng Dapitan para sa paghahanap ng mga specimen upang ipadala niya sa mga museo ng Europa. Itinayo ni Rizal ang isang sistema ng patubig sa Dapitan upang magkaroon ng malinis na tubig sa bawat bahay ng Dapitan. Paglalagay ng pailaw sa lansangan ng Dapitan c. Nakapag-ipon siya ng 346 na uri ng mga kabibi.

makina sa paggawa ng bricks . koprahan at abaka. tubo . sulpukan . niyog. mais. Ang pag-aaral ng mga wika ay ipinagpatuloy ni Rizal sa Dapitan. Subuanin. 4.1. Nakipagsosyo siya kayRamon Carreon . Ginamit din ni Rizal ang kanyang panahon sa Dapitan bilang isang magsasaka. 3. kape. Sa panahong ito ay natutunan niya ang wikang Bisaya. 5. at cocoa. 2. mangangalakal na taga-Dapitan sa negosyo ng pangingisda. Ang kahusayan sa larangan ng sining ay makikita pa rin kay Rizal sa panahon ng pagkakatapon niya sa Dapitan. Umabot ng 70 hektarya ang lupang kanyang pag-aari na tinaniman niya ng abaka. Ginamit din ni Rizal ang modernong pagsasaka sa pamamagitan ng pag-aangkat sa Estados Unidos ng mga makabagong makinarya. at Malayo. Itinayo din ni Rizal ang kooperatiba ng mga magasasaka sa Dapitan upang mabawasan ang monopolyo ng mga Tsino sa lugar. (3) estatwa ng isang babaeng taga-Dapitan. Naging malikhain si Rizal sa Dapitan sa pamamagitan ng paglikha ng mga sumusunod.isang pagsindi ng sigarilyo na gawa sa kahoy b. punong kahoy. Gumuguhit siya ng mga bagay na nakaakit sa kanya at nililok niya ang (1) Paghihiganti ng Ina: (2) ang ulo ni Padre Guericco. a. Ang pagnenegosyo ay isa sa mga naging gawain ni Rizal sa Dapitan.

Hinikayat ni Valnzuela ang pamumuno ni Rizal sa Katipunan na tinaggihan naman niya. Dala nila ang isang tarheta ni Julio Llorente. a. Namatay si Leonor Rivera noong Agosto 28. Narcisa. Pio Valenzuela upang ipaalam kay Rizal ang ukol sa Katipunan. 3. Umalis si Tauffer sa Maynila at naiwan si Josephine sa Dapitan upang makisama kay Rizal. Hen. b. 1896 sakay ng barkong Espana kasama nina Josephine. Sa unang bahagi ng 1896. 1893 dahilan sa panganganak. Dumating si Josephine Bracken (edad 17) sa Dapitan upang samahan ang kanyang ama-amahan na si George Tauffer upang mapagamot kay Rizal. Dumating sa Dapitan noong Hunyo 1896 si Dr. Ang kanyang kahilingan ay tinugon naman ni Gob. d. c. .1. Nagboluntaryo si Rizal upang maglingkod sa hukbong Espanyol bilang isang seruhano saCuba. 2. Nilisan ni Rizal noong Hunyo 31. at pamangking si Angelica. nakunan si Josephine sa kanilang anak ni Rizal. e. 1. Nagmahalan sina Rizal at Josephine at nagbalak na magpakasal ngunit ayaw silang ikasal ni Padre Obach ng walang permiso ng arsobispo ng Cebu. Si Josephine Bracken. Ramon Blanco na sumagot sa kanyang sulat noong Hulyo 1896 na nagsasabi ng pagsang-ayon sa kanyang plano.

ang kapitan ng barko. Mula Dapitan patungo ng Maynila a. Inoperahan niya sa mata ang isang kapitan ngguardia civil.KABANATA 23 . 1. 2. Dumaan sa Cebu at inoperahan niya ang mag-asawang Mateo na kanyang nakilala saMadrid. Sa pagdating ni Rizal sa Maynila ay nakaalis na ang barkong Isla de Luzon na sasakyan sananiya patungo ng Espanya. b. Dumaan ng Iloilo para mamili at nagdaan sa Capiz ang barko. Sa petsang Agosto 30. Nagdaan ang barkong Espana sa Dumaguete at binisita dito ni Rizal ang isa niyang kaibigan na si Herrero Regidor na hukom ng lalawigan. . Napilitang tumigil si Rizal sa barkong Castilla sa loob halos ng isang buwan bilang panauhin ni Enrique Estalon. Nalaman ni Rizal ang pagsiklab ng himagsikan sa pamamagitan ng pagbabasa ng mga pahayagan sa barko. 1896 natanggap ni Rizal ang isang sukat ni Blanco na nageendorso sa kanya sa Ministro ng Digma. Habang nasa barko si Rizal ay sumiklab ang himagsikang Pilipino laban sa mga Espanyol.HULING PAGLALAKBAY SA LABAS NG BANSA 1. 3. c.

inilabas si Rizal ng kulungan para ibalik sa Maynila sakay ng barkong Colon. Habang si Rizal ay naglalakbay patungo ng Espanya ay lihim na nagpapadala ng telegrama si Blanco sa Ministerio ng Digmaan na si Rizal ang utak ng himagsikan. Oktubre 6. 1896 . Inilipat si Rizal ng Setyembre 2. Oktubre 3. 1896 sa barkong Isla de Panay na maglalayag na patungongBarcelona. 9. 5. 1896 . Hindi ito sinunod ni Rizal. .ipinaalam kay Rizal ni Kapitan Alemany ang kautusan na siya (Rizal) ay idedetine sa loob ng kanyang kabina hanggang hindi nakakabalik sa Maynila. 7. 11. 1896 . 1896 . 8. Sa Suez Canal ay narinig ni Rizal ang balita ukol sa pagbitay sa mga Pilipinong naghihinalang kasangkot sa himagsikan. pansamantalang bumaba si Rizal saSingapore at pinayuhan siya ni Don Manuel Camus na isang Pilipinong naninirahan na samantalahin na ang pagkakataon upang makatakas. Setyembre 28. 6.narinig ni Rizal ang bali-balitang siya ay aarestuhin pagdating saBarcelona. Setyembre 30. Ang barkong Isla de Panay ay dumaan ng Singapore.nakarating ang barkong Isla de Panay sa Barcelona at ipinadala saMunjuich Castle na noon ay pinamumunuan ni General Eulogio Despujol .4.

KABANATA 24 - HULING PAGBABALIK AT
PAGLILITIS
A. Ang Huling Pagbabalik
1. Sa Barkong Colon si Rizal ay binigyan ng
isang kabuna at nasa ilalim ng mahigpit na
pagbabantay.
2. Nalaman niya sa isang opisyal na siya ang
sinisisi ng mga Espanyol ukol sa nagaganap
na madugong himagsikan sa Pilipinas.
3. Kinumpiska ng mga Espanyol ang
talaarawan ni Rizal.
4. Sa pagdating ng barkong Colon sa
Singapore ay sinikap ni Dr. Antonio
Regidor at Sixto Lopezsa pamamagitan ng
isang abogadong Ingles na si Attorney
Fort na bigyan si Rizal ng habeas
corpus ngunit hindi ito naipagkaloob sa
dahilang ang barkong Colon ay nasa ilalim
ng bandila ng Espanya.
5. Nobyembre 3, 1896 - Nakarating ang
barkong Colon sa Maynila at tahimik na
inilipat si Rizal sa Fort Santiago. Sa
panahong ito ang mga Espanyol ay
nangangalap na ng ebidensiya laban kay
Rizal. Pinahirapan ng mga Espanyol ang
maraming mga Pilipino para isabit si Rizal
sa nagaganap na himagsikan.
6. Nagkaroon ng isang Preliminary
investigation sa kaso ni Rizal na
pinamumunuan ni Colonel Francisco Olive .

Si Rizal ay sumailaliam sa limang araw ng
mahigpit na imbestigasyon.
7. Pinili ni Rizal ang pangalan ni Tinyente
Luis Taviel de Andrade bilang abogado sa
gaganaping paglilitis sa kanya.
8. Nagsimula ang paglilitis kay Rizal
noong Disyembre 26, 1896 at sa nasabi
ding araw ay nagpasiya ang hukuman na
bitayin si Rizal sa pamamagitan ng
pagbaril.
9. Noong Disyembre 28, 1896 nilagdaan
ni Gobernador Heneral Camilo Polaviela ang
kautusan ng pagbaril kay Jose Rizal.

KABANATA 25 - ANG KAGITINGAN SA
BAGUMBAYAN
A. Ang mga Huling Oras ni Rizal
1. Sa ganap na ika -6:00 ng umaga ay binasa
ni Kapitan Rafael Dominguez ang
kapasiyahan na siya ay bitayin, sa
Bagumbayan sa Disyembre 30, 1896 sa
ganap na ika- 7 ng umaga.
2. Alas 7:00 ng umaga - Tinanggap niyang
bisita sina Padre Miguel Saderra Matta
(Rector ng Ateneo) at Padre Luis Viza, isang
Jesuitang Guro.
3. Alas 8:00 ng umaga - Pumalit kay Padre
Viza si Padre Antonio Rosell, inimbitahan
siya ni Rizal na mag-almusal. Pagkatapos
na mag-almusal dumating si Tinyente Luis

Taviel de Andrade at nagpasalamat si Rizal
dito sa ginawang pagtatanggol niya.
4. Alas 9:00 ng umaga - Dumating si Padre
Federico Faura at sinabi ni Rizal na tama
ang sinabi ng pare na mapuputulan siya ng
ulo sa pagsulat ng Noli Me Tangere .
5. Alas 10:00 ng umaga - Dumating si Padre
Villaclara (guro ni Rizal sa Ateneo) at Padre
Vicente Balaguer (kura paroko ng Dapitan).
Dumating si Santiago Mataix at
kinapanayam si Rizal para sa
pahayagang El Heraldo de Madrid.
6. Alas-12:00 ng tanghali - naiwan si Rizal na
nag-iisa sa kanyang silid para
magtanghalian. Pagkatapos nito ay
ipinagpatuloy niya ang kanyang pagsusulat.
Natapos na niya ang Mi Ultimo Adios at
itatago na lamang sa lutuang alcohol at
ginawa na rin ni Rizal ang kanyang huling
sulat kay Ferdinand Blumentritt.
7. Alas 3:00 ng hapon ay nagbalik si Padre
Balaguer sa Fort Santiago at kinukulit si
Rizal na gumawa ng isang retraksiyon sa
kanyang isinulat na laban sa simbahang
Katoliko.
8. Alas 4:00 ng hapon - dumating ang ina ni
Rizal sa Fort Santiago. Lumuhod dito si
Rizal at hinalikan ang kanyang ina.
Sumunod si Trinidad at dito ay ibinigay niya
ang lutuang alcoholna naglalaman ng Mi
Ultimi Adios .
9. Sa pag-alis ng mga magulang at kapatid ni
Rizal ay nagbalik pa rin ang mga Jesuita sa

Alas 3:00 ng umaga.nagsagawa si Rizal ng kanyang huling hapunan sinabi niya kay kapitan Dominguez na pinatatawad na niya ang lahat ng kanyang mga kaaway .sinasabi ng mga paring Jesuita na si Rizal ay nakinig ng misa at tumaggap ng komunyon. Alas 5:30. 12.pangungulit kay Rizal na gumawa ng retraksiyon. Dahilan sa hindi napapirma si Rizal sa retraksiyon. 14. 10. ang paring Jesuita ay hinuwad ang lagda nui Rizal at pagkamatay ni Rizal ay sinabi nila na si Rizal ay lumagda ng isang retraksiyon. Ngunit ito ay walang basehan.ipinadala ng Arsobispo Nozaleda ang isang kopya ng retraksiyon na pipirmahan ni Rizal ngunit ito ay tinaggihan ni Rizal. Alas 8:00 ng gabi . 13. 15. 11.kinain ni Rizal ang kanyang huling almusal pagkatapos ay sinulat niya ang dalawang sulat para sa kanyang kasambahay at sa kapatid na si Paciano.Patuloy pa rin sa pangungulit ang mga Jesuita at mga prayle na gumawa na si Rizal ng isang retraksiyon. Alas 6:00 ng gabi . Sa nabanggit din na oras ay dumating si Josephine Bracken at ipinagkaloob ni Rizal ang isang aklat ni Kempis na may pamagat na Imitacion de Cristo . Alas 10:00. Sa nasabing aklat inilagay ni Rizal ang isang sulat na To my dear and unhappy .

18. sa likuran si Rizal na mahinahong naglalakad kasabay ni Tinyente Luis Taviel de Andrade sa isang tabi at si Padre March at Villaclara sa kabila. Alas 7:00 ng umaga . Sa pagdating ni Rizal sa Bagumbayan mas maraming bilang ng mga tao ang naghihintay upang saksihan ang gagawing pagbitay kay Rizal.wife. Sa panabi ng martsa ay ang hanay ng mga taong nanonood. Apat na sundalong Espanyol na nakabaril at bayoneta ang nasa harapan. 20. Alas 6:30 . inihanda ni Rizal ang kanyng huling sulat para sa kanyang ama at ina. Jose Rizal. Nagpaalam si Rizal kay Luis Taviel de Andrade . Sa likuran ng maraming mga sundalong Espanyol na nasasandatahan. Pinulsuhan siya ni Dr. Josephine December 30. 17. Castillo isang manggagamot ng hukbong Espanyol at humanga sa normal na tibok ng pulso nito.nagsimulang umalis ang martsa mula saa Fort Santiago patungo ng Bagumbayan. . 1896.habang naghahanda para sa martsa sa Bagumbayan. Alas 6:00 ng umaga . 21. Pagkatapos ng barilin ng firing squad isang opisyal ng hukbo ang lumapit sa kanyang katawan at binaril na malapitan sa puso.binaril si Rizal sa Bagumbayan. Upang tiyakin na patay na ito. 19. 16.

.22. Pagkatapos ng pagbitay. ang bangkay ni Rizal ay inilibing sa sementeryo ng Paco.