You are on page 1of 9

GUILLERMO JOAKIN INDALECIO BIZKARRONDO UREÑA

“BILINTX “

• BIOGRAFIA

Indalezio Bizkarrondo Ureña, edo Bilintx goitizenez ezaguna, Donostian, Gipuzkoan,
jaio zen 1831ko apirilaren 30ean, eta Donostian hil 1876ko uztailaren 21ean.

Ama Joakina Ureña Alana zuen, eta aita Jose Maria Bizkarrondo Amunarriz. Amaren
aldeko aitona andaluza zuen, Ayamontekoa hain zuzen.
Bilintxen gurasoak 1819ko ekainaren 25an ezkondu ziren, San Bizenteko elizan.
Paperak diotenez, bost seme alaba izan zituzten: Jose Ramon (1820-IV-16), Teresa
Martina (1821-IX-5), Josefa Hilaria Petra (1825-IX-17), Josefa Franziska Zipriana (25-
IX-1827), eta denetan gazteena, Bilintx, 1831 urteko apirilaren 30ean eguerdiko
hamabietan jaioa.. Hurrengo egunean bataiatu zutenean aita ponteko eta ama pontekoen
izenak jarri zizkioten lehendabizi, hirugarrena izanik betiko geratuko zitzaiona. Ez dago
jakiterik nondik datorkion “Bilintx”-en ezizena.

Haurra zela, erorketa baten ondorioz, aurpegia erabat desitxuraturik geratu zitzaion.
Horregatik, “Moko”, “Indalecio Moko” ezizenaz deitzen zioten gehienek. Geroago,
zezen batek adarra izterretik sartzeagatik, oso gaixo, ohean egon behar izan zituen pare
bat aste. Ondorioz herren ibiliko zen.

Arzuaga izeneko aroztegia batean ibili zen lanean. Domingo Kanpaina eta Erramun
Moko harekin lanean ibilitakoen izenak ere Pepe Artolak Bilintxi buruz idatzita utzi
zituen zenbait gertakizunei esker iritsi zaizkigu. Garai horretakoak dira gaur egunean
ere oso ezagunak diren haren bizitzako pasadizoak.

Noiz ez dakigula, Teatro zaharreko kotserje egin zuten. Bizi-tokia ere han bertan zuen.
Jendeari freskagarriak, ura eta horrelakoak saltzen aritzen zen. Hartarako dendatxo bat-

Bi seme eta alaba bat izan zituzten: Benito (1870-I-12). honek hamar-hamaika urtez besterik ez baitzituen orduan. baina ez zuen eskola handirik izan. Sei hilabete eman zituen ohean minez eta oinazez hil aurretik. Lago Victoria…) Erdara poliki samar zekien. Urrutikoen ibileren kontaerak ere oso gustuko zituen (Tibet.. Kafean biltzen zirenetariko Benito Jamarrek Becquerren Rima eta Elegia bat irakurri zizkionean. Urduri. Izugarri gustatu eta antzekoa asmatu ezinik ibili zen. Pio Franzisko (1871-VII-ll). Kontserje izanik ere. Hasieran. amak 24 urte zituela. haietako bat Bilintx. Erabat hunkitzen zen Heineren poemak gazteleraz itzulita irakurtzen zituztenean. seguruenik 1869 urtean-edo ezkonduko ziren. Emaztea Nikolasa Erkizia Makazaga azkoitiarra izan zuen (1846 edo 1847 . 1876ko urtarrila etorri zen. etsaiari gogor erasotzeko zegoena. eta Maria Ana Hilaria (1874-VII-26).1862. 20an San Sebastian eguna. Bilintxen beste ezaugarrietako bat joko zalea izatea omen zen. alegia.1867). Bilintxek izena eman bezain pronto laugarren konpainian sartu zuten. garai hartan “la pincheta” esaten zena. Loiolako “Ja-jai” hark egiazkoa izan behar zuen. “Amodiozko bertsoak” noiz jarriak izan ziren badakigunez (1857.. Zorte hutsezko jokoak begitan hartuak zituen. Hilobian ondokoa dio: . Etorri handikoa omen zen eta haren erantzuna erraz. baina kontrarioa azpiratzeko irrikan egoten zen. batez ere hiru lagun arteko tutea. haserre eta bere onetik aterea bezala jartzen omen zen batzuetan. Santa Kruz apaiza buru zuten karlistek gehiago egin arren. Arratsaldearen hasieran Bilintx etxean zegon. Lehenengo semea 1870 urtean izan zutenez. Tutea oso maite omen zuen. Jende gutxi egoten zen orduetan. erabat harriturik geratu zen gure Bilintx haren olerkariaren arimarekin bat eginez. handik hamabi urtera Polloeko kanposantura ekarri zuten. San Bartolomeko kanposantuan lur eman bazioten ere. Esterlines kalean bazen garai hartan “Cafe Oriental” zioten bat. Bilintx berandu samar ezkondu zen. Egia dirudi herriak dioena. Bilintx uztailaren 22an Madrilen euskal foruak kentzeko agindua sinatu zenean hil zen goizeko lauretan 45 urterekin. herriko patroia. 38 bat urterekin.1932) Oraindik ere asko daude Donostian emakume prestu hartaz oroitzen direnak. bertsoak esaten zituena. zorrotz eta tximista bezain bizkor sortzen zen. granada bat bertan erori eta hanka biak zeharo hautsi zizkionean. Nork irabazten zuen ardura zitzaion. Hantxe ezagutu zuen Campoamor olerkariaren “Doloras” izeneko poema. Donostian liberalek boluntarioen batailoia sortu zuten. literaturazale batzuk biltzen ziren han. ez zion arotz-lanari utzi. Behin zortzi mila erreal lapurtu zizkioten dendatxo horretatik.. bere gelan. Hau hala izanik. Ez diruzalea zelako. laster Tolosa eta itsas bazterreko herri batzuk ez ezik Gipuzkoa osoa ere bereganatu zuten liberalek 1875an. Baina karlisten bigarrengo gerratea sortu zen. itsusia izanik neskatxek ez zutela begi onez hartzen. traje berri bat meza nagusirako estreinatzera zihoala. ez dirudite Nikolasarentzat eginak zirenik. “Cafe la Marina” izenekoan aritzen ziren horretan sarritan. hain zuzen. izozkiak egiten sona handikoa zena. Bilintxek bertso jarriak ez ezik bat-batean botatzen ere bazekien. herritik kanpora ez bazebilen ere.edo han bertan omen zuen. Ez omen zuen dirurik jokatzen. irakurtzeko polito moldatzen bazen ere.

bularretik gaixotu eta 1898an. 1946 urteko otsailaren 16an hil zen. hil ondoren. Literatura kritikariek hizkera arruntegi edo pobrea leporatu izan dioten arren. bera da euskal literaturan ahots benetan erromantikoena. horregatik asmatu orduko puskatu egiten zituen. baina munduaren garratzetik babesteko gotorlekutzat hartu zuena. umore itxuraz azalekoa edo mamirik gabea.LANAK Bilintx oraindik bizi zela. Satiraren zertzelada nagusiak ongi marrazten zituen beti. Benito. Hala ere. hori izanik Bilintxen bertso asko galdu izanaren arrazoia. hil zen. • . Baita bere ama ere. baizik eta umore gazi-gozoko idazlea. 28 urterekin. Horretan. . Denbora asko Madrilen bizi izan zen. alargunarengana jo zuen Manterola gazteak bertsoak lortzeko eta pozik eta arretaz kopiatu zituen bere bertso bilduman. Baserri munduko idealizaziotik urrunduta. Maria Ana Hilariari buruz ez dakigu zer bizimodu izan zuen. amodioaren aurrean biluzik agertzeko lotsarik ez zuena. bertsolariaren ospeaz jabeturik. baina Bilintxek errotik uste zuen ez zutela balio handirik. Beste semea. Jose Manterola maisu donostiarrak. Sentimendu handiko idazlea zen. esan daiteke Bilintxen bertsoetan Donostiako euskara urbano zaharrez mintzo dela. ez klasikoen gisara. gozatzeko besterik ez zirela eginak. mendekurik gabeko irribarre errukibera gordeta beti. amodiozko poesia landu zuen batez ere Bilintxek. Koldo Mitxelenaren iritzian. Bilintxen begi zorrotza eta luma zorrotzagoa oso agerian gelditzen dira bere poema satirikoetan. Bilintx poeta bakartia izan zen bere garaian. Seme zaharrena. hain zuzen ere literaturan barne-aitorpen oro bazter uztea agintzen zuen joera nagusi zen garaian. 73 urterekin.“Bilintx! / Donosti maite ontan zure / bertsoak entzun genituenok / esan genezake Jaunaren / miserikordiak kantatzera / joan ziñan ezkeroztik / zerua bera gozoagoa / izango dala” Bilintx hil eta gero. alargunari estanko bat eman zioten teatro zaharraren aurre-aurrean. Oso ezaguna izan zen Donostian. baina gordinkeriarik gabe. erregutu egin zion bertsoak eta idazkiak argitara emateko utz ziezazkionn. bizimodua nolabait ere atera zezan..Alaba. Pio.

Bi eratako gaiak ziren nagusi Bilintxen bertsoetan: a) Maitasunezko bertsoak: “Galop infernal”.”Domingo Kanpaña”.”Juana Bixenta Olabe”. “Beti zutzz pentsatzen”. “Maita nazazu arren”.”Izazu nitaz kupida”. ez dio kasurik egiten.net izenekora. damak uko egiten dio galaiaren maitasunari. “Konfesoriagana” (euskaraz. halajaiña! . baiña. azpian dijoana mandua da.”Pobriaren suertia”. b) Satirikoak:”Zaldiyarena”.”Pozez ta bildurrak”.”Orentzaro”.”Potajiarena”. DOMINGO KANPAÑA Mando baten gaiñian Domingo Kanpaña. edo bestela. “Jai-jai behin batean Loiolan”.”Gaztetan jarriyak dama bati”.net web orrialdetik hartuta eta moldatua) Bilintxen edozein bertso irakurri nahi izanez gero.”Dama ta galaya”… Maitasun bertso gehienek badute barruko samintasuna. literatura zubitegia web orrialdera jo.”Kontua”.”Zenbait damaren esker txarra”. “Kontzezirentzat”. “Juramentua”. ez dijoa hutsikan asto horren gaiña. euskaraz.”begirazute pikadoriak”. gaiñekua ere bada azpikua haiña: Mando baten gaiñian bestia.

eragiten zioten zikiñak bildu arte gaizki bizi da ta makiña bat saio. igande ta aste. egoteko guri. 5 ez naiz txantxaz ari. Azkenak emen daude eman zaiozu. garbitzalleari. urriki zait neri. Nekearen pagua nabarbenduko zaizka balaz eman zaio! ezurrak ugari. ezurrak besterik. serbitzuba egiñ du erreza lezazkike ez du beintzat izango erriyan bastante. nola ez da egongo bestela bizirikan R. Munduban ez liteke eta. oraiñ erretirua falta du ugari urrikigarriya da merezi luke. Joxe Mari. zaldirik arkitu. Gizarajuaz danak irukitzen badute pena ar zazute. eziñ segitu. indarra etortzeko jaiarekiñ naste. jartzen biyotzik gogorrena zaldi argal baten. ez det esperorik asi zan egunetik zeña bere izenez ezer ikusterik eta oraiñ arte. eziñ da mugitu. OBIZDEA zaldi gaxuari dubenik orrek aña nai aña janari pena sufritu.Zaldi baten bizitza 6 (Zaldi zuriyarena) oso argaldurik. itxura arturik. 4 makiña bat urte animali ori Lana sobra du baña pasa dizkitzute. kartoiakiñ egiña gaxuak ez lezake dala diruri. [1860) . dakarren planta. erri danari. berriz ere obeto eziñ karriatu du indarra juan zaio! bizi ez danari. puskak eramaten. P. zeñak ez zuen iñoiz ez du zartzera txarra pentsu on bat jaten. beliak lan askorik diña jan ezak daka gutxiyenaz ditu apenas daukaten. gelditu zaizkan mami Dago eskeletuen pausua nagitu. ZALDIAREN ERIOTZA flakiyarekiñ eziñ 2 mugitu du anka. indarrik ez daka. janariya falta. dan Joxe Mari. 1 askotan baraurik? baldiñ biyotz biguñak Orra sei bertso kale Zaldiya orri nik badituzute. eraso lanari. odol-golperik. luzaro aguanta. I. Amen. Indarra zekan arte Goizero biar diyo pentsu gutxi jan ta zikiña karraio. Bañan miñez jarri da. karro bat kaka. lezake kupitu. kalian jiraka. zazpi espiritu. 3 gaxuak atxitu. iru abe mari. . ote dan lori. zaldi zuriyari. orla galdurik.

penaren kargak estutu eta nik zu ziñaken arbol zumua kendutzen diyo. 5 ongi pozikan artuko nuke Arpegi fiña. 7 beti negarra dariyotela txoriya beziñ airosa. ez dago zer esanikan. Ala esaten ari zait beti ni ez nau ezerk alegratutzen nere konsejatzalle bat. alaxen ere aren esanak oso utzirik alde bat. izketan ere grazi ederra. 4 argatik golpez galdetzen Nik ainbat iñork nai dizut dizunikan nerekin naizun ezkondu. esaten dizut egiya. maite det dama gazte bat. zu neretzako marmola! ez da munduban beste bat. nik eziñ nezake goza: erri guztiyan zeren dakazun 12 zori onian ikusten zaitut. Amoriyuak nere biyotza zu zerarela meriyo. birtutez ai. egingo nuke kabiya. dama: gero damuba eta malkuak 3 aur batek berak izan gaitzala alperrik izango dira. iñoiz edo bein pasatzen badet zu gabetanik ezin bizi naiz. triste neguen lenago. 2 artantxen begiyak dauzkat gau eta Neskatxa gazte pare gabia. gaur nagon bezin atrebituba sekulan ez naiz egondu. Alaxen ere nigana eziñ Loriak udan intza bezela bigundu zaitut iñola. zu ikustiak ainbeste. mariñelak gau illunian 8 berriz ez niteke jira. nere begiyak beren aurrian 9 beti desio zaituzte. agiyan izan liteke baño bañan ordia au nola! 1 ez det sinisten danikan. izarra baño geiago? Falta dubenak logratutzeko ori gertatu baño lenago Nere onduan zauzkatalako itz egitia txit on du. ari ainbeste nai diyotanik Nere betiko pentsamentuba. arren ez zazula uste. Ez al dirazu antzik ematen ni aita eta zu ama. ni baldin banitz txoriya. neskatx bikañaren fama Zu zeralako meriyo baldiñ nere biyotzak au poza! beste fortunik mundu onetan juaten banaiz lur azpira. gorputza berriz zu bezelako andre bat. ez det desiatzen. ote gintezken konpondu. 6 ni zuretzako argizaia naiz. izarra beziñ dizdizariya. 11 ikusi gabe aste bat. eta nik ere saiatu biat zu ikustiak alegratu nau. egiñikan bi erriyo. Nere biyotza urtzen dijua biyotz guztira banatutzen zait zu baziñake arbola eta eta ez da misteriyo alako gauza triste bat. izazu nitzaz kupira! pozez zoraturik nago. nere konsolagarriya. beiñ juan ezkero oien nik zaitutala naiago. 10 ezer ez dezu txarrikan. «Ezkondutziak izan biar du eguzkirikan ikusi gabe preziso gauza txarren bat!» txoriya egoten da triste. Zerorrek ere ongi dakizu .Izazu nitzaz kupira mundu guztira miratuta're aspaldi ontan nagola zu bezelako damikan zuregatikan penak sufritzen. egun Apirilleko arrosa. oraintxen baño gusto geiago zureganuntza darama.

txoriya bañan ere ariñago dantzan. polita guztiz. ai! Bañan alare zaude oraindik ezkongai. koloriak gorritu arazi zizkiran. kontatuko dizutet guztiya segiran zer esan niyon eta nola erantzun ziran. adituko zirala zer nai niyon esan. Ezkon gaitezen biyok! Esan zadazu bai!» «Ni zurekiñ ezkondu Ni zurekiñ? Ja-jai!» . arekiñ izketa bat nai nubela izan. 3 Arkitu giñanian iñor gabe jiran. uraxen bai pollita. Ja-jai! 1 Beiñ batian Loiola'n erromeriya zan. an pollitik bazan! 2 Esan niyon desio senti nuben gisan. antxen ikusi nuben neskatxa bat plazan. 4 «Dama polita zera. erantzun ziran ezik atsegiñ ar nezan.

Ez dute ikusten usaia beti goguan zauzkat mendak 7 aztu gabetanik. penatubago. 14 penatuba dago. 12 Zer egin biat baldin zerubak zenbat pisatzen duben Nere amoriyua doaitu banau orrela? egiyazko penak. ainbeste nola nik. ura triste! 4 bentaja guztiyakiñ Amorez erituba zerubak egiña. Jesus. zu maitatzeko arriya bi parti. logratzia uste. frankotan Zertako desiatu Ez badezu desio kanpora irteten zait ditu gauza on oiek nere eriyua. aren jabe Zeiñ ote dan eziñik gogoratu bageko sekulan izateko kontura erori. berak badaki eta Etzaitut ikusitzen eziñ egon liteke. sartubak barrena Aingeru zoragarri. zenbait atsekabe. o Jesusen Ama.. biyotzera kalma. aiñ fiña izanik.Biyotz erituba pentsamentu nerian 6 beti zauzkatana. 3 nik ordian ez diyot Nere biyotz gaxua esango iñori. Biyotza eziñ jaso det. munduba pasatzeko Eziñ bizi zu gabe. bere jatorrez dubela? Anima tristurakiñ ez da mundu guztiyan Nere biyotzak amoriyua aiñ dakat negarti. bastante det ori. biyotzian daukatan Begiyaren aurrian badauzkat biyotzian imajiña bati. gaurik ez det pasatzen lagun atsegiña. minuturik ez det. penaren kargarekiñ 10 zer martiriyua! urtuta. mendak usaia bezela. bañan. nik esaten det arriturikan ez luke xinistuko motibo gabe daudela. beti nai zinduzket. kupitutzen ez bada badakit neronek.. biyotzaren erditik 1 au karga barrenak! maite zaitutana. iñor kapaz danik. biyotza malkotan! nere biyotz koidatu zuregan arkitzen da gixaraxua onek? erremeriyua. . 2 adorantzak ematen Triste bizi naiz eta —belauniko beti!— 13 illko banitz obe. indarrik geienak. nai zinduzketana. aspaldiyan nago Nere maitatuba da eta ez detanian egunak triste eta guztiz dama fiña. nitaz kupi derilla aiñ arkitutzen zaizkit 11 maite detan dama. ez daki nik bestek. au amoriyua! soseguzko lotan. kutiziya jaioko amoriyoz maitatzen zaiote askori. biyotzian pena. 16 ill biar naubena. biurtzen badirazu animan tristura ta mirabe laztana. 15 zenbait denbora ontan. biyotz onekua ta ura triste ibiltzen naiz! ondo itzegiña. esperantza gabe. desio ainbeste. Logratzen ez bazaitut. merezi dituala Erregututzen dizut. 5 Kulparen kastigutzat Auxen da miña laister datozkit pena obek. ditxa ori logratzen det pasatzen ditutala 9 iñoiz edo beste. ai!. nun egiñ al dezaken dama. senda lezakena. ikusten ez bazaitut dama bat maitatzen det 8 naibagia maiz det. progatu ez dubenak. gabak tristiago. Askok diyote kantetan beti Iya gastatu zaizkit zu zera neretzako amore-kontu naizela.

kantaz banatuko det milagruen fama. .