You are on page 1of 882

‫‬

‫)ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ(‬


‫‪2‬‬

‫ﻋﻤﺮ ﻓﺎروق ا‬
‫)ﺑﺮرﺳﻲ و ﺗﺤﻠﻴﻞ زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﺧﻠﻴﻔﻪ دوم(‬

‫ﻣﺆﻟﻒ ‪:‬‬
‫ﻋﻠﻲ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺼﻼﺑﻲ‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت‬

‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت‪1 .............................................................................................‬‬


‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‪25...........................................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ اول‪ :‬ﻋﻤﺮ در ﻣﻜﻪ ‪37.................................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﻧﺎم‪ ،‬ﻧﺴﺐ‪ ،‬ﻛﻨﻴﻪ‪ ،‬ﺻﻔﺎت‪ ،‬ﺧﺎﻧﻮاده و زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻋﻤﺮ ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم ‪39...‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻧﺎم‪ ،‬ﻧﺴﺐ‪ ،‬ﻛﻨﻴﻪ و اﻟﻘﺎب ﻋﻤﺮ ‪39 ............................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﺗﻮﻟﺪ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺟﺴﻤﻲ ﻋﻤﺮ ‪39 ...............................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﺧﺎﻧﻮادهي ﻋﻤﺮ ‪40 .......................................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻋﻤﺮ در دوران ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ ‪42 .......................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن و ﻫﺠﺮت ﻋﻤﺮ‪47.......................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻋﻤﺮ ‪47 ............................................................................‬‬
‫‪ -1‬ﻗﺼﺪ ﻛﺸﺘﻦ رﺳﻮلاﷲص ‪49 ........................................................................‬‬
‫‪ -2‬رﻓﺘﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪي ﺧﻮاﻫﺮش و ﭘﺎﻳﺪاري او در ﺑﺮاﺑﺮ ﻋﻤﺮ ‪50 .....................‬‬
‫‪ -3‬ﺷﺮف ﻳﺎﺑﻲ ﻋﻤﺮ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص ‪52 ...................................................‬‬
‫‪ -4‬ﻋﻼﻗﻪي ﻋﻤﺮ ﺑﻪ آﺷﻜﺎر ﺳﺎﺧﺘﻦ دﻋﻮت ‪53 ................................................‬‬
‫‪ -5‬ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎي ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻋﻤﺮ ‪56 ...............................................................‬‬
‫‪ -6‬ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻋﻤﺮ و ﺗﻌﺪاد ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در آن زﻣﺎن ‪57 .....................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻫﺠﺮت ﻋﻤﺮ ‪58 ...........................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ دوم‪ :‬ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي‬
‫ﻧﺒﻮي‪65.................................................................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻋﻤﺮﻓﺎروق در ﭘﺮﺗﻮ ﻗﺮآن ‪67...............................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬دﻳﺪﮔﺎه ﻋﻤﺮ درﺑﺎرهي ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﻧﻈﺎم ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺑﻬﺸﺖ‪،‬‬
‫دوزخ و ﻗﻀﺎ و ﻗﺪر ‪67 .............................................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻣﻮاﻓﻘﺎت ﻋﻤﺮ و ﻋﻠﻢ او ﺑﻪ اﺳﺒﺎب ﻧﺰول و ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﺎت ‪75 ..........................‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪2‬‬

‫اﻟﻒ‪ -‬ﻣﻮاﻓﻘﺎت ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ ‪76 .............................................................‬‬


‫ب‪ -‬ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻗﺮآن ﺑﺎ وي در ﻣﻮرد ﻧﻤﺎز ﻧﺨﻮاﻧﺪن ﺑﺮ ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن ‪76 ..........................‬‬
‫ج‪ -‬ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻗﺮآن ﺑﺎ ﻋﻤﺮ در ﻣﻮرد اﺳﻴﺮان ﺑﺪر ‪78 ...............................................‬‬
‫د‪ -‬ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻗﺮآن ﺑﺎ ﻋﻤﺮ در ﻣﺴﺄﻟﻪ اﺳﺘﻴﺬان )اﺟﺎزه ﺧﻮاﺳﺘﻦ( ‪79 ....................‬‬
‫ﻫـ ‪ -‬دﻋﺎي ﻋﻤﺮ در ﻣﻮرد ﺗﺤﺮﻳﻢ ﺷﺮاب‪80 ....................................................‬‬
‫س‪ -‬آﮔﺎﻫﻲ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺷﺄن ﻧﺰول آﻳﺎت‪81 .........................................................‬‬
‫ش‪ -‬ﭘﺮس و ﺟﻮي ﻋﻤﺮ از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺑﺮﺧﻲ از آﻳﺎت ‪83 .........‬‬
‫ص‪ -‬ﺗﻔﺴﻴﺮ و ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺑﺮﺧﻲ از آﻳﺎت ﺗﻮﺳﻂ ﻋﻤﺮ ‪85 ......................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﻋﻤﺮ در رﻛﺎب رﺳﻮل ﺧﺪاص ‪89...................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻋﻤﺮ در ﻣﻴﺎدﻳﻦ ﺟﻬﺎد ‪94 .........................................................................‬‬
‫‪ -1‬ﻏﺰوهي ﺑﺪر ‪94 ..............................................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﻋﻤﺮ در ﻏﺰوهي اﺣﺪ‪ ،‬ﺑﻨﻲ ﻣﺼﻄﻠﻖ و ﺧﻨﺪق ‪98 ........................................‬‬
‫‪ -3‬ﺻﻠﺢ ﺣﺪﻳﺒﻴﻪ و دﺳﺘﻪي ﻧﻈﺎﻣﻲآﻋﺰام ﺷﺪه ﺑﻪ ﻫﻮازن و ﻏﺰوهي ﺧﻴﺒﺮ ‪102.......‬‬
‫‪ -4‬ﻓﺘﺢ ﻣﻜﻪ و ﻏﺰوهي ﺣﻨﻴﻦ و ﺗﺒﻮك ‪107..........................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻋﻤﺮ در ﺟﺎﻣﻌﻪي ﻣﺪﻧﻲ ‪114.........................................................................‬‬
‫‪ -1‬ﺳﺆال رﺳﻮل ﺧﺪاص از ﻋﻤﺮ درﺑﺎرهي ﻳﻚ ﭘﺮﺳﺸﮕﺮ ‪115.......................‬‬
‫‪ -2‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﻈﺮ ﻋﻤﺮ را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪117..........................................‬‬
‫‪ -3‬ﻧﻬﻲ رﺳﻮل ﺧﺪاص از ﺗﻼوت ﺗﻮرات ‪118..................................................‬‬
‫‪ -4‬ﺳﺨﻦ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﻴﺮاﻣﻮن آﻏﺎز آﻓﺮﻳﻨﺶ ‪118.........................................‬‬
‫‪ -5‬ﻧﻬﻲ رﺳﻮل ﺧﺪاص از ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺧﻮردن ﺑﻪ ﭘﺪران و ﺗﺸﻮﻳﻖ وي ﺑﻪ ﺗﻮﻛﻞ ﺑﺮ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ‪119........................................................................................................‬‬
‫‪ -6‬ﺑﻪ اﷲ  ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺮوردﮔﺎر و ﺑﻪ اﺳﻼم‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان دﻳﻦ و ﺑﻪ ﻣﺤﻤﺪص‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﻴﺎﻣﺒﺮو ﻓﺮﺳﺘﺎدهي ﺧﺪا ﺧﺸﻨﻮدﻳﻢ ‪119..................................................‬‬
‫‪ -7‬ﺑﻠﻜﻪ ﻋﻤﻮﻣﻲ و ﺑﺮاي ﻫﻤﻪي ﻣﺮدم اﺳﺖ‪120.............................................. ...‬‬
‫‪ -8‬ﺣﻜﻢ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺻﺪﻗﻪ را ﭘﺲ ﻣﻲﮔﻴﺮد ‪120....................................................‬‬
‫‪3‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫‪ - 9‬ﺻﺪﻗﺎت و اوﻗﺎف ﻋﻤﺮ ‪121.....................................................................‬‬


‫‪ -10‬ﻫﺪﻳﻪي رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻋﻤﺮ و ﻫﺪﻳﻪاي دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪش ‪122.........‬‬
‫‪ -11‬ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻛﺮدن ﻓﺮزﻧﺪ و ﻣﮋده دادن ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ‪123........................‬‬
‫‪ -12‬ﻋﻤﺮ و ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ ﺑﺪﻋﺖ و ﻧﻮ آوري در دﻳﻦ ‪124.....................................‬‬
‫‪ -13‬از اﻳﻦ ﻣﺎﺟﺮا ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﺪون ﺗﻮﻗﻊ و درﺧﻮاﺳﺖ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺮدارﻳﺪ ‪125.‬‬
‫‪ -14‬دﻋﺎي رﺳﻮل ﺧﺪا در ﺣﻖ ﻋﻤﺮ ‪125........................................................‬‬
‫‪ -15‬وﻗﺘﻲ رﺳﻮل ﺧﺪاص در آن ﻗﺪم ﻧﻬﺎد‪ ،‬داﻧﺴﺘﻢ ﻛﻪ در آن ﺑﺮﻛﺖ ﻣﻲآﻳﺪ‪126‬‬
‫‪ -16‬ازدواج رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺎ ﺣﻔﺼﻪ دﺧﺘﺮ ﻋﻤﺮ ‪126..................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﻣﻮﺿﻌﮕﻴﺮي ﻋﻤﺮ در اﺧﺘﻼﻓﺎت ﺧﺎﻧﻮادﮔﻲ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ‪127.................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺑﺮﺧﻲ از ﻓﻀﺎﻳﻞ ﻋﻤﺮﻓﺎروق ‪129..................................................................‬‬
‫‪ -1‬اﻳﻤﺎن‪ ،‬داﻧﺶ و دﻳﻦ ﻋﻤﺮ ‪129...................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﺗﺮس و وﺣﺸﺖ ﺷﻴﻄﺎن از ﻋﻤﺮ ‪131.........................................................‬‬
‫‪ -3‬اﻟﻬﺎم ﺷﺪهي اﻳﻦ اﻣﺖ ‪132.............................................................................‬‬
‫‪ -4‬ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﻲ ﺳﺮاغ ﻧﺪارم ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﻤﺮ ﺷﮕﻔﺘﻲﻫﺎ ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﻨﺪ ‪133.......................‬‬
‫‪ -5‬ﻏﻴﺮت ﻋﻤﺮ و ﺑﺸﺎرت دادن رﺳﻮل ﺧﺪا او را ﺑﻪ ﻛﺎﺧﻲ در ﺑﻬﺸﺖ ‪134.....‬‬
‫‪ -6‬ﻣﺤﺒﻮب ﺗﺮﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪا ﭘﺲ از اﺑﻮﺑﻜﺮ ‪135.............................‬‬
‫‪ -7‬ﻋﻤﺮ و درﻳﺎﻓﺖ ﻣﮋدهي ورود ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ‪135.............................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻣﻮﺿﻊ ﮔﻴﺮي ﻋﻤﺮ در ﺑﻴﻤﺎري وﻓﺎت رﺳﻮل ﺧﺪا ‪136................................‬‬
‫‪ -1‬ﻣﻮﺿﻌﮕﻴﺮي ﻋﻤﺮ در ﺑﻴﻤﺎري وﻓﺎت رﺳﻮل ﺧﺪا ‪136.................................‬‬
‫‪ -2‬ﻣﻮﺿﻊ ﮔﻴﺮي ﻋﻤﺮﻓﺎروق در روز وﻓﺎت رﺳﻮل ﺧﺪاص ‪139........................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﻋﻤﺮ در ﺧﻼﻓﺖ ﺻﺪﻳﻖ‪141 ...........................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻧﻘﺶ ﻋﻤﺮ در ﺳﻘﻴﻔﻪي ﺑﻨﻲ ﺳﺎﻋﺪه و ﺑﻴﻌﺖ ﺑﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ ‪141.......................‬‬
‫دوم‪ :‬ﮔﻔﺘﮕﻮي ﻋﻤﺮ ﺑﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ در ﻣﻮرد ﻗﺘﺎل ﺑﺎ ﻣﺎﻧﻌﻴﻦ زﻛﺎت و اﻋﺰام ﻟﺸﻜﺮ اﺳﺎﻣﻪ‬
‫‪143.........................................................................................................................‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪4‬‬

‫ﺳﻮم‪ :‬ﻋﻤﺮ و ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﻣﻌﺎذ از ﻳﻤﻦ و ﻓﺮاﺳﺖ وي در ﻣﻮرد اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺧﻮﻻﻧﻲ و‬


‫ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد وي در ﻣﻮرد اﻣﺎرت ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ اﺑﺎن ﺑﺮ ﺑﺤﺮﻳﻦ‪144........................................‬‬
‫‪ -1‬ﻋﻤﺮ و ﺑﺮﮔﺸﺖ ﻣﻌﺎذ از ﻳﻤﻦ ‪144..............................................................‬‬
‫‪ -2‬ﻓﺮاﺳﺖ ﻋﻤﺮ در ﻣﻮرد اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺧﻮﻻﻧﻲ ‪145.............................................‬‬
‫‪ -3‬رأي ﻋﻤﺮ در ﻣﻮرد اﻣﺎرت أﺑﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﻴﺪ ﺑﺮ ﺑﺤﺮﻳﻦ ‪145................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ ‪146..................................................................................‬‬
‫‪ -1‬رأي ﻋﻤﺮ در ﻣﻮرد ﻋﺪم ﭘﺬﻳﺮش ﺧﻮن ﺑﻬﺎي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﺟﻨﮓ ﺑﺎ‬
‫ﻣﺮﺗﺪﻳﻦ ‪146........................................................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﺑﺨﺸﻴﺪن ﻗﻄﻌﻪ زﻣﻴﻦ ﺑﻪ اﻗﺮع ﺑﻦ ﺣﺎﺑﺲ و ﻋﻴﻴﻨﻪ ﺑﻦ ﺣﺼﻦ‪146.....................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﮔﺮدآوري و ﺗﺪوﻳﻦ ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ‪147................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‪ :‬ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي ‪151 .......................................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬اﺳﺘﺨﻼف ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي ﻧﻈﺎﻣﻲآو ‪153 .....................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬اﺳﺘﺨﻼف ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ ‪153...............................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻧﺼﻮص ﺷﺮﻋﻲاي ﻛﻪ ﺑﻪ اﺳﺘﺤﻘﺎق ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ اﺷﺎره دارﻧﺪ ‪158................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬اﻧﻌﻘﺎد اﺟﻤﺎع ﺑﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ‪165...............................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻛﺮﺳﻲ ﺧﻼﻓﺖ ﻧﺸﺴﺖ‪167..............‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺷﻮرا ‪174.......................................................................................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻋﺪاﻟﺖ و ﻣﺴﺎوات ‪179..................................................................................‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬اﺻﻞ آزادي ‪190.............................................................................................‬‬
‫‪1‬ـ آزادي دﻳﻨﻲ‪191.............................................................................................‬‬
‫‪2‬ـ آزادي ﻧﻘﻞ ﻣﻜﺎن و ﺳﻴﺮ و ﺳﻴﺎﺣﺖ و ﺷﻐﻞ ‪195.............................................‬‬
‫‪3‬ـ ﺣﻖ اﻣﻨﻴﺖ و ﺣﺮﻣﺖ ﻣﺴﻜﻦ و آزادي ﻣﻠﻜﻴﺖ ﻓﺮدي‪198...............................‬‬
‫‪4‬ـ آزادي ﺑﻴﺎن ‪202..............................................................................................‬‬
‫‪5‬ـ رأي ﻋﻤﺮ د رﻣﻮرد ازدواج ﺑﺎ زﻧﺎن اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ‪206.....................................‬‬
‫‪5‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻣﺨﺎرج ﺧﻠﻴﻔﻪ‪ ،‬آﻏﺎز ﺗﺎرﻳﺦ ﻫﺠﺮي و ﻣﻠﻘﺐ ﺷﺪن وي ﺑﻪ »اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ« ‪210‬‬
‫‪1‬ـ ﻣﺨﺎرج ﺧﻠﻴﻔﻪ ‪210.........................................................................................‬‬
‫‪2‬ـ آﻏﺎز ﺗﺎرﻳﺦ ﻫﺠﺮي ‪213..................................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﻟﻘﺐ ﻳﺎﻓﺘﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ‪215..............................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻋﻤﺮ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ ﺧﺎﻧﻮادﮔﻲ و اﺣﺘﺮام اﻳﺸﺎن ﺑﻪ اﻫﻞ ﺑﻴﺖ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ‪217 .................................................................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻋﻤﺮ ‪217.................................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﺧﻮف ﺧﺪا و ﻣﺤﺎﺳﺒﻪي ﻧﻔﺲ ‪217.................................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﻋﻤﺮ و ﺑﻲ رﻏﺒﺘﻲ او ﺑﻪ دﻧﻴﺎ ‪221.....................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﺗﻘﻮاي ﻋﻤﺮ ‪225.........................................................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﺗﻮاﺿﻊ و ﻓﺮوﺗﻨﻲ ﻋﻤﺮ ‪227........................................................................‬‬
‫‪5‬ـ ﺑﺮدﺑﺎري ﻋﻤﺮ ‪230......................................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻋﻤﺮ و زﻧﺪﮔﻲ ﺧﺎﻧﻮادﮔﻲ ‪231......................................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﻣﻨﻊ اﺳﺘﻔﺎده از اﻣﻜﺎﻧﺎت ﻋﻤﻮﻣﻲ ‪232..............................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﺑﺎزﺧﻮاﺳﺖ ﻓﺮزﻧﺪش ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻣﻮاﻟﻲ ﻛﻪ در ﻣﻌﺮﻛﻪي ﺟﻠﻮﻻء‬
‫ﺧﺮﻳﺪاري ﻧﻤﻮده ﺑﻮد ‪232....................................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﻣﻤﺎﻧﻌﺖ از ﻣﻨﻔﻌﺘﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪي ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳﺪ ‪233.......‬‬
‫‪4‬ـ ﺗﺮﺟﻴﺢ دادن اﺳﺎﻣﻪ ﺑﻦ زﻳﺪ ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ‪234....................................‬‬
‫‪5‬ـ ﺣﻘﻮق ﻳﻚ ﻣﺎه را ﺑﻪ ﺗﻮ دادهام‪234.................................................................‬‬
‫‪ -6‬اي ﻣﻌﻴﻘﻴﺐ! آنﻫﺎ را از او ﺑﮕﻴﺮ و ﺑﻪ ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل ﺑﺮﮔﺮدان ‪234........................‬‬
‫‪7‬ـ ﻋﺎﺗﻜﻪ )ﻫﻤﺴﺮ ﻋﻤﺮ( و ﺟﺮﻳﺎن ﻣ‪‬ﺸﻚ و ﻋﻨﺒﺮ ‪235...........................................‬‬
‫‪8‬ـ ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﻫﺪﻳﻪ ﺑﺮاي ﻫﻤﺴﺮاﻧﺶ ‪236..............................................................‬‬
‫‪9‬ـ ﻫﺪﻳﻪي ﻣﻠﻜﻪ روم ﺑﻪ ام ﻛﻠﺜﻮم؛ ﻫﻤﺴﺮ ﻋﻤﺮ‪236.........................................‬‬
‫‪10‬ـ ﺟﺮﻳﺎن ام ﺳﻠﻴﻂ ‪237....................................................................................‬‬
‫‪11‬ـ ﺣﻔﺼﻪ و دﻟﺴﻮزي ﺑﺮاي ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪان ‪237..................................................‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪6‬‬

‫‪11‬ـ آﻳﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻲ ﺑﺎ ﭼﻬﺮهاي ﺧﺎﺋﻨﺎﻧﻪ ﻧﺰد ﺧﺪا ﺑﺮوم؟ ‪237.................................‬‬


‫ﺳﻮم‪ :‬ﻋﻤﺮ و اﺣﺘﺮام و ﻣﺤﺒﺖ ﺑﻪ اﻫﻞ ﺑﻴﺖ ‪239....................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﺑﺮﺧﻮرد ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﻫﻤﺴﺮان رﺳﻮل ﺧﺪا ‪239..................................................‬‬
‫‪2‬ـ رﻓﺘﺎر ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐ و ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺶ ‪240.....................................‬‬
‫‪3‬ـ اﺧﺘﻼف ﻋﺒﺎس و ﻋﻠﻲ  درﺑﺎرهي زﻣﻴﻨﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص از ﺑﻨﻲ‬
‫ﻧﻀﻴﺮ ﻏﻨﻴﻤﺖ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد ‪243...............................................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﺗﺠﻠﻴﻞ از ﻋﺒﺎس و ﻓﺮزﻧﺪش‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ ب ‪245.............................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬زﻧﺪﮔﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻋﻤﺮ و اﻫﻤﻴﺖ اﻳﺸﺎن ﺑﻪ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﺮوف و ﻧﻬﻲ از‬
‫ﻣﻨﻜﺮ ‪247 ..............................................................................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬زﻧﺪﮔﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻋﻤﺮ ‪247..........................................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﻋﻤﺮ و رﻋﺎﻳﺖ ﺣﺎل زﻧﺎن ﺟﺎﻣﻌﻪ ‪247.........................................................‬‬
‫‪2‬ـ رﻋﺎﻳﺖ ﺣﺎل ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺳﺎﺑﻘﻪي ﻧﻴﻚ داﺷﺘﻨﺪ ‪254..........................................‬‬
‫‪3‬ـ ﻫﻴﺒﺖ ﻋﻤﺮ و ﻋﻼﻗﻪي ﺷﺪﻳﺪ او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ رﻓﻊ ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﻣﺮدم ‪262.............‬‬
‫‪4‬ـ ﻋﻤﺮ و ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ ‪266..........................................................‬‬
‫‪5‬ـ ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از ﺑﻌﻀﻲ ﻛﺎرﻫﺎ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ‪267......................................................‬‬
‫دوم‪ :‬اﻫﻤﻴﺖ دادن ﺑﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪي اﻣﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﺮوف و ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ‪272.............‬‬
‫‪1‬ـ دﻓﺎع از ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ اﻧﺤﺮاف ﻋﻘﻴﺪﺗﻲ و ﺑﺪﻋﺖ ‪273.............................‬‬
‫‪2‬ـ اﻫﻤﻴﺖ دادن ﺑﻪ ﻗﻀﻴﻪي ﻋﺒﺎدات ‪279..............................................................‬‬
‫‪3‬ـ اﻫﻤﻴﺖ دادن ﺑﻪ ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺗﺠﺎري و ﺑﺎزارﻫﺎ‪286.................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﮔﺸﺖ زﻧﻲ در ﺷﺐ ‪292................................................................................‬‬
‫‪5‬ـ رأﻓﺖ و ﻣﻬﺮﺑﺎﻧﻲ در ﺣﻖ ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎن ‪300........................................................‬‬
‫‪6‬ـ زﻣﻴﻦ ﻟﺮزه در زﻣﺎن ﻋﻤﺮﻓﺎروق ‪302................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬اﻫﻤﻴﺖ دادن ﺑﻪ ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﻋﻠﻤﺎ و داﻋﻴﺎن‪303 ..........................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬اﻫﻤﻴﺖ دادن ﻓﺎروق ﺑﻪ ﻋﻠﻢ و داﻧﺶ ‪303....................................................‬‬
‫‪ -1‬اﺣﺘﻴﺎط ﻋﻤﺮ در أﺧﺬ ﺣﺪﻳﺚ و ﻣﺬاﻛﺮات ﻋﻠﻤﻲ وي ‪305..........................‬‬
‫‪7‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫‪2‬ـ ﮔﻮﺷﻪاي از ﺑﻴﺎﻧﺎت ﻋﻤﺮ ‪308......................................................................‬‬


‫‪3‬ـ ﻧﺼﺎﻳﺢ ﻋﻤﺮي ‪311.........................................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻣﺪﻳﻨﻪ‪ ،‬دار اﻻﻓﺘﺎء و ﻣﺮﻛﺰ ﻓﻘﻪ ‪314....................................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﻣﺮﻛﺰ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﻣﻜﻪ ‪318..................................................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﻣﺮﻛﺰ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﻣﺪﻳﻨﻪ ‪322...............................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﻣﺮﻛﺰ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﺑﺼﺮه ‪323................................................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﻣﺮﻛﺰ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﻛﻮﻓﻪ ‪328................................................................................‬‬
‫‪5‬ـ ﻣﺮﻛﺰ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﺷﺎم ‪331..................................................................................‬‬
‫‪6‬ـ ﻣﺮﻛﺰ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﻣﺼﺮ‪337.................................................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﻋﻤﺮﻓﺎروق و ﺷﻌﺮ و ﺷﺎﻋﺮان ‪340....................................................................‬‬
‫‪ -1‬ﻋﻤﺮ و ﺷﻌﺮ ‪341............................................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﻋﻤﺮ ﻓﺎروق و ﺣ‪‬ﻄﻴﺌﻪ و زﺑﺮﻗﺎن ﺑﻦ ﺑﺪر ‪344..............................................‬‬
‫‪ -3‬ﺷﻌﺮ ﻗﺎﻃﻌﻴﺖ ﻋﻤﺮ را ﺑﻪ ﻧﺮم ﺧﻮﻳﻲ و ﻣﻬﺮﺑﺎﻧﻲ دﮔﺮﮔﻮن ﻛﺮد ‪349.............‬‬
‫‪ -4‬ﮔﺮاﻳﺶ ﻧﻘﺪ ادﺑﻲ ﻋﻤﺮ ‪354........................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺗﻮﺳﻌﻪ و آﺑﺎدﻧﻲ و ﻛﻨﺘﺮل ﺑﺤﺮانﻫﺎ در زﻣﺎن ﻋﻤﺮ ‪365 .....................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﺗﻮﺳﻌﻪ و آﺑﺎدﻧﻲ ‪365...................................................................................‬‬
‫‪ -1‬ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ راه ﺳﺎزي و اﻣﻮر ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ‪366..................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﺗﺄﺳﻴﺲ ﺷﻬﺮﻫﺎي ﻣﺮزي و ﻧﻈﺎﻣﻲ ‪368............................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻣﺸﻜﻼت اﻗﺘﺼﺎدي ‪382....................................................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﺗﺤﻤﻞ ﮔﺮﺳﻨﮕﻲ ﺗﺎ رﻓﻊ ﺧﺸﻜﺴﺎﻟﻲ ‪383.........................................................‬‬
‫‪ -2‬اردوﮔﺎه ﭘﻨﺎﻫﻨﺪﮔﺎن در ﺳﺎل رﻣﺎده ‪384...........................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﻣﺪدﺟﻮﻳﻲ از ﺳﺎﻳﺮ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻬﺎ ‪387.................................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﺗﻮﺳﻞ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ و ﻧﻤﺎز ﻃﻠﺐ ﺑﺎران‪388.......................................................‬‬
‫‪5‬ـ ﻋﺪم اﺟﺮاي ﺣﺪ ﺷﺮﻋﻲ ﺳﺮﻗﺖ در ﻋﺎم اﻟﺮﻣﺎده ‪392........................................‬‬
‫‪6‬ـ ﺑﻪ ﺗﺄﺧﻴﺮ اﻧﺪاﺧﺘﻦ ﭘﺮداﺧﺖ زﻛﺎت در ﻋﺎم اﻟﺮﻣﺎده ‪393....................................‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪8‬‬

‫ﺳﻮم‪ :‬وﺑﺎي ﻣﻌﺮوف ﻋﻤﻮاس‪393..............................................................................‬‬


‫‪1‬ـ ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﻋﻤﺮ از ﻣﺮز ﺣﺠﺎز و ﺷﺎم ‪394.........................................................‬‬
‫‪2‬ـ درﮔﺬﺷﺖ اﺑﻮﻋﺒﻴﺪه  ‪394...........................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﻣﺮگ ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ ﺟﺒﻞ ‪397............................................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﺳﻔﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ دﻳﺎر ﺷﺎم و ﺗﺮﺗﻴﺐ دادن اﻣﻮر‪399..........................................‬‬
‫‪5‬ـ ﺣﻜﻢ ﺷﺮﻋﻲ ورود و ﻳﺎ ﺧﺮوج از ﺷﻬﺮي ﻛﻪ ﻣﺒﺘﻼ ﺑﻪ وﺑﺎ اﺳﺖ ‪401...............‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻧﻈﺎم ﻣﺎﻟﻲ و ﺳﺎزﻣﺎن ﻗﻀﺎﻳﻲ و ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺗﻜﻤﻴﻞ آن در دوران ﺧﻼﻓﺖ‬
‫ﻋﻤﺮ‪403 ...........................................................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﻧﻈﺎم ﻣﺎﻟﻲ ‪405 ....................................................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻣﻨﺎﺑﻊ درآﻣﺪ دوﻟﺖ در زﻣﺎن ﻋﻤﺮ ‪405.....................................................‬‬
‫‪1‬ـ زﻛﺎت ‪407.....................................................................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﺟﺰﻳﻪ ‪410......................................................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﺧﺮاج ﻳﺎ ﻣﺎﻟﻴﺎت ﺑﺮ ﻋﺎﻳﺪات زﻣﻴﻦ ‪417...........................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﻋﻮارض ﮔﻤﺮﻛﻲ ‪431.....................................................................................‬‬
‫‪5‬ـ ﻓﻲء و ﻏﻨﻴﻤﺖ ‪434........................................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﺧﺰاﻧﻪ ﻛﻞ و ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ و ﺑﻮدﺟﻪ ‪436.........................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي دوﻟﺖ در زﻣﺎن ﻋﻤﺮ ‪441............................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﻣﺤﻞ ﻫﺰﻳﻨﻪ ﺷﺪن زﻛﺎت ‪441.........................................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﻣﺤﻞ ﻣﺼﺮف ﺟﺰﻳﻪ‪ ،‬ﺧﺮاج و ﻋﺸﺮﻳﻪﻫﺎ ‪444...................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﻛﻴﻔﻴﺖ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻏﻨﺎﻳﻢ ‪449................................................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﻣﻮاردي ﻛﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ اﻗﺘﺼﺎدي دوﻟﺖ اﺳﺖ ‪450.............................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬دﺳﺘﮕﺎه ﻗﻀﺎﻳﻲ در دوران ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎبس ‪453 .................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ ﭘﻴﺎﻣﻬﺎي ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻗﺎﺿﻴﺎن‪456...................................................‬‬
‫دوم‪ :‬اﻧﺘﺼﺎب ﻗﻀﺎت‪ ،‬ﺣﻘﻮق آﻧﺎن و ﺷﻌﺒﻪﻫﺎي دادرﺳﻲ ‪458....................................‬‬
‫‪9‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫‪1‬ـ اﻧﺘﺼﺎب ﻗﻀﺎت ‪458.......................................................................................‬‬


‫‪2‬ـ ﺣﻘﻮق ﻗﺎﺿﻴﺎن ‪459........................................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﺷﻌﺒﻪ ﻫﺎي دادرﺳﻲ ‪460.................................................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻗﺎﺿﻲ ‪461......................................................................................‬‬
‫‪1‬ـ داﺷﺘﻦ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ اﺣﻜﺎم ﺷﺮﻋﻲ ‪461...................................................................‬‬
‫‪2‬ـ داﺷﺘﻦ ﺗﻘﻮا ‪461..............................................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﺑﻲ ﻧﻴﺎزي از آنﭼﻪ در دﺳﺖ ﻣﺮدم اﺳﺖ ‪461.................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﻓﺮاﺳﺖ و زﻳﺮﻛﻲ ‪461....................................................................................‬‬
‫‪5‬ـ ﺳﺨﺖ ﮔﻴﺮي و ﻧﺮﻣﻲ ﻣﻌﺘﺪل ‪462...................................................................‬‬
‫‪6‬ـ داﺷﺘﻦ ﻧﻴﺮوي ﺟﺴﻤﺎﻧﻲ ‪462...........................................................................‬‬
‫‪7‬ـ داراي ﻣﺎل‪ ،‬ﺣﺴﺐ و ﻧﺴﺐ ﻋﺎﻟﻲ ﺑﺎﺷﺪ ‪463....................................................‬‬
‫آنﭼﻪ ﻛﻪ ﻗﺎﺿﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺮاﻋﺎت ﻛﻨﺪ ‪463................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺻﺪور اﺣﻜﺎم ﻗﻀﺎﻳﻲ ‪469...................................................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺷﻮاﻫﺪ و ﻣﺪارك ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز در اﻣﺮ ﻗﻀﺎوت‪473.............................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬اﺣﻜﺎم ﺻﺎدره از ﺟﺎﻧﺐ ﻓﺎروق در ﻣﻮرد ﺑﺮﺧﻲ ﺟﺮاﺋﻢ و ﺟﻨﺎﻳﺎت ‪476............‬‬
‫‪1‬ـ ﺟﻌﻞ ﻣﻬﺮ رﺳﻤﻲ دوﻟﺖ ‪476..........................................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﺳﺮﻗﺖ از ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل ﻛﻮﻓﻪ ‪477......................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﺳﺮﻗﺖ در ﺧﺸﻜﺴﺎﻟﻲ ‪477.............................................................................‬‬
‫‪4‬ـ زن دﻳﻮاﻧﻪاي ﻣﺮﺗﻜﺐ زﻧﺎ ﺷﺪه ﺑﻮد ‪477..........................................................‬‬
‫‪5‬ـ ﻣﺮد ذﻣﻲاي ﻛﻪ زن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ را ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ زﻧﺎ ﻛﺮده ﺑﻮد ‪478...........................‬‬
‫‪6‬ـ ﻣﺠﺒﻮر ﺳﺎﺧﺘﻦ زﻧﺎن ﺑﻪ زﻧﺎ ‪478......................................................................‬‬
‫‪ -7‬ﺣﻜﻢ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ از ﺣﺮﻣﺖ زﻧﺎ ﺑﻲ ﺧﺒﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ‪479....................................‬‬
‫‪8‬ـ ازدواج در اﻳﺎم ﻋﺪه ‪479.................................................................................‬‬
‫‪9‬ـ زﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ وﺟﻮد داﺷﺘﻦ ﺷﻮﻫﺮ ازدواج ﻛﺮده ﺑﻮد ‪479.....................................‬‬
‫‪10‬ـ ﻣﺘﻬﻢ ﻛﺮدن ﻣﻐﻴﺮة ﺑﻦ ﺷﻌﺒﻪ ﺑﻪ زﻧﺎ‪479..........................................................‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪10‬‬

‫‪11‬ـ ﺣﻜﻢ زﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻏﻼم ﺧﻮد ﻫﻤﺒﺴﺘﺮ ﺷﺪه ﺑﻮد ‪480........................................‬‬


‫‪12‬ـ زﻧﻲ ﻛﻪ ﺷﻮﻫﺮش را ﻣﺘﻬﻢ ﺑﻪ زﻧﺎ ﻛﺮد ‪480....................................................‬‬
‫‪13‬ـ اﺟﺮاي ﻣﺠﺎزات ﺗﻬﻤﺖ ﺑﺮ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻛﻨﺎﻳﻪ ﮔﻮﻳﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪480........................‬‬
‫‪14‬ـ ﻫﺪر اﻋﻼم ﻛﺮدن ﺧﻮن ﻳﻬﻮدي ﻣﺘﺠﺎوز ‪481.................................................‬‬
‫‪15‬ـ ﻛﺴﻲ را ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﺸﺘﻪ اﺳﺖ ﺧﻮن ﺑﻬﺎ ﻧﺪارد ‪482...................................‬‬
‫‪16‬ـ اﮔﺮ ﻫﻤﻪي ﺳﺎﻛﻨﺎن ﺷﻬﺮ ﺻﻨﻌﺎء در ﻗﺘﻞ او ﺷﺮﻳﻚ ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ ﻫﻤﻪ را‬
‫ﻣﻲﻛﺸﺘﻢ ‪482.......................................................................................................‬‬
‫‪17‬ـ ﺟﺰاي ﺳﺎﺣﺮ ﻗﺘﻞ اﺳﺖ ‪483.........................................................................‬‬
‫‪18‬ـ ﺣﻜﻢ ﻗﺎﺗﻞ ﻓﺮزﻧﺪ و ﺣﻜﻢ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ ذﻣﻲاي را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ ‪483..........‬‬
‫‪19‬ـ ﺟﻤﻊ ﺑﻴﻦ ﺧﻮن ﺑﻬﺎ و ﺳﻮﮔﻨﺪ ‪483................................................................‬‬
‫‪20‬ـ ﺑﺎراﻟﻬﺎ! ﻧﻪ ﺣﻀﻮر داﺷﺘﻪام و ﻧﻪ ﺑﺪان راﺿﻲ ﺑﻮدهام ‪484................................‬‬
‫‪21‬ـ ﻣﺠﺎزات ﺷﺮاب را ﻫﺸﺘﺎد ﺗﺎزﻳﺎﻧﻪ اﻋﻼم ﻛﺮد ‪484..........................................‬‬
‫‪22‬ـ ﺳﻮزاﻧﺪن ﻣﻐﺎزهﻫﺎي ﺷﺮاب ﻓﺮوﺷﻲ ‪485......................................................‬‬
‫‪23‬ـ او را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان زﻧﻲ ﻣﺴﻠﻤﺎن و ﭘﺎﻛﺪاﻣﻦ ﺑﻪ ﻧﻜﺎح ﻛﺴﻲ درﺑﻴﺎور ‪485.............‬‬
‫‪24‬ـ ﺣﻜﻢ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ زﻧﺶ را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﺤﺮوم ﻛﺮدن از ﻣﻴﺮاث ﻃﻼق ﻣﻲدﻫﺪ‬
‫‪485....................................................................................................................‬‬
‫‪25‬ـ ﺣﺪاﻗﻞ ﻣﺪت ﺣﻤﻞ و ﺣﺪاﻛﺜﺮ آن ‪486.........................................................‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از اﺳﺘﻔﺎدهي ﻣﺴﺘﺒﺪاﻧﻪ از ﻣﻠﻜﻴﺖ ﺧﺼﻮﺻﻲ‪487.............................‬‬
‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻣﻌﺘﺒﺮ داﻧﺴﺘﻦ ﺳﻪ ﻃﻼق در ﻳﻚ ﺟﻤﻠﻪ ‪489....................................................‬‬
‫ﻧﻬﻢ‪ :‬ﺗﺤﺮﻳﻢ ﻧﻜﺎح ﻣﺘﻌﻪ ‪492......................................................................................‬‬
‫دﻫﻢ‪ :‬اﺧﺘﻴﺎرات ﻓﻘﻬﻲ ﻋﻤﺮ ‪494............................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬روش ﻋﻤﺮ در ﺑﺮﺧﻮرد ﺑﺎ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن و ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ‪497 ...........‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬اﺳﺘﺎنﻫﺎي ﻛﺸﻮر ‪499 ..........................................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻣﻜﻪي ﻣﻜﺮﻣﻪ ‪499.......................................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻣﺪﻳﻨﻪي ﻣﻨﻮره ‪500...........................................................................................‬‬
‫‪11‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫ﺳﻮم‪ :‬ﺷﻬﺮ ﻃﺎﺋﻒ ‪501...............................................................................................‬‬


‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻳﻤﻦ ‪501......................................................................................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺑﺤﺮﻳﻦ ‪503.....................................................................................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻣﺼﺮ ‪505.......................................................................................................‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬اﻳﺎﻟﺖﻫﺎي ﺷﺎم ‪506.........................................................................................‬‬
‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬اﻳﺎﻟﺖﻫﺎي ﻋﺮاق و ﻓﺎرس ‪508.......................................................................‬‬
‫ﻧﻬﻢ‪ :‬وﻻﻳﺖ ﺑﺼﺮه ‪509..............................................................................................‬‬
‫دﻫﻢ‪ :‬وﻻﻳﺖ ﻛﻮﻓﻪ ‪511.............................................................................................‬‬
‫ﻳﺎزدﻫﻢ‪ :‬ﻣﺪاﻳﻦ ‪513...................................................................................................‬‬
‫دوازدﻫﻢ‪ :‬آذرﺑﺎﻳﺠﺎن ‪514..........................................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﺷﻴﻮهي اﻧﺘﺨﺎب ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاران و ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ در ﻋﻬﺪ ﻋﻤﺮ‪517 .....‬‬
‫ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ اﺻﻮل ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب در اﻧﺘﺨﺎب ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاران و ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ و‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ آﻧﺎن ‪517........................................................................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ و اﻣﺎﻧﺘﺪاري ‪517................................................................................‬‬
‫‪2‬ـ داﺷﺘﻦ ﻋﻠﻢ و داﻧﺶ ‪518................................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﻛﺎرداﻧﻲ و ﺧﺒﺮﮔﻲ ‪518..................................................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﺗﻔﺎوت ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﺎن و ﺑﺎدﻳﻪ ﻧﺸﻴﻨﺎن ‪519...........................................................‬‬
‫‪5‬ـ داﺷﺘﻦ ﺣﺲ رأﻓﺖ و ﺷﻔﻘﺖ ‪519...................................................................‬‬
‫‪6‬ـ ﻋﻤﺮ ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪان ﺧﻮد را اﺳﺘﺨﺪام ﻧﻤﻲﻛﺮد ‪520......................................‬‬
‫‪7‬ـ ﻋﻤﺮ ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺘﻲ ﺑﻪ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺧﻮاﻫﺎن آن ﺑﻮد واﮔﺬار ﻧﻤﻲﻛﺮد ‪521...............‬‬
‫‪8‬ـ ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ از ﻣﺸﻐﻮل ﺷﺪن در ﺗﺠﺎرت ﻣﻤﻨﻮع ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ‪521............‬‬
‫‪9‬ـ ﺷﻤﺎرش ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ ﻛﺎرﮔﺰاران ﻗﺒﻞ از اﺳﺘﺨﺪام ‪521...........................................‬‬
‫‪10‬ـ ﺷﺮاﻳﻂ ﻋﻤﺮ ﺑﺮاي ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﻦ رده ﺑﺎﻻي دوﻟﺘﻲ ‪522....................................‬‬
‫‪11‬ـ ﻣﺸﺎورهاي ﺑﺮاي اﻧﺘﺨﺎب ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاران و اﻣﺮاء ‪522..........................................‬‬
‫‪12‬ـ آزﻣﻮدن ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ ﻗﺒﻞ از اﺳﺘﺨﺪام ‪523............................................‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪12‬‬

‫‪13‬ـ ﺑﻮﻣﻲ ﺑﻮدن واﻟﻲ ‪524...................................................................................‬‬


‫‪14‬ـ اﺑﻼغ رﺳﻤﻲ ﻛﺎرﻛﻨﺎن دوﻟﺖ ‪524..................................................................‬‬
‫‪15‬ـ اﺳﺘﺨﺪام ﻓﺮد ﻧﺼﺮاﻧﻲ ‪525............................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎبس ‪525...........................‬‬
‫‪1‬ـ زﻫﺪ و ﺑﻲ رﻏﺒﺘﻲ ﺑﻪ دﻧﻴﺎ ‪525.........................................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﺗﻮاﺿﻊ و ﻓﺮوﺗﻨﻲ ‪526....................................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﭘﺮﻫﻴﺰﻛﺎري‪527..............................................................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاران اﺣﺘﺮام ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ را رﻋﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ‪527......................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﺣﻘﻮق واﻟﻴﺎن ‪528............................................................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﺣﺮف ﺷﻨﻮي از واﻟﻴﺎن در ﻏﻴﺮ ﻣﻌﺼﻴﺖ ﺧﺪا ‪528...........................................‬‬
‫‪2‬ـ ﺧﻴﺮﺧﻮاﻫﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ واﻟﻴﺎن ‪529....................................................................‬‬
‫‪3‬ـ واﻟﻴﺎن را در ﺟﺮﻳﺎن روﻳﺪادﻫﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻦ ‪529....................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﭘﺸﺘﻴﺒﺎﻧﻲ و ﺗﻘﻮﻳﺖ واﻟﻴﺎن ‪529........................................................................‬‬
‫‪5‬ـ رﻋﺎﻳﺖ اﺣﺘﺮام واﻟﻲ ﭘﺲ از ﺑﺮﻛﻨﺎري از ﻛﺎر ‪530............................................‬‬
‫‪6‬ـ اﻣﻴﺮ و ﺣﺎﻛﻢ ﺷﻬﺮ ﺣﻖ اﺟﺘﻬﺎد دارد ‪530.........................................................‬‬
‫‪7‬ـ ﺣﻘﻮق ﻣﺎدي ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ ‪531................................................................‬‬
‫‪8‬ـ ﻣﺪاواي ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ ‪533........................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬وﻇﺎﻳﻒ واﻟﻴﺎن ‪534.......................................................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺴﺎﻳﻞ دﻳﻨﻲ ‪534..............................................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﺗﺄﻣﻴﻦ اﻣﻨﻴﺖ ﺟﺎﻣﻌﻪ ‪537.................................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﺟﻬﺎد در راه ﺧﺪا ‪537....................................................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﺳﻌﻲ و ﺗﻼش ﺟﻬﺖ ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﻣﻌﻴﺸﺘﻲ ﻣﺮدم ‪540.................................‬‬
‫‪5‬ـ ﮔﺰﻳﻨﺶ و اﺳﺘﺨﺪام ﻣﺪﻳﺮان و ﻛﺎرﮔﺰاران ﻣﺤﻠﻲ ‪542......................................‬‬
‫‪6‬ـ رﻋﺎﻳﺖ ﺣﺎل ذﻣﻴﺎن ‪542..................................................................................‬‬
‫‪7‬ـ رﻋﺎﻳﺖ اﺣﺘﺮام ﻣﻌﺘﻤﺪﻳﻦ و اﺳﺘﻔﺎده از رأي ﺻﺎﺣﺐ ﻧﻈﺮان ‪542......................‬‬
‫‪13‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫‪8‬ـ ﻋﻤﺮان و آﺑﺎداﻧﻲ ‪543......................................................................................‬‬


‫‪9‬ـ رﻋﺎﻳﺖ ﺑﺮﺧﻮردﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪544.................................................................‬‬
‫‪10‬ـ ﻓﺮق ﻧﮕﺬاﺷﺘﻦ ﻣﻴﺎن ﻋﺮبﻫﺎ و دﻳﮕﺮان ‪544..................................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻛﺎر ﺗﺮﺟﻤﻪ در وﻻﻳﺘﻬﺎ و اوﻗﺎت ﻛﺎري واﻟﻴﺎن ‪545...........................................‬‬
‫‪1‬ـ ﻛﺎر ﺗﺮﺟﻤﻪ ‪545..............................................................................................‬‬
‫‪2‬ـ اوﻗﺎت ﻛﺎري ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ ‪545................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﻣﺮاﻗﺒﺖ از واﻟﻴﺎن وﺑﺎزﺧﻮاﺳﺖ آﻧﺎن‪547 ..............................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻣﺮاﻗﺒﺖ از واﻟﻴﺎن ‪547..................................................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺷﺐ ﻫﻨﮕﺎم وارد ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺷﻮﻧﺪ ‪548..............................‬‬
‫‪2‬ـ ﻫﺮ از ﭼﻨﺪ ﮔﺎﻫﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪهاي ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ ‪548.........................................‬‬
‫‪3‬ـ ﺻﻨﺪوق ﺷﻜﺎﻳﺎت ‪548....................................................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻤﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﺮﺑﺎزرس ‪549.....................................................‬‬
‫‪5‬ـ اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﻮﺳﻢ ﺣﺞ ‪549..............................................................................‬‬
‫‪6‬ـ ﺳﻔﺮﻫﺎي دورهاي ﺧﻠﻴﻔﻪ ‪550..........................................................................‬‬
‫‪7‬ـ ﺑﺎﻳﮕﺎﻧﻲ اﺳﻨﺎد و ﻣﺪارك دوﻟﺘﻲ ‪551................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﺷﻜﺎﻳﺎت رﻋﻴﺖ از دﺳﺖ ﻛﺎرﻛﻨﺎن‪552..............................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﺷﻜﺎﻳﺖ ﻣﺮدم ﻛﻮﻓﻪ از ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻲ وﻗﺎص ‪552.............................................‬‬
‫‪2‬ـ ﺷﻜﺎﻳﺎت ﻣﺼﺮﻳﺎن ﻋﻠﻴﻪ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ‪555..................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﺷﻜﺎﻳﺎت ﻣﺮدم ﺑﺼﺮه ﻋﻠﻴﻪ اﺑﻮﻣﻮﺳﻲ اﺷﻌﺮي ‪557............................................‬‬
‫‪4‬ـ ﺷﻜﺎﻳﺎت اﻫﻞ ﺣﻤﺺ ﻋﻠﻴﻪ ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪559...............................................‬‬
‫‪5‬ـ ﺑﺮﻛﻨﺎري ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻓﺮدي از اﻓﺮاد رﻋﻴﺖ را ﺑﻪ ﺗﻤﺴﺨﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد ‪560............‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﺗﻨﺒﻴﻪ واﻟﻴﺎن ﺗﻮﺳﻂ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ‪561........................................................‬‬
‫‪1‬ـ اﻧﺘﻘﺎم ﮔﺮﻓﺘﻦ از واﻟﻴﺎن و ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ ‪561..............................................‬‬
‫‪2‬ـ ﺑﺮﻛﻨﺎري واﻟﻲ از ﻛﺎر ‪561...............................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﺑﺮداﺷﺘﻦ ﺗﺸﺮﻳﻔﺎت ﻣﻨﺎزل ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﻳﺎن و واﻟﻴﺎن ‪562........................................‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪14‬‬

‫‪4‬ـ ﻛﺘﻚ ﻛﺎري ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ ‪563..................................................................‬‬


‫‪5‬ـ ﺗﻨﺰل دادن از ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاري ﺑﻪ ﭼﻮﭘﺎﻧﻲ ‪563........................................................‬‬
‫‪5‬ـ ﺿﺒﻂ و ﺗﻘﺴﻴﻢ اﻣﻮال ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ ‪564...................................................‬‬
‫‪6‬ـ ﺗﻮﺑﻴﺦ ﺷﻔﺎﻫﻲ و ﻛﺘﺒﻲ‪565..............................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺟﺮﻳﺎن ﺑﺮﻛﻨﺎري ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ وﻟﻴﺪ ‪566...............................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﺑﺮﻛﻨﺎري ﻧﺨﺴﺖ ‪567.....................................................................................‬‬
‫‪2‬ـ دوﻣﻴﻦ ﻋﺰل ﺧﺎﻟﺪ ﺗﻮﺳﻂ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎبس ‪572............................................‬‬
‫‪3‬ـ اﺳﺒﺎب ﺑﺮﻛﻨﺎري ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ وﻟﻴﺪ ‪574............................................................‬‬
‫‪4‬ـ وﻓﺎت ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ وﻟﻴﺪ ‪577...........................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻓﺘﻮﺣﺎت در ﻧﺎﺣﻴﻪي ﻋﺮاق و ﺟﺒﻬﻪي ﺷﺮﻗﻲ‪581 ..................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﻣﺮﺣﻠﻪي دوم از ﻓﺘﻮﺣﺎت در ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﻋﺮاق و ﻣﺸﺮق ‪583 ....................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬اﺑﻮﻋﺒﻴﺪ ﺛﻘﻔﻲ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه و ﻣﺴﺌﻮل ﺟﺒﻬﻪي ﻋﺮاق ‪583......................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻣﻌﺮﻛﻪي ﻧﻤﺎرق‪ ،‬ﺳﻘﺎﻃﻴﻪ ﻛﺴﻜﺮ و ﺑﺎروﺳﻤﺎ ‪585...............................................‬‬
‫‪1‬ـ ﻣﻌﺮﻛﻪي ﻧﻤﺎرق ‪585.......................................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﺟﻨﮓ ﺳﻘﺎﻃﻴﻪ در ﻛﺴﻜﺮ ‪586.........................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﻣﻌﺮﻛﻪي ﺑﺎروﺳﻤﺎ در ﺳﺎل ‪ 13‬ﻫـ ‪587...........................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ـ ﻣﻌﺮﻛﻪي ﭘﻞ اﺑﻮﻋﺒﻴﺪ در ﺳﺎل ‪ 13‬ﻫﺠﺮي ‪588...............................................‬‬
‫ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎي ﻣﻌﺮﻛﻪي ﭘﻞ اﺑﻮﻋﺒﻴﺪ ‪590......................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻣﻌﺮﻛﻪي ﺑﻮﻳﺐ ‪594......................................................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﻧﺸﺴﺘﻲ ﺟﻨﮕﻲ در ﭘﺎﻳﺎن ﻣﻌﺮﻛﻪ‪596................................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﭘﺸﻴﻤﺎن ﺷﺪن ﻣﺜﻨﻲ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺗﺨﺮﻳﺐ ﭘﻞ ‪597.................................................‬‬
‫‪3‬ـ رواﻧﺸﻨﺎﺳﻲ ﻧﻈﺎﻣﻲ ﻣﺜﻨﻲ ‪598..........................................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﻣﻮﺿﻊ ﮔﻴﺮي زﻧﺎن ﻣﺠﺎﻫﺪﻳﻦ ‪600..................................................................‬‬
‫‪5‬ـ ﺗﻌﻘﻴﺐ ﻓﺮارﻳﺎن ﺟﻨﮓ ‪601..............................................................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺗﺎراج اﻣﺎﻛﻦ اﻗﺘﺼﺎدي دﺷﻤﻦ‪601...................................................................‬‬
‫‪15‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫ﺷﺸﻢ‪ :‬واﻛﻨﺶ اﻳﺮاﻧﻴﺎن‪605........................................................................................‬‬


‫ﺳﻔﺎرشﻫﺎي ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﺑﻪ ﻣﺜﻨﻲ‪605...................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﺟﺮﻳﺎن ﻣﻌﺮﻛﻪي ﻗﺎدﺳﻴﻪ ‪607 ................................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬اﻧﺘﺼﺎب ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻲ وﻗﺎص ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻲ ﺳﭙﺎه اﺳﻼم ‪608.........................‬‬
‫‪ -1‬ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻫﺎي ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺳﻌﺪ ‪608...................................................................‬‬
‫‪2‬ـ وﺻﻴﺖ دوم ﻋﻤﺮ ‪609................................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﻋﻤﺮ در ﺟﻤﻊ ﻣﺠﺎﻫﺪﻳﻦ ‪611......................................................‬‬
‫‪4‬ـ رﺳﻴﺪن ﺳﻌﺪ ﺑﻪ ﻋﺮاق و وﻓﺎت ﻣﺜﻨﻲ‪612........................................................‬‬
‫‪5‬ـ ﺳﻌﺪ در ﻣﺴﻴﺮ ﻋﺮاق و ﺗﻮﺻﻴﻪي اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ‪613.........................................‬‬
‫‪6‬ـ اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﺮﺗﺪﻳﻨﻲ ﻛﻪ ﺗﻮﺑﻪ ﻛﺮدهاﻧﺪ ‪616.......................................................‬‬
‫‪7‬ـ ﻧﺎﻣﻪي اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻲ وﻗﺎص ‪617.............................................‬‬
‫‪8‬ـ اﺳﺒﺎب ﻣﻌﻨﻮي ﭘﻴﺮوزي از ﻧﻈﺮ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب‪618.........................................‬‬
‫‪9‬ـ ﺳﻌﺪ ﻣﻴﺪان ﻗﺎدﺳﻴﻪ و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ دو ﺳﭙﺎه را ﺑﺮاي ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪619‬‬
‫دوم‪ :‬ﺳﻌﺪ ﺑﻪ دﺳﺘﻮر ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﭘﺎدﺷﺎه اﻳﺮان وارد ﻣﺬاﻛﺮه ﻣﻲﺷﻮد ‪621......................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﺳﻌﺪ و ﻣﺬاﻛﺮه ﺑﺎ رﺳﺘﻢ‪625.............................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬آﻣﺎدﮔﻲ ﺑﺮاي ﺟﻨﮓ ‪628...............................................................................‬‬
‫ﺻﺪاي اذانِ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬رﺳﺘﻢ را ﺑﻪ وﺣﺸﺖ ﻣﻲاﻧﺪازد ‪631...................................‬‬
‫‪1‬ـ روز اول ﺟﻨﮓ ﻗﺎدﺳﻴﻪ )ارﻣﺎث( ‪634..............................................................‬‬
‫‪2‬ـ روز أﻏﻮاث ‪640.............................................................................................‬‬
‫‪3‬ـ روز ﺳﻮم ﺟﻨﮓ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ روز ﻋﻤﺎس ‪650..................................................‬‬
‫‪4‬ـ روز ﻗﺎدﺳﻴﻪ ‪654.............................................................................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬درﺳﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻮاﻳﺪ و ﻧﻜﺎت ﻋﺒﺮت آﻣﻮز ‪660..........................................................‬‬
‫‪ -1‬ﺗﺎرﻳﺦ وﻗﻮع ﻣﻌﺮﻛﻪ و اﺛﺮ آن در ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﻓﺘﻮﺣﺎت ‪660.....................................‬‬
‫‪ -2‬ﺧﻄﺒﻪي ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﭘﺲ از ﻓﺘﺢ ﻗﺎدﺳﻴﻪ ‪660............................................‬‬
‫‪ -3‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﺗﻌﻬﺪات ﺧﻮﻳﺶ ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﻣﻲﻣﺎﻧﻨﺪ ‪661..........................................‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪16‬‬

‫‪ -4‬ﻋﻤﺮﺧﻤﺲ ﻏﻨﺎﻳﻢ ﻗﺎدﺳﻴﻪ را ﺑﻪ ﺟﻨﮕﺠﻮﻳﺎن ﺑﺮ ﮔﺮداﻧﺪ ‪663.........................‬‬


‫‪ – 5‬ﻋﻤﺮ و ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪن ﺣﻴﺜﻴﺖ زﻫﺮه ﺑﻦ ﺣﻮﻳﻪ ‪664........................................‬‬
‫‪ – 6‬رﻗﺎﺑﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺮاي اذان ﮔﻔﺘﻦ ﭘﺲ از ﺷﻬﺎدت ﻣﺆذن ‪664.......................‬‬
‫‪ – 7‬ﺗﺎﻛﺘﻴﻚ ﻧﻈﺎﻣﻲ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻣﻌﺮﻛﻪي ﻗﺎدﺳﻴﻪ ‪665........................................‬‬
‫‪ -8‬اﺷﻌﺎري ﻛﻪ در ﺟﻨﮓ ﻗﺎدﺳﻴﻪ ﺳﺮوده ﺷﺪﻧﺪ ‪667............................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻓﺘﺢ ﻣﺪاﻳﻦ‪670...............................................................................................‬‬
‫‪ – 1‬ﻫﻤﺮاﻫﻲ و ﻣﻌﻴﺖ ﺧﺪا ﺑﺎ اوﻟﻴﺎي ﺧﻮﻳﺶ ‪671...............................................‬‬
‫‪ – 2‬آﻳﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﺳﻌﺪ در»ﻣﻈﻠﻢ ﺳﺎﺑﺎط« ﺗﻼوت ﻛﺮد‪672.........................................‬‬
‫‪ – 3‬راﻳﺰﻧﻲ ﺑﺮاي ﻋﺒﻮر از رودﺧﺎﻧﻪ ‪673..............................................................‬‬
‫‪ – 4‬ﻋﺒﻮر از رودﺧﺎﻧﻪ و ﻓﺘﺢ ﻣﺪاﻳﻦ ‪675.............................................................‬‬
‫‪ -5‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺧﻮد را ﺑﻪ رودﺧﺎﻧﻪ ﻣﻲزﻧﻨﺪ ‪676....................................................‬‬
‫‪6‬ـ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﻳﻲ از اﻣﺎﻧﺖ داري ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ‪677.......................................................‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺗﻌﻘﻴﺐ دﺷﻤﻦ و اداﻣﻪي ﺟﻨﮓ ‪679.................................................................‬‬
‫ﺳﭙﺎه ﻣﺎ ﺑﺎ اﻋﻤﺎل ﺧﻮﻳﺶ زﺑﺎن ﻣﺎ را ﮔﺸﻮدﻧﺪ ‪680................................................‬‬
‫ﻣﻮﺿﻊ ﻋﻤﺮ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻏﻨﺎﻳﻢ ﺟﻠﻮﻻ ‪681............................................................‬‬
‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻓﺘﺢ راﻣﻬﺮﻣﺰ ‪682...........................................................................................‬‬
‫ﻧﻬﻢ‪ :‬ﻓﺘﺢ ﺷﻮﺷﺘﺮ ‪683................................................................................................‬‬
‫‪ -1‬دﻧﻴﺎ و آنﭼﻪ در آن اﺳﺖ از ﻧﻈﺮ ﻣﻦ‪ ،‬ﻧﻤﺎزي ﻧﻤﻲارزد ‪685............................‬‬
‫‪ -2‬ﺑﺮاء ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚ ﺑﻪ ﻣﺪال ﺷﺮف دﺳﺖ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ ‪685............................................‬‬
‫‪ -3‬داﺳﺘﺎن روﻳﺎروﻳﻲ ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﻫﺮﻣﺰان ‪686.......................................................‬‬
‫دﻫﻢ‪ :‬ﻓﺘﺢ ﺟﻨﺪي ﺷﺎﭘﻮر ‪687.....................................................................................‬‬
‫ﻧﻌﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻘﺮن و ﺷﻬﺮ ﻛﺴﻜﺮ ‪688......................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﻣﻌﺮﻛﻪي ﻧﻬﺎوﻧﺪ و ﻓﺘﺢ اﻟﻔﺘﻮح در ﺳﺎل ‪ 21‬ﻫﺠﺮي ‪689 ........................‬‬
‫‪ -1‬ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻟﺸﻜﺮ اﺳﻼم و ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از اﺟﺘﻤﺎع ﺳﭙﺎه دﺷﻤﻦ ‪692...........‬‬
‫‪ -2‬اﻧﺘﺨﺎب ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه ﺑﻌﺪي در ﺻﻮرت ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت رﺳﻴﺪن ﻓﺮﻣﺎﻧﺪهي ﻓﻌﻠﻲ ‪692...‬‬
‫‪17‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﭘﻴﺸﺮوي در ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﻓﺎرس ‪695 ......................................................‬‬


‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻓﺘﺢ ﻫﻤﺪان در ﺳﺎل ‪ 22‬ﻫـ ‪695..................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻓﺘﺢ ري در ﺳﺎل ‪ 22‬ﻫـ ‪696.............................................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﻓﺘﺢ ﻗﻮﻣﻴﺲ و ﮔﺮﮔﺎن ‪696...............................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻓﺘﺢ آذرﺑﺎﻳﺠﺎن ‪697.......................................................................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻓﺘﺢ ﺑﺎب در ﺳﺎل ‪ 22‬ﻫـ ‪698..........................................................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻧﺒﺮد ﺗﺮﻛﻬﺎ ‪698.................................................................................‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﭘﻴﺸﺮوي در ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺧﺮاﺳﺎن ‪699..................................................................‬‬
‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻓﺘﺢ اﺳﺘﺨﺮ در ﺳﺎل ‪ 22‬ﻫﺠﺮي ‪703..............................................................‬‬
‫ﻧﻬﻢ‪ :‬ﻓﺘﺢ ﻓﺴﺎ و داراب ‪703......................................................................................‬‬
‫دﻫﻢ‪ :‬ﻓﺘﺢ ﻛﺮﻣﺎن و ﺳﻴﺴﺘﺎن در ﺳﺎل ‪ 23‬ﻫـ‪703........................................................‬‬
‫ﻳﺎزدﻫﻢ‪ :‬ﻓﺘﺢ ﻣﻜﺮان )ﺑﻠﻮﭼﺴﺘﺎن( در ﺳﺎل ‪ 23‬ﻫـ ‪704...............................................‬‬
‫دوازدﻫﻢ‪ :‬ﻧﺒﺮد ﺑﺎ ﻛﺮدﻫﺎ ‪704.....................................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ درﺳﻬﺎ و ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎي ﻓﺘﺢ ﻋﺮاق و ﻣﺸﺮق زﻣﻴﻦ ‪707 ...............‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺷﮕﺮف آﻳﺎت و اﺣﺎدﻳﺚ در ﻗﻠﻮب ﻣﺠﺎﻫﺪﻳﻦ ‪707..............................‬‬
‫دوم‪ :‬ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎي ﺟﻬﺎد در راه ﺧﺪاوﻧﺪ ‪711.................................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﺳﻨﺘﻬﺎي اﻟﻬﻲ در ﻓﺘﻮﺣﺎت ﻋﺮاق و ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﻣﺸﺮق زﻣﻴﻦ ‪712......................‬‬
‫‪ -1‬ﺳﻨﺖ ﺧﺪا در اﺳﺒﺎب و ﻣﺴﺒﺒﺎت‪712.............................................................‬‬
‫‪ -2‬ﺳﻨﺖ ﺧﺪا در ﺗﺪاﻓﻊ و درﮔﻴﺮي ﺑﻴﻦ ﺣﻖ و ﺑﺎﻃﻞ ‪712....................................‬‬
‫‪ -3‬ﺳﻨﺖ ﺧﺪا در ﻓﺘﻨﻪ و اﺑﺘﻼ ‪713.......................................................................‬‬
‫‪ -4‬ﺳﻨﺖ اﻟﻬﻲ در ﺳﺘﻢ و ﺳﺘﻤﮕﺮي ‪714..............................................................‬‬
‫‪ -5‬ﺳﻨﺖ اﻟﻬﻲ در ﺧﻮشﮔﺬراﻧﻲ و ﺧﻮشﮔﺬراﻧﺎن ‪715.......................................‬‬
‫‪ -6‬ﺳﻨﺖ اﻟﻬﻲ در ﻃﻐﻴﺎن و ﻃﻐﻴﺎﻧﮕﺮان ‪716.........................................................‬‬
‫‪ -7‬ﺳﻨﺖ اﺳﺘﺪراج ‪717.......................................................................................‬‬
‫‪ -8‬ﺳﻨﺖ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﻔﻮس ‪718..................................................................................‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪18‬‬

‫‪ -9‬ﺳﻨﺖ اﻟﻬﻲ در ﺧﺼﻮص ﮔﻨﺎﻫﺎن ‪718.............................................................‬‬


‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬اﺣﻨﻒ ﺑﻦ ﻗﻴﺲ روﻧﺪ ﺗﺎرﻳﺦ را ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲدﻫﺪ ‪719.........................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﻓﺘﺢ ﺷﺎم‪ ،‬ﻣﺼﺮ و ﻟﻴﺒﻲ ‪721 ..................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺷﺎم ‪723 ...............................................................................‬‬
‫ﮔﻔﺘﮕﻮي ﺧﺎﻟﺪ و اﺑﻮﻋﺒﻴﺪه ‪724..................................................................................‬‬
‫ﭘﺎﺳﺦ ﻧﺎﻣﻪي اﺑﻮﻋﺒﻴﺪه و ﻣﻌﺎذ از ﻃﺮف ﻋﻤﺮ ‪725...................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻓﺘﺢ دﻣﺸﻖ ‪726...........................................................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻃﺮﻓﻴﻦ ‪728......................................................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﺷﻬﺮ دﻣﺸﻖ ‪729...............................................................................‬‬
‫‪3‬ـ روﻧﺪ ﻣﻌﺮﻛﻪ ‪731............................................................................................‬‬
‫ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻓﻮاﻳﺪ‪ ،‬درﺳﻬﺎ و ﻧﻜﺎت ﻋﺒﺮت آﻣﻮز ‪733................................................‬‬
‫ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﻣﻮرد ﻓﺘﺢ دﻣﺸﻖ ﺳﺮوده ﺷﺪﻧﺪ ‪734...........................................‬‬
‫ﺗﺤﺮﻛﺎت ﻧﻈﺎﻣﻲ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻌﺪ از ﻓﺘﺢ دﻣﺸﻖ ‪734...............................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﺟﺮﻳﺎن آزاد ﺳﺎزي ﺷﻬﺮ ﻓﺤﻞ ‪735....................................................................‬‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻗﻌﻘﺎع ﺑﻦ ﻋﻤﺮو در ﻣﻮرد روز ﻓﺤﻞ ﺳﺮود‪736.................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﻓﺘﺢ ﺑﻴﺴﺎن و ﻃﺒﺮﻳﻪ‪737...................................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻣﻌﺮﻛﻪي ﺣﻤﺺ در ﺳﺎل ‪ 15‬ﻫـ ‪737............................................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻓﺘﺢ ﻗﻨﺴﺮﻳﻦ در ﺳﺎل ‪ 15‬ﻫـ ‪738....................................................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺟﺮﻳﺎن ﻓﺘﺢ ﻗﻴﺴﺎرﻳﻪ در ﺳﺎل ‪ 15‬ﻫـ‪739.........................................................‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﻓﺘﺢ ﻗﺪس در ﺳﺎل ‪ 16‬ﻫـ ‪740........................................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﺗﺎﻛﺘﻴﻚ ﺳﺮﮔﺮم ﻛﺮدن دﺷﻤﻦ ‪741..................................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﺷﺪن روﻣﻴﻬﺎ ‪742.................................................................................‬‬
‫‪3‬ـ رواﻳﺘﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ درﺑﺎرهي ﻓﺘﺢ ﻗﺪس و ﺗﺤﻘﻴﻘﻲ ﭘﻴﺮاﻣﻮن آن ‪743..................‬‬
‫‪4‬ـ ﻣﺘﻦ ﺻﻠﺤﻨﺎﻣﻪ ‪745..........................................................................................‬‬
‫ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ درسﻫﺎ و ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎي اﻳﻦ وﻗﺎﻳﻊ ‪746.........................................................‬‬
‫‪19‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫اﻟﻒ ـ ﻣﻮﺿﻌﮕﻴﺮي ﻓﺪاﻛﺎراﻧﻪ واﺛﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻘﻊ ‪746............................................‬‬


‫ب ـ ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ ﺟﺒﻞ ﺳﻔﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻧﺰد روﻣﻴﻬﺎ ﻗﺒﻞ از وﻗﻮع ﺟﻨﮓ ﻓﺤﻞ‪746......‬‬
‫ج ـ ﻣﻮﺿﻊ ﮔﻴﺮي ﻋﺒﺎده ﺑﻦ ﺻﺎﻣﺖ در ﻓﺘﺢ ﻗﻴﺴﺎرﻳﻪ ‪749.....................................‬‬
‫د ـ ام ﺣﻜﻴﻢ ﺑﻨﺖ ﺣﺎرث در ﻣﻌﺮﻛﻪي ﻣﺮج ﺻﻔﺮ ‪750.........................................‬‬
‫ﻫـ‪ :‬ﭘﺎدﺷﺎه روم ﺑﺎ دﻳﺎر ﺷﺎم ﺧﺪاﺣﺎﻓﻈﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪750............................................‬‬
‫زـ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﻤﺎ را ﺑﺎ اﺳﻼم ﻋﺰت و ﺳﺮﺑﻠﻨﺪي داده اﺳﺖ ‪751.............................‬‬
‫وـ ﺑﺨﺸﻲ از ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﻋﻤﺮ در ﺟﺎﺑﻴﻪ ‪751......................................................‬‬
‫ح ـ دﻧﻴﺎ در ﻫﻤﻪي ﻣﺎ دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ اﻳﺠﺎد ﻛﺮد ﺑﻪ ﺟﺰ ﺗﻮ اي اﺑﻮﻋﺒﻴﺪه! ‪752..............‬‬
‫ط ـ ﺗﻌﻠﻴﻘﻲ ﺑﺮ ﺻﻠﺢ ﻧﺎﻣﻪي ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﺳﺎﻛﻨﺎن ﺑﻴﺖ اﻟﻤﻘﺪس ‪753........................‬‬
‫ي ـ ﻋﻤﺮ در ﻣﺴﺠﺪ اﻻﻗﺼﻲ ﻧﻤﺎز ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ ‪753............................................‬‬
‫ﺗﻼش روﻣﻲ ﻫﺎ ﺑﺮاي اﺷﻐﺎل ﻣﺠﺪد ﺣﻤﺺ ‪755.......................................................‬‬
‫ﻧﻘﺸﻪي ﻧﻈﺎﻣﻲ ﻣﺒﺘﻜﺮاﻧﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﺮاي ﻛﻤﻚ ﺑﻪ اﺑﻮﻋﺒﻴﺪه ‪756....................................‬‬
‫ﻓﺘﺢ ﺟﺰﻳﺮه در ﺳﺎل ‪ 17‬ﻫـ ‪758................................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﻓﺘﺢ ﻣﺼﺮ و ﻟﻴﺒﻴﺎ‪759 ...........................................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬در ﻣﺴﻴﺮ ﻓﺘﺢ ﻣﺼﺮ ‪761...............................................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﻓﺘﺢ ﻓﺮﻣﺎ ‪761.................................................................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﻓﺘﺢ ﺑﻠﺒﻴﺲ ‪763..............................................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﻣﻌﺮﻛﻪي أم دﻧﻴﻦ ‪764.....................................................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﻣﻌﺮﻛﻪي ﻗﻠﻌﻪي ﺑﺎﺑﻠﻴﻬﺎ ‪765............................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻓﺘﺢ اﺳﻜﻨﺪرﻳﻪ ‪766...........................................................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﻓﺘﺢ ﺑﺮﻗﻪ و ﻃﺮاﺑﻠﺲ ‪771.................................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ درﺳﻬﺎ و ﻓﻮاﻳﺪ ﺑﺠﺎ ﻣﺎﻧﺪه از ﻓﺘﺢ ﻣﺼﺮ ‪773 ..........................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻋﺒﺎده ﺑﻦ ﺻﺎﻣﺖ اﻧﺼﺎري ﺳﻔﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﻘﻮﻗﺲ‪773..................‬‬
‫دوم‪ :‬ﺗﺎﻛﺘﻴﻜﻬﺎي ﻧﻈﺎﻣﻲ در ﻓﺘﺢ ﻣﺼﺮ ‪778..................................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﺟﻨﮓ رواﻧﻲ ‪778............................................................................................‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪20‬‬

‫‪2‬ـ ﻏﺎﻓﻠﮕﻴﺮ ﻛﺮدن دﺷﻤﻦ ﺑﺎ ﻛﻤﻴﻦ زدن ‪779.........................................................‬‬


‫‪3‬ـ ﺗﺎﻛﺘﻴﻚ ﻏﺎﻓﻠﮕﻴﺮاﻧﻪ در ﺣﻴﻦ ﻣﺤﺎﺻﺮه ‪779......................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﺗﺎﻛﺘﻴﻚ ﻃﻮﻻﻧﻲ ﻧﻤﻮدن ﻣﺤﺎﺻﺮه ‪780.............................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﻣﮋدهي ﻓﺘﺢ ﺑﻪ اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ‪780......................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻋﻼﻗﻪي ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﺑﺮاي ﻋﻤﻞ ﺑﻪ ﺗﻌﻬﺪات ﺧﻮﻳﺶ ‪782...............................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﻳﻜﻲ از ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﺎن ﻓﺘﺢ ﻣﺼﺮ ‪783............................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬اﺣﺪاث ﻣﻨﺰل اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ در ﻣﺼﺮ‪784.........................................................‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ادﻋﺎي ﺳﻮزاﻧﺪن ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪي اﺳﻜﻨﺪرﻳﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ‪784...........................‬‬
‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻣﻼﻗﺎت ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﺑﺎ ﭘﺎپ ﺑﻨﻴﺎﻣﻴﻦ ‪786..................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ ﻓﻮاﻳﺪ و درﺳﻬﺎي ﻋﺒﺮت آﻣﻮز در ﻓﺘﻮﺣﺎت ﻋﻤﺮﻓﺎروق ‪789‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻣﺎﻫﻴﺖ ﻓﺘﻮﺣﺎت اﺳﻼﻣﻲ ‪789......................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬روش ﻋﻤﺮ در اﻧﺘﺨﺎب ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﻟﺸﻜﺮ ‪791...............................................‬‬
‫‪1‬ـ ﭘﺮﻫﻴﺰﮔﺎري و داﻧﺶ ‪791................................................................................‬‬
‫‪2‬ـ آراﻣﺶ و وﻗﺎر‪792.........................................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﺷﺠﺎﻋﺖ و ﻣﻬﺎرت‪792..................................................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﻛﺎردان‪ ،‬زرﻧﮓ و ﺑﺎ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺑﺎﺷﺪ ‪792..............................................................‬‬
‫‪ -5‬ﻣﺎﻫﺮ و داراي آﮔﺎﻫﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺗﺎﻛﺘﻴﻜﻬﺎي ﺟﻨﮓ ﺑﺎﺷﺪ ‪793...........................‬‬
‫‪6‬ـ ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪ ﺑﻮدن ‪793........................................................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﺣﻘﻮق ﺧﺪا و ﺣﻖ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن و ﺳﺮﺑﺎزان در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻋﻤﺮ ‪794..................‬‬
‫ﺣﻘﻮق ﺧﺪا ‪794..................................................................................................‬‬
‫ﺣﻘﻮق ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه ‪796.............................................................................................‬‬
‫ﺣﻘﻮق ﺳﺮﺑﺎزان ‪799............................................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺗﻮﺟﻪ وﻳﮋه ﺑﻪ ﺣﻔﻆ ﻣﺮزﻫﺎي دوﻟﺖ اﺳﻼﻣﻲ ‪809..........................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ارﺗﺒﺎط ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن دﻧﻴﺎ ‪814...............................................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺑﺎزﺗﺎب و ﻧﺘﻴﺠﻪي ﻓﺘﻮﺣﺎت دوران ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ‪815..................................‬‬
‫‪21‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬روزﻫﺎي ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ زﻧﺪﮔﻲ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب  ‪817 ..................................‬‬


‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﮔﻔﺘﮕﻮي ﻋﻤﺮ و ﺣﺬﻳﻔﻪ ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺑﺮوز ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ‪817...................................‬‬
‫‪1‬ـ دﻋﺎي ﻋﻤﺮ در آﺧﺮﻳﻦ ﺣﺞ ﺧﻮد ‪819.........................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﻋﻤﺮﻓﺎروق  و آرزوي ﺷﻬﺎدت ‪819............................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﺧﻮاب ﻋﻮف ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚ اﺷﺠﻌﻲ‪820...............................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﺧﻮاب اﺑﻮﻣﻮﺳﻲ اﺷﻌﺮي  در ﻣﻮرد وﻓﺎت ﻋﻤﺮ ‪821..............................‬‬
‫‪5‬ـ آﺧﺮﻳﻦ ﺧﻄﺒﻪي ﻋﻤﺮ در ﻣﺪﻳﻨﻪي ﻣﻨﻮره ‪821..............................................‬‬
‫‪6‬ـ ﻋﻤﺮ در دﻳﺪاري ﺑﺎ ﺣﺬﻳﻔﻪ ‪821..................................................................‬‬
‫‪7‬ـ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﺣﻀﻮر اﺳﻴﺮان ﺑﻴﮕﺎﻧﻪ در ﻣﺪﻳﻨﻪي ﻣﻨﻮره ‪822....................‬‬
‫دوم‪ :‬ﺷﻬﺎدت ﻋﻤﺮ و ﺟﺮﻳﺎن ﺷﻮرا ‪822.................................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﺷﻬﺎدت ﻋﻤﺮ ‪822......................................................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﺷﻴﻮهي اﺑﺘﻜﺎري ﻋﻤﺮ در اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ ‪825.............................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪي ﺑﻌﺪي ‪829.....................................................‬‬
‫‪1‬ـ ﺟﻨﺒﻪي دﻳﻨﻲ ‪832...........................................................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﺑﺨﺶ ﺳﻴﺎﺳﻲ ‪832.........................................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﺑﺨﺶ ﻧﻈﺎﻣﻲ ‪833...........................................................................................‬‬
‫‪4‬ـ ﺑﺨﺶ ﻣﺎﻟﻲ و اﻗﺘﺼﺎدي ‪833...........................................................................‬‬
‫‪5‬ـ ﺑﺨﺶ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ‪834.......................................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻟﺤﻈﻪﻫﺎي ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ زﻧﺪﮔﻲ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب  ‪835.........................................‬‬
‫‪1‬ـ ﺳﻦ و ﺗﺎرﻳﺦ وﻓﺎت ‪836.................................................................................‬‬
‫‪2‬ـ ﻏﺴﻞ دادن و ﺗﻜﻔﻴﻦ‪837................................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ در ﻧﻤﺎز ﺟﻨﺎزهي ﻋﻤﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﻛﺮد؟ ‪837.....................................‬‬
‫‪4‬ـ ﺗﺪﻓﻴﻦ ﻋﻤﺮ ‪838.........................................................................................‬‬
‫‪5‬ـ ﻋﻤﻠﻜﺮد ﻋﻠﻲ  در رﺛﺎي ﻋﻤﺮ ‪839..........................................................‬‬
‫‪6‬ـ ﺑﺎزﺗﺎب ﺷﻬﺎدت ﻋﻤﺮ و ﺗﺄﺛﻴﺮ آن ﺑﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ‪839......................................‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪22‬‬

‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ ﻓﻮاﻳﺪ‪ ،‬درس و ﻋﺒﺮﺗﻬﺎ ‪840.............................................................‬‬


‫‪1‬ـ ﻣﻴﺰان ﻧﻔﺮت و ﻛﻴﻨﻪي ﻛﻔﺎر ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ‪840.......................................‬‬
‫‪2‬ـ ﺗﺮس و ﺗﻘﻮاي ﻋﻤﺮ ‪842............................................................................‬‬
‫‪3‬ـ ﺗﻮاﺿﻊ ﻋﻤﺮو اﻳﺜﺎر ﻋﺎﺋﺸﻪ ل ‪843..............................................................‬‬
‫‪4‬ـ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﺮوف و ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ در ﺑﺴﺘﺮ ﻣﺮگ ‪844..........................................‬‬
‫‪5‬ـ ﺟﻮاز ﺳﺘﺎﻳﺶ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺻﻔﺎﺗﻲ در او اﺳﺖ ﺑﻪ ﺷﺮﻃﻲ ﻛﻪ ﺧﻄﺮ ﻓﺘﻨﻪ وﺟﻮد‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ‪845.................................................................................................‬‬
‫‪6‬ـ ﻣﻮﺿﻊ ﮔﻴﺮي ﻛﻌﺐ اﺣﺒﺎر در ﺟﺮﻳﺎن ﺷﻬﺎدت ﻋﻤﺮ ‪845..............................‬‬
‫‪ -7‬ﺗﺠﻠﻴﻞِ ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺳﻠﻒ از ﻋﻤﺮﻓﺎروق  ‪849...............................................‬‬
‫‪ 8‬ـ دﻳﺪﮔﺎه ﺑﻌﻀﻲ از داﻧﺸﻤﻨﺪان و ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ در ﻣﻮرد ﻋﻤﺮ ‪853......‬‬
‫‪ 9‬ـ ﻧﻈﺮﻳﺎت ﻣﺴﺘﺸﺮﻗﻴﻦ در ﻣﻮرد ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎبس ‪855....................................‬‬
‫‪10‬ـ اﺷﻌﺎري ﻛﻪ در رﺛﺎي ﻋﻤﺮ ﺳﺮوده ﺷﺪ ‪856...................................................‬‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊ ‪859 .................................................................................................‬‬
‫ﺗﻘﺪﻳﻢ ﺑﻪ‪:‬‬

‫ﻫﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺷـﻴﻔﺘﻪي ﭘﻴـﺮوزي اﺳـﻼم اﺳـﺖ و در راﺳـﺘﺎي ﻋـﺰت‬


‫ﺑﺨﺸﻴﺪن ﺑﻪ دﻳﻦ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻗﺪم ﻓﺮﺳﺎﻳﻲ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ؛ و ﺑﺎ ﺗﻮﺳﻞ ﺑـﻪ اﺳـﻤﺎء و‬
‫ﺻﻔﺎت ﺧﺪاوﻧﺪ از ﻣﻮﻻي ﺧﻮد ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﺎر ﻣـﺎ را ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان‬
‫ﻋﻤﻠﻲ ﺧﺎﻟﺺ ﻗﻠﻤﺪاد ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬

‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲ ﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪í ìëêéè çæ å äãâm :‬‬

‫‪ l ïî‬ﺍﻟﻜﻬﻒ‪١١٠ :‬‬
‫»ﭘﺲ ﻫﺮﻛﺲ ﻛﻪ ﺧﻮاﻫﺎن دﻳﺪار ﺧـﺪاي ﺧـﻮﻳﺶ اﺳـﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻳـﺪ ﻛـﻪ ﻛـﺎر‬
‫ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻛﻨﺪ‪ ،‬و در ﭘﺮﺳﺘﺶ ﭘﺮوردﮔﺎرش ﻛﺴﻲ را ﺷﺮﻳﻚ ﻧﺴﺎزد«‪.‬‬
‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‬

‫ﺇﻥ ﺍﳊﻤﺪ ﷲ ﳓﻤﺪﻩ ﻭﻧﺴﺘﻌﻴﻨﻪ ﻭﻧﺴﺘﻐﻔﺮﻩ ﻭﻧﺴﺘﻬﺪﻳﻪ ﻭﻧﻌﻮﺫ ﺑﺎﷲ ﻣﻦ ﺷﺮﻭﺭ ﺃﻧﻔﺴﻨﺎ ﻭﻣﻦ ﺳﻴﺌﺎﺕ‬
‫ﺃﻋﻤﺎﻟﻨﺎ ﻣﻦ ﻳﻬﺪﻩ ﺍﷲ ﻓﻼ ﻣﻀﻞ ﻟﻪ ﻭﻣﻦ ﻳﻀﻠﻞ ﻓﻼ ﻫﺎﺩﻱ ﻟﻪ‪ ،‬ﻭﺃﺷﻬﺪ ﺃﻥ ﻻ ﺇﻟﻪ ﺇﻻ ﺍﷲ ﻭﺣﺪﻩ ﻻ‬
‫ﺷﺮﻳﻚ ﻟﻪ ﻭﺃﺷﻬﺪ ﺃﻥ ﳏﻤﺪﹰﺍ ﻋﺒﺪﻩ ﻭﺭﺳﻮﻟﻪ ‪] \ [ Z Y X W V U Tm‬‬
‫^ _`‪ l‬ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪١٠٢ :‬‬
‫‪RQ  PONML KJIHGFEDCBAm‬‬
‫‪ l_^]\[ZYX W VUTS‬ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ‪١ :‬‬
‫‪£ ¢ ¡   ~ } | { z y x w v u m‬‬
‫‪ l¯®¬ «ª ©¨§¦¥¤‬ﺍﻷﺣﺰﺍﺏ‪٧١ - ٧٠ :‬‬
‫ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻛﻪ در دﺳﺖ دارﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺤﻠﻴﻞ و ﺑﺮرﺳﻲ وﻗﺎﻳﻊ زﻧﺪﮔﻲ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب و‬
‫ﺷﺨﺼﻴﺖ و دوراﻧﺶ ﻣﻲﭘﺮدازد‪ .‬ﻓﻀﻞ ﻧﮕﺎرش اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ آن‬
‫دﺳﺘﻪ از ﻋﻠﻤﺎ و داﻋﻴﺎﻧﻲ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدد ﻛﻪ ﻣﺮا ﺑﻪ اداﻣﻪي ﺑﺮرﺳﻲ زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ‬
‫ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺗﺎ آنﺟﺎ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از آنﻫﺎ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻓﺎﺻﻠﻪي زﻳﺎدي ﻣﻴﺎن‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و دوران ﺧﻠﻔﺎ اﻓﺘﺎده و ﺗﺮﺗﻴﺐ اوﻟﻮﻳﺘﻬﺎ ﺑﻪ ﻫﻢ رﻳﺨﺘﻪ اﺳﺖ؛ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺑﺴﻴﺎري از‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﺟﺎي ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪي زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ‬
‫داﻋﻴﺎن و ﻣﺼﻠﺤﺎن دﻳﮕﺮ ﻣﻲﭘﺮدازﻧﺪ؛ اﻳﻦ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ دوران ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬در‬
‫اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺳﻴﺎﺳﻲ‪ ،‬ﭘﺮورﺷﻲ‪ ،‬ﻓﻜﺮي‪ ،‬اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬ﺟﻬﺎدي و ﻓﻘﻬﻲ‪ ،‬از ﻏﻨﺎي‬
‫ﺑﻲ ﻧﻈﻴﺮي ﺑﺮﺧﻮردار ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬و در ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﺳﺮﺷﺎر از ﻧﻜﺎﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ‬
‫ﺷﺪﻳﺪاً ﺑﺪان ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪﻳﻢ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﺎ ﺑﻪ ﺷﺪت ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﺑﺮرﺳﻲ ﺑﺨﺸﻬﺎي اداري ﺧﻼﻓﺖ‬
‫اﺳﻼﻣﻲ و اﻟﮕﻮﺑﺮداري از آن ﻫﺴﺘﻴﻢ؛ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺨﺶ ﻗﻀﺎﻳﻲ‪ ،‬ﻣﺎﻟﻲ‪ ،‬ﻧﻈﺎﻣﻲ و ﻧﻴﺰ ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ‬
‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن و ﻛﺎرﮔﺰاران ﺳﻄﻮح ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﺟﺘﻬﺎداﺗﻲ ﻛﻪ در آن دوران ﺑﻪ‬
‫دﻧﺒﺎل روﻳﺎروﻳﻲ ﺑﺎ ﺗﻤﺪن ﻓﺎرس و روم در ﺟﺮﻳﺎن ﻓﺘﻮﺣﺎت اﺳﻼﻣﻲ ﭘﺪﻳﺪار ﮔﺸﺖ‪.‬‬
‫ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ اﺑﺘﺪا ﺑﻪ ﻓﻜﺮ ﻧﮕﺎرش اﻳﻦ ﻛﺘﺎب اﻓﺘﺎدم ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ اﻳﻦ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺑﻪ‬
‫ﺧﻮاﺳﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﺗﺤﻘﻖ ﻳﺎﻓﺖ و ﺧﺪاوﻧﺪ  ﺑﺎ ﻓﺮاﻫﻢ ﻧﻤﻮدن زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي ﻻزم‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪26‬‬

‫ﺑﻨﺪه ﺗﻮﻓﻴﻖ داد ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ ﻣﺮاﺟﻊ و ﻣﻨﺎﺑﻌﻲ ارزﺷﻤﻨﺪ دﺳﺖ ﻳﺎﺑﻢ و اﻳﻦ ﻋﻤﻞ را ﺑﻪ اﻧﺠﺎم‬
‫ﺑﺮﺳﺎﻧﻢ‪.‬‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﺳﺮﺷﺎر از درﺳﻬﺎ و ﻧﻜﺎت آﻣﻮزﻧﺪهاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت‬
‫ﭘﺮاﻛﻨﺪه‪ ،‬در ﻛﺘﺎﺑﻬﺎ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪ ،‬ﻓﻘﻬﻲ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺜﻲ و ادﺑﻲ و‪ ...‬وﺟﻮد دارد‪ .‬از آنﺟﺎ ﻛﻪ‬
‫ﻛﺘﺎب ﺟﺎﻣﻊ و ﻣﻔﻴﺪي وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ ﻛﻪ ﺣﺎوي ﺗﻤﺎم اﻳﻦ ﻧﻜﺎت و آﻣﻮزهﻫﺎي ارزﺷﻤﻨﺪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺪه دﺳﺖ ﺑﻪ ﻛﺎر ﺷﺪم و ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﺳﻌﻲ و ﺗﻮان ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﻤﻊ آوري‪ ،‬ﺗﺮﺗﻴﺐ و‬
‫ﺗﺼﺤﻴﺢ و ﺗﺤﻠﻴﻞ آن ﭘﺮداﺧﺘﻢ و در ﻣﻮﺿﻮع زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺘﺎب‬
‫را ﭘﻴﺮاﻣﻮن زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ اﺑﻮﺑﻜﺮﺻﺪﻳﻖ و ﺗﺤﻠﻴﻞ وﻗﺎﻳﻊ زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ وي ﺑﻪ ﻧﮕﺎرش در آوردم‪.‬‬
‫ﻛﺘﺎب ﻣﺰﺑﻮر‪ ،‬در ﻛﺘﺎبﻓﺮوﺷﻲﻫﺎي ﺑﺰرگ و ﻧﻤﺎﻳﺸﮕﺎهﻫﺎي ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ ﻋﺮﺿﻪ ﺷﺪ و‬
‫ﻣﻮرد اﺳﺘﻘﺒﺎل ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن ﺑﺴﻴﺎري از اﻗﺸﺎر ﻣﺨﺘﻠﻒ از ﺟﻤﻠﻪ دﻋﻮﺗﮕﺮان‪ ،‬داﻧﺸﻤﻨﺪان و‬
‫ﻋﻤﻮم ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ ﺗﺎ ﻫﻤﻪ‪ ،‬ﻣﺮا ﺑﻪ اداﻣﻪي ﺑﺮرﺳﻲ‬
‫زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ و ﻧﮕﺎرش ﻛﺘﺎبﻫﺎﻳﻲ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ؛ ﻛﺘﺎبﻫﺎﻳﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺑﺎ ﻋﺼﺮ ﺣﺎﺿﺮ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻃﻮر ﻗﻄﻊ ﺗﺎرﻳﺦ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﺳﺮﺷﺎر از آﻣﻮزهﻫﺎي ارزﺷﻤﻨﺪ اﺳﺖ‪ .‬از اﻳﻦرو‬
‫اﮔﺮ ﻣﺎ‪ ،‬دوران ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ را ﺑﺪون اﺳﺘﻔﺎده از رواﻳﺎت ﺿﻌﻴﻒ و ﺳﺎﺧﺘﮕﻲ و‬
‫ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي ﺧﺎورﺷﻨﺎﺳﺎن و ﭘﻴﺮواﻧﺸﺎن اﻋﻢ از ﺧﻮدﺑﺎﺧﺘﮕﺎن ﻓﻜﺮي )ﺳﻜﻮﻻرﻳﺴﻢﻫﺎ(‪،‬‬
‫ﻣﻨﺤﺮﻓﺎن ﻋﻘﻴﺪﺗﻲ )راﻓﻀﻲﻫﺎ( و ‪ ،...‬ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ ﻗﺮار دﻫﻴﻢ‪ ،‬و ﻃﺒﻖ ﻣﻨﻬﺞ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﻪ‬
‫ﺑﺮرﺳﻲ و ﺗﺤﻠﻴﻞ زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ آنﻫﺎ ﺑﭙﺮدازﻳﻢ‪ ،‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت روش درﺳﺘﻲ را در ﭘﻴﺶ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪاﻳﻢ و ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ و ﺑﻴﻨﺶ درﺳﺘﻲ ﭘﻴﺮاﻣﻮن زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ و دوران آن ﺑﺰرگ ﻣﺮدان‬
‫دﺳﺖ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻳﺎﻓﺖ؛ ﻫﻤﺎن ﺑﺰرﮔﻮاراﻧﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬درﺑﺎرهي آﻧﺎن ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪J I H G  F E D C B A m‬‬
‫‪ZYX WVUT  SRQPO NMLK‬‬
‫[‪ l‬ﺍﻟﺘﻮﺑﺔ‪١٠٠ :‬‬
‫»ﭘﻴﺸﮕﺎﻣﺎن ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻣﻬﺎﺟﺮان و اﻧﺼﺎر‪ ،‬و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻴﻜﻲ روش آﻧﺎن را در‬
‫ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و راه اﻳﺸﺎن را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﭘﻴﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ از آﻧﺎن ﺧﻮﺷﻨﻮد اﺳﺖ و اﻳﺸﺎن‬
‫ﻫﻢ از ﺧﺪا ﺧﻮﺷﻨﻮدﻧﺪ‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮاي آﻧﺎن ﺑﻬﺸﺖ را آﻣﺎده ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ در زﻳﺮ‬
‫‪27‬‬ ‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‬
‫)درﺧﺘﺎن و ﻛﺎﺧﻬﺎي( آن رودﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﺟﺎري اﺳﺖ و ﺟﺎوداﻧﻪ در آنﺟﺎ ﻣﻲﻣﺎﻧﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ‬
‫اﺳﺖ ﭘﻴﺮوزي ﺑﺰرگ و رﺳﺘﮕﺎري ﺳﺘﺮگ«‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪NMKJ IHGFEDCBAm :‬‬
‫‪ lO‬ﺍﻟﻔﺘﺢ‪٢٩ :‬‬
‫»ﻣﺤﻤﺪ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺧﺪا اﺳﺖ‪ ،‬و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ او ﻫﺴﺘﻨﺪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻛﺎﻓﺮان ﺗﻨﺪ و‬
‫ﺳﺮﺳﺨﺖ‪ ،‬و ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﻬﺮﺑﺎن و دﻟﺴﻮزﻧﺪ‪ .‬اﻳﺸﺎن را در ﺣﺎل رﻛﻮع و ﺳﺠﻮد‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﻲ«‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫ﺖ ﻓ‪‬ﻴ ﹺﻬ ‪‬ﻢ‪(....‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا ص درﺑﺎرهي آﻧﺎن ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪ ) :‬ﺧ ‪‬ﻴ ‪‬ﺮ ﹸﺃﻣ‪‬ﺘ‪‬ﻲ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺮ ﹸﻥ ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻳ ‪‬ﻦ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ﹾﺜ ‪‬‬
‫»ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ اﻓﺮاد اﻣﺖ ﻣﻦ‪ ،‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن آﻧﺎن ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻪ ﺷﺪم«‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻫﺮ ﻛﺲ‪ ،‬از ﻛﺴﻲ ﭘﻴﺮوي ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ از ﻛﺴﻲ‬
‫ﭘﻴﺮوي ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ ﻛﻪ در ﮔﺬﺷﺘﻪ زﻳﺴﺘﻪ اﺳﺖ؛ زﻳﺮا زﻧﺪﮔﺎن‪ ،‬از ﻓﺘﻨﻪ در اﻣﺎن ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ؛ آﻧﺎن ﻛﻪ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ از آنﻫﺎ ﭘﻴﺮوي ﻧﻤﻮد‪ ،‬اﺻﺤﺎب ﻣﺤﻤﺪص ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ اﻓﺮاد‬
‫اﻳﻦ اﻣﺖ ﺑﻮدﻧﺪ؛ آﻧﺎن‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ دﻟﻬﺎ‪ ،‬ﻋﻤﻴﻖﺗﺮﻳﻦ ﻋﻠﻢ و داﻧﺶ و ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﺗﻜﻠﻒ را داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫و ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬آنﻫﺎ را ﺑﺮاي ﻫﻢ ﺻﺤﺒﺘﻲ و ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش و ﺑﺮﭘﺎ داﺷﺘﻦ دﻳﻨﺶ‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮد‪ .‬ﭘﺲ ﻗﺪر آﻧﺎن را ﺑﺪاﻧﻴﺪ و راﻫﺸﺎن را اداﻣﻪ دﻫﻴﺪ و ﺗﺎ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﺪ از اﺧﻼق‬
‫‪2‬‬
‫و دﻳﺎﻧﺘﺸﺎن اﻟﮕﻮ ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ؛ ﭼﺮا ﻛﻪ آﻧﺎن ﺑﺮ ﺷﺎﻫﺮاه ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﻫﺪاﻳﺖ ﺑﻮدﻧﺪ«‬
‫آري! اﺻﺤﺎب اﺣﻜﺎم اﺳﻼم را اﺟﺮا ﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﺑﻪ ﻧﺸﺮ و ﮔﺴﺘﺮش آﻣﻮزهﻫﺎي ﺣﻴﺎت‬
‫ﺑﺨﺶ اﺳﻼم در ﺷﺮق و ﻏﺮب دﻧﻴﺎ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ؛ آﻧﺎن‪ ،‬ﻗﺮآن را ﺑﻪ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲآﻣﻮزش‬
‫دادﻧﺪ و ﺳﻨﺘﻬﺎي رﺳﻮل ﺧﺪاص را رواﻳﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺗﺎرﻳﺦ اﺻﺤﺎب‪،‬‬
‫ﮔﻨﺠﻴﻨﻪاي ﻓﻜﺮي‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ‪ ،‬ﻋﻠﻤﻲ و ﺟﻬﺎدي ﺑﺮاي اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻗﺸﺎر و‬
‫ﻧﺴﻠﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬در ﺗﺪاوم ﻣﺴﻴﺮ ﺻﺤﻴﺢ زﻧﺪﮔﻲ ﻛﻤﻚ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ و اﻳﻦ اﻣﻜﺎن را ﺑﺮاي‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻲ ﺳﺎزد ﻛﻪ از ﺧﻼل ﺗﺎرﻳﺦ ارزﻧﺪهي ﻳﺎران ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ‬
‫رﺳﺎﻟﺖ و ﻧﻘﺶ ﺧﻮﻳﺶ در ﻋﺮﺻﻪﻫﺎي ﺟﻬﺎﻧﻲ و زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ دﻧﻴﻮي ﭘﻲ ﺑﺒﺮﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻠﻢ )‪(۱۹۶۴ ،۱۹۶۳/۴‬‬


‫‪ -٢‬ﺷﺮﺡ ﺍﻟﺴﻨﻪ‪ :‬ﺑﻐﻮﯼ )‪(۲۱۴/۱‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪28‬‬

‫ﻣﻲﺗﻮان از ﻃﺮﻳﻖ ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﺎرﻳﺦ اﺻﺤﺎب‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻜﺎﺗﻲ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ روح وروان را‬
‫ﺗﻐﺬﻳﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﺎﻳﻪي ﺗﺰﻛﻴﻪ و ﻓﺮﻫﻴﺨﺘﮕﻲ روح و روان و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ روﺷﻨﺎﻳﻲ ﻋﻘﻠﻬﺎ و‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ ﻣﻲﮔﺮدد و ﻫﻤﺘﻬﺎ را ﺑﻠﻨﺪ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ و ﺑﻪ اوج ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ‪ .‬از ﺗﺎرﻳﺦ آن دوران‪،‬‬
‫آﻣﻮزهﻫﺎي ارزﺷﻤﻨﺪي ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ دﻋﻮﺗﮕﺮان‪ ،‬ﻋﻠﻤﺎ و آﺣﺎد اﻣﺖ‪ ،‬در ﭘﺮﺗﻮ آن‪،‬‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻧﺴﻠﻲ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺮ اﺳﺎس رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻧﺒﻮي ﭘﺮورش دﻫﻨﺪ و آﻧﺎن را ﺑﺎ ﺧﻼﻓﺖ‬
‫راﺷﺪه و وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي آن و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺎ ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت ﭘﻴﺸﻮاﻳﺎن و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن آن زﻣﺎن و ﻧﻴﺰ‬
‫ﻋﻮاﻣﻞ از ﻣﻴﺎن رﻓﺘﻦ ﺧﻼﻓﺖ اﺳﻼﻣﻲآﺷﻨﺎ ﺳﺎزﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻨﻚ ﻛﺘﺎب زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﻛﻪ دوﻣﻴﻦ ﻛﺘﺎب از ﻣﺠﻤﻮﻋﻪي زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﺧﻠﻔﺎي‬
‫راﺷﺪﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻘﺪﻳﻢ ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﺧﻠﻴﻔﻪي دوم و ﺑﺮﺗﺮﻳﻦ ﺻﺤﺎﺑﻲ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﺲ از‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮﺻﺪﻳﻖ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬او‪ ،‬ﻳﻜﻲ از ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﺎ را ﺑﻪ‬
‫ﭘﻴﺮوي از آﻧﺎن اﻣﺮ ﻧﻤﻮده و ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫)ﻋﻠﻴﮑﻢ ﺑﺴﻨﺘﯽ ﻭ ﺳﻨﺔ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ ﺍﳌﻬﺪﻳﻴﻦ ﻣﻦ ﺑﻌﺪﯼ(‪:‬‬
‫»ﺑﻪ ﺳﻨﺖ ﻣﻦ و ﺳﻨﺖ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﭘﺲ از ﻣﻦ‪ ،‬ﭼﻨﮓ ﺑﺰﻧﻴﺪ«‪.‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﺣﺪﻳﺚ دﻳﮕﺮي‪ ،‬ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ‪:‬‬
‫)ﺍﻗﺘﺪﻭﺍ ﺑﺎﻟﻠﺬﻳﻦ ﻣﻦ ﺑﻌﺪﻱ‪ ،‬ﺃﰊ ﺑﻜﺮ ﻭﻋﻤﺮ(‪.2‬‬
‫»ﺑﻪ دو ﻧﻔﺮي ﻛﻪ ﭘﺲ از ﻣﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪) ،‬ﻳﻌﻨﻲ( اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ‪ ،‬اﻗﺘﺪا ﻛﻨﻴﺪ«‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺚ زﻳﺎدي در ﻓﻀﻴﻠﺖ ﻋﻤﺮﻓﺎروق  رواﻳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ؛‬
‫ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪3‬‬
‫)ﻟﻘﺪ ﮐﺎﻥ ﻓﻴﻤﻦ ﮐﺎﻥ ﻗﺒﻠﮑﻢ ﻣﻦ ﺍﻷﻣﻢ ﺍﶈﺪﺛﻮﻥ؛ ﻓﺎﻥ ﻳﮏ ﻓﯽ ﺍﻣﺘﯽ ﺍﺣﺪ ﻓﺎﻧﻪ ﻋﻤﺮ(‬
‫»در ﻣﻴﺎن اﻣﺘﻬﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬اﻓﺮادي وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ آنﻫﺎ اﻟﻬﺎم ﻣﻲﺷﺪ و اﮔﺮ در‬
‫اﻣﺖ ﻣﻦ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺴﻲ وﺟﻮد ﻣﻲ داﺷﺖ‪ ،‬ﻗﻄﻌﺎً ﻋﻤﺮ ﺑﻮد«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺳﻨﻦ ﺍﺑﯽ ﺩﺍﻭﺩ )‪ (۲۰۱/۴‬ﺗﺮﻣﺬﯼ )‪(۴۴/۵‬؛ ﺍﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬ﺣﺴﻦ ﻭ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﺳﻨﻦ ﺍﻟﺘﺮﻣﺬﻱ‪ :‬ﺃﻟﺒﺎﱐ )‪. ( ٢٠٠/٣‬‬
‫‪ -٣‬ﲞﺎﺭﯼ ﺵ )‪(۳۶۸۹‬؛ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﺵ )‪(۲۳۹۸‬‬
‫‪29‬‬ ‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‬

‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮد‪) :‬ﺃﺭﻳﺖ ﰲ ﺍﳌﻨﺎﻡ ﺃﱐ ﺃﻧﺰﻉ ﺑﺪﻟﻮ ﺑﻜﺮﺓ ﻋﻠﻰ ﻗﻠﻴﺐ‪ ،‬ﻓﺠﺎﺀ ﺃﺑﻮ ﺑﻜﺮ ﻓﻨﺰﻉ‬
‫ﺫﻧﻮﺑﹰﺎ ﺃﻭ ﺫﻧﻮﺑﲔ ﻧﺰﻋﹰﺎ ﺿﻌﻴﻔﹰﺎ ﻭﺍﷲ ﻳﻐﻔﺮ ﻟﻪ ﰒ ﺟﺎﺀ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ ﻓﺎﺳﺘﺤﺎﻟﺖ ﻏﺮﺑﹰﺎ ﻓﻠﻢ ﺃﺭ ﻋﺒﻘﺮﻳﺎ‬
‫ﻳﻔﺮﻱ ﻓﺮﻳﻪ ﺣﱴ ﺭﻭﻯ ﺍﻟﻨﺎﺱ ﻭﺿﺮﺑﻮﺍ ﺑﻌﻄﻦ(‬
‫‪1‬‬

‫»در ﺧﻮاب دﻳﺪم ﻛﻪ از ﭼﺎﻫﻲ آب ﻣﻲﻛﺸﻢ؛ آنﮔﺎه اﺑﻮﺑﻜﺮ آﻣﺪ و ﻳﻚ دﻟﻮ آب از‬
‫ﭼﺎه ﻛﺸﻴﺪ و او‪ ،‬در ﻛﺸﻴﺪن آب ﺿﻌﻴﻒ ﺑﻮد و ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬او را ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻋﻤﺮ آﻣﺪ‬
‫و دﻟﻮ را ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ؛ ﻫﻴﭻ ﭘﻬﻠﻮاﻧﻲ ﺳﺮاغ ﻧﺪارم ﻛﻪ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ او ﻛﺎري را ﺑﺪﻳﻦ ﻗﻮت‬
‫اﻧﺠﺎم دﻫﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ‬
‫ﭼﻨﺎن آب ﻛﺸﻴﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪي ﻣﺮدم و ﺷﺘﺮاﻧﺸﺎن ﺳﻴﺮاب ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﻪ اﺳﺘﺮاﺣﺖ‬
‫‪2‬‬
‫ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ«‬
‫ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﺮﺳﻴﺪم‪ :‬ﭼﻪ ﻛﺴﻲ را ﺑﻴﺸﺘﺮ از‬
‫ﻫﻤﻪ دوﺳﺖ داري؟ ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﻋﺎﻳﺸﻪ را«‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬از ﻣﻴﺎن ﻣﺮدان‪ ،‬ﭼﻪ ﻛﺴﻲ را؟ ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﭘﺪر‬
‫ﻋﺎﺋﺸﻪ را«‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺳﭙﺲ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ را؟ ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب را« و آنﮔﺎه ﻣﺮدان‬
‫دﻳﮕﺮي را ﻧﻴﺰ ﻧﺎم ﺑﺮد‪ 3.‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻗﻄﻊ زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻋﻤﺮﻓﺎروق‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪاي درﺧﺸﺎن و ﺑﺮﮔﻲ‬
‫زرﻳﻦ از ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼﻣﻲ اﺳﺖ و ﻧﻤﻲﺗﻮان ﻧﻈﻴﺮ رﺷﺎدﺗﻬﺎ‪ ،‬اﺧﻼص‪ ،‬ﺟﻬﺎد و دﻋﻮت آن‬
‫ﺑﺰرگ ﻣﺮد را در ﺗﺎرﻳﺦ ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از اﻣﺘﻬﺎ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ‪ ،‬ﺑﻨﺪه ﺑﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ و ﻣﺮاﺟﻊ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻲ‪ ،‬ﺗﺮﺗﻴﺐ و ﮔﺮدآوري‬
‫اﺑﻌﺎد زﻧﺪﮔﻲ ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﭘﺮداﺧﺘﻢ ﺗﺎ زﻧﺪﮔﻲ اﻳﻦ ﺑﺰرﮔﻮار‪ ،‬در دﺳﺘﺮس و ﻣﻮرد‬
‫اﺳﺘﻔﺎدهي دﻋﻮﺗﮕﺮان‪ ،‬ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬اﻧﺪﻳﺸﻤﻨﺪان‪ ،‬ﺳﻴﺎﺳﺘﻤﺪاران‪ ،‬رﻫﺒﺮان و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن‪،‬‬
‫داﻧﺶ ﭘﮋوﻫﺎن و ﻋﻤﻮم ﻣﺮدم ﻗﺮار ﺑﮕﻴﺮد ﺗﺎ ﺑﺪﻳﻦﺳﺎن از آن اﻟﮕﻮ ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ و در دﻧﻴﺎ و‬
‫آﺧﺮت‪ ،‬ﻣﺸﻤﻮل ﻓﻀﻞ و ﻟﻄﻒ اﻟﻬﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻛﺘﺎب ﭘﻴﺶ روﻳﺘﺎن‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ ﻋﻤﺮﺑﻦﺧﻄﺎب از وﻻدت ﺗﺎ ﺷﻬﺎدت‪ ،‬ﺑﺮرﺳﻲ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد؛ ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻛﻪ از ﻧﺴﺐ‪ ،‬ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ دوران ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن و‬
‫ﻫﺠﺮت ﻛﺮدن وي ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن آﻣﺪه و ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻧﻘﺶ ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ در ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻓﻜﺮي‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻠﻢ ﺵ ‪. ٢٣٩٣‬‬
‫‪ -٢‬ﻣﺴﻠﻢ )‪(۲۳۹۳‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻻﺣﺴﺎﻥ ﻓﯽ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺑﻦ ﺣﺒﺎﻥ )‪(۳۰۹/۱۵‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪30‬‬

‫اﻳﺸﺎن و ﻧﻘﺶ ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص در ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ و ﭘﺮورش وي‬
‫ﺑﺤﺚ ﺷﺪه وآﻧﮕﺎه ﻣﻮاﺿﻊ ﻋﻤﺮﻓﺎروق در ﺑﺮاﺑﺮ ﻏﺰوهﻫﺎ و در ﺟﺎﻣﻌﻪي ﻣﺪﻧﻲ ﻣﻮرد‬
‫ﭘﺮدازش ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻋﻤﺮ در زﻣﺎن ﺣﻴﺎت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص و در دوران‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻧﻘﺶ آﻓﺮﻳﻨﻲ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﻤﺮ و‬
‫ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ وي در زﻣﻴﻨﻪﻫﺎﻳﻲ ﻫﻤﭽﻮن ﺷﻮرا‪ ،‬ﻋﺪاﻟﺖ ﮔﺴﺘﺮي‪ ،‬ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﺳﺎﻻري‬
‫وآزادي ﺑﻴﺎن‪ ،‬از دﻳﮕﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬در‬
‫اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﻧﻜﺎت دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺰ ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﻲﺷﻮد؛ از ﺟﻤﻠﻪ‪ :‬ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي ﻋﻤﺮ و‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﺧﺎﻧﻮادﮔﻲ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ وي در دوران ﺧﻼﻓﺖ و اﺣﺘﺮام از اﻫﻞ ﺑﻴﺖ و ﺗﻮﺟﻪ‬
‫وﻳﮋهاش ﺑﻪ ﺣﻘﻮق زﻧﺎن و ﻋﻨﺎﻳﺖ ﺧﺎص ﺑﻪ ﭘﻴﺸﮕﺎﻣﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن و ﻧﻴﺰ ﺷﻮق ﺧﺪﻣﺖ ﺑﻪ‬
‫ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪان‪ ،‬ﺗﻼش ﺑﺮاي ﭘﺮورش ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺘﻌﻬﺪ و ﻛﺎرآﻣﺪ دوﻟﺘﻲ‪ ،‬ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ ﻣﻔﺎﺳﺪ‪ ،‬ﺗﻮﺟﻪ‬
‫وﻳﮋه ﺑﻪ ﻧﻈﺎم ﻣﺎﻟﻲ و ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت اداري و ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺑﺎزرﮔﺎﻧﻲ‪ ،‬اﺷﺘﻴﺎق واﻓﺮ ﺑﻪ ﺗﺤﻘﻖ اﻫﺪاف‬
‫ﺷﺮﻋﻲ در ﺟﺎﻣﻌﻪ از ﻗﺒﻴﻞ‪ :‬ﺣﻔﻆ و اﻗﺎﻣﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ اﻧﺤﺮاﻓﺎت و ﺑﺪﻋﺖ و‬
‫ﻧﻮآوري در دﻳﻦ‪ ،‬اﻫﻤﻴﺖ دادن ﺑﻪ ﺷﻌﺎﻳﺮ دﻳﻨﻲ و ﻋﺒﺎدي و ﭘﺎﺳﺪاري از ﺣﺮﻣﺖ و ﺟﺎﻳﮕﺎه‬
‫ﻣﺠﺎﻫﺪان راه ﺣﻖ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب از ﻧﻬﻀﺖ ﻋﻠﻤﻲ ﺑﺰرﮔﻲ ﻛﻪ در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﭘﺪﻳﺪ‬
‫آﻣﺪ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و راﺟﻊ ﺑﻪ ﺗﻮﺟﻴﻬﺎت و ﺗﻌﻠﻴﻤﺎت اﻳﺸﺎن در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﺤﺚ‬
‫و ﺑﻴﺎﻧﻲ ﺷﻴﻮا اراﺋﻪ داده ﺷﺪه اﺳﺖ؛ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻣﺪﻳﻨﻪ را ﺑﻪ ﻣﺮﻛﺰي ﻋﻠﻤﻲ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻛﺮد؛‬
‫ﺑﺪﻳﻦﺳﺎن ﻣﺪﻳﻨﻪ‪ ،‬ﻣﻬﺪ ﻋﻠﻢ و داﻧﺶ و ﻣﺮﻛﺰ ﺻﺪور اﺣﻜﺎم ﺷﺮﻋﻲ ﮔﺮدﻳﺪ؛ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‬
‫ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬دﻋﻮﺗﮕﺮان‪ ،‬ﻗﺎﺿﻴﺎن و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن از آنﺟﺎ ﺑﻪ اﻗﺼﻲ ﻧﻘﺎط دﻧﻴﺎ اﻋﺰام ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻧﻘﺶ ﺧﻠﻴﻔﻪي دوم در ﭘﻴﺪاﻳﺶ ﻣﺮاﻛﺰي ﻋﻠﻤﻲ در ﻣﻜﻪ‪ ،‬ﻣﺪﻳﻨﻪ‪،‬‬
‫ﺑﺼﺮه‪ ،‬ﻛﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺷﺎم و ‪ ...‬ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﺑﺪﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ اﺷﺎره ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ‬
‫ﻋﻤﺮﻓﺎروق  ﺗﻮﺟﻪ وﻳﮋهاي ﺑﻪ آﻣﻮزش و ﭘﺮورش و ﻛﺎدري ﻋﻠﻤﻲ و ﻣﺘﺨﺼﺺ ﺟﻬﺖ‬
‫اﻋﺰام آﻧﺎن ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻃﻖ و ﺷﻬﺮﻫﺎي دور دﺳﺖ داﺷﺖ و ﺑﻪ ﻣﻮازات ﻓﺘﻮﺣﺎت اﺳﻼﻣﻲ و‬
‫ﮔﺴﺘﺮش ﻗﻠﻤﺮو اﺳﻼم‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎﻧﺶ دﺳﺘﻮر ﻣﻲداد ﺗﺎ در ﺷﻬﺮﻫﺎي ﻓﺘﺢ ﺷﺪه‪،‬‬
‫ﻣﺴﺎﺟﺪي ﺗﺄﺳﻴﺲ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و آنﻫﺎ را ﻣﺮﻛﺰ دﻋﻮت و ﺗﻌﻠﻴﻢ و ﻧﺸﺮ ﻓﺮﻫﻨﮓ اﺳﻼﻣﻲ ﻗﺮار‬
‫دﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫‪31‬‬ ‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‬
‫آري! ﻣﺴﺎﺟﺪ‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ داﻧﺸﮕﺎﻫﻬﺎي اﺳﻼﻣﻲ و ﻧﻬﺎدﻫﺎي ﻋﻠﻤﻲ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻤﺎي‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪ از ﻃﺮﻳﻖ آنﻫﺎ ﺑﻪ آﻣﻮزش ﻣﻠﺘﻬﺎي ﺗﺎزه ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺪون ﻓﺸﺎر و‬
‫اﺟﺒﺎر ﺑﻪ داﻳﺮهي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﺗﻌﺪاد ﻣﺴﺎﺟﺪي ﻛﻪ در زﻣﺎن‬
‫ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب در آنﻫﺎ ﻧﻤﺎز ﺟﻤﻌﻪ ﺑﺮﮔﺰار ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺪود دوازده ﻫﺰار ﻣﺴﺠﺪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻳﻜﻲ از راﻫﺒﺮدﻫﺎي دﻋﻮﺗﻲ و ﻋﻠﻤﻲ ﻋﻤﺮﻓﺎروق اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﻫﺮ ﻟﺸﻜﺮي ﻛﻪ‬
‫ﻳﻜﻲ از ﺷﻬﺮﻫﺎﻳﻲ ﻫﻤﭽﻮن‪ :‬ﻋﺮاق‪ ،‬اﻳﺮان‪ ،‬ﺷﺎم‪ ،‬ﻣﺼﺮ و ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﻣﻐﺮب را ﻓﺘﺢ ﻣﻲﻛﺮد‪،‬‬
‫ﻣﺆﺳﺴﻪاي ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﻣﺘﺸﻜﻞ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲداد‪ ،‬ﻻزم ﺑﻪ ذﻛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ از‬
‫ﻛﺎدرﻫﺎﻳﻲ ﻣﻤﺘﺎز اﻋﻢ از ﻗﺎرﻳﺎن‪ ،‬ﻣﺤﺪﺛﺎن و ﻓﻘﻬﺎي ﺻﺤﺎﺑﻪ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ در‬
‫ﻣﺪرﺳﻪي ﻧﺒﻮي و در ﺷﻬﺮ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﭘﺮورش ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﻣﺮدم آن ﺷﻬﺮ ﻳﺎ ﻣﻨﻄﻘﻪ را ﺑﻪ‬
‫ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺷﻜﻞ ﺑﺎ اﺳﻼم آﺷﻨﺎ ﺳﺎزﻧﺪ و ﺑﻪ ﺗﻌﻠﻴﻢ و ﺗﺮﺑﻴﺖ آﻧﺎن ﺑﭙﺮدازﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺪه‪ ،‬در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب از ﻋﻼﻗﻪ و ﺗﻮﺟﻪ ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﺑﻪ ﺷﻌﺮ و ﺷﺎﻋﺮان ﺳﺨﻦ‬
‫ﮔﻔﺘﻪام‪ .‬ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﺑﻴﺶ از ﺳﺎﻳﺮ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﻌﺮ اﻫﻤﻴﺖ ﻣﻲداد و در‬
‫ﺳﺨﻨﺎﻧﺶ از ﺷﻌﺮ‪ ،‬ﺑﻬﺮه ﻣﻲﺑﺮد و از ذوق ادﺑﻲ ﺑﺎﻻﻳﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد؛ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺑﺮﺧﻲ از‬
‫ﻧﺼﻮص ادﺑﻲ را ﻧﻘﺪ ﻣﻲﻛﺮد و ﺑﺎ ﻧﻈﺎرت ﺑﺮ اﺷﻌﺎر و ﺳﺮودهﻫﺎ‪ ،‬اﺟﺎزه ﻧﻤﻲداد ﻛﻪ‬
‫ﺷﺎﻋﺮان‪ ،‬ﺷﻌﺮي ﺑﺮ ﺧﻼف واﻗﻌﻴﺖ ﻳﺎ آﻣﻮزهﻫﺎي دﻳﻨﻲ ﺑﺴﺮاﻳﻨﺪ ﻳﺎ در ﻗﺎﻟﺐ ﺷﻌﺮ ﺑﻪ ﻛﺴﻲ‬
‫اﻫﺎﻧﺖ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﺑﺮاي ﻧﻈﺎرت ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ادﺑﻲ ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎﻳﻲ داﺷﺖ ﻛﻪ از آن‬
‫ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﭘﺎس داﺷﺘﻦ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﻲ‪ ،‬ﻫﻤﺨﻮاﻧﻲ واژهﻫﺎ‪ ،‬دوري از ﺗﻜﻠﻒ و‬
‫ﭘﻴﭽﻴﺪﮔﻲ‪ ،‬واﺿﺢ ﺑﻮدن و ﺗﻨﺎﺳﺐ واژهﻫﺎ ﺑﺎ ﻣﻌﺎﻧﻲ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ و ‪ ...‬اﺷﺎره ﻛﺮد‪.‬‬
‫و در راﺳﺘﺎي ﺗﺄدﻳﺐ ﺷﺎﻋﺮان از روﺷﻬﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻲ ﺑﻬﺮه ﻣﻲﺑﺮد‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻨﻜﻪ‬
‫اﻳﺸﺎن ﺑﺮاي ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﺷﺨﺼﻴﺖ و آﺑﺮوي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن از دﺳﺖ ﺑﺮد ﻫﺠﻮﮔﻮﻳﺎن ﺳﻪ ﻫﺰار‬
‫درﻫﻢ را ﻫﺰﻳﻨﻪ ﻛﺮد‪ ،‬ﺗﺎ آنﺟﺎ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از ﺷﻌﺮا در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﺷــﺘﻤﹰﺎ ﻳﻀــﺮ ﻭﻻ ﻣــﺪﳛﹰﺎ ﻳﻨﻔــﻊ‬ ‫ﻭﺃﺧﺬﺕ ﺃﻃﺮﺍﻑ ﺍﻟﻜـﻼﻡ ﻓﻠـﻢ ﺗـﺪﻉ‬
‫ﺷــﺘﻤﻲ ﻓﺄﺻــﺒﺢ ﺁﻣﻨــﹰﺎ ﻻ ﻳﻔــﺰﻉ‬ ‫ﻭﻣﻨﻌﺘﲏ ﻋـﺮﺽ ﺍﻟﺒﺨﻴـﻞ ﻓﻠـﻢ ﳜـﻒ‬

‫»ﺗﻮ اﻓﺴﺎر ﻣﻦ را ﮔﺮﻓﺘﻲ و ﻧﮕﺬاﺷﺘﻲ ﺑﻪ ﻛﺴﻲ ﻧﺎﺳﺰا ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد و ﻳﺎ )ﺑﻪ ﻧﺎﺣﻖ(‬
‫ﺳﺘﻮده ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪32‬‬

‫و ﻣﺮا از ﻫﺘﻚ ﺣﺮﻣﺖ ﺑﺨﻴﻞ ﻣﻨﻊ ﻛﺮدي‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ او از ﮔﺰﻧﺪ زﺑﺎن ﻣﻦ در اﻣﺎن اﺳﺖ‬
‫و ﻧﻤﻲ ﺗﺮﺳﺪ«‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺗﻮﺳﻌﻪ وآﺑﺎداﻧﻲ و ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺑﺤﺮان در دوران ﺧﻠﻴﻔﻪ دوم و‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﺣﺪاث راﻫﻬﺎ و ﺳﺎﻣﺎﻧﺪﻫﻲ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ درﻳﺎﻳﻲ و ﺧﺸﻜﻲ و ﻧﻴﺰ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﺮاﻛﺰ‬
‫ﻣﺮزﺑﺎﻧﻲ ﺑﺤﺚ ﺷﺪه و ﺳﺎﻳﺮ اﻗﺪاﻣﺎت ﻋﻤﺮﻓﺎروق  ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ؛ از‬
‫ﺟﻤﻠﻪ‪ :‬اﻳﺠﺎد ﺷﻬﺮﻫﺎي ﺑﺰرﮔﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺼﺮه‪ ،‬ﻛﻮﻓﻪ‪ ،‬ﻓﺴﻄﺎط و اﺧﺘﺼﺎص ﺑﻮدﺟﻪﻫﺎي‬
‫ﻧﻈﺎﻣﻲ و اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻳﻚ از اﻳﻦ ﺷﻬﺮﻫﺎ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﻛﺘﺎب ﭘﻴﺶ روﻳﺘﺎن از ﺗﺪاﺑﻴﺮ و ﻋﻤﻠﻜﺮد ﻋﻤﺮﻓﺎروق در ﺧﺸﻜﺴﺎﻟﻲ‬
‫ﻣﻌﺮوف »ﻋﺎم اﻟﺮﻣﺎده« ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن آﻣﺪه و ﺑﺪﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ اﺷﺎره ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ در‬
‫آن روزﻫﺎي ﺳﺨﺖ و ﻃﺎﻗﺖ ﻓﺮﺳﺎ‪ ،‬از ﺧﻮد اﻟﮕﻮي ﺧﻮﺑﻲ در زﻣﻴﻨﻪي ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺑﺤﺮان‬
‫اراﺋﻪ داد؛ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ اردوﮔﺎهﻫﺎﻳﻲ ﺑﺮاي ﭘﻨﺎﻫﻨﺪﮔﺎن آﻣﺎده ﺳﺎﺧﺖ و ﺑﻪ ﺟﻤﻊ آوري ﻛﻤﻚ از‬
‫ﺷﻬﺮﻫﺎي دﻳﮕﺮ ﭘﺮداﺧﺖ و ﺑﺎ ﺑﺮﮔﺰاري ﻧﻤﺎز اﺳﺘﺴﻘﺎء )ﻃﻠﺐ ﺑﺎران( ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‬
‫ﻣﺘﻮﺳﻞ ﺷﺪ‪ .‬از دﻳﮕﺮ ﻣﻮاردي ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع‪ ،‬ﺑﺪان اﺷﺎره ﺷﺪه‪ ،‬ﺑﺨﺸﻲ از اﺟﺘﻬﺎدات‬
‫ﻓﻘﻬﻲ ﻋﻤﺮ در اﻳﻦ ﺳﺎل اﺳﺖ؛ ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ :‬ﻋﺪم اﺟﺮاي ﺣﺪ ﺳﺎرق‪ ،1‬ﻋﺪم ﮔﺮﻓﺘﻦ زﻛﺎت و‬
‫ﺑﻪ ﺗﺄﺧﻴﺮ اﻧﺪاﺧﺘﻦ آن و ‪...‬‬
‫از دﻳﮕﺮ ﻧﻜﺎت ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺷﻴﻮع ﻃﺎﻋﻮن و ﻋﻤﻠﻜﺮد ﺧﻠﻴﻔﻪ‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ وﺑﺎي ﺧﺎﻧﻤﺎن ﺳﻮزي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪي ﻣﻮازﻳﻦ را ﺑﺮ ﻫﻢ زد و ﺑﺴﻴﺎري از‬
‫ﻣﻴﺮاﺛﻬﺎي ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ را ﻧﺎﺑﻮد ﺳﺎﺧﺖ و ﺳﺒﺐ ﻣﺮگ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﺑﺰرگ ﻟﺸﻜﺮ اﺳﻼم و ﺣﺪود‬
‫ﺑﻴﺴﺖ ﻫﺰار ﺗﻦ از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺷﺎم ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ‪ ،‬ﺷﺨﺼﺎً ﺑﻪ ﺷﺎم رﻓﺖ و ﺑﻪ‬
‫ﺳﺎﻣﺎﻧﺪﻫﻲ اﻣﻮر ﭘﺮداﺧﺖ و اﻣﻮال ﺑﻪ ﺟﺎي ﻣﺎﻧﺪه را ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻧﻤﻮد و اﻗﺎﻣﺘﮕﺎﻫﻬﺎي زﻣﺴﺘﺎﻧﻲ‬
‫و ﺗﺎﺑﺴﺘﺎﻧﻲ را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻤﻮد و ﺑﻪ ﺑﺎزﺳﺎزي ﻟﻨﮕﺮﮔﺎﻫﻬﺎي ﺷﺎم و آب و ﻓﺎﺿﻼب آن‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﺟﺪﻳﺪي را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮد و ﺑﻪ ﺷﺮح وﻇﺎﻳﻒ ﺳﺮﺑﺎز‪ ،‬ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه و ﻣﺮدم‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ و ﻣﻴﺮاث اﻓﺮاد ﻣﺮده را ﺑﻪ زﻧﺪﮔﺎن ﻋﻄﺎ ﻧﻤﻮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻣﻨﻈﻮﺭ ﻋﺪﻡ ﳎﺎﺯﺍﺕ ﺳﺎﺭﻕ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻗﺎﻧﻮﻥ ﺷﺮﻉ‪ ،‬ﻗﻄﻊ ﺩﺳﺖ ﺍﺯ ﻣﭻ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ )ﻭﻳﺮﺍﺳﺘﺎﺭ(‪.‬‬
‫‪33‬‬ ‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‬
‫در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب از ﻧﻘﺶ ﻋﻤﺮﻓﺎروق در ﺗﻮﺳﻌﻪي ﻧﻬﺎدﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﻳﻲ ﺳﺨﻦ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻴﺎن آوردهام‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﭘﻴﺮاﻣﻮن درآﻣﺪ دوﻟﺖ از زﻛﺎت‪ ،‬ﺟﺰﻳﻪ‪ 1 ،‬ﻣﺎﻟﻴﺎت‪ ،‬ﻋ‪‬ﺸﺮ و ﻣﺎل ﻓﻴﺊ‬
‫و ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺑﺤﺚ ﻧﻤﻮدهام‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﻣﻮرد ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل‪ ،‬ﺗﺪوﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﻲ و‬
‫ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي دوﻟﺖ در زﻣﺎن ﻋﻤﺮ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪام و از اﺟﺘﻬﺎدات وي در ﺧﺼﻮص‬
‫ﻣﺎﻟﻴﺎﺗﻬﺎي ارﺿﻲ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻳﺠﺎد واﺣﺪ ﭘﻮل اﺳﻼﻣﻲ ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن آوردهام و ﺑﻪ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﺗﻮﺳﻌﻪي ﺳﺎزﻣﺎن ﻗﻀﺎﻳﻲ و ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻗﺎﺿﻴﺎن ﺧﻮد ﭘﺮداﺧﺘﻪ‬
‫و از اﻧﺘﺼﺎب ﻗﺎﺿﻴﺎن و ﻣﻘﺎم و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي آﻧﺎن ﺑﺤﺚ ﻛﺮدهام و ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ اﺣﻜﺎم ﻗﻀﺎﻳﻲ و‬
‫دﻻﻳﻞ ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد ﻗﺎﺿﻲ اﺷﺎره ﻧﻤﻮدهام‪ ،‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻪ اﺟﺘﻬﺎدات ﻗﻀﺎﻳﻲ ﻓﺎروق‬
‫ﭘﺮداﺧﺘﻪام؛ ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ :‬ﺣﻜﻢ ﺧﻠﻴﻔﻪ در ﻣﻮرد ﺟﻌﻞ ﻛﻨﻨﺪهي ﻣﻬﺮ رﺳﻤﻲ دوﻟﺖ و ﻛﺴﻲ ﻛﻪ از‬
‫ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل ﻛﻮﻓﻪ دزدي ﻛﺮده و ﻓﺮدي ﻛﻪ ﺑﺪون اﻃﻼع از ﺣﺮﻣﺖ زﻧﺎ‪ ،‬ﻣﺮﺗﻜﺐ آن ﺷﺪه‬
‫ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﻣﻮرد ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن و ﻛﺎرﮔﺰاران دوران ﺧﻠﻴﻔﻪي دوم و ﻧﺤﻮهي ﺑﺮﺧﻮرد‬
‫وي ﺑﺎ آﻧﺎن ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن آوردهام‪ ،‬از اﻳﻦرو اﺳﺘﺎنﻫﺎي دوﻟﺖ ﻋﻤﺮ را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻤﻮده و ﻧﺎم‬
‫اﺳﺘﺎﻧﺪارﻫﺎي اﻳﺸﺎن را ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻛﺮدهام و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ از ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﺷﺮاﻳﻂ و ﻗﻮاﻋﺪ ﻋﻤﺮ ﺑﺮاي‬
‫اﻧﺘﺨﺎب اﺳﺘﺎﻧﺪار ﺳﺨﻦ راﻧﺪه و ﺑﻪ وﻇﺎﻳﻒ آنﻫﺎ در ﻗﺒﺎل ﻣﺮدم و ﭘﻴﮕﻴﺮي ﻋﻤﺮ در ﺑﺮاﺑﺮ‬
‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺪار و اﺳﺘﺎﻧﺪارﻫﺎي ﺧﻮد و ﻣﺤﺎﺳﺒﻪي آنﻫﺎ ﻃﺒﻖ ﺷﺮﻳﻌﺖ اﻟﻬﻲ‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺘﻪام‪ ،‬و ﻧﻴﺰ‬
‫ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ رﺳﻴﺪﮔﻲ ﺑﻪ ﺷﻜﺎﻳﺎت ﺷﻬﺮوﻧﺪان از ﻛﺎرﮔﺰاران و اﻧﻮاع اﻗﺪاﻣﺎت‬
‫ﻛﻴﻔﺮي اﻳﺸﺎن در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاراﻧﺶ ﺑﺤﺚ راﻧﺪهام و در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﺴﺄﻟﻪي‬
‫ﺑﺮﻛﻨﺎري ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ وﻟﻴﺪ و ﻋﻠﻞ آن و ﻣﻮﺿﻊﮔﻴﺮي ﺧﺎﻟﺪ در ﻗﺒﺎل اﻳﻦ ﻋﻤﻠﻜﺮد‬
‫ﻋﻤﺮ ﭘﺮداﺧﺘﻪام و از ﻓﺘﺢ ﻋﺮاق‪ ،‬اﻳﺮان‪ ،‬ﺷﺎم‪ ،‬ﻣﺼﺮ و ﻟﻴﺒﻲ در دوران ﺧﻠﻴﻔﻪ ي دوم و‬
‫درﺳﻬﺎي ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از اﻳﻦ ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪام‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در‬
‫ﺟﺮﻳﺎن ﻓﺘﻮﺣﺎت‪ ،‬ﻣﻴﺎن ﺧﻠﻴﻔﻪ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﻟﺸﻜﺮش رد و ﺑﺪل ﺷﺪه‪ ،‬ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ ﻗﺮار‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ و از ﺧﻼل آن‪ ،‬ﻧﻜﺎت ﻋﻠﻤﻲ و ﭘﺮورﺷﻲ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻔﻴﺪي اﺳﺘﺨﺮاج و اراﺋﻪ ﮔﺮدﻳﺪه‬

‫‪ -١‬ﺟﺰﻳﻪ‪ ،‬ﻋﺒﺎﺭﺗﺴﺖ ﺍﺯ ﻣﻘﺪﺍﺭ ﻣﺸﺨﺼﯽ ﭘﻮﻝ ﻳﺎ ﮐﺎﻻ ﮐﻪ ﮐﺎﻓﺮ ﺫﻣﯽ )ﮐﺎﻓﺮﯼ ﮐﻪ ﺩﺭ ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ ﺍﺳـﻼﻣﯽ ﺯﻧـﺪﮔﯽ‬
‫ﻣﯽﮐﻨﺪ( ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎﻥ ﻣﯽﭘﺮﺩﺍﺯﺩ ﻭ ﺩﺭ ﻭﺍﻗﻊ ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﺯﮐﺎﺗﯽ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎﻥ ﭘﺮﺩﺍﺧﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ )ﻭﻳﺮﺍﺳﺘﺎﺭ(‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪34‬‬

‫اﺳﺖ ﻛﻪ در راﺳﺘﺎي دوﻟﺘﺪاري‪ ،‬ﻣﻠﺖﭘﺮوري‪ ،‬ﺗﺮﺑﻴﺖ ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬آﻣﻮزش ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن و‬


‫ﺗﺎﻛﺘﻴﻜﻬﺎي ﺟﻨﮕﻲ ﻧﻘﺶ ﺑﺴﺰاﻳﻲ را اﻳﻔﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ؛ ﻧﻜﺎت آﻣﻮزﻧﺪه در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي‬
‫ﻋﻤﺮﻓﺎروق را ﻣﻲﺗﻮان در دو ﺑﺨﺶ ﺣﻘﻮق اﷲ و ﺣﻘﻮق ﺑﻨﺪﮔﺎن ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ ﻗﺮار‬
‫داد‪ .‬ﻋﻤﺮﻓﺎروق در ﺑﺨﺶ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺣﻘﻮق اﷲ‪ ،‬ﺑﻪ اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ و ﭘﺎﻳﺪاري در ﺑﺮاﺑﺮ‬
‫دﺷﻤﻦ و ﺟﻬﺎد در راه ﺧﺪا ﺑﻪ ﻧﻴﺖ ﺧﺪﻣﺖ ﺑﻪ دﻳﻦ و اداي اﻣﺎﻧﺖ اﻟﻬﻲ ﺳﻔﺎرش ﻧﻤﻮده و‬
‫در زﻣﻴﻨﻪي ﺣﻘﻮق ﺑﻨﺪﮔﺎن‪ ،‬ﻟﺸﻜﺮﻳﺎن را ﺑﻪ ﭘﻴﺮوي از ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه؛ و اﻣﻴﺮ را ﺑﻪ رﻋﺎﻳﺖ ﺣﺎل‬
‫ﻟﺸﻜﺮﻳﺎن و ﻣﻬﺮﺑﺎﻧﻲ ﺑﺎ آﻧﺎن و ﺗﺸﻮﻳﻖ آﻧﺎن ﺑﻪ اداﻣﻪي ﺟﻨﮓ ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﺑﺨﺸﻲ از اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﺑﻪ ارﺗﺒﺎط ﻋﻤﺮ ﺑﺎ دﻳﮕﺮ ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن آن زﻣﺎن‬
‫ﭘﺮداﺧﺘﻪ و از ﻧﺘﺎﻳﺞ و دﺳﺘﺎوردﻫﺎي ﻓﺘﻮﺣﺎت وي و ﻧﻴﺰ از روزﻫﺎي ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ زﻧﺪﮔﻲ‬
‫ﺧﺠﺴﺘﻪاش ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن آﻣﺪه و ﺑﺪﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ اﺷﺎره ﺷﺪه ﻛﻪ ﻫﻤﻮاره ﻓﻜﺮ ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ‬
‫ﺳﻮي ﺧﺪا و ﻣﻼﻗﺎت ﺑﺎ او‪ ،‬ﻳﻜﻲ از دﻏﺪﻏﻪﻫﺎي ﻓﻜﺮي ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﻮد ﻛﻪ ﻳﻚ‬
‫ﻟﺤﻈﻪ از آن ﻏﺎﻓﻞ ﻧﺸﺪ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺗﻼش ﻧﻤﻮدهام ﻛﻪ از ﻓﻬﻢ و درك ﻋﻤﺮ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺳﻼم ﭘﺮده ﺑﺮدارم‬
‫ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎ آن ﻓﻬﻢ و ﺑﻴﻨﺶ اﺳﻼﻣﻲ زﻧﺪﮔﻲ را در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم ﺳﭙﺮي ﻧﻤﻮده و ﺑﺮاي‬
‫اﺟﺮاي اﻣﻮر از آن ﺑﻬﺮه ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و از ﺟﻮاﻧﺐ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺷﺨﺼﻴﺖ اﻳﺸﺎن اﻋﻢ از‬
‫ﺳﻴﺎﺳﻲ‪ ،‬ﻧﻈﺎﻣﻲ‪ ،‬اداري و ﻗﻀﺎﻳﻲ ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻛﺸﺎﻧﺪهام و در ﻣﻮرد زﻧﺪﮔﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‬
‫اﻳﺸﺎن در دوران ﺣﻀﺮت اﺑﻮﺑﻜﺮ و در دوران ﺑﺮ ﻋﻬﺪه ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎﺗﻲ را‬
‫اراﺋﻪ دادهام و روي ﻧﻘﺶ اﻳﺸﺎن در اﻳﺠﺎد ﺗﻐﻴﻴﺮاﺗﻲ در راﺳﺘﺎي ﻣﺆﺳﺴﻪﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ‪،‬‬
‫ﻗﻀﺎﻳﻲ‪ ،‬اداري و ﻧﻈﺎﻣﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮري ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻧﻤﻮدهام‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﻴﺎن دﻻﻳﻞ ﻋﻈﻤﺖ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﻣﻲﭘﺮدازد و ﻋﻈﻤﺘﺶ را در‬
‫اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠﻒ اﻋﻢ از اﻳﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﻓﻜﺮ‪ ،‬اﺧﻼق وآﺛﺎر آن ﺑﺰرﮔﻮار ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻣﻲﻛﺸﺪ؛‬
‫ﻋﻈﻤﺘﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺮﻓﺎروق آنرا از اﺳﻼم و اﺟﺮاي آن و ﻧﻴﺰ از ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل و‬
‫ﭘﻴﺮوي از رﺳﻮل اﻛﺮم ص ﺑﻪ دﺳﺖ آورده ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺪون ﺗﺮدﻳﺪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺟﺰو آن ﭘﻴﺸﻮاﻳﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ راه رﺷﺪ و ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ را‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺮدم‪ ،‬ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و ﮔﻔﺘﺎر و ﻛﺮدارﺷﺎن‪ ،‬اﻟﮕﻮي زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﺑﺮاي ﻋﻤﻮم ﻣﺮدم و‬
‫اﻗﺸﺎر ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳﺖ‪ .‬از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ و زﻧﺪﮔﻴﻨﺎﻣﻪي ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﻳﻜﻲ از‬
‫‪35‬‬ ‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‬
‫ﭘﺮﺑﺎرﺗﺮﻳﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻳﻤﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻮاﻃﻒ ﺻﺤﻴﺢ اﺳﻼﻣﻲ را ﺑﺮ ﻣﻲاﻧﮕﻴﺰد؛ و اﻣﺖ اﺳﻼم‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﺷﺪت ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﻣﺮدان ﺑﺎ ﻛﻔﺎﻳﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﺴﻴﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﮔﺎم ﻣﻲﻧﻬﻨﺪ و ارزﺷﻬﺎي واﻻ‬
‫را ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻣﻲﻛﺸﻨﺪ و اﺣﻴﺎﮔﺮ ارزﺷﻬﺎ و ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ اﺧﻼﻗﻲ و اﺳﻼﻣﻲ از ﻃﺮﻳﻖ ﺟﺎن‬
‫ﻓﺸﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻲ ﮔﻤﺎن ﺗﺎرﻳﺦ ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺑﻪ وﻳﮋه ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ‪-‬رﺿﻲ اﷲ ﻋﻨﻬﻢ‪ -‬در ﮔﺬر‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬روﺷﻨﻲ ﺑﺨﺶ راه ﻫﻤﻪي ﻧﺴﻠﻬﺎ ﺑﻮده و ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد و راه ﺑﻬﺮهﮔﻴﺮي از زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ‬
‫آنﻫﺎ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ اﺻﺤﺎب را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻟﮕﻮﻳﻲ در ﻓﺮا راه ﺧﻮد ﻗﺮار دﻫﻴﻢ و‬
‫ﻣﻮﺿﻌﻬﺎي ارزﺷﻤﻨﺪ آﻧﺎن در ﺑﺮاﺑﺮ اﻓﺮاد ﺟﺎﻣﻌﻪ را در زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ روزﻣﺮهي ﺧﻮد ﺟﺎﻳﻲ‬
‫دﻫﻴﻢ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﭘﻨﺪاﺷﺖ ﻛﻪ روﻳﻜﺮد ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﻣﺒﺎرزات آﻧﺎن و آﻣﻮزهﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ‬
‫در زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ آن ﺑﺰرﮔﻮاران وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺑﺎ اوﺿﺎع ﻗﺮون ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﻮد و‬
‫اﻛﻨﻮن ﻗﺎﺑﻞ اﺟﺮا و اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻴﺴﺖ؛ ﺑﻠﻜﻪ واﻗﻌﻴﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺎه ﻧﺴﻴﻢ اﻳﻤﺎن ﺑﻮزد و‬
‫ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﺪا ﻣﻌﻨﺎ ﺑﻴﺎﺑﺪ و ﻣﺆﻣﻨﺎن‪ ،‬ﺷﻴﻔﺘﻪي اﺟﺮاي دﺳﺘﻮرات اﻟﻬﻲ ﮔﺮدﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻧﻴﺰ ﭘﻴﺮوزي آﻧﺎن را ﺿﻤﺎﻧﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺷﺮاﻳﻂ را ﺑﻪ ﻧﻔﻊ آنﻫﺎ رﻗﻢ ﻣﻲزﻧﺪ‪.‬‬
‫آري! ﺑﻨﺪه در ﺑﺮرﺳﻲ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮﻓﺎروق و ﺗﺤﻠﻴﻞ وﻗﺎﻳﻊ دوراﻧﺶ‪ ،‬از ﻫﻴﭻ‬
‫ﺳﻌﻲ و ﺗﻼﺷﻲ درﻳﻎ ﻧﻮرزﻳﺪهام؛ اﻟﺒﺘﻪ ﻣﺪﻋﻲ ﻧﻴﺴﺘﻢ ﻛﻪ دﭼﺎر اﺷﺘﺒﺎه ﻧﺸﺪهام‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﺪﻓﻲ‬
‫ﺟﺰ رﺿﺎﻳﺖ ﭘﺮوردﮔﺎر ﻣﺘﻌﺎل ﻧﺪاﺷﺘﻪام و از اﻳﻦرو ﭘﺎداﺷﻢ را از او ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﻛﻪ او‬
‫ﭘﺬﻳﺮﻧﺪه و ﺷﻨﻮﻧﺪه ﻓﺮﻳﺎدﻫﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻻزم ﺑﻪ ﻳﺎداوري اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﺎﻋﺖ ﻫﻔﺖ و ﻧﻴﻢ روز ﭼﻬﺎرﺷﻨﺒﻪ در ﺗﺎرﻳﺦ ‪ 13‬رﻣﻀﺎن‬
‫‪ 1422‬ﻫـ ــ ﻣﻮاﻓﻖ ﺑﺎ ‪ 28‬ﻧﻮاﻣﺒﺮ ‪ 2001‬ﻣﻴﻼدي‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﻀﻞ و ﻳﺎري ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب را‬
‫ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن رﺳﺎﻧﺪم‪.‬‬
‫از ﺧﺪاي ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﺑﻨﺪه را ﺑﭙﺬﻳﺮد و ﺑﻪ ﺳﺎﻳﺮ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ ﺗﻮﻓﻴﻖ‬
‫اﺳﺘﻔﺎده از آنرا ﻋﻨﺎﻳﺖ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ و ﺑﻪ ﻓﻀﻞ و ﻟﻄﻒ ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬آنرا ﻣﺒﺎرك و ﺧﺠﺴﺘﻪ‬
‫ﺑﮕﺮداﻧﺪ؛ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ Á  À¿¾½¼ »º¹¸¶ µ´³²±° ¯®¬«m‬‬
‫‪ lÂ‬ﻓﺎﻃﺮ‪٢ :‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪36‬‬

‫»ﺧﺪاوﻧﺪ )درِ ﺧﺰاﺋﻦ( ﻫﺮ رﺣﻤﺘﻲ را ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﺑﮕﺸﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ )آن را‬
‫ﺑﺒﻨﺪد و( از آن ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧﺪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي را ﻛﻪ ﺑﺎز دارد و از آن ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي‬
‫ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﺟﺰ او ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ آنرا رﻫﺎ و روان ﺳﺎزد‪ ،‬و او ﺗﻮاﻧﺎ و ﻛﺎر ﺑﺠﺎ اﺳﺖ‪) .‬ﻟﺬا ﻧﻪ‬
‫در ﻛﺎري در ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬و ﻧﻪ ﻛﺎري را ﺑﺪون ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﺪ(«‪.‬‬
‫در ﭘﺎﻳﺎن اﻳﻦ ﻣﻘﺪﻣﻪ‪ ،‬ﺑﺎري دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﻛﻮﺗﺎﻫﻲﻫﺎي ﺧﻮد اذﻋﺎن ﻣﻲﻛﻨﻢ و ﺧﺎﺷﻌﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻓﻀﻞ و اﺣﺴﺎن ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳﺒﺤﺎن اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻢ؛ زﻳﺮا ﻫﺮ ﭼﻪ دارم‪ ،‬از اوﺳﺖ و ﺗﻨﻬﺎ‬
‫اوﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮﻓﻴﻖ و ﻳﺎري ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﭘﺲ در آﻏﺎز و ﭘﺎﻳﺎن‪ ،‬ﺳﭙﺎﺳﮕﺰار او ﻫﺴﺘﻢ و ﺑﺎ ﺗﻮﺳﻞ‬
‫ﺑﻪ ﻧﺎﻣﻬﺎي ﻧﻴﻜﺶ‪ ،‬از او ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﻧﺎﭼﻴﺰ را ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ ﻗﺮار دﻫﺪ و آنرا‬
‫ﺑﺮاي ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ ﻣﻔﻴﺪ ﺑﮕﺮداﻧﺪ‪ .‬و ﻫﺮ ﺣﺮﻓﻲ را ﻛﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪام‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻧﻴﻜﻲ در دﻓﺘﺮ‬
‫اﻋﻤﺎﻟﻢ ﺛﺒﺖ ﺑﻔﺮﻣﺎﻳﺪ و ﺑﻪ ﺑﺮادراﻧﻲ ﻛﻪ در ﻧﮕﺎرش اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﺎ ﻣﻦ ﻫﻤﻜﺎري داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪،‬‬
‫اﺟﺮ و ﭘﺎداش ﻓﺮاوان ﻋﻨﺎﻳﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﺿﻤﻨﺎً درﺧﻮاﺳﺖ ﻣﻦ از ﺑﺮادران و ﺧﻮاﻫﺮاﻧﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻛﺘﺎب ﺑﻪ دﺳﺘﺸﺎن ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺮا در دﻋﺎﻫﺎﻳﺸﺎن ﻳﺎد ﻛﻨﻨﺪ و ﻣﺮا از ﻳﺎد ﻧﺒﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫‪¥¤£¢¡~}|{zyxwm‬‬
‫¦§¨©‪ l «ª‬ﺍﻟﻨﻤﻞ‪١٩ :‬‬
‫»ﭘﺮوردﮔﺎرا! ﭼﻨﺎن ﻛﻦ ﻛﻪ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﺳﭙﺎﺳﮕﺰار ﻧﻌﻤﺘﻬﺎﻳﻲ ﺑﺎﺷﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻦ و ﭘﺪر و‬
‫ﻣﺎدرم ارزاﻧﻲ داﺷﺘﻪاي‪ ،‬و )ﻣﺮا ﺗﻮﻓﻴﻖ ﻋﻄﺎء ﻓﺮﻣﺎ ﺗﺎ( ﻛﺎرﻫﺎي ﻧﻴﻜﻲ را اﻧﺠﺎم دﻫﻢ ﻛﻪ ﺗﻮ از‬
‫آنﻫﺎ راﺿﻲ ﺑﺎﺷﻲ )و ﻣﻦ ﺑﺪآنﻫﺎ رﺳﺘﮕﺎر ﺑﺎﺷﻢ(‪ ،‬و ﻣﺮا در ﭘﺮﺗﻮ ﻣﺮﺣﻤﺖ ﺧﻮد از زﻣﺮه‬
‫ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺷﺎﻳﺴﺘﻪات ﮔﺮدان«‪.‬‬
‫ﺳﺒﺤﺎﻧﮏ ﺍﻟﻠﻬﻢ ﻭ ﲝﻤﺪﮎ ﺃﺷﻬﺪ ﺃﻥ ﻻ ﺍﻟﻪ ﺍﻻ ﺃﻧﺖ ﺃﺳﺘﻐﻔﺮﮎ ﻭ ﺃﺗﻮﺏ ﺍﻟﻴﮏ‪ ،‬ﻭﺁﺧﺮ ﺩﻋﻮﺍﻧﺎ ﺃﻥ‬
‫ﺍﳊﻤﺪ ﷲ ﺭﺏ ﺍﻟﻌﺎﳌﻴﻦ ‪.‬‬

‫ﻋﻠﻲ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺻﻼﺑﻲ‬


‫‪ 13‬رﻣﻀﺎن ‪ 1422‬ﻫـ‪ .‬ق‬
‫ﻓﺼﻞ اول‬
‫ﻋﻤﺮ در ﻣﻜﻪ‬

‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﻧﺎم‪ ،‬ﻧﺴﺐ‪ ،‬ﻛﻨﻴﻪ‪ ،‬ﺻﻔﺎت‪ ،‬ﺧﺎﻧﻮاده و زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻋﻤﺮ ﻗﺒﻞ‬
‫از اﺳﻼم‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن و ﻫﺠﺮت ﻋﻤﺮ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‬
‫ﻧﺎم‪ ،‬ﻧﺴﺐ‪ ،‬ﻛﻨﻴﻪ‪ ،‬ﺻﻔﺎت‪ ،‬ﺧﺎﻧﻮاده و زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻋﻤﺮ ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم‬

‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻧﺎم‪ ،‬ﻧﺴﺐ‪ ،‬ﻛﻨﻴﻪ و اﻟﻘﺎب ﻋﻤﺮ‬


‫وي‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻓﺮزﻧﺪ ﺧﻄﺎب ﻓﺮزﻧﺪ ﻧﻔﻴﻞ ﻓﺮزﻧﺪ ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰي ﻓﺮزﻧﺪ رﻳﺎح ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻓﺮط‬
‫ﺑﻦ رزاح ﺑﻦ ﻋﺪي ﺑﻦ ﻛﻌﺐ ﺑﻦ ﻟﺆي‪ 1‬ﺑﻦ ﻏﺎﻟﺐ ﻗﺮﺷﻲ ﻋﺪوي‪ 2‬اﺳﺖ و ﻧﺴﺒﺶ در ﻛﻌﺐ‬
‫‪3‬‬
‫ﺑﻦ ﻟﺆي ﺑﺎ ﻧﺴﺐ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻳﻜﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻛﻨﻴﻪاش‪ ،‬اﺑﻮﺣﻔﺺ‪4‬؛ و ﻟﻘﺒﺶ‪ ،‬ﻓﺎروق‪ 5‬اﺳﺖ‪ .‬زﻳﺮا او‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺳﻼم‬
‫را در ﻣﻜﻪ آﺷﻜﺎر ﺳﺎﺧﺖ و ﺑﺪﻳﻦﺳﺎن ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي او ﻣﻴﺎن ﺣﻖ و ﺑﺎﻃﻞ و‬
‫‪6‬‬
‫اﺳﻼم و ﻛﻔﺮ‪ ،‬ﺟﺪاﻳﻲ اﻧﺪاﺧﺖ‪.‬‬

‫دوم‪ :‬ﺗﻮﻟﺪ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺟﺴﻤﻲ ﻋﻤﺮ‬


‫ﻋﻤﺮ ﺳﻪ ﺳﺎل ﭘﺲ از ﻋﺎم اﻟﻔﻴﻞ ﭼﺸﻢ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﮔﺸﻮد‪ .7‬او‪ ،‬ﭼﻬﺮهاي ﺳﺮخ و ﺳﻔﻴﺪ‬
‫داﺷﺖ ﻛﻪ ﺳﺮﺧﻲ ﭼﻬﺮهاش ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻮد و ﮔﻮﻧﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻴﻨﻲ و ﭼﺸﻤﺎﻧﻲ زﻳﺒﺎ داﺷﺖ‪.‬‬
‫ﻛﻒ دﺳﺘﻬﺎ و ﻗﺪﻣﻬﺎﻳﺶ‪ ،‬ﭘﻬﻦ و درﺷﺖ ﺑﻮد؛ وي‪ ،‬ﺑﻠﻨﺪ ﻗﺎﻣﺖ‪ ،‬ﺗﻨﻮﻣﻨﺪ‪ ،‬ﻗﻮي و‬
‫ﺷﺠﺎع‪ 8‬ﺑﻮد و ﻣﻮﻫﺎﻳﺶ را ﺑﺎ ﺣﻨﺎ رﻧﮓ ﻣﻲﻛﺮد و دو ﻃﺮف ﺳﺒﻴﻠﺶ ﺑﻠﻨﺪ ﺑﻮد؛ ﺗﻨﺪ راه‬
‫ﻣﻲرﻓﺖ و ﺑﻠﻨﺪ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻔﺖ و ﻫﺮﮔﺎه ﻛﺘﻚ ﻣﻲزد‪ ،‬دردآور ﺑﻮد‪.9‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ ﺍﻟﮑﱪﯼ )‪ (۲۶۵/۳‬؛ ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ ﺍﺯ ﺍﺑﻦ ﻋﺒﺪﺍﳍﺎﺩﯼ )‪(۱۳۱/۱‬‬


‫‪ -٢‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ ﰲ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺃﻣﲑ ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ )‪.(١٣١/١‬‬
‫‪ -٣‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ ﻓﯽ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻣﻴﺮ ﺍﳌﺆﻣﻨﻴﻦ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ )‪(۱۳۱/۱‬‬
‫‪ -٤‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺘﻮﺛﻴﻖ ﰲ ﺳﲑﺓ ﻭﺣﻴﺎﺓ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ ﺹ‪. ١٥‬‬
‫‪ -٥‬ﳘﺎﻥ‪ :‬ﺹ‪. ١٥‬‬
‫‪ -٦‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺘﻮﺛﻴﻖ ﻓﯽ ﺳﻴﺮﻩ ﻭ ﺣﻴﺎﻩ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ‪ ،‬ﺹ‪۱۵‬‬
‫‪ -٧‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﺯ ﺳﻴﻮﻃﯽ‪ ،‬ﺹ‪۱۳۳‬‬
‫‪ -٨‬ﺍﳋﻠﻴﻔﺔ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ‪ :‬ﻋﺎﱐ ﺹ‪. ١٥‬‬
‫‪ -٩‬ﺬﻳﺐ ﺍﻷﲰﺎﺀ )‪ :(١٤/٢‬ﻧﻮﻭﻱ‪ ،‬ﺃﻭﻟﻴﺎﺕ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ‪ :‬ﻗﺮﺷﻲ ﺹ‪. ٢٤‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪40‬‬

‫ﺳﻮم‪ :‬ﺧﺎﻧﻮادهي ﻋﻤﺮ‬


‫ﭘﺪر ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺧﻄﺎب ﺑﻦ ﻧﻔﻴﻞ؛ و ﻣﺎدرش ﺣﻨﺘﻤﻪ دﺧﺘﺮ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻦ ﻣﻐﻴﺮه ﺑﻮد‪ .‬و ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه‪:‬‬
‫دﺧﺘﺮ ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬ﺧﻮاﻫﺮ اﺑﻮﺟﻬﻞ ﺑﻮد‪ 1.‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻮرﺧﻴﻦ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎورﻧﺪ ﻛﻪ او‪ ،‬دﺧﺘﺮ‬
‫ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬دﺧﺘﺮ ﻋﻤﻮي اﺑﻮﺟﻬﻞ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم ﺑﻮده اﺳﺖ‪ 2.‬ﭘﺪر ﺑﺰرگ ﻋﻤﺮ ﻳﻌﻨﻲ ﻧﻔﻴﻞ ﺑﻦ‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰي‪ ،‬ﻳﻜﻲ از ﺑﺰرﮔﺎن ﻗﺮﻳﺶ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺣﻞ ﻣﺸﺎﺟﺮات ﺧﻮد ﺑﻪ او ﻣﺮاﺟﻌﻪ‬
‫‪3‬‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم ﺑﺎ زﻳﻨﺐ ﺑﻨﺖ ﻣﻈﻌﻮن‪ ،‬ﺧﻮاﻫﺮ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻈﻌﻮن ازدواج ﻧﻤﻮد‬
‫و از او داراي ﺳﻪ ﻓﺮزﻧﺪ ﺑﻪ ﻧﺎﻣﻬﺎي ﻋﺒﺪاﷲ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ اﻛﺒﺮ وﺣﻔﺼﻪ ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﺎ‬
‫ﻣﻠﻴﻜﻪ ﺑﻨﺖ ﺟﺮول ازدواج ﻛﺮد واز او ﺻﺎﺣﺐ ﻓﺮزﻧﺪي ﺑﻪ ﻧﺎم ﻋﺒﻴﺪاﷲ ﺷﺪ و آنﮔﺎه ﺑﺎ‬
‫ﻣﻠﻴﻜﻪ ﻣﺘﺎرﻛﻪ ﻧﻤﻮد؛ ﻣﻠﻴﻜﻪ ﭘﺲ از ﺟﺪاﻳﻲ ﻋﻤﺮ ﺑﺎ اﺑﻮ اﻟﺠﻬﻢ ﺑﻦ ﺣﺬﻳﻔﻪ ازدواج ﻛﺮد‪.‬‬
‫آنﮔﺎه ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﻗﺮﻳﺒﻪ ﺑﻨﺖ اﺑﻲ اﻣﻴﻪ ﻣﺨﺰوﻣﻲ ازدواج ﻧﻤﻮد‪ ،‬وﻟﻲ دﻳﺮي ﻧﭙﺎﻳﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ‬
‫ﺗﻮاﻓﻖ ﻫﻢ‪ ،‬از ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺟﺪا ﺷﺪﻧﺪ و ﭘﺲ از ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻗﺮﻳﺒﻪ ﺑﺎ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺑﻮﺑﻜﺮ ازدواج‬
‫ﻧﻤﻮد‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ام ﺣﻜﻴﻢ ﺑﻨﺖ ﺣﺎرث ﺑﻦ ﻫﺸﺎم ازدواج ﻛﺮد و اﻳﻦ‪ ،‬ﭘﺲ از‬
‫ﺷﻬﺎدت ﻋﻜﺮﻣﻪ ﺑﻦ اﺑﻮﺟﻬﻞ در ﺷﺎم‪ ،‬ﺷﻮﻫﺮ ﺳﺎﺑﻖ ام ﺣﻜﻴﻢ ﺑﻮد‪ 4.‬و از او ﺻﺎﺣﺐ‬
‫دﺧﺘﺮي ﺑﻪ ﻧﺎم ﻓﺎﻃﻤﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ رواﻳﺘﻲ او را ﻃﻼق داد‪ .5‬و ﭘﺲ از او ﺑﺎ زﻧﻲ ﺑﻪ‬
‫‪6‬‬
‫ﻧﺎم ﺟﻤﻴﻠﻪ ﺑﻨﺖ ﻋﺎﺻﻢ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﺑﻦ اﺑﻲ اﻗﻠﺢ اوﺳﻲ ازدواج ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺎ ﻋﺎﺗﻜﻪ‬
‫ﺑﻨﺖ زﻳﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻧُﻔﻴﻞ ازدواج ﻛﺮد؛ ﻋﺎﺗﻜﻪ ﻗﺒﻞ از ﻋﻤﺮ ﻫﻤﺴﺮ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ اﺑﻮﺑﻜﺮ‬
‫ﺑﻮد‪ 7‬و ﺑﻌﺪ از ﺷﻬﺎدت ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ازدواج زﺑﻴﺮ ﺑﻦ ﻋﻮام در آﻣﺪ‪ ،‬ﻻزم ﺑﻪ ذﻛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫در ﻣﻮرد وي ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﻣﺎدر ﻋﻴﺎض ﺑﻦ زﺑﻴﺮ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺃﻭﻟﻴﺎﺕ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﻴﻪ‪ ،‬ﺹ‪۲۲‬‬


‫‪ -٢‬ﳘﺎﻥ‪.‬‬
‫‪ -٣‬ﻧﺴﺐ ﻗﺮﻳﺶ ﺍﺯ ﺯﺑﻴﺮﯼ‪ ،‬ﺹ‪۳۴۷‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﻪ ﻭﺍﻟﻨﻬﺎﻳﻪ )‪.(۱۴۴/۷‬‬
‫‪ -٥‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ )‪.(١٤٤/٧‬‬
‫‪ -٦‬ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻭ‪‬ﺬﻳﺐ ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ ﺧﻼﻓﺔ ﻋﻤﺮ‪ :‬ﺳ‪‬ﻠﻤﻲ ﺹ‪. ٧‬‬
‫‪ -٧‬ﳘﺎﻥ‪ :‬ﺹ‪. ٧‬‬
‫‪41‬‬ ‫ﻋﻤﺮ  در ﻣﻜﻪ‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻋﻤﺮ از ام ﻛﻠﺜﻮم دﺧﺘﺮ اﺑﻮﺑﻜﺮﺻﺪﻳﻖ ﺧﻮاﺳﺘﮕﺎري ﻧﻤﻮد‪ .‬وﻟﻲ او ﻛﻪ‬
‫دﺧﺘﺮي ﻛﻮﭼﻚ ﺑﻮد و ﻋﺎﺋﺸﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﺨﻨﮕﻮي ﻋﻤﺮ ﭘﻴﺶ او آﻣﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺧﻮاﺳﺘﮕﺎري‬
‫ﻋﻤﺮ را ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺖ‪ .‬ﻋﺎﺋﺸﻪ  ﮔﻔﺖ‪ :‬واي ﺑﺮ ﺗﻮ‪ ،‬اﻣﻴﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ از ﺗﻮ ﺧﻮاﺳﺘﮕﺎري ﻛﺮده و‬
‫ﺗﻮ ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮي؟! ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺪﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮم ﻛﻪ او زﻧﺪﮔﻲ ﺳﺨﺘﻲ دارد‪ .‬آنﮔﺎه ﻋﺎﺋﺸﻪ‪،‬‬
‫ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص را ﻧﺰد ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎد و او را ﺑﻪ ازدواج ﺑﺎ ام ﻛﻠﺜﻮم دﺧﺘﺮ ﻋﻠﻲ و‬
‫ﻓﺎﻃﻤﻪب راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻛﺮد‪ .‬ﭘﺲ از ﺧﻮاﺳﺘﮕﺎري‪ ،‬ﻋﻠﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﻲ درﻧﮓ دﺧﺘﺮ ﺧﻮد را‬
‫ﺑﻪ ﻋﻘﺪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب در آورد و ﻋﻤﺮ ﻫﻢ ﭼﻬﻞ ﻫﺰار را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻬﺮﻳﻪ او ﻗﺮار داد‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫ﻋﻤﺮ از او ﺻﺎﺣﺐ دو ﻓﺮزﻧﺪ ﺑﻪ ﻧﺎﻣﻬﺎي زﻳﺪ و رﻗﻴﻪ ﮔﺮدﻳﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺎ زﻧﻲ ﻳﻤﻨﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻟﻬﻴﻪ ازدواج ﻧﻤﻮد و از او داراي ﻓﺮزﻧﺪي ﺑﻪ ﻧﺎم‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ اﺻﻐﺮ و ﺑﻨﺎ ﺑﻪ رواﻳﺘﻲ دﻳﮕﺮ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ وﺳﻂ‪ ،‬ﺷﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻧﻈﺮ واﻗﺪي اﻳﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻟﻬﻴﻪ ﻛﻨﻴﺰ ﻋﻤﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮ از ﻛﻨﻴﺰي ﺑﻪ ﻧﺎم ﻓﻜﻴﻬﻪ‬
‫ﺻﺎﺣﺐ دﺧﺘﺮي ﺑﻪ ﻧﺎم زﻳﻨﺐ ﺷﺪ ﻛﻪ واﻗﺪي در ﻣﻮرد او ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﻛﻮﭼﻜﺘﺮﻳﻦ ﻓﺮزﻧﺪ‬
‫‪2‬‬
‫اﻳﺸﺎن ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺴﺎب ﺗﻌﺪاد ﻓﺮزﻧﺪان ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﺳﻴﺰده ﻧﻔﺮ ﻣﻲرﺳﺪ ﻛﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ‬
‫از‪ :‬زﻳﺪ اﻛﺒﺮ‪ ،‬زﻳﺪ اﺻﻐﺮ‪ ،‬ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ اﻛﺒﺮ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ اوﺳﻂ‪،‬‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ اﺻﻐﺮ‪ ،‬ﻋﺒﻴﺪاﷲ‪ ،‬ﻋﻴﺎض‪ ،‬ﺣﻔﺼﻪ‪ ،‬رﻗﻴﻪ‪ ،‬زﻳﻨﺐ و ﻓﺎﻃﻤﻪ رﺿﻲ اﷲ ﻋﻨﻬﻢ‪ .‬ﺗﻌﺪاد‬
‫ﻫﻤﺴﺮان ﻋﻤﺮ اﻋﻢ از آﻧﺎن ﻛﻪ ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم ﻳﺎ ﺑﻌﺪ از اﺳﻼم ﺑﺎ آنﻫﺎ ازدواج ﻧﻤﻮد و‬
‫ﻧﻴﺰ آﻧﺎن ﻛﻪ از آنﻫﺎ ﺟﺪا ﺷﺪه‪ ،‬در ﻣﺠﻤﻮع ﻫﻔﺖ ﻧﻔﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ؛‪ 3‬ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﻋﻠﺖ‬
‫ازدواج ﺑﺎ ﻫﻤﺴﺮان ﻣﺘﻌﺪد را اﻓﺰاﻳﺶ ﻧﺴﻞ و داﺷﺘﻦ ﻓﺮزﻧﺪان ﺑﻴﺸﺘﺮ داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ؛ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺷﻬﻮت ﺑﻪ ﺳﺮاغ ﻫﻤﺴﺮاﻧﻢ ﻧﻤﻲروم‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻓﺮزﻧﺪ دار ﺷﺪن‬
‫ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﺑﺎﻛﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻢ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ زﻧﻲ را ﻧﺒﻴﻨﻢ‪ 4.‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ‪ ،‬ﻧﻔﺴﻢ را ﺑﺪان اﻣﻴﺪ ﺑﻪ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﮑﺎﻣﻞ ﻓﯽ ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ )‪(۲۱۲/۲‬‬


‫‪ -٢‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻷﻣﻢ ﻭﺍﳌﻠﻮﻙ‪ :‬ﻃﱪﻱ )‪.(١٩١/٥‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﻪ ﻭﺍﻟﻨﻬﺎﻳﻪ )‪.(۱۴۴/۷‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﺸﻴﺨﺎﻥ ﺍﺑﻮﺑﮑﺮﻭ ﻋﻤﺮﺑﺮﻭﺍﻳﻪ ﺍﻟﺒﻼﺫﺭﯼ‪ ،‬ﲢﻘﻴﻖ ﺩﮐﺘﺮ ﺍﺣﺴﺎﻥ ﺻﺪﻗﯽ ﺹ‪۲۲۷‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪42‬‬

‫ﻫﻤﺒﺴﺘﺮي ﺑﺎ ﻫﻤﺴﺮاﻧﻢ وا ﻣﻲدارم ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻓﺮزﻧﺪاﻧﻲ ﺑﺪﻫﺪ ﻛﻪ او را ﺑﻪ ﭘﺎﻛﻲ‬


‫‪1‬‬
‫ﻳﺎد ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻋﻤﺮ در دوران ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ‬


‫ﻋﻤﺮ ﻫﻤﭽﻮن ﺳﺎﻳﺮ ﻗﺮﻳﺸﻴﺎن‪ ،‬ﺑﺨﺸﻲ از زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮﻳﺶ را در دوران ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ ﺳﭙﺮي‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻔﺎوت ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺳﻮاد ﺧﻮاﻧﺪن و ﻧﻮﺷﺘﻦ داﺷﺖ و اﻳﻦ‪،‬‬
‫اﻣﺘﻴﺎزي ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﻌﺪاد اﻧﺪﻛﻲ از ﺟﻮاﻧﺎن ﻗﺮﻳﺶ از آن ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ 2.‬ﻋﻤﺮ در ﺳﻨﻴﻦ‬
‫ﻧﻮﺟﻮاﻧﻲ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ ﺳﺨﺖ و ﭘﺮ ﻣﺸﻘﺘﻲ را ﮔﺬراﻧﺪ و رﻧﮓ آﺳﺎﻳﺶ و رﻓﺎه را ﺑﻪ ﺧﻮد ﻧﺪﻳﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺪرش‪ ،‬آدﻣﻲ ﺧﺸﻦ و ﺳﺨﺘﮕﻲ ﺑﻮد و ﻋﻤﺮ را در ﻧﻮﺟﻮاﻧﻲ ﺑﻪ ﺷﺘﺮ ﭼﺮاﻧﻲ ﻣﺠﺒﻮر‬
‫ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﺑﺮﺧﻮردﻫﺎي ﺧﺸﻦ روي درون ﻋﻤﺮ آﺛﺎر ﺑﺪي را ﺑﻪ ﺟﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺑﻮد ﺗﺎ آنﺟﺎ‬
‫ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﻫﻤﻮاره اﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮهي ﺗﻠﺦ را ﺑﻪ ﻳﺎد داﺷﺖ و از آن ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺣﺎﻃﺐ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬از ﻛﻨﺎر ﻛﻮﻫﻲ ﺑﻪ »ﺿﺠﻨﺎن«‪ 3‬در اﻃﺮاف ﻣﻜﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﺬﺷﺘﻴﻢ؛ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ در اﻳﻦ ﻣﻜﺎن ﺷﺘﺮان ﺧﻄﺎب را ﻣﻲﭼﺮاﻧﻴﺪم‪ ،‬او ﻣﺮدي‬
‫‪4‬‬
‫ﺗﻨﺪﺧﻮ و ﺧﺸﻦ ﺑﻮد؛ ﻣﻦ‪ ،‬ﻫﻢ ﺷﺘﺮاﻧﺶ را ﻣﻲﭼﺮاﻧﻴﺪم و ﻫﻢ ﻫﻴﺰم ﺟﻤﻊ آوري ﻣﻲﻛﺮدم‪.‬‬
‫از اﻳﻦرو ﻛﻪ اﻳﻦ دوره ﺑﺮاي ﻋﻤﺮ روزﮔﺎري ﺳﺨﺖ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر آﻣﺪه‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﻫﻤﻮاره‬
‫آنرا ﺑﺎزﮔﻮ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬اﻳﻨﻚ ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻴﺐ –رﺣﻤﻪاﷲ‪ -‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮ در ﻣﺴﻴﺮ ﺣﺞ‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻛﻮه »ﺿﺠﻨﺎن« رﺳﻴﺪ ﮔﻔﺖ‪» :‬ﻻ ﺍﻟﻪ ﺍﻻ ﺍﷲ ﺍﻟﻌﻠﯽ ﺍﻟﻌﻈﻴﻢ؛ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻫﺮ ﻛﺲ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﻣﻲدﻫﺪ؛ ﻣﻦ در ﺟﺎﻣﻪاي ﭘﺸﻤﻴﻦ‪ ،‬در اﻳﻨﺠﺎ ﺑﺮاي ﺧﻄﺎب‬
‫ﺷﺘﺮﭼﺮاﻧﻲ ﻣﻲﻛﺮدم؛ او ﻣﺮدي ﺗﻨﺪﺧﻮ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺎه ﺑﻪ دﺳﺘﻮر او ﻛﺎر ﻣﻲﻛﺮدم‪ ،‬ﻣﺮا ﺧﺴﺘﻪ‬
‫ﻣﻲﻧﻤﻮد و ﭼﻮن در اﻧﺠﺎم دﺳﺘﻮرش ﻛﻮﺗﺎﻫﻲ ﻣﻲﻧﻤﻮدم‪ ،‬ﻣﺮا ﻛﺘﻚ ﻣﻲزد‪ .‬ﻣﻦ در اﻳﻨﺠﺎ‬
‫ﺷﺒﻬﺎ را ﺗﻨﻬﺎ و در ﺣﺎﻟﻲ ﺳﭙﺮي ﻣﻲﻛﺮدم ﻛﻪ ﻛﺴﻲ ﺟﺰ ﺧﺪا ﺑﺎ ﻣﻦ ﻧﺒﻮد‪ .‬ﺳﭙﺲ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﺳﺮود‪:‬‬

‫‪ -١‬ﻓﺮﺍﺋﺪ ﺍﻟﮑﻼﻡ ﻟﻠﺨﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﮑﺮﺍﻡ‪ ،‬ﻗﺎﺳﻢ ﻋﺎﺷﻮﺭ‪ ،‬ﺹ‪.۱۱۲‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻻﺩﺍﺭﻩ ﺍﻻﺳﻼﻣﻴﻪ ﻓﯽ ﻋﻬﺪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ‪ ،‬ﻓﺎﺭﻭﻕ ﳎﺪﻻﻭﯼ‪ ،‬ﺹ‪۹۰‬‬
‫‪ -٣‬ﮔﻔﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮﺩ‪ :‬ﺍﻳﻦ ﮐﻮﻩ ﺩﺭ ‪ ۲۵‬ﮐﻴﻠﻮﻣﺘﺮﯼ ﻣﮑﻪ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺭﺩ‪.‬‬
‫‪ -٤‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ )‪(۲۶۸/۵۲‬؛ ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪(۲۲۶/۳‬‬
‫‪43‬‬ ‫ﻋﻤﺮ  در ﻣﻜﻪ‬

‫ﻳﺒﻘﻰ ﺍﻹﻟـﻪ ﻭﻳ‪‬ـﺮﺩﻯ ﺍﳌـﺎﻝ ﻭﺍﻟﻮﻟـﺪ‬ ‫ﻻ ﺷﻲﺀ ﳑـﺎ ﺗـﺮﻯ ﺗﺒﻘـﻰ ﺑﺸﺎﺷـﺘﻪ‬
‫ﻭﺍﳋﻠﺪ ﻗﺪ ﺣﺎﻭﻟﺖ ﻋﺎﺩ ﻓﻤـﺎ ﺧﻠـﺪﻭﺍ‬ ‫ﱂ ﺗ‪‬ﻐﻦ ﻋـﻦ ﻫﺮﻣـﺰ ﻳﻮﻣـﹰﺎ ﺧﺰﺍﺋﻨـﻪ‬
‫ـﺮ ‪‬ﺩ‬
‫ﻭﺍﻹﻧـﺲ ﻭﺍﳉـﻦ ﻓﻴﻤـﺎ ﺑﻴﻨـﻬﺎ ﺑـ‬ ‫ﻭﻻ ﺳﻠﻴﻤﺎﻥ ﺇﺫ ﲡـﺮﻱ ﺍﻟﺮﻳـﺎﺡ ﻟـﻪ‬
‫ﻣﻦ ﻛـﻞ ﺃﻭﺏ ﺇﻟﻴﻬـﺎ ﺭﺍﻛـﺐ ﻳﻔـﺪ‬ ‫ﺃﻳﻦ ﺍﳌﻠـﻮﻙ ﺍﻟـﱵ ﻛﺎﻧـﺖ ﻧﻮﺍﻫﻠـﻬﺎ‬
‫‪١‬‬
‫ﻻﺑﺪ ﻣـﻦ ﻭﺭﺩﻩ ﻳﻮﻣـﹰﺎ ﻛﻤـﺎ ﻭﺭﺩﻭﺍ‬ ‫ﺣﻮﺿﹰﺎ ﻫﻨﺎﻟﻚ‪ ،‬ﻣﻮﺭﻭﺩ ﺑـﻼ ﻛـﺬﺏ‬

‫»ﻃﺮاوت و ﺗﺎزﮔﻲ ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﻛﻨﻲ‪ ،‬ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﻧﻴﺴﺖ؛ ﺑﻠﻜﻪ‬


‫ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪا ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ و ﻣﺎل و ﻓﺮزﻧﺪ‪ ،‬از ﺑﻴﻦ ﻣﻲروﻧﺪ‪.‬‬
‫ﮔﻨﺠﻴﻨﻪﻫﺎي ﻫﺮﻣﺰ )ﭘﺎدﺷﺎه اﻳﺮان( ﺑﻪ او ﺳﻮدي ﻧﺮﺳﺎﻧﺪ و ﻗﻮم ﻋﺎد ﻧﻴﺰ ﺟﺎودان‬
‫ﻧﻤﺎﻧﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺳﻠﻴﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﺎ آﻧﻜﻪ ﺑﺎدﻫﺎ‪ ،‬اﻧﺴﺎنﻫﺎ و ﺟﻨﻬﺎ‪ ،‬ﺗﺤﺖ ﻓﺮﻣﺎن او ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﻧﻤﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻛﺠﺎﻳﻨﺪ ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺮدم‪ ،‬از ﻫﺮ ﺳﻮ ﺑﻪ دﻳﺪن آنﻫﺎ ﻣﻲآﻣﺪﻧﺪ؟‬
‫در آنﺟﺎ ﺣﻮﺿﻲ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺑﺪون ﺗﺮدﻳﺪ ﻫﻤﻪ ﺑﺮ آن وارد ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺎﻳﺪ‬
‫روزي ﺑﺮ آن وارد ﺷﺪ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻛﻪ ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن ﺑﺮ آن وارد ﺷﺪهاﻧﺪ‪«....‬‬
‫ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاي ﭘﺪرش ﺷﺘﺮ ﭼﺮاﻧﻲ ﻧﻜﺮده؛ ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮاي ﺧﺎﻟﻪﻫﺎﻳﺶ‬
‫از ﻗﺒﻴﻠﻪي ﺑﻨﻲﻣﺨﺰوم ﻧﻴﺰ ﺷﺘﺮ ﭼﺮاﻧﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺧﻮدش ﭘﺲ از آﻧﻜﻪ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ‬
‫رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ اﻇﻬﺎر ﺧﻮدش‪ ،‬ﺑﺎ ﺧﻮد ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻪ ﻛﺴﻲ از ﺗﻮ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ؟ ﺗﻮ اﻳﻨﻚ‬
‫اﻣﻴﺮﻣﺆﻣﻨﺎن ﻫﺴﺘﻲ! آنﮔﺎه ﻋﻤﺮ ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ ارزش ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺧﻮد ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﻛﻨﺪ در‬
‫ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و اﻋﻼم ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﭼﻮﭘﺎﻧﻲ ﺑﻴﺶ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ؛ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‬
‫ﻣﺨﺰوﻣﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬روزي ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب  ﻣﺮدم را ﺑﺮاي ﻧﻤﺎز ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ و ﭘﺲ از آن‬
‫ﻛﻪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﭘﺲ از ﺣﻤﺪ و ﺛﻨﺎي اﻟﻬﻲ و درود و ﺳﻼم ﺑﺮ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﺧﺪاص ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻣﺮدم! ﻣﻦ‪ ،‬ﮔﻮﺳﻔﻨﺪان ﺧﺎﻟﻪﻫﺎي ﻣﺨﺰوﻣﻲﺧﻮد را ﻣﻲ ﭼﺮاﻧﻴﺪم‪.‬‬
‫آنﻫﺎ ﻳﻚ ﻣﺸﺖ ﺧﺮﻣﺎ ﻳﺎ ﻛﺸﻤﺶ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻣﻲدادﻧﺪ و ﻣﻦ ﺗﻤﺎم روز را ﺑﺎ ﻫﻤﺎن ﻳﻚ ﻣﺸﺖ‬
‫ﺧﺮﻣﺎ ﻳﺎ ﻛﺸﻤﺶ ﺳﭙﺮي ﻣﻲﻛﺮدم؛ واﻗﻌﺎً ﭼﻪ روزﻫﺎي ﺳﺨﺘﻲ ﺑﻮد!‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﻣﻊ ﺍﻟﻨﱯ ﺩ‪ .‬ﻋﺎﻃﻒ ﳌﺎﺿﻪ ﺹ‪ ٥‬ﻧﻘﻠﻪ ﻋﻦ ﺍﺑﻦ ﻋﺴﺎﻛﺮ )‪.(٢٦٩/٥٢‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪44‬‬

‫ﺳﭙﺲ ﭘﺎﻳﻴﻦ آﻣﺪ و ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف ﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﻣﻴﺮ ﻣﺆﻣﻨﺎن! ﭼﺮا ﺑﺎ ﮔﻔﺘﻦ اﻳﻦ‬
‫ﺳﺨﻨﺎن‪ ،‬ﺧﻮدت را ﻛﻮﭼﻚ ﻣﻲﻛﻨﻲ؟! ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬واي ﺑﺮ ﺗﻮ؛ ﻟﺤﻈﺎﺗﻲ ﻗﺒﻞ در دﻟﻢ ﺧﻄﻮر ﻛﺮد‬
‫ﻛﻪ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ از ﻣﻦ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ؟ ﻣﻦ‪ ،‬اﻳﻨﻚ اﻣﻴﺮ ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻫﺴﺘﻢ! از اﻳﻦرو ﺧﻮاﺳﺘﻢ ﺧﻮدم‬
‫را ﺑﻪ ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻛﻨﻢ ﺗﺎ ﺑﺪﻳﻦﺳﺎن ﺑﻪ ﻳﺎد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻢ ﻛﻪ ﻛﻴﺴﺘﻢ و ﭼﻪ ﺑﻮدهام‪ ،‬و ﻫﭻ‬
‫‪1‬‬
‫ﮔﺎه اﻓﻜﺎر ﺷﻴﻄﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻣﻦ راه ﭘﻴﺪا ﻧﻜﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺪون ﺗﺮدﻳﺪ ﭼﻮﭘﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺻﻔﺎت و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻧﻴﻜﻲ را در ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺷﻜﻮﻓﺎ‬
‫ﻧﻤﻮد ﻛﻪ از آن ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﺗﺎب و ﺗﺤﻤﻞ واﻓﺮ‪ ،‬ﺷﻬﺎﻣﺖ و ﺳﺨﺖ ﻛﻮﺷﻲ اﺷﺎره‬
‫ﻧﻤﻮد‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻻزم ﺑﻪ ﻳﺎدآوري اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻐﻞ ﻋﻤﺮ ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﺸﻪ ﭼﻮﭘﺎﻧﻲ ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫ﻋﻤﺮ ﭘﻴﺶ از اﺳﻼم‪ ،‬در ﻛُﺸﺘﻲ‪ ،‬اﺳﺐ ﺳﻮاري‪ ،‬ﺷﻌﺮ و ﺗﺠﺎرت ﻧﻴﺰ ﻣﻬﺎرﺗﻬﺎﻳﻲ ﻛﺴﺐ‬
‫ﻛﺮده ﺑﻮد‪ .‬وي‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻪ داﻧﺴﺘﻦ ﺗﺎرﻳﺦ ﻗﻮﻣﺶ ﻧﻴﺰ اﻫﻤﻴﺖ ﻣﻲداد و در ﺟﻠﺴﺎت‬
‫ﺷﺎﻋﺮان و ﺳﺮان ﻋﺮب در ﺑﺎزارﻫﺎي ﻋﻜﺎظ‪ ،‬ذي اﻟﻤﺠﺎز و ﻣﺠﻨﻪ ﺣﻀﻮر ﻣﻲﻳﺎﻓﺖ و ﺑﺪﻳﻦ‬
‫ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺿﻤﻦ ﻓﺮاﮔﻴﺮي رﻣﻮز ﺑﺎزرﮔﺎﻧﻲ‪ ،‬از ﺳﺮﮔﺬﺷﺖ اﻗﻮام و ﻗﺒﺎﻳﻞ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻋﺮب و ﻧﻴﺰ‬
‫از ادﺑﻴﺎت آﻧﺎن اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻔﻴﺪي ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآورد‪ .‬ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﮔﺮد ﻫﻤﺎﻳﻲﻫﺎ و ﻣﺠﺎﻟﺲ‬
‫ﻣﺸﺎﻋﺮه و ذﻛﺮ ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻗﻮﻣﻲ و ﻗﺒﻴﻠﮕﻲ ﺗﻮﺳﻂ ادﻳﺒﺎن ﺑﺰرگ‪ ،‬از ﻳﻚ ﺳﻮ ﭘﻮﻳﺎﻳﻲ و ﺣﻴﺎت‬
‫و ﺣﺮﻛﺖ ﺗﺎرﻳﺦ ﻋﺮب و ﻣﺎﻧﺪﮔﺎري آن در ﺧﺎﻃﺮهﻫﺎ را ﺑﻪ دﻧﺒﺎل داﺷﺖ و از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ‬
‫در ﭘﺎرهاي از ﻣﻮارد ﺑﻪ درﮔﻴﺮﻳﻬﺎي ﺧﻮﻧﻴﻨﻲ ﻣﻨﺠﺮ ﻣﻲﮔﺮدﻳﺪ؛ ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﺎزار ﻋﻜﺎظ‪ ،‬ﺳﺒﺐ‬
‫‪2‬‬
‫اﺻﻠﻲ ﺟﻨﮕﻬﺎي ﭼﻬﺎرﮔ‪Ĥ‬نﻫﺎي ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺟﻨﮕﻬﺎي ﻓﺠﺎر ﺷﻬﺮت ﻳﺎﻓﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺗﺠﺎرت و ﺑﺎزرﮔﺎﻧﻲ ﭘﺮداﺧﺖ و دﻳﺮي ﻧﮕﺬﺷﺖ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪان‬
‫ﻣﻜﻪ ﮔﺮدﻳﺪ و از ﻃﺮﻳﻖ ﻣﺴﺎﻓﺮﺗﻬﺎي ﺗﺠﺎري ﺑﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪد و ارزﻧﺪهاي دﺳﺖ‬
‫ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬اﻳﺸﺎن در ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن ﺑﻪ ﺷﺎم و در زﻣﺴﺘﺎن ﺑﻪ ﻳﻤﻦ ﻣﺴﺎﻓﺮت ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ ،3‬و ﺑﺪﻳﻦﺳﺎن‬
‫ﺑﺎزرﮔﺎﻧﻲ ﺑﻠﻨﺪ آوازه ﮔﺮدﻳﺪ و ﺑﻪ ﺟﺎﻳﮕﺎﻫﻲ واﻻ در ﺟﺎﻣﻌﻪي ﺟﺎﻫﻠﻲ ﻣﻜﻪ رﺳﻴﺪ و از اﻳﻦ‬
‫ﺣﻴﺚ ﺟﺰو ﺳﺮآﻣﺪان ﻣﻜﻪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرﻓﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﭘﻴﺸﺘﺮ ﮔﻔﺘﻴﻢ ﭘﺪر ﺑﺰرگ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﻧﻔﻴﻞ‪ ،‬از ﺳﺮداران ﻣﻜﻪ ﺑﻮد و ﭘﻴﺶ از او‪ ،‬ﻛﻌﺐ ﺑﻦ ﻟﺆي ﻧﻴﺰ ﻛﻪ از اﺟﺪاد ﻋﻤﺮ ﺑﻮد‪،‬‬

‫‪ -١‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪.(۲۹۳/۳‬‬


‫‪ -٢‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎﺏ‪ ،‬ﺩﮐﺘﺮ ﻋﻠﯽ ﺍﲪﺪ ﺍﳋﻄﻴﺐ‪ ،‬ﺹ‪۱۵۳‬‬
‫‪ -٣‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ‪ ،‬ﺩ‪ .‬ﳏﻤﺪ ﺃﲪﺪ ﺃﺑﻮ ﺍﻟﻨﺼﺮ ﺹ‪. ١٧‬‬
‫‪45‬‬ ‫ﻋﻤﺮ  در ﻣﻜﻪ‬
‫ﺟﺎﻳﮕﺎه وﻳﮋهاي ﻧﺰد ﻋﺮﺑﻬﺎ داﺷﺖ؛ ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ وﻓﺎت او را ﺗﺎ ﺳﺎل ﻋﺎم اﻟﻔﻴﻞ ﺑﻪ‬
‫‪1‬‬
‫ﻋﻨﻮان ﺗﺎرﻳﺦ رﺳﻤﻲ ﻣﻌﺎﻣﻼت و ﻗﺮاردادﻫﺎي ﺧﻮد ﻣﻲﻧﻮﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل اﻳﻦ ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻣﻮروﺛﻲ از ﻳﻚ ﺳﻮ و ﻫﻮش و ذﻛﺎوت ﺷﺨﺺ ﻋﻤﺮ از‬
‫ﺳﻮي دﻳﮕﺮ‪ ،‬از او ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ ﺳﺮآﻣﺪ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﻣﺮدم ﺑﺮاي ﺣﻞ‬
‫‪2‬‬
‫اﺧﺘﻼﻓﺎت و ﻣﺸﺎﺟﺮات ﺧﻮد ﺑﻪ او ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺷﺨﺼﻲ ﻓﺮزاﻧﻪ‪ ،‬ﺑﺮدﺑﺎر‪ ،‬ﺑﺰرﮔﻮار و ﺗﻮاﻧﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ اﺳﺘﺪﻻﻟﻬﺎي ﻗﻮي و‬
‫ﻣﺤﻜﻤﻲ داﺷﺖ؛ ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻗﺮﻳﺸﻴﺎن ﺑﺮاي رﻓﻊ اﺧﺘﻼﻓﺎت ﻳﺎ ﺑﻴﺎن ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻗﺒﻴﻠﻪاي ﻳﺎ دﻓﺎع از‬
‫آن‪ ،‬ﻋﻤﺮ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ﻧﺰد ﺳﺎﻳﺮ ﻗﺒﺎﻳﻞ ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ‪ 3.‬اﺑﻦ ﺟﻮزي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در‬
‫دوران ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ وﻇﻴﻔﻪي ﺳﻔﺎرت را ﺑﻪ ﻋﻬﺪهي ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺳﭙﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﺮﮔﺎه‬
‫ﻣﻴﺎن ﻗﺮﻳﺶ و ﺳﺎﻳﺮ ﻗﺒﻴﻠﻪﻫﺎ ﺟﻨﮕﻲ رخ ﻣﻲداد او را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﻔﻴﺮ ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ‬
‫ﻧﻴﺎﺑﺖ از آنﻫﺎ ﺳﺨﻦ ﺑﺮاﻧﺪ‪ ،‬و اﮔﺮ دﻓﻊ ﻛﻨﻨﺪهاي آنﻫﺎ را ﺑﻴﺰار ﻣﻲﻛﺮد و ﻳﺎ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي‬
‫ﻣﻔﺎﺧﺮي ﺑﺮ آنﻫﺎ اﻓﺘﺨﺎر ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان دﻓﻊ ﻛﻨﻨﺪه و اﻓﺘﺨﺎر ﺧﻮد ﻧﻤﺎﻳﺎن‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ از ﻋﻬﺪهي اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ ﺑﺮ ﻣﻲآﻣﺪ و از ﻣﻨﺎﻓﻊ و ﻣﻔﺎﺧﺮ‬
‫ﻗﺮﻳﺶ دﻓﺎع ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬وي‪ ،‬در دﻓﺎع از آنﭼﻪ ﺑﺪان ﺑﺎور داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﺪري از ﺧﻮد ﻣﺎﻳﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﺬاﺷﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺳﺒﺐ در ﺑﺮاﺑﺮ اﺳﻼم‪ ،‬ﻣﻮاﺿﻊ ﺧﺼﻤ‪Ĥ‬نﻫﺎي اﺗﺨﺎذ ﻧﻤﻮد؛ ﭼﺮا ﻛﻪ‬
‫دﻳﻦ ﺟﺪﻳﺪ را ﺑﺎ آﻳﻴﻦ ﺑﺖﭘﺮﺳﺘﻲ ﻗﺮﻳﺶ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻣﻲدﻳﺪ و آنرا ﺑﻪ ﺿﺮر ﺟﺎﻳﮕﺎه وﻳﮋهي‬
‫ﻗﺮﻳﺶ ﻣﻲداﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ وﺟﻮد ﻛﻌﺒﻪ‪ ،‬ﺑﺪان دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬زﻳﺮا ﻛﻌﺒﻪ از ﺛﺮوﺗﻲ‬
‫روﺣﻲ و ﻣﺎدي ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﻜﻮﻓﺎﻳﻲ ﻣﻜﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ‪ ،‬ﺳﺮان‬
‫ﻗﺮﻳﺶ و از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﺴﺘﻀﻌﻒ را ﺑﻪ ﺷﺪت ﺷﻜﻨﺠﻪ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .4‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ‬
‫ﻋﻤﺮ ﻳﻚ ﺑﺎر ﻛﻨﻴﺰي را ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﺪري ﻛﺘﻚ زد ﻛﻪ ﺷﻼق از دﺳﺘﺶ‬

‫‪ -١‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻦ ﺧﻴﺎﻁ )‪(۷/۱‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳋﻠﻴﻔﻪ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ‪ ،‬ﺩﮐﺘﺮ ﺍﻟﻌﺎﻧﯽ ﺹ‪۱۶‬‬
‫‪ -٣‬ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻤ ‪‬ﺮ‪ ،‬ﺹ‪۱۱‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻋﺒﺪ ﺍﻟﺮﲪﻦ ﺍﻟﺸﺮﻗﺎﻭﻱ ﺹ‪. ٨‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪46‬‬

‫اﻓﺘﺎد و ﺧﺴﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﺑﺤﺒﻮﺣﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ از آنﺟﺎ ﮔﺬﺷﺖ و ﭼﻮن اﻳﻦ ﺻﺤﻨﻪ را‬
‫‪1‬‬
‫دﻳﺪ‪ ،‬ﻛﻨﻴﺰ را از ﻋﻤﺮ ﺧﺮﻳﺪ و او را آزاد ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﺧﻼﺻﻪ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﺨﺸﻲ از ﻋﻤﺮش را در ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ ﺳﭙﺮي ﻛﺮد و از اﻳﻦرو‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آداب و رﺳﻮم دوره ﺟﺎﻫﻠﻲ و ﻣﺸﺨﺼﻪﻫﺎي آن‪ ،‬ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺑﺴﻴﺎري داﺷﺖ؛ وي‪،‬‬
‫ﭘﻴﺶ از آن ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻤﺎم وﺟﻮد‪ ،‬از آداب و رﺳﻮم ﺟﺎﻫﻠﻲ دﻓﺎع ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫ﭘﺲ از آن ﻛﻪ اﺳﻼم آورد‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺎﺻﻠﻪي واﻗﻌﻲ ﺣﻖ و ﺑﺎﻃﻞ و اﻳﻤﺎن و ﻛﻔﺮ از ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﭘﻲ‬
‫ﺑﺮد و اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﻣﺸﻬﻮر را ﺑﻴﺎن ﻧﻤﻮد ﻛﻪ‪:‬‬
‫)ﺇﳕﺎ ﺗﻨﻘﺾ ﻋﺮﻯ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﻋﺮﻭﺓ ﻋﺮﻭﺓ ﺇﺫﺍ ﻧﺸﺄ ﰲ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﻣﻦ ﻻ ﻳﻌﺮﻑ ﺍﳉﺎﻫﻠﻴﺔ(‪.2‬‬
‫»ﺑﻨﻴﺎن اﺳﻼم‪ ،‬ﺑﻪ دﺳﺖ ﻛﺴﻲ ﺧﺮاب ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ در اﺳﻼم ﻧﺸﺄت ﻳﺎﻓﺘﻪ و ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ‬
‫را ﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻋﺒﺪﺍﻟﺮﲪﻦ ﺷﺮﻗﺎﻭﯼ‪ ،‬ﺹ‪۸‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﯼ )‪ (۳۶/۱۵‬ﻓﺮﺍﺋﺪ ﺍﻟﮑﻼﻡ ﻟﻠﺨﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﮑﺮﺍﻡ‪ ،‬ﺹ‪۱۴۴‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن و ﻫﺠﺮت ﻋﻤﺮ‬

‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻋﻤﺮ‬


‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻓﺮوغ اﻳﻤﺎن‪ ،‬زﻣﺎﻧﻲ در دل ﻋﻤﺮ ﭘﺮﺗﻮ اﻓﻜﻨﺪ ﻛﻪ زﻧﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻗﺮﻳﺶ را‬
‫ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﺒﺐ آزارﻫﺎي وي و اﻣﺜﺎﻟﺶ‪ ،‬ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ ﺑﻪ ﻫﺠﺮت و ﺗﺮك ﺷﻬﺮ و‬
‫دﻳﺎر ﺧﻮد ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻣﺸﺎﻫﺪهي اﻳﻦ ﺻﺤﻨﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻗﻠﺐ ﻋﻤﺮ ﺑﺘﭙﺪ و ﺧﻮد را‬
‫ﺳﺮزﻧﺶ ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﺑﺮاي آﻧﺎن ﻛﻪ دﻳﺎر ﺧﻮد را ﺟﺎ ﻣﻲﮔﺬارﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﺮﺛﻴﻪ ﺑﭙﺮدازد‪ ،‬و ﻛﻠﻤﺎﺗﻲ‬
‫ﺑﻪ ﮔﻮش آﻧﺎن ﺑﭽﭙﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺷﻨﻴﺪن ﭼﻨﻴﻦ ﻛﻠﻤﻪاي از ﺟﺎﻧﺐ ﻋﻤﺮ ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪.1‬‬
‫ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ام ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻨﺖ ﺣﻨﺘﻤﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻗﺼﺪ ﻫﺠﺮت ﺑﻪ ﺣﺒﺸﻪ را‬
‫داﺷﺘﻴﻢ‪ ،‬ﻋﻤﺮ آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ام ﻋﺒﺪاﷲ! آﻳﺎ رﻫﺴﭙﺎر ﺳﻔﺮ ﻫﺴﺘﻲ؟ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬آري؛ ﺑﻪ ﺧﺪا‬
‫ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﺪان ﺳﺒﺐ ﻛﻪ ﻣﺎ را ﻣﻮرد اذﻳﺖ و آزار ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻴﺪ‪ ،‬ﺧﺎﻧﻪ و ﻛﺎﺷﺎﻧﻪ ﺧﻮد را‬
‫ﺗﺮك ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و در زﻣﻴﻦ ﺧﺪا ﻫﺠﺮت ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻴﻢ ﺗﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮاي ﻣﺎ ﮔﺸﺎﻳﺸﻲ ﻋﻨﺎﻳﺖ‬
‫ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪا‪ ،‬ﻳﺎرﺗﺎن ﺑﺎد‪ .‬اﻳﻦ ﺑﺎﻧﻮ در اداﻣﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در آن ﻫﻨﮕﺎم از ﻋﻤﺮ‬
‫آن ﭼﻨﺎن رﻗﺖ ﻗﻠﺒﻲ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻧﻤﻮدم ﻛﻪ ﭘﻴﺸﺘﺮ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺪﻳﺪه ﺑﻮدم‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ‬
‫رﺑﻴﻌﻪ آﻣﺪ‪ ،‬ﻣﺎﺟﺮا را ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﺎزﮔﻮ ﻧﻤﻮدم؛ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﮔﻮﻳﺎ ﺗﻮ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻋﻤﺮ دل‬
‫ﺑﺴﺘﻪاي؟ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬آري‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻫﺮﮔﺎه اﻻغ ﺧﻄﺎب ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﻮد‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻫﻢ اﺳﻼم ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫‪2‬‬
‫آورد‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ از دﻳﺪن اﻳﻦ ﺻﺤﻨﻪ ﻣﺘﺄﺛﺮ ﺷﺪ و اﺣﺴﺎس دﻟﺘﻨﮕﻲ و ﮔﺮﻓﺘﮕﻲ ﻧﻤﻮد؛ ﺑﻪ‬
‫راﺳﺘﻲ ﭼﻪ ﺳﺨﺘﻲﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﭘﻴﺮوان دﻳﻦ ﺟﺪﻳﺪ ﺗﺤﻤﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل آﻧﺎن‬
‫اﺳﺘﻮار و ﭘﺎﺑﺮﺟﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ! راز اﻳﻦ اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ و ﭘﺎﻳﺪاري‪ ،‬ﻋﻤﺮ را ﺑﻪ ﻓﻜﺮ ﻓﺮو ﺑﺮد و‬
‫ﺑﺪﻳﻦﺳﺎن ﻋﻤﺮ اﺣﺴﺎس اﻧﺪوه ﻧﻤﻮد و دردي دروﻧﻲ‪ ،‬ﻗﻠﺒﺶ را آزرد‪ 3.‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل‬
‫دﻳﺮي ﻧﭙﺎﻳﻴﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺑﺮﻛﺖ دﻋﺎي رﺳﻮل ﺧﺪاص اﻳﻤﺎن آورد‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص‪ ،‬در ﻣﻮرد ﻋﻤﺮ دﻋﺎ ﻛﺮده و ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد‪:‬‬

‫‪ -١‬ﺃﺧﺒﺎﺭ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺍﻟﻄﻨﻄﺎﻭﻳﺎﺕ ﺹ‪. ١٢‬‬


‫‪ -٢‬ﺳﻴﺮﻩ ﺍﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ )‪(۲۱۶/۱‬؛ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺍﺯ ﺍﻣﺎﻡ ﺍﲪﺪ )‪ (۳۴۱/۱‬ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺣﺴﻦ‪.‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﻋﻤﺮﺹ‪۹‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪48‬‬

‫)ﺍﻟﻠﻬﻢ ﺃﻋﺰ‪ ‬ﺍﻹﺳﻼﻡ ﺑﺄﺣﺐ ﺍﻟﺮﺟﻠﲔ ﺇﻟﻴﻚ‪ :‬ﺑﺄﰊ ﺟﻬﻞ ﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ‪ ،‬ﺃﻭ ﺑﻌﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ(‬
‫»ﺑﺎر ﺧﺪاﻳﺎ! ﻫﺮ ﻳﻚ از اﻳﻦ دو ﻣﺮد را ﻛﻪ ﺧﻮد ﻣﻲﭘﺴﻨﺪي‪ ،‬ﺳﺒﺐ ﺳﺮﺑﻠﻨﺪي اﺳﻼم‬
‫ﺑﮕﺮدان‪ :‬اﺑﻮ ﺟﻬﻞ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم ﻳﺎ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب«‪ .‬و ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص‪ ،‬از ﻣﻴﺎن آن دو‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫ﻋﻤﺮ را ﺑﻴﺸﺘﺮ دوﺳﺖ ﻣﻲداﺷﺖ«‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺰ ﺑﺮاي ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻋﻤﺮ ﻓﺮاﻫﻢ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺳﺮاغ ﻧﺪارم ﻛﻪ ﻋﻤﺮ در ﻣﻮرد ﭼﻴﺰي اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ ﻧﻤﺎﻳﺪ و‬
‫ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎﻧﻢ‪ ،‬اﻳﻦ ﻃﻮر اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﮕﺮ آﻧﻜﻪ ﮔﻔﺘﻪاش درﺳﺖ ﺑﻮد و آن ﭼﻴﺰ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ‬
‫ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﻤﺮ درﺑﺎرهاش اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ ﻧﻤﻮده ﺑﻮد‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ روزي ﻋﻤﺮ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮد و‬
‫ﻣﺮدي ﺧﻮش ﺳﻴﻤﺎ از آنﺟﺎ ﻣﻲﮔﺬﺷﺖ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻳﺎ ﻣﻦ در ﻣﻮرد اﻳﻦ ﻣﺮد اﺷﺘﺒﺎه‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻢ و ﻳﺎ او ﻫﻨﻮز ﺑﺮ دﻳﻦ ﺟﺎﻫﻠﻲ ﺧﻮد ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و ﻳﺎ در دوران ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ‪ ،‬ﻛﺎﻫﻦ ﺑﻮده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬آنﮔﺎه دﺳﺘﻮر داد ﻛﻪ آن ﻣﺮد را ﺑﻪ ﺣﻀﻮرش ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ آن ﺷﺨﺺ‪،‬‬
‫ﻧﺰد ﻋﻤﺮ ﺣﺎﺿﺮ ﺷﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻫﻤﺎن ﺳﺨﻨﺎن را ﺗﻜﺮار ﻧﻤﻮد‪ .‬آن ﻣﺮد ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﺎ ﻛﻨﻮن‬
‫ﻧﺪﻳﺪه ﺑﻮدم ﻛﻪ ﺑﺎ ﻳﻚ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﭼﻨﻴﻦ رﻓﺘﺎر ﺷﻮد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺮا از واﻗﻌﻴﺖ اﻣﺮ‬
‫آﮔﺎه ﺳﺎزي‪ .‬آن ﺷﺨﺺ ﮔﻔﺖ‪ :‬آري؛ ﻣﻦ در دوران ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ‪ ،‬ﻛﺎﻫﻦ ﺑﻮدم‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﻋﺠﻴﺐﺗﺮﻳﻦ ﺧﺒﺮي ﻛﻪ ﺟﻦ ﺗﻮ‪ ،‬درﺑﺎرهاش ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ‪ ،‬ﭼﻪ ﺑﻮد؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬روزي در ﺑﺎزار‬
‫ﺑﻮدم ﻛﻪ ﺟﻦ ﻣﻦ‪ ،‬ﻫﺮاﺳﺎن ﻧﺰدم آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ از ﻧﺎاﻣﻴﺪي و ﻳﺄس ﺟﻨﻬﺎ ﺧﺒﺮ داري ﻛﻪ‬
‫دﻳﮕﺮ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ اﺳﺘﺮاق ﺳﻤﻊ ﺧﺒﺮﻫﺎي آﺳﻤﺎن ﺑﭙﺮدازﻧﺪ واﺧﺒﺎر آﺳﻤﺎن را دزداﻧﻪ‬
‫ﮔﻮش دﻫﻨﺪ؟‬
‫ﻋﻤﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬راﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﻧﻴﺰ روزي ﻛﻨﺎر ﺑﺖﻫﺎي آﻧﺎن ﺧﻮاﺑﻴﺪه ﺑﻮدم‪ .‬در‬
‫اﻳﻦ ﻣﻴﺎن‪ ،‬ﻓﺮدي ﮔﻮﺳﺎﻟﻪاي آورد وآن را ذﺑﺢ ﻛﺮد‪ .‬آنﮔﺎه ﺻﺪاﻳﻲ ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪... :‬‬
‫اﻣﺮي ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ آﻣﻴﺰ اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎده و ﻣﺮدي ﻓﺼﻴﺢ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ‪ .‬ﭘﺲ از آن دﻳﺮي‬
‫‪2‬‬
‫ﻧﮕﺬﺷﺖ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻇﻬﻮر ﻧﻤﻮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺗﺮﻣﺬﯼ )‪ ،(۳۶۸۲‬ﺁﻟﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺁﻥﺭﺍ ﺩﺭ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺘﺮﻣﺬﯼ )‪ (۲۹۰۷‬ﺻﺤﻴﺢ ﺩﺍﻧﺴﺘﻪ ﺍﺳﺖ‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﲞﺎﺭﯼ )‪.(۳۸۶۶‬‬
‫‪49‬‬ ‫ﻋﻤﺮ  در ﻣﻜﻪ‬
‫رواﻳﺎت زﻳﺎدي در ﻣﻮرد ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﻧﻘﻞ ﺷﺪه ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ آنﻫﺎ‬
‫ﺻﺤﻴﺢ ﻧﻴﺴﺖ‪ .1‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ رواﻳﺎﺗﻲ ﻛﻪ در ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ و ﺗﺎرﻳﺦ آﻣﺪه‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮان‬
‫ﻣﺮاﺣﻞ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻋﻤﺮ را ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻋﻨﻮان ﺑﻨﺪي ﻧﻤﻮد‪:‬‬

‫‪ -1‬ﻗﺼﺪ ﻛﺸﺘﻦ رﺳﻮلاﷲص‬


‫روزي ﺳﺮان ﻗﺮﻳﺶ‪ ،‬ﮔﺮد ﻫﻢ آﻣﺪﻧﺪ و درﺑﺎرهي رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﺸﻮرت و‬
‫راﻳﺰﻧﻲ ﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ ﻣﺤﻤﺪ را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ؟ ﻋﻤﺮﺑﻦ‬
‫ﺧﻄﺎب ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﺑﺮاي ﻗﺘﻞ رﺳﻮل ﺧﺪاص اﻋﻼم آﻣﺎدﮔﻲ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻫﻤﻪ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬اﻳﻦ ﻛﺎر‪،‬‬
‫از ﺗﻮ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎم ﻧﻴﻤﺮوز و در ﮔﺮﻣﺎي آﻓﺘﺎب‪ ،‬ﺷﻤﺸﻴﺮش را ﺣﻤﺎﻳﻞ‬
‫ﻛﺮد و رو ﺑﻪ ﺳﻮي رﺳﻮل اﻛﺮمص و ﮔﺮوﻫﻲ از ﻳﺎراﻧﺶ از ﺟﻤﻠﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻠﻲ و‬
‫ﺣﻤﺰهش رﻓﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﻧﺰدﻳﻚ ﺻﻔﺎ در ﺧﺎﻧﻪي ارﻗﻢ ﮔﺮد آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و ﻫﻤﺮاه ﺳﺎﻳﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫ﺑﻪ ﺣﺒﺸﻪ ﻫﺠﺮت ﻧﻜﺮده ﺑﻮدﻧﺪ؛ ﻻزم ﺑﻪ ذﻛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺒﻼ ﺑﺮاي ﻋﻤﺮ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در داﻣﻨﻪي ﺻﻔﺎ‪ ،‬در ﺧﺎﻧﻪي ارﻗﻢ ﮔﺮد ﻫﻢ آﻣﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻧﻌﻴﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ‪ ،‬او را دﻳﺪ و ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬اي ﻋﻤﺮ! ﻛﺠﺎ ﻣﻲروي؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﻧﺰد‬
‫اﻳﻦ ﻣﺮد ﺑﻲ دﻳﻦ ﺑﺮوم ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن ﻗﺮﻳﺶ ﺗﻔﺮﻗﻪ اﻧﺪاﺧﺘﻪ‪ ،‬ﺧﺮدﻣﻨﺪان ﻗﺮﻳﺶ را ﺳﺒﻚ ﺳﺮ‬
‫و ﻧﺎدان ﻣﻲﺷﻤﺎرد و ﺧﺪاﻳﺎن آﻧﺎن را ﻧﺎﺳﺰا ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ؛ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﺑﻪ ﺳﺮاﻏﺶ ﺑﺮوم و او را‬
‫ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺑﺮﺳﺎﻧﻢ‪ .‬ﻧﻌﻴﻢ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻋﻤﺮ! ﭼﻪ راه ﺑﺪي در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪاي؛ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻓﺮﻳﺐ ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ را ﺧﻮردهاي و ﻧﻔﺲ اﻣﺎرهات ﺗﻮ را ﻓﺮﻳﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا زﻳﺎدهروي و‬
‫اﻓﺮاط را در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻳﺪ و در راه ﻫﻼﻛﺖ ﺑﻨﻲ ﻋﺪي )ﻗﺒﻴﻠﻪي ﻋﻤﺮ( ﻗﺪم ﺑﺮداﺷﺘﻪاﻳﺪ‪.‬‬
‫آﻳﺎ اﮔﺮ ﻣﺤﻤﺪ را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺑﺮﺳﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺑﻨﻲ ﻋﺒﺪ ﻣﻨﺎف ﺗﻮ را ﺑﻪ ﺣﺎل ﺧﻮد ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﺬاﺷﺖ و‬
‫اﺟﺎزه ﺧﻮاﻫﻨﺪ داد زﻧﺪه ﺑﻤﺎﻧﻲ و راﺳﺖ راﺳﺖ راه ﺑﺮوي؟ ﮔﻔﺘﮕﻮي آن دو اداﻣﻪ ﻳﺎﻓﺖ و‬
‫ﺻﺪاﻳﺸﺎن ﺑﺎﻻ رﻓﺖ ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﮔﻤﺎن ﻣﻲﻛﻨﻢ ﺗﻮ ﻫﻢ ﺑﻲ دﻳﻦ ﺷﺪهاي و اﮔﺮ‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺘﻢ ﻛﻪ واﻗﻌﺎً ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ‪ ،‬از ﺗﻮ آﻏﺎز ﻣﻲﻛﺮدم‪ .‬و ﭼﻮن ﻧﻌﻴﻢ درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ‬
‫ﻋﻤﺮ را از ﺗﺼﻤﻴﻤﺶ ﺑﺎز دارد‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ راﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﻲ ﭼﺮا ﺑﻪ ﺳﺮاغ اﻓﺮاد ﺧﺎﻧﻮادهات‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺘﻮﺛﻴﻖ ﰲ ﺳﲑﺓ ﻭﺣﻴﺎﺓ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﺹ‪٢٣‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪50‬‬

‫ﻧﻤﻲروي ﻛﻪ ﺑﻪ دﻳﻦ او ﮔﺮوﻳﺪهاﻧﺪ و ﺗﻮ و ﮔﻤﺮاﻫﻲ و ﺿﻼﻟﺘﻲ را ﻛﻪ ﺑﺮ آن ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬رﻫﺎ‬


‫‪1‬‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ؟ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻨﻈﻮرت ﻛﻴﺴﺖ؟ ﻧﻌﻴﻢ ﭘﺎﺳﺦ داد‪ :‬ﺧﻮاﻫﺮ و داﻣﺎدت‪.‬‬

‫‪ -2‬رﻓﺘﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪي ﺧﻮاﻫﺮش و ﭘﺎﻳﺪاري او در ﺑﺮاﺑﺮ ﻋﻤﺮ‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن اﻳﻦ ﺧﺒﺮ ﻋﺼﺒﺎﻧﻲ ﺷﺪ و ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﺎﻧﻪي ﺧﻮاﻫﺮ و داﻣﺎدش ﺷﺘﺎﻓﺖ و‬
‫درب ﺧﺎﻧﻪي آﻧﺎن را ﻛﻮﺑﻴﺪ‪ .‬ﺧﺒﺎب ﺑﻦ ارت ﻧﻴﺰ در ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻮد و ﺑﺎ ﻫﻢ ﺳﻮره ﻃﻪ را‬
‫ﺗﻼوت ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬آنﻫﺎ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﺧﺒﺎب را ﺑﻪ ﮔﻮﺷﻪاي راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻛﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﭘﻨﻬﺎن ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻓﺎﻃﻤﻪ – ﺧﻮاﻫﺮ ﻋﻤﺮ– ﺻﺤﻴﻔﻪ را ﻣﺨﻔﻲ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ وارد ﺧﺎﻧﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺧﺸﻢ‬
‫و ﻋﺼﺒﺎﻧﻴﺖ از ﭼﻬﺮهاش ﻣﻲﺑﺎرﻳﺪ؛ ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬اﻳﻦ ﭼﻪ زﻣﺰﻣﻪاي ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﮔﻮﺷﻢ رﺳﻴﺪ؟‬
‫ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﭼﻴﺰي ﻧﺒﻮد‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﮔﻮﻳﺎ ﺷﻤﺎ ﺑﻲ دﻳﻦ ﺷﺪهاﻳﺪ؟! داﻣﺎدش ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺣﻖ در دﻳﻨﻲ ﻏﻴﺮ از دﻳﻨﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺗﻮ ﺑﺪان اﻋﺘﻘﺎد داري‪ ،‬ﻧﺒﺎﻳﺪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ؟ ﻋﻤﺮ ﺑﻲ درﻧﮓ‬
‫ﺑﻪ ﺳﻮي داﻣﺎدش ﺣﻤﻠﻪور ﺷﺪ و او راﺑﻪ ﺑﺎد ﻛﺘﻚ و ﻧﺎﺳﺰا ﮔﺮﻓﺖ و او را ﺑﻪ ﭘﺸﺖ‬
‫ﺧﻮاﺑﺎﻧﺪ و ﺑﺮ ﺳﻴﻨﻪاﻳﺶ ﭘﺮﻳﺪ‪ ،‬و ﭼﻮن ﺧﻮاﻫﺮ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻗﺼﺪ ﻣﻴﺎﻧﺠﻲﮔﺮي داﺷﺖ و‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ﻋﻤﺮ را از روي ﺳﻴﻨﻪي ﺷﻮﻫﺮش دور ﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺳﻴﻠﻲ ﻣﺤﻜﻤﻲ ﺑﻪ ﮔﻮش‬
‫او ﻧﻴﺰ زد ﻛﻪ در اﺛﺮ آن ﺧﻮن از ﭼﻬﺮهي ﻓﺎﻃﻤﻪ ﺳﺮازﻳﺮ ﺷﺪ‪ .‬آنﮔﺎه ﻓﺎﻃﻤﻪ ﻛﻪ ﺳﺨﺖ‬
‫ﻧﺎراﺣﺖ ﺷﺪه ﺑﻮد ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﺑﺮادرش ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي دﺷﻤﻦ ﺧﺪا آﻳﺎ ﻣﺎ را‬
‫ﻣﻲزﻧﻴﺪ ﭼﻮن ﺧﺪاي ﻳﮕﺎﻧﻪ را ﻣﻲﭘﺮﺳﺘﻴﻢ؟ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬آري‪ .‬ﻓﺎﻃﻤﻪ ﺑﺎ زﺑﺎﻧﻲ رﺳﺎ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫اي ﻋﻤﺮ! ﻣﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪه و ﺑﻪ ﺧﺪا و رﺳﻮﻟﺶ اﻳﻤﺎن آوردهاﻳﻢ؛ » ﺃﺷﻬﺪ ﺃﻥ ﻻ ﺇﻟﻪ ﺇﻻ ﺍﷲ‬
‫ﻭﺃﻥ ﳏﻤﺪﹰﺍ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ« ﭘﺲ ﻫﺮ ﭼﻪ از دﺳﺘﺖ ﺑﺮ ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬اﻧﺠﺎم ﺑﺪه‪ .‬اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ‬
‫ﺧﻮد آﻣﺪ و ﭼﻮن ﻧﮕﺎﻫﺶ ﺑﻪ ﭼﻬﺮهي ﺧﻮن آﻟﻮد ﺧﻮاﻫﺮش اﻓﺘﺎد‪ ،‬ﺳﺨﺖ ﭘﺸﻴﻤﺎن ﮔﺸﺖ‬
‫و دﺳﺖ از ﻛﺘﻚﻛﺎري ﺑﺮداﺷﺖ و ﭘﺲ از اﻧﺪﻛﻲ درﻧﮓ ﺑﻪ ﺧﻮاﻫﺮش ﮔﻔﺖ‪ :‬آن ﺻﺤﻴﻔﻪ‬
‫را ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﺪه‪ .‬ﺧﻮاﻫﺮش اﻣﺘﻨﺎع ورزﻳﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺳﺨﻨﺖ در ﻣﻦ اﺛﺮ ﮔﺬاﺷﺖ؛‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﺑﺪاﻧﻢ دﻳﻦ ﺷﻤﺎ ﭼﻪ ﭘﻴﺎﻣﻲدارد؟ ﺧﻮاﻫﺮش ﮔﻔﺖ‪ :‬آنرا ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻧﻤﻲدﻫﻢ‪ .‬ﻋﻤﺮ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬واي ﺑﺮ ﺗﻮ! ﺳﺨﻨﺖ در ﻣﻦ اﺛﺮ ﮔﺬاﺷﺘﻪ‪ ،‬ﭘﺲ آنرا ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﺪه‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﺪان ﻧﮕﺎﻫﻲ‬
‫ﺑﻴﻔﻜﻨﻢ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺷﻤﺎ وﻋﺪه ﻣﻲدﻫﻢ ﻛﻪ ﺑﺪان ﺧﻴﺎﻧﺖ ﻧﻜﻨﻢ و آنرا ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪام ﺑﻪ ﺷﻤﺎ‬

‫‪ -١‬ﺳﻴﺮﻩ ﺍﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ )‪(۳۴۳/۱‬‬


‫‪51‬‬ ‫ﻋﻤﺮ  در ﻣﻜﻪ‬
‫ﺑﺎزﮔﺮداﻧﻢ‪ .‬ﻓﺎﻃﻤﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﻮ‪ ،‬ﻣﺸﺮك و ﻧﺠﺲ ﻫﺴﺘﻲ و ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻲ ﺑﻪ ﻛﻼم ﺧﺪا دﺳﺖ‬
‫ﺑﺰﻧﻲ‪ 1lM L KJ Im‬ﭘﺲ ﺑﺮﺧﻴﺰ و ﻏﺴﻞ ﻛﻦ‪ .‬ﭘﺲ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ‬
‫ﻏﺴﻞ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺻﺤﻴﻔﻪ را ﺑﻪ او دادﻧﺪ‪ .‬آنﮔﺎه ﺷﺮوع ﺑﻪ ﺧﻮاﻧﺪن ﺻﺤﻴﻔﻪ ﻛﺮد ﻛﻪ در آن‬
‫ﺳﻮره ﻃﻪ و ﺳﻮرهﻫﺎﻳﻲ دﻳﮕﺮ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد‪:‬‬
‫ﺑﺴﻢ ﺍﷲ ﺍﻟﺮﲪﻦ ﺍﻟﺮﺣﻴﻢ‬
‫آﻧﮕﺎه ﻛﻪ ﺑﺎ دو ﻛﻠﻤﻪي )رﺣﻤﺎن و رﺣﻴﻢ(روﺑﺮو ﺷﺪ‪ ،‬ﺗﺮس او را در ﺑﺮ ﮔﺮﻓﺖ و‬
‫ﺻﺤﻴﻔﻪ را از دﺳﺘﺶ ﭘﺮت ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺧﻮد آﻣﺪ و آنرا ﮔﺮﻓﺖ و ﭼﻨﻴﻦ ﺧﻮاﻧﺪ‪:‬‬
‫‪t sr qp  o nm lk jih g f em‬‬
‫‪e d cba` _~}| {zy x wv u‬‬
‫‪y x wvutsrqponmlkji hgf‬‬
‫‪ l|{ z‬ﻃﻪ‪٨ - ١ :‬‬
‫»ﻃﺎ‪ .‬ﻫﺎ‪) .‬اي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ!( ﻣﺎ ﻗﺮآن را ﺑﺮاي ﺗﻮ ﻧﻔﺮﺳﺘﺎدهاﻳﻢ ﺗﺎ )از ﻏﻢ اﻳﻤﺎن ﻧﻴﺎوردن‬
‫ﻛﺎﻓﺮان‪ ،‬و ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﺷﺮﻳﻌﺖ ﻳﺰدان( ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ را ﺧﺴﺘﻪ و رﻧﺠﻮر ﻛﻨﻲ‪ .‬ﻟﻴﻜﻦ آنرا ﺑﺮاي‬
‫ﭘﻨﺪ و اﻧﺪرز ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻓﺮﺳﺘﺎدهاﻳﻢ ﻛﻪ از ﺧﺪا ﻣﻲﺗﺮﺳﻨﺪ )و از او اﻃﺎﻋﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ(‪ .‬از ﺳﻮي‬
‫ﻛﺴﻲ ﻧﺎزل ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ زﻣﻴﻦ و آﺳﻤﺎنﻫﺎي ﺑﻠﻨﺪ را آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻬﺮﺑﺎﻧﻲ‬
‫)ﻗﺮآن را ﻓﺮو ﻓﺮﺳﺘﺎده ( اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺗﺨﺖ ﺳﻠﻄﻨﺖ )ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺟﻬﺎن ﻫﺴﺘﻲ( ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ )و ﻗﺪرﺗﺶ ﺳﺮاﺳﺮ ﻛﺎﺋﻨﺎت را اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ(‪ .‬از آن او اﺳﺖ آنﭼﻪ در‬
‫آﺳﻤﺎنﻫﺎ و آنﭼﻪ در زﻣﻴﻦ و آنﭼﻪ در ﻣﻴﺎن آن دو و آنﭼﻪ در زﻳﺮ ﺧﺎك )از دﻓﺎﺋﻦ و‬
‫ﻣﻌﺎدن( اﺳﺖ‪) .‬اي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ!( اﮔﺮ آﺷﻜﺎرا ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﺋﻲ )ﻳﺎ ﭘﻨﻬﺎن‪ ،‬ﺑﺮاي ﺧﺪا ﻓﺮق‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ( و ﻧﻬﺎﻧﻲ )ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺗﻮ ﺑﺎ دﻳﮕﺮان را( و ﻧﻬﺎنﺗﺮ )از آنرا ﻛﻪ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺗﻮ ﺑﺎ‬
‫ﺧﻮدت و ﺧﻮاﻃﺮ دل اﺳﺖ( ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬او ﺧﺪا اﺳﺖ و ﺟﺰ ﺧﺪا ﻣﻌﺒﻮدي ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬او داراي‬
‫ﻧﺎﻣﻬﺎي ﻧﻴﻜﻮ اﺳﺖ«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺑﻪ! ﭼﻪ ﻛﻼم زﻳﺒﺎﻳﻲ اﺳﺖ! آﻳﺎ ﻗﺮﻳﺶ از اﻳﻦ ﻓﺮار ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ؟ ﺳﭙﺲ‬
‫ﺗﻼوت ﺳﻮره ﻃﻪ را اداﻣﻪ داد و ﺑﻪ اﻳﻦ آﻳﺎت رﺳﻴﺪ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﻭﺍﻗﻌﻪ‪ ١٩ /‬؛ ﺟﺰ ﭘﺎﻛﺎﻥ ) ﻳﻌﲏ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎﻥ ﻳﺰﺩﺍﻥ ( ﺑﺪﺍﻥ ﺩﺳﺘﺮﺳﻲ ﻧﺪﺍﺭﻧﺪ‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪52‬‬

‫‪ V UT SR QPO N M L K JI HG m‬‬


‫‪gfedcba`_^]\[ZYXW‬‬
‫‪ lh‬ﻃﻪ‪١٦ - ١٤ :‬‬
‫»ﻣﻦ »اﷲ« ﻫﺴﺘﻢ‪ ،‬و ﻣﻌﺒﻮدي ﺟﺰ ﻣﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺮا ﻋﺒﺎدت ﻛﻦ‪) ،‬ﻋﺒﺎدﺗﻲ‬
‫ﺧﺎﻟﺺ از ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺷﺮﻛﻲ(‪ ،‬و ﻧﻤﺎز را ﺑﺨﻮان ﺗﺎ )ﻫﻤﻴﺸﻪ( ﺑﻪ ﻳﺎد ﻣﻦ ﺑﺎﺷﻲ‪ .‬رﺳﺘﺎﺧﻴﺰ ﺑﻪ‬
‫ﻃﻮر ﻗﻄﻊ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ )ﻣﻮﻋﺪ( آنرا )از ﺑﻨﺪﮔﺎن( ﭘﻨﻬﺎن دارم ﺗﺎ )ﻣﺮدﻣﺎن‬
‫در ﺣﺎﻟﺖ آﻣﺎده ﺑﺎش داﺋﻢ ﺑﻮده‪ ،‬و در ﺿﻤﻦ ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﻣﺨﻔﻲ ﺑﻮدن ﻗﻴﺎﻣﺖ آزادي ﻋﻤﻞ‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و ﺳﺮاﻧﺠﺎم( ﻫﺮﻛﺴﻲ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺗﻼش و ﻛﻮﺷﺶ ﺧﻮد ﺟﺰا و ﺳﺰا داده ﺷﻮد‪.‬‬
‫)اي ﻣﻮﺳﻲ!( ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺗﻮ را از )اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ و آﻣﺎدﮔﻲ ﺑﺮاي( آن ﺑﺎز دارد ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﺪان‬
‫ﺑﺎور ﻧﺪاﺷﺘﻪ و از ﻫﻮا و ﻫﻮس ﺧﻮﻳﺶ ﭘﻴﺮوي ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﻫﻼك ﺧﻮاﻫﻲ ﺷﺪ«‪.‬‬
‫آﻧﮕﺎه ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﺎ ﺧﺪاﻳﻲ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﻼم زﻳﺒﺎﻳﻲ دارد‪ ،‬ﻛﺴﻲ دﻳﮕﺮ‬
‫‪1‬‬
‫ﭘﺮﺳﺘﺶ ﮔﺮدد‪ .‬و اﻓﺰود‪ :‬ﻣﺮا ﻧﺰد ﻣﺤﻤﺪ ص ﺑﺒﺮﻳﺪ‪.‬‬

‫‪ -3‬ﺷﺮف ﻳﺎﺑﻲ ﻋﻤﺮ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص‬


‫ﺧﺒﺎب  ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن اﻳﻦ ﺳﺨﻦ‪ ،‬از ﻣﺨﻔﻲﮔﺎه ﺧﻮد ﺑﻴﺮون آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻋﻤﺮ! ﺗﻮ را‬
‫ﻣﮋده ﺑﺎد و ﻣﻦ اﻣﻴﺪوارم ﻛﻪ دﻋﺎي روز دوﺷﻨﺒﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﺣﻖ ﺗﻮ ﻗﺒﻮل ﺷﺪه‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬آن ﺣـــﻀﺮت ص دﻋﺎ ﻛﺮد و از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل درﺧﻮاﺳﺖ ﻧﻤﻮد ﻛﻪ‪:‬‬
‫)ﺍﻟﻠﻬﻢ ﺃﻋﺰ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﺑﺄﺣﺐ ﻫﺬﻳﻦ ﺍﻟﺮﺟﻠﲔ ﺇﻟﻴﻚ‪ :‬ﺑﺄﰊ ﺟﻬﻞ ﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ‪ ،‬ﺃﻭ ﺑﻌﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ(‬
‫»ﺑﺎر ﺧﺪاﻳﺎ! ﻳﻜﻲ از اﻳﻦ دو ﻧﻔﺮ را ﻛﻪ ﺧﻮد ﻣﻲﭘﺴﻨﺪي‪ ،‬ﺳﺒﺐ ﻋﺰت و ﺳﺮاﻓﺮازي‬
‫‪2‬‬
‫اﺳﻼم ﺑﮕﺮدان‪ :‬اﺑﻮ ﺟﻬﻞ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم ﻳﺎ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب«‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺟﺎي رﺳﻮل ﺧﺪاص را ﺑﻪ ﻣﻦ ﻧﺸﺎن دﻫﻴﺪ‪ .‬آنﻫﺎ از آنﺟﺎ ﻛﻪ ﺻﺪاﻗﺖ‬
‫ﻋﻤﺮ را درﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص در داﻣﻨﻪي ﺻﻔﺎ‪ ،‬در ﺧﺎﻧﻪي ارﻗﻢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺷﻤﺸﻴﺮش را ﺣﻤﺎﻳﻞ ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﺎﻧﻪي ارﻗﻢ رﻓﺖ و ﭼﻮن‬
‫ﺑﻪ آنﺟﺎ رﺳﻴﺪ‪ ،‬در زد و ﮔﻔﺖ‪ :‬درب را ﺑﺎز ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻮن‬

‫‪ -١‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺍﻣﺎﻡ ﺍﲪﺪ )‪.(۳۴۴/۱‬‬


‫‪ -٢‬ﲣﺮﻳﺞ ﺍﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺩﺭ ﺻﻔﺤﺎﺕ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻴﺎﻥ ﺷﺪ‪.‬‬
‫‪53‬‬ ‫ﻋﻤﺮ  در ﻣﻜﻪ‬
‫ﺻﺪاي ﻋﻤﺮ را ﺷﻨﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺮﺳﻴﺪﻧﺪ و ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از آنﻫﺎ ﺑﻪ ﺧﻮد ﺟﺮأت ﻧﺪاد ﻛﻪ درب را‬
‫ﺑﺎز ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﺴﻴﺎر ﺳﻨﮕﺪل و ﻏﻀﺒﻨﺎك‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و آنﮔﺎه ﻛﻪ ﺣﻤﺰه ﺗﺮس و وﺣﺸﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺧﻄﺎب ﺑﻪ آﻧﺎن‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻴﻪ؟ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب آﻣﺪه؟ ﭘﺲ‬
‫ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﻗﺼﺪ ﻧﻴﻜﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﭼﻪ ﺑﻬﺘﺮ و ﮔﺮﻧﻪ او را ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﺸﺖ‪.‬‬
‫آنﮔﺎه درب را ﺑﺎز ﻛﺮدﻧﺪ و ﺣﻤﺰه و ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن دﺳﺘﺎﻧﺶ را ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و او‬
‫را ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮدﻧﺪ‪ .‬رﺳﻮل اﻛﺮمص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬رﻫﺎﻳﺶ ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﺑﻪ ﺳﻮي او رﻓﺖ و ﻛﻤﺮﺑﻨﺪش را ﮔﺮﻓﺖ و او را ﺗﻜﺎن داد و ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫)ﻣﺎ ﺟﺎﺀ ﺑﮏ ﻳﺎ ﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ؟ ﻭﺍﷲ ﻣﺎ ﺍﺭﯼ ﺃﻥ ﺗﻨﺘﻬﯽ ﺣﺘﯽ ﻳﻨﺰﻝ ﺍﷲ ﺑﮏ ﻗﺎﺭﻋﺔ(‪.‬‬
‫»اي ﭘﺴﺮ ﺧﻄﺎب! ﭼﻪ ﭼﻴﺰي ﺗﻮ را ﺑﻪ اﻳﻨﺠﺎ آورده اﺳﺖ؟ ﮔﻮﻳﺎ دﺳﺖ از اﻳﻦ‬
‫ﻛﺎرﻫﺎﻳﺖ ﺑﺮ ﻧﻤﻲداري ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻣﺼﻴﺒﺖ ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﺮ ﺳﺮت ﺑﻴﺎورد؟«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! آﻣﺪهام ﺗﺎ ﺑﻪ ﺧﺪا و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورم‪ .‬رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن اﻳﻦ ﺳﺨﻦ‪ ،‬ﺑﺎ ﺻﺪاي ﺑﻠﻨﺪ ﺗﻜﺒﻴﺮ ﮔﻔﺖ‪ ،‬ﺑﮕﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﺣﺎﺿﺮان در‬
‫ﺧﺎﻧﻪ ﭘﻲ ﺑﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ اﺳﻼم ﻣﺸﺮف ﮔﺮدﻳﺪ‪ 1.‬آنﮔﺎه اﺻﺤﺎب رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫آنﺟﺎ را در ﺣﺎﻟﻲ ﺗﺮك ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻋﻤﺮ و ﺑﺎ وﺟﻮد ﺣﻤﺰه در ﺷﻤﺎر‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬اﺣﺴﺎس ﺳﺮﺑﻠﻨﺪي و ﻋﺰت ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ آن دو از رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص دﻓﺎع و ﭘﺸﺘﻴﺒﺎﻧﻲ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬و ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ از ﻃﺮﻳﻖ آن دو‬
‫ﺑﻪ ﭘﺎرهاي از ﺣﻘﻮق ﺧﻮد دﺳﺖ ﻳﺎﺑﻨﺪ و ﺣﻖ ﺧﻮﻳﺶ را از دﺷﻤﻨﺎﻧﺸﺎن ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -4‬ﻋﻼﻗﻪي ﻋﻤﺮ ﺑﻪ آﺷﻜﺎر ﺳﺎﺧﺘﻦ دﻋﻮت‬


‫ﻋﻤﺮ ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪ و ﺑﺎ ﺗﻤﺎم ﺗﻮان ﺑﺮاي ﮔﺴﺘﺮش و ﺗﺜﺒﻴﺖ اﺳﻼم ﮔﺎم‬
‫ﺑﺮداﺷﺖ‪.‬‬
‫وي ﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ ﻣﺎ ﭼﻪ زﻧﺪه ﺑﻤﺎﻧﻴﻢ و ﭼﻪ ﺑﻤﻴﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺮ ﺣﻖ ﻧﻴﺴﺘﻴﻢ؟‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻭﺍﻟﺬﯼ ﻧﻔﺴﯽ ﺑﻴﺪﻩ ﺍﻧﮑﻢ ﻋﻠﯽ ﺍﳊﻖ‪ ،‬ﺍﻥ ﻣﺘﻢ‪ ،‬ﻭ ﺍﻥ ﺣﻴﻴﺘﻢ(‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻪ )‪(۳۴۴/۱‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪54‬‬

‫»آري‪ ،‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ذاﺗﻲ ﻛﻪ ﺟﺎﻧﻢ در دﺳﺖ اوﺳﺖ‪ ،‬ﺷﻤﺎ ﭼﻪ ﺑﻤﻴﺮﻳﺪ و ﭼﻪ زﻧﺪه‬


‫ﺑﻤﺎﻧﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺮ ﺣﻖ ﻫﺴﺘﻴﺪ«‪.‬‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺲ ﭼﺮا ﭘﻨﻬﺎن ﻛﺎري ﻧﻤﺎﻳﻴﻢ؟ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ذاﺗﻲ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﺣﻖ ﻣﺒﻌﻮث‬
‫ﻛﺮده‪ ،‬ﺣﺘﻤﺎً دﻋﻮت ﺧﻮﻳﺶ را آﺷﻜﺎر ﻣﻲﺳﺎزﻳﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ از ﺷﻮاﻫﺪ ﺑﺮ ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﻴﺰ ﺑﺪﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ زﻣﺎن‬
‫آﺷﻜﺎر ﺳﺎﺧﺘﻦ دﻋﻮت ﻓﺮا رﺳﻴﺪه و دﻋﻮت آن ﻗﺪر ﺗﻮان و ﻗﻮت ﻳﺎﻓﺘﻪ ﻛﻪ از ﺧﻮد دﻓﺎع‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬از اﻳﻦرو رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺎ آﺷﻜﺎر ﺳﺎﺧﺘﻦ دﻋﻮت ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻧﻤﻮد و دو ﺻﻒ‬
‫ﺗﺸﻜﻴﻞ داد و ﻋﻤﺮ و ﺣﻤﺰه را ﭘﻴﺸﺎﭘﻴﺶ ﻫﺮ ﻳﻚ از ﺻﻔﻬﺎ ﻗﺮار داد‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﺣﺎﻟﻲ وارد ﻣﺴﺠﺪ اﻟﺤﺮام ﺷﺪﻧﺪ ﻛﻪ در اﺛﺮ ﺣﺮﻛﺖ آﻧﺎن ﻏﺒﺎر ﺑﻪ ﻫﻮا‬
‫ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺸﺮﻛﺎن ﺑﺎ دﻳﺪن ﻋﻤﺮ و ﺣﻤﺰهب ﻫﺮاﺳﺎن و وﺣﺸﺖ زده ﺷﺪﻧﺪ و ﻏﻢ‬
‫و اﻧﺪوه ﺑﻲ ﺳﺎﺑﻘﻪاي‪ ،‬آﻧﺎن را ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص در آن روز ﻋﻤﺮ را ﻓﺎروق‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﺎﻣﻴﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦﺳﺎن ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬اﺳﻼم و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬
‫ﺳﺮﺑﻠﻨﺪ ﻧﻤﻮد؛ ﭼﺮا ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺷﺨﺼﻲ ﻗﻮي و ﺷﻜﺴﺖ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﺻﺤﺎب‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻋﻤﺮ و ﺣﻤﺰهب اﺣﺴﺎس اﻣﻨﻴﺖ و ﺳﺮاﻓﺮازي‬
‫ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .2‬ﻋﻤﺮ ﻣﺸﺮﻛﺎن را ﺑﻪ ﻣﺒﺎرزه ﻃﻠﺒﻴﺪ و آﺷﻜﺎرا در ﻛﻨﺎر ﻛﻌﺒﻪ ﻧﻤﺎز ﮔﺰارد و‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﺎ او ﻧﻤﺎز ﮔﺰاردﻧﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻋﻼﻗﻪي واﻓﺮي ﺑﻪ رﻧﺠﺎﻧﺪن دﺷﻤﻨﺎن دﻋﻮت‬
‫داﺷﺖ و ﺧﻴﻠﻲ ﻣﺸﺘﺎق ﺑﻮد ﻛﻪ آﻧﺎن را ﻫﺮ ﻃﻮر ﻛﻪ ﺷﺪه‪ ،‬ﺑﺮﻧﺠﺎﻧﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺧﻮدش‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﭘﺲ از آن ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪم‪ ،‬ﻧﺰد داﻳﻲام اﺑﻮﺟﻬﻞ رﻓﺘﻢ و درب ﺧﺎﻧﻪاﻳﺶ را‬
‫زدم‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﺮون آﻣﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬آﻳﺎ ﻣﻲداﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻦ ﺑﻪ دﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﮔﺮوﻳﺪهام؟ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻧﻜﻦ‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻛﺮدهام‪ .‬اﺑﻮﺟﻬﻞ ﺑﺎ ﻧﺎراﺣﺘﻲ وارد ﺧﺎﻧﻪ ﺷﺪ و درب را‬
‫ﺑﻪ روﻳﻢ ﻛﻮﺑﻴﺪ‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اﻳﻦ ﻛﻪ ﭼﻴﺰي ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪي ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ از اﺷﺮاف‬
‫ﻗﺮﻳﺶ رﻓﺘﻢ و ﺑﻪ او ﻧﻴﺰ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﻣﻦ ﺑﻪ دﻳﻦ ﺟﺪﻳﺪ ﮔﺮوﻳﺪهام‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻧﻜﻦ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺣﻠﻴﻪ ﺍﻷﻭﻟﻴﺎﺀ )‪(۴۰/۱‬؛ ﺻﻔﻪ ﺍﻟﺼﻔﻮﻩ )‪(۱۰۴-۱۰۳/۱‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳋﻠﻴﻔﺔ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ ﺹ‪. ٢٧ ،٢٦‬‬
‫‪55‬‬ ‫ﻋﻤﺮ  در ﻣﻜﻪ‬
‫ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻛﺮدهام‪ .‬او ﻧﻴﺰ وارد ﺧﺎﻧﻪاﻳﺶ ﺷﺪ و درب را ﺑﻪ روي ﻣﻦ ﺑﺴﺖ‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪:‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﻴﺰ ﻛﻪ ﭼﻴﺰي ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺷﺨﺼﻲ ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ دوﺳﺖ داري ﻛﻪ اﺳﻼم آوردن ﺧﻮد‬
‫را آﺷﻜﺎر ﻧﻤﺎﻳﻲ؟ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬آري‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻛﻌﺒﻪ ﺟﻤﻊ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺰد‬
‫ﺟﻤﻴﻞ ﺑﻦ ﻣﻌﻤﺮ ﺟﻤﺤﻲ ﺑﺮو و ﻛﻨﺎرش ﺑﻨﺸﻴﻦ و ﺑﮕﻮ‪ :‬ﻣﻦ از دﻳﻦ ﺷﻤﺎ دﺳﺖ ﻛﺸﻴﺪهام‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻛﺮدم‪ .‬ﺟﻤﻴﻞ ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن ﺳﺨﻨﻢ‪ ،‬از ﺟﺎي ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و‬
‫ﻓﺮﻳﺎد ﺑﺮآورد‪ :‬ﭘﺴﺮ ﺧﻄﺎب ﺑﻲ دﻳﻦ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺮدم ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن ﮔﻔﺘﻪي ﺟﻤﻴﻞ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻮي‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻦ ﺣﻤﻠﻪور ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﺪﻳﻦﺳﺎن ﻣﻴﺎن ﻣﻦ و ﻣﺮدم زد و ﺧﻮرد درﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﭘﺪرم‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪ‪ ،‬ﻫﻨﻮز ﻗﺮﻳﺸﻴﺎن از اﺳﻼم‬
‫آوردن وي ﺑﻲ اﻃﻼع ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﭘﺪرم ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻪ ﻛﺴﻲ زودﺗﺮ از ﻫﻤﻪ اﺧﺒﺎر ﻣﻜﻪ را ﭘﺨﺶ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ؟ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺟﻤﻴﻞ ﺑﻦ ﻣﻌﻤﺮ ﺟﻤﺤﻲ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺟﻤﻴﻞ ﺑﻪ راه اﻓﺘﺎد و ﻣﻦ ﻧﻴﺰ‬
‫ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﭘﺪر ﺑﻪ راه اﻓﺘﺎدم؛ در آن زﻣﺎن ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻧﻮﺟﻮاﻧﻲ ﻛﻢ ﺳﻦ و ﺳﺎل ﺑﻮدم‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﻮان‬
‫ﺗﺸﺨﻴﺺ و درك ﻣﺴﺎﻳﻞ را داﺷﺘﻢ‪ .‬ﭘﺪرم ﻧﺰد ﺟﻤﻴﻞ رﻓﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﺟﻤﻴﻞ! ﻣﻦ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪهام‪ .‬ﺟﻤﻴﻞ ﺑﺪون اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﺎ او ﺳﺨﻨﻲ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و رﻫﺴﭙﺎر ﻣﺴﺠﺪ‬
‫اﻟﺤﺮام ﺷﺪ‪ .‬ﻣﺮدم ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻛﻌﺒﻪ ﺣﻠﻘﻪ زده ﺑﻮدﻧﺪ؛ ﺟﻤﻴﻞ ﻛﻨﺎر درب ورودي ﻣﺴﺠﺪ‬
‫اﻳﺴﺘﺎد و ﺑﺎ ﺻﺪاي ﺑﻠﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻧﮓ ﺑﺮآورد‪ :‬اي ﻗﺮﻳﺸﻴﺎن! ﻋﻤﺮ ﺑﻲ دﻳﻦ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻛﻪ‬
‫ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﺟﻤﻴﻞ ﺑﻮد‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬دروغ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ؛ ﻣﻦ ﺑﻲ دﻳﻦ ﻧﺸﺪهام‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﺳﻼم آوردهام‪ .‬و‬
‫آنﮔﺎه ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﺑﺮ زﺑﺎن آورد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺃﺷﻬﺪ ﺍﻥ ﻻ ﺍﻟﻪ ﺍﻻ ﺍﷲ ﻭ ﺃﻥ ﳏﻤﺪﹰﺍ ﻋﺒﺪﻩ ﻭ ﺭﺳﻮﻟﻪ‪.‬‬
‫ﻣﺸﺮﻛﺎن ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﺣﻤﻠﻪور ﺷﺪﻧﺪ و ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻋﺘﺒﻪ ﺑﻦ رﺑﻴﻌﻪ ﺣﻤﻠﻪ ﻛﺮد و او را ﺑﻪ‬
‫زﻳﺮ ﺧﻮد در آورد و ﺿﺮﺑﻪﻫﺎي ﻣﺤﻜﻢ ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺳﺮ او ﻣﻲﻛﻮﺑﻴﺪ‪ ،‬ﺗﺎ آنﺟﺎ ﻛﻪ ﻋﺘﺒﻪ‬
‫ﻓﺮﻳﺎد ﺑﺮآورد و ﻣﺮدم از ﻋﻤﺮ دور ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬آري! ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻣﺤﺾ اﻳﻨﻜﻪ اﺣﺴﺎس ﻧﺎ اﻣﻨﻲ‬
‫ﻣﻲﻛﺮد ﻳﻜﻲ از ﺑﺰرﮔﺎن ﻗﻮم را در آﻏﻮش ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ و ﺿﺮﺑﻪﻫﺎي ﺧﻮد را ﺑﺪو وارد‬
‫ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺮدم از وي ﺟﺪا ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺻﻮرت ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻣﺠﺎﻟﺲ‬
‫ﻛﻔﺮ را ﭘﻲﮔﻴﺮي ﻣﻲﻛﺮد و اﻳﻤﺎن ﺧﻮد را در ﻣﻴﺎن آﻧﺎن اﻇﻬﺎر ﻣﻲداﺷﺖ و ﻫﻤﭽﻨﺎن ﺑﺎ آﻧﺎن‬
‫زد و ﺧﻮرد ﻣﻲﻛﺮد ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺧﺴﺘﻪ ﺷﺪ و ﻧﺸﺴﺖ‪ .‬و ﻣﺸﺮﻛﺎن‪ ،‬ﭘﻴﺮاﻣﻮن او‬

‫‪ -١‬ﺷﺮﺡ ﺍﳌﻮﺍﻫﺐ )‪ (۳۲۰/۱‬ﺍﺧﺒﺎ ﺭﻋﻤﺮ‪۱۹ ،‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪56‬‬

‫اﻳﺴﺘﺎده ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻫﺮ ﻛﺎري ﻛﻪ دﻟﺘﺎن ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ‪ ،‬ﺑﻜﻨﻴﺪ؛ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ وﻗﺘﻲ ﺗﻌﺪاد‬
‫ﻣﺎ ﺑﻪ ﺳﻴﺼﺪ ﻧﻔﺮ ﺑﺮﺳﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﺎ ﻣﻜﻪ را ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﻣﻲﮔﺬارﻳﻢ و ﻳﺎ ﺷﻤﺎ‪ ،‬آنرا ﺑﺮاي ﻣﺎ‬
‫ﻣﻲﮔﺬارﻳﺪ و ﻣﻲروﻳﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻫﻨﮕﺎم ﺷﺨﺼﻲ وارد ﻣﺴﺠﺪ اﻟﺤﺮام ﺷﺪ و ﺑﺎ دﻳﺪن اﻳﻦ‬
‫ﺻﺤﻨﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ؟ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﺑﻲ دﻳﻦ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻪ اﺷﻜﺎﻟﻲ دارد؟‬
‫او ﺣﻖ دارد ﻫﺮ دﻳﻨﻲ ﻛﻪ ﺑﺨﻮاﻫﺪ‪ ،‬ﺑﺮﮔﺰﻳﻨﺪ‪ .‬ﻧﻜﻨﺪ ﺷﻤﺎ ﮔﻤﺎن ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ ﻃﺎﻳﻔﻪي ﺑﻨﻲ ﻋﺪي‪،‬‬
‫او را ﺗﺤﻮﻳﻞ ﺷﻤﺎ ﺧﻮاﻫﻨﺪ داد ﺗﺎ ﻫﺮ ﻛﺎري ﻛﻪ دﻟﺘﺎن ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﺎ او ﺑﻜﻨﻴﺪ؟!‬
‫اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﺳﺨﻨﺎن اﻳﻦ ﻣﺮد‪ ،‬آنﻫﺎ از اﻃﺮاف ﻋﻤﺮ ﭘﺮاﻛﻨﺪه‬
‫ﺷﺪﻧﺪ و رﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﺑﻌﺪﻫﺎ در ﻣﺪﻳﻨﻪ از ﭘﺪرم ﭘﺮﺳﻴﺪم ﻛﻪ آن ﺷﺨﺺ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻮد؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬او‬
‫‪1‬‬
‫ﻋﺎص ﺑﻦ واﺋﻞ ﺳﻬﻤﻲ ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪ -5‬ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎي ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻋﻤﺮ‬


‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﭘﺲ از آن ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺎ اﺣﺴﺎس ﻋﺰت و‬
‫ﺳﺮاﻓﺮازي ﻣﻲﻛﺮدﻳﻢ‪ .‬ﻣﺎ‪ ،‬ﻗﺒﻞ از ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻋﻤﺮ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻴﻢ ﺧﺎﻧﻪي ﻛﻌﺒﻪ را‬
‫ﻃﻮاف ﻧﻤﺎﻳﻴﻢ و در ﻣﺴﺠﺪ اﻟﺤﺮام ﻧﻤﺎز ﺑﺨﻮاﻧﻴﻢ؛ اﻣﺎ ﻋﻤﺮ ﭘﺲ از آن ﻛﻪ اﺳﻼم آورد‪،‬‬
‫ﺑﺎ ﻣﺸﺮﻛﺎن درﮔﻴﺮ ﺷﺪ و ﺑﺪﻳﻦﺳﺎن ﻣﺎ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻴﻢ در ﻛﻨﺎر ﻛﻌﺒﻪ ﻧﻤﺎز ﺑﮕﺰارﻳﻢ و آنرا‬
‫‪2‬‬
‫ﻃﻮاف ﻧﻤﺎﻳﻴﻢ‪.‬‬
‫وي ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻋﻤﺮ ﻓﺘﺢ و ﭘﻴﺮوزي‪ ،‬ﻫﺠﺮﺗﺶ ﻧﺼﺮت و‬
‫ﺧﻼﻓﺘﺶ رﺣﻤﺖ ﺑﻮد‪ ،‬واﻗﻌﻴﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺎ ﻋﻤﺮ اﺳﻼم ﻧﻴﺎورده ﺑﻮد ﻣﺎ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻴﻢ‬
‫ﻛﻌﺒﻪ را ﻃﻮاف ﻧﻤﺎﻳﻴﻢ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻌﺪ از اﺳﻼم ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ ﭘﻴﻜﺎر ﭘﺮداﺧﺘﻴﻢ ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺎ را‬
‫‪3‬‬
‫ﺑﻪ ﺣﺎل ﺧﻮد ﺟﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ و در ﻛﻨﺎر ﻛﻌﺒﻪ ﻧﻤﺎز را ﺑﺮﮔﺰار ﻣﻲﻛﺮدﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺻﻬﻴﺐ ﺑﻦ ﺳﻨﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﭘﺲ از آن ﻛﻪ اﺳﻼم آورد‪ ،‬اﺳﻼم را آﺷﻜﺎر‬
‫ﺳﺎﺧﺖ و آﺷﻜﺎرا ﺑﻪ اﺳﻼم ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ و ﻣﺎ در ﻣﺴﺠﺪ اﻟﺤﺮام ﭘﻴﺮاﻣﻮن او ﺣﻠﻘﻪ‬

‫‪ -١‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻪ )‪ (۳۴۶/۱‬ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺣﺴﻦ‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻪ )‪ (۳۴۴/۱‬ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺣﺴﻦ‪.‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺸﻴﺨﺎﻥ ﺍﺑﻮﺑﮑﺮﻭ ﻋﻤﺮﺑﺮﻭﺍﻳﻪ ﺍﻟﺒﻼﺫﺭﯼ‪ ،‬ﺹ‪.۱۴۱‬‬
‫‪57‬‬ ‫ﻋﻤﺮ  در ﻣﻜﻪ‬
‫ﻣﻲزدﻳﻢ و ﻛﻌﺒﻪ را ﻃﻮاف ﻣﻲﻛﺮدﻳﻢ و آنﺟﺎ ﻧﻤﺎز ﻣﻲﮔﺰاردﻳﻢ و اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺗﻌﺮض‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬ﭘﺎﺳﺨﺶ را ﻣﻲدادﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺷﺎﻋﺮ‪ ،‬درﺑﺎرهي ﻋﻤﺮ ﭼﻪ ﺧﻮب ﺳﺮوده اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﺑﺎﻟﺴﻴﻒ ﺑﲔ ﺍﻟﻜﻔﺮ ﻭﺍﻹﳝﺎﻥ‬ ‫ﺃﻋﲏ ﺑﻪ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﻓﺮ‪‬ﻕ ﻋﻨﻮ ﹰﺓ‬
‫‪٢‬‬
‫ﻭﳏﺎ ﺍﻟﻈﻼﻡ ﻭﺑﺎﺡ ﺑﺎﻟﻜﺘﻤﺎﻥ‬ ‫ﻫﻮ ﺃﻇﻬﺮ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﺑﻌﺪ ﺧﻔﺎﺋﻪ‬
‫»ﻓﺎروق‪ ،‬ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻗﺪرت ﺷﻤﺸﻴﺮ‪ ،‬ﺻﻒ ﻛﻔﺮ را از اﻳﻤﺎن ﺟﺪا ﻛﺮد و اﺳﻼم‬
‫را ﭘﺲ از آن ﻛﻪ ﭘﻨﻬﺎن ﺑﻮد‪ ،‬آﺷﻜﺎر ﺳﺎﺧﺖ و ﺗﺎرﻳﻜﻲﻫﺎ را ﻛﻨﺎر زد و ﺑﻪ ﭘﻨﻬﺎن ﻛﺎري‬
‫ﭘﺎﻳﺎن داد«‪.‬‬

‫‪ -6‬ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻋﻤﺮ و ﺗﻌﺪاد ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در آن زﻣﺎن‬


‫ﻋﻤﺮ در ذي ﺣﺠﻪ ﺳﺎل ﺷﺸﻢ ﺑﻌﺜﺖ‪ ،‬در ﺳﻦ ﺑﻴﺴﺖ و ﻫﻔﺖ ﺳﺎﻟﮕﻲ‪ 3‬و ﺳﻪ روز‪ 4‬ﭘﺲ‬
‫از ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﺣﻤﺰه  ﺑﻪ اﺳﻼم ﻣﺸﺮف ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬در آن زﻣﺎن ﺗﻌﺪاد ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬ﺳﻲ و‬
‫ﻧﻪ ﻧﻔﺮ ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻨﻚ ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬روزي ﻛﻪ اﺳﻼم آوردم‪ ،‬ﺗﻌﺪاد ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺳﻲ و ﻧﻪ‬
‫ﻧﻔﺮ ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﻦ ﺑﺎ اﺳﻼم ﺧﻮد ﻋﺪد ﭼﻬﻞ را ﺗﻜﻤﻴﻞ ﻧﻤﻮدم و ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﻦ اﺳﻼم‬
‫را آﺷﻜﺎر ﺳﺎﺧﺖ و ﺑﻪ اﺳﻼم ﻋﺰت ﺑﺨﺸﻴﺪ‪ .‬و ﺑﻨﺎ ﺑﻪ رواﻳﺘﻲ ﺗﻌﺪاد ﭼﻬﻞ ﻧﻔﺮ و ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ‬
‫ﭼﻬﻞ و اﻧﺪي ﻣﺮد و ﺣﺪود ﺳﻴﺰده زن ﻧﻴﺰ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ؛ و از اﻳﻦرو ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫از ﺗﺮس ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﺧﻮد را ﭘﻨﻬﺎن ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺑﻴﺸﺘﺮ آنﻫﺎ را ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺧﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﻋﻤﺮ‬
‫‪5‬‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻫﻤﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺳﺨﺘﻲ ﻧﺸﺎن ﻣﻲداد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ ﺍﻟﮑﱪﯼ )‪ (۲۶۹/۳‬ﺻﻔﻪ ﺍﻟﺼﻔﻮﻩ )‪.(۲۷۴/۱‬‬


‫‪ -٢‬ﻧﻮﻧﻴﺔ ﺍﻟﻘﺤﻄﺎﱐ ﺹ‪. ٢٢‬‬
‫‪ -٣‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺹ‪۱۳۷‬‬
‫‪ -٤‬ﺃﺧﺒﺎﺭ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺍﻟﻄﻨﻄﺎﻭﻳﺎﻥ ﺹ‪. ٢٢‬‬
‫‪ -٥‬ﺍﺧﺒﺎﺭ ﻋﻤ ‪‬ﺮ‪ ،‬ﺹ‪۲۲‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪58‬‬

‫دوم‪ :‬ﻫﺠﺮت ﻋﻤﺮ‬


‫ﻋﻤﺮ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﻋﻠﻨﻲ و در اﻧﻈﺎر ﻋﻤﻮم ﺳﻔﺮ ﻫﺠﺮت ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ را آﻏﺎز ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬اﺑﻦ‬
‫ﻋﺒﺎس ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﻋﻠﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ را ﺳﺮاغ ﻧﺪارم ﻛﻪ‬
‫آﺷﻜﺎرا ﻫﺠﺮت ﻧﻤﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺟﺰ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﻛﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻫﺠﺮت ﺷﻤﺸﻴﺮ و ﻛﻤﺎن‬
‫ﺑﺮ دوش اﻓﻜﻨﺪ و ﻧﻴﺰهاي را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﺗﻌﺪادي ﺗﻴﺮ ﺑﺮداﺷﺖ و آنﮔﺎه ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ اﻟﺤﺮام‬
‫رﻓﺖ و ﻫﻔﺖ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﻛﻌﺒﻪ را ﻃﻮاف ﻧﻤﻮد و در ﻣﻘﺎم اﺑﺮاﻫﻴﻢ× دو رﻛﻌﺖ ﻧﻤﺎز ﮔﺰارد‬
‫و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﻗﺮﻳﺸﻴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﭘﻴﺮاﻣﻮن او ﺟﻤﻊ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺖ‪» :‬ﭼﻬﺮهﻫﺎﻳﺘﺎن ﺳﻴﺎه‬
‫ﺑﺎد و ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻴﻨﻲﻫﺎي ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﺧﺎك ﺑﻤﺎﻟﺪ! ﻫﺮ ﻛﺲ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻣﺎدرش ﺑﻪ ﺳﻮﮔﺶ‬
‫ﺑﻨﺸﻴﻨﺪ و ﻫﻤﺴﺮش ﺑﻴﻮه ﮔﺮدد و ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺶ ﻳﺘﻴﻢ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻦ ﭘﺸﺖ اﻳﻦ وادي ﻣﻨﺘﻈﺮ او‬
‫ﻫﺴﺘﻢ«‪.‬‬
‫ﻋﻠﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از ﻗﺮﻳﺸﻴﺎن ﺟﺮأت ﻧﻜﺮدﻧﺪ دﻧﺒﺎل او ﺑﺮوﻧﺪ و ﻓﻘﻂ‬
‫‪1‬‬
‫ﺗﻌﺪادي از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﺴﺘﻀﻌﻒ ﺑﺮاي ﺑﺪرﻗﻪي ﻋﻤﺮ ﺑﻪ دﻧﺒﺎﻟﺶ رﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ راه ﻫﺠﺮت را در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺖ و ﻗﺒﻞ از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻫﺠﺮت ﻧﻤﻮد‪ .‬و ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدي از ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪاﻧﺶ در رﻛﺎب او ﻫﺠﺮت ﻛﺮدﻧﺪ؛ از‬
‫ﺟﻤﻠﻪ‪ :‬ﺑﺮادرش زﻳﺪ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‪ ،‬ﻋﻤﺮو و ﻋﺒﺪاﷲ ﻓﺮزﻧﺪان ﺳﺮاﻗﻪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺮ‪ ،‬ﺧﻨﻴﺲ ﺑﻦ‬
‫ﺣﺬاﻓﻪ ﺳﻬﻤﻲ ﺷﻮﻫﺮ دﺧﺘﺮش ﺣﻔﺼﻪ‪ ،‬ﭘﺴﺮ ﻋﻤﻮﻳﺶ ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ زﻳﺪ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از ﻋﺸﺮهي‬
‫ﻣﺒﺸﺮه ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ؛ واﻗﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﺗﻤﻴﻤﻲ ﻛﻪ ﻫﻢ ﭘﻴﻤﺎن آنﻫﺎ ﺑﻮد؛ ﺧﻮﻟﻲ ﺑﻦ اﺑﻲ ﺧﻮﻟﻲ و‬
‫ﻣﺎﻟﻚ ﺑﻦ اﺑﻲ ﺧﻮﻟﻲ از ﺑﻨﻲ ﻋﺠﻞ ﻛﻪ ﻫﻢ ﭘﻴﻤﺎن آنﻫﺎ ﺑﻮدﻧﺪ؛ ﺑﻨﻮ ﺑﻜﻴﺮ‪ ،‬اﻳﺎس‪ ،‬ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬ﻋﺎﻗﻞ‬
‫و ﻋﺎﻣﺮ و ﻫﻢ ﭘﻴﻤﺎﻧﺎﻧﺸﺎن از ﺑﻨﻲ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻟﻴﺚ ﻛﻪ در ﻗﺒﺎ ﻧﺰد رﻓﺎﻋﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻤﻨﺬر‪ ،‬ﺑﺎر‬
‫ﺳﻔﺮ اﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ‪.2‬‬
‫ﺑﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب  ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻧﺰد ﻣﺎ آﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺼﻌﺐ ﺑﻦ ﻋﻤﻴﺮ و‬
‫اﺑﻦ ام ﻣﻜﺘﻮم ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬آنﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻗﺮآن را آﻣﻮزش ﻣﻲدادﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ از آن دو‪ ،‬ﺑﻼل‪ ،‬ﺳﻌﺪ‬
‫و ﻋﻤﺎر ﺑﻦ ﻳﺎﺳﺮ آﻣﺪﻧﺪ و ﭘﺲ از آنﻫﺎ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب و ﺑﻴﺴﺖ ﺗﻦ از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺘﻮﺛﻴﻖ ﻓﯽ ﺳﻴﺮﻩ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ‪ ،‬ﺹ‪۳۰‬‬


‫‪ -٢‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ )‪ (٢٦١/٧‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺍﺯ‪ :‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺘﻮﺛﻴﻖ ﺹ‪. ٣١‬‬
‫‪59‬‬ ‫ﻋﻤﺮ  در ﻣﻜﻪ‬
‫آﻣﺪﻧﺪ؛ آنﮔﺎه رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺗﺸﺮﻳﻒ آورد و ﻣﻦ ﻧﺪﻳﺪم ﻛﻪ اﻫﻞ ﻣﺪﻳﻨﻪ از ﭼﻴﺰي ﺑﺪان‬
‫اﻧﺪازه ﺧﻮﺷﺤﺎﻟﻲ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﻛﻪ از ﺗﺸﺮﻳﻒ ﻓﺮﻣﺎﻳﻲ رﺳﻮل ﺧﺪاص اﺑﺮاز ﺷﺎدي ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫آري! ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب زﻧﺪﮔﻲاش را وﻗﻒ ﺧﺪﻣﺖ دﻳﻦ ﻧﻤﻮد و در اﻳﻦ راﺳﺘﺎ از‬
‫ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﺟﺰ ﺧﺪا ﺗﺮس و واﻫﻤﻪاي ﻧﺪاﺷﺖ و ﺑﺮاي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬ﭼﻪ در ﻣﻜﻪ و ﭼﻪ در‬
‫ﻫﺠﺮت‪ ،‬ﭘﺸﺘﻮآنﻫﺎي ﺗﻮاﻧﺎ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرﻓﺖ؛ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻫﺠﺮت‪ ،‬ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدي از‬
‫ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪان و ﻫﻢ ﭘﻴﻤﺎﻧﺎﻧﺶ را ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﺮد؛ وي ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻲﻛﻮﺷﻴﺪ ﺗﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ‬
‫را ﻛﻪ در ﻣﻜﻪ ﻣﺎﻧﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و اﻣﻜﺎن داﺷﺖ ﺑﻪ ﻓﺘﻨﻪ دﭼﺎر ﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﺮ روﺷﻲ ﻛﻪ ﺷﺪه‬
‫وادار ﺑﻪ ﻫﺠﺮت ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺧﻮدش در اﻳﻦﺑﺎره ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬وﻗﺘﻲ ﻗﺼﺪ ﻫﺠﺮت ﺑﻪ‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ را ﻧﻤﻮدﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻦ و ﻋﻴﺎش ﺑﻦ اﺑﻲ رﺑﻴﻌﻪ و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺎص ﺑﻦ واﺋﻞ ﺳﻬﻤﻲ ﺑﺎ ﻫﻢ‬
‫ﻗﺮار ﮔﺬاﺷﺘﻴﻢ ﻛﻪ در ﺗﻨﺎﺿﺐ‪ 1‬در ﻣﻨﻄﻘﻪي اﺿﺎء در ﺣﻮزهي ﺧﺎﻧﺪان ﺑﻨﻲ ﻏﻔﺎر ﺑﺎﻻﺗﺮ از‬
‫ﺳﺮف ﮔﺮد ﻫﻢ ﺑﻴﺎﻳﻴﻢ و ﮔﻔﺘﻴﻢ‪ :‬ﻫﺮ ﻛﺲ‪ ،‬ﻓﺮدا ﺻﺒﺢ آن ﺟﺎ ﻧﺒﻮد‪ ،‬دﻟﻴﻞ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫دﺳﺘﮕﻴﺮ ﺷﺪه و از ﻫﺠﺮت ﺑﺎز ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻫﺮ دو ﻧﻔﺮ دﻳﮕﺮ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ راﻫﺸﺎن‬
‫اداﻣﻪ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺻﺒﺢ روز ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻣﻦ و ﻋﻴﺎش ﺑﻦ اﺑﻲ رﺑﻴﻌﻪ ﺑﻪ ﺗﻨﺎﺿﺐ‬
‫رﺳﻴﺪﻳﻢ و ﻫﺸﺎم ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ ﺑﻴﺎﻳﺪ و ﺑﺎزداﺷﺖ ﺷﺪه ﺑﻮد؛ او ﺷﻜﻨﺠﻪ ﺷﺪه و دﭼﺎر ﻓﺘﻨﻪ‬
‫ﮔﺮدﻳﺪه ﺑﻮد«‪.2‬‬
‫ﻣﺎ ﺑﻪ راه ﺧﻮد اداﻣﻪ دادﻳﻢ؛ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ رﺳﻴﺪﻳﻢ‪ ،‬در ﻗﺒﺎ در ﻣﻴﺎن ﺑﻨﻲ ﻋﻤﺮو‬
‫ﺑﻦ ﻋﻮف اﻗﺎﻣﺖ ﮔﺰﻳﺪﻳﻢ‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﺟﻬﻞ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم و ﺣﺎرث ﺑﻦ ﻫﺸﺎم ﺑﻪ ﺳﻮي ﻋﻴﺎش ﺑﻦ اﺑﻲ رﺑﻴﻌﻪ آﻣﺪﻧﺪ؛ او ﭘﺴﺮ‬
‫ﻋﻤﻮي آنﻫﺎ و ﺑﺮادر ﻣﺎدري آﻧﺎن ﺑﻮد‪ .‬آنﻫﺎ آﻣﺪﻧﺪ و در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ رﺳﻴﺪﻧﺪ‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص‬
‫ﻫﻨﻮز در ﻣﻜﻪ ﺑﻮد‪ .‬آنﻫﺎ ﺑﺎ ﻋﻴﺎش ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮدﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻣﺎدرت ﻧﺬر ﻛﺮده و ﻗﺴﻢ‬
‫ﺧﻮرده ﻛﻪ ﺗﺎ ﺗﻮ را ﻧﺒﻴﻨﺪ‪ ،‬ﺳﺮش را ﺷﺎﻧﻪ ﻧﺰﻧﺪ و زﻳﺮ آﻓﺘﺎب ﺑﻨﺸﻴﻨﺪ و ﺑﻪ ﺳﺎﻳﻪ ﻧﺮود‪ .‬دل‬
‫ﻋﻴﺎش ﺑﻪ ﺣﺎل ﻣﺎدرش ﺳﻮﺧﺖ‪ .‬ﻣﻦ ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اي ﻋﻴﺎش! ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻦﻫﺎ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺗﻮ را از دﻳﻨﺖ ﺑﺮﮔﺮداﻧﻨﺪ‪ .‬ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ از آنﻫﺎ دوري ﻛﻨﻲ‪ .‬ﺑﺪان ﻛﻪ اﮔﺮ‬

‫‪ -١‬ﻧﺎﻡ ﺩﺭﺧﺘﯽ ﺍﺳﺖ‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳍﺠﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ ﺍﳌﺒﺎﺭﻛﺔ‪ ،‬ﻋﺒﺪ ﺍﻟﺮﲪﻦ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﱪ ﺹ‪. ١٢٩‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪60‬‬

‫ﺷﭙﺶﻫﺎ ﻣﺎدرت را اذﻳﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺳﺮش را ﺷﺎﻧﻪ ﺧﻮاﻫﺪ زد و ﭼﻮن ﮔﺮﻣﺎي ﻣﻜﻪ ﺑﺮاي او‬
‫ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺤﻤﻞ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﺳﺎﻳﻪ ﺧﻮاﻫﺪ رﻓﺖ‪ .‬ﻋﻴﺎش ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﻴﺮ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺎدرم را از‬
‫ﺳﻮﮔﻨﺪي ﻛﻪ ﺧﻮرده‪ ،‬ﭘﺸﻴﻤﺎن ﻛﻨﻢ و آنﺟﺎ ﻣﺎﻟﻲ دارم‪ ،‬ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﺮ ﻣﻲدارم و ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدم‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺗﻮ ﻣﻲداﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻦ از ﻫﻤﻪي ﻗﺮﻳﺶ‬
‫ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪﺗﺮم‪ .‬ﻧﺼﻒ داراﻳﻲام ﻣﺎل ﺗﻮ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎ آنﻫﺎ ﻧﺮو‪ .‬وﻟﻲ ﻋﻴﺎش ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺖ و ﮔﻔﺖ ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﺑﺮﮔﺮدم‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻋﻴﺎش ﺑﺮ ﺗﺼﻤﻴﻤﺶ ﭘﺎﻓﺸﺎري ﻛﺮد‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺲ اﻳﻦ ﺷﺘﺮ ﻣﺮا ﺑﮕﻴﺮ ﻛﻪ‬
‫ﺷﺘﺮي رام و رﻫﻮار اﺳﺖ و ﺑﺮ آن ﺳﻮار ﺷﻮ؛ اﮔﺮ آنﻫﺎ ﻗﺼﺪ ﻧﻴﺮﻧﮓ داﺷﺘﻨﺪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺷﺘﺮ‬
‫ﺧﻮد را از دﺳﺘﺸﺎن ﻧﺠﺎت ﺑﺪه‪ .‬ﻋﻴﺎش ﺳﻮار ﺑﺮ ﻫﻤﺎن ﺷﺘﺮ ﻫﻤﺮاه آن دو ﺣﺮﻛﺖ ﻛﺮد ﺗﺎ‬
‫اﻳﻦ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن راه‪ ،‬اﺑﻮﺟﻬﻞ ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﺑﺮادر! ﺑﻪ ﺧﺪا ﻛﻪ ﺷﺘﺮم را ﺧﺴﺘﻪ ﻛﺮدم؛ آﻳﺎ‬
‫ﻣﺮا ﭘﺸﺖ ﺳﺮت ﺑﺮ ﺷﺘﺮ ﺳﻮار ﻧﻤﻲﻛﻨﻲ؟ ﻋﻴﺎش ﮔﻔﺖ‪ :‬اﺷﻜﺎﻟﻲ ﻧﺪارد‪ .‬اﺑﻮﺟﻬﻞ ﺷﺘﺮش را‬
‫ﺧﻮاﺑﺎﻧﺪ و ﻋﻴﺎش ﻧﻴﺰ ﺷﺘﺮش را ﺧﻮاﺑﺎﻧﺪ‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻫﻤﻪ ﭘﻴﺎده ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬آن دو ﻋﻴﺎش را ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‬
‫‪1‬‬
‫و دﺳﺖ و ﭘﺎي او را ﺑﺴﺘﻨﺪ و او را ﺑﻪ ﻣﻜﻪ ﺑﺮدﻧﺪ و ﺷﻜﻨﺠﻪ ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﮔﻤﺎن ﻣﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﻣﻜﻪ ﺑﻪ ﻓﺘﻨﻪ ﻣﺒﺘﻼ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪،‬‬
‫اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از اﻋﻤﺎﻟﺸﺎن را ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮد و ﺗﻮﺑﻪيﺷﺎن را ﻫﻢ ﻗﺒﻮل‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ؛ ﭼﻮن آنﻫﺎ ﺑﺎ وﺟﻮد آن ﻛﻪ ﺧﺪا را ﺷﻨﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﺸﻜﻠﻲ ﻛﻪ ﺑﺪان‬
‫ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﻛﻔﺮ ﺑﺮﮔﺸﺘﻪاﻧﺪ و ﺧﻮدﺷﺎن ﻧﻴﺰ در ﻣﻮرد ﺧﻮﻳﺶ ﭼﻨﻴﻦ ﻓﻜﺮ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ وﻗﺘﻲ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ آﻣﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل در ﻣﻮرد آنﻫﺎ و در ﻣﻮرد‬
‫ﺳﺨﻦ ﻣﺎ و آنﭼﻪ آنﻫﺎ درﺑﺎرهي ﺧﻮدﺷﺎن ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ آﻳﻪ را ﻧﺎزل ﻛﺮد‪:‬‬
‫‪ ¤£¢¡~}|{zyxwvutsm‬‬
‫‪¸¶  µ´³²±°¯®¬«  ª  © ¨ §¦¥‬‬
‫‪ ÇÆÅÄÃÂÁÀ ¿¾½¼»º¹‬‬
‫‪ lÌËÊÉÈ‬ﺍﻟﺰﻣﺮ‪٥٥ - ٥٣ :‬‬
‫»)از ﻗﻮل ﺧﺪا ﺑﻪ ﻣﺮدﻣﺎن( ﺑﮕﻮ‪ :‬اي ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﻢ ! اي آﻧﺎن ﻛﻪ در ﻣﻌﺎﺻﻲ زﻳﺎدهروي ﻫﻢ‬
‫ﻛﺮدهاﻳﺪ ! از ﻟﻄﻒ و ﻣﺮﺣﻤﺖ ﺧﺪا ﻣﺄﻳﻮس و ﻧﺎاﻣﻴﺪ ﻧﮕﺮدﻳﺪ ‪ .‬ﻗﻄﻌﺎً ﺧﺪاوﻧﺪ ﻫﻤﻪ ﮔﻨﺎﻫﺎن‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺮﻩ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﻪ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﻪ )‪(۲۰۵/۱‬‬


‫‪61‬‬ ‫ﻋﻤﺮ  در ﻣﻜﻪ‬
‫را ﻣﻲآﻣﺮزد ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ او ﺑﺴﻴﺎر آﻣﺮزﮔﺎر و ﺑﺲ ﻣﻬﺮﺑﺎن اﺳﺖ و ﺑﻪ ﺳﻮي ﭘﺮوردﮔﺎر ﺧﻮد‬
‫ﺑﺮﮔﺮدﻳﺪ )و ﺑﺎ ﺗﺮك ﺳﻴ‪‬ﺌﺎت و اﻧﺠﺎم ﺣﺴﻨﺎت ﺑﻪ ﺳﻮي آﻓﺮﻳﺪﮔﺎرﺗﺎن ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﺴﻴﺮ دﻫﻴﺪ( و‬
‫ﺗﺴﻠﻴﻢ او ﺷﻮﻳﺪ )و ﺧﺎﺿﻌﺎﻧﻪ و ﺧﺎﺷﻌﺎﻧﻪ از اواﻣﺮش ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري ﻛﻨﻴﺪ( ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ ﻛﻪ‬
‫ﻋﺬاب )ﺧﺎﻧﻪ ﺑﺮاﻧﺪاز و رﻳﺸﻪﻛﻦ ﻛﻨﻨﺪه دﻧﻴﻮي و ﺳﺨﺖ و دردﻧﺎك و ﺳﺮﻣﺪي اﺧﺮوي(‬
‫ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺑﻪ ﺳﻮي ﺷﻤﺎ ﺗﺎﺧﺖ آرد و دﻳﮕﺮ ﻛﻤﻚ و ﻳﺎري ﻧﺸﻮﻳﺪ )و ﻛﺴﻲ ﻧﺘﻮاﻧﺪ ﺷﻤﺎ را از‬
‫ﻋﺬاب ﺧﺪا ﺑﺮﻫﺎﻧﺪ( و از زﻳﺒﺎﺗﺮﻳﻦ و ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ از ﺳﻮي ﭘﺮوردﮔﺎرﺗﺎن ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ‬
‫ﻓﺮو ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ )ﻛﻪ ﻗﺮآن اﺳﺖ( ﭘﻴﺮوي ﻛﻨﻴﺪ ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﻋﺬاب )دﻧﻴﻮي ﻳﺎ‬
‫اﺧﺮوي( ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺑﻪ ﺳﻮي ﺷﻤﺎ ﺗﺎﺧﺖ آرد‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﻲﺧﺒﺮ ﺑﺎﺷﻴﺪ«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب  ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ اﻳﻦ آﻳﻪ را ﺑﺎ دﺳﺘﺎن ﺧﻮد در ﻧﺎﻣﻪاي ﻧﻮﺷﺘﻢ و آنرا‬
‫ﺑﺮاي ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺎص ﻓﺮﺳﺘﺎدم‪ .‬ﻫﺸﺎم ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬وﻗﺘﻲ اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻦ رﺳﻴﺪ آنرا‬
‫در »ذيﻃﻮي«‪ 1‬ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪم و آه ﻣﻲﻛﺸﻴﺪم؛ ﻣﻦ آنرا ﺑﻪ دﻗﺖ ﺧﻮاﻧﺪم‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﻤﻲﻓﻬﻤﻴﺪم ﺗﺎ‬
‫اﻳﻦ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﺎر ﺧﺪاﻳﺎ! آنرا ﺑﻪ ﻣﺎ ﺑﻔﻬﻤﺎن‪ .‬ﭘﺲ ﺧﺪاوﻧﺪ در ﻗﻠﺐ ﻣﻦ اﻟﻘﺎ ﻛﺮد ﻛﻪ اﻳﻦ‬
‫آﻳﻪ درﺑﺎرهي ﻣﺎ و در ﻣﻮرد آنﭼﻪ ﻣﺎ در ﻣﻮرد ﺧﻮد ﻣﻲﮔﻔﺘﻴﻢ و دﻳﮕﺮان درﺑﺎرهي ﻣﺎ‬
‫ﻣﻲﭘﻨﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺎزل ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﭘﺲ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺷﺘﺮم رﻓﺘﻢ و ﺑﺮ آن ﻧﺸﺴﺘﻢ و ﺑﻪ‬
‫‪2‬‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻛﻪ در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﻴﻮﺳﺘﻢ‪.‬‬
‫اﻳﻦ واﻗﻌﻪ ﺑﺮاي ﻣﺎ روﺷﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪي ﻫﺠﺮت ﺧﻮد و دو ﻫﻤﺮاﻫﺶ‬
‫ﻋﻴﺎش ﺑﻦ رﺑﻴﻌﻪ و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺎص ﺑﻦ واﺋﻞ ﺳﻬﻤﻲ را ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻛﺮده ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﺳﻪ‬
‫ﺗﻦ‪ ،‬از ﺳﻪ ﻗﺒﻴﻠﻪ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻫﻢ ﻗﺮار ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬دور از ﻣﻜﻪ و ﺧﺎرج از‬
‫ﻣﺤﺪودهي ﺣﺮم در راه ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻮد؛ زﻣﺎن و ﻣﻜﺎن ﺑﻪ ﻃﻮر دﻗﻴﻖ ﻣﺸﺨﺺ ﺷﺪه و ﻗﺮار ﺑﺮ‬
‫آن ﺑﻮد ﻛﻪ اﮔﺮ ﻳﻜﻲ از آنﻫﺎ در زﻣﺎن و ﻣﻜﺎن ﻣﻘﺮر ﺣﺎﺿﺮ ﻧﺸﺪ‪ ،‬دو ﻧﻔﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺣﺮﻛﺖ‬
‫ﻛﻨﻨﺪ و ﻣﻨﺘﻈﺮ او ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ و ﻋﺪم ﺣﻀﻮرش را ﺑﻪ دﺳﺘﮕﻴﺮ ﺷﺪن ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ﻫﻤﺎن ﻃﻮر‬
‫ﻛﻪ اﻧﺘﻈﺎر داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺎص دﺳﺘﮕﻴﺮ ﺷﺪ و ﻋﻤﺮ و ﻋﻴﺎش ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻪ ﻫﺠﺮت ﺷﺪﻧﺪ‬
‫‪3‬‬
‫و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪي ﻫﺠﺮﺗﺸﺎن ﻛﺎﻣﻼً ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ آﻣﻴﺰ اﻧﺠﺎم ﮔﺮﻓﺖ و آنﻫﺎ ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ رﺳﻴﺪﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺫﯼ ﻃﻮﯼ ﻳﮑﯽ ﺍﺯ ﺩﺭﻭﺍﺯﻩ ﻫﺎﯼ ﻣﮑﻪ ﺍﺳﺖ‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﺍ‪‬ﻤﻊ ﻫﻴﺜﻤﯽ ‪ ۱۶/۶‬ﺍﳍﺠﺮﻩ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﻪ ﺍﳌﺒﺎﺭﮐﻪ‪ ،‬ﺹ‪۱۳۱‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺘﺮﺑﻴﻪ ﺍﻟﻘﻴﺎﺩﻳﻪ ‪۱۵۹/۲‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪62‬‬

‫اﻣﺎ ﻗﺮﻳﺸﻴﺎن ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﻣﻬﺎﺟﺮان را ﺗﻌﻘﻴﺐ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻧﻘﺸﻪي دﻗﻴﻘﻲ‬
‫ﻛﺸﻴﺪﻧﺪ و از آنﺟﺎ ﻛﻪ اﺑﻮﺟﻬﻞ‪ ،‬از ﻣﻬﺮ و ﻋﻼﻗﻪ واﻓﺮ ﻋﻴﺎش ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺎدرش اﻃﻼع‬
‫داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻪ دروغ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻣﺎدرش را ﺑﻪ ﻣﻴﺎن آورد‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ از ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻋﻴﺎش ﺑﺮاي ﺑﺎزﮔﺸﺖ‪ ،‬ﻣﻴﺰان ﻣﻬﺮورزي و ﻣﺤﺒﺘﺶ ﺑﻪ ﻣﺎدرش‬
‫آﺷﻜﺎر ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ داﺳﺘﺎن ﺑﻪ ﻓﺮاﺳﺖ و ﭼﺎره اﻧﺪﻳﺸﻲ ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫‪1‬‬
‫اﺣﺘﻤﺎل ﻣﻲداد‪ ،‬آﻧﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﻴﺎش ﻧﻴﺮﻧﮓ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺰان ﺑﺮادري و اﺧﻮﺗﻲ ﭘﻲ ﻣﻲﺑﺮﻳﻢ‪ .‬ﻛﻪ اﺳﻼم رﻳﺸﻪي آنرا در وﺟﻮد‬
‫اﻳﻦ اﻓﺮاد دواﻧﻴﺪه ﺑﻮد؛ ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ در اﻣﺎن ﻣﺎﻧﺪن ﺑﺮادر ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺶ از ﻓﺘﻨﻪ‪،‬‬
‫ﺣﺎﺿﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﻧﺼﻒ داراﻳﻲاش را ﺑﻪ او ﺑﺒﺨﺸﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻋﺎﻃﻔﻪ و ﻣﺤﺒﺖ ﻋﻴﺎش ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬
‫ﻣﺎدرش ﺑﺮ او ﭼﻴﺮه ﺷﺪ و او را ﺑﺮ آن داﺷﺖ ﺑﻪ ﻣﻜﻪ ﺑﺮود و ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻣﺎدرش را ادا ﻛﻨﺪ و‬
‫ﻣﺎﻟﻲ را ﻛﻪ آن ﺟﺎ دارد‪ ،‬ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﻴﺎورد‪ .‬وﻟﻲ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ اﻓﻘﻲ دورﺗﺮ ﻧﮕﺎه ﻣﻲﻛﺮد و ﮔﻮﻳﺎ‬
‫ﺑﺎ ﭼﺸﻢ ﺧﻮد ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﻧﺎﻣﺒﺎرك و ﺷﻮﻣﻲ را ﻣﻲدﻳﺪ ﻛﻪ در اﻧﺘﻈﺎر ﻋﻴﺎش ﺑﻮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ‬
‫وﻗﺘﻲ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ او را ﻗﺎﻧﻊ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺷﺘﺮ ﺧﻮد را ﺑﻪ او داد‪ .‬ﺑﺎﻵﺧﺮه آنﭼﻪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ‬
‫‪2‬‬
‫اﻧﺘﻈﺎرش را داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻋﻴﺎش ﭘﻴﺶ آﻣﺪ و ﻣﺸﺮﻛﺎن در اﺛﻨﺎي راه ﺑﻪ او ﺧﻴﺎﻧﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﻋﻢ از ﻣﻬﺎﺟﺮان و آﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﻣﻜﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از ﻧﻴﻜﻲﻫﺎي ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﻛﻪ دﭼﺎر ﻓﺘﻨﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ و در ﺟﺎﻣﻌﻪي ﺟﺎﻫﻠﻲ‬
‫‬ ‫زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮد ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻦ آﻳﻪ را ﻧﺎزل ﻛﺮد‪ :‬‬
‫‪ l~} |{zyxwvutsm‬ﺍﻟﺰﻣﺮ‪٥٣ :‬‬
‫»ﺑﮕﻮ‪ :‬اي ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﻢ! اي آﻧﺎن ﻛﻪ در ﻣﻌﺎﺻﻲ زﻳﺎده روي ﻛﺮده اﻳﺪ! از ﻟﻄﻒ و‬
‫ﻣﺮﺣﻤﺖ ﺧﺪا ﻣﺄﻳﻮس ﻧﮕﺮدﻳﺪ«‪.‬‬
‫ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﭘﺲ از ﻧﺰول اﻳﻦ آﻳﺎت‪ ،‬ﻋﻤﺮﻓﺎروق  آنﻫﺎ را در ﺻﺤﻴﻔﻪاي ﻧﻮﺷﺖ و‬
‫ﺑﺮاي ﺑﺮادران ﺻﻤﻴﻤﻲﺧﻮد‪ ،‬ﻋﻴﺎش و ﻫﺸﺎم ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ آﻧﺎن دوﺑﺎره ﺑﺮاي ﺗﺮك ﻛﺮدن‬
‫اردوﮔﺎه ﻛﻔﺮ ﺗﻼش ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ راﺳﺘﻲ ﻋﻤﺮ ﭼﻪ ﺷﺨﺼﻴﺖ واﻻ و ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺮﻩ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﻪ ﺹ‪۵۱۲‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺘﺮﺑﻴﻪ ﺍﻟﻘﻴﺎﺩﻳﻪ ‪۱۶۰/۲‬‬
‫‪63‬‬ ‫ﻋﻤﺮ  در ﻣﻜﻪ‬
‫ﺑﺮادرش ﻋﻴﺎش ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻧﺼﻒ داراﻳﻲ ﻣﺮا ﺑﮕﻴﺮ‪ ،‬وﻟﻲ ﻣﺪﻳﻨﻪ را ﺗﺮك ﻧﻜﻦ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺷﺘﺮش را‬
‫ﺑﻪ او داد ﺗﺎ در ﺻﻮرت اﺣﺴﺎس ﺧﻴﺎﻧﺖ از ﺳﻮي اﺑﻮﺟﻬﻞ و ﺣﺎرث‪ ،‬ﺑﺎ آن ﻓﺮار ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ‬
‫اﻳﻦ ﺣﺎل ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻋﻴﺎش ﺑﻪ ﺣﺮف ﻋﻤﺮ ﻧﻜﺮد‪ ،‬ﺑﺎز ﻫﻢ ﻋﻤﺮ ﻋﻴﺎش را ﺷﻤﺎﺗﺖ ﻧﻜﺮد‬
‫و ﻧﮕﻔﺖ ﻛﻪ ﭼﻮن ﺑﺎ ﻣﻦ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺣﻘﺶ ﺑﻮد ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺷﻮد‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ اﺣﺴﺎس ﻣﺤﺒﺖ‬
‫و وﻓﺎداري ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺑﺮادرش ﻫﻤﭽﻨﺎن ﺑﺮ ﻋﻤﺮ ﻏﺎﻟﺐ ﺑﻮد؛ از اﻳﻦ رو ﭘﺲ از ﻧﺰول‬
‫آﻳﻪي ﻓﻮق‪ ،‬ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ آنرا ﺑﺮاي ﺑﺮادراﻧﺶ و دﻳﮕﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﺴﺘﻀﻌﻒ ﻣﻜﻪ‪ ،‬ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ‬
‫ﺗﻼﺷﻬﺎي ﺗﺎزهاي را ﺑﺮاي ﭘﻴﻮﺳﺘﻦ ﺑﻪ اردوﮔﺎه اﺳﻼم اﻧﺠﺎم دﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ زﻣﺎﻧﻲ اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻛﺮد ﻛﻪ ﺳﺎﻛﻦ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻮد و ﻳﻜﻲ از ﻣﺸﺎوران رﺳــﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرﻓﺖ وآن ﺣﻀﺮتص ﻣﻴﺎن او و ﻋﻮﻳﻢ ﺑﻦ ﺳﺎﻋﺪه‪ 1‬و ﻃﺒﻖ رواﻳﺘﻲ‬
‫ﻋﺘﺒﺎن ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚ‪ 2‬و ﻳﺎ ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ ﻋﻔﺮاء‪ 3‬ﭘﻴﻮﻧﺪ اﺧﻮت و ﺑﺮادري ﺑﺮﻗﺮار ﻧﻤﻮده ﺑﻮد‪ .‬اﺑﻦ‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﻬﺎدي در ﺗﻌﻠﻴﻖ اﻳﻦ ﭘﻴﻮﻧﺪ اﺧﻮت ﻣﻴﺎن ﻋﻤﺮ و آن ﺳﻪ ﻧﻔﺮ ﺻﺤﺎﺑﻲ دﻳﮕﺮ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﻌﺎرﺿﻲ ﻣﻴﺎن آن ﺳﻪ رواﻳﺖ دﻳﺪه ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬زﻳﺮا اﺣﺘﻤﺎل‬
‫‪4‬‬
‫ﻣﻲرود ﺑﺎ ﻫﺮ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ در زﻣ‪Ĥ‬نﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﭘﻴﻤﺎن اﺧﻮت ﺑﺴﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺍﻣﻴﺮ ﺍﳌﺆﻣﻨﻴﻦ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎﺏ‪ ،‬ﺍﺯ ﺍﺑﻦ ﺟﻮﺯﯼ‪۳۱ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪(۲۷۲/۳‬‬
‫ﺏ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﺟﻮﺯﯼ‪۳۱ ،‬‬‫‪ -٣‬ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺍﻣﻴﺮ ﺍﳌﺆﻣﻨﻴﻦ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎ ‪‬‬
‫‪ -٤‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ ﻓﯽ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻣﻴﺮ ﺍﳌﺆﻣﻨﻴﻦ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ )‪.(۱۸۴/۱‬‬
‫ﻓﺼﻞ دوم‬
‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و‬
‫آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻋﻤﺮﻓﺎروق در ﭘﺮﺗﻮ ﻗﺮآن‬


‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﻋﻤﺮ در رﻛﺎب رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﻋﻤﺮ در ﺧﻼﻓﺖ ﺻﺪﻳﻖ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‬
‫زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻋﻤﺮﻓﺎروق در ﭘﺮﺗﻮ ﻗﺮآن‬

‫‪ -1‬دﻳﺪﮔﺎه ﻋﻤﺮ درﺑﺎره ي ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﻧﻈﺎم ﻫﺴـﺘﻲ‪ ،‬زﻧـﺪﮔﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺑﻬﺸـﺖ‪،‬‬


‫دوزخ و ﻗﻀﺎ و ﻗﺪر‬
‫آﻳﻴﻨﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب و ﺳﺎﻳﺮ اﺻﺤﺎب ‪-‬رﺿﻲ اﷲ ﻋﻨﻬﻢ‪ -‬ﺑﺮ اﺳﺎس آن ﭘﺮورش‬
‫ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻛﻼم ﭘﺮوردﮔﺎر ﺟﻬﺎﻧﻴﺎن ﻳﻌﻨﻲ ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ ﺑﻮد‪ .‬ﻗﺮآن ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪاي ﺑﻮد‬
‫ﻛﻪ در ﭘﺮﺗﻮ آن زﻧﺪﮔﻲ را ﺳﭙﺮي ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﻴﺰ ﻫﻤﻮاره ﻣﻲﻛﻮﺷﻴﺪ ﺗﺎ اﻳﻦ‬
‫ﻣﻨﺒﻊ زﻻل‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪاي ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻳﻜﺎﻳﻚ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و ﻧﻴﺰ ﺧﺎﻧﻮاده و ﺟﺎﻣﻌﻪي‬
‫اﺳﻼﻣﻲ در ﺳﺎﻳﻪي آن ﭘﺮورش ﻳﺎﺑﻨﺪ‪ .‬از اﻳﻦ رو آﻳﺎت روح ﺑﺨﺶ ﻛﻼم اﻟﻬﻲ‪ ،‬در ﻋﻤﺮﺑﻦ‬
‫ﺧﻄﺎب اﺛﺮ ﮔﺬاﺷﺖ و از او ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﺳﻼﻣﻲ ﺳﺎﺧﺖ ﻛﻪ ﻗﻠﺒﻲ ﭘﺎك و وﺟﻮدي‬
‫آراﺳﺘﻪ و روﺣﻲ ﺑﻠﻨﺪ داﺷﺖ‪ .‬آري! ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن آﻳﺎت ﺳﻮرهي ﻃﻪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻧﺴﺎﻧﻲ دﻳﮕﺮ‬
‫‪1‬‬
‫ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻃﺮز ﺗﻔﻜﺮ‪ ،‬اﺣﺴﺎﺳﺎت‪ ،‬ارزﺷﻬﺎ و رﻓﺘﺎر ﺟﺪﻳﺪي داﺷﺖ‪.‬‬
‫ﻓﺎروق از ﺧﻼل ﻛﻼم وﺣﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ ﻣﻌﺒﻮد ﺣﻘﻴﻘﻲ ﻛﻴﺴﺖ؟‬
‫رﺳــﻮل ﺧﺪاص ﻧﻴﺰ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ آﻳﺎت روح ﺑﺨﺶ ﻗﺮآن را در ژرﻓﺎي وﺟﻮد ﻋﻤﺮ ﻏﺮس‬
‫ﻧﻤﻮد و ﺑﺪﻳﻦﺳﺎن ﻧﻬﺎل ﻣﻌﺎرف ﻗﺮآﻧﻲ در ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﺑﺎرور ﮔﺮدﻳﺪ و ﺑﻪ ﺛﻤﺮ ﻧﺸﺴﺖ‪.‬‬
‫ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻫﻤﻮاره ﻣﻲﻛﻮﺷﻴﺪ ﺗﺎ ﻳﺎراﻧﺶ را ﺑﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪاي درﺳﺖ‬
‫درﺑﺎرهي ﭘﺮوردﮔﺎرﺷﺎن و ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺻﺤﻴﺢ در ﻣﻮرد ﺣﻘﻮق ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ‬
‫ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ؛ ﭼﺮا ﻛﻪ ﻣﻲداﻧﺴﺖ اﻳﻦ اﻧﺪﻳﺸﻪ‪ ،‬روزي ﺑﻪ ﺗﺼﺪﻳﻖ و ﻳﻘﻴﻦ واﻗﻌﻲ ﺗﺒﺪﻳﻞ‬
‫ﻣﻲﮔﺮدد؛ اﻟﺒﺘﻪ ﺑﻪ ﺷﺮﻃﻲ ﻛﻪ وﺟﻮد و ﻧﻬﺎد‪ ‬اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﭘﺎك و آراﺳﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦﺳﺎن ﻧﮕﺮش‬
‫ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﺟﻬﺎن ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬ﺑﻬﺸﺖ و دوزخ‪ ،‬و ﻗﻀﺎ و‬
‫ﻗﺪر و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ دﻳﺪﮔﺎﻫﺶ درﺑﺎرهي ﺣﻘﻴﻘﺖ اﻧﺴﺎن و درﮔﻴﺮي او ﺑﺎ ﺷﻴﻄﺎن‪ ،‬ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از‬
‫ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ و آﻣﻮزهﻫﺎي ﻧﺒﻮي ﺑﻮد‪ .‬ﺧﻼﺻﻪ و ﮔﺰﻳﺪهي دﻳﺪﮔﺎه ﻋﻤﺮﻓﺎروق درﺑﺎرهي‬
‫ﻫﺮ ﻳﻚ از اﻳﻦ ﻣﻮارد‪ ،‬ﻋﺒﺎرتاﻧﺪ از‪:‬‬
‫* ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬از ﻫﺮ ﻋﻴﺐ و ﻧﻘﺼﻲ‪ ،‬ﭘﺎك و ﻣﺒﺮاﺳﺖ و داراي ﺗﻤﺎم ﺻﻔﺎت‬
‫ﻛﻤﺎل ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ؛ او‪ ،‬ﻳﮕﺎﻧﻪ و ﺑﻲ ﻫﻤﺘﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻪ ﻫﻤﺴﺮي ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﻧﻪ ﻓﺮزﻧﺪي‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﲑﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ‪ :‬ﺻﻼﱠﰊ )‪.(١٤٥/١‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪68‬‬

‫* اﷲ‪ ،‬ﺧﺎﻟﻖ‪ ،‬ﻣﺎﻟﻚ و ﻣﺪﺑﺮ ﺗﻤﺎم ﻫﺴﺘﻲ اﺳﺖ؛ ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﻮد ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪c b a ` _ ~ } | { z y x w v u m‬‬
‫‪tsrqponmlkjih gf e d‬‬
‫‪ lwvu‬ﺍﻷﻋﺮﺍﻑ‪٥٤ :‬‬
‫»ﭘﺮوردﮔﺎر ﺷﻤﺎ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪي اﺳﺖ ﻛﻪ آﺳﻤﺎنﻫﺎ و زﻣﻴﻦ را در ﺷﺶ روز ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﺪ و‬
‫ﺳﭙﺲ ﺑﺮ ﻋﺮش اﺳﺘﻘﺮار ﻳﺎﻓﺖ؛ )ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ( ،‬ﺑﺎ )ﭘﺮده ﺗﺎرﻳﻚ( ﺷﺐ‪ ،‬روز را ﻣﻲ ﭘﻮﺷﺎﻧﺪ و‬
‫ﺷﺐ‪ ،‬ﺷﺘﺎﺑﺎن ﺑﻪ دﻧﺒﺎل روز‪ ،‬روان اﺳﺖ‪ .‬ﺧﻮرﺷﻴﺪ و ﻣﺎه و ﺳﺘﺎرﮔﺎن را آﻓﺮﻳﺪه و ﺟﻤﻠﮕﻲ‬
‫ﻣﺴﺨﺮ ﻓﺮﻣﺎن او ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬آﮔﺎه ﺑﺎﺷﻴﺪ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ او ﻣﻲآﻓﺮﻳﻨﺪ و ﺗﻨﻬﺎ او ﻓﺮﻣﺎن ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺰرﮔﻮار وﺟﺎوﻳﺪان و ﺑﺎ ﺑﺮﻛﺖ اﺳﺖ ﺧﺪاوﻧﺪي ﻛﻪ ﭘﺮوردﮔﺎر ﺟﻬﺎﻧﻴﺎن ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ«‪.‬‬
‫* ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﻣﻨﺸﺄ ﺗﻤﺎم ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي ﺑﺰرگ و ﻛﻮﭼﻚ وآﺷﻜﺎر و ﻧﻬﺎن اﺳﺖ؛‬
‫ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ lÙØ×ÖÕÔÓÒÑÐ Ï ÎÍÌm‬ﺍﻟﻨﺤﻞ‪٥٣ :‬‬
‫»آﻧﭽﻪ از ﻧﻌﻤﺘﻬﺎ دارﻳﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ از ﺳﻮي ﺧﺪاﺳﺖ و ﮔﺬﺷﺘﻪ از آن ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ زﻳﺎﻧﻲ‬
‫ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺮﺳﺪ‪ ،‬او را ﺑﺎ ﻧﺎﻟﻪ و زاري ﺑﻪ ﻓﺮﻳﺎد ﻣﻲﺧﻮاﻧﻴﺪ«‪.‬‬
‫* ﻋﻠﻢ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮ ﺗﻤﺎم اﺷﻴﺎ و ﻣﻮﺟﻮدات اﺣﺎﻃﻪ دارد و ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي در ﻋﺎﻟﻢ‬
‫ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬از ﻋﻠﻢ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﭘﻨﻬﺎن ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫* ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﻫﻤﻪي اﻋﻤﺎل ﺑﺰرگ و ﻛﻮﭼﻚ آدﻣﻲ را ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن‬
‫ﻛﻨﺘﺮل ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ و ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ و روزي آنﻫﺎ را آﺷﻜﺎر ﻣﻲ ﺳﺎزد‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ lba`_ ^]\[Zm‬ﻕ‪١٨ :‬‬
‫»اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﺳﺨﻨﻲ ﺑﺮ زﺑﺎن ﻧﻤﻲ راﻧﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻓﺮﺷﺘﻪاي‪ ،‬ﻣﺮاﻗﺐ و آﻣﺎده ي‬
‫)درﻳﺎﻓﺖ و ﻧﻮﺷﺘﻦ( آن ﺳﺨﻦ اﺳﺖ«‪.‬‬
‫* ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ را ﺑﺎ اﻣﻮري ﻛﻪ ﺧﻼف ﻣﻴﻞ آنﻫﺎ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲ‬
‫ازﻣﺎﻳﺪ ﺗﺎ ﭼﻬﺮهي واﻗﻌﻲ آﻧﺎن را ﺑﺸﻨﺎﺳﺎﻧﺪ؛ ﺑﺮﺧﻲ ﺑﻪ ﻗﻀﺎ و ﻗﺪر اﻟﻬﻲ ﺧﺸﻨﻮد ﺷﺪه‪،‬‬
‫ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﺷﺎﻳﺴﺘﻪي اﻣﺎﻣﺖ‪ ،‬ﺧﻼﻓﺖ و رﻫﺒﺮي ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ‪ .‬و ﺑﺮﺧﻲ‬
‫ﻧﮕﺮان و ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﺷﺪه‪ ،‬ارزش ﺧﻮد را از دﺳﺖ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪69‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬

‫‪ l W V U TSRQ P ONM LKm‬ﺍﳌﻠﻚ‪٢ :‬‬


‫»ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻣﺮگ و زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ را ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﺪ ﺗﺎ ﺷﻤﺎ را ﺑﻴﺎزﻣﺎﻳﺪ )و ﻧﺸﺎن دﻫﺪ ﻛﻪ( ﻛﺪاﻣﻴﻦ‬
‫ﺷﻤﺎ ﻋﻤﻞ ﺑﻬﺘﺮي دارد و ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻴﺮه و آﻣﺮزﻧﺪه اﺳﺖ«‪.‬‬
‫* ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﻛﺴﻲ را ﻧﺼﺮت و ﻳﺎري ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ او روي آورد و ﺑﻪ او ﭘﻨﺎه‬
‫ﺑﺒﺮد و در ﺑﺮاﺑﺮ ﺣﻜﻢ و ﺧﻮاﺳﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺴﻠﻴﻢ و ﺑﺪان راﺿﻲ ﺷﻮد‪:‬‬
‫‪ l KJIHGFEDCBAm‬ﺍﻷﻋﺮﺍﻑ‪١٩٦ :‬‬
‫»ﺑﻲ ﮔﻤﺎن ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ ﻣﻦ‪ ،‬ﺧﺪاﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب را ﻧﺎزل ﻛﺮده و اوﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ را ﻳﺎري و ﺳﺮﭘﺮﺳﺘﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ«‪.‬‬
‫ﺣﻖ ﺧﺪاي ﻣﺘﻌﺎل ﺑﺮ ﺑﻨﺪﮔﺎن‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ او را ﺑﭙﺮﺳﺘﻨﺪ و ﺑﺎ او ﭼﻴﺰي را‬
‫ﺷﺮﻳﻚ ﻗﺮار ﻧﺪﻫﻨﺪ‪:‬‬
‫‪ l¶µ´³² ±°m‬ﺍﻟﺰﻣﺮ‪٦٦ :‬‬
‫»ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪا را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻦ و از زﻣﺮه ي ﺳﭙﺎﺳﮕﺰاران ﺑﺎش«‪.‬‬
‫* ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬در ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ ﺑﻪ ﺗﻔﺼﻴﻞ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﻋﺒﺎدت و ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑﻴﺎن ﻧﻤﻮده‬
‫اﺳﺖ‪.1‬‬
‫ﻻزم ﺑﻪ ذﻛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﻧﮕﺮش ﺧﻮد را در ﻣﻮرد ﺟﻬﺎن ﻫﺴﺘﻲ از اﻳﻦ آﻳﺎت‬
‫ﺑﺮﻣﻲﮔﺮﻓﺖ‪:‬‬
‫‪~ }|{z yx wv u t s r q po m‬‬
‫¡‪²±°¯®¬«ª©¨§¦¥¤£¢‬‬
‫‪BA ÃÂÁÀ ¿ ¾½¼»º¹ ¸¶µ ´³‬‬
‫‪ T S R QPON M L KJ I  H GFE D C‬‬
‫‪ lV U‬ﻓﺼﻠﺖ‪١٢ - ٩ :‬‬
‫»ﺑﮕﻮ‪ :‬آﻳﺎ ﺑﻪ آن ﻛﺴﻲ ﻛﻪ زﻣﻴﻦ را در دو روز آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻤﺎن ﻧﺪارﻳﺪ و ﺑﺮاﻳﺶ‬
‫اﻧﺒﺎزﻫﺎﻳﻲ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻴﺪ؟ او )ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ آﻓﺮﻳﺪﮔﺎر زﻣﻴﻦ اﺳﺖ( آﻓﺮﻳﺪﮔﺎر ﺟﻬﺎﻧﻴﺎن‬

‫‪ -١‬ﻣﻨﻬﺞ ﺍﻟﺮﺳﻮﻝ ﰲ ﻏﺮﺱ ﺍﻟﺮﻭﺡ ﺍﳉﻬﺎﺩﻳﺔ ﺹ‪ ١٠‬ﺇﱃ ‪. ١٦‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪70‬‬

‫ﻫﻢ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬او در زﻣﻴﻦ ﻛﻮﻫﻬﺎي اﺳﺘﻮاري ﻗﺮار داد و ﺧﻴﺮات و ﺑﺮﻛﺎت زﻳﺎدي در آن‬
‫آﻓﺮﻳﺪ و ﻣﻮاد ﻏﺬاﻳﻲ )ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺳﺎﻛﻨﺎن( زﻣﻴﻦ را ﺑﻪ اﻧﺪازه ي ﻻزم‪ ،‬ﻣﻘﺪر و‬
‫ﻣﺸﺨﺺ ﻛﺮد‪ .‬اﻳﻦﻫﺎ ﻫﻤﻪ‪ ،‬روي ﻫﻢ در ﭼﻬﺎر روز ﻛﺎﻣﻞ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن آﻣﺪ؛ ﺑﺪان ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻧﻴﺎز‬
‫ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪان و روزي روزي ﺧﻮاﻫﺎن را ﺑﺮآورده ﻛﻨﺪ )و ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﻛﻢ و زﻳﺎدي در آن‬
‫ﻧﺒﺎﺷﺪ(‪ .‬ﺳﭙﺲ اراده ي آﻓﺮﻳﻨﺶ آﺳﻤﺎن ﻛﺮد درﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ )ﻫﻤﭽﻮن( دود ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻪ آﺳﻤﺎن و‬
‫زﻣﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﭼﻪ ﺑﺨﻮاﻫﻴﺪ و ﭼﻪ ﻧﺨﻮاﻫﻴﺪ‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪ آﻳﻴﺪ‪ .‬ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداراﻧﻪ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪﻳﻢ‪.‬‬
‫آنﮔﺎه آنرا ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻫﻔﺖ آﺳﻤﺎن در دو روز ﺑﻪ اﻧﺠﺎم رﺳﺎﻧﺪ و در ﻫﺮ آﺳﻤﺎﻧﻲ‪ ،‬ﻓﺮﻣﺎن‬
‫ﻻزﻣﻪ اش را ﺻﺎدر ﻓﺮﻣﻮد‪ .‬آﺳﻤﺎن دﻧﻴﺎ را ﺑﺎ ﭼﺮاﻏﻬﺎي ﺑﺰرﮔﻲ )از ﺳﺘﺎرﮔﺎن درﺧﺸﺎن(‬
‫ﺑﻴﺎراﺳﺘﻴﻢ و ﻣﺤﻔﻮظ داﺷﺘﻴﻢ‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﺗﻘﺪﻳﺮ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﻳﺰي ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺴﻴﺎر ﺗﻮاﻧﺎ و آﮔﺎه‬
‫اﺳﺖ«‪.‬‬
‫زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ دﻧﻴﺎ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻃﻮﻻﻧﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم روزي ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﻣﻲرﺳﺪ و ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي‬
‫دﻧﻴﺎ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﮔﺴﺘﺮده و ﻓﺮاوان ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺎﭼﻴﺰ و اﻧﺪك و ﻣﺤﻜﻮم ﺑﻪ ﻓﻨﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ؛ ﭼﻨﺎن ﻛﻪ‬
‫‬ ‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬‬
‫‪³²±°¯®¬«ª©¨§¦¥¤m‬‬
‫´‪ÂÁ À¿¾½¼»º  ¹¸¶µ‬‬
‫‪ÑÐÏÎ Í ÌË Ê É  È ÇÆ Å  Ä Ã‬‬
‫‪ lÒ‬ﻳﻮﻧﺲ‪٢٤ :‬‬
‫»ﺣﺎل دﻧﻴﺎ )از ﺣﻴﺚ زوال وﻓﻨﺎ و از ﻣﻴﺎن رﻓﺘﻦ ﻧﻌﻤﺖ آن(ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ آﺑﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از‬
‫آﺳﻤﺎن ﻣﻲ ﺑﺎراﻧﻴﻢ و ﺑﺮ اﺛﺮ آن ﮔﻴﺎﻫﺎن زﻣﻴﻦ ﻛﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ و ﺣﻴﻮآنﻫﺎ از آن ﻣﻲﺧﻮرﻧﺪ و ﺑﻪ‬
‫ﻫﻢ ﻣﻲآﻣﻴﺰﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺪان ﺟﺎ ﻛﻪ زﻣﻴﻦ ﻛﺎﻣﻼً آراﻳﺶ و زﻳﺒﺎﻳﻲ ﻣﻲﮔﻴﺮد و آراﺳﺘﻪ و ﭘﻴﺮاﺳﺘﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﺮدد و اﻫﻞ زﻣﻴﻦ ﻳﻘﻴﻦ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ زﻣﻴﻦ ﻗﺪرت دارﻧﺪ )درﺑﺤﺒﻮﺣﻪ ي اﻳﻦ ﺷﺎدي‬
‫و درﮔﻴﺮاﮔﻴﺮ اﻳﻦ ﺳﺮﺳﺒﺰي و آراﺳﺘﮕﻲ( ﻓﺮﻣﺎن ﻣﺎ )ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ در ﻫﻢ ﻛﻮﺑﻴﺪن و وﻳﺮان ﻛﺮدن‬
‫آن( در ﺷﺐ ﻳﺎ روز ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ و ﮔﻴﺎﻫﺎﻧﺶ را از رﻳﺸﻪ ﺑﺮ آورده و دروده و ﻧﺎﺑﻮدش‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻃﻮري ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺎ دﻳﺮوز ﻧﺒﻮده )و ﻫﺮﮔﺰ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ(‪ .‬ﻣﺎ آﻳﻪ ﻫﺎي ﺧﻮﻳﺶ را‬
‫ﺑﺮاي ﻗﻮﻣﻲ ﺗﺸﺮﻳﺢ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻲآﻧﺪﻳﺸﻨﺪ )و ﻣﻲ ﻓﻬﻤﻨﺪ(«‪.‬‬
‫‪71‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫اﻣﺎ ﻧﮕﺮش ﻋﻤﺮ در ﻣﻮرد ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از آﻳﺎﺗﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻬﺸﺖ را ﺗﻮﺻﻴﻒ‬
‫ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬از اﻳﻦ رو ﻋﻤﺮ ﻣﺼﺪاق اﻳﻦ ًآﻳﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ‪:‬‬
‫‪o n m l k j i h g f e d m‬‬
‫‪ l}|  {z y xwvutsrqp‬ﺍﻟﺴﺠﺪﺓ‪١٧ - ١٦ :‬‬
‫»ﭘﻬﻠﻮﻫﺎﻳﺸﺎن از ﺑﺴﺘﺮﻫﺎ‪ ،‬ﺑﺪور ﻣﻲﺷﻮد )و ﺧﻮاب ﺷﻴﺮﻳﻦ را ﺗﺮك ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و(‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎرﺷﺎن را ﺑﺎ ﺑﻴﻢ و اﻣﻴﺪ ﺑﻪ ﻓﺮﻳﺎد ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ و از ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺪﻳﺸﺎن داده اﻳﻢ‪،‬‬
‫ﻣﻲﺑﺨﺸﻨﺪ‪ .‬و ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﻧﻤﻲداﻧﺪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ )ﻣﺆﻣﻨﺎن( اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻪ‬
‫ﭼﻴﺰﻫﺎي ﺷﺎدي آﻓﺮﻳﻦ و ﻣﺴﺮت ﺑﺨﺸﻲ ﺑﺮاي اﻳﺸﺎن ﭘﻨﻬﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ«‪.‬‬
‫ﻧﮕﺮش ﻋﻤﺮﻓﺎروق در ﻣﻮرد دوزخ ﻧﻴﺰ ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از آﻳﺎت ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ‬
‫ﻧﮕﺮش او را در زﻧﺪﮔﻲ از ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﻛﺞ روي و اﻧﺤﺮاﻓﻲ از دﺳﺘﻮرات ﺷﺮﻳﻌﺖ ﺑﺎز‬
‫ﻣﻲداﺷﺖ‪ .‬اﻧﺪﻛﻲ ﺗﺄﻣﻞ و ﭘﮋوﻫﺶ در زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﻋﻤﻖ ﺗﻘﻮا و ﺷﺪت ﺗﺮس‬
‫وي از ﻋﺬاب ﺧﺪا را ﻧﻤﺎﻳﺎن ﻣﻲﺳﺎزد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ در دوران ﺧﻼﻓﺘﺶ‪ ،‬ﺷﺒﻲ در ﻛﻮﭼﻪﻫﺎي‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻣﺸﻐﻮل ﮔﺸﺖ و ﮔﺬار ﺑﻮد؛ در اﻳﻦ اﺛﻨﺎ ﮔﺬرش ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪي ﻳﻜﻲ از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﻓﺘﺎد‬
‫ﻛﻪ ﻣﺸﻐﻮل ﺧﻮاﻧﺪن ﻧﻤﺎز ﺑﻮد و ﺳﻮره ي »ﻃﻮر« را ﺗﻼوت ﻣﻲﻛﺮد‪:‬‬
‫‪{ z y x w v  u t s r  q p o n m‬‬
‫|}~ ¡ ‪ l¥¤£¢‬ﺍﻟﻄﻮﺭ‪٧ - ١ :‬‬
‫»ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﻛﻮه ﻃﻮر )ﻛﻪ ﻣﻮﺳﻲ ﺑﺎﻻي آن ﺑﺎ ﺧﺪا ﺑﻪ ﮔﻔﺘﮕﻮ و ﻣﻨﺎﺟﺎت ﭘﺮداﺧﺖ( و‬
‫ﻗﺴﻢ ﺑﻪ ﻛﺘﺎب ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه )آﺳﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪ‪،‬‬
‫ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻛﻪ( در ﺻﻔﺤﺎﺗﻲ )ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه( و ﭘﺨﺶ ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ‪ .‬و ﻗﺴﻢ ﺑﻪ ﺑﻴﺖ ﻣﻌﻤﻮر )ﻛﻪ‬
‫ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن در آن ﮔﺮوه ﮔﺮوه ﺑﻪ ﺗﻘﺪﻳﺲ و ﺗﺴﺒﻴﺢ ﺧﺪا ﻣﺸﻐﻮﻟﻨﺪ( و ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﻘﻒ‬
‫ﺑﺮاﻓﺮاﺷﺘﻪ و ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ درﻳﺎي ﺳﺮاﭘﺎ آﺗﺶ ﻛﻪ ﻗﻄﻌﺎً ﻋﺬاب ﭘﺮوردﮔﺎرت‪ ،‬واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮد«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن اﻳﻦ آﻳﺎت از اﻻﻏﺶ ﭘﺎﻳﻴﻦ آﻣﺪ و ﺑﻪ دﻳﻮار ﺗﻜﻴﻪ داد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ‬
‫ﺧﺪاي ﻛﻌﺒﻪ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ‪ ،‬ﺣﻖ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻘﺪاري آنﺟﺎ اﻳﺴﺘﺎد و ﺑﻪ ﻗﺮاﺋﺖ آن ﻣﺮد ﮔﻮش‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪72‬‬

‫داد‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪاﻳﺶ ﺑﺮﮔﺸﺖ و در اﺛﺮ آن‪ ،‬ﻳﻚ ﻣﺎه ﺑﻴﻤﺎر ﺑﻮد؛ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻋﻴﺎدﺗﺶ‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻲآﻣﺪﻧﺪ و ﻧﻤﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﻤﺎرياش ﭼﻴﺴﺖ؟‬
‫اﻳﻤﺎن ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻗﻀﺎ و ﻗﺪر و ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺮاﺗﺐ آن‪ ،‬از ﺧﻼل آﻳﺎت ﻛﻼم ﺧﺪا و‬
‫آﻣﻮزهﻫﺎي رﺳﻮل اﻛﺮمص ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬او ﺑﺎوري ﻗﻄﻌﻲ داﺷﺖ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ ﺧﺪا‪ ،‬ﻫﻤﻪ‬
‫ﭼﻴﺰ را در ﺑﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪Ë Ê É È Ç Æ Å Ä Ã Â Á À ¿ ¾ ½ ¼ » º m‬‬
‫‪ ßÞÝ ÜÛÚ ÙØ×Ö ÕÔÓÒÑÐÏÎÍÌ‬‬
‫‬ ‫‪ l åä  ãâ áà‬ﻳﻮﻧﺲ‪ ٦١ :‬‬
‫» )اي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ!( ﺗﻮ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺎري ﻧﻤﻲﭘﺮدازي و ﭼﻴﺰي از ﻗﺮآن ﻧﻤﻲﺧﻮاﻧﻲ‪ ،‬و )ﺷﻤﺎ‬
‫اي ﻣﺆﻣﻨﺎن!( ﻫﻴﭻ ﻛﺎري ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻫﺴﺘﻴﻢ‪ ،‬در ﻫﻤﺎن ﺣﺎل ﻛﻪ‬
‫ﺷﻤﺎ ﺑﺪان دﺳﺖ ﻣﻲﻳﺎزﻳﺪ و ﺳﺮﮔﺮم اﻧﺠﺎم آن ﻣﻲﺑﺎﺷﻴﺪ‪ .‬و ﻫﻴﭻﭼﻴﺰ در زﻣﻴﻦ و در‬
‫آﺳﻤﺎن از ﭘﺮوردﮔﺎر ﺗﻮ ﭘﻨﻬﺎن ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ذر‪‬هاي ﺑﺎﺷﺪ و ﭼﻪ ﻛﻮﭼﻜﺘﺮ و ﭼﻪ ﺑﺰرﮔﺘﺮ از‬
‫آن‪) ،‬ﻫﻤﻪ اﻳﻨﻬﺎ( در ﻛﺘﺎب واﺿﺢ و روﺷﻨﻲ )در ﻧﺰد ﭘﺮوردﮔﺎرﺗﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺎم ﻟﻮح ﻣﺤﻔﻮظ(‬
‫ﺛﺒﺖ و ﺿﺒﻂ ﻣﻲﮔﺮدد«‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﺮ اﺳﺎس آﻳﺎت ﻛﻼم اﻟﻬﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﺗﻤﺎم‬
‫اﺗﻔﺎﻗﺎﺗﻲ را ﻛﻪ رخ ﺧﻮاﻫﺪ داد‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪¾  ½ ¼ » º ¹ ¸¶ µ ´ ³ ² ± ° ¯ m‬‬
‫¿ ‪ l‬ﻳﺲ‪١٢ :‬‬
‫»ﻣﺎ‪ ،‬ﻣﺮدﮔﺎن را زﻧﺪه ﻣﻲﮔﺮداﻧﻴﻢ و ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ را ﻛﻪ ﭘﻴﺸﺎﭘﻴﺶ ﻓﺮﺳﺘﺎده اﻧﺪ و‬
‫ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ را ﻛﻪ ﺑﺮ ﺟﺎي ﻧﻬﺎده اﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻲ ﻧﻮﻳﺴﻴﻢ و ﻣﺎ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را در ﻛﺘﺎب آﺷﻜﺎري‬
‫ﺳﺮﺷﻤﺎري ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻴﻢ و ﻣﻲ ﻧﮕﺎرﻳﻢ«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﻮاﺳﺖ و اراده ﺧﺪاوﻧﺪ در ﻫﺮ ﭼﻴﺰ ﻧﺎﻓﺬ اﺳﺖ؛ اﻳﻦ ﻧﮕﺮش‬
‫ﻧﻴﺰ ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از آﻳﺎت ﻛﻼم اﻟﻬﻲ ﺑﻮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺮﻗﺔ ﻭﺍﻟﺒﻜﺎﺀ‪ ،‬ﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﺑﻦ ﺃﲪﺪ ﺍﳌﻘﺪﺳﻲ ﺹ‪. ١٦٦‬‬


‫‪73‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬

‫‪l îíì  ë êéèç æåä ãâ áà ßÞm‬‬


‫ﻓﺎﻃﺮ‪٤٤ :‬‬
‫»ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي‪ ،‬ﻧﻪ در آﺳﻤﺎنﻫﺎ و ﻧﻪ در زﻣﻴﻦ‪ ،‬ﺧﺪا را درﻣﺎﻧﺪه و ﻧﺎﺗﻮان ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﭼﺮا ﻛﻪ او ﺑﺴﻴﺎر ﻓﺮزاﻧﻪ و ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ اﺳﺖ«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎور ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺎﻟﻖ ﻫﻤﻪي ﻣﻮﺟﻮدات اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﺪاي‬
‫ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪R  Q P O N M  L K J I H  G F E D C B A m‬‬
‫‪   lTS‬ﺍﻷﻧﻌﺎﻡ‪١٠٢ :‬‬
‫»آن )ﻣﺘﺼﻒ ﺑﻪ ﺻﻔﺎت ﻛﻤﺎل اﺳﺖ ﻛﻪ( ﭘﺮوردﮔﺎر ﺷﻤﺎ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﻌﺒﻮد ﺑﺮﺣﻘﻲ ﺟﺰ‬
‫او ﻧﻴﺴﺖ و او‪ ،‬ﺧﺎﻟﻖ و آﻓﺮﻳﻨﻨﺪه ي ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﺑﺎﻳﺪ او را ﺑﭙﺮﺳﺘﻴﺪ و او‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ‬
‫و ﻣﺪﺑﺮ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ اﺳﺖ«‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﮕﺮش ﺻﺤﻴﺢ و اﻋﺘﻘﺎد راﺳﺦ در ﻣﻮرد ﻗﻀﺎ و ﻗﺪر‪ ،‬ﻧﻘﺶ ﺑﻪ ﺳﺰاﻳﻲ در زﻧﺪﮔﻲ‬
‫ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب اﻳﻔﺎ ﻛﺮد ﻛﻪ ﻣﺎ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﺎ آن آﺷﻨﺎ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻋﻤﺮ از ﺧﻼل آﻳﺎت ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺧﻮد و ﻧﻮع اﻧﺴﺎن ﭘﻲ ﺑﺮد‬
‫و درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ وﺟﻮد آدﻣﻲ‪ ،‬ﺑﻪ دو اﺻﻞ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدد‪ :‬ﻳﻜﻲ اﺻﻞ دور آن ﻛﻪ‬
‫ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از آﻓﺮﻳﻨﺶ اﻧﺴﺎن از ﺧﺎك و ﻧﻔﺦ روح در آن‪ .‬و دﻳﮕﺮي اﺻﻞ ﻧﺰدﻳﻚ ﻛﻪ‬
‫ﻫﻤﺎن آﻓﺮﻳﻨﺶ اﻧﺴﺎن از ﻧﻄﻔﻪ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .1‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪¦¥¤£  ¢¡~} |{ zyxwv utm‬‬
‫§¨©‪ l‬ﺍﻟﺴﺠﺪﺓ‪٨ - ٧ :‬‬
‫»آن ذاﺗﻲ ﻛﻪ ﻫﺮ ﭼﻪ را آﻓﺮﻳﺪ‪ ،‬ﻧﻴﻜﻮ آﻓﺮﻳﺪ و آﻓﺮﻳﻨﺶ اﻧﺴﺎن را از ‪‬ﮔﻞ آﻏﺎز ﻛﺮد؛‬
‫ﭘﺲ ﻧﺴﻞ او را از ﻋﺼﺎرهي آب ﺿﻌﻴﻒ و ﻧﺎﭼﻴﺰي ﺧﻠﻖ ﻧﻤﻮد«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ آﻳﺎت ﻗﺮآن ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﻨﺎﺧﺖ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬اﻧﺴﺎن را ﺑﺎ‬
‫دﺳﺘﺎن ﺧﻮد آﻓﺮﻳﺪه و او را ﺑﺎ ﻗﺎﻣﺘﻲ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ و ﻣﻌﺘﺪل ﮔﺮاﻣﻲ داﺷﺘﻪ و ﺑﻪ او ﻋﻘﻞ‪،‬‬
‫ﮔﻮﻳﺎﻳﻲ و ﻗﺪرت ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻋﻨﺎﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت آﺳﻤﺎنﻫﺎ و زﻣﻴﻦ را‬

‫‪ -١‬ﺃﺻﻮﻝ ﺍﻟﺘﺮﺑﻴﺔ ﻟﻠﺨﻼﻭﻱ ﺹ‪. ٣١‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪74‬‬

‫ﻣﺴﺨﺮ او ﮔﺮداﻧﻴﺪه و او را ﺑﺮ ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﺨﻠﻮﻗﺎﺗﺶ ﺑﺮﺗﺮي داده‪ .‬و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮاﻧﻲ ﺑﻪ ﺳﻮي‬


‫اﻧﺴﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎده و از ﻫﻤﻪ ﻣﻬﻢﺗﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ او را در ﺻﻮرت ﭘﻴﺮوي از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‪ ،‬ﺷﺎﻳﺴﺘﻪي‬
‫ﻣﺤﺒﺖ ﺧﻮﻳﺶ ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪ .‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻘﺎﻣﻲ دﺳﺖ ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬در دﻧﻴﺎ از زﻧﺪﮔﻲ‬
‫ﭘﺎﻛﻴﺰه و در آﺧﺮت از ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي ﺟﺎوﻳﺪان‪ ،‬ﺑﻬﺮه ﻣﻨﺪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪f e dcba`_~}|{zym‬‬
‫‪ llkjihg‬ﺍﻟﻨﺤﻞ‪٩٧ :‬‬
‫»ﻫﺮ ﻛﺲ‪ ،‬ﭼﻪ زن و ﭼﻪ ﻣﺮد‪ ،‬ﻛﺎر ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ و ﻣﺆﻣﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ او زﻧﺪﮔﻲ‬
‫ﭘﺎﻛﻴﺰه و ﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪي ﻣﻲﺑﺨﺸﻴﻢ و ﭘﺎداش آﻧﺎن را ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻛﺎرﻫﺎﻳﺸﺎن ﺧﻮاﻫﻴﻢ داد«‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ درﮔﻴﺮي و ﻛﺸﻤﻜﺶ اﻧﺴﺎن و ﺷﻴﻄﺎن ﭘﻲ ﺑﺮد و‬
‫درﻳﺎﻓﺖ اﻳﻦ دﺷﻤﻦ ﺑﺰرگ از ﻫﺮ ﺳﻮ اﻧﺴﺎن را وﺳﻮﺳﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﻣﻌﺼﻴﺖ ﮔﺮدد‬
‫و ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﭘﻨﻬﺎن و ﺧﻔﺘﻪي ﺷﻬﻮاﻧﻲ را ﺑﺮ ﻣﻲاﻧﮕﻴﺰد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻋﻤﺮ از اﻳﻦ دﺷﻤﻦ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺧﺪا ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺟﺴﺖ از او ﻃﻠﺐ ﻳﺎري ﻣﻲﻧﻤﻮد و ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ از زﻧﺪﮔﺎﻧﻴﺶ ﺑﺮ ﻣﻲآﻳﺪ‪،‬‬
‫ﺑﺮ او ﭼﻴﺮه ﮔﺸﺖ‪ .‬او از داﺳﺘﺎن آدم ‪-‬ﻋﻠﻴﻪ اﻟﺴﻼم‪ -‬و ﺷﻴﻄﺎن در ﻗﺮآن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ‬
‫رﺳﻴﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ آدم‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻓﺮد ﺑﺸﺮ اﺳﺖ و ﺟﻮﻫﺮ اﺳﻼم ﻳﻌﻨﻲ اﻃﺎﻋﺖ ﻣﺤﺾ از‬
‫دﺳﺘﻮرات ﺧﺪا؛ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ درﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ در اﻧﺴﺎن‪ ،‬زﻣﻴﻨﻪي ﻟﻐﺰش وﺟﻮد دارد‪ .‬او از‬
‫ﺧﻄﺎي آدم اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ را آﻣﻮﺧﺘﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺗﻮﻛﻞ ﻧﻤﺎﻳﺪ؛‬
‫وي‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻪ اﻫﻤﻴﺖ ﺗﻮﺑﻪ و اﺳﺘﻐﻔﺎر و ﺿﺮورت ﭘﺮﻫﻴﺰ از ﺣﺴﺪ و ﺗﻜﺒﺮ ﭘﻲ ﺑﺮده و‬
‫از ﻗﺮآن‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﮓ ﮔﻔﺘﮕﻮ را ﻳﺎد ﮔﺮﻓﺘﻪ و آﻣﻮﺧﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﺧﻮد ﺑﺎ ﻟﺤﻦ و‬
‫ﺳﺨﻦ ﻧﻴﻚ ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﺪاي ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪` _ ~}|{zyxwvutsrqpm‬‬
‫‪ lba‬ﺍﻹﺳﺮﺍﺀ‪٥٣ :‬‬
‫»)اي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ!( ﺑﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﻢ ﺑﮕﻮ‪ :‬ﺳﺨﻨﻲ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ زﻳﺒﺎﺗﺮﻳﻦ و ﻧﻴﻜﻮﺗﺮﻳﻦ ﺳﺨﻨﻬﺎ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ؛ ﭼﺮا ﻛﻪ ﺷﻴﻄﺎن‪) ،‬ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ي ﺳﺨﻨﺎن زﺷﺖ( در ﻣﻴﺎن اﻳﺸﺎن ﻓﺴﺎد و ﺗﺒﺎﻫﻲ‬
‫ﻣﻲآﻓﻜﻨﺪ و ﺑﻲ ﮔﻤﺎن ﺷﻴﻄﺎن‪ ،‬دﺷﻤﻦ آﺷﻜﺎر اﻧﺴﺎن اﺳﺖ«‪.‬‬
‫‪75‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫آري! ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﺮ اﺳﺎس روش رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﺗﺮﺑﻴﺖ و ﺗﺰﻛﻴﻪي ﻳﺎران‬
‫ﺧﻮد ﻣﻲﭘﺮداﺧﺖ و درون آنﻫﺎ را ﺑﺎ اﻧﻮاع ﻋﺒﺎدات ﭘﺎك ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ و آﻧﺎن را ﺑﻪ اﺧﻼق‬
‫ﻗﺮآن آراﺳﺘﻪ ﻣﻲﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﻋﻤﺮ را ﮔﺮاﻣﻲ داﺷﺖ و او را از ﻋﻘﺎﻳﺪ و ﺑﺎورﻫﺎي ﻧﺎدرﺳﺖ‬
‫ﺟﺎﻫﻠﻲ رﻫﺎﻧﻴﺪ و ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪه و آﻳﻴﻨﻲ ﺻﺤﻴﺢ رﻫﻨﻤﻮن ﮔﺮداﻧﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﭘﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ آﻳﻴﻦ ﺑﺖ‬
‫ﭘﺮﺳﺘﻲ اﻋﺘﻘﺎد داﺷﺖ و ﻗﺎﻳﻞ ﺑﻪ دﺧﺘﺮاﻧﻲ ﺑﺮاي ﺧﺪا ﺑﻮد‪ .‬و ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮد ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺟﻨﻬﺎ‬
‫وﺻﻠﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ؛ وي ﭘﻴﺶ از ﭘﺬﻳﺮش اﺳﻼم‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺨﻦ ﻛﺎﻫﻨﺎن ارج ﻣﻲﻧﻬﺎد و از ﻓﺎل‬
‫ﺑﺪ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﺮد و ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻌﺪ از ﻣﺮگ ﺧﺒﺮي از زﻧﺪه ﺷﺪن دوﺑﺎره ﻧﻴﺴﺖ؛ اﻣﺎ ﭘﺲ‬
‫از آن ﻛﻪ اﺳﻼم آورد‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻪي اﻳﻦ ﺑﺎورﻫﺎي ﭘﻮﺷﺎﻟﻲ ﭘﺸﺖ ﭘﺎ زد و ﺑﻪ ﺧﺪاي ﻳﮕﺎﻧﻪ ﻛﻪ‬
‫ﻫﻴﭻ ﺷﺮﻳﻚ و ﻓﺮزﻧﺪ و ﻫﻤﺘﺎﻳﻲ ﻧﺪارد‪ ،‬اﻳﻤﺎن آورد‪ 1‬و اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﺪا را ﺑﺎ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ روز‬
‫واﭘﺴﻴﻦ ﮔﺮه زد‪ ،‬ﻛﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ در آن ﺑﻪ ﺳﺰاي اﻋﻤﺎل ﺧﻮد ﻣﻲرﺳﻨﺪ‪ .‬او از زﻧﺪﮔﻲ‬
‫ﺟﺎﻫﻼﻧﻪي ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﻋﺪم اﻋﺘﻘﺎد ﺑﺮ آﺧﺮت‪ ،‬ﺧﺴﺘﻪ ﺷﺪه و ﺑﻪ ﻛﻠﻲ در دﻳﻦ و ﻋﻘﻴﺪه ﺟﺪﻳﺪ‬
‫ﺧﻮد ذوب ﮔﺮدﻳﺪه ﺑﻮد و ﺧﺪا و رﺳﻮﻟﺶ را از ﻫﻤﻪ ﻛﺲ و ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﺑﻴﺸﺘﺮ دوﺳﺖ‬
‫داﺷﺖ‪ .‬او ﺧﺪا را ﻃﻮري ﺑﻨﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺎ او را ﻣﻲدﻳﺪ‪ 2‬ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ ﻗﺮآن‬
‫ﭘﺮورش ﻣﻲﻳﺎﻓﺖ و ﺑﺎ آﻳﺎت آن ﻣﻲزﻳﺴﺖ و از ﺗﺸﺮﻳﻊ‪ ،‬آداب‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ و ﺣﻜﻤﺘﻬﺎي آن‬
‫اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .‬زﻧﺪﮔﻲ در ﻛﻨﺎر ﻗﺮآن‪ ،‬در ﻗﻠﺐ و ﺧﺮد و وﺟﻮد و روح او ﺗﺄﺛﻴﺮ‬
‫ﺷﮕﺮﻓﻲ ﻧﻬﺎده ﺑﻮد ﻛﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪاش‪ ،‬در ﻋﻤﻠﻜﺮد وي ﻧﻤﺎﻳﺎن ﮔﺸﺖ‪ .‬ﻋﻤﺮ در ﻫﻤﻪي اﻳﻦﻫﺎ‬
‫ﺑﻌﺪ از ﺗﻮﻓﻴﻖ ﺧﺪا ﻣﺮﻫﻮن رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮد‪.‬‬

‫دوم‪ :‬ﻣﻮاﻓﻘﺎت ﻋﻤﺮ و ﻋﻠﻢ او ﺑﻪ اﺳﺒﺎب ﻧﺰول و ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﺎت‬

‫‪ -١‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ‪ ،‬ﻋﻠﻲ ﺍﳋﻄﻴﺐ ﺹ‪. ٥١‬‬


‫‪ -٢‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ‪ ،‬ﺣﻴﺎﺗﻪ‪ ،‬ﻋﻠﻤﻪ‪ ،‬ﺃﺩﺑﻪ ﺹ‪. ٥١‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪76‬‬
‫‪1‬‬
‫اﻟﻒ‪ -‬ﻣﻮاﻓﻘﺎت ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ‬
‫ﻋﻤﺮ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺳﺎﻳﺮ اﺻﺤﺎب در ﺑﻴﺎن ﻣﻮﺿﻊ ﺧﻮﻳﺶ داراي ﺷﺠﺎﻋﺖ و ﺷﻬﺎﻣﺖ‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮي ﺑﻮد‪ .‬او ﺣﺘﻲ از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺣﻜﻤﺖ ﺑﻌﻀﻲ از ﻛﺎرﻫﺎي اﻳﺸﺎن را ﻣﻲﭘﺮﺳﻴﺪ‬
‫و رأي و ﻧﻈﺮ ﺧﻮد را ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﺻﺮاﺣﺖ ﺗﻤﺎم ﻣﻄﺮح ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .‬و از آنﺟﺎ ﻛﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻً‬
‫دﻳﺪﮔﺎﻫﺶ ﺳﻨﺠﻴﺪه و درﺳﺖ ﺑﻮد‪ ،‬ﮔﺎﻫﻲ آﻳﺎت ﻗﺮآن ﻧﻴﺰ در ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻧﻈﺮاﺗﺶ ﻧﺎزل ﻣﻲﺷﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﻮدش ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در ﺳﻪ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﻣﻦ ﺑﺎ وﺣﻲ ﭘﺮوردﮔﺎر ﻣﻮاﻓﻖ ﮔﺮدﻳﺪ‪ :‬ﻳﻜﻲ‬
‫اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد دادم ﻛﻪ در ﻣﻘﺎم اﺑﺮاﻫﻴﻢ ﻧﻤﺎز ﺑﺨﻮاﻧﺪ؛‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻧﻴﺰ َآﻳﻪاي را ﻧﺎزل ﻓﺮﻣﻮد و ﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص دﺳﺘﻮر داد ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫دوم اﻳﻦ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! ﭼﻘﺪر ﺧﻮب ﺑﻮد ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﺴﺮاﻧﺘﺎن دﺳﺘﻮر‬
‫ﻣﻲدادﻳﺪ ﺗﺎ ﺧﻮد را ﻛﺎﻣﻼً ﺑﭙﻮﺷﺎﻧﻨﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﺧﻮب و ﺑﺪ ﻧﺰد ﺗﻮ ﻣﻲ اﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫آنﮔﺎه ﺧﺪاوﻧﺪ آﻳﻪي ﺣﺠﺎب را ﻧﺎزل ﻓﺮﻣﻮد‪.‬‬
‫و ﺑﺎري ﺑﻪ ﻣﻦ ﺧﺒﺮ رﺳﻴﺪ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص از دﺳﺖ ﻫﻤﺴﺮاﻧﺶ ﻧﺎراﺣﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻦ ﻧﺰد آنﻫﺎ رﻓﺘﻢ و ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص را ﻧﺎراﺣﺖ ﻧﻜﻨﻴﺪ وﮔﺮﻧﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫او ﻫﻤﺴﺮاﻧﻲ ﺑﻬﺘﺮ از ﺷﻤﺎ ﻋﻨﺎﻳﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ .‬ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻳﻜﻲ از ﻫﻤﺴﺮان ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﻪ‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻋﻤﺮ! آﻳﺎ ﺷﺨﺺ رﺳﻮل ﺧﺪا ص ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻫﻤﺴﺮاﻧﺶ را ﻧﺼﻴﺤﺖ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻧﺼﻴﺤﺖ آﻧﺎن ﺑﭙﺮدازي؟!‪ 2‬آنﮔﺎه ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻦ آﻳﻪ را ﻧﺎزل ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫‪ l¡ ~ }|{ zyxm‬ﺍﻟﺘﺤﺮﱘ‪٥ :‬‬
‫»اﮔﺮ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ‪ ،‬ﺷﻤﺎ را ﻃﻼق دﻫﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﺑﺴﺎ ﭘﺮوردﮔﺎرش ﺑﻪ ﺟﺎي ﺷﻤﺎ ﻫﻤﺴﺮاﻧﻲ را‬
‫ﻧﺼﻴﺐ او ﺑﮕﺮداﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻬﺘﺮ از ﺷﻤﺎ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬زﻧﺎن دوﺷﻴﺰه ﻳﺎ ﻏﻴﺮ دوﺷﻴﺰه ي ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮدار‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫اﻳﻤﺎن‪ ،‬ﻓﺮوﺗﻦ‪ ،‬ﺗﻮﺑﻪ ﻛﺎر‪ ،‬ﻋﺒﺎدﺗﮕﺰار و روزه دار«‪.‬‬

‫ب‪ -‬ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻗﺮآن ﺑﺎ وي در ﻣﻮرد ﻧﻤﺎز ﻧﺨﻮاﻧﺪن ﺑﺮ ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن‬

‫‪ -١‬ﻣﺮﺍﺩ ﺍﺯ ﻣﻮﺍﻓﻘﺎﺕ‪ ،‬ﺁﻳﺎﺕ ﻭ ﺍﺣﮑﺎﻣﯽ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎﺩﻫﺎﯼ ﻋﻤﺮ ﻧﺎﺯﻝ ﻣﯽ ﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻙ ﺍﻟﺘﻔﺴﲑ ﺵ ‪. ٤٢١٣‬‬
‫‪77‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ اﺑﻲ درﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬از رﺳﻮل ﺧﺪاص درﺧﻮاﺳﺖ‬
‫ﻧﻤﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ وي ﻧﻤﺎز ﺟﻨﺎزه ﺑﺨﻮاﻧﺪ‪ .‬زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ آن ﺣﻀﺮت در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺟﻨﺎزه او اﻳﺴﺘﺎد و‬
‫ﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺮ او ﻧﻤﺎز ﺑﮕﺰارد‪ ،‬ﻣﻦ در ﺑﺮاﺑﺮ رﺳﻮل ﺧﺪاص اﻳﺴﺘﺎدم و ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اي رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﺷﻤﺎ ﺑﺮ ﺟﻨﺎزهي دﺷﻤﻦ ﺧﺪا )ﻋﺒﺪاﷲ( ﻧﻤﺎز ﻣﻲﺧﻮاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ و ﭼﻨﺎن‬
‫ﻣﻲﮔﻔﺖ؟!‪ .‬در آن اﺛﻨﺎ ﺳﺨﻨﺎن و ﻣﻮﺿﻌﮕﻴﺮيﻫﺎي او ﻋﻠﻴﻪ اﺳﻼم را ﻳﺎدآور ﺷﺪم‪ .‬رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﺑﻪ ﺳﺨﻨﺎن ﻣﻦ ﮔﻮش ﻣﻲداد وﺗﺒﺴﻢ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﭘﺎﻓﺸﺎري و اﺻﺮارم‬
‫زﻳﺎد ﺷﺪ‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻋﻤﺮ! ﺑﺮو ﻛﻨﺎر؛ ﺑﻪ ﻣﻦ در اﻳﻦ ﻣﻮرد اﺧﺘﻴﺎر داده ﺷﺪه و ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮده‬
‫اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪R Q PO N M L K J I H G F E D C B A m‬‬
‫‪ l\[ZYXW VUTS‬ﺍﻟﺘﻮﺑﺔ‪٨٠ :‬‬
‫»ﭼﻪ ﺑﺮاي آﻧﺎن ﻃﻠﺐ آﻣﺮزش ﻧﻤﺎﻳﻲ و ﭼﻪ ﻧﻨﻤﺎﻳﻲ‪ ،‬و ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﻫﻔﺘﺎد ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺑﺮاي‬
‫آﻧﺎن ﻃﻠﺐ آﻣﺮزش ﻛﻨﻲ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬آنﻫﺎ را ﻧﻤﻲﺑﺨﺸﺪ؛ ﭼﺮا ﻛﻪ آﻧﺎن ﺑﻪ ﺧﺪا و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش‬
‫ﻛﻔﺮ ورزﻳﺪه اﻧﺪ و ﺧﺪا ﻓﺎﺳﻘﺎن را ﻫﺪاﻳﺖ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ«‪.‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪) :‬ﻟﻮ ﺍﻋﻠﻢ ﺃﻧﯽ ﺍﻥ ﺯﺩﺕ ﻋﻠﯽ ﺍﻟﺴﺒﻌﻴﻦ؛ ﻏﻔﺮ ﻟﻪ‪ ،‬ﻟﺰﺩﺕ(‪.‬‬
‫»اﮔﺮ ﻣﻦ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻢ ﻛﻪ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺑﻴﺶ از ﻫﻔﺘﺎد ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺑﺮاي او ﻃﻠﺐ آﻣﺮزش ﻧﻤﺎﻳﻢ‪،‬‬
‫ﺑﺨﺸﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻣﻲﻛﺮدم«‪ .‬آنﮔﺎه رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮ او ﻧﻤﺎز ﺟﻨﺎزه ﺧﻮاﻧﺪ و‬
‫در ﺧﺎﻛﺴﭙﺎري وي ﺷﺮﻛﺖ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻣﻦ از اﻳﻦ ﻛﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﺟﺴﺎرﺗﻲ ﻛﺮده ﺑﻮدم‪ ،‬ﺳﺨﺖ ﻣﺘﻌﺠﺐ ﺑﻮدم ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ دﻳﺮي ﻧﮕﺬﺷﺖ و اﻳﻦ دو آﻳﻪ ﻧﺎزل‬
‫ﮔﺮدﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ l«ª© ¨ §¦¥¤£¢¡m‬ﺍﻟﺘﻮﺑﺔ‪٨٤ :‬‬
‫»ﺑﺮ ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از آﻧﺎن ﻧﻤﺎز ﺟﻨﺎزه ﻣﺨﻮان و ﺑﺮ ﻗﺒﺮش ﻧﺎﻳﺴﺖ«‪.‬‬
‫از اﻳﻦ رو رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻌﺪ از آن‪ ،‬ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎن ﺣﻴﺎﺗﺶ ﺑﺮ ﻫﻴﭻ ﻣﻨﺎﻓﻘﻲ ﻧﻤﺎز ﻧﺨﻮاﻧﺪ‬
‫‪1‬‬
‫و در ﺧﺎك ﺳﭙﺎري ﺷﺮﻛﺖ ﻧﻨﻤﻮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺘﺮﻣﺬﯼ ﺵ‪ ،٣٠٩٦ :‬ﺍﺧﺒﺎﺭ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺍﻟﻄﻨﻄﺎﻭﻳﺎﻥ ﺹ ‪٣٨٠‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪78‬‬
‫ج‪ -‬ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻗﺮآن ﺑﺎ ﻋﻤﺮ در ﻣﻮرد اﺳﻴﺮان ﺑﺪر‬
‫ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬روز ﺑﺪر‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﻣﺸﺮﻛﺎن را ﺷﻜﺴﺖ داد و ﻫﻔﺘﺎد ﻧﻔﺮ از آﻧﺎن‬
‫ﻛﺸﺘﻪ و ﻫﻔﺘﺎد ﺗﻦ اﺳﻴﺮ ﺷﺪﻧﺪ؛ رﺳﻮل ﺧﺪاص از اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن و ﻋﻠﻲ در ﻣﻮرد اﺳﻴﺮان‬
‫ﻣﺸﻮرت ﮔﺮﻓﺖ و رو ﺑﻪ ﻣﻦ ﻛﺮد و ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اي ﭘﺴﺮ ﺧﻄﺎب! ﻧﻈﺮ ﺗﻮ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﻪ‬
‫ﻧﻈﺮ ﻣﻦ ﻓﻼﻧﻲ )ﻳﻜﻲ از ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪان ﻋﻤﺮ( را ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﺪه ﺗﺎ ﮔﺮدﻧﺶ را ﺑﺰﻧﻢ و ﻋﻘﻴﻞ را‬
‫ﺑﻪ ﻋﻠﻲ ﺑﺴﭙﺎر ﺗﺎ ﮔﺮدﻧﺶ را ﺑﺰﻧﺪ و ﻓﻼﻧﻲ را ﺑﻪ ﺣﻤﺰه ﺑﺴﭙﺎر ﺗﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺪاﻧﺪ ﻛﻪ در دل‬
‫ﻣﺎ ﻫﻴﭻ ﻋﻼﻗﻪاي ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺸﺮﻛﺎن وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬اﻳﻦﻫﺎ ﺳﺮﻛﺮدﮔﺎن و ﭘﻴﺸﻮاﻳﺎن و رﻫﺒﺮان‬
‫آنﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻣﺮا ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺖ و از آﻧﺎن ﻓﺪﻳﻪ ﮔﺮﻓﺖ )و‬
‫آزادﺷﺎن ﻛﺮد(‪ .‬ﺻﺒﺢ روز ﺑﻌﺪ ﻣﻦ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص رﻓﺘﻢ؛ دﻳﺪم ﻛﻪ اﻳﺸﺎن و اﺑﻮﺑﻜﺮ‬
‫ﻧﺸﺴﺘﻪاﻧﺪ و ﮔﺮﻳﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﭘﺮﺳﻴﺪم‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! ﭼﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ دوﺳﺘﺖ ﺑﻪ‬
‫ﮔﺮﻳﻪ اﻓﺘﺎدهاﻳﺪ؟ از ﺷﻤﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﻗﻀﻴﻪ را ﺑﺮاي ﻣﻦ ﻧﻴﺰ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﻛﻪ اﮔﺮ ﮔﺮﻳﻪ‬
‫ﻣﺮا ﮔﺮﻓﺖ ﺑﺎ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﮔﺮﻳﻪ اﻓﺘﻢ‪ ،‬و اﮔﺮ ﮔﺮﻳﻪ ﻣﺮا ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﻧﻜﺮد‪ ،‬ﺧﻮد را ﺑﻪ ﮔﺮﻳﻪ اﻧﺪازم‪.‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد دوﺳﺘﺎﻧﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻓﺪﻳﻪ اﻧﺠﺎﻣﻴﺪ‪ ،‬ﻋﺬاب‬
‫ﺧﺪا ﻧﺰدﻳﻚﺗﺮ از اﻳﻦ درﺧﺖ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬آنﮔﺎه اﻳﻦ آﻳﻪ ﻧﺎزل ﮔﺮدﻳﺪ‪:‬‬
‫‪¼ » º ¹ ¸¶ µ ´ ³ ² ± ° ¯ ®   ¬ « m‬‬
‫½¾¿‪ lÃÂÁÀ‬ﺍﻷﻧﻔﺎﻝ‪٦٧ :‬‬
‫»ﻫﻴﭻ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮي ﺣﻖ ﻧﺪارد ﻛﻪ اﺳﻴﺮان ﺟﻨﮕﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﮕﺮ آنﮔﺎه ﻛﻪ ﻛﺎﻣﻼً ﺑﺮ‬
‫دﺷﻤﻦ ﭘﻴﺮوز ﮔﺮدد و ﺑﺮ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺳﻴﻄﺮه و ﻗﺪرت ﻳﺎﺑﺪ )در ﻏﻴﺮ اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ‬
‫ﺿﺮﺑﺎت ﻗﺎﻃﻊ و ﻛﻮﺑﻨﺪه و ﭘﻴﺎﭘﻲ‪ ،‬ﻧﻴﺮوي دﺷﻤﻦ را از ﻛﺎر ﺑﻴﻨﺪازد‪ .‬اﻣ‪‬ﺎ ﺑﻪ ﻣﺤﺾ ﺣﺼﻮل‬
‫اﻃﻤﻴﻨﺎن از ﭘﻴﺮوزي ﺧﻮد و ﺷﻜﺴﺖ دﺷﻤﻦ دﺳﺖ از ﻛﺸﺘﺎر ﺑﺮدارد و ﺑﻪ اﺳﻴﺮﻛﺮدن‬
‫ﻗﻨﺎﻋﺖ ﻛﻨﺪ ‪ .‬اي ﻣﺆﻣﻨﺎن!( ﺷﻤﺎ )ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻓﻜﺮ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي ﻣﺎدي ﻫﺴﺘﻴﺪ و ( ﻣﺘﺎع ﻧﺎﭘﺎﻳﺪار دﻧﻴﺎ‬
‫را ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ‪ ،‬در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳﺮاي )ﺟﺎوﻳﺪان( آﺧﺮت )و ﺳﻌﺎدت ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ(‬
‫را )ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ( ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧﺪ ﻋﺰﻳﺰ و ﺣﻜﻴﻢ اﺳﺖ )و اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﺎرﻫﺎﻳﺶ‬
‫ﺳﺮاﺳﺮ از روي ﺣﻜﻤﺖ و ﺗﺪﺑﻴﺮ‪ ،‬و ﻣﺘﻮﺟ‪‬ﻪ ﻋﺰّت و ﭘﻴﺮوزي اﺳﺖ(«‪.‬‬
‫‪79‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫در اﻳﻦ آﻳﻪ آزادي اﺳﻴﺮان در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻓﺪﻳﻪ ﺷﺪﻳﺪاً ﻧﻜﻮﻫﺶ ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ‬
‫در ﺳﺎل ﺑﻌﺪ و در ﺟﻨﮓ اﺣﺪ ﺣﺪود ﻫﻔﺘﺎد ﻧﻔﺮ از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ و ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدي‬
‫از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻓﺮار ﻛﺮدﻧﺪ و دﻧﺪان رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺷﻜﺴﺖ و ﺧﻮن از ﭼﻬﺮهاش ﺟﺎري‬
‫ﮔﺮدﻳﺪ و ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻦ آﻳﻪ را ﻧﺎزل ﻛﺮد‪:‬‬
‫‪à ß ÞÝ Ü Û Ú Ù Ø× Ö Õ Ô Ó Ò Ñ Ð Ï m‬‬
‫‪ l åäã  âá‬ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪١٦٥ :‬‬
‫»آﻳﺎ )ﺑﻪ ﻧﺎﻟﻪ و اﻓﻐﺎن اﻓﺘﺎدهاﻳﺪ و ﺑﻲﺣﺎل و زﺑﻮن ﺷﺪهاﻳﺪ( ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﺼﻴﺒﺘﻲ )در‬
‫ﺟﻨﮓ اﺣﺪ( ﺑﻪ ﺷﻤﺎ دﺳﺖ داده اﺳﺖ )و ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﺪ‪ ( :‬اﻳﻦ )ﻛﺸﺘﺎر و ﻓﺮار( از ﻛﺠﺎ اﺳﺖ ؟‬
‫! و ﺣﺎل آن ﻛﻪ ) در ﺟﻨﮓ ﺑﺪر ( دو ﺑﺮاﺑﺮ آن‪) ،‬ﭘﻴﺮوزي( ﻛﺴﺐ ﻛﺮدهاﻳﺪ )و از ﻃﺮف‬
‫ﻛﺸﺘﻪ و اﺳﻴﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻳﺪ؟!( ﺑﮕﻮ‪ :‬اﻳﻦ )ﺷﻜﺴﺖ ﺧﻮردن و ﻛﺸﺘﻪﺷﺪن( از ﻧﺎﺣﻴﻪ ﺧﻮدﺗﺎن )و‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي رﺳﻮل ﺧﺪا و ﭘﻴﺮوي او ﺣﺮص و آزﺗﺎن( اﺳﺖ ‪ .‬ﺑﻴﮕﻤﺎن‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺗﻮاﻧﺎ اﺳﺖ )و ﭘﻴﺮوزي و ﺷﻜﺴﺖ در ﺣﻴﻄﻪ اﺧﺘﻴﺎر او اﺳﺖ(«‪.‬‬
‫در آﻳﺎت ﻓﻮق‪ ،‬ﻋﻠﺖ ﺷﻜﺴﺖ را ﻧﺘﻴﺠﻪي ﻫﻤﺎن ﻓﺪﻳﻪاي داﻧﺴﺖ ﻛﻪ در ﻗﺒﺎل آزادي‬
‫اﺳﻴﺮان ﺑﺪر‪ ،‬درﻳﺎﻓﺖ ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ و ﻓﺮﻣﻮد‪)» l ÞÝ Ü Û Ú m :‬اﻳﻦ ﺷﻜﺴﺖ( از‬
‫‬
‫ﻧﺎﺣﻴﻪ ي ﺧﻮدﺗﺎن ﻫﺴﺖ«‪.‬‬

‫د‪ -‬ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻗﺮآن ﺑﺎ ﻋﻤﺮ در ﻣﺴﺄﻟﻪ اﺳﺘﻴﺬان )اﺟﺎزه ﺧﻮاﺳﺘﻦ(‬


‫روزي رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﻮﺟﻮاﻧﻲ از اﻧﺼﺎر را دﻧﺒﺎل ﻋﻤﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻫﻨﮕﺎم ﻇﻬﺮ‬
‫در ﺧﺎﻧﻪاﻳﺶ ﺑﻮد و اﺳﺘﺮاﺣﺖ ﻣﻲﻛﺮد و ﺑﺨﺸﻲ از ﺑﺪﻧﺶ‪ ،‬ﺑﺮﻫﻨﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد و ﻧﺎﮔﻬﺎن ﭘﺴﺮ‬
‫ﺑﭽﻪاي وارد ﺧﺎﻧﻪ ﺷﺪ و ﻋﻤﺮ را ﺻﺪا زد و ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺎر اﻟﻬﺎ! وارد ﺷﺪن اﻓﺮاد‬
‫ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎﻳﻤﺎن را ﻫﻨﮕﺎم اﺳﺘﺮاﺣﺖ‪ ،‬ﺣﺮام ﻗﺮار ﺑﺪه‪ .‬در رواﻳﺘﻲ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! ﭼﻘﺪر دوﺳﺖ دارم ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺣﻜﺎﻣﻲ در ﻣﻮرد اﺟﺎزه‬
‫ﺧﻮاﺳﺘﻦ ﻧﺎزل ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ 2.‬آنﮔﺎه ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ آﻳﻪ را ﻧﺎزل ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻨﺪ ﺃﲪﺪ )‪ (٢٥٠/١‬ﺵ ‪ ٢٢١‬ﺃﲪﺪ ﺷﺎﻛﺮ ﺁﻥﺭﺍ ﺻﺤﻴﺢ ﻗﻠﻤﺪﺍﺩ ﮐﺮﺩﻩ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻢ ﺵ‪. ١٧٦٣ :‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﻟﺮﻳﺎﺽ ﺍﻟﻨﻀﺮﻩ ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺿﻌﻴﻒ‪ .‬ﺹ ‪۳۳۲‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪80‬‬

‫‪ ¬«ª© ¨§¦¥¤ £¢¡   ~ }|m‬‬


‫® ¯ ‪À ¿¾ ½ ¼ »º ¹ ¸ ¶  µ ´ ³ ² ±  °‬‬
‫‪ÒÑ Ð Ï Î  Í ÌË  Ê É È Ç ÆÅ Ä Ã Â Á‬‬
‫‪ l ÖÕÔÓ‬ﺍﻟﻨﻮﺭ‪٥٨ :‬‬
‫»اي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻳﻤﺎن آورده اﻳﺪ! ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮدﮔﺎن ﺷﻤﺎ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻛﻮدﻛﺎﻧﺘﺎن ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﺪ‬
‫ﺑﻠﻮغ ﻧﺮﺳﻴﺪه اﻧﺪ )وﻟﻲ ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺟﻨﺴﻲ و ﻋﻮرت و ﻏﻴﺮ آنرا ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎم‬
‫ورود ﺑﻪ اﺗﺎﻗﻬﺎي ﻣﺮدﻣﺎن( در ﺳﻪ وﻗﺖ اﺟﺎزه ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪ :‬ﭘﻴﺶ از ﻧﻤﺎز ﺻﺒﺢ و در ﻧﻴﻤﺮو‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻟﺒﺎﺳﻬﺎي ﺧﻮد را در ﻣﻲآورﻳﺪ و ﭘﺲ از ﻧﻤﺎز ﻋﺸﺎء‪) .‬اﻳﻦ اوﻗﺎت(‪ ،‬ﺳﻪ وﻗﺖ‬
‫)وﻳﮋه ﺧﻠﻮت و آﺷﻜﺎر ﺷﺪن( ﻋﻮرت ﺷﻤﺎ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﺳﻪ وﻗﺖ‪ ،‬ﺑﺮ ﺷﻤﺎ و آﻧﺎن‬
‫ﮔﻨﺎﻫﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﺪون اﺟﺎزه وارد ﺷﻮﻧﺪ‪) .‬آﻧﺎن ﺧﺪﻣﺘﻜﺎران و ﻛﻮﭼﻜﺎن ﺷﻤﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ و‬
‫ﻣﺸﻜﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﺑﺎر در ﺳﺎﻳﺮ اوﻗﺎت اﺟﺎزه ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ(‪ .‬اﻳﺸﺎن ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺷﻤﺎ در رﻓﺖ و‬
‫آﻣﺪ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺰ در اﻃﺮاف اﻳﺸﺎن در رﻓﺖ و آﻣﺪ ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬آﻳﻪ‬
‫ﻫﺎ را ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﺗﻮﺿﻴﺢ و ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ )ﺗﺎ ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ را ﺑﻪ اﺧﻼق اﺳﻼﻣﻲآراﺳﺘﻪ ﺳﺎزﻳﺪ(‬
‫‪1‬‬
‫و ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺲ داﻧﺎي ﺑﺎ ﺣﻜﻤﺖ اﺳﺖ«‪.‬‬

‫ﻫـ ‪ -‬دﻋﺎي ﻋﻤﺮ در ﻣﻮرد ﺗﺤﺮﻳﻢ ﺷﺮاب‬

‫ﺧﺪاي ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪l ¸¶µ´³m :‬ﺍﻟﺒﻘﺮﺓ‪٢١٩ :‬‬


‫»اي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ! از ﺗﻮ در ﻣﻮرد ﺣﻜﻢ ﺷﺮاب و ﻗﻤﺎر ﻣﻲ ﭘﺮﺳﻨﺪ«‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ اﻳﻦ آﻳﻪ ﻧﺎزل ﺷﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺎر اﻟﻬﺎ! از ﺗﻮ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﺣﻜﻢ ﺷﺮاب را ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرت ﺷﻔﺎف ﺑﻴﺎن ﻛﻦ‪ .‬آنﮔﺎه اﻳﻦ آﻳﻪ ﻧﺎزل ﺷﺪ‪:‬‬
‫‪ lzy xwvutsm‬ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ‪٤٣ :‬‬
‫»اي ﻣﺆﻣﻨﺎن! در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻣﺴﺖ ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻤﺎز ﻧﺎﻳﺴﺘﻴﺪ«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﯼ )‪(۱۰/۲۸‬‬
‫‪81‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫ﭘﺲ از ﻧﺰول اﻳﻦ آﻳﻪ‪ ،‬ﻣﻨﺎدي رﺳﻮل ﺧﺪاص‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎم ﻧﻤﺎز اﻋﻼن ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ :‬آنﻫﺎﻳﻲ‬
‫ﻛﻪ از ﺧﻮردن ﺷﺮاب ﻣﺴﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻤﺎز ﻧﻴﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ دوﺑﺎره ﺑﺮاي ﺗﺤﺮﻳﻢ ﺷﺮاب‬
‫دﻋﺎ ﻛﺮد ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫‪ lfe dcm‬ﺍﳌﺎﺋﺪﺓ‪٩١ :‬‬
‫»آﻳﺎ ﺷﻤﺎ ﺑﺎز ﻣﻲآﻳﻴﺪ؟«‬
‫‪1‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن اﻳﻦ آﻳﻪ دو ﺑﺎر ﮔﻔﺖ‪ :‬آري؛ ﻣﺎ ﺑﺎز ﻣﻲآﻳﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺷﺮاب در ﭼﻨﺪ ﻣﺮﺣﻠﻪ و ﺑﻪ ﺗﺪرﻳﺞ ﺣﺮام ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻋﻤﺮ از‬
‫ﻟﺤﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﺗﻮﺑﻴﺨﻲ ﻗﺮآن ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫‪ lfedcm‬ﺑﻪ ﻫﺪف آن ﻛﻪ ﺗﺤﺮﻳﻢ ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﻲ ﺑﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻮع اﺳﺘﻔﻬﺎم ﺑﻪ‬
‫ﻣﺮاﺗﺐ از ﻧﻬﻲ ﺻﺮﻳﺢ‪ ،‬ﻗﺎﻃﻊﺗﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻟﺤﻦ آﻳﻪ‪ ،‬ﺣﺎﻛﻲ از ﻧﻮﻋﻲ ﺗﻬﺪﻳﺪ و‬
‫‪2‬‬
‫ﺳﺮزﻧﺶ و ﺗﺤﺮﻳﻢ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫س‪ -‬آﮔﺎﻫﻲ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺷﺄن ﻧﺰول آﻳﺎت‬


‫ﻋﻤﺮ از روزي ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪ ﺗﺎ وﻓﺎت رﺳﻮل اﻛﺮمص ﺑﻪ اﺳﺘﺜﻨﺎي آﻳﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﭘﻴﺶ از‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪﻧﺶ ﻧﺎزل ﺷﺪه ﺑﻮد ﻛﻞ ﻗﺮآن‪ 3‬را ﺑﺎ اﺳﺒﺎب ﻧﺰول آﻳﺎت ﺣﻔﻆ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ‬
‫ﺑﻪ ﻋﻼﻗﻪ و دﻗﺖ وﻳﮋهاي ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻗﺮآن داﺷﺖ و از ﻃﺮﻓﻲ ﻫﻤﻴﺸﻪ در رﻛﺎب رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﺑﻮد و آﻳﺎت ﻗﺮآن ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺳﺒﺘﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻳﻜﻲ ﭘﺲ از دﻳﮕﺮي ﻧﺎزل ﻣﻲﺷﺪ‪،‬‬
‫‪4‬‬
‫ﻫﻴﭻ ﺑﻌﻴﺪ ﻧﺒﻮد ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ اﺳﺒﺎب ﻧﺰول ﺑﻴﺸﺘﺮ آﻳﺎت ﻗﺮآن آﮔﺎﻫﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻻزم ﺑﻪ ذﻛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻠﺖ ﻧﺰول ﺑﺴﻴﺎري از آﻳﺎت ﺑﻪ ﺷﺨﺺ ﻋﻤﺮ ﺑﺎزﻣﻲﮔﺮدد‪،‬‬
‫ﻛﻪ ﭘﺎرهاي از آنﻫﺎ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ اﺗﻔﺎق ﻋﻠﻤﺎ ﻣﻜﻲ و ﭘﺎرهي دﻳﮕﺮ ﻣﺪﻧﻲ ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ؛ و اﻳﻦ را ﻫﻢ‬
‫اﺿﺎﻓﻪ ﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺣﺘﻲ زﻣﺎن و ﻣﻜﺎن ﻧﺰول ﺑﺮﺧﻲ از آﻳﺎت را ﺑﻪ ﻃﻮر دﻗﻴﻖ ﻣﻲداﻧﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ ﺵ‪ ۳۷۸‬ﻭ ﺍﲪﺪ ﺷﺎﮐﺮ ﺁﻥﺭﺍ ﺻﺤﻴﺢ ﺩﺍﻧﺴﺘﻪ ﺍﺳﺖ‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﺷﻬﻴﺪ ﺍﶈﺮﺍﺏ‪ ،‬ﺗﻠﻤﺴﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺹ‪۱۰۱‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻹﺗﻘﺎﻥ ﰲ ﻋﻠﻮﻡ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ ﻟﻠﺴﻴﻮﻃﻲ )‪(٧٢/١‬‬
‫‪ -٤‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ‪ :‬ﺩﮐﺘﺮ ﻋﻠﯽ ﺍﳋﻄﻴﺐ‪ ،‬ﺹ‪۹۲ ،۹۱ ،۹۰‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪82‬‬

‫‪ lvutsrqp onmlkm‬ﺍﳌﺎﺋﺪﺓ‪٣ :‬‬


‫»اﻣﺮوز دﻳﻨﺘﺎن را ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﺗﻜﻤﻴﻞ ﻧﻤﻮدم و ﻧﻌﻤﺘﻢ را ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻛﺎﻣﻞ ﻛﺮدم و اﺳﻼم را‬
‫ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان دﻳﻦ ﭘﺴﻨﺪﻳﺪم«‬
‫ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ‪ ،‬روز و ﺳﺎﻋﺘﻲ را ﻛﻪ اﻳﻦ آﻳﻪ ﻧﺎزل ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻳﺎد دارم‪ .‬اﻳﻦ آﻳﻪ‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫روز ﺟﻤﻌﻪ و ﺷﺎﻣﮕﺎه ﻋﺮﻓﻪ ﻧﺎزل ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺘﻲ ﮔﺎﻫﻲ ﺧﻮد ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ و ﻳﺎ ﺑﺎ ﺟﻤﻌﻲ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ ﻧﺰول ﺑﺮﺧﻲ از‬
‫آﻳﺎت ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ آﻳﻪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪±° ¯®¬« ª©¨§¦ ¥¤£m‬‬
‫‪ÅÄÃÂÁÀ¿ ¾½¼»º¹¸¶µ´³²‬‬
‫‪CBA ÒÑÐÏÎÍÌËÊÉ È ÇÆ‬‬
‫‪T S R Q P ON  M L K J I H G F E D‬‬
‫‪ lU‬ﺍﻟﺘﻮﺑﺔ‪٢٢ - ١٩ :‬‬
‫»آﻳﺎ )رﺗﺒﻪ ﺳﻘﺎﻳﺖ و( آب دادن ﺑﻪ ﺣﺎﺟﻴﺎن و ﺗﻌﻤﻴﺮﻛﺮدن ﻣﺴﺠﺪاﻟﺤﺮام را ﻫﻤﺴﺎن‬
‫)ﻣﻘﺎم آن( ﻛﺴﻲ ﻣﻲﺷﻤﺎرﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺪا و روز رﺳﺘﺎﺧﻴﺰ اﻳﻤﺎن آورده اﺳﺖ و در راه ﺧﺪا‬
‫ﺟﻬﺎد ﻛﺮده اﺳﺖ )و ﺑﻪ ﺟﺎن و ﻣﺎل ﻛﻮﺷﻴﺪه اﺳﺖ؟ ﻫﺮﮔﺰ ﻣﻨﺰﻟﺖ آﻧﺎن ﻳﻜﺴﺎن ﻧﻴﺴﺖ و(‬
‫در ﻧﺰد ﺧﺪا ﺑﺮاﺑﺮ ﻧﻤﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺮدﻣﺎﻧﻲ را ﻛﻪ )ﺑﻪ ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ‬
‫ﻛﻔﺮورزﻳﺪن‪ ،‬و ﺑﻪ دﻳﮕﺮان ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ اذﻳ‪‬ﺖ و آزار آﻧﺎن( ﺳﺘﻢ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ )ﺑﻪ راه ﺧﻴﺮ و‬
‫ﺻﻼح دﻧﻴﻮي و ﻧﻌﻤﺖ و ﺳﻌﺎدت اﺧﺮوي( رﻫﻨﻤﻮد ﻧﻤﻲﺳﺎزد‪ .‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻳﻤﺎن آوردهاﻧﺪ‬
‫و ﺑﻪ ﻣﻬﺎﺟﺮت ﭘﺮداﺧﺘﻪاﻧﺪ و در راه ﺧﺪا ﺑﺎ ﺟﺎن و ﻣﺎل )ﻛﻮﺷﻴﺪهاﻧﺪ و( ﺟﻬﺎد ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪،‬‬
‫داراي ﻣﻨﺰﻟﺖ واﻻﺗﺮ و ﺑﺰرﮔﺘﺮي در ﭘﻴﺸﮕﺎه ﺧﺪاﻳﻨﺪ‪ ،‬و آﻧﺎن رﺳﺘﮕﺎران و ﺑﻪ‬
‫ﻣﻘﺼﻮدرﺳﻨﺪﮔﺎن )و ﺳﻌﺎدﺗﻤﻨﺪان دﻧﻴﺎ و آﺧﺮت( ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﭘﺮوردﮔﺎرﺷﺎن آﻧﺎن را ﺑﻪ‬
‫رﺣﻤﺖ ﺧﻮد و ﺧﻮﺷﻨﻮدي )از اﻳﺸﺎن ﻛﻪ ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻧﻌﻤﺖ اﺳﺖ( و ﺑﻬﺸﺘﻲ ﻣﮋده ﻣﻲدﻫﺪ‬
‫ﻛﻪ در آن ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي ﺟﺎوداﻧﻪ دارﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﻮاره در ﺑﻬﺸﺖ ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﻣﻲﻣﺎﻧﻨﺪ )و ﻏﺮق در ﻟﺬاﺋﺬ‬

‫‪ -١‬ﺳﻨﺪﺵ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺷﺮﺍﻳﻂ ﺷﻴﺨﻴﻦ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ‪ .‬ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ‪ ،‬ﺵ‪۱۸۸‬‬


‫‪83‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫و ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي آن ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد(‪ .‬ﺑﻴﮕﻤﺎن در ﭘﻴﺸﮕﺎه ﺧﺪا ﭘﺎداش ﺑﺰرﮔﻲ )و ﻓﺮاواﻧﻲ ﺑﺮاي‬
‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداران اﻣﺮ او ( ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ«‪.‬‬
‫در رواﻳﺖ ﺻﺤﻴﺢ آﻣﺪه ﻛﻪ روزي ﻳﻜﻲ از از اﺻﺤﺎب در ﻛﻨﺎر ﻣﻨﺒﺮ رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻫﻴﭻ ﻋﻤﻠﻲ در اﺳﻼم از ﺗﻌﻤﻴﺮ ﻛﺮدن ﻣﺴﺠﺪ اﻟﺤﺮام ﺑﻬﺘﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻋﻠﻲ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﺟﻬﺎد در راه ﺧﺪا ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ آنﻫﺎ ﮔﻔﺖ‪ :‬در ﻛﻨﺎر ﻣﻨﺒﺮ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﺑﺎ ﺻﺪاي ﺑﻠﻨﺪ ﺳﺨﻦ ﻧﮕﻮﻳﻴﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﺑﻌﺪ از ﻧﻤﺎز از رﺳﻮل ﺧﺪاص در اﻳﻦ ﺑﺎره‬
‫ﺳﺆال ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻧﻤﺎز ﺗﻤﺎم ﺷﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ از رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻣﻮرد ﺑﺮﺗﺮﻳﻦ ﻋﻤﻞ‬
‫ﺳﺆال ﻛﺮد‪ .‬آنﮔﺎه آﻳﻪ ﻓﻮق ﻧﺎزل ﮔﺮدﻳﺪ‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل در اﻳﻦ آﻳﺎت ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺸﺎن ﺳﺎﺧﺖ ﻛﻪ اﻳﻤﺎن و ﺟﻬﺎد از ﺑﺎزﺳﺎزي‬
‫ﻣﺴﺠﺪ اﻟﺤﺮام‪ ،‬ﺣﺞ و ﻋﻤﺮه‪ ،‬ﻃﻮاف و ﺧﺪﻣﺖ ﺣﺠﺎج‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫از اﻳﻦ رو اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﻦ ﺷﺒﻲ را در راه ﺧﺪا ﺑﻪ ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﻲ‬
‫ﺑﺎﻳﺴﺘﻢ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ از آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺐ ﻗﺪر را ﺗﺎ ﺻﺒﺢ در ﻛﻨﺎر ﺣﺠﺮ اﻻﺳﻮد ﺑﻪ ﻋﺒﺎدت‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﮕﺬراﻧﻢ«‪.‬‬

‫ش‪ -‬ﭘﺮس و ﺟﻮي ﻋﻤﺮ از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺑﺮﺧﻲ از آﻳﺎت‬


‫ﻋﻤﺮ از رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻣﻮرد ﺑﺮﺧﻲ از آﻳﺎت ﺳﺆال ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .‬و ﮔﺎﻫﻲ ﺑﻪ ﺳﺆاﻻت‬
‫دﻳﮕﺮان ﮔﻮش ﻣﻲداد ﻛﻪ از رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻣﻮرد ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺑﺮﺧﻲ از آﻳﻪﻫﺎي ﻗﺮآن‬
‫ﭘﺮسوﺟﻮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ؛ ﺳﭙﺲ ﭘﺎﺳﺦ آنﻫﺎ را در ﺧﺎﻃﺮ ﺧﻮد ﻣﻲﮔﻨﺠﺎﻧﻴﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻳﻌﻠﻲ ﺑﻦ‬
‫اﻣﻴﻪ  ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ از ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﭘﻴﺮاﻣﻮن اﻳﻦ َآﻳﻪ ﺳﻮال ﻛﺮدم‪:‬‬
‫‪ ä  ã â á àß Þ Ý Ü Û  Ú ÙØ×ÖÕÔÓm‬‬
‫‪ l çæå‬ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ‪١٠١ :‬‬
‫»ﻫﺮﮔﺎه در زﻣﻴﻦ ﺑﻪ ﻣﺴﺎﻓﺮت ﭘﺮداﺧﺘﻴﺪ و ﻧﻤﺎز را ﻛﻮﺗﺎه ﺧﻮاﻧﺪﻳﺪ )و ﭼﻬﺎر رﻛﻌﺘﻴﻬﺎ‬
‫را دو رﻛﻌﺖ ﻧﻤﻮدﻳﺪ( ﮔﻨﺎﻫﻲ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﺗﺮﺳﻴﺪﻳﺪ ﻛﻪ ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻼﺋﻲ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ‬
‫ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ و ﺑﻪ ﻓﺘﻨﻪاي ﮔﺮﻓﺘﺎرﺗﺎن ﮔﺮداﻧﻨﺪ‪ .‬ﺑﻴﮕﻤﺎن ﻛﺎﻓﺮان دﺷﻤﻨﺎن آﺷﻜﺎر ﺷﻤﺎﻳﻨﺪ«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﯼ )‪(۱۰/۲۸‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪84‬‬

‫ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اﻛﻨﻮن ﻛﻪ ﻣﺮدم در اﻣﻨﻴﺖ ﺳﻔﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﻗﺼﺮ ﻧﻤﺎز اﺳﺖ؟‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻧﻴﺰ از آنﭼﻪ ﺗﻮ در ﺷﮕﻔﺘﻲ‪ ،‬درﺷﮕﻔﺖ ﺑﻮدم ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ از رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص در اﻳﻦ ﺑﺎره ﭘﺮﺳﻴﺪم‪ .‬اﻳﺸﺎن ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬اﻳﻦ ﺻﺪﻗﻪاي از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﺪا ﺑﺮاي‬
‫‪1‬‬
‫ﺷﻤﺎﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺻﺪﻗﻪ ﺧﺪا را ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﺪ«‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ از ﻋﻤﺮ در ﻣﻮرد اﻳﻦ آﻳﻪ ﺳﺆال ﺷﺪ‪:‬‬
‫‪ l^]\[ZYXWVm‬ﺍﻷﻋﺮﺍﻑ‪١٧٢ :‬‬
‫»ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ را )ﺑﻪ ﻳﺎد آور( ﻛﻪ ﭘﺮوردﮔﺎرت ﻓﺮزﻧﺪان آدم را از ﭘﺸﺖ آدﻣﻲ زادﮔﺎن‬
‫ﭘﺪﻳﺪار ﻛﺮد و اﻳﺸﺎن را ﺑﺮ ﺧﻮدﺷﺎن ﮔﻮاه ﮔﺮﻓﺖ )و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ آﻧﺎن ﻓﺮﻣﻮد‪ ( :‬آﻳﺎ ﻣﻦ‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎر ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺴﺘﻢ؟ آﻧﺎن ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ‪ :‬آري! ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﻴﻢ‪ .‬ﺗﺎ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﮕﻮﻳﻴﺪ ﻣﺎ از‬
‫اﻳﻦ ﺑﻲ ﺧﺒﺮ ﺑﻮده اﻳﻢ«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬از رﺳﻮل ﺧﺪاص در اﻳﻦ ﺑﺎره ﺳﺆال ﺷﺪ‪ .‬اﻳﺸﺎن ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺇﻥ ﺍﷲ ﺧﻠﻖ ﺁﺩﻡ ﰒ ﻣﺴﺢ ﻇﻬﺮﻩ ﺑﻴﻤﻴﻨﻪ‪ ،‬ﻭﺍﺳﺘﺨﺮﺝ ﻣﻨﻪ ﺫﺭﻳﺔ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻝ‪ :‬ﺧﻠﻘﺖ ﻫﺆﻻﺀ ﻟﻠﺠﻨﺔ‬
‫ﻭﺑﻌﻤﻞ ﺃﻫﻞ ﺍﳉﻨﺔ ﻳﻌﻤﻠﻮﻥ‪ ،‬ﰒ ﻣﺴﺢ ﻇﻬﺮﻩ ﻓﺎﺳﺘﺨﺮﺝ ﻣﻨﻪ ﺫﺭﻳﺔ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻝ‪ :‬ﺧﻠﻘﺖ ﻫﺆﻻﺀ ﻟﻠﻨﺎﺭ ﻭﺑﻌﻤﻞ‬
‫ﺃﻫﻞ ﺍﻟﻨﺎﺭ ﻳﻌﻤﻠﻮﻥ(‪.‬‬
‫»ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬آدم را آﻓﺮﻳﺪ و دﺳﺘﻲ ﺑﺮ ﭘﺸﺘﺶ ﻛﺸﻴﺪ؛ ﻧﺴﻠﻲ از او ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪ؛ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫اﻳﻦﻫﺎ را ﺑﺮاي ﺑﻬﺸﺖ آﻓﺮﻳﺪهام و ﻋﻤﻞ اﻫﻞ ﺑﻬﺸﺖ را اﻧﺠﺎم ﺧﻮاﻫﻨﺪ داد‪ .‬ﺳﭙﺲ دﺳﺘﻲ ﺑﺮ‬
‫ﭘﺸﺖ آدم ﻛﺸﻴﺪ و ﻧﺴﻠﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﻮﺟﻮد آورد؛ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﻳﻦﻫﺎ را ﺑﺮاي دوزخ آﻓﺮﻳﺪهام و‬
‫ﻋﻤﻞ اﻫﻞ دوزخ را اﻧﺠﺎم ﺧﻮاﻫﻨﺪ داد«‪.‬‬
‫ﺷﺨﺼﻲ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! ﭘﺲ ﻋﻤﻞ ﭼﻪ ﻓﺎﻳﺪهاي دارد؟ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﺧﺪا‪ ،‬ﺑﻨﺪهاي را ﺑﺮاي ﺑﻬﺸﺖ ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ او ﺗﻮﻓﻴﻖ ﻋﻤﻞ اﻫﻞ ﺑﻬﺸﺖ را ﻣﻲدﻫﺪ ﺗﺎ‬
‫اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﺮ آن ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻣﻴﺮد و وارد ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬و ﻫﺮﮔﺎه ﺑﻨﺪهاي را ﺑﺮاي دوزخ‬
‫ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﻨﺪ زﻣﻴﻨﻪي اﻧﺠﺎم ﻋﻤﻞ اﻫﻞ دوزخ را ﺑﺮاﻳﺶ ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻋﻤﻠﻲ از‬
‫‪2‬‬
‫اﻋﻤﺎل اﻫﻞ دوزخ ﻣﻲﻣﻴﺮد و وارد دوزخ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺳﻨﺪ ﺍﻳﻦ ﺭﻭﺍﻳﺖ ﺑﺮ ﺍﺳﺎﺱ ﺷﺮﻁ ﻣﺴﻠﻢ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ‪ .‬ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ ‪ ۱۷۴‬ﺍﳌﻮﺳﻮﻋﻪ ﺍﳊﺪﻳﺜﻴﻪ‪.‬‬
‫‪ -٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﻟﻐﻴﺮﻩ‪ .‬ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ ‪.۳۱۱‬‬
‫‪85‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬

‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ آﻳﻪ ﻧﺎزل ﺷﺪ‪ lÆÅÄ ÃÂm :‬ﺍﻟﻘﻤﺮ‪٤٥ :‬‬
‫»اﻳﻦ ﺟﻤﻊ‪ ،‬ﺷﻜﺴﺖ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺧﻮرد )و ﺑﻪ ﺟﻨﮓ( ﭘﺸﺖ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻛﺪام ﮔﺮوه ﺷﻜﺴﺖ ﻣﻲﺧﻮرد؟ اﻣﺎ در روز ﺑﺪر وﻗﺘﻲ ﻧﮕﺎﻫﺶ ﺑﻪ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص اﻓﺘﺎد ﻛﻪ زره ﺑﺮ ﺗﻦ داﺷﺖ و اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ ﻣﻲورزﻳﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ آﻳﻪ را ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻌﻨﻲ‬
‫‪1‬‬
‫آﻳﻪ را درك ﻧﻤﻮد‪.‬‬

‫ص‪ -‬ﺗﻔﺴﻴﺮ و ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺑﺮﺧﻲ از آﻳﺎت ﺗﻮﺳﻂ ﻋﻤﺮ‬


‫ﻋﻤﺮ از اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ ﺷﺨﺼﻲ در ﺗﻔﺴﻴﺮ َآﻳﺎت ﻗﺮآن ﺑﻪ ﺷﺪت ﭘﺮﻫﻴﺰ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ‬
‫وﻗﺘﻲ از او در ﻣﻮرد ﻣﻌﻨﻲ ‪ 2l¸ ¶ µ m‬ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺎدﻫﺎ‪ .‬و اﮔﺮ‬
‫ﻣﻦ اﻳﻦ را از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﻤﻲ ﺷﻨﻴﺪم‪ ،‬ﻧﻤﻲﮔﻔﺘﻢ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﻣﻮرد‪º¹m :‬‬
‫»‪ 3l‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻳﻌﻨﻲ اﺑﺮﻫﺎ‪ .‬و در ﻣﻮرد‪ 4l ¾½¼m :‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻛﺸﺘﻲ ﻫﺎ‪ .‬ودرﺑﺎره‬
‫‪ 5lÁÀ¿m‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻳﻌﻨﻲ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن و در ﭘﺎﻳﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ اﻳﻦﻫﺎ را از رﺳﻮل‬
‫‪6‬‬
‫ﺧﺪاص ﻧﺸﻨﻴﺪه ﺑﻮدم‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻤﻲﮔﻔﺘﻢ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺮاي ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﺎت ﻗﺮآن از ﻣﻨﻬﺞ و روﺷﻲ وﻳﮋه ﺑﻬﺮه ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ؛ ﻣﻌﻤﻮﻻً اﮔﺮ‬
‫در ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﺎت‪ ،‬ﻧﺼﻲ از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ او ﻣﻲرﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻪ آن ﭼﻨﮓ ﻣﻲزد و اﻛﺘﻔﺎ‬
‫ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .‬و اﻳﻦ ﻳﻜﻲ از ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻛﺎرﻫﺎي ﻋﻤﺮ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﻣﺜﺎﻟﻬﺎﻳﻲ ﻧﻴﺰ‬
‫در اﻳﻦ راﺳﺘﺎ اراﺋﻪ دادﻳﻢ‪ .‬و اﮔﺮ از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭼﻴﺰي ﺑﻪ ﻳﺎد ﻧﻤﻲآورد ﻳﺎ ﺑﻪ او‬
‫ﻧﻤﻲرﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻪ آن دﺳﺘﻪ از ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻛﻪ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮآن ﻣﻬﺎرت داﺷﺘﻨﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ :‬اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪،‬‬

‫‪ -١‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺍﺑﻦ ﮐﺜﻴﺮ )‪(۲۲۶/۴‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺬﺍﺭﻳﺎﺕ‪ .١ :‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺑﺎﺩﻫﺎ ! ﻛﻪ ) ﺍﺑﺮﻫﺎ ﺭﺍ ﺑﺮﻣﻲﺍﻧﮕﻴﺰﻧﺪ ﻭ ﺑﻪ ﺍﻳﻦ ﺳﻮ ﻭ ﺁﻥ ﺳﻮ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﻓﺮﻣﺎﻥ ﻳﺰﺩﺍﻥ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‬
‫ﻭ ( ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﭘﺮﺍﻛﻨﺪﻩ ﻣﻲﺩﺍﺭﻧﺪ ‪.‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺬﺍﺭﻳﺎﺕ‪ .٢ :‬ﻭ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺍﺑﺮﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﺭ ﺳﻨﮕﻴﲏ ) ﺍﺯ ﺑﺎﺭﺍﻥ ( ﺭﺍ ﺑﺎ ﺧﻮﺩ ﺑﺮﻣﻲﺩﺍﺭﻧﺪ !‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﺬﺍﺭﻳﺎﺕ‪ ٣ :‬ﻭ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﻛﺸﺘﻴﻬﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺳﺎﺩﻩ ﻭ ﺁﺳﺎﻥ ) ﺩﺭ ﺁ‪‬ﺎﻱ ﺭﻭﺩﺧﺎﻧﻪ ﻫﺎ ﻭ ﺩﺭﻳﺎﻫﺎ ﻭ ﺍﻗﻴﺎﻧﻮﺳﻬﺎ ( ﺭﻭﺍﻥ ﻭ‬
‫ﺩﺭ ﺣﺮﻛﺘﻨﺪ !‬
‫‪ -٥‬ﺍﻟﺬﺍﺭﻳﺎﺕ‪ ٤ :‬ﻭ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎﱐ ﻛﻪ ﻛﺎﺭﻫﺎ ﺭﺍ ) ﻣﻴﺎﻥ ﺧﻮﺩ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﻓﺮﻣﺎﻥ ﻳﺰﺩﺍﻥ ( ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮﺩﻩﺍﻧﺪ !‬
‫‪ -٦‬ﺃﺧﺒﺎﺭ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺍﻟﻄﺌﻄﺎﻭﻳﺎﺕ ﺹ‪.۳۰۸‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪86‬‬

‫اﺑﻲ ﺑﻦ ﻛﻌﺐ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد و ﻣﻌﺎذ ‪-‬رﺿﻲ اﷲ ﻋﻨﻬﻢ‪ -‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ‬
‫روزي ﺑﻪ ﻋﺪهاي از ﺻﺤﺎﺑﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺷﻤﺎ در ﻣﻮرد اﻳﻦ آﻳﻪ ﭼﻪ ﻣﻲداﻧﻴﺪ‪:‬‬
‫‪ml k jihgfedc b a`_^m‬‬
‫‪  { z yxwvutsrqpon‬‬
‫|} ~_`‪ lba‬ﺍﻟﺒﻘﺮﺓ‪٢٦٦ :‬‬
‫»آﻳﺎ ﻛﺴﻲ از ﺷﻤﺎ دوﺳﺖ ﻣﻲدارد ﻛﻪ ﺑﺎﻏﻲ از درﺧﺘﺎن ﺧﺮﻣﺎ و اﻧﮕﻮر داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ‬
‫از زﻳﺮ درﺧﺘﺎن آن‪ ،‬ﺟﻮﻳﺒﺎرﻫﺎ روان ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﺮاي او در آن ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﻣﻴﻮهاي )از ﻣﻴﻮهﻫﺎي‬
‫دﻳﮕﺮ( ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻦ ﭘﻴﺮي رﺳﻴﺪه و ﻓﺮزﻧﺪاﻧﻲ )ﻛﻮﭼﻚ و( ﺿﻌﻴﻒ داﺷﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪) ،‬در اﻳﻦ ﻫﻨﮕﺎم( ﮔﺮدﺑﺎدي )ﻛﻮﺑﻨﺪه( ﻛﻪ در آن آﺗﺶ )ﺳﻮزاﻧﻲ( ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﺎغ‬
‫ﺑﺮﺧﻮرد ﻛﻨﺪ و آنرا ﺑﺴﻮزاﻧﺪ؟! اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻳﺎت ﺧﻮد را ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﺑﻴﺎن و آﺷﻜﺎر‬
‫ﻣﻲﺳﺎزد‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ ﺑﻴﻨﺪﻳﺸﻴﺪ )و ﺑﺎ ﻧﻴﺮوي اﻧﺪﻳﺸﻪ راه ﺣﻖ را ﺑﻴﺎﺑﻴﺪ(«‪.‬‬
‫آنﻫﺎ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺧﺪا ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻋﺼﺒﺎﻧﻲ ﺷﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻳﻚ ﻛﻼم ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ‪:‬‬
‫ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻳﺎ ﻧﻤﻲداﻧﻴﻢ‪ .‬اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﻴﺮاﻣﻮن اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ‪ ،‬ﻣﻄﻠﺒﻲ ﺑﻪ ذﻫﻨﻢ ﻣﻲرﺳﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺮادر زادهام! ﺑﮕﻮ و ﺧﻮدت را ﻛﻮﭼﻚ ﻣﭙﻨﺪار‪ .‬اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ‬
‫آﻳﻪ‪ ،‬در ﻣﻮرد ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺷﺨﺼﻲ ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻋﻤﺎل ﻧﻴﻚ اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﺷﻴﻄﺎن را ﻧﺰد او ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﺪ؛ ﭘﺲ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﮔﻨﺎه ﺷﺪه‪ ،‬اﻋﻤﺎل ﻧﻴﻚ ﺧﻮﻳﺶ را از‬
‫‪1‬‬
‫دﺳﺖ ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫و در رواﻳﺘﻲ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻨﻈﻮر‪ ،‬ﻋﻤﻞ اﺳﺖ؛ ﻳﻌﻨﻲ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ‬
‫اﻧﺴﺎن ﭘﻴﺮ ﻣﻲﺷﻮد و ﺻﺎﺣﺐ ﻓﺮزﻧﺪان زﻳﺎد ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬ﺑﻴﺶ از ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻪ ﺑﺎغ ﺧﻮد ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻦ از ﻗﺒﺮ‪ ،‬ﺑﻴﺶ از ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﻪ اﻋﻤﺎل ﺧﻮد ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ‬
‫‪2‬‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬راﺳﺖ ﮔﻔﺘﻲ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ درﺑﺎرهي ﺑﺮﺧﻲ از آﻳﺎت‪ ،‬ﺗﺤﻠﻴﻠﻬﺎي ﺟﺎﻟﺒﻲ داﺷﺖ؛ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻳﻦ آﻳﻪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ )‪(۴۹/۸‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳋﻼﻓﻪ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻩ ﻭﺍﻟﺪﻭﻟﻪ ﺍﻷﻣﻮﻳﻪ‪ ،‬ﺩﮐﺘﺮ ﻳﺤﻴﯽ ﺍﻟﻴﺤﻴﯽ‪ ،‬ﺹ‪۳۰۵‬‬
‫‪87‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬

‫‪mlkjih g  f ed cba`  _^m‬‬


‫‪ lsrq pon‬ﺍﻟﺒﻘﺮﺓ‪١٥٧ – ١٥٦ :‬‬
‫»آن ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﭼﻮن ﺑﻼﻳﻲ ﺑﻪ آﻧﺎن ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻣﺎ‪ ،‬از آنِ ﺧﺪاﻳﻴﻢ و ﺑﻪ‬
‫ﺳﻮي او ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮدﻳﻢ‪ .‬آﻧﺎن‪) ،‬ﻫﻤﺎن ﺑﺮدﺑﺎراﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ( اﻟﻄﺎف و رﺣﻤﺖ ﺧﺪاﻳﺸﺎن‪،‬‬
‫ﺷﺎﻣﻞ ﺣﺎل آﻧﺎن ﻣﻲﮔﺮدد و ﻗﻄﻌﺎً اﻳﺸﺎن ﻫﺪاﻳﺖ ﻳﺎﻓﺘﮕﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﭘﺲ از ﺗﻼوت اﻳﻦ آﻳﻪ ﮔﻔﺖ‪» :‬اﻳﻦ دو‪ ،‬ﭼﻪ زوﺟﻬﺎي ﺧﻮﺑﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﭼﻪ‬
‫ﻓﻮق اﻟﻌﺎدهي ﺧﻮﺑﻲ دارﻧﺪ«‪ 1‬ﻣﻨﻈﻮر ﻋﻤﺮ از دو زوج ﺧﻮب‪ ،‬ﻟﻄﻒ و رﺣﻤﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﺑﻮد و ﻫﺪﻓﺶ از ﻓﻮق اﻟﻌﺎدهاي ﻛﻪ اﻓﺰون ﺑﺮ ﻟﻄﻒ و رﺣﻤﺖ‪ ،‬ﺷﺎﻣﻞ ﺑﺮدﺑﺎران ﻣﻲﮔﺮدد‪،‬‬
‫ﻫﺪاﻳﺖ ورﻫﻴﺎﺑﻲ ﺑﻮد‪.2‬‬
‫ﺷﺨﺼﻲ‪ ،‬اﻳﻦ آﻳﻪ را ﺗﻼوت ﻣﻲﻛﺮد‪l] \ [ZYXWm :‬‬
‫ﺍﻻﻧﻔﻄﺎﺭ‪٦ :‬‬
‫»اي اﻧﺴﺎن! ﭼﻪ ﭼﻴﺰي ﺗﻮ را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﭘﺮوردﮔﺎر ﻣﻬﺮﺑﺎﻧﺖ ﻣﻐﺮور ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ«؟‬
‫‪3‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن اﻳﻦ آﻳﻪ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺟﻬﻞ و ﻧﺎداﻧﻲ‪.‬‬
‫و در ﻣﻮرد اﻳﻦ ﻓﺮﻣﻮدهي ﺧﺪا‪:‬‬
‫‪ l\[ZYm‬ﺍﻟﺘﻜﻮﻳﺮ‪٧ :‬‬
‫» و ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ دوﺑﺎره ﺟ‪Ĥ‬نﻫﺎ ﺑﻪ ﭘﻴﻜﺮﻫﺎ درآورده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺟﻔﺖ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ‬
‫ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ«‪.‬‬
‫‪4‬‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻳﻌﻨﻲ اﻧﺴﺎن ﻓﺎﺳﻖ ﺑﺎ ﻓﺎﺳﻖ و اﻧﺴﺎن ﻧﻴﻚ ﺑﺎ ﻧﻴﻚ ﻗﺮﻳﻦ ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫و در ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪ‪ lHGFEDm :‬ﺍﻟﺘﺤﺮﱘ‪٨ :‬‬
‫»ﺑﻪ درﮔﺎه ﺧﺪا ﺑﺮﮔﺮدﻳﺪ و ﺗﻮﺑﻪ ﺧﺎﻟﺼ‪Ĥ‬نﻫﺎي ﺑﻜﻨﻴﺪ«‪.‬‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻮﺑﻪاي ﻛﻪ دوﺑﺎره آنرا ﻧﺸﻜﻨﺪ؛ اﻳﻦ اﺳﺖ ﺗﻮﺑﻪ ﻻزم و ﻛﺎﻣﻞ«‬
‫‪1.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﳌﺴﺘﺪﺭﻙ )‪.(٢٧٠/٢‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ ﻭﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﺍﻷﻣﻮﻳﺔ ﺹ‪. ٣٠٥‬‬
‫‪ -٣‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺍﺑﻦ ﮐﺜﻴﺮ )‪(۵۱۳/۴‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﯼ )‪) (۴۴/۷‬ﺩﺭ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺍﺑﻦ ﮐﺜﻴﺮ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻔﻬﻮﻡ ﻣﺬﮐﻮﺭ‪ ،‬ﺍﺯ ﻋﻤﺮ ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ‪ .‬ﻭﻳﺮﺍﺳﺘﺎﺭ(‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪88‬‬

‫روزي ﻋﻤﺮﻓﺎروق از ﻛﻨﺎر دﻳﺮ راﻫﺒﻲ ﻣﻲﮔﺬﺷﺖ‪ .‬او را ﺻﺪا زد‪ .‬راﻫﺐ ﺳﺮ ﺑﻴﺮون‬
‫آورد و ﻧﮕﺎه ﻛﺮد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﺮﻳﺴﺖ‪ .‬راﻫﺐ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﺮا ﮔﺮﻳﻪ ﻣﻲﻛﻨﻲ؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﻳﺎد اﻳﻦ‬
‫ﺳﺨﻦ ﺧﺪا اﻓﺘﺎدم ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ lcb a`_ ^ ]m‬ﺍﻟﻐﺎﺷﻴﺔ‪٤ - ٣ :‬‬
‫»ﭼﻬﺮهﻫﺎﻳﻲ در ﺣﺎل ﺗﻜﺎﭘﻮ و ﺧﺴﺘﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ آﺗﺸﻲ ﺑﺲ ﺳﻮزان وارد ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ«‪ .‬از‬
‫‪2‬‬
‫اﻳﻦرو اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﺮﻳﻪ ﻣﻲﻛﻨﻢ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪ ي‪ lÑÐÏm :‬ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ‪٥١ :‬‬
‫»ﺑﻪ ﺑﺘﺎن و ﺷﻴﻄﺎن اﻳﻤﺎن ﻣﻲآورﻧﺪ )و ﺑﻪ دﻧﺒﺎل اوﻫﺎم و ﺧﺮاﻓﺎت راه ﻣﻲاﻓﺘﻨﺪ و ﺑﻪ‬
‫ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻣﻌﺒﻮدﻫﺎي ﺑﺎﻃﻞ ﻣﻲﭘﺮدازﻧﺪ(«‪.‬‬
‫‪3‬‬
‫ﻛﻠﻤﻪي »ﺟﺒﺖ« را ﺑﻪ ﺟﺎدو و ﻛﻠﻤﻪ ي »ﻃﺎﻏﻮت« را ﺑﻪ ﺷﻴﻄﺎن ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﻤﻮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﯼ )‪(۳۸۲/۱۱‬‬
‫‪ -٢‬ﺗﻔﺴﲑ ﺍﺑﻦ ﻛﺜﲑ )‪.(٥٣٧/٤‬‬
‫‪ -٣‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺍﺑﻦ ﮐﺜﻴﺮ )‪(۵۳۷/۴‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‬
‫ﻋﻤﺮ در رﻛﺎب رﺳﻮل ﺧﺪاص‬

‫ﻋﻤﺮ ﻳﻜﻲ از ﻛﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺟﺎﻣﻌﻪي ﺑﻲ ﺳﻮاد ﻣﻜﻲ ﺑﻪ درس و ﻛﺘﺎﺑﺖ روي‬
‫آورد‪ .‬و اﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻋﻼﻗﻪي وي ﺑﻪ ﻋﻠﻢ و ﺳﻮاد از ﻫﻤﺎن دوران ﻛﻮدﻛﻴﺶ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ ﻧﺎم ﺧﻮد را در ردﻳﻒ ﻛﻤﻴﺎﺑﻬﺎ ﺛﺒﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺗﻼش و ﺗﻜﺎﭘﻮي زﻳﺎدي‬
‫ﻣﻲﭘﺮداﺧﺖ‪ ،‬ﺑﻌﺪﻫﺎ در ﻋﺼﺮ رﺳﺎﻟﺖ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺮﺧﻮرداري از اﻳﻦ اﻣﺘﻴﺎز ﺑﻪ ﺟﺎﻳﮕﺎه‬
‫وﻳﮋهاي در ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬او ﺧﻮاﻧﺪن و ﻧﻮﺷﺘﻦ اﺑﺘﺪاﻳﻲ را از ﺣﺮب ﺑﻦ‬
‫‪1‬‬
‫اﻣﻴﻪ‪ ،‬ﭘﺪر اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن‪ ،‬ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ او از ﻓﺮﻫﻴﺨﺘﮕﺎن ﻗﻮم ﺧﻮد ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرﻓﺖ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻣﺎ در اﻳﻦ ﺗﺮدﻳﺪي‬
‫ﻧﺪارﻳﻢ ﻛﻪ ﻋﺎﻣﻞ ﻗﻮي و اﺻﻠﻲ در ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ و ﺷﻜﻮﻓﺎ ﺷﺪن‬
‫اﺳﺘﻌﺪادﻫﺎ و ﺗﺰﻛﻴﻪ وﺟﻮدش‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪاص و ﺷﺎﮔﺮدي در‬
‫ﻣﺪرﺳﻪي ﻧﺒﻮت ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ او ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻮاره در ﻣﻜﻪ در‬
‫ﻛﻨﺎر رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮد‪ .‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت ﻧﻴﺰ ﺑﺎ آن ﻛﻪ در ﻗﺴﻤﺖ ﺑﺎﻻي‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺳﻜﻮﻧﺖ ﻣﻲﻛﺮد‪ -‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻛﻪ اﻣﺮوز آن ﻣﺤﻠﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ در آن ﺳﻜﻮﻧﺖ داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻣﺴﺠﺪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص اﺗﺼﺎل ﭘﻴﺪا ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻳﺎﻓﺘﻪ و‬
‫ﺳﺎﺧﺘﻤﺎنﻫﺎي زﻳﺎدي ﺑﻨﻴﺎن ﺷﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺣﻮﻣﻪي ﻣﺪﻳﻨﻪ را درﺑﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ -‬ﻋﻤﺮ‬
‫ﻫﻤﻮاره ﻃﺒﻖ ﻧﻈﻢ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪي ﺧﺎﺻﻲ در ﺣﻠﻘﻪﻫﺎي درس رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺣﻀﻮر‬
‫ﻣﻲﻳﺎﻓﺖ‪ .‬و از ﻣﻌﻠﻢ ﺑﺸﺮﻳﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎً زﻳﺮ ﻧﻈﺮ ﭘﺮوردﮔﺎر ﻋﺎﻟﻢ ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬اﻧﻮاع‬
‫ﻋﻠﻮم و ﻣﻌﺎرف را ﻓﺮا ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ و ﻛﻤﺘﺮ اﺗﻔﺎق ﻣﻲاﻓﺘﺎد ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺳﺨﻨﻲ‬
‫ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻳﺎ دﺳﺘﻮري ﺑﺪﻫﺪ و ﻳﺎ آﻳﻪاي ﺗﻼوت ﻛﻨﺪ و آن ﺳﺨﻦ ﻳﺎ دﺳﺘﻮر و ﻳﺎ آﻳﻪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﮔﻮش ﻋﻤﺮ ﻧﺮﺳﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ و ﻫﻤﺴﺎﻳﻪام ﻛﻪ اﻧﺼﺎري و از ﻃﺎﻳﻔﻪي ﺑﻨﻲ‬
‫اﻣﻴﻪ ﺑﻦ زﻳﺪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺮاي ﺣﻀﻮر در ﺟﻠﺴﺎت رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﻳﺰي ﻛﺮده ﺑﻮدﻳﻢ ﻛﻪ‬

‫‪ -١‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺍﺑﻦ ﮐﺜﻴﺮ)‪.(۵۲۴/۴‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪90‬‬

‫روزي ﻣﻦ ﺑﺮوم و روزي او‪ .‬ﺗﺎ ﻫﺮ ﻛﺪام از ﻣﺎ آنﭼﻪ را ﻣﻲﺷﻨﻮد‪ ،‬ﺑﻪ دﻳﮕﺮي ﻣﻨﺘﻘﻞ‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن‪ ،‬ﻣﺎ را ﺑﻪ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪي ﺟﻮﺷﺎﻧﻲ راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻋﻠﻢ‪،‬‬
‫ﺗﺮﺑﻴﺖ و ﻓﺮﻫﻨﮕﺶ را از آنﺟﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ؛ ﻳﻌﻨﻲ ﻫﻤﺎن ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ ﻛﻪ آﻳﺎﺗﺶ ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرت ﺗﺪرﻳﺠﻲ و ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺳﺒﺘﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺮ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﺎزل ﻣﻲﺷﺪ و آن ﺣﻀﺮت‬
‫ص آنﻫﺎ را ﺑﺮ ﻳﺎراﻧﺶ ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ و آنﻫﺎ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ دﻗﺖ و اﺷﺘﻴﺎق ﻓﺮاوان ﺑﻪ ﻣﻌﺎﻧﻲ آن‬
‫ﻣﻲاﻧﺪﻳﺸﻴﺪﻧﺪ‪ .‬و ﺑﺎزﺗﺎب ﻋﻤﻴﻖ اﻳﻦ درك و ﺗﺪﺑﺮ در اذﻫﺎن‪ ،‬ﻗﻠﺒﻬﺎ و روﺣﻴﺎت آﻧﺎن دﻳﺪه‬
‫ﻣﻲﺷﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﻳﻜﻲ از اﻳﻦ دل ﺳﭙﺮدﮔﺎن ﻗﺮآن و از ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻳﺎﻓﺘﮕﺎن ﻣﻜﺘﺐ ﻗﺮآن ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﭼﻪ زﻳﺒﺎ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮاﻧﻨﺪهي ﺗﺎرﻳﺦ ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻳﻦ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪي زﻻل ﺷﺮﻳﻌﺖ‬
‫و اﻳﻦ ﺳﻔﺮهي رﻧﮕﺎرﻧﮓ اﻟﻬﻲ ﻳﻌﻨﻲ ﻗﺮآن ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﺎﻧﻲ را ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺳﺮ ﺗﺴﻠﻴﻢ‬
‫ﻓﺮود آورده‪ ،‬از ﭼﺸﻤﻪي ﺟﻮﺷﺎن آن ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﮔﺮدد‪.‬‬
‫آري! ﻋﻤﺮ از ﻫﻤﺎن روزي ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﺮآن روي آورد؛ آﻳﺎت آنرا ﺣﻔﻆ‬
‫ﻣﻲﻧﻤﻮد و آنﻫﺎ را ﺑﺎ ﺗﺪﺑﺮ و درك ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ‪ ،‬ﺗﻼوت ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .‬او ﻫﻤﻮاره در رﻛﺎب رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﺑﻮد و ﺑﺎ ﻋﻼﻗﻪ وﻳﮋهاي آنﭼﻪ را ﺑﻪ اﻳﺸﺎن وﺣﻲ ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬ﻓﺮا ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ ﺗﺎ اﻳﻦ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﺪرﻳﺞ ﺣﺎﻓﻆ ﻛﻞ ﻗﺮآن ﺷﺪ‪ .‬ﻫﺮﮔﺎه ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺳﻮرهاي از ﻗﺮآن را ﻗﺮاﺋﺖ ﻣﻲﻛﺮد‪،‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺳﻌﻲ ﻣﻲﻧﻤﻮد ﻛﻪ آن رواﻳﺖ را ﻓﺮا ﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺗﻼوت ﻧﻤﻮده ﺑﻮد‪ ،‬و ﭼﻪ‬
‫ﺑﺴﺎ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ در ﻫﻤﺎن ﻟﺤﻈﻪي ﻧﺰول ﻗﺮآن ﺑﻪ ﺷﻨﻴﺪن آﻳﺎت از زﺑﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺷﺮﻓﻴﺎب‬
‫ﻣﻲﺷﺪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻨﺴﺎن ﻋﻤﺮ در ﺳﺎﻳﻪي ﻗﺮآن و ﺑﺮ اﺳﺎس ﺑﺮﻧﺎﻣﻪي ﻗﺮآﻧﻲ و زﻳﺮ ﻧﻈﺮ ﻣﺮﺑﻲ‬
‫ﻗﺮآن آﻣﻮزش ﻣﻲدﻳﺪ‪.‬‬
‫او ﭘﺲ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﺮاي اوﻟﻴﻦ ﺑﺎر دﺳﺖ ﺑﻪ دﺳﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺳﭙﺮد و ﻣﺴﻠﻤﺎن‬
‫ﺷﺪ‪ ،‬در ﺧﻮد ﺗﺤﻮﻟﻲ ﺟﺪي ﺑﻪ وﺟﻮد آورد و ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ از داﻳﺮهي ﺗﺎرﻳﻚ ﺑﻪ ﻓﻀﺎي‬
‫ﻧﻮراﻧﻲ و از ﻛﻔﺮ ﺑﻪ اﺳﻼم ﮔﺮوﻳﺪ و در راه آﻳﻴﻦ و ﻋﻘﻴﺪهي ﺟﺪﻳﺪش‪ ،‬ﻣﺼﺎﻳﺐ و‬
‫ﻣﺸﻜﻼت را ﺑﺎ ﺟﺎن ﺧﺮﻳﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺒﺎﺷﺪ ﻛﻪ زﻳﺮ ﻧﻈﺮ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﺑﻲ ﻧﻈﻴﺮي ﻣﺎﻧﻨﺪ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد؟ ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ ﻛﻪ ﺟﺬاﺑﻴﺖ وﻳﮋهاي داﺷﺖ و ﻓﺮﺳﺘﺎدهي‬

‫‪ -١‬ﻣﺮﺟﻊ ﺳﺎﺑﻖ ﺹ‪۸۷‬‬


‫‪91‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫ﺧﺪا ﺑﻮد و ﭘﻴﺎم اﻟﻬﻲ را ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎً درﻳﺎﻓﺖ ﻣﻲﻛﺮد و آنرا ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﺗﺒﻠﻴﻎ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .‬ﭘﺲ‬
‫رﺳﻮل اﻛﺮمص‪ ،‬ﻫﻢ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺑﺰرگ و ﻫﻢ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮي ﺑﺰرگ ﺑﻮد و اﻃﺮاﻓﻴﺎﻧﺶ او را ﻓﻘﻂ ﺑﻪ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﻮد‪ ،‬دوﺳﺖ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ؛ ﺑﻠﻜﻪ ﻋﻼوه ﺑﺮ آن‪ ،‬او را ﺑﺪﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ‬
‫ﻛﻪ ﺑﺎ ﺧﺪا ارﺗﺒﺎط داﺷﺖ دوﺳﺖ داﺷﺘﻨﺪ و اﻳﻦ دو ﻧﻮع ﻣﺤﺒﺖ‪ ،‬در ﻫﻢ آﻣﻴﺨﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻣﺤﺒﺖ ﻋﻤﻴﻖ و ﺧﺪاﻳﻲ‪ ،‬ﻛﺎﻧﻮن اﺣﺴﺎﺳﺎت و ﻋﻮاﻃﻒ ﻳﻚ اﻧﺴﺎن ﻣﺆﻣﻦ را ﺗﺸﻜﻴﻞ‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫و ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺤﺒﺖ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻧﺴﻞ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را ﺑﻪ ﺣﺮﻛﺖ در آورد و آﻧﺎن را‬
‫اﻟﮕﻮي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺳﻼﻣﻲ و ﻣﻨﺒﻊ ﺧﻴﺰش اﻧﻘﻼﺑﻬﺎ و ﺗﺤﻮﻻت اﻳﻤﺎﻧﻲ ﮔﺮداﻧﻴﺪ‪ 1.‬آنﻫﺎ ﺑﻪ‬
‫ﺑﺮﻛﺖ ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪا صو آﻣﻮزش و ﭘﺮورش اﻳﺸﺎن ﺗﺰﻛﻴﻪ ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﻪ‬
‫وﺿﻌﻴﺖ اﻳﻤﺎﻧﻲ واﻻﻳﻲ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺳﻴﺪ ﻗﻄﺐ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺗﺰﻛﻴﻪ و ﻃﻬﺎرﺗﻲ ﻛﻪ‬
‫از ﻧﺎﺣﻴﻪي رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﺼﻴﺐ آﻧﺎن ﺷﺪ‪ ،‬ﻃﻬﺎرﺗﻲ ﻓﺮاﮔﻴﺮ ﺑﻮد‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ روان و ﺷﻌﻮر‪،‬‬
‫اﻋﻤﺎل و رﻓﺘﺎر و زﻧﺪﮔﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﻓﺮدي آنﻫﺎ را در ﻧﻮردﻳﺪ و ﻗﻠﺒﻬﺎﻳﺸﺎن را از ﺷﺮك‬
‫و ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪهاي ﺻﺤﻴﺢ و از اﻓﻜﺎر ﻧﺎدرﺳﺖ و ﺧﺮاﻓﺎت واﻫﻲ ﺑﻪ ﻳﻘﻴﻨﻲ واﺿﺢ و‬
‫روﺷﻦ‪ ،‬ﭘﺎك ﮔﺮداﻧﻴﺪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦﺳﺎن از ﻣﻔﺎﺳﺪ اﺧﻼﻗﻲ ﺗﺰﻛﻴﻪ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬از ﻣﻌﺎﻣﻠﻪﻫﺎي رﺑﻮي‬
‫ﻓﺎﺻﻠﻪ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﺧﻼق اﻳﻤﺎﻧﻲ آراﺳﺘﻪ ﮔﺸﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ﻛﺴﺐ روزي ﺣﻼل روي آوردﻧﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ اﻳﻦ ﺗﺰﻛﻴﻪ و ﻃﻬﺎرت‪ ،‬ﻫﻢ ﻓﺮدي ﺑﻮد و ﻫﻢ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪ ،‬ﻫﻢ زﻧﺪﮔﻲ دروﻧﻲ را در ﺑﺮ‬
‫ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺖ و ﻫﻢ زﻧﺪﮔﻲ ﺑﻴﺮوﻧﻲ را‪ .‬اﻳﻦ ﻃﻬﺎرﺗﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ اﻧﺴﺎن و ﻧﮕﺮش او را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬
‫‪2‬‬
‫ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﺪري ارﺗﻘﺎ ﻣﻲداد ﻛﻪ او را ﺑﻪ اﻓﻘﻬﺎي ﻧﻮراﻧﻲ و ﺟﻬﺎن ﺑﺮﻳﻦ ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫آري! ﻋﻤﺮ در ﻣﻘﺎﺑﻞ رﺳﻮل ﺧﺪاص زاﻧﻮي ﺷﺎﮔﺮدي زد و ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ و ﺳﻨﺖ‬
‫ﻧﺒﻮي و اﺣﻜﺎم ﺗﻼوت و ﺗﺰﻛﻴﻪي وﺟﻮد را ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺧﺪاي ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ÃÂÁÀ¿¾½¼»º¹¸¶µ´m‬‬
‫‪l ÎÍÌËÊÉ  ÈÇÆ ÅÄ‬‬
‫ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪١٦٤ :‬‬

‫‪ -١‬ﻣﻨﻬﺞ ﺍﻟﺘﺮﺑﻴﻪ ﺍﻻﺳﻼﻣﻴﻪ‪ ،‬ﳏﻤﺪ ﻗﻄﺐ ﺹ‪۳۴‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﻈﻼﻝ )‪(۳۵۶۵/۶‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪92‬‬

‫»ﻳﻘﻴﻨﺎً ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻣﻨﺖ ﻧﻬﺎد و ﺗﻔﻀﻞ ﻛﺮد ﺑﺪآنﮔﺎه ﻛﻪ در ﻣﻴﺎﻧﺸﺎن ﭘﻴﻐﻤﺒﺮي‬
‫از ﺟﻨﺲ ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺖ‪) .‬ﭘﻴﻐﻤﺒﺮي ﻛﻪ( ﺑﺮ آﻧﺎن‪ ،‬آﻳﺎت او را ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ و اﻳﺸﺎن را‬
‫)از ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻧﺎدرﺳﺖ و اﺧﻼق زﺷﺖ( ﭘﺎﻛﻴﺰه ﻣﻲ داﺷﺖ و ﺑﺪﻳﺸﺎن ﻗﺮآن و ﺣﻜﻤﺖ )ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﺳﻨﺖ و اﺣﻜﺎم ﺷﺮﻳﻌﺖ( ﺗﻌﻠﻴﻢ ﻣﻲداد و آﻧﺎن‪ ،‬ﭘﻴﺶ از آن در ﮔﻤﺮاﻫﻲ آﺷﻜﺎري ﺑﻮدﻧﺪ«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻪ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻧﺒﻮي در ﺣﻴﻦ اﻧﺠﺎم ﻏﺰوه و در زﻣﺎن ﺻﻠﺢ و آﺷﺘﻲ ﺑﻪ‬
‫ﺷﺪت ﺗﻮﺟﻪ ﻣﻲﻧﻤﻮد و از آن ﺑﻬﺮه ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﺗﺎ آنﺟﺎ در ﻓﺮاﮔﻴﺮي ﻋﻠﻮم ﻧﺒﻮي‬
‫رﺷﺪ ﻛﺮد ﻛﻪ ﺑﻪ آﻣﻮزهﻫﺎي ﮔﺮاﻧﺒﻬﺎﻳﻲ از ﺳﻨﺖ ﭘﺎك دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺖ و اﻳﻦ ﻋﻠﻮم‪ ،‬در ﺷﻜﻞ‬
‫ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ و داﻧﺶ وي ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺑﻪ ﺳﺰاﻳﻲ ﻧﻬﺎد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻫﻤﻮاره ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﺑﻮد و ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎن ﻣﺠﺎﻟﺲ اﻳﺸﺎن ﻣﻲﻧﺸﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻋﻼﻗﻪي زﻳﺎدي ﺑﻪ ﭘﺮسوﺟﻮ داﺷﺖ و ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ را ﻛﻪ در ﺧﺎﻃﺮش ﭘﺪﻳﺪ‬
‫ﻣﻲآﻣﺪ‪ ،‬از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﻲﭘﺮﺳﻴﺪ‪ .1‬ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻋﻤﺮ از رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت و داﻧﺴﺘﻨﻲ ﻫﺎي ارزﺷﻤﻨﺪي در ﻣﻮرد ﺣﻜﻤﺘﻬﺎ و اﻫﺪاف اﻳﻦ دﻳﻦ ﺑﺰرگ ﻓﺮا‬
‫ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﻮد آن ﺣﻀﺮت ص ﻧﻴﺰ ﺗﻮﺟﻪ وﻳﮋهاي ﺑﻪ ﻋﻤﺮ داﺷﺖ و ﺑﻪ داﻧﺶ‬
‫وي ﮔﻮاﻫﻲ داد و ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺑﻴﻨﻤﺎ ﺃﻧﺎ ﻧﺎﺋﻢ ﺃﺗﻴﺖ ﺑﻘﺪﺡ ﻟﱭ‪ ،‬ﻓﺸﺮﺑﺖ ﻣﻨﻪ ﺣﱴ ﺃﱐ ﻷﺭﻯ ﺍﻟﺮﻱ ﳜﺮﺝ ﻣﻦ ﺃﻇﺎﻓﺮﻱ‪ ،‬ﰒ‬
‫ﺃﻋﻄﻴﺖ ﻓﻀﻠﻲ ﻳﻌﲏ ﻋﻤﺮ‪ .‬ﻗﺎﻟﻮﺍ‪ :‬ﻓﻤﺎ ﺃﻭ‪‬ﻟﺘﻪ ﻳﺎ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ؟ ﻗﺎﻝ‪ :‬ﺍﻟﻌﻠﻢ(‬
‫»در ﺧﻮاب دﻳﺪم ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻇﺮﻓﻲ ﭘﺮ از ﺷﻴﺮ دادﻧﺪ؛ ﻣﻦ از آن ﺑﻪ ﻗﺪري ﻧﻮﺷﻴﺪم ﻛﻪ‬
‫ﺷﻴﺮ از اﻧﮕﺸﺘﺎن دﺳﺘﻢ ﺑﻴﺮون ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬آنﮔﺎه ﺑﺎﻗﻴﻤﺎﻧﺪهي ﺷﻴﺮ را ﺑﻪ ﻋﻤﺮ دادم«‪ .‬ﮔﻔﺘﻨﺪ‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫آنرا ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻧﻤﻮدي؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬آنرا ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻧﻤﻮدم«‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در اﻳﻨﺠﺎ ﻣﺮاد از ﻋﻠﻢ‪ ،‬داﻧﺶ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ راﻫﺒﺮد ادارهي اﻣﻮر‬
‫‪3‬‬
‫ﻣﺮدم ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻛﺘﺎب و ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻋﻠﻢ و ﺷﻨﺎﺧﺖ‪ ،‬در ﺻﻮرﺗﻲ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﮔﺎﻣﻲآﺳﺎﺳﻲ ﺑﻪ ﻗﺼﺪ‬
‫ﺑﻬﺮه ﺑﺮي از ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﻛﺘﺎب و ﺳﻨﺖ ﺑﺮدارد و ﻻزﻣﻪاش‪ ،‬آﮔﺎﻫﻲ ﻛﺎﻣﻞ از ادﺑﻴﺎت ﻋﺮب‬

‫‪ -١‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ‪ ،‬ﺩ‪ .‬ﳏﻤﺪ ﺃﺑﻮ ﺍﻟﻨﺼﺮ ﺹ‪. ٩١‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ ﺵ‪۳۶۸۱‬‬
‫‪ -٣‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ )‪(۳۶/۷‬‬
‫‪93‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮﺷﺒﺨﺘﺎﻧﻪ ﻋﻤﺮ از اﻳﻦ وﻳﮋﮔﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪ .1‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺤﺒﺖ‬
‫ﻋﻤﻴﻘﻲ ﻣﻴﺎن رﺳﻮل ﺧﺪاص و ﻋﻤﺮ وﺟﻮد داﺷﺖ و ﺑﺮ ﻛﺴﻲ ﭘﻮﺷﻴﺪه ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺤﺒﺖ‪ ،‬ﻧﻘﺶ ﺑﻪ ﺳﺰاﻳﻲ در اﻳﺠﺎد ﻓﻀﺎي ﻋﻠﻤﻲ و ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﺑﻴﻦ اﺳﺘﺎد و ﺷﺎﮔﺮد دارد‪.‬‬
‫آري! ﻋﻤﺮ رﺳﻮل ﺧﺪاص را ﺑﺴﻴﺎر دوﺳﺖ داﺷﺖ؛ ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص و ﻧﺸﺮ دﻋﻮﺗﺶ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺧﻄﺮ ﻣﻲآﻧﺪاﺧﺖ‪.‬‬
‫در ﺣﺪﻳﺜﻲ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫))ﻻ ﻳﺆﻣﻦ ﺃﺣﺪﻛﻢ ﺣﱴ ﺃﻛﻮﻥ ﺃﺣﺐ ﺇﻟﻴﻪ ﻣﻦ ﻭﺍﻟﺪﻩ ﻭﻭﻟﺪﻩ ﻭﺍﻟﻨﺎﺱ ﺃﲨﻌﲔ((‪.‬‬
‫»ﻫﻴﭽﻴﻚ از ﺷﻤﺎ ﻣﺆﻣﻦ )واﻗﻌﻲ( ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﻦ )ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ( ﻧﺰد او از ﭘﺪر‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫ﻓﺮزﻧﺪ و ﻫﻤﻪي ﻣﺮدم‪ ،‬ﻣﺤﺒﻮب ﺗﺮ ﻧﺒﺎﺷﻢ«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! ﺷﻤﺎ ﻧﺰد ﻣﻦ از ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﺟﺰ ﺧﻮدم‪ ،‬ﻣﺤﺒﻮبﺗﺮي‪.‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫))ﻻ ﻳﺎ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺣﱴ ﺃﻛﻮﻥ ﺃﺣﺐ ﺇﻟﻴﻚ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻚ((‪.‬‬
‫»ﺧﻴﺮ ﺗﺎ آن ﻛﻪ ﻣﺮا از ﺧﻮدت ﻫﻢ ﺑﻴﺸﺘﺮ دوﺳﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻲ«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺲ ﺗﻮ را از ﺧﻮدم ﻧﻴﺰ ﺑﻴﺸﺘﺮ دوﺳﺖ دارم‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫))ﺍﻵﻥ ﻳﺎ ﻋﻤﺮ((‪.‬‬
‫‪3‬‬
‫»اﻛﻨﻮن اي ﻋﻤﺮ! )ﺑﻪ ﻛﻤﺎل اﻳﻤﺎن رﺳﻴﺪي(«‪.‬‬
‫ﺑﺎري ﻋﻤﺮ از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺟﻬﺖ اداي ﻋﻤﺮه اﺟﺎزه ﺧﻮاﺳﺖ‪ .‬رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﺑﻪ اﻳﺸﺎن اﺟﺎزه داد و ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫))ﻻ ﺗﻨﺴﻨﺎ ﻳﺎ ﺃﺧﻲ ﰲ ﺩﻋﺎﺋﻚ((‪.4‬‬
‫»اي ﺑﺮادر! ﻣﺎ را در دﻋﺎﻫﺎﻳﺖ ﻓﺮاﻣﻮش ﻧﻜﻨﻲ«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ‪ ،‬اﻳﻦ ﺳﺨﻦ رﺳﻮل ﺧﺪاص را ﻛﻪ ﻣﺮا ﺑﺮادرش ﺧﻄﺎب ﻛﺮد‪،‬‬
‫ﺑﺎ ﻫﻤﻪي دﻧﻴﺎ ﻋﻮض ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ‪ ،‬ﺩ‪ .‬ﳏﻤﺪ ﺃﺑﻮ ﺍﻟﻨﺼﺮ ﺹ‪. ٩٣‬‬


‫‪ -٢‬ﲞﺎﺭﯼ‪ ،‬ﴰﺎﺭﻩ ‪۱۵‬‬
‫‪ -٣‬ﲞﺎﺭﯼ‪۶۶۳۲ ،‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﺑﻮﺩﺍﻭﻭﺩ )‪ ،(۱۴۹۸‬ﺗﺮﻣﺬﯼ )‪ ،(۳۵۶۲‬ﺍﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ )‪(۲۸۹۴‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪94‬‬

‫آري! اﻳﻦ ﻣﺤﺒﺖ ﻋﻤﻴﻖ‪ ،‬ﻳﻜﻲ از ﻋﻮاﻣﻠﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﻤﺮ را ﺑﻪ ﺷﺮﻛﺖ در ﻫﻤﻪي‬
‫ﻏﺰوات رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﻳﻦ اﻣﺮ‪ ،‬ﺑﻪ او ﻛﻤﻚ ﺷﺎﻳﺎﻧﻲ در‬
‫ﻳﺎدﮔﻴﺮي ﻓﻨﻮن و ﻣﻬﺎرتﻫﺎي ﺟﻨﮕﻲ و ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻣﺮدم و ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎﻳﺸﺎن ﻛﺮده‬
‫ﺑﻮد‪ .‬ﻟﺬا آﺛﺎر اﻳﻦ ﻣﻼزﻣﺖ و ﻫﻤﺮاﻫﻲ‪ ،‬در ﺻﺮاﺣﺖﮔﻮﻳﻲ‪ ،‬ﻓﺼﺎﺣﺖ و ﺑﻴﺎن و ﺑﻼﻏﺖ‬
‫ﮔﻔﺘﺎري ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﺗﺒﻠﻮر ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪.1‬‬
‫ﺑﻪ ﻳﺎري ﺧﺪاوﻧﺪ در ﻓﺼﻠﻬﺎي ﺑﻌﺪي از ﻣﻮﺿﻌﻬﺎي ﻋﻤﺮ در ﻣﻴﺪان ﺟﻬﺎد ﺑﺎ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﭘﺮده ﺑﺮﻣﻲدارﻳﻢ و ﺑﻪ ﭘﺎرهاي از زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﻳﺸﺎن در ﻣﺪﻳﻨﻪ و در‬
‫ﺣﻀﻮر ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص اﺷﺎره ﺧﻮاﻫﻴﻢ داﺷﺖ‪.‬‬

‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻋﻤﺮ در ﻣﻴﺎدﻳﻦ ﺟﻬﺎد‬


‫ﻫﻤﻪي ﻣﻮرﺧﺎن اﺗﻔﺎق ﻧﻈﺮ دارﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ در ﺟﻨﮓ ﺑﺪر‪ ،‬اﺣﺪ و ﻫﻤﻪي ﺟﻨﮓﻫﺎ و‬
‫ﻏﺰوات رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺣﻀﻮر داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.2‬‬

‫‪ -1‬ﻏﺰوهي ﺑﺪر‬
‫ﻋﻤﺮ در ﻏﺰوهي ﺑﺪر ﺷﺮﻛﺖ ﻧﻤﻮد و ﭼﻮن رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻗﺒﻞ از آﻏﺎز ﻧﺒﺮد از‬
‫ﻳﺎراﻧﺶ ﻧﻈﺮ ﺧﻮاﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺨﺴﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻟﺐ ﺑﻪ ﺳﺨﻦ ﮔﺸﻮد و ﺳﺨﻨﺎن ﺧﻮﺑﻲ ﻫﻢ ﮔﻔﺖ‬
‫و ﺻﺤﺎﺑﻪ را ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﻛﻔﺎر ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ اﻳﺮاد ﺳﺨﻦ ﭘﺮداﺧﺖ و ﺑﻪ‬
‫ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﻛﻔﺎر ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪ‪ .3‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در ﺟﻨﮓ ﺑﺪر ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﻣﻬﺠﻊ‪،4‬‬
‫ﻏﻼم آزاد ﺷﺪهي ﻋﻤﺮ‪ 5‬ﺑﻮد‪ .‬در اﻳﻦ ﺟﻨﮓ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب داﻳﻲ ﺧﻮد ﻋﺎص ﺑﻦ‬
‫ﻫﺸﺎم را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﻴﺪ و ﭘﻴﻮﻧﺪ ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪي را ﻛﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﭘﻴﻮﻧﺪ ﻋﻘﻴﺪﺗﻲ ﺑﻮد‪ ،‬در ﻫﻢ‬
‫ﺷﻜﺴﺖ و ﺑﺮاي ﺗﺄﻳﻴﺪ ﺑﻴﻨﺶ ﺧﻮد در اﻳﻦ راﺳﺘﺎ ﺑﻪ آن ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﻲ ﺧﻮد ﻣﻲﺑﺎﻟﻴﺪ و اﻓﺘﺨﺎر‬
‫ﻣﻲورزﻳﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﭘﺲ از ﭘﺎﻳﺎن ﺟﻨﮓ ﺑﻪ ﻛﺸﺘﻦ اﺳﻴﺮان ﺟﻨﮕﻲ ﻣﺸﻮرت داد‪ .‬در‬

‫‪ -١‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ‪ ،‬ﺩ‪ .‬ﳏﻤﺪ ﺃﺑﻮ ﺍﻟﻨﺼﺮ ﺹ‪. ٩٤‬‬


‫‪ -٢‬ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺃﻣﲑ ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ ﻻﺑﻦ ﺍﳉﻮﺯﻱ ﺹ‪. ٨٩‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﻣﻊ ﺍﻟﻨﱯ‪ ،‬ﺩ‪ .‬ﻋﺎﻃﻒ ﳌﺎﺿﺔ ﺹ‪. ٣٢‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ ﻻﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪ (٣٩٢ ،٣٩١/٣‬ﺿﻌﻴﻒ ﻻﻧﻘﻄﺎﻋﻪ‪.‬‬
‫‪ -٥‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪ (۳۹۱/۳‬ﻭ ﺍﻟﺴﻴﺮﻩ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﻪ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ )‪(۳۸۸/۲‬‬
‫‪95‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫اﻳﻦ ﻣﺎﺟﺮا درﺳﻬﺎ و آﻣﻮزهﻫﺎي ﺑﺰرﮔﻲ ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻨﺪه در ﻛﺘﺎب »اﻟﺴﻴﺮه اﻟﻨﺒﻮﻳﻪ«‪ 1‬ﺑﻪ‬
‫آنﻫﺎ ﭘﺮداﺧﺘﻪام‪.‬‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﺒﺎس‪ ،‬ﻋﻤﻮي رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ اﺳﺎرت ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در آﻣﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻋﺒﺎس! ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﻮ و ﺑﺪان ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﺗﻮ ﻧﺰد ﻣﻦ‪ ،‬از ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن‬
‫ﭘﺪرم ﺧﻄﺎب ﭘﺴﻨﺪﻳﺪهﺗﺮ اﺳﺖ‪ .‬زﻳﺮا ﻣﻲداﻧﻢ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﺗﻮ را‬
‫‪2‬‬
‫دوﺳﺖ دارد‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﻣﻴﺎن اﺳﻴﺮان‪ ،‬ﺳﺨﻨﮕﻮي ﻗﺮﻳﺶ ﺳﻬﻴﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﻲﺧﻮرد‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! اﺟﺎزه ﺑﺪه دﻧﺪآنﻫﺎي ﭘﻴﺸﻴﻦ ﺳﻬﻴﻞ را در ﺑﻴﺎورم ﺗﺎ زﺑﺎﻧﺶ‬
‫ﺑﻴﺮون ﺷﻮد و ﻧﺘﻮاﻧﺪ ﻋﻠﻴﻪ ﺗﻮ ﻟﺐ ﺑﻪ ﺳﺨﻦ ﺑﮕﺸﺎﻳﺪ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﻻ ﺍﻣﺜﻞ ﺑﻪ‪ ،‬ﻓﻴﻤﺜﻞ ﺑﯽ‪ ،‬ﻭ ﺍﻥ ﮐﻨﺖ ﻧﺒﻴﺎ‪ ،‬ﻭ ﺍﻥ ﻋﺴﯽ ﺍﻥ ﻳﻘﻮﻡ ﻣﻘﺎﻣﺎ ﻻ ﺗﺬﻣﻪ(‪.‬‬
‫»ﻣﻦ ﻛﺴﻲ را ﻣ‪‬ﺜﻠﻪ ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ؛ آنﮔﺎه ﺧﺪا ﻣﺮا ﻣ‪‬ﺜﻠﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد؛ ﮔﺮﭼﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ او ﻫﺴﺘﻢ‬
‫و ﺷﺎﻳﺪ روزي او ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻣﻲ ﺑﺮﺳﺪ ﻛﻪ ﺗﻮ او را ﻧﻜﻮﻫﺶ ﻧﻜﻨﻲ«‪ 3‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﻳﻦ ﭘﻴﺶ ﺑﻴﻨﻲ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺗﺤﻘﻖ ﻳﺎﻓﺖ و ﺳﻬﻴﻞ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪ و ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت رﺳﻮل ﺧﺪاص‪ ،‬در‬
‫ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﻛﻪ ﻋﺪهاي از اﻫﻞ ﻣﻜﻪ ﻗﺼﺪ ارﺗﺪاد ﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﻫﻤﻴﻦ ﺑﺎﻋﺚ ﺗﺮس و ﻧﮕﺮاﻧﻲ‬
‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺪار ﻣﻜﻪ »ﻋﺘﺎب ﺑﻦ اﺳﻴﺮ« ﺷﺪ و او را ﺧﺎﻧﻪ ﻧﺸﻴﻦ ﻛﺮد‪ ،‬ﺳﻬﻴﻞ در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم ﺑﻪ‬
‫اﻳﺮاد ﺳﺨﻦ ﭘﺮداﺧﺖ و ﭘﺲ از ﺣﻤﺪ و ﺛﻨﺎي ﺧﺪا ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ وﻓﺎت رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ اﺳﻼم ﺿﻌﻴﻒ ﻧﺸﺪه‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻗﺪرت ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﻫﺮ ﻛﺲ‬
‫ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﻣﺎ را ﺑﻪ اﻧﺤﺮاف ﺑﻜﺸﺎﻧﺪ‪ ،‬ﮔﺮدﻧﺶ را ﺧﻮاﻫﻴﻢ زد‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻗﺼﺪ‬
‫‪4‬‬
‫ارﺗﺪاد داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺘﻘﺎﻋﺪ ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﺮ اﺳﻼم اﺳﺘﻮار ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ از ﺟﺮﻳﺎن ﺑﺪر ﺣﺪﻳﺜﻲ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻛﺸﺘﻪﻫﺎي ﻣﺸﺮﻛﺎن‬
‫را ﻣﻮرد ﺧﻄﺎب ﻗﺮار داد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﻧﺲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺎ ﺑﺎ ﻋﻤﺮ در راه ﻣﻜﻪ و ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫‪ -١‬ﺍﻳﻦ ﮐﺘﺎﺏ ﺗﻮﺳﻂ ﻫﻴﺌﺖ ﻋﻠﻤﯽ ﺍﻧﺘﺸﺎﺭﺍﺕ ﺣﺮﻣﻴﻦ ﲢﺖ ﻋﻨﻮﺍﻥ ﺍﻟﮕﻮﯼ ﻫﺪﺍﻳﺖ ﺑﻪ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺗﺮﲨـﻪ ﺷـﺪﻩ ﺍﺳـﺖ‬
‫)ﻧﺎﺷﺮ(‪.‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﻪ ﻭﺍﻟﻨﻬﺎﻳﻪ ‪۳۸۸/۳‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﻪ ﻭﺍﻟﻨﻬﺎﻳﻪ ‪۳۱۱/۳‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻻﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﲪﻴﺪﯼ )‪(۱۸۱/۴‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪96‬‬

‫ﺑﻮدﻳﻢ‪ .‬در ﻣﻴﺎﻧﻪ راه ﺑﺮاي دﻳﺪن ﻣﺎه ﺑﻪ آﺳﻤﺎن ﻧﮕﺎه ﻣﻲﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬و ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻦ‬
‫ﭼﺸﻤﺎﻧﻲ ﺗﻴﺰ ﺑﻴﻦ داﺷﺘﻢ‪ ،‬ﺳﺮﻳﻊ ﻣﺎه را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻧﻤﻮدم و ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اﻳﻨﻚ ﻣﺎه اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻦ او را ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ‪ .‬آﻳﺎ ﺷﻤﺎ آنرا ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﻲ؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ اﮔﺮ در ﻣﻨﺰل ﺧﻮد ﺑﺮ ﭘﺸﺖ ﺑﺨﻮاﺑﻢ‬
‫آنرا ﺧﻮاﻫﻢ دﻳﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ از ﺟﺮﻳﺎن ﺑﺪر ﺣﺪﻳﺜﻲ ﻧﻘﻞ ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬روز ﻗﺒﻞ از ﺟﻨﮓ‪،‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺟﺎي ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪن ﻣﺸﺮﻛﺎن را ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﺸﺎن داد و ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﻫﺬﺍ ﻣﺼﺮﻉ ﻓﻼﻥ ﻏﺪﺍ‪-‬ﺍﻥﺷﺎﺀ ﺍﷲ‪ -‬ﻭ ﻫﺬﺍ ﻣﺼﺮﻉ ﻓﻼﻥ ﻏﺪﺍ ﺍﻥﺷﺎﺀ ﺍﷲ(‪.‬‬
‫»اﮔﺮ ﺧﺪا ﺑﺨﻮاﻫﺪ‪ ،‬ﻓﺮدا در اﻳﻨﺠﺎ ﻓﻼن ﺷﺨﺺ‪ ،‬و در اﻳﻨﺠﺎ ﻓﻼﻧﻲ ﻛﺸﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﺮ ﻳﻚ از ﻧﺎﻣﺒﺮدﮔﺎن در ﻫﻤﺎن ﻣﺤﻠﻲ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲ‬
‫ﻓﺮﻣﻮده ﺑﻮد؛ آنﮔﺎه رﺳﻮل ﺧﺪاص دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ آنﻫﺎ را در ﭼﺎﻫﻲ از ﭼﺎﻫﻬﺎي ﺑﺪر‬
‫ﺑﻴﻨﺪازﻧﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ آنﻫﺎ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﻳﺎ ﻓﻼﻥ! ﻳﺎ ﻓﻼﻥ! ﻫﻞ ﻭﺟﺪﰎ ﻣﺎ ﻭﻋﺪﮐﻢ ﺍﷲ ﺣﻘﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻧﯽ ﻭﺟﺪﺕ ﻣﺎ ﻭﻋﺪﻧﯽ ﺍﷲ ﺣﻘﺎ(‪.‬‬
‫»اي ﻓﻼﻧﻲ! و اي ﻓﻼﻧﻲ! آﻳﺎ آنﭼﻪ را ﺧﺪا ﺑﻪ ﺷﻤﺎ داده ﺑﻮد‪ ،‬دﻳﺪﻳﺪ؛ ﻣﻦ آنﭼﻪ را ﻛﻪ‬
‫ﺧﺪا ﺑﻪ ﻣﻦ وﻋﺪه داده ﺑﻮد‪ ،‬دﻳﺪم«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! آﻳﺎ ﺑﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﺮدهاﻧﺪ و ﺳﺮد‬
‫ﺷﺪهاﻧﺪ؟! رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﻣﺎ ﺍﻧﺘﻢ ﺑﺎﲰﻊ ﳌﺎ ﺍﻗﻮﻝ ﻣﻨﻬﻢ! ﻭ ﻟﮑﻦ ﻻ ﻳﺴﺘﻄﻴﻌﻮﻥ ﺃﻥ ﻳﺠﻴﺒﻮﺍ(‪.‬‬
‫»ﺷﻤﺎ آنﭼﻪ را ﻛﻪ ﻣﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ ﺑﻬﺘﺮ از آﻧﺎن ﻧﻤﻲ ﺷﻨﻮﻳﺪ‪ ،‬وﻟﻲ آنﻫﺎ ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ ﭘﺎﺳﺦ‬
‫‪1‬‬
‫ﮔﻮﻳﻲ ﻧﺪارﻧﺪ«‪.‬‬
‫زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﻴﺮ ﺑﻦ وﻫﺐ ﭘﺲ از ﺟﻨﮓ ﺑﺪر ﺑﻪ ﻗﺼﺪ ﺗﺮور رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬
‫آﻣﺪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب در ﺟﻤﻊ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن از روز ﺑﺪر ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻔﺖ و از ﻟﻄﻒ و اﺣﺴﺎن‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ در ﺣﻖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻧﺎﮔﻬﺎن ﭼﺸﻤﺶ ﺑﻪ ﻋﻤﻴﺮ ﺑﻦ وﻫﺐ اﻓﺘﺎد ﻛﻪ‬
‫ﺷﺘﺮش را ﺟﻠﻮي ﻣﺴﺠﺪ ﻣﻲﺧﻮاﺑﺎﻧﺪ و ﺷﻤﺸﻴﺮش را ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﮔﺮدن آوﻳﺨﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻤﺮ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ ﺳﮓ‪ ،‬دﺷﻤﻦ ﺧﺪا‪ ،‬ﻋﻤﻴﺮ ﺑﻦ وﻫﺐ اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺘﻤﺎً ﺟﻬﺖ ﺑﻪ ﭘﺎ ﻛﺮدن ﺷﺮي آﻣﺪه‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ ﺵ‪ ۱۸۲‬ﻭ ﺳﻨﺪ ﺁﻥ ﺑﺮ ﺍﺳﺎﺱ ﺷﺮﻁ ﺷﻴﺨﻴﻦ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ‪.‬‬


‫‪97‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬او ﻫﻤﺎن ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﺎ آﺷﻮب ﺑﺮﭘﺎ ﻛﺮد و در ﺟﻨﮓ ﺑﺪر ﻛﺎﻓﺮان را از‬
‫دﺳﺖ ﻣﺎ رﻫﺎﻧﻴﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص رﻓﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻋﻤﻴﺮ ﺑﻦ وﻫﺐ‪ ،‬دﺷﻤﻦ ﺧﺪا‪ ،‬ﻣﺴﻠﺢ‬
‫آﻣﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﻧﺰد ﻣﻦ ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮآﻣﺪ و ﺣﻤﺎﻳﻞ ﺷﻤﺸﻴﺮش را‬
‫ﮔﺮﻓﺖ و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ اﻧﺼﺎر ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮوﻳﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﻴﺮ‪ ،‬ﻓﺮد ﺧﺒﻴﺚ و ﻏﻴﺮ‬
‫ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﻤﺎدي اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﻋﻤﻴﺮ را ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص آورد‪ .‬و ﭼﻮن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻋﻤﺮ را دﻳﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺣﻤﺎﺋﻞ ﺷﻤﺸﻴﺮ ﻋﻤﻴﺮ را ﮔﺮﻓﺘﻪ و آنرا ﺑﺮ ﮔﺮدﻧﺶ ﮔﺬاﺷﺘﻪ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻋﻤﺮ! او را رﻫﺎ ﻛﻦ‪.‬‬
‫ﻋﻤﻴﺮ! ﺑﻴﺎ اﻳﻨﺠﺎ‪ .‬ﻋﻤﻴﺮ ﺟﻠﻮ آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪» :‬ﺻﺒﺢ ﺑﺨﻴﺮ« و اﻳﻦ‪ ،‬ﺧﻮﺷﺎﻣﺪﮔﻮﻳﻲ زﻣﺎن‬
‫ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ ﺑﻮد‪.‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪) :‬ﺍﮐﺮﻣﻨﺎ ﺍﷲ ﺑﺘﺤﻴﺔ ﺧﻴﺮ ﻣﻦ ﲢﻴﺘﮏ ﻳﺎ ﻋﻤﻴﺮ! ﺑﺎﻟﺴﻼﻡ ﲢﻴﺔ ﺍﻫﻞ‬
‫‪1‬‬
‫ﺍﳉﻨﺔ(‪.‬‬
‫»ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﺧﻮﺷﺎﻣﺪﮔﻮﻳﻲ ﺑﻬﺘﺮ از اﻳﻦ را ﻛﻪ ﺧﻮﺷﺎﻣﺪﮔﻮﻳﻲ ﺑﻬﺸﺘﻴﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎ‬
‫ﻋﻨﺎﻳﺖ ﻧﻤﻮده و آن )ﺍﻟﺴﻼﻡ ﻋﻠﻴﮑﻢ( اﺳﺖ«‪.‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﺮاي ﭼﻪ ﻛﺎري آﻣﺪهاي؟‬
‫ﻋﻤﻴﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﻴﺮي ﻛﻪ در دﺳﺖ ﺷﻤﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﭘﺲ اﻳﻦ ﺷﻤﺸﻴﺮ ﭼﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ ﮔﺮدﻧﺖ آوﻳﺨﺘﻪاي؟‬
‫ﻋﻤﻴﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻦ ﺷﻤﺸﻴﺮﻫﺎ را زﺷﺖ ﺑﮕﺮداﻧﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﺮاي ﻣﺎ ﻛﺎري‬
‫اﻧﺠﺎم دﻫﻨﺪ؟‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬راﺳﺖ ﺑﮕﻮ‪ ،‬ﭼﺮا آﻣﺪهاي؟‬
‫ﻋﻤﻴﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻓﻘﻂ ﺑﺮاي ﻛﺎري ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻢ‪ ،‬آﻣﺪهام‪.‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬اﻳﻦ ﻃﻮر ﻧﻴﺴﺖ؛ ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻮ و ﺻﻔﻮان ﻛﻨﺎر ﻛﻌﺒﻪ ﻧﺸﺴﺘﻴﺪ و‬
‫از ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪﮔﺎن ﺑﺪر‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻴﺪ‪ .‬ﺗﻮ ﮔﻔﺘﻲ‪ :‬اﮔﺮ ﺑﺪﻫﻜﺎر ﻧﺒﻮدم و ﻓﺮزﻧﺪان ﺿﻌﻴﻔﻲ‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺴﲑﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ‪ :‬ﻋﻠﻲ ﺹ‪.٢٥٩‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪98‬‬

‫ﻧﺪاﺷﺘﻢ‪ ،‬ﺣﺘﻤﺎً ﺧﻮدم را ﺑﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪم واو را ﻣﻲﻛﺸﺘﻢ‪ .‬آنﮔﺎه ﺻﻔﻮان ﺳﺮﭘﺮﺳﺘﻲ‬
‫ﻓﺮزﻧﺪان و ﭘﺮداﺧﺖ ﺑﺪﻫﻲ ﻫﺎﻳﺖ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﺮط اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺮا ﺑﻜﺸﻲ؛ اﻣﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻴﺎن ﻣﻦ و ﻣﺄﻣﻮرﻳﺘﻲ ﻛﻪ ﺗﻮ داري‪ ،‬ﺣﺎﺋﻞ اﺳﺖ و ﻣﺎﻧﻊ ﺗﻮ ﻣﻲﮔﺮدد«‪.‬‬
‫ﻋﻤﻴﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﻢ ﻛﻪ ﺗﻮ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻫﺴﺘﻲ؛ ﺣﻘﺎ ﻛﻪ ﺗﻮ از‬
‫آﺳﻤﺎن ﺧﺒﺮ ﻣﻲآوري و ﻣﺎ ﺗﻮ را ﺗﻜﺬﻳﺐ ﻣﻲﻧﻤﻮدﻳﻢ‪ .‬ﭼﻮن از اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺟﺰ ﻣﻦ و‬
‫ﺻﻔﻮان ﻛﺴﻲ دﻳﮕﺮ اﻃﻼع ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬و اﻳﻨﻚ ﻳﻘﻴﻦ ﻛﺮدم ﻛﻪ ﻛﺴﻲ ﺟﺰ ﺧﺪا‪ ،‬اﻳﻦ ﺧﺒﺮ را‬
‫ﺑﻪ ﺗﻮ ﻧﺮﺳﺎﻧﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺳﭙﺎس ﺧﺪاﻳﻲ را ﻛﻪ ﻣﺮا ﺑﻪ اﺳﻼم ﻫﺪاﻳﺖ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﻃﻮر‬
‫ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ را ﺑﺮ زﺑﺎن ﺟﺎري ﻧﻤﻮد‪.1‬‬
‫آﻧﮕﺎه ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻓﺮﻣﻮد‪) :‬ﻓﻘﻬﻮﺍ ﺍﺧﺎﮐﻢ ﻓﯽ ﺩﻳﻨﻪ‪ ،‬ﻭ ﻋﻠﻤﻮﻩ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ‪ ،‬ﻭ ﺍﻃﻠﻘﻮﺍ ﺍﺳﻴﺮﻩ(‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺑﺮادرﺗﺎن ﻣﺴﺎﻳﻞ دﻳﻨﻲ را آﻣﻮزش دﻫﻴﺪ و ﺑﻪ وي ﻗﺮآن ﺑﻴﺎﻣﻮزﻳﺪ و اﺳﻴﺮش را ﻧﻴﺰ‬
‫آزاد ﮔﺮداﻧﻴﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎ از اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن ﺑﻪ ﻣﻴﺰان ﻫﻮﺷﻴﺎري و ﺗﺪاﺑﻴﺮ اﻣﻨﻴﺘﻲ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﭘﻲ ﻣﻲﺑﺮﻳﻢ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻋﻤﻴﺮ ﺷﺪ و ﻣﺮاﻗﺒﺖ ﻻزم را ﺑﻪ ﻋﻤﻞ آورد و اﻋﻼن ﻧﻤﻮد ﻛﻪ وي‪،‬‬
‫ﺷﻴﻄﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺑﻪ ﭘﺎ ﻛﺮدن ﺷﺮ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬زﻳﺮا ﻋﻤﺮ از ﺳﺎﺑﻘﻪي وي ﺧﺒﺮ‬
‫داﺷﺖ؛ ﻋﻤﻴﺮ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را در ﻣﻜﻪ آزار ﻣﻲداد و در ﺟﻨﮓ ﺑﺪر ﻣﺸﺮﻛﺎن را ﺗﺤﺮﻳﻚ‬
‫ﻛﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﺪاﺑﻴﺮ اﻣﻨﻴﺘﻲ ﻻزم را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺣﻔﺎﻇﺖ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص اﻧﺪﻳﺸﻴﺪ و از ﺣﻤﺎﺋﻞ ﺷﻤﺸﻴﺮ ﻋﻤﻴﺮ‪ ،‬دﺳﺘﺶ را دور ﻧﻜﺮد و ﻓﺮﺻﺖ اﻧﺠﺎم‬
‫ﻋﻤﻠﻴﺎت را از او ﺳﻠﺐ ﻧﻤﻮد‪ .‬و ﺑﻪ ﺗﻌﺪادي از اﺻﺤﺎب دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ ﺑﻪ ﺣﺮاﺳﺖ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﺑﭙﺮدازﻧﺪ‪.2‬‬

‫‪ -2‬ﻋﻤﺮ در ﻏﺰوهي اﺣﺪ‪ ،‬ﺑﻨﻲ ﻣﺼﻄﻠﻖ و ﺧﻨﺪق‬


‫از ﺟﻤﻠﻪ وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي ﺟﻬﺎدي ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﻫﻤﺖ واﻻ و ﻋﺪم اﺣﺴﺎس‬
‫ﺿﻌﻒ و ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ در ﺳﺨﺖﺗﺮﻳﻦ ﺷﺮاﻳﻂ اﺷﺎره ﻛﺮد‪ ،‬اﮔﺮ ﭼﻪ ﺷﻜﺴﺖ ﻧﻴﺰ ﺟﻠﻮ او ﺧﻮد را‬
‫ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ در دوﻣﻴﻦ ﻧﺒﺮد ﺑﺰرگ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺎ ﻛﻔﺎر‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺴﲑﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ ﺹ‪. ٢٦٠‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺴﲑﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ‪ ،‬ﻋﺮﺽ ﻭﺍﻗﻊ ﻭﲢﻠﻴﻞ ﺃﺣﺪﺍﺙ ﻟﻠﺼ‪‬ﻼﰊ ﺹ‪. ٨٦٨‬‬
‫‪99‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫ﻏﺰوهي اﺣﺪ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ روﻳﻜﺮدي از ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﺗﺠﻠﻲ ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬در ﭘﺎﻳﺎن ﻧﺒﺮد اﺣﺪ‪،‬‬
‫اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ ﻣﺤﻤﺪ در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ اﺳﺖ؟ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺎﺳﺦ او را ﻧﺪﻫﻴﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ ﻓﺮزﻧﺪ اﺑﻮﻗﺤﺎﻓﻪ )اﺑﻮﺑﻜﺮ(‬
‫در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ اﺳﺖ؟ ﺑﺎز ﻫﻢ رﺳﻮل ﺧﺪا‪ ،‬اﺟﺎزه ﻧﺪاد ﭘﺎﺳﺦ اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن را ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ .‬اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن‬
‫ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬آﻳﺎ اﺑﻦ ﺧﻄﺎب )ﻋﻤﺮَ( در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ اﺳﺖ؟ و ﭼﻮن ﭘﺎﺳﺨﻲ ﻧﺸﻨﻴﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦﻫﺎ‬
‫ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ؛ ﭼﺮا ﻛﻪ اﮔﺮ زﻧﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺮا ﻣﻲدادﻧﺪ‪ .‬اﻳﻨﺠﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﻤﺮ‬
‫ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ ﺧﻮد را ﻛﻨﺘﺮل ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﺑﻪ اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬اي دﺷﻤﻦ ﺧﺪا! دروغ ﮔﻔﺘﻲ‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﻣﺎﻳﻪي رﺳﻮاﻳﻲ ﺗﻮ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد‪ ،‬زﻧﺪه ﻧﮕﻪ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬آنﮔﺎه‬
‫اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن اﺳﻢ ﺑﺖ ﻣﻌﺮوف ﻋﺮب )ﻫﺒﻞ( را ﮔﺮﻓﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﻴﺮوز ﺑﺎد ﻫﺒﻞ‪ .‬رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﭘﺎﺳﺦ او را ﺑﺪﻫﻴﺪ‪ .‬ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﭼﻪ ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ‪) :‬ﺍﷲ ﺃﻋﻠﯽ ﻭ‬
‫ﺃﺟﻞ(‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ‪ :‬ﺧﺪا‪ ،‬ﺑﺮﺗﺮ و ﮔﺮاﻣﻲﺗﺮ اﺳﺖ‪ .‬اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺎ‪ ،‬ﺑﺖ ﻋﺰي دارﻳﻢ و ﺷﻤﺎ‬
‫ﻧﺪارﻳﺪ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﭘﺎﺳﺦ او را ﺑﺪﻫﻴﺪ‪ .‬ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﭼﻪ ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ‪:‬‬
‫)ﺍﷲ ﻣﻮﻻﻧﺎ‪ ،‬ﻭ ﻻ ﻣﻮﻻ ﻟﮑﻢ(‪.‬‬
‫»ﺧﺪا‪ ،‬ﻣﻮﻻي ﻣﺎ اﺳﺖ و ﺷﻤﺎ ﻣﻮﻻ ﻧﺪارﻳﺪ«‪ .‬ﺳﭙﺲ اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻣﺮوز در ﺑﺮاﺑﺮ‬
‫روز ﺑﺪر و ﺟﻨﮓ ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ از ﭼﻨﺪ ﮔﺎﻫﻲ ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﻳﻜﻲ از ﻃﺮﻓﻴﻦ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و‬
‫اﻓﺰود‪ :‬ﺑﺮﺧﻲ از ﻛﺸﺘﻪﻫﺎي ﺷﻤﺎ ﻣ‪‬ﺜﻠﻪ‪ 1‬ﺷﺪهاﻧﺪ؛ ﻣﻦ ﺑﻪ ﻣﺜﻠﻪ ﻛﺮدن ﻛﺸﺘﮕﺎن دﺳﺘﻮر ﻧﺪادهام‪،‬‬
‫ﮔﺮﭼﻪ ﻧﺎراﺣﺖ ﻫﻢ ﻧﻴﺴﺘﻢ‪ 2.‬در رواﻳﺘﻲ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ در ﺟﻮاب اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﻛﺸﺘﻪﻫﺎي ﻣﺎ ﺑﺎ ﻛﺸﺘﻪﻫﺎي ﺷﻤﺎ ﺑﺮاﺑﺮ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ؛ ﭼﺮا ﻛﻪ ﻛﺸﺘﻪﻫﺎي ﻣﺎ در ﺑﻬﺸﺘﻨﺪ و ﻛﺸﺘﻪﻫﺎي‬
‫‪3‬‬
‫ﺷﻤﺎ در دوزخ‪.‬‬
‫اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن؛ ﻋﻤﺮ را ﺳﻮﮔﻨﺪ داد و ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ ﻣﺎ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ را ﻛﺸﺘﻪاﻳﻢ؟ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﺧﻴﺮ‪ ،‬او زﻧﺪه اﺳﺖ و ﺳﺨﻨﺎن ﺗﻮ را ﻣﻲ ﺷﻨﻮد‪ .‬اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﻮ‪ ،‬در ﻧﻈﺮ ﻣﻦ از اﺑﻦ‬

‫‪ -١‬ﻣﺜﻠﻪ ﮐﺮﺩﻥ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻗﻄﻊ ﳕﻮﺩﻥ ﮔﻮﺵ ﻭ ﺑﻴﻨﯽ ﻭ ﺳﺎﻳﺮ ﺍﻧﺪﺍﻡ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ‪ ،‬ﺍﳌﻐﺎﺯﯼ ﺵ ‪۴۰۴‬؛ ﺍﻟﺴﲑﺓ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ )‪.(۳۹۲/۲‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺴﻴﺮﻩ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﻪ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﻪ )‪(۳۹۲/۲‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪100‬‬

‫ﻗﻤﺌﻪ راﺳﺘﮕﻮﺗﺮ و درﺳﺘﻜﺎرﺗﺮي‪ .‬زﻳﺮا اﺑﻦ ﻗﻤﺌﻪ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد‪ :‬ﻣﻦ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ‬
‫‪1‬‬
‫رﺳﺎﻧﺪهام‪.‬‬
‫ﺑﺪون ﺗﺮدﻳﺪ ﺳﺆال ﻛﺮدن اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن در ﻣﻮرد اﻳﻦ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ ﻳﻌﻨﻲ رﺳﻮل ﺧﺪاص و‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ اﻫﻤﻴﺖ و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ وﻳﮋهاي اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺳﻪ ﺑﺰرﮔﻮار‪ ،‬ﻧﺰد ﻛﻔﺎر‬
‫داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬زﻳﺮا ﻛﺎﻓﺮان ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي اﺻﻠﻲ ﻛﻴﺎن اﺳﻼﻣﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫دوﻟﺖ اﺳﻼم ﺑﺮ آن اﺳﺘﻮار اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﺑﺎ ﻛﺸﺘﻦ آنﻫﺎ‪ ،‬ﻛﺎر اﺳﻼم را‬
‫ﻳﻜﺴﺮه ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد‪ .‬اﻣﺎ ﻋﻠﺖ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در اﺑﺘﺪا ﭘﺎﺳﺦ اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن را ﻧﺪادﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ‬
‫ﺑﻮد ﻛﻪ ﭘﺲ از اوج ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻏﺮور و ﺗﻜﺒﺮ‪ ،‬ﺑﻴﻨﻲاش را ﺑﻪ ﺧﺎك ﺣﻘﺎرت ﺑﻜﺸﻨﺪ و‬
‫ﺷﺠﺎﻋﺎﻧﻪ ﺑﻪ وي ﭘﺎﺳﺦ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪.2‬‬
‫اﻣﺎ در ﻏﺰوهي ﺑﻨﻲ ﻣﺼﻄﻠﻖ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻧﻘﺶ ﺑﻪ ﺳﺰا و ﻣﻮﺿﻌﮕﻴﺮي ﺷﺎﺧﺼﻲ داﺷﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻨﻚ ﺑﻪ ﺷﺎﻫﺪي ﻋﻴﻨﻲ ﮔﻮش ﻓﺮا ﻣﻲدﻫﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺎﺟﺮا را ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺑﺎزﮔﻮ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ :‬ﺟﺎﺑﺮ ﺑﻦ‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ اﻧﺼﺎري ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺎ‪ ،‬در ﻏﺰوهاي ﺑﺴﺮ ﻣﻲﺑﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از ﻣﻬﺎﺟﺮان ﺑﻪ ﻳﻜﻲ‬
‫از اﻧﺼﺎر ﻟﮕﺪ زد‪ .‬آن اﻧﺼﺎري ﻓﺮﻳﺎد ﺑﺮآورد و اﻧﺼﺎر را ﺑﻪ ﻛﻤﻚ ﻃﻠﺒﻴﺪ؛ و ﻣﻬﺎﺟﺮ از‬
‫ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ ﻛﻤﻚ ﺧﻮاﺳﺖ‪ .‬وﻗﺘﻲ اﻳﻦ ﺧﺒﺮ ﺑﻪ ﮔﻮش رﺳﻮل ﺧﺪاص رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬اﻳﻦ‬
‫ﻗﻀﻴﻪ را رﻫﺎ ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ از آن ﺑﻮي ﺗﻌﻔﻦ ﻣﻲآﻳﺪ«‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ اﺑﻲ از ﻣﺎﺟﺮا اﻃﻼع‬
‫ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ واﻗﻌﺎً ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺮدﻧﺪ؟ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻫﻤﻴﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﺮﮔﺮدﻳﻢ‪،‬‬
‫اﺷﺮاف ﻣﺪﻳﻨﻪ‪ ،‬ﻓﺮوﻣﺎﻳﮕﺎن را از آن ﺑﻴﺮون ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﮔﻮش ﻋﻤﺮ رﺳﻴﺪ‪.‬‬
‫ﻟﺬا ﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﮔﻔﺖ‪ :‬اﺟﺎزه ﺑﺪه ﺗﺎ ﮔﺮدن اﻳﻦ ﻣﻨﺎﻓﻖ را ﺑﺰﻧﻢ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫)ﻓﮑﻴﻒ ﻳﺎ ﻋﻤﺮ! ﺍﺫﺍ ﲢﺪﺙ ﺍﻟﻨﺎﺱ‪ :‬ﺍﻥ ﳏﻤﺪﺍ ﻳﻘﺘﻞ ﺍﺻﺤﺎﺑﻪ؟ ﻻ‪ .‬ﻭ ﻟﮑﻦ ﺍﺫﻥ ﺑﺎﻟﺮﺣﻴﻞ(‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻧﻜﻦ؛ آنﮔﺎه ﻣﺮدم ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ص اﻃﺮاﻓﻴﺎﻧﺶ را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ‬
‫ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ‪ .3‬و در رواﻳﺘﻲ دﻳﮕﺮ آﻣﺪه ﻛﻪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﻋﺒﺎد ﺑﻦ ﺑﺸﻴﺮ دﺳﺘﻮر‬
‫ﺑﺪه ﻛﻪ آن ﻣﻨﺎﻓﻖ را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اي ﻋﻤﺮ! ﭼﮕﻮﻧﻪ اﻳﻦ ﻛﺎر را اﻧﺠﺎم‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺘﻮﺛﻴﻖ ﻓﯽ ﺳﻴﺮﻩ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﺹ‪۱۸۹‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺴﲑﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ )‪.(٣٩٢ /٢‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺴﲑﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ )‪.(٤٠٩ /٢‬‬
‫‪101‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫دﻫﻢ ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﻣﺮدم ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ ﻣﺤﻤﺪ اﺻﺤﺎب ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ؟ آنﮔﺎه‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﺳﺎﻋﺘﻲ دﺳﺘﻮر ﺣﺮﻛﺖ داد ﻛﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻً در ﭼﻨﺎن ﺳﺎﻋﺘﻲ ﺣﺮﻛﺖ‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﻤﻲﻛﺮد‪.‬‬
‫در واﻗﻊ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻌﮕﻴﺮيﻫﺎي رﺳﻮل ﺧﺪاص و رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي اﻳﺸﺎن ﺑﻮد ﻛﻪ از‬
‫ﻋﻤﺮ ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ ﻣﺘﻌﺎدل و دورﻧﮕﺮ ﺳﺎﺧﺖ؛ ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﻓﮑﻴﻒ ﻳﺎ ﻋﻤﺮ! ﺍﺫﺍ ﲢﺪﺙ ﺍﻟﻨﺎﺱ‪ :‬ﺍﻥ ﳏﻤﺪﺍ ﻳﻘﺘﻞ ﺍﺻﺤﺎﺑﻪ؟(‪.‬‬
‫اي ﻋﻤﺮ! ﭼﮕﻮﻧﻪ اﻳﻦ ﻛﺎر را ﺑﻜﻨﻢ؟ اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﻨﻢ‪ ،‬ﻣﺮدم ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﻳﺎراﻧﺶ‬
‫را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ‪.2‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺪﻳﻦ ﺷﻜﻞ آوازهي ﺳﻴﺎﺳﻲاي را ﻛﻪ درﺑﺎرهي ﻳﻜﭙﺎرﭼﮕﻲ ﺻﻔﻮف‬
‫اﺳﻼﻣﻲ ﻃﻨﻴﻦ اﻧﺪاز ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺣﻔﻆ ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﺑﺮ ﺳﺮِ ﻫﻤﻪي زﺑ‪Ĥ‬نﻫﺎ اﻓﺘﺎده ﺑﻮد ﻛﻪ ﻳﺎران‬
‫ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﻣﺤﺒﺖ وﻳﮋهاي ﺑﻪ او دارد‪ .‬ﺣﺘﻲ ﭘﻴﺸﻮاي ﻛﻔﺎر‪ ،‬اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﺗﺎﻛﻨﻮن‬
‫ﻧﺪﻳﺪهام ﻛﻪ ﻓﺮدي‪ ،‬ﻛﺴﻲ را ﺗﺎ آن اﻧﺪازه دوﺳﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ اﺻﺤﺎب ﻣﺤﻤﺪص او‬
‫را دوﺳﺖ دارﻧﺪ‪ .3‬از اﻳﻦ رو اﻧﺠﺎم ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺎري ﻣﻌﻘﻮل ﻧﺒﻮد؛ زﻳﺮا ﻣﺮدم ﺑﻪ دﻧﺒﺎل اﻧﺠﺎم‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻋﻤﻠﻲ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪص ﻳﻜﻲ از ﻳﺎران ﺧﻮد را ﻛﺸﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﺧﺒﺮي‪ ،‬ﺑﺮاي دﺷﻤﻨﺎﻧﻲ ﻛﻪ از ﻧﻔﻮذ ﺑﻪ ﺻﻔﻬﺎي ﺑﻪ ﻫﻢ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ اﻫﻞ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻧﺎاﻣﻴﺪ ﺷﺪه‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪ ﺑﻮد و روزﻧﻪي اﻣﻴﺪ را ﺑﻪ ﺳﻮﻳﺸﺎن ﻣﻲﮔﺸﻮد‪.4‬‬
‫اﻣﺎ در ﻣﻮرد ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ در ﻏﺰوهي ﺧﻨﺪق؛ ﺟﺎﺑﺮ  ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬روز ﺧﻨﺪق‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﭘﺲ از ﻏﺮوب ﺧﻮرﺷﻴﺪ آﻣﺪ و ﻛﻔﺎر ﻗﺮﻳﺶ را دﺷﻨﺎم داد و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا! ﻣﻦ ﻧﻤﺎز ﻋﺼﺮ را ﻧﺰدﻳﻚ ﻏﺮوب ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﺧﻮاﻧﺪم‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﺑﻪ ﺧﺪا ﻗﺴﻢ ﻛﻪ ﻣﻦ ﻧﻤﺎز ﻋﺼﺮ را ﻧﺨﻮاﻧﺪهام« ﺟﺎﺑﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺎ ﻫﻤﺮاه رﺳﻮل‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ )‪(۳۱۹/۳‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺴﲑﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ )‪.(٤٠٩/٢‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺘﺮﺑﻴﺔ ﺍﻟﻘﻴﺎﺩﻳﺔ )‪.(٤٦٣/٣‬‬
‫‪ -٤‬ﳘﺎﻥ )‪.(٤٦٣/٣‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪102‬‬

‫ﺧﺪاص ﺑﻪ وادي ﺑﻄﺤﺎن رﻓﺘﻴﻢ و وﺿﻮ ﮔﺮﻓﺘﻴﻢ‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻧﻤﺎز ﻋﺼﺮ را ﭘﺲ از ﻏﺮوب‬
‫‪1‬‬
‫ﺧﻮرﺷﻴﺪ اﻗﺎﻣﻪ ﻧﻤﻮد و ﺳﭙﺲ ﻧﻤﺎز ﻣﻐﺮب را ﺑﻪ ﺟﺎي آورد‪.‬‬

‫‪ -3‬ﺻﻠﺢ ﺣﺪﻳﺒﻴﻪ و دﺳﺘﻪي ﻧﻈﺎﻣﻲآﻋﺰام ﺷﺪه ﺑﻪ ﻫﻮازن و ﻏﺰوهي ﺧﻴﺒﺮ‬


‫ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب  در ﺻﻠﺢ ﺣﺪﻳﺒﻴﻪ ﻧﻴﺰ ﺣﻀﻮر داﺷﺖ؛ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ رﺳﻮل ﺧﺪاص او‬
‫را اﺣﻀﺎر ﻛﺮد ﺗﺎ وي را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ﻧﺰد ﺳﺮان ﻗﺮﻳﺶ ﺑﻔﺮﺳﺘﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا! ﻣﻦ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺳﺎﺑﻘﻪي دﺷﻤﻨﻲ ﺧﻮد ﺑﺎ ﻗﺮﻳﺶ‪ ،‬از اﻳﻦ ﻣﻲﺗﺮﺳﻢ ﻛﻪ آنﻫﺎ ﻣﺮا‬
‫ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ و ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از ﺑﺴﺘﮕﺎن ﻣﻦ )ﺑﻨﻲﻋﺪي ﺑﻦ ﻛﻌﺐ( در آنﺟﺎ ﺣﻀﻮر ﻧﺪارد‬
‫ﻛﻪ از ﻣﻦ ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻦ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ اﻳﻦ ﻣﺄﻣﻮرﻳﺖ را ﺑﻪ ﻛﺴﻲ واﮔﺬار ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ‬
‫ﻛﻪ اﻫﻞ ﻣﻜﻪ‪ ،‬او را ﮔﺮاﻣﻲ ﻣﻲدارﻧﺪ؛ ﻳﻌﻨﻲ ﻋﺜﻤﺎن‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد او را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‬
‫و ﻋﺜﻤﺎن را ﻧﺰد اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن و ﺳﺮان ﻗﺮﻳﺶ ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪص ﺑﺮاي‬
‫ﺟﻨﮓ ﻧﻴﺎﻣﺪه‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮاي زﻳﺎرت ﺧﺎﻧﻪي ﺧﺪا آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .2‬و ﭘﺲ از ﭘﺬﻳﺮش ﻣﻮارد‬
‫ﻗﺮارداد و ﻗﺒﻞ از اﻧﻌﻘﺎد ﻧﻬﺎﻳﻲ آن‪ ،‬ﮔﺮوﻫﻲ از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺷﺪﻳﺪاً ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻮاد ﻗﺮارداد‬
‫اﻋﺘﺮاض ﻧﻤﻮدﻧﺪ؛ ﺑﻪ وﻳﮋه ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺑﻨﺪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص را ﻣﻠﺰم ﻣﻲﺳﺎﺧﺖ ﺗﺎ‬
‫ﭘﻨﺎﻫﻨﺪﮔﺎن ﻗﺮﻳﺸﻲ ﺑﻪ اﺳﻼم را ﺑﻪ ﻣﻜﻪ ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻗﺮﻳﺶ را ﺑﻪ ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪن ﻣﺮﺗﺪان‬
‫ﻣﻠﺰم ﻧﻤﻲﻛﺮد‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺑﻨﺪ ﻗﺮارداد ﻛﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس آن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪون‬
‫زﻳﺎرت ﺧﺎﻧﻪي ﺧﺪا ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺸﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻋﺘﺮاض ﺷﺪ‪ .‬ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ اﻳﻦ ﺑﻨﺪﻫﺎي ﻏﻴﺮ‬
‫ﻣﻨﺼﻔﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن دﺷﻮار ﺑﻮد و ﺑﻴﺶ از ﻫﻤﻪ‪ ،‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب‪ ،‬اﺳﻴﺪ ﺑﻦ ﺣﻀﻴﺮ )ﺳﻴﺪ‬
‫اوس( و ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎده )ﺳﻴﺪ ﺧﺰرج( ‪-‬رﺿﻲ اﷲ ﻋﻨﻬﻢ‪ -‬ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺧﻮد را اﺑﺮاز داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﮕﺮ ﺷﻤﺎ رﺳﻮل ﺧﺪا‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻴﺪ؟ آن ﺣﻀﺮتص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﻠﻲ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﮕﺮ ﻣﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻧﻴﺴﺘﻴﻢ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﻠﻲ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﻣﮕﺮ آنﻫﺎ ﻣﺸﺮك ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﻠﻲ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺲ ﭼﺮا ﻣﺎ اﻳﻦ‬
‫ﻫﻤﻪ ذﻟﺖ و زﺑﻮﻧﻲ را در دﻳﻦ ﺧﻮد ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ؟ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺍﻧﯽ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ‪ ،‬ﻭ ﻟﺴﺖ ﺍﻋﺼﻴﻪ‪ ،‬ﻭ ﻫﻮ ﻧﺎﺻﺮﯼ(‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺭﻭﺍﻳﺖ ﲞﺎﺭﯼ‪.‬ﺵ ‪٥٩٦‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺴﲑﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ‪ :‬ﺍﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ )‪ ،(٢٢٨/٢‬ﻭﺃﺧﺒﺎﺭ ﻋﻤﺮﺹ‪. ٣٤‬‬
‫‪103‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫ﻣﻦ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﺧﺪا ﻫﺴﺘﻢ و او را ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ‪ .1‬ﺑﻪ رواﻳﺘﻲ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺍﻧﺎ ﻋﺒﺪﺍﷲ ﻭ ﺭﺳﻮﻟﻪ‪ ،‬ﻟﻦ ﺍﺧﺎﻟﻒ ﺍﻣﺮﻩ‪ ،‬ﻭ ﻟﻦ ﻳﻀﻴﻌﻨﯽ(‪.‬‬
‫ﻣﻦ‪ ،‬ﺑﻨﺪه و ﻓﺮﺳﺘﺎدهي ﺧﺪا ﻫﺴﺘﻢ و از دﺳﺘﻮر او ﺳﺮﭘﻴﭽﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ و او ﻫﻢ ﻣﺮا‬
‫‪2‬‬
‫ﺿﺎﻳﻊ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﮕﺮ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻣﺎ وﻋﺪه ﻧﺪادﻳﺪ ﻛﻪ ﻛﻌﺒﻪ را ﻃﻮاف ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻧﻤﻮد؟‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬آري؛ وﻟﻲ ﻣﻦ ﻧﮕﻔﺘﻢ ﻛﻪ ﺣﺘﻤﺎً اﻣﺴﺎل آنرا ﻃﻮاف ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ«‪.‬‬
‫آنﮔﺎه ﻋﻤﺮ ﻧﺰد اﺑﻮﺑﻜﺮ رﻓﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ او رﺳﻮل ﺧﺪا ﻧﻴﺴﺖ؟ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﺑﻠﻲ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﮕﺮ ﻣﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻧﻴﺴﺘﻴﻢ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﻠﻲ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﮕﺮ آنﻫﺎ ﻣﺸﺮك ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﻠﻲ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺲ ﭼﺮا ﻣﺎ اﻳﻦ ﻫﻤﻪ ذﻟﺖ و زﺑﻮﻧﻲ را در دﻳﻦ ﺧﻮد‬
‫ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ؟‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ در ﻣﻘﺎم ﻧﺼﻴﺤﺖ ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﺳﺘﺪﻻل و اﻋﺘﺮاض را ﻛﻨﺎر‬
‫ﺑﮕﺬارد و ﺑﻪ وﻇﺎﻳﻒ ﺧﻮد ﻋﻤﻞ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ اﻓﺰود‪ :‬ﻣﻦ ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﻢ ﻛﻪ او‪ ،‬رﺳﻮل‬
‫‪3‬‬
‫ﺧﺪاﺳﺖ و ﻗﻀﺎوﺗﺶ ﻧﻴﺰ ﺣﻖ اﺳﺖ و ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬او را ﺿﺎﻳﻊ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻳﺎران رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻛﻪ ﺗﺎزه آرام ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺟﺮﻳﺎن اﺑﻮﺟﻨﺪل و‬
‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﻴﺪن وي ﺑﻪ ﻣﺸﺮﻛﺎن‪ ،‬دوﺑﺎره آﺷﻔﺘﻪ و ﻣﻌﺘﺮض ﺷﺪﻧﺪ و دوﺑﺎره از اﺻﺤﺎب ﺑﻪ‬
‫ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص رﻓﺘﻨﺪ و از او ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻛﻪ در راﺳﺘﺎي‬
‫ﺗﺠﺪﻳﺪ ﭘﻴﻤﺎن اﻗﺪاﻣﺎﺗﻲ را اﻧﺠﺎم دﻫﺪ‪ .‬آن ﺣﻀﺮت ص اﻳﻦ ﺑﺎر ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﺻﺒﺮ و ﺣﻮﺻﻠﻪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺳﺨﻨﺎﻧﺸﺎن ﮔﻮش ﻓﺮا داد و آﻧﺎن را ﻣﺘﻘﺎﻋﺪ ﺳﺎﺧﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺻﻠﺢ‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻼح آﻳﻨﺪهي‬
‫اﺳﻼم و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺳﺖ‪ 4‬و ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ زودي ﺑﺮاي اﺑﻮﺟﻨﺪل و اﻣﺜﺎﻟﺶ‪ ،‬راﻫﻲ ﺑﻪ‬
‫ﺳﻮي آزادي ﻣﻲﮔﺸﺎﻳﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ آنﭼﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮده ﺑﻮد‪ ،‬اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎد‪.‬‬
‫اﻳﻦ روﻳﻜﺮد رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﺑﺮاﺑﺮ اﻋﺘﺮاض ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬اﻳﻦ درس را ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﻳﺎد‬
‫داد ﻛﻪ ﺑﺎ روﺷﻲ ﻣﻨﺎﺳﺐ و اﻧﺴﺎن دوﺳﺘﺎﻧﻪ ﺑﻪ اﻋﺘﺮاض ﻣﻌﺘﺮﺿﻴﻦ ﭘﺎﺳﺦ ﺑﺪﻫﺪ‪ ،‬از اﻳﻦرو‬
‫او را ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ در دوران ﺧﻼﻓﺘﺶ اﺻﺤﺎب را ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻣﻲﻧﻤﻮد ﺗﺎ آراء و ﻧﻈﺮﻳﺎت‬

‫‪ -١‬ﻣﻦ ﻣﻌﲔ ﺍﻟﺴﲑﺓ‪ :‬ﺷﺎﻣﻲ ﺹ‪. ٣٣٣‬‬


‫‪ -٢‬ﲞﺎﺭﯼ‪ ،‬ﴰﺎﺭﻩ )‪ ،(۳۰۱۱‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻃﱪﯼ )‪(۶۳۴/۲‬‬
‫‪ -٣‬ﺳﻴﺮﺕ ﺍﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ )‪(۳۴۶/۳‬‬
‫‪ -٤‬ﺻﻠﺢ ﺍﳊﺪﻳﺒﻴﺔ‪ ،‬ﺑﺎﴰﻴﻞ ﺹ‪. ٢٧٠‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪104‬‬

‫اﺻﻼﺣﮕﺮاﻳﺎﻧﻪي ﺧﻮد را ﺑﺮاي ﻣﺼﻠﺤﺖ ﻋﻤﻮﻣﻲ اﺑﺮاز ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،1‬زﻳﺮا ﻛﻪ رﺳﻮل اﻛﺮمص‬
‫ﺑﻪ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﺧﻮد اﺣﺘﺮام ﻣﻲﮔﺬاﺷﺖ و ﺑﻪ آنﻫﺎ ﺣﻖ اﻋﺘﺮاض ﻣﻲداد ﺗﺎ درﺳﻲ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮاي رﻫﺒﺮان ﻣﺴﻠﻤﺎن در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻃﺮاﻓﻴﺎن و ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﺧﻮد ﺑﺪﻳﻦ ﺷﻜﻞ‬
‫ﺑﺮﺧﻮرد ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﺗﺎ آنﻫﺎ ﺟﺮأت اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ و ﺣﺘﻲ اﻋﺘﺮاض داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻛﻪ ﻃﺒﻌﺎً ﭼﻨﻴﻦ‬
‫‪2‬‬
‫اﻣﺮي‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ رﺷﺪ ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﺗﻜﺎﻣﻞ آن ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺰان آزادي ﺑﻴﺎن و اﻧﺪﻳﺸﻪ در ﻣﻨﻄﻖ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﻲ ﻣﻲﺑﺮﻳﻢ‪ .‬ﭘﺲ‬
‫اﻧﺴﺎن در ﺟﺎﻣﻌﻪي اﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬آزاد اﺳﺖ و ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ اﻧﺪﻳﺸﻪ و دﻳﺪﮔﺎه ﺧﻮد را ﻣﻄﺮح‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺪ؛ ﺣﺘﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ از ﺷﺨﺺ اول دوﻟﺖ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺨﻮاﻫﺪ و از او اﻧﺘﻘﺎد ﻛﻨﺪ و اﻳﻦ‬
‫ﻛﺎر‪ ،‬ﻧﻪ ﻛﻔﺮ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرود و ﻧﻪ ﺗﻼش ﺑﺮاي ﺑﺮاﻧﺪازي ﻧﻈﺎم ﻛﻪ ﻛﻴﻔﺮ آن‪ ،‬ﺳﻴﺎه ﭼﺎﻟﻬﺎي‬
‫زﻧﺪان ﺑﺎﺷﺪ‪.3‬‬
‫ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻌﮕﻴﺮي ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ از ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ در ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ‬
‫اﺳﻼم ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ او ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ﻋﻠﺖ ﺗﻦ دادن ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺻﻠﺤﻲ را ﺑﺪاﻧﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ او‪،‬‬
‫ﺧﻮاﻫﺎن ﺗﻀﻌﻴﻒ روﺣﻴﻪي دﺷﻤﻦ و ﺷﻜﺴﺖ ﻛﻔﺎر ﺑﻮد‪ 4‬و در ﻇﺎﻫﺮ ﺻﻠﺢ‪ ،‬ﻋﻜﺲ اﻳﻦ‬
‫ﻗﻀﻴﻪ اﺣﺴﺎس ﻣﻲﺷﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﭘﺲ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﻜﻤﺖ ﺻﻠﺢ ﺣﺪﻳﺒﻴﻪ‬
‫ﭘﻲ ﺑﺮد‪ ،‬از ﻣﻮﺿﻊ ﺧﻮد‪ ،‬ﺷﺪﻳﺪاً اﻇﻬﺎر ﻧﺪاﻣﺖ ﻛﺮده‪ ،‬ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﺑﺮاي ﺟﺒﺮان ﺧﺴﺎرﺗﻲ‬
‫ﻛﻪ در آن روز ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺷﺪم‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﺪري روزه ﮔﺮﻓﺘﻢ‪ ،‬ﻧﻤﺎز ﻧﻔﻞ ﺧﻮاﻧﺪم و ﺻﺪﻗﻪ دادم و‬
‫‪5‬‬
‫ﺑﺮده آزاد ﻛﺮدم ﻛﻪ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻢ آنرا ﺟﺒﺮان ﻛﺮدهام‪.‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﺷﻌﺒﺎن ﺳﺎل ﻫﻔﺘﻢ ﻫﺠﺮي‪ ،‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب را ﺑﺎ ﮔﺮوﻫﻲ ﺳﻲ‬
‫ﻧﻔﺮه ﺟﻬﺖ ﺳﺮﻛﻮب ﻫﻮازن ﺑﻪ وادي ﺗﺮﺑﺖ واﻗﻊ در ﺷﺮق ﺣﺠﺎز و ﻣﺸﺮف ﺑﻪ ﻧﺠﺪ‪،‬‬
‫ﮔﺴﻴﻞ ﻧﻤﻮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻘﻴﺎﺩﺓ ﺍﻟﻌﺴﻜﺮﻳﺔ ﰲ ﻋﻬﺪ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ ﺹ‪. ٤٩٥‬‬


‫‪ -٢‬ﺻﻠﺢ ﺍﳊﺪﻳﺒﻴﻪ‪ ،‬ﳏﻤﺪ ﺍﲪﺪ ﺑﺎﴰﻴﻞ‪ ،‬ﺹ‪۲۷۰‬‬
‫‪ -٣‬ﻏﺰﻭﺓ ﺍﳊﺪﻳﺒﻴﺔ ﻷﰊ ﻓﺎﺭﺱ ﺹ‪. ١٣٥ ،١٣٤‬‬
‫‪ -٤‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺘﻮﺛﻴﻖ ﰲ ﺳﲑﺓ ﻭﺣﻴﺎﺓ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﺹ‪. ١٩١‬‬
‫‪ -٥‬ﳐﺘﺼﺮ ﻣﻨﻬﺎﺝ ﺍﻟﻘﺎﺻﺪﻳﻦ ﺹ‪۲۹۳‬؛ ﻓﺮﺍﺋﺪ ﺍﻟﮑﻼﻡ ﺹ‪.۱۳۹‬‬
‫‪105‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫ﻋﻤﺮ ﻣﺮدي از ﺑﻨﻲ ﻫﻼل‪ 1‬را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان راﻫﻨﻤﺎ ﺑﻪ ﺧﺪﻣﺖ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬وي ﺷﺒﻬﺎ‪،‬‬
‫راﻫﭙﻴﻤﺎﻳﻲ ﻣﻲﻛﺮد و روزﻫﺎ ﻛﻤﻴﻦ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل ﺧﺒﺮ ﺑﻪ ﻫﻮازن رﺳﻴﺪ‪ .‬از اﻳﻦ رو‬
‫ﻫﻮازن ﻗﺒﻞ از رﺳﻴﺪن ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻣﻨﻄﻘﻪ را ﺗﺮك ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻟﺬا ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﺳﭙﺎﻫﻴﺎﻧﺶ ﻗﺼﺪ‬
‫ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ را ﻧﻤﻮد‪ 2.‬و در رواﻳﺘﻲ آﻣﺪه ﻛﻪ در اﻳﻦ اﺛﻨﺎ راﻫﻨﻤﺎ ﺑﻪ آﻧﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ ﺑﻪ‬
‫ﮔﺮوﻫﻲ دﻳﮕﺮ از ﺧﺜﻌﻢ ﻛﻪ در ﻣﺴﻴﺮ ﻣﺎ ﻗﺮار دارﻧﺪ‪ ،‬ﺣﻤﻠﻪ ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ؟ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻣﻦ ﭼﻨﻴﻦ دﺳﺘﻮري ﻧﺪاده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺮا ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﻫﻮازن در‬
‫‪3‬‬
‫ﺗﺮﺑﺖ ﻓﺮﺳﺘﺎده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﻧﺪﻛﻲ ﺗﺄﻣﻞ در ﻣﺎﺟﺮاي ﮔﺴﻴﻞ اﻳﻦ دﺳﺘﻪ ﻧﻈﺎﻣﻲ و آنﭼﻪ ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ‬
‫ﻣﻲرﺳﻴﻢ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻋﻤﺮ از ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲﻫﺎي ﻻزم ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه ﻧﻈﺎﻣﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‬
‫وﮔﺮﻧﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص‪ ،‬او را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه ﺑﻪ ﺳﻮي دﺷﻤﻨﻲ ﺳﺮﺳﺨﺖ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻫﻮازن ﻧﻤﻲﻓﺮﺳﺘﺎد‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﺗﺤﺖ ﻓﺮﻣﺎﻧﺶ ﺷﺒﻬﺎ راﻫﭙﻴﻤﺎﻳﻲ ﻣﻲﻛﺮد و روزﻫﺎ ﭘﻨﻬﺎن‬
‫ﻣﻲﺷﺪ و اﻳﻦ‪ ،‬ﻳﻜﻲ از اﺻﻮل و زﻳﺮﺳﺎﺧﺘﻬﺎي ﻣﻬﻢ ﻧﻈﺎﻣﻲ ﺑﺮاي ﻏﺎﻓﻠﮕﻴﺮ ﻛﺮدن‬
‫دﺷﻤﻦ اﺳﺖ‪ ،‬از اﻳﻦرو ﻋﻤﺮ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺎ ﻧﻈﺎﻣﻴﺎن اﻧﺪﻛﻲ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ‬
‫زﻳﺎدي ﭘﻴﺮوزي را ﻋﺎﻳﺪ ﺧﻮد ﺑﮕﺮداﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﻋﻤﺮ ﺗﺎﺑﻊ ﻛﻠﻤﻪ ﺑﻪ ﻛﻠﻤﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ دﺳﺘﻮرات ﻓﺮﻣﺎﻧﺪهي ﻛﻞ‬
‫ﺑﻮد و از اﻳﻦ رو ذرهاي از دﺳﺘﻮرات ﻓﺮﻣﺎﻧﺪهي ﻛﻞ‪ ،‬ﻣﻨﺤﺮف ﻧﺸﺪ و اﻳﻦ‬
‫اﻧﻀﺒﺎط ﻧﻈﺎﻣﻲ‪ ،‬ﻻزﻣﻪي ﻳﻚ ﺳﺮﺑﺎز در ﻫﺮ زﻣﺎن و ﻣﻜﺎﻧﻲ اﺳﺖ‪.4‬‬
‫ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب  در ﺟﻨﮓ ﺧﻴﺒﺮ ﻧﻴﺰ ﺣﻀﻮر داﺷﺖ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻛﻪ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص‪ ،‬روز ﻧﺨﺴﺖ اﻳﻦ ﻧﺒﺮد‪ ،‬ﭘﺮﭼﻢ اﺳﻼم را ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﺳﭙﺮد‪ .‬ﻋﻤﺮ و ﻫﻤﺮاﻫﺎﻧﺶ‪،‬‬

‫‪ -١‬ﻫﻼﻝ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﺻﻌﺼﻌﻪ ﺑﻦ ﻣﻌﺎﻭﻳﻪ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻫﻮﺍﺯﻥ‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ‪ :‬ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪٢٧٢/٣.‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺴﻴﺮﻩ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﻪ ﺍﺯ ﺍﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ )‪ (۲۲۸/۲‬؛ ﺃﺧﺒﺎﺭ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺹ‪۳۴‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﺍﻟﻘﺎﺋﺪ ﺹ‪ ١١٨ ،١١٧‬ﺷﻴﺖ ﺧﻄﺎﺏ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪106‬‬

‫ﺑﺎ اﻫﻞ ﺧﻴﺒﺮ روﺑﺮو ﺷﺪﻧﺪ و ﺟﻨﮕﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﭘﻴﺮوزي ﻧﻬﺎﻳﻲ دﺳﺖ ﻧﻴﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻟﺬا ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ﻼ ﳛﺐ ﺍﷲ ﻭﺭﺳﻮﻟﻪ ﻭﳛﺒﻪ ﺍﷲ ﻭﺭﺳﻮﻟﻪ(‪.‬‬
‫)ﻷﻋﻄﲔ ﺍﻟﻠﻮﺍﺀ ﻏﺪﹰﺍ ﺭﺟ ﹰ‬
‫»ﻓﺮدا ﭘﺮﭼﻢ را ﺑﻪ ﻛﺴﻲ ﻣﻲدﻫﻢ ﻛﻪ ﺧﺪا و رﺳﻮﻟﺶ را دوﺳﺖ دارد و ﺧﺪا و‬
‫رﺳﻮﻟﺶ ﻧﻴﺰ او را دوﺳﺖ دارﻧﺪ«‪.‬‬
‫روز ﺑﻌﺪ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ ﺑﺮاي اﺧﺬ ﻓﺮﻣﺎن‪ ،‬ﺧﺪﻣﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺣﻀﻮر ﺑﻪ ﻫﻢ‬
‫رﺳﺎﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻋﻠﻲ را ﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻲ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﭼﺸﻢ درد روﺑﺮو ﺷﺪه ﺑﻮد‪،‬‬
‫ﺧﺪﻣﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص از آب دﻫﺎﻧﺶ ﺑﺮاي ﺑﻬﺒﻮد ﭼﺸﻤﺎن ﻋﻠﻲ اﺳﺘﻔﺎده‬
‫ﻛﺮد و ﭘﺮﭼﻢ را ﺑﻪ وي داد و ﻫﻤﺮاه دﺳﺘﻪاي از اﺻﺤﺎب ﺑﺮاي روﻳﺎروﻳﻲ ﺑﺎ اﻫﻞ ﺧﻴﺒﺮ‬
‫راﻫﻲ ﻣﻴﺪان ﺷﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻲ ﺑﺎ ﻣﺮﺣﺐ روﺑﺮو ﺷﺪ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﺳﺮود‪:‬‬
‫ﺷــﺎﻙ ﺍﻟﺴــﻼﺡ ﺑﻄــﻞ ﳎــﺮﺏ‬ ‫ﻗــﺪ ﻋﻠﻤــﺖ ﺧﻴــﱪ ﺃﱐ ﻣﺮﺣــﺐ‬
‫ـﻬﺐ‬
‫ـﺖ ﺗﻠــ‬‫ـﻮﺙ ﺃﻗﺒﻠــ‬
‫ﺇﺫﺍ ﺍﻟﻠﻴــ‬ ‫ﺃﻃﻌــﻦ ﺃﺣﻴﺎﻧــﺎ ً ﻭ ﺣﻴﻨــﹰﺎ ﺃﺿــﺮﺏ‬
‫»اﻫﻞ ﺧﻴﺒﺮ ﻣﻲداﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻦ ﻣﺮﺣﺐ ﻫﺴﺘﻢ‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﺢ اﺳﺖ و ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﻲ ﺻﺎﺣﺐ‬
‫ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻪ ﺑﺴﺎ ﻛﻪ ﺿﺮﺑﻪ ﻣﻲزﻧﻢ و ﺑﺮﺧﻲ اوﻗﺎت ﺿﺮﺑﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮم‪ ،‬آنﮔﺎه ﻛﻪ ﺷﻴﺮان ﺑﺎ‬
‫ﻋﺼﺒﺎﻧﻴﺖ روﻳﻲ ﻣﻲآورﻧﺪ«‪.‬‬
‫ﻣﺮﺣﺐ ﺑﺎ ﻋﻠﻲ ﺑﻪ ﭘﻴﻜﺎر در آﻣﺪ و ﻋﻠﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﺗﻮاﻧﻲ ﺑﻴﺶ از ﺣﺪ‪ ،‬ﺷﻤﺸﻴﺮي را ﺑﺮ‬
‫ﺳﺮ دﺷﻤﻦ ﺧﻮد ﻛﻮﺑﻴﺪ و او را از ﭘﺎﻳﻲ درآورد‪ ،‬و ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن ﺻﺪاي ﺿﺮﺑﻪ ﻫﻤﻪي اردوﮔﺎه‬
‫ﺑﻴﺮون آﻣﺪﻧﺪ و ﻋﻠﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﻫﻤﻪي آﻧﺎن ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﺮﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪،‬‬
‫ﻗﻠﻌﻪي ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ را ﺑﻪ دﺳﺖ ﻋﻠﻲ ﻓﺘﺢ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﻣﺮدم‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺎزﮔﺸﺖ از ﺧﻴﺒﺮ‪ ،‬ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ درﺑﺎرهي ﺟﻨﮓ ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬در‬
‫اﺛﻨﺎي اﻳﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻓﻼﻧﻲ ﺷﻬﻴﺪ ﺷﺪ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﮐﻼ‪ ،‬ﺍﻧﯽ ﺭﺃﻳﺘﻪ ﻓﯽ ﺍﻟﻨﺎﺭ ﻓﯽ ﺑﺮﺩﺓ ﻏﻠﻬﺎ‪ ،‬ﺍﻭ ﻋﺒﺎﺀﺓ(‪.‬‬
‫»ﺧﻴﺮ‪ ،‬ﻣﻦ ﻓﻼﻧﻲ را دﻳﺪم ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﭼﺎدر ﻳﺎ ﻋﺒﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺳﺮﻗﺖ ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬در آﺗﺶ‬
‫ﻣﻲﺳﻮﺧﺖ«‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫‪107‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬

‫)ﻳﺎﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ ﺍﺫﻫﺐ ﻓﻨﺎﺩ ﻓﯽ ﺍﻟﻨﺎﺱ‪ :‬ﺍﻧﻪ ﻻ ﻳﺪﺧﻞ ﺍﳉﻨﺔ ﺍﻻ ﺍﳌﻮﻣﻨﻮﻥ(‪.‬‬


‫»اي ﭘﺴﺮ ﺧﻄﺎب! در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم اﻋﻼن ﻛﻦ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺆﻣﻨﺎن وارد ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ«‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﻣﻄﺎﺑﻖ دﺳﺘﻮر رﺳﻮل اﻛﺮم ص ﻋﻤﻞ ﻛﺮد‪.‬‬

‫‪ -4‬ﻓﺘﺢ ﻣﻜﻪ و ﻏﺰوهي ﺣﻨﻴﻦ و ﺗﺒﻮك‬


‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻗﺮﻳﺸﻴﺎن‪ ،‬ﭘﻴﻤﺎن ﺻﻠﺢ ﺣﺪﻳﺒﻴﻪ را ﻧﻘﺾ ﻛﺮدﻧﺪ و از ﻧﺎﺣﻴﻪي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫اﺣﺴﺎس ﺧﻄﺮ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن را ﺟﻬﺖ ﺗﺠﺪﻳﺪ ﭘﻴﻤﺎن ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ‪ ،‬ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ‪ .‬اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻧﺨﺴﺖ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪي دﺧﺘﺮش‪ ،‬ام ﺣﺒﻴﺒﻪ‪ ،‬ﻫﻤﺴﺮ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص رﻓﺖ؛ اﻣﺎ ﻓﺎﻳﺪهاي درﺑﺮ ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺳﻮي رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﻴﺮون آﻣﺪ و‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ ﭘﺎﺳﺨﻲ ﺑﻪ وي ﻧﺪاد‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﺎ ﻳﺎران ﺳﺮآﻣﺪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﺎﻧﻨﺪ‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮب ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ ﺗﺎ رﺳﻮل ﺧﺪاص را ﺑﻪ ﺗﺠﺪﻳﺪ ﭘﻴﻤﺎن ﻣﺘﻘﺎﻋﺪ ﺳﺎزﻧﺪ؛‬
‫اﻣﺎ ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از اﻳﻦ دو ﺑﺰرﮔﻮار‪ ،‬ﺧﻮاﺳﺘﻪي اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن را ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺖ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ‬
‫ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺳﻔﺎرش ﻛﻨﻢ؟! ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ اﮔﺮ ﭼﻴﺰي ﺟﺰ ﻣﻮرﭼﻪ‬
‫‪2‬‬
‫ﺑﺮاي ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺎﺑﻢ‪ ،‬ﺑﺎ ﻛﻤﻚ آن ﺑﺎ ﺷﻤﺎ ﺧﻮاﻫﻢ ﺟﻨﮕﻴﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮاي ﺣﺮﻛﺖ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﻜﻪ آﻣﺎده ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺣﺎﻃﺐ ﺑﻦ‬
‫اﺑﻲ ﺑﻠﺘﻌﻪ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪاي ﺑﻪ اﻫﻞ ﻣﻜﻪ ﻧﻮﺷﺖ و آﻧﺎن را در ﺟﺮﻳﺎن ﺗﺼﻤﻴﻢ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮاي‬
‫ﻓﺘﺢ ﻣﻜﻪ ﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﻫﻨﻮز ﻧﺎﻣﻪ در راه ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش را از ﻣﺎﺟﺮا‬
‫ﺑﺎﺧﺒﺮ ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص‪ ،‬ﻋﻠﻲ و ﻣﻘﺪادب را ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ ﻧﺎﻣﻪ را از زﻧﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺣﺎﻣﻞ آن ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪ .‬آنﻫﺎ‪ ،‬در دوازده ﻣﺎﻳﻠﻲ ﻣﺪﻳﻨﻪ در ﻣﻜﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم )روﺿﻪ ﺧﺎخ(‬
‫ﺑﻪ آن زن رﺳﻴﺪﻧﺪ و ﻧﺎﻣﻪ را از او ﭘﺲ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ؛ اﻟﺒﺘﻪ آن زن از ﺟﺮﻳﺎن ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬اﻇﻬﺎر ﺑﻲ‬
‫اﻃﻼﻋﻲ ﻣﻲﻛﺮد ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻋﻠﻲ و ﻣﻘﺪادب‪ ،‬او را ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻟﺒﺎﺳﻬﺎﻳﺶ را از‬
‫ﺗﻨﺶ ﺑﻴﺮون ﺧﻮاﻫﻨﺪ آورد و ﻫﺮ ﻃﻮر ﻛﻪ ﺷﺪه‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪ را از او ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم آن‬
‫زن‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪ را ﺑﻪ آﻧﺎن ﺗﺤﻮﻳﻞ داد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ‪(۲۰۳) ،‬؛ ﺭﺟﺎﻝ ﺳﻨﺪ ﺁﻥ‪ ،‬ﺭﺟﺎﻝ ﺷﻴﺨﻴﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﺳﻴﺮﻩ ﺍﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ )‪(۲۵۶/۲‬؛ ﺍﺧﺒﺎﺭ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺹ‪۳۷‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪108‬‬

‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺣﺎﻃﺐ را اﺣﻀﺎر ﻛﺮد و از او در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺧﻮاﺳﺖ‪.‬‬


‫ﺣﺎﻃﺐ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! در ﻣﻮرد ﻣﻦ ﺷﺘﺎب ﻣﻜﻦ‪ .‬ﻣﻦ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﻬﺎﺟﺮان‪،‬‬
‫ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪي و ﻧﺴﺒﺘﻲ ﺑﺎ ﻗﺮﻳﺶ ﻧﺪارم ﻛﻪ آنﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ آن از ﺧﺎﻧﻮاده و از اﻣﻮاﻟﻢ‬
‫ﻧﮕﻬﺪاري ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻦ ﻓﻘﻂ ﻫﻢ ﭘﻴﻤﺎن آنﻫﺎ ﺑﻮدهام و ﻫﻴﭻ ﻧﺴﺒﺘﻲ ﺑﺎ آنﻫﺎ ﻧﺪارم‪ .‬و‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﻦ ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ارﺗﺪاد از دﻳﻦ‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻧﻜﺮدم؛ ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺪﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻦ ﻛﺎر را‬
‫ﻛﺮدم ﻛﻪ ﻗﺮﻳﺸﻴﺎن در ﻗﺒﺎل اﻳﻦ ﻛﺎر‪ ،‬رﻋﺎﻳﺖ ﺣﺎل ﺧﺎﻧﻮادهام را ﺑﻨﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﺣﺎﻃﺐ‪ ،‬راﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ«‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! اﺟﺎزه ﺑﺪه ﺳﺮِ اﻳﻦ‬
‫ﻣﻨﺎﻓﻖ را از ﺗﻨﺶ ﺟﺪا ﻛﻨﻢ؟ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬او‪ ،‬از اﻫﻞ ﺑﺪر اﺳﺖ و ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬در‬
‫ﻣﻮرد اﻫﻞ ﺑﺪر ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫»ﺍﻋﻤﻠﻮﺍ ﻣﺎ ﺷﺌﺘﻢ ﻓﻘﺪ ﻏﻔﺮﺕ ﻟﮑﻢ«‪.‬‬
‫»ﻫﺮ ﭼﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺑﻜﻨﻴﺪ؛ ﻣﻦ ﮔﻨﺎﻫﺎن ﺷﻤﺎ را آﻣﺮزﻳﺪهام«‪.‬‬
‫از ﮔﻔﺘﮕﻮﻳﻲ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﻣﻴﺎن ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب و رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺻﻮرت‬
‫ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻧﻜﺎت زﻳﺮ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﺟﺎﺳﻮس ﺑﺎﻳﺪ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﻮد‪ .‬زﻳﺮا ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب اﺟﺎزهي ﻗﺘﻞ‬
‫ﺣﺎﻃﺐ را ﺧﻮاﺳﺖ‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ او ﭼﻴﺰي ﻧﮕﻔﺖ و ﻓﻘﻂ ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬او‪ ،‬از‬
‫اﻫﻞ ﺑﺪر اﺳﺖ«‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺪﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﻛﻪ ﺟﺰو ﺑﺪرﻳﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺸﻤﻮل اﻳﻦ ﻛﻴﻔﺮ‬
‫ﻧﻤﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫‪ -2‬ﺟﺪﻳﺖ و ﺳﺮﺳﺨﺘﻲ ﻋﻤﺮ در ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ دﻳﻦ‪ ،‬ﻧﻤﺎﻳﺎن ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬ﭼﻨﺎن‬
‫ﻛﻪ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ از رﺳﻮل ﺧﺪاص اﺟﺎزه ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ ﮔﺮدن ﺣﺎﻃﺐ را ﺑﺰﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﮔﻨﺎه ﻛﺒﻴﺮه‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ از ﺑﻴﻦ رﻓﺘﻦ اﻳﻤﺎن ﻧﻤﻲﺷﻮد؛ زﻳﺮا ﻛﺎري ﻛﻪ ﺣﺎﻃﺐ ﻛﺮد‪ ،‬ﮔﻨﺎه‬
‫ﻛﺒﻴﺮه ﺑﻮد‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل او ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرﻓﺖ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﻋﻤﺮ در ﻋﺼﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺻﻔﺖ ﻧﻔﺎق را ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻟﻐﻮي ﻧﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ اﺻﻄﻼﺣﻲ‬
‫ﺑﺮاي ﺣﺎﻃﺐ ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺮد‪ ،‬زﻳﺮا ﻧﻔﺎق اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﺴﻲ ﺗﻈﺎﻫﺮ ﺑﻪ اﺳﻼم ﻧﻤﺎﻳﺪ‬
‫در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻛﻔﺮ ﻧﻬﺎن وي را در ﺑﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و آنﭼﻪ ﻛﻪ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﻋﻤﺮ‬

‫‪ -١‬ﲞﺎﺭﯼ‪۴۲۷۴ ،‬‬
‫‪109‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫ود‪ ،‬اﻳﻨﻜﻪ )ﺣﺎﻃﺐ( ﺧﻼف ﻇﺎﻫﺮ ﺧﻮد ﻋﻤﻞ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻧﺎﻣﻪاي را‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﻣﻜﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﻤﺎن او ﺳﺎزﮔﺎر ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻳﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ‬
‫آن و در راه آن ﺑﻪ ﺟﻬﺎد ﭘﺮداﺧﺖ و ﺟﺎن ﺧﻮد را در ﺧﻄﺮ ﻗﺮار داد‪.1‬‬
‫‪ -5‬اﺛﺮ ﭘﺬﻳﺮي ﻋﻤﺮ از ﺳﺨﻨﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص‪ :‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺑﺎ وﺟﻮد آن ﻫﻤﻪ ﺧﺸﻤﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮ ﺣﺎﻃﺐ داﺷﺖ و ﻗﺼﺪ ﻛﺸﺘﻨﺶ را ﻧﻤﻮده ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن ﻓﺮﻣﻮدهي‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺧﺸﻢ ﺧﻮد را ﻓﺮو ﺑﺮد و ﺑﻪ ﮔﺮﻳﻪ اﻓﺘﺎد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ و‬
‫رﺳﻮﻟﺶ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺪان ﺳﺒﺐ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﺸﻢ وي‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺧﺪا و‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﻮد و ﭼﻮن درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ رﺿﺎﻳﺖ ﺧﺪا و رﺳﻮﻟﺶ در ﺑﺮﺧﻮرد ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﺑﺎ‬
‫ﺣﺎﻃﺐ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﭘﻴﺸﻴﻨﻪي ﺟﻬﺎدي وي و ﺻﺮف ﻧﻈﺮ از ﻣﺠﺎزاﺗﺶ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫ﻣﻮﺿﻊ ﺧﻮد را ﺗﻐﻴﻴﺮ داد‪.‬‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻟﺸﻜﺮ اﺳﻼم ﺑﻪ »ﻣﺮا اﻟﻈﻬﺮان« رﺳﻴﺪ و اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن ﺑﻪ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻋﺒﺎس‬
‫ﺑﺮاي ﮔﺮﻓﺘﻦ اﻣﺎن ﻧﺎﻣﻪ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص آﻣﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ‬
‫ﻋﺒﺎس ﮔﻔﺖ‪ :‬واي ﺑﺮ ﺗﻮ اي اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن! اﻳﻦ رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﺎ ﻟﺸﻜﺮش ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺧﺪا‬
‫ﺳﻮﮔﻨﺪ! ﻗﺮﻳﺶ ﺻﺒﺢ ﺑﺪي در ﭘﻴﺶ دارد‪ .‬اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺪر و ﻣﺎدرم ﻓﺪاﻳﺖ ﺑﺎد‪ ،‬ﭼﺎره‬
‫ﭼﻴﺴﺖ؟‬
‫ﻋﺒﺎس ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! اﮔﺮ ﺑﻪ ﺗﻮ دﺳﺖ ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬ﮔﺮدﻧﺖ را ﺧﻮاﻫﺪ زد‪ .‬ﭘﺲ‬
‫ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﻣﻦ ﺳﻮار ﺷﻮ ﺗﺎ ﺗﻮ را ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺒﺮم و ﺑﺮاﻳﺖ اﻣﺎن ﺑﮕﻴﺮم‪ .‬اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن‬
‫ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻋﺒﺎس را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و ﺳﻮار ﺷﺪ و ﺣﻜﻴﻢ ﺑﻦ ﺣﺰام و ﺑﺪﻳﻞ ﺑﻦ ورﻗﺎء ﻛﻪ ﺑﺎ‬
‫اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن ﺑﻪ ﺑﻴﺮون ﻣﻜﻪ آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮﮔﺸﺘﻨﺪ‪ .‬ﻋﺒﺎس ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬او را ﺑﺎ ﺧﻮد آوردم‪.‬‬
‫ﻫﺮﮔﺎه از ﻛﻨﺎر آﺗﺸﻲ ﻣﻲﮔﺬﺷﺘﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬اﻳﻦ ﻛﻴﺴﺖ‪ .‬آنﮔﺎه ﺷﺘﺮ رﺳﻮل ﺧﺪاص را‬
‫ﻣﻲﺷﻨﺎﺧﺘﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻋﻤﻮي رﺳﻮل ﺧﺪا ﺳﻮار ﺑﺮ ﺷﺘﺮ آن ﺣﻀﺮت اﺳﺖ ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ از‬
‫ﻛﻨﺎر ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﮔﺬﺷﺘﻴﻢ؛ او ﻣﺮا ﺷﻨﺎﺧﺖ‪ .‬وﻗﺘﻲ ﭼﺸﻤﺶ ﺑﻪ اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن اﻓﺘﺎد‪،‬‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن دﺷﻤﻦ ﺧﺪا اﺳﺖ؟ ﺧﺪا را ﺷﻜﺮ ﻛﻪ ﺗﻮ را ﺑﺪون وﺟﻮد ﻫﻴﭻ ﻋﻬﺪ و‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﲑﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ‪ :‬ﺃﰊ ﻓﺎﺭﺱ ﺹ ‪.٤٠٤‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻻﺳﻼﻣﯽ )‪(۱۷۷ ،۱۷۶/۷‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪110‬‬

‫ﭘﻴﻤﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺎ ﺳﭙﺮد‪ .‬و ﺑﺎ ﺷﺘﺎب ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪا رﻓﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا!‬
‫اﻳﻦ اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺪون ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ ﻋﻬﺪ و ﭘﻴﻤﺎﻧﻲ در دﺳﺖ ﻣﺎ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﭘﺲ اﺟﺎزه ﺑﺪه ﮔﺮدﻧﺶ را ﺑﺰﻧﻢ‪ .‬ﻋﺒﺎس ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ او را ﭘﻨﺎه دادهام‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻋﺒﺎس‬
‫اﺻﺮار ﻋﻤﺮ را دﻳﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻮن او از ﺑﻨﻲ ﻋﺒﺪ ﻣﻨﺎف اﺳﺖ اﻳﻦ ﻫﻤﻪ اﺻﺮار داري؛ اﮔﺮ‬
‫از ﺑﻨﻲ ﻋﺪي ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺮاي ﻛﺸﺘﻨﺶ اﻳﻦ ﻫﻤﻪ ﭘﺎﻓﺸﺎري ﻧﻤﻲﻛﺮدي‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻋﺒﺎس!‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻣﮕﻮ‪ .‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻛﻪ از ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﺗﻮ ﺑﻪ ﻗﺪري ﺧﻮﺷﺤﺎل ﺷﺪم ﻛﻪ اﮔﺮ‬
‫ﭘﺪرم ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻣﻲﺷﺪ آن ﻗﺪر ﺧﻮﺷﺤﺎل ﻧﻤﻲﺷﺪم؛ ﭼﻮن ﻣﻲداﻧﺴﺘﻢ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﺗﻮ‬
‫ﺑﺮاي رﺳﻮل ﺧﺪاص از ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﭘﺪرم ﺧﻮﺷﺤﺎل ﻛﻨﻨﺪهﺗﺮ ﺑﻮد‪ .‬آنﮔﺎه رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻋﺒﺎس ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫)ﺇﺫﻫﺐ ﺑﻪ ﻳﺎﻋﺒﺎﺱ ﺇﱃ ﺭﺣﻠﻚ ﻓﺈﺫﺍ ﺃﺻﺒﺤﺖ ﻓﺄﺗﲏ ﺑﻪ( ‪.1‬‬
‫»او را اﻣﺸﺐ ﻧﺰد ﺧﻮد ﻧﮕﻪ دار و ﻓﺮدا ﻧﺰد ﻣﻦ ﺑﻴﺎور«‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻊ ﻋﻤﺮ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺧﻮﻧﺶ ﺑﺎ دﻳﺪن دﺷﻤﻨﺎن ﺧﺪا و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ‬
‫ﺟﻮش ﻣﻲآﻣﺪ؛ ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺖ ﮔﺮدن اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن را ﻛﻪ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﻋﻤﻮي‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻣﺨﻔﻲ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺰﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﭼﻮن ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل در ﺣﻖ اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن‪ ،‬ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ‬
‫ﻧﻴﻜﻲ رﻗﻢ زده ﺑﻮد‪ ،‬ﻗﻠﺒﺶ را ﺑﺮاي ﭘﺬﻳﺮش اﺳﻼم ﺑﺎز ﻛﺮد و ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن ﺑﻪ‬
‫‪2‬‬
‫اﺳﻼم ﻣﺸﺮف ﮔﺮدﻳﺪ و ﻋﻤﺮ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ او را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻏﺰوهي ﺣﻨﻴﻦ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻣﺤﺎﺻﺮهي دﺷﻤﻦ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و‬
‫ﻣﺘﻔﺮق ﮔﺸﺘﻨﺪ و ﺗﺎ آﺳﺘﺎﻧﻪي ﺷﻜﺴﺖ ﭘﻴﺶ رﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻛﺲ در ﻓﻜﺮ دﻳﮕﺮي ﻧﺒﻮد‪ ،‬رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻃﺮف راﺳﺖ رﻓﺖ و ﺑﺎﻧﮓ ﺑﺮآورد‪» :‬اي ﻣﺮدم! ﺑﻪ ﻛﺠﺎ ﻣﻲروﻳﺪ؟ ﺑﻪ ﺳﻮي‬
‫ﻣﻦ ﺑﻴﺎﻳﻴﺪ؛ ﻣﻦ‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪا ﻫﺴﺘﻢ؛ ﻣﻦ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﻫﺴﺘﻢ«‪ .‬ﻣﺮدم در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻫﺮ‬
‫ﻛﺲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﻜﺮ ﺧﻮد ﺑﻮد و روي ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﻲاﻓﺘﺎدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺎ ﺑﻪ ﻓﺮار ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ و ﻓﻘﻂ ﻋﺪه‬
‫اﻧﺪﻛﻲ از ﻣﻬﺎﺟﺮان و اﻧﺼﺎر ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻋﻠﻲ‪ ،‬ﻋﺒﺎس‪ ،‬ﻓﻀﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ ،‬اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن‬
‫‪3‬‬
‫ﺑﻦ ﺣﺎرث و ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺶ و ﻧﻴﺰ رﺑﻴﻌﻪ ﺑﻦ ﺣﺎرث و ﭼﻨﺪ ﺗﻦ دﻳﮕﺮ اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ ورزﻳﺪﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﲑﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ ﺹ ‪.٥٢٠ ،٥١٩ ،٥١٨‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﻣﻊ ﺍﻟﻨﺒﯽ‪ ،‬ﺩ‪ .‬ﻋﺎﻃﻒ ﳌﺎﺿﻪ‪ ،‬ﺹ‪۴۲‬‬
‫‪ -٣‬ﺳﻴﺮﻩ ﺍﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ‪(۲۸۹/۲) ،‬؛ ﺍﺧﺒﺎﺭ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺹ‪۴۱‬‬
‫‪111‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫اﺑﻮﻗﺘﺎده در ﻣﻮرد ﻋﻤﻠﻜﺮد ﻋﻤﺮ در آن ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﺤﺮاﻧﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﺮاي ﺟﻨﮓ ﺣﻨﻴﻦ‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﻴﺮون آﻣﺪﻳﻢ‪ ،‬ﭘﺲ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ دﺷﻤﻦ ﺑﻪ ﭘﻴﻜﺎر ﭘﺮداﺧﺘﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫ﺑﺎ ﺷﻜﺴﺖ روﺑﺮو ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺮدي از ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ را دﻳﺪم ﻛﻪ روي ﻣﺮدي از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻗﺮار‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد و ﻣﻦ ﻧﻴﺰ از ﭘﺸﺖ ﺷﻤﺸﻴﺮي را ﺑﺮ ﮔﺮدن او وارد ﻧﻤﻮدم‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﻣﻦ روﻳﻲ‬
‫آورد و ﻣﺮا در آﻏﻮش ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬دﻳﺪم ﻛﻪ ﺟﺎن داده ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺮا رﻫﺎ ﻛﺮد‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻣﻦ‪،‬‬
‫ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب  را دﻳﺪم؛ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬وﺿﻌﻴﺖ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﻮاﺳﺖ ﺧﺪا ﺑﻮد ﻛﻪ‬
‫‪1‬‬
‫آنﻫﺎ ﻓﺮار ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻨﻚ دوﺑﺎره ﺑﺮﮔﺸﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ راﺟﻊ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻏﺰوه ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪| {  z y x wv u ts  r q p o nm‬‬
‫}~¡‪l¨§¦¥¤£ ¢‬‬
‫ﺍﻟﺘﻮﺑﺔ‪٢٥ :‬‬
‫»ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﻤﺎ را در ﻣﻮاﻗﻊ زﻳﺎدي ﻳﺎري ﻛﺮد و )ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﻧﻴﺮوي اﻳﻤﺎن ﺑﺮ دﺷﻤﻨﺎن‬
‫ﺣﻨَﻴﻦ )ﻛﻪ در روز ﺷﻨﺒﻪ‪ ،‬ﺷﺎﻧﺰدﻫﻢ ﺷﻮ‪‬ال ﺳﺎل‬
‫ﭘﻴﺮوز ﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬و از ﺟﻤﻠﻪ( در ﺟﻨﮓ ‪‬‬
‫ﻫﺸﺘﻢ ﻫﺠﺮي‪ ،‬ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ ﻛﻪ ‪ 12000‬ﻧﻔﺮ ﺑﻮدﻳﺪ‪ ،‬و ﻣﻴﺎن ﻗﺒﺎﺋﻞ ﺛﻘﻴﻒ و ﻫﻮازنِ ﻣﺸﺮك ﻛﻪ‬
‫‪ 4000‬ﻧﻔﺮ ﺑﻮدﻧﺪ درﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬و ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻛﺜﺮت ﺧﻮد و ﻗﻠّﺖ دﺷﻤﻨﺎن ﻣﻐﺮور ﺷﺪﻳﺪ و‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﻤﺎ را در اواﺋﻞ اﻣﺮ ﺑﻪ ﺧﻮد رﻫﺎ ﻛﺮد و دﺷﻤﻨﺎن ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﭼﻴﺮه ﺷﺪﻧﺪ( ﺑﺪآنﮔﺎه‬
‫ﻛﻪ ﻓﺰوﻧﻲ ﺧﻮدﺗﺎن ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ اﻋﺠﺎب اﻧﺪاﺧﺖ )و ﻓﺮﻳﻔﺘﻪ و ﻣﻐﺮورِ اﻧﺒﻮه ﻟﺸﻜﺮ ﺷﺪﻳﺪ(‬
‫وﻟﻲ آن ﻟﺸﻜﺮﻳﺎنِ ﻓﺮاوان اﺻﻼً ﺑﻪ ﻛﺎر ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺎﻣﺪﻧﺪ )و ﮔﺮه از ﻛﺎرﺗﺎن ﻧﮕﺸﺎدﻧﺪ( و زﻣﻴﻦ‬
‫ﺑﺎ ﻫﻤﻪ وﺳﻌﺘﺶ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺗﻨﮓ ﺷﺪ‪ ،‬و از آن ﭘﺲﭘﺸﺖ ﻛﺮدﻳﺪ و ﭘﺎي ﺑﻪ ﻓﺮار ﻧﻬﺎدﻳﺪ«‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ از اﻳﻨﻜﻪ ﺷﻜﺴﺖ ﻛﻠﻲ ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮﺑﻪي ﻣﺆﻣﻨﻴﻦ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و‬
‫ﻳﺎري ﺧﻮد را در ﺣﻖ آن ﺑﻪ اﺟﺮا درآورد‪ ،‬آنﮔﺎه ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻮي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﺷﺎن ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ و‬
‫ﭘﻴﺮاﻣﻮن او ﮔﺮد آﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺧﺪاوﻧﺪ آراﻣﺶ دروﻧﻲ و ﻳﺎري ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺳﺮﺑﺎزان اﺳﻼم‬
‫ﻧﺎزل ﮔﺮداﻧﺪ‪ .‬اﻳﻨﻚ ﺧﺪاوﻧﺪ در ﺧﺼﻮص اﻳﻦ داﺳﺘﺎن ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ‪(۴۳۲۲) ،‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪112‬‬

‫‪¶ µ ´³²±°¯®¬«ª ©m‬‬


‫¸‪ l ¾½¼»º¹‬ﺍﻟﺘﻮﺑﺔ‪٢٦ :‬‬
‫»ﺳﭙﺲ )ﻋﻨﺎﻳﺖ ﺧﺪا درﺑﺮﺗﺎن ﮔﺮﻓﺖ و( ﺧﺪاوﻧﺪ آراﻣﺶ ﺧﻮد را ﻧﺼﻴﺐ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮش و‬
‫ﻣﺆﻣﻨﺎن ﮔﺮداﻧﺪ و ﻟﺸﻜﺮﻫﺎﺋﻲ را )از ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺑﺮاي ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻗﻠﺐ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن( ﻓﺮو ﻓﺮﺳﺘﺎد‬
‫ﻛﻪ ﺷﻤﺎ اﻳﺸﺎن را ﻧﻤﻲدﻳﺪﻳﺪ‪ ،‬و )ﭘﻴﺮوز ﺷﺪﻳﺪ و دﺷﻤﻨﺎن ﺷﻜﺴﺖ ﺧﻮردﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺪﻳﻦ‬
‫وﺳﻴﻠﻪ( ﻛﺎﻓﺮان را ﻣﺠﺎزات ﻛﺮد‪ ،‬و اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻴﻔﺮ ﻛﺎﻓﺮان )در اﻳﻦ ﺟﻬﺎن‪ ،‬و ﻋﺬاب‬
‫آﺧﺮت ﻫﻢ ﺑﻪ ﺟﺎي ﺧﻮد ﺑﺎﻗﻲ اﺳﺖ(«‪.‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﺲ از ﭘﺎﻳﺎن ﻧﺒﺮد‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ در ﻣﻜﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم‬
‫»ﺟﻌﺮاﻧﻪ« ﻏﻨﺎﻳﻢ را ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻧﻤﻮد و از ﺟﻮاﻫﺮي ﻛﻪ روي ﺟﺎﻣﻪي ﺑﻼل اﻧﺒﺎﺷﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻳﻚ‬
‫ﻣﺸﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ و آن ﻣﻲداد‪ .‬ﺷﺨﺼﻲ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻣﺤﻤﺪ! ﻋﺪاﻟﺖ را رﻋﺎﻳﺖ ﻛﻦ‪ .‬رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﻭﻳﻠﻚ ﻭﻣﻦ ﻳﻌﺪﻝ ﺇﺫﺍ ﱂ ﺃﻛﻦ ﺃﻋﺪﻝ؟ ﻟﻘﺪ ﺧﺒﺖ ﻭﺧﺴﺮﺕ ﺇﻥ ﱂ ﺃﻛﻦ ﺃﻋﺪﻝ(‪.‬‬
‫»واي ﺑﺮ ﺗﻮ‪ .‬اﮔﺮ ﻣﻦ ﻋﺪاﻟﺖ را رﻋﺎﻳﺖ ﻧﻜﻨﻢ‪ ،‬ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﻋﺪاﻟﺖ را رﻋﺎﻳﺖ ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ﻛﺮد؟«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! ﺑﮕﺬار ﺗﺎ ﮔﺮدن اﻳﻦ ﻣﻨﺎﻓﻖ را ﺑﺰﻧﻢ‪ .‬آن ﺣﻀﺮتص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﻣﻌﺎﺫ ﺍﷲ ﺃﻥ ﻳﺘﺤﺪﺙ ﺍﻟﻨﺎﺱ ﺃﱐ ﺃﻗﺘﻞ ﺃﺻﺤﺎﰊ‪ ،‬ﺇﻥ ﻫﺬﺍ ﻭﺃﺻﺤﺎﺑﻪ ﻳﻘﺮﺀﻭﻥ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ ﻻ ﳚﺎﻭﺯ‬
‫‪1‬‬
‫ﺣﻨﺎﺟﺮﻫﻢ ﳝﺮﻗﻮﻥ ﻣﻨﻪ ﻛﻤﺎ ﳝﺮﻕ ﺍﻟﺴﻬﻢ ﻣﻦ ﺍﻟﺮﻣﻴﺔ(‬
‫»ﻣﻦ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺮدم ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﻫﻤﺮاﻫﺎﻧﺶ را ﻣﻲﻛﺸﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮم«‪ .‬و‬
‫اﻓﺰود‪» :‬اﻳﻦ ﻣﺮد و ﭘﻴﺮواﻧﺶ ﻗﺮآن را ﺗﻼوت ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻗﺮآن از‬
‫ﺣﻨﺠﺮهﻫﺎﻳﺸﺎن ﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮ ﻧﻤﻲرود‪ .‬و آنﻫﺎ ﺑﻪﺳﺎن ﺗﻴﺮي ﻛﻪ از ﻛﻤﺎن ﺟﺪا ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬از اﺳﻼم‬
‫ﺑﻴﺮون ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ«‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻊ ﮔﻴﺮي ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﮔﺴﺘﺎﺧﻲ و ﺟﺴﺎرﺗﻲ ﻛﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮاﻛﺮمص ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻏﻴﺮت اﻳﻤﺎﻧﻲ ﻋﻤﺮ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻋﻤﺮ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻲﺣﺮﻣﺘﻲ ﺑﻪ‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻠﻢ ﺭﻗﻢ ‪ ،١٠٦٣‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ ﺭﻗﻢ ‪.٣١٣٨‬‬


‫‪113‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫ﻣﺤﺎرم اﻟﻬﻲ را ﺗﺤﻤﻞ ﻛﻨﺪ و ﻛﺴﻲ در ﺣﻀﻮر وي ﺑﻪ ﻣﻘﺎم ﻧﺒﻮت و رﺳﺎﻟﺖ ﺗﻌﺪي و‬
‫ﺗﺠﺎوز ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﻲ ﺻﺒﺮاﻧﻪ ﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﮕﺬار ﺗﺎ ﮔﺮدن اﻳﻦ ﻣﻨﺎﻓﻖ‬
‫را ﺑﺰﻧﻢ‪ .‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﺑﺮﺧﻮرد ﻓﺎروق ﺑﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻘﺪﺳﺎت اﺳﻼم ﺗﻮﻫﻴﻦ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.1‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﺟﻌﺮاﻧﻪ ﺑﺎ ﺻﺤﺎﺑﻲ ﻣﺸﻬﻮر؛ ﻳﻌﻠﻲ ﺑﻦ اﻣﻴﻪ ﻛﻪ ﻣﺸﺘﺎق دﻳﺪن رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫در ﻫﻨﮕﺎم ﻧﺰول وﺣﻲ ﺑﻮد‪ ،‬ﻫﻤﻜﺎري ﻛﺮد ﺗﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﻮاﺳﺘﻪاش ﺑﺮﺳﺪ‪ .‬ﻳﻌﻠﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻣﻦ دوﺳﺖ داﺷﺘﻢ رﺳﻮل ﺧﺪاص را ﻫﻨﮕﺎم ﻧﺰول وﺣﻲ ﺑﺒﻴﻨﻢ‪ .‬در ﺟﻌﺮاﻧﻪ ﻳﻜﻲ از ﺑﺎدﻳﻪ‬
‫ﻧﺸﻴﻨﺎن در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻋﺒﺎﻳﻲ ﭘﻮﺷﻴﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﺰد اﻳﺸﺎن آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺣﻜﻢ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ وﺟﻮد‬
‫ﺑﺴﺘﻦ اﺣﺮام ﻋﻤﺮه‪ ،‬ﻋﺒﺎ ﭘﻮﺷﻴﺪه و ﻋﻄﺮ زده‪ ،‬ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻣﻦ اﺷﺎره ﻛﺮد ﻛﻪ ﺑﻴﺎ‪.‬‬
‫ﻣﻦ رﻓﺘﻢ و رﺳﻮل ﺧﺪاص را دﻳﺪم ﻛﻪ رﻧﮓ ﭼﻬﺮهاش ﻗﺮﻣﺰ ﺷﺪه و ﻫﻤﭽﻮن ﺷﺨﺺ‬
‫ﺧﻔﺘﻪ‪ ،‬ﺧﺮﻧﺎﺳﻪ ﻣﻲﻛﺸﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ آن ﺣﺎﻟﺖ از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮﻃﺮف ﮔﺮدﻳﺪ و ﺑﻪ‬
‫ﭘﺮﺳﺸﮕﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺃﻳﻦ ﺍﻟﺬﻱ ﺑﻚ ﻓﺎﻏﺴﻠﻪ ﺛﻼﺙ ﻣﺮﺍﺕ‪ ،‬ﻭﺃﻣﺎ ﺍﳉﺒ‪ ‬ﹸﺔ ﻓﺎﺗﺮﻋﻬﺎ‪ ،‬ﰒ ﺿﻊ ﰲ ﻋﻤﺮﺗﻚ ﻛﻤﺎ ﺗﻀﻊ ﰲ‬
‫‪2‬‬
‫ﺣﺠﻚ(‪.‬‬
‫»ﻣﻮاد ﺧﻮﺷﺒﻮ را ﺳﻪ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺑﺸﻮي و ﻋﺒﺎﻳﺖ را در اﺣﺮام ﻋﻤﺮه در ﺑﻴﺎور ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻛﻪ‬
‫در ﺣﺞ در ﻣﻲآوري«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب در ﻏﺰوهي ﺗﺒﻮك ﻧﻴﺰ ﻣﺸﺎرﻛﺖ داﺷﺖ و ﻧﺼﻒ داراﻳﻲ ﺧﻮد را‬
‫ﺻﺮف ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي اﻳﻦ ﻏﺰوه ﻧﻤﻮد و ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﺮدم دﭼﺎر ﻛﻤﺒﻮد ﺧﻮراك ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد دﻋﺎي ﺑﺮﻛﺖ داد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در ﻏﺰوه ي‬
‫ﺗﺒﻮك‪ ،‬ﻣﺮدم دﭼﺎر ﮔﺮﺳﻨﮕﻲ ﺷﺪﻳﺪي ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص آﻣﺪﻧﺪ و‬
‫ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬اﮔﺮ اﺟﺎزه دﻫﻴﺪ‪ ،‬ﻣﺎ ﺷﺘﺮان ﺑﺎرﻛﺶ ﺧﻮد را ذﺑﺢ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ؟ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫اﺷﻜﺎﻟﻲ ﻧﺪارد‪ .‬آنﮔﺎه ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪا! اﮔﺮ آنﻫﺎ اﻳﻦ ﻛﺎر را ﺑﻜﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺮﻛﺒﻬﺎ از ﺑﻴﻦ ﻣﻲرود و ﻟﺸﻜﺮ ﭘﻴﺎده ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ‬
‫ﻣﻦ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﺷﻤﺎ از آنﻫﺎ ﺑﺨﻮاﻫﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻗﻴﻤﺎﻧﺪهي ﺗﻮﺷﻪﺷﺎن را ﺟﻤﻊ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬آنﮔﺎه ﺷﻤﺎ ﺑﺮ‬
‫آن دﻋﺎي ﺑﺮﻛﺖ ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ؛ اﻣﻴﺪ اﺳﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ در آنﻫﺎ ﺑﺮﻛﺖ ﻋﻨﺎﻳﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺘﻮﺛﻴﻖ ﰲ ﺳﲑﺓ ﻭﺣﻴﺎﺓ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﺹ ‪.٢٠٠‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ‪ ،‬ﺭﻗﻢ ‪ ،٤٧٠٠‬ﻣﺴﻠﻢ ﺭﻗﻢ ‪.١١٨٠‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪114‬‬

‫رﺳﻮل ﺧﺪاص اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻛﺮد و زﻳﺮ اﻧﺪازي ﭼﺮﻣﻲ ﭘﻬﻦ ﻧﻤﻮد و از آﻧﺎن ﺧﻮاﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺎﻗﻴﻤﺎﻧﺪهي ﺗﻮﺷﻪ ﺧﻮد را در آن ﺑﺮﻳﺰﻧﺪ‪ .‬آنﻫﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺮدﻧﺪ؛ ﺷﺨﺼﻲ ﻣﻘﺪاري ذرت و‬
‫ﻳﻜﻲ ﻣﻘﺪاري ﺧﺮﻣﺎ و دﻳﮕﺮي ﺗﻜﻪاي ﻧﺎن آورد و ﺑﺮ روي آن زﻳﺮ اﻧﺪاز‪ ،‬اﻧﺪﻛﻲ از‬
‫ﺧﻮراﻛﻬﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺟﻤﻊ ﺷﺪ‪ .‬آنﮔﺎه رﺳﻮل ﺧﺪاص دﻋﺎي ﺑﺮﻛﺖ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ‬
‫ﻣﺮدم ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻇﺮﻓﻬﺎﻳﺘﺎن را ﺑﻴﺎورﻳﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻫﻤﻪي ﻟﺸﻜﺮ ﻇﺮفﻫﺎي ﺧﻮد را آوردﻧﺪ و‬
‫ﭘﺮ ﻛﺮدﻧﺪ و ﺧﻮردﻧﺪ و ﺳﻴﺮ ﺷﺪﻧﺪ و ﻫﻨﻮز ﻫﻢ ﻣﻘﺪاري ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬آنﮔﺎه رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺃﺷﻬﺪ ﺃﻥ ﻻ ﺇﻟﻪ ﺇﻻ ﺍﷲ ﻭﺃﺷﻬﺪ ﺃﱐ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ ﻻ ﻳﻠﻘﻰ ﺍﷲ ‪‬ﺎ ﻋﺒﺪ ﻏﲑ ﺷﺎﻙ‪ ،‬ﻓﻴﺤﺠﺐ ﻋﻦ‬
‫‪1‬‬
‫ﺍﳉﻨﺔ(‬
‫»ﻣﻦ ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﻢ ﻛﻪ ﻣﻌﺒﻮد ﺑﺮﺣﻘﻲ ﺟﺰ ﺧﺪاي ﻳﻜﺘﺎ ﻧﻴﺴﺖ و ﻣﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎده او‬
‫ﻫﺴﺘﻢ‪ .‬و اﻓﺰود‪ :‬ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ دو ﭼﻴﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﺎﺷﺪ و ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪي ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬
‫آنﻫﺎ در دل ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬وارد ﺑﻬﺸﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ«‪.‬‬
‫اﻳﻨﻬﺎ ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﻮاﺿﻊ ﻋﻤﺮ در رﻛﺎب رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺪون ﺗﺮدﻳﺪ ﻋﻤﺮ‬
‫از ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻏﺰوات ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬درﺳﻬﺎي زﻳﺎدي ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﺑﻌﺪا‬
‫در ﭘﺮﺗﻮ آنﻫﺎ اﻣﺖ را رﻫﺒﺮي و راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻧﻤﻮد‪.‬‬

‫دوم‪ :‬ﻋﻤﺮ در ﺟﺎﻣﻌﻪي ﻣﺪﻧﻲ‬


‫ﻋﻤﺮ ﺷﺪﻳﺪاً ﻣﺸﺘﺎق ﺷﺮﻛﺖ در ﻣﺠﺎﻟﺲ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮد و ﻫﺮﮔﺎه در ﻣﺠﻠﺲ آن‬
‫ﺣﻀﺮتص‪ ،‬ﺣﻀﻮر ﻣﻲﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎن ﻣﺠﻠﺲ‪ ،‬ﺑﺮ ﻧﻤﻲﺧﺎﺳﺖ‪ .‬آري اﻳﺸﺎن ﻳﻜﻲ از‬
‫اﻓﺮادي ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ رﺳﻮل ﺧﺪا را ﺗﺮك ﻧﻤﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،2‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻫﺮﮔﺎه ﻫﻴﺌﺘﻲ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬
‫ﻣﻲآﻣﺪ و رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮاي آﻧﺎن ﺑﻪ اﻳﺮاد ﺧﻄﺒﻪ ﻣﻲﭘﺮداﺧﺖ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺧﻮد را ﺑﻪ آن‬
‫ﻣﺠﻠﺲ ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ و ﺑﺎ ﺷﻮق و ﻋﻼﻗﻪ ﺑﻪ ﺳﺨﻨﺎن رﺳﻮل ﺧﺪاص ﮔﻮش ﻣﻲﺳﭙﺮد‪ .‬او‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻙ ﺍﻹﳝﺎﻥ ﺭﻗﻢ ‪.٢٧‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻹﺣﺴﺎﻥ ﰲ ﺗﻘﺮﻳﺐ ﺻﺤﻴﺢ ﺑﻦ ﺣﺒﺎﻥ )‪ (٣٠٠/١٥‬ﻣﺴﻠﻢ ﺭﻗﻢ ‪.٨٦٣‬‬
‫‪115‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫ﻫﻤﻮاره در ﺣﻠﻘﻪﻫﺎي درس و وﻋﻆ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺷﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﺮد و از آن ﺣﻀﺮت‬
‫ص ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺳﺆال ﻣﻲﻧﻤﻮد‪.1‬‬
‫ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﻋﻤﺮص ‪ 539‬ﺣﺪﻳﺚ از رﺳﻮل ﺧﺪاص رواﻳﺖ ﻛﺮده‪ 2‬و ﻧﻴﺰ ﮔﻔﺘﻪ‬
‫ﺷﺪه ﻛﻪ ‪ 537‬ﺣﺪﻳﺚ رواﻳﺖ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ ‪ 26‬ﺣﺪﻳﺚ از ﻣﺠﻤﻮع رواﻳﺎت ﻋﻤﺮ‬
‫ﻣﻮرد اﺗﻔﺎق ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ و ‪ 34‬ﺣﺪﻳﺚ ﻓﻘﻂ در ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺨﺎري و ‪ 21‬ﺣﺪﻳﺚ ﻓﻘﻂ در‬
‫ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ رواﻳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،3‬و ﺑﻘﻴﻪ ﻧﻴﺰ در ﺳﺎﻳﺮ ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي ﺣﺪﻳﺚ ﻧﻘﻞ ﺷﺪهاﻧﺪ‪.4‬‬
‫اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب رواﻳﺖ ﻛﺮده‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺚ ﺟﺎﻣﻌﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﺴﺎﻳﻞ‬
‫ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ دﻳﻦ‪ ،‬داراي اوﻟﻮﻳﺖ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و در ﻫﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ ﻣﻲﺗﻮان از آنﻫﺎ اﺳﺘﻔﺎده‬
‫ﻛﺮد؛ در ﻣﺴﺎﻳﻞ و ﻣﻮﺿﻮعﻫﺎﻳﻲ از ﻗﺒﻴﻞ‪ :‬ﺣﻘﻴﻘﺖ اﻳﻤﺎن‪ ،‬اﺳﻼم‪ ،‬اﺣﺴﺎن‪ ،‬ﻗﻀﺎ و ﻗﺪر‪،‬‬
‫ﻋﻠﻢ‪ ،‬ذﻛﺮ و دﻋﺎ‪ ،‬و در ﻣﻮرد ﻃﻬﺎرت‪ ،‬ﻧﻤﺎز‪ ،‬ﺟﻨﺎﻳﺰ‪ ،‬زﻛﺎت‪ ،‬ﺻﺪﻗﻪ‪ ،‬روزه‪ ،‬ﺣﺞ‪ ،‬و در‬
‫ﻣﻮرد ﻧﻜﺎح‪ ،‬ﻃﻼق‪ ،‬ﻧﺴﺐ ﻓﺮاﻳﺾ‪ ،‬وﺻﺎﻳﺎ‪ ،‬ﻣﺴﺎﻳﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و در ﺧﺼﻮص ﻣﻌﺎﻣﻼت‪،‬‬
‫ﺣﺪود‪ ،‬ﭘﻮﺷﺎك‪ ،‬ﺧﻮردن‪ ،‬ﻧﻮﺷﻴﺪن و ذﺑﺎﻳﺢ و در ﺑﺎب ﻣﺴﺎﻳﻞ اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬زﻫﺪ و ﺗﻘﻮي و‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي روز ﻗﻴﺎﻣﺖ و ﻗﻀﺎﻳﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬اﻣﺎرت‪ ،‬ﻗﻀﺎوت و ‪ ...‬رواﻳﺎﺗﻲ را‬
‫ﮔﺰارش داده ﻛﻪ از ﺗﺎ ﺑﻪ اﻣﺮوز ﻧﻘﺶ ﺑﺴﺰاﻳﻲ را اﻳﻔﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .5‬اﻳﻨﻚ ﺑﻪ ﺑﺮﺧﻲ از اﺑﻌﺎد‬
‫آﻣﻮزﺷﻲ‪ ،‬ﺗﺮﺑﻴﺘﻲ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻋﻤﺮﻓﺎروق در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺪﻧﻲ ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪:‬‬

‫‪ -1‬ﺳﺆال رﺳﻮل ﺧﺪاص از ﻋﻤﺮ درﺑﺎرهي ﻳﻚ ﭘﺮﺳﺸﮕﺮ‬


‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﭘﺪرم ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺎ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻳﻢ ﻛﻪ در‬
‫اﻳﻦ اﺛﻨﺎ ﻣﺮدي ﺧﻮش ﻗﻴﺎﻓﻪ و داراي ﻣﻮﻫﺎي زﻳﺒﺎ و ﻣﺮﺗﺐ ﺑﺎ ﻟﺒﺎس ﺳﻔﻴﺪ وارد ﺷﺪ‪ .‬ﻫﻴﭻ‬
‫ﻳﻚ از ﻣﺎ‪ ،‬او را ﻧﻤﻲ ﺷﻨﺎﺧﺖ و آﺛﺎر ﺳﻔﺮ ﻧﻴﺰ در او دﻳﺪه ﻧﻤﻲﺷﺪ؛ ﻧﺰدﻳﻚ آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫اي رﺳﻮل ﺧﺪا! اﺟﺎزه اﺳﺖ ﺑﻴﺎﻳﻢ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﻴﺎ؛ ﻟﺬا آن ﺷﺨﺺ ﺟﻠﻮ آﻣﺪ‬

‫‪ -١‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ‪ ،‬ﺩ‪ .‬ﻋﻠﻲ ﺍﳋﻄﻴﺐ ﺹ ‪.١٠٨‬‬


‫‪ -٢‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﺯ ﺳﻴﻮﻃﯽ‪ ،‬ﺹ‪۱۳۳‬‬
‫‪ -٣‬ﺩﻟﻴﻞ ﺍﻟﻔﺎﳊﲔ ﻟﻄﺮﻕ ﺭﻳﺎﺽ ﺍﻟﺼﺎﳊﲔ )‪.(٤٠/١‬‬
‫‪ -٤‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ ﺩ‪ .‬ﻋﻠﻲ ﺍﳋﻄﻴﺐ ﺹ ‪.١٠٩‬‬
‫‪ -٥‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ ﺩ‪ .‬ﻋﻠﻲ ﺍﳋﻄﻴﺐ ﺹ ‪.١١٢‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪116‬‬

‫و روﺑﺮوي رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻃﻮري ﻧﺸﺴﺖ ﻛﻪ زاﻧﻮﻫﺎﻳﺶ ﺑﺎ زاﻧﻮﻫﺎي رﺳﻮل اﻛﺮمص‬


‫ﻣﻤﺎس ﮔﺮدﻳﺪ؛ آنﮔﺎه ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬اﺳﻼم ﭼﻴﺴﺖ؟ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺷﻬﺎﺩﺓ ﺃﻥ ﻻ ﺇﻟﻪ ﺇﻻ ﺍﷲ‪ ،‬ﻭﺃﻥ ﳏﻤﺪﹰﺍ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ‪ ،‬ﻭﺗﻘﻴﻢ ﺍﻟﺼﻼﺓ‪ ،‬ﻭﺗﺆﰐ ﺍﻟﺰﻛﺎﺓ‪ ،‬ﻭﺗﺼﻮﻡ‬
‫ﺭﻣﻀﺎﻥ‪ ،‬ﻭﲢﺞ‪ ‬ﺍﻟﺒﻴﺖ(‪.‬‬
‫»اﺳﻼم ﻳﻌﻨﻲ ﮔﻮاﻫﻲ دادن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻣﻌﺒﻮد ﺑﺮﺣﻘﻲ ﺟﺰ اﷲ وﺟﻮد ﻧﺪارد و‬
‫ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺧﺪاﺳﺖ و ﻧﻴﺰ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻧﻤﺎز ﺑﭙﺎ ﺑﺪاري‪ ،‬زﻛﺎت ﺑﺪﻫﻲ‪ ،‬ﻣﺎه رﻣﻀﺎن را‬
‫روزه ﺑﮕﻴﺮي و ﺑﻪ ﺣﺞ ﺧﺎﻧﻪ ﺧﺪا ﺑﺮوي«‪ .‬ﺳﭙﺲ ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬اﻳﻤﺎن ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺃﻥ ﺗﺆﻣﻦ ﺑﺎﷲ ﻭﻣﻼﺋﻜﺘﻪ‪ ،‬ﻭﺍﳉﻨﺔ ﻭﺍﻟﻨ‪‬ﺎﺭ‪ ،‬ﻭﺍﻟﺒﻌﺚ ﺑﻌﺪ ﺍﳌﻮﺕ‪ ،‬ﻭﺍﻟﻘﺪﺭ ﻛﻠﱢﻪ(‪.‬‬
‫»اﻳﻤﺎن ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺪا‪ ،‬ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن‪ ،‬ﺑﻬﺸﺖ و دوزخ‪ ،‬ﻗﻴﺎﻣﺖ و ﻗﻀﺎ و ﻗﺪر ﺑﺎور‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻲ«‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺳﺆال ﻧﻤﻮد‪ :‬اﺣﺴﺎن ﭼﻴﺴﺖ؟ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺃﻥ ﺗﻌﻤﻞ ﷲ ﻛﺄﻧﻚ ﺗﺮﺍﻩ‪ ،‬ﻓﺈﻥ ﱂ ﺗﻜﻦ ﺗﺮﺍﻩ ﻓﺈﻧﻪ ﻳﺮﺍﻙ(‪.‬‬
‫»اﺣﺴﺎن‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ را ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﺑﻨﺪﮔﻲ ﻧﻤﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺎ او را ﻣﻲﺑﻴﻨﻲ و اﮔﺮ او‬
‫را ﻧﻤﻲ ﺑﻴﻨﻲ‪ ،‬او‪ ،‬ﺗﻮ راﻣﻲ ﺑﻴﻨﺪ«‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬ﻗﻴﺎﻣﺖ‪ ،‬ﭼﻪ زﻣﺎﻧﻲ ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﻣﺎ ﺍﳌﺴﺆﻭﻝ ﻋﻨﻬﺎ ﺑﺄﻋﻠﻢ ﻣﻦ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎﺋﻞ(‪.‬‬
‫»ﻣﻦ‪ ،‬از ﺗﻮ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻧﻤﻲداﻧﻢ«‬
‫ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬ﭘﺲ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﻗﻴﺎﻣﺖ ﭼﻴﺴﺖ؟ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺇﺫﺍ ﺍﻟﻌ‪‬ﺮﺍﺓ ﺍﳊﻔﺎﺓ ﺍﻟﻌﺎﻟﺔ ﺭﻋﺎﺀ ﺍﻟﺸﺎﺀ ﺗﻄﺎﻭﻟﻮﺍ ﰲ ﺍﻟﺒﻨﻴﺎﻥ‪ ،‬ﻭ ‪‬ﻭﻟﹶﺪﺕ ﺍﻹﻣﺎﺀ ﺃﺭﺑﺎ‪‬ﻦ‪.(‬‬
‫»ﭼﻮﭘﺎﻧﺎن‪ ،‬ﭘﺎ ﺑﺮﻫﻨﻪﮔﺎن و ﺑﻴﻨﻮاﻳﺎن را ﻣﻲﺑﻴﻨﻲ ﻛﻪ در ﺳﺎﺧﺖ و ﺳﺎز از ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﭘﻴﺸﻲ‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ و ﻣﺎدران‪ ،‬ارﺑﺎﺑﺎن ﺧﻮد را ﺑﻪ دﻧﻴﺎ ﻣﻲآورﻧﺪ«‪.‬‬
‫ﭘﺲ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﺳﺆال ﻛﻨﻨﺪه ﺳﺆاﻻﺗﺶ را ﭘﺮﺳﻴﺪ و رﻓﺖ‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪاص‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»آن ﺷﺨﺺ را ﻧﺰد ﻣﻦ ﺑﺎزﮔﺮداﻧﻴﺪ«‪ .‬اﺻﺤﺎب در ﭘﻲ آن ﺷﺨﺺ رﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺎ او را ﻧﺰد‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺒﺮﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ او را ﻧﻴﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ از دو ﻳﺎ ﺳﻪ روز رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ‬
‫ﻋﻤﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﻳﺎ ﺍﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ ﺃﺗﺪﺭﻱ ﻣﻦ ﺍﻟﺴﺎﺋﻞ ﻋﻦ ﻛﺬﺍ ﻭﻛﺬﺍ(‪.‬‬
‫‪117‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫»آﻳﺎ ﻣﻲداﻧﻲ او‪ ،‬ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﺑﻮد«؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪا و رﺳﻮﻟﺶ ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪) :‬ﺫﺍﻙ ﺟﱪﻳﻞ ﺟﺎﺀﻛﻢ ﻳﻌﻠﻤﻜﻢ ﺩﻳﻨﻜﻢ(‪.1‬‬
‫»او‪ ،‬ﺟﺒﺮﻳﻴﻞ ﺑﻮد و ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ دﻳﻨﺘﺎن را ﺑﻪ ﺷﻤﺎ آﻣﻮزش دﻫﺪ«‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﻣﻌﻨﺎي اﺳﻼم‪ ،‬اﻳﻤﺎن و اﺣﺴﺎن را‬
‫ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎً از ﻃﺮﻳﻖ ﭘﺮﺳﺶ ﺳﺮور ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﻳﻌﻨﻲ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ اﻣﻴﻦ و ﭘﺎﺳﺦ ﺳﺮدار اﻧﺒﻴﺎء‬
‫ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺼﻄﻔﻲص ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬

‫‪ -2‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﻈﺮ ﻋﻤﺮ را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬


‫اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺎ ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻳﻢ‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮب و‬
‫ﺗﻌﺪادي دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺰ آنﺟﺎ ﺣﻀﻮر داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص از ﻣﻴﺎن ﻣﺎ ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و رﻓﺖ‪.‬‬
‫ﻫﺮ ﭼﻪ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻣﺎﻧﺪﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺎزﻧﮕﺸﺖ ﻣﺎ ﺗﺮﺳﻴﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻛﺴﻲ ﺑﻪ اﻳﺸﺎن آﺳﻴﺒﻲ ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪ .‬ﻣﻦ از‬
‫ﻫﻤﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻧﮕﺮان ﺷﺪم‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻢ و ﺑﻪ دﻧﺒﺎل اﻳﺸﺎن ﮔﺸﺘﻢ‪ .‬ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﺎﻏﻲ از‬
‫ﺑﺎﻏﻬﺎي ﺑﻨﻲ ﻧﺠﺎر رﺳﻴﺪم‪ .‬ﻫﺮ ﭼﻪ ﮔﺸﺘﻢ راه ورودي آنرا ﻧﻴﺎﻓﺘﻢ‪ .‬ﻟﺬا ﺧﻮد را ﺟﻤﻊ ﻛﺮده‪،‬‬
‫از آﺑﺮاه‪ ،‬وارد ﺑﺎغ ﺷﺪم‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص را ًآنﺟﺎ ﻳﺎﻓﺘﻢ‪ .‬ﺑﺎ دﻳﺪﻧﻢ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه‬
‫ﻫﺴﺘﻲ؟ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﻠﻲ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻪ ﺧﺒﺮ داري؟ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! ﺷﻤﺎ از ﻣﻴﺎن ﻣﺎ‬
‫ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻴﺪ و رﻓﺘﻴﺪ و ﭼﻮن ﺑﺮﻧﮕﺸﺘﻴﺪ ﻫﻤﻪ‪ ،‬ﻧﮕﺮان ﺷﺪﻳﻢ‪ .‬ﻣﻦ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻨﺠﺎ‬
‫آﻣﺪهام و دﻳﮕﺮان ﻧﻴﺰ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﻣﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫آن ﺣﻀﺮتص ﻛﻔﺸﻬﺎﻳﺶ را ﺑﻪ ﻣﻦ داد و ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫)ﺍﺫﻫﺐ ﺑﻨﻌﻠﻲ ﻫﺎﺗﲔ ﻓﻤﻦ ﻟﻘﻴﺘﻪ ﻣﻦ ﻭﺭﺍﺀ ﺍﳊﺎﺋﻂ ﻳﺸﻬﺪ ﺃﻥ ﻻ ﺇﻟﻪ ﺇﻻ ﺍﷲ ﻣﺴﺘﻴﻘﻨﹰﺎ ‪‬ﺎ ﻗﻠﺒﻪ‬
‫ﻓﺒﺸﺮﻩ ﺑﺎﳉﻨﺔ(‪.‬‬
‫»آن ﺳﻮي اﻳﻦ دﻳﻮار ﺑﺎ ﻫﺮ ﻛﺲ روﺑﺮو ﺷﺪي ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪا از درون ﻗﻠﺐ‬
‫اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬او را ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﮋده ﺑﺪه«‪.‬‬
‫اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ ﻛﻔﺸﻬﺎ را ﺑﺮداﺷﺘﻢ و ﺑﻴﺮون ﺷﺪم‪ .‬اوﻟﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ او‬
‫روﺑﺮو ﺷﺪم‪ ،‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﻮد‪ .‬او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﺮا ﻛﻔﺸﻬﺎ را در دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺘﻪاي؟ ﮔﻔﺘﻢ‪:‬‬
‫اﻳﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻛﻔﺸﻬﺎي رﺳﻮل ﺧﺪاص اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮاﻧﻲ ﻧﺸﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻣﻦ داده ﺗﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﻛﻪ‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻨﺪ ﺃﲪﺪ ﺵ‪. ١٨٤‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪118‬‬

‫ﺑﻪ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﮋده دﻫﻢ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﻋﺼﺒﺎﻧﻴﺖ ﺑﻪ‬
‫ﺳﻴﻨﻪام زد و ﻣﻦ اﻓﺘﺎدم‪ .‬آنﮔﺎه ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺮﮔﺮد‪ .‬ﻣﻦ ﺑﺎ ﮔﺮﻳﻪ و ﺷﻴﻮن ﻧﺰد رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﺑﺎزﮔﺸﺘﻢ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﭘﺸﺖ ﺳﺮم آﻣﺪ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﺮﺳﻴﺪ‪» :‬اي اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه!‬
‫ﭼﻪ ﺷﺪه«؟ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﻋﻤﺮرا دﻳﺪم و ﺧﺒﺮي را ﻛﻪ ﻣﺮا ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ آن ﻓﺮﺳﺘﺎدي‪ ،‬ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﺎزﮔﻮ‬
‫ﻛﺮدم‪ ،‬اﻣﺎ او ﺑﻪ ﺳﻴﻨﻪام زد و ﻣﻦ اﻓﺘﺎدم‪ .‬او ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺑﺎزﮔﺮدم‪ .‬رﺳﻮل اﻛﺮم ص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬اي ﻋﻤﺮ! ﭼﺮا ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺮدي«؟ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! آﻳﺎ ﺷﻤﺎ‪ ،‬او را ﺑﺎ‬
‫ﻛﻔﺶﻫﺎﻳﺘﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎدﻳﺪ ﺗﺎ ﻫﺮ ﻛﺲ را ﻛﻪ ﺑﺎ ﻳﻘﻴﻦ ﻗﻠﺒﻲ ﺑﻪ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ »اﷲ« ﮔﻮاﻫﻲ داده‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺑﻬﺸﺖ ﻣﮋده دﻫﺪ؟ رﺳﻮل اﻛﺮمص ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬آري«‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻦ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻧﻜﻨﻴﺪ؛ زﻳﺮا ﻣﻦ‪ ،‬ﻧﮕﺮان اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻫﺴﺘﻢ ﻛﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺑﺴﻨﺪه ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و در اﻋﻤﺎل‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﻴﻚ و ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻛﻮﺗﺎﻫﻲ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﻈﺮ ﻋﻤﺮ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‪.‬‬

‫‪ -3‬ﻧﻬﻲ رﺳﻮل ﺧﺪاص از ﺗﻼوت ﺗﻮرات‬


‫ﺟﺎﺑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺻﻔﺤﻪاي از ﺗﻮرات را در دﺳﺖ ﻋﻤﺮﺑﻦ‬
‫ﺧﻄﺎب دﻳﺪ و ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﻳﺎ ﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ؟ ﻟﻘﺪ ﺟﺌﺘﻜﻢ ‪‬ﺎ ﺑﻴﻀﺎﺀ ﻧﻘﻴﺔ‪ ،‬ﻟﻮ ﻛﺎﻥ ﻣﻮﺳﻰ ﺣﻴﺎً ﻣﺎ ﻭﺳﻌﻪ ﺇﻻ ﺍﺗﺒﺎﻋﻲ ﻭﰲ‬
‫‪2‬‬
‫ﺭﻭﺍﻳﺔ‪ :‬ﺃﻥ ﻟﻮ ﻛﺎﻥ ﻣﻮﺳﻰ ﺣﻴﹰﺎ ﰒ ﺍﺗﺒﻌﺘﻤﻮﻩ ﻭﺗﺮﻛﺘﻤﻮﱐ ﻟﻀﻠﻠﺘﻢ(‪.‬‬
‫»اي ﭘﺴﺮ ﺧﻄﺎب! آﻳﺎ ﺳﺮﮔﺮدان و ﺳﺮﮔﺸﺘﻪاي؟ ﻣﻦ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ دﻳﻦ روﺷﻦ و ﺷﻔﺎﻓﻲ‬
‫آوردهام ﻛﻪ اﮔﺮ ﻣﻮﺳﻲ در ﻗﻴﺪ ﺣﻴﺎت ﺑﻮد‪ ،‬ﭼﺎرهاي ﺟﺰ ﭘﻴﺮوي از ﻣﻦ ﻧﺪاﺷﺖ«‪ .‬و ﺑﻪ‬
‫رواﻳﺘﻲ ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬اﮔﺮ ﻣﻮﺳﻲ‪ ،‬زﻧﺪه ﺑﻮد و ﺷﻤﺎ‪ ،‬ﻣﺮا رﻫﺎ ﻧﻤﻮده و از او ﭘﻴﺮوي ﻣﻲﻛﺮدﻳﺪ‪،‬‬
‫ﮔﻤﺮاه ﻣﻲﮔﺸﺘﻴﺪ«‪.‬‬

‫‪ -4‬ﺳﺨﻦ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﻴﺮاﻣﻮن آﻏﺎز آﻓﺮﻳﻨﺶ‬


‫ﻃﺎرق ﺑﻦ ﺷﻬﺎب ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﮔﻔﺖ‪ ... :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮاي ﻣﺎ از آﻏﺎز‬
‫آﻓﺮﻳﻨﺶ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ ﺗﺎ آن ﻛﻪ ﺳﺨﻨﺶ ﭘﻴﺮاﻣﻮن دﺧﻮل ﺑﻬﺸﺘﻴﺎن ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ و دوزﺧﻴﺎن ﺑﻪ‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺏ ﺍﻻﻳﻤﺎﻥ‪ ،‬ﴰﺎﺭﻩ ‪۳۱‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﯼ )‪(۲۳۲/۱۱‬؛ ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ )‪ (۳۸۷/۳‬ﺍﺯ ﺟﺎﺑﺮ‪.‬‬
‫‪119‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫دوزخ‪ ،‬ﭘﺎﻳﺎن ﻳﺎﻓﺖ؛ ﺑﺮﺧﻲ‪ ،‬اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺳﭙﺮدﻧﺪ و ﺑﻌﻀﻲ ﻫﻢ ﻓﺮاﻣﻮش‬
‫‪1‬‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -5‬ﻧﻬﻲ رﺳﻮل ﺧﺪاص از ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺧﻮردن ﺑـﻪ ﭘـﺪران و ﺗﺸـﻮﻳﻖ وي ﺑـﻪ ﺗﻮﻛـﻞ ﺑـﺮ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﮔﻔﺖ‪ :‬از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺇﻥ ﺍﷲ ﻋﺰ ﻭﺟﻞ ﻳﻨﻬﺎﻛﻢ ﺃﻥ ﲢﻠﻔﻮﺍ ﺑﺂﺑﺎﺋﻜﻢ(‪.‬‬
‫»ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﺷﻤﺎ را از ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺧﻮردن ﺑﻪ ﭘﺪراﻧﺘﺎن ﻣﻨﻊ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬از روزي ﻛﻪ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ را ﺷﻨﻴﺪم‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﻪ ﻋﻤﺪ و ﻧﻪ ﺑﻪ اﺧﺘﻴﺎر‬
‫ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻧﺎﻣﺸﺮوﻋﻲ ﻧﺨﻮردم‪ 2.‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﻟﻮ ﺃﻧﻜﻢ ﺗﻮﻛﱠﻠﻮﻥ ﻋﻠﻰ ﺍﷲ ﺣﻖ ﺗﻮﻛﻠﻪ‪ ،‬ﻟﺮﺯﻗﻜﻢ ﻛﻤﺎ ﻳﺮﺯﻕ ﺍﻟﻄﲑ‪ ،‬ﺗﻐﺪﻭ ﲬﺎﺻﹰﺎ ﻭﺗﺮﻭﺡ‬
‫‪3‬‬
‫ﺑﻄﺎﻧﹰﺎ(‬
‫»اﮔﺮ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ و ﺑﺎﻳﺴﺘﻪ ﺑﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮﻛﻞ ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن‬
‫روزي ﺷﻤﺎ را ﺿﻤﺎﻧﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬آﻧﺎن ﻛﻪ ﺑﺎ ﺷﻜﻢ ﮔﺮﺳﻨﻪ ﺻﺒﺢ را ﺷﺮوع ﻛﺮده و ﺑﺎ ﺷﻜﻢ‬
‫ﺳﻴﺮ ﺑﻪ ﺷﺎﻣﮕﺎه ﻣﻲﭘﻴﻮﻧﺪﻧﺪ«‪.‬‬

‫‪ -6‬ﺑﻪ اﷲ  ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺮوردﮔﺎر و ﺑﻪ اﺳﻼم‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان دﻳﻦ و ﺑﻪ ﻣﺤﻤﺪص ﺑﻪ ﻋﻨـﻮان‬


‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮو ﻓﺮﺳﺘﺎدهي ﺧﺪا ﺧﺸﻨﻮدﻳﻢ‬
‫اﺑﻮ ﻣﻮﺳﻲ اﺷﻌﺮي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬از ﻧﺒﻲ اﻛﺮمص درﺑﺎرهي ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﺳﺆال ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺧﻮﺷﺶ ﻧﻤﻲآﻣﺪ‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ آن ﭘﺮﺳﺸﻬﺎ اﻓﺰاﻳﺶ ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬آن ﺣﻀﺮتص ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ‬
‫ﮔﺸﺖ و ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﻫﺮ ﭼﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ‪ ،‬ﺑﭙﺮﺳﻴﺪ«‪ .‬ﺷﺨﺼﻲ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺪر ﻣﻦ ﻛﻴﺴﺖ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﭘﺪرت‪ ،‬ﺣﺬاﻓﻪ اﺳﺖ«‪ .‬دﻳﮕﺮي ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺪر ﻣﻦ ﻛﻴﺴﺖ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﭘﺪرت‪،‬‬

‫‪ -١‬ﲞﺎﺭﯼ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺏ ﺑﺪﺀ ﺍﳋﻠﻖ‪ .‬ﺵ ‪۳۱۹۲‬‬


‫‪ -٢‬ﲞﺎﺭﯼ‪ ،‬ﴰﺎﺭﻩ ‪ ،۶۱۵۶‬ﮐﺘﺎﺏ ﺍﻻﻳﻤﺎﻥ ﻭﺍﻟﻨﺬﻭﺭ؛ ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ‪ ،‬ﴰﺎﺭﻩ ‪.۱۲۲‬‬
‫‪ -٣‬ﺇﺳﻨﺎﺩﻩ ﻗﻮﻱ‪ ،‬ﻣﺴﻨﺪ ﺃﲪﺪ ﺭﻗﻢ ‪ ٢٠٥‬ﺍﳌﻮﺳﻮﻋﺔ ﺍﳊﺪﻳﺜﻴﺔ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪120‬‬

‫ﺳﺎﻟﻢ ﻏﻼم آزاد ﺷﺪهي ﺷﻴﺒﻪ‪ 1‬اﺳﺖ«‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻛﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺧﺸﻢ و ﻧﺎراﺣﺘﻲ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! ﻣﺎ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﺪاوﻧﺪ  ﺗﻮﺑﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪) .‬زﻳﺮا‬
‫ﺑﺎﻋﺚ ﻧﺎراﺣﺘﻲ ﺷﻤﺎ ﺷﺪﻳﻢ(‪ 2‬ﺑﻪ رواﻳﺘﻲ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ زاﻧﻮﻳﺶ زد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ اﷲ ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﭘﺮوردﮔﺎر و ﺑﻪ اﺳﻼم ﺑﻪ ﻋﻨﻮان دﻳﻦ و ﺑﻪ ﻣﺤﻤﺪ ص ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﻴﺎﻣﺒﺮو ﻓﺮﺳﺘﺎدهي‬
‫‪3‬‬
‫ﺧﺪا ﺧﺸﻨﻮدﻳﻢ‪.‬‬

‫‪ -7‬ﺑﻠﻜﻪ ﻋﻤﻮﻣﻲ و ﺑﺮاي ﻫﻤﻪي ﻣﺮدم اﺳﺖ‪...‬‬


‫‪4‬‬
‫اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺮدي ﻧﺰد ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬زﻧﻲ ﺑﺮاي ﻣﻌﺎﻣﻠﻪي‬
‫ﺧﺮﻣﺎ ﻧﺰد ﻣﻦ آﻣﺪ و ﻣﻦ او را ﺑﻪ اﺗﺎﻗﻜﻲ ﺑﺮدم و او را ﺑﻮﺳﻴﺪم‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﺎ او ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﻧﻜﺮدم‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪» :‬واي ﺑﺮ ﺗﻮ! ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺷﻮﻫﺮش در راه ﺧﺪا ﺑﺎﺷﺪ«‪ .‬ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ اﻳﻦ آﻳﻪ‬
‫ﻧﺎزل ﺷﺪ‪:‬‬
‫‪¨§ ¦ ¥¤£ ¢ ¡ ~}|{zym‬‬
‫© ‪ lª‬ﻫﻮﺩ‪١١٤ :‬‬
‫»در دو ﻃﺮف روز و در اواﻳﻞ ﺷﺐ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻧﻤﺎز را ﺑﻪ ﺟﺎي آور؛ ﺑﻲ ﮔﻤﺎن‬
‫ﻧﻴﻜﻴﻬﺎ‪ ،‬ﺑﺪﻳﻬﺎ را از ﻣﻴﺎن ﻣﻲﺑﺮد‪ .‬ﻫﻤﺎﻧﺎ در اﻳﻦ )ﺳﻔﺎرﺷﻬﺎي آﺳﻤﺎﻧﻲ( اﻧﺪرز و ارﺷﺎد‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻨﺪ ﻣﻲﭘﺬﻳﺮﻧﺪ و ﺧﺪاي را ﺑﻪ ﻳﺎد ﻣﻲدارﻧﺪ«‪.‬‬
‫آن ﻣﺮد ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! آﻳﺎ اﻳﻦ‪ ،‬وﻳﮋه ﻣﻦ اﺳﺖ ﻳﺎ ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ؟‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺎ دﺳﺘﺶ ﺑﻪ ﺳﻴﻨﻪ آن ﻣﺮد زد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻧﻪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺨﺼﻮص ﺗﻮ ﻧﻴﺴﺖ؛ ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮاي‬
‫‪5‬‬
‫ﻫﻤﻪي ﻣﺮدم اﺳﺖ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﻋﻤﺮ راﺳﺖ ﮔﻔﺖ«‪.‬‬

‫‪ -8‬ﺣﻜﻢ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺻﺪﻗﻪ را ﭘﺲ ﻣﻲﮔﻴﺮد‬

‫‪ -١‬ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﺳﺎﱂ ﻣﻮﱃ ﺷﻴﺒﺔ ﺑﻦ ﺭﺑﻴﻌﺔ ﺻﺤﺎﰊ‪ ،‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ )‪.(٧٠٠/٢‬‬


‫‪ -٢‬ﲞﺎﺭﯼ‪ ،‬ﴰﺎﺭﻩ ‪۹۲‬؛ ﻣﺴﻠﻢ ﴰﺎﺭﻩ ‪۲۳۶۰‬‬
‫‪ -٣‬ﲞﺎﺭﯼ‪ ،‬ﴰﺎﺭﻩ ‪۹۳‬؛ ﻣﺴﻠﻢ ﴰﺎﺭﻩ ‪۲۳۵۹‬‬
‫‪ -٤‬ﺑﻪ ﺭﻭﺍﻳﺘﯽ ﺑﺮﺍﯼ ﺧﺮﻳﺪﻥ ﺧﺮﻣﺎ‬
‫‪ -٥‬ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ )‪(۴۱/۴‬؛ ﴰﺎﺭﻩ ‪۲۲۰۶‬؛ ﺷﻴﺦ ﺍﲪﺪ ﺷﺎﮐﺮ‪ ،‬ﺳﻨﺪ ﺁﻥﺭﺍ ﺻﺤﻴﺢ ﺩﺍﻧﺴﺘﻪ ﺍﺳﺖ‪.‬‬
‫‪121‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ‪ ،‬اﺳﺒﻲ را ﻓﻲ ﺳﺒﻴﻞ اﷲ ﺑﻪ ﻛﺴﻲ دادم‪ .‬آن ﺷﺨﺺ ﺑﻪ‬
‫ﺧﻮﺑﻲ از آن ﻧﮕﻬﺪاري ﻧﻤﻲﻛﺮد‪ .‬ﻟﺬا ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻢ آن اﺳﺐ را ﺑﻪ ﻗﻴﻤﺖ ارزان از او‬
‫ﺧﺮﻳﺪاري ﻧﻤﺎﻳﻢ و ﮔﻤﺎن ﻣﻲﻛﺮدم آن ﺷﺨﺺ‪ ،‬اﺳﺐ را ﺑﻪ ﻗﻴﻤﺖ ارزان ﺧﻮاﻫﺪ ﻓﺮوﺧﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﺎﻳﺪ در اﻳﻦ ﺑﺎره از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﺮس و ﺟﻮ ﻛﻨﻢ‪ .‬رﺳﻮل اﻛﺮم ص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﻻ ﺗﺒﺘﻌﻪ‪ ،‬ﻭﺇﻥ ﺃﻋﻄﺎﻛﻪ ﺑﺪﺭﻫﻢ‪ ،‬ﻓﺈﻥ ﺍﻟﺬﻱ ﻳﻌﻮﺩ ﰲ ﺻﺪﻗﺘﻪ ﻛﺎﻟﻜﻠﺐ ﻳﻌﻮﺩ ﰲ ﻗﻴﺌﻪ(‪.1‬‬
‫»ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻜﻦ؛ ﺣﺘﻲ اﮔﺮ آنرا ﺑﻪ ﻳﻚ درﻫﻢ ﺑﻪ ﺗﻮ ﺑﺪﻫﺪ؛ ﭼﺮا ﻛﻪ ﭘﺲ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺻﺪﻗﻪ‪،‬‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﮕﻲ‪ ،‬اﺳﺘﻔﺮاغ ﺧﻮد را دوﺑﺎره ﺑﺒﻠﻌﺪ«‬

‫‪ - 9‬ﺻﺪﻗﺎت و اوﻗﺎف ﻋﻤﺮ‬


‫اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﭘﺪرم در زﻣﺎن رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﺨﻠﺴﺘﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم »ﺛﻤﻎ« را ﺻﺪﻗﻪ‬
‫ﻧﻤﻮد‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! ﻣﻦ‪ ،‬ﻣﺎل ﺑﺎ ارزﺷﻲ ﺑﻪ دﺳﺖ‬
‫آوردهام و اﻳﻨﻚ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻪام آنرا ﺻﺪﻗﻪ دﻫﻢ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺗﺼﺪﻕ ﺑﺄﺻﻠﻪ‪ ،‬ﻻ ﻳﺒﺎﻉ ﻭﻻ ﻳﻮﻫﺐ‪ ،‬ﻭﻻ ﻳﻮﺭﺙ‪ ،‬ﻭﻟﻜﻦ ﻳﻨﻔﻖ ﲦﺮ(‪.‬‬
‫»اﺻﻞ آنرا ﺻﺪﻗﻪ ﻛﻦ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻓﺮوش ﻧﺮﺳﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻛﺴﻲ ﺑﺨﺸﻴﺪه ﻧﺸﻮد و ﺟﺰو اﻣﻮال‬
‫ارث ﻗﺮار ﻧﮕﻴﺮد‪ ،‬وﻟﻲ از ﻣﺤﺼﻮل آن اﺳﺘﻔﺎده ﮔﺮدد و اﻧﻔﺎق ﺷﻮد«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ آنرا ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺷﻜﻞ ﺻﺪﻗﻪ ﻧﻤﻮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬آن ﺑﺎغ را در راه ﺧﺪا ﺻﺪﻗﻪ‬
‫ﻧﻤﻮدم ﺗﺎ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎدهي ﻣﺠﺎﻫﺪان‪ ،‬ﻣﺴﻜﻴﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻣﻬﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬ﻣﺴﺎﻓﺮان‪ ،‬ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪان و ﻧﻴﺰ‬
‫ﺑﺮدﮔﺎﻧﻲ ﻗﺮار ﺑﮕﻴﺮد ﻛﻪ ﺑﻬﺎي آزادي ﺧﻮد را ﻧﺪارﻧﺪ؛ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺗﻮﻟﻴﺖ آنرا ﺑﺮ‬
‫ﻋﻬﺪه ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻋﺎدي از آن اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﻳﺎ دوﺳﺘﺎﻧﺶ را از آن ﺑﻬﺮه‬
‫‪2‬‬
‫ﻣﻨﺪ ﻧﻤﺎﻳﺪ؛ اﻟﺒﺘﻪ در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﻴﻒ و ﻣﻴﻞ ﻧﻴﻨﺠﺎﻣﺪ‪.‬‬
‫در رواﻳﺘﻲ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺻﺎﺣﺐ ﻳﻚ زﻣﻴﻦ ﻛﺸﺎورزي در ﺧﻴﺒﺮ ﮔﺮدﻳﺪ؛‬
‫وي‪ ،‬ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص رﻓﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ داراي زﻣﻴﻨﻲ ﺷﺪهام ﻛﻪ ﭘﻴﺶ از آن‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﺛﺮوﺗﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻪام‪ .‬دﺳﺘﻮر ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻣﻦ درﺑﺎرهي آن زﻣﻴﻦ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ ﴰﺎﺭﻩ ‪۲۸۱‬؛ ﺳﻨﺪ ﺁﻥ ﺑﺮ ﺍﺳﺎﺱ ﺷﺮﻁ ﺷﻴﺨﻴﻦ‪ ،‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -٢‬ﲞﺎﺭﯼ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺏ ﺍﻟﻮﺻﺎﻳﺎ‪ ،‬ﴰﺎﺭﻩ ‪۲۷۷۲‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪122‬‬

‫)ﺇﻥ ﺷﺌﺖ ﺣﺒﺴﺖ ﺃﺻﻠﻬﺎ ﻭﺗﺼﺪﻗﺖ ‪‬ﺎ(‪.‬‬


‫»اﮔﺮ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻲ‪ ،‬اﺻﻞ آنرا ﻧﮕﻬﺪار و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل آنرا ﺻﺪﻗﻪ ﻛﻦ«‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻋﻤﺮ آنرا وﻗﻒ ﻧﻤﻮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ زﻣﻴﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺮوش ﻧﻤﻲرﺳﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫ﻫﺒﻪ‪ 1‬ﺑﻪ ﻛﺴﻲ داده ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺟﺰو اﻣﻮال ارث ﻗﺮار ﻧﻤﻲﮔﻴﺮد و وﻗﻒ ﻓﻘﺮا‪ ،‬ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪان‪،‬‬
‫ﻣﺠﺎﻫﺪان‪ ،‬ﻣﻬﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬در راه ﻣﺎﻧﺪﮔﺎن و ﺑﺮدﮔﺎﻧﻲ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﻬﺎي آزادي ﺧﻮد را ﻧﺪارﻧﺪ؛‬
‫ﻣﺘﻮﻟﻲ آن ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻧﻴﻜﻲ و ﺑﺪون ﺣﻴﻒ و ﻣﻴﻞ از ﻣﺤﺼﻮل آن اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﻳﺎ‬
‫دوﺳﺘﺶ را از آن ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﻛﻨﺪ‪ 2.‬اﻳﻦ ﻣﻮﻗﻒ از ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ ﻫﻤﭽﻮن ﻋﻤﺮﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻓﻀﻴﻠﺖ‬
‫ﻇﺎﻫﺮي اﻳﺸﺎن و ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪي وي ﺑﻪ ﭘﻴﺸﻲرﻓﺘﻦ در ﻛﺎرﻫﺎي ﺧﻴﺮ و اﻳﺜﺎر زﻧﺪﮔﻲ دﻧﻴﺎ ﺑﺮ‬
‫آﺧﺮت‪ ،‬ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -10‬ﻫﺪﻳﻪي رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻋﻤﺮ و ﻫﺪﻳﻪاي دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪش‬


‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﺟﺎﻣﻪاي اﺑﺮﻳﺸﻤﻴﻦ ﺑﺮ ﺗﻦ ﺷﺨﺼﻲ دﻳﺪ‪ .‬او را ﻧﺰد‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! اﻳﻦ ﺟﺎﻣﻪ را ﺧﺮﻳﺪاري ﻛﻦ ﺗﺎ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ‬
‫ﮔﺮوﻫﻬﺎ و ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﺎن ﻗﺒﺎﻳﻞ ﻧﺰدت ﻣﻲ اﻳﻨﺪ‪ ،‬آنرا ﺑﭙﻮﺷﻲ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺇﳕﺎ ﻳﻠﺒﺲ ﺍﳊﺮﻳﺮ ﻣﻦ ﻻ ﺧﻼﻕ ﻟﻪ(‪.‬‬
‫»ﻫﻤﺎﻧﺎ اﺑﺮﻳﺸﻢ را ﻛﺴﻲ ﻣﻲ ﭘﻮﺷﺪ ﻛﻪ )در آﺧﺮت( ﺑﻬﺮهاي ﻧﺪارد«‪.‬‬
‫رﺳﻮل اﻛﺮمص ﭘﺲ از ﻣﺪﺗﻲ ﺟﺎﻣﻪي ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻫﺪﻳﻪ ﺑﺮاي ﻋﻤﺮ‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬ﻋﻤﺮ آنرا ﺑﺮداﺷﺖ و ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص رﻓﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ را ﺑﺮاي ﻣﻦ‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎدهاﻳﺪ؛ ﺣﺎل آنﻛﻪ ﭘﻴﺸﺘﺮ در ﻣﻮرد ﺟﺎﻣﻪاي ﻣﺸﺎﺑﻪ اﻳﻦ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ و ﭼﻨﺎن ﮔﻔﺘﻴﺪ؟!‬
‫‪3‬‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪) :‬ﺇﳕﺎ ﺑﻌﺜﺖ ﺇﻟﻴﻚ ﻟﺘﺼﻴﺐ ‪‬ﺎ ﻣﺎ ﹰﻻ(‪.‬‬
‫»ﻣﻦ‪ ،‬اﻳﻦ را ﺑﺮاي ﺗﻮ ﻓﺮﺳﺘﺎدم ﺗﺎ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪاش ﻣﺎﻟﻲ ﺑﻪ دﺳﺖ ﺑﻴﺎوري«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻫﺒﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﭼﻴﺰﯼ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﮐﺴﯽ ﲞﺸﻴﺪﻩ ﻣﯽﺷﻮﺩ ﻭ ﺩﺭ ﻭﺍﻗﻊ ﻧﻮﻋﯽ ﻫﺪﻳﻪ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺍﺣﮑﺎﻡ ﺁﻥ ﺩﺭﮐﺘﺎ‪‬ـﺎﯼ‬
‫ﻓﻘﻪ ﺁﻣﺪﻩ ﺍﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -٢‬ﲞﺎﺭﯼ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺏ ﺍﻟﻮﺻﺎﻳﺎ‪ ،‬ﴰﺎﺭﻩ ‪.۲۷۷۳‬‬
‫‪ -٣‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﴰﺎﺭﻩ ‪۲۰۶۸‬‬
‫‪123‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫در رواﻳﺘﻲ آﻣﺪه ﻛﻪ ﻋﻤﺮ آنرا ﺑﺮاي ﺑﺮادرش ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻧﺸﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻜﻪ‬
‫‪1‬‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎد‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ در ﺧﺼﻮص ﻫﺪﻳﻪي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﺮاي ﺧﻮد ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در‬
‫ﺳﻔﺮي‪ ،‬ﻫﻤﺮاه رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮدﻳﻢ‪ .‬ﻣﻦ‪ ،‬ﺑﺮ ﺷﺘﺮ ﺳﺮﻛﺸﻲ ﺳﻮار ﺑﻮدم ﻛﻪ از آنِ ﻋﻤﺮ‬
‫ﺑﻮد؛ ﻣﻦ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻢ آنرا ﻣﻬﺎر ﻛﻨﻢ؛ از اﻳﻦ رو ﭘﻴﺸﺎﭘﻴﺶ ﻫﻤﻪ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﻋﻤﺮ‬
‫آن ﺣﻴﻮان را ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬آن را ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﻔﺮوش«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪» :‬آن ﺷﺘﺮ‪ ،‬از آنِ ﺷﻤﺎﺳﺖ«‪ .‬رﺳﻮل اﻛﺮم ص ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬آن را ﺑﻪ ﻣﻦ‬
‫ﺑﻔﺮوش«‪ .‬و ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻋﻤﺮ آنرا ﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮوﺧﺖ‪ .‬رﺳﻮل اﻛﺮم ص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫)ﻫﻮ ﻟﻚ ﻳﺎ ﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮﺗﺼﻨﻊ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺷﺌﺖ(‪.‬‬
‫»اي ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ! اﻳﻦ ﺷﺘﺮ از آنِ ﺗﻮ ﺑﺎﺷﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ آن ﻫﺮ ﭼﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻲ‪ ،‬ﺑﻜﻨﻲ«‪.‬‬

‫‪ -11‬ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻛﺮدن ﻓﺮزﻧﺪ و ﻣﮋده دادن ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‬


‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺇﻥ ﻣﻦ ﺍﻟﺸﺠﺮ ﺷﺠﺮﺓ ﻻ ﻳﺴﻘﻂ ﻭﺭﻗﻬﺎ‪ ،‬ﻭﻫﻲ ﻣﺜﻞ ﺍﳌﺴﻠﻢ‪ ،‬ﺣﺪ‪‬ﺛﻮﱐ ﻣﺎ ﻫﻲ؟(‪.‬‬
‫»ﻧﻮﻋﻲ درﺧﺖ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺑﺮﮔﻬﺎﻳﺶ ﻧﻤﻲ رﻳﺰد و ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻣﺴﻠﻤﺎن اﺳﺖ؛ ﺑﻪ ﻣﻦ‬
‫ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ‪ :‬آن ﭼﻪ درﺧﺘﻲ اﺳﺖ«؟‬
‫اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺮدم‪ ،‬ﺷﺮوع ﻛﺮدﻧﺪ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺑﺮدن درﺧﺘﺎن ﺑﻴﺎﺑﺎﻧﻲ و ﺑﻪ ذﻫﻦ ﻣﻦ‪،‬‬
‫درﺧﺖ ﺧﺮﻣﺎ رﺳﻴﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺧﺠﺎﻟﺖ ﻛﺸﻴﺪم‪ ،‬ﭼﻴﺰي ﺑﮕﻮﻳﻢ‪ .‬آنﮔﺎه اﺻﺤﺎب از رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص درﺧﻮاﺳﺖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻧﺎم آن درﺧﺖ را ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ .‬رﺳﻮل اﻛﺮمص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬آن‪ ،‬درﺧﺖ ﺧﺮﻣﺎﺳﺖ«‪.‬ﻋﺒﺪاﷲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻪ ﭘﺪرم ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﻪ ذﻫﻦ ﻣﻦ ﻧﻴﺰ ﻧﺎم‬
‫ﻫﻤﻴﻦ درﺧﺖ رﺳﻴﺪ‪ .‬ﭘﺪرم ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣﻲآوردي و ﻧﺎم درﺧﺖ را ﻣﻲﮔﻔﺘﻲ‪ ،‬ﺑﺮاﻳﻢ‬
‫‪3‬‬
‫از ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺑﻬﺘﺮ ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﲞﺎﺭﯼ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺏ ﺍﻷﺩﺏ‪ ،‬ﴰﺎﺭﻩ ‪۲۰۰۹‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻙ ﺍﻟﺒﻴﻮﻉ‪ ،‬ﺭﻗﻢ ‪. ٢٠٠٩‬‬
‫‪ -٣‬ﲞﺎﺭﯼ ﮐﺘﺎﺏ ﺍﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﺹ‪.۱۳۱‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪124‬‬

‫اﻣﺎ ﺑﺸﺎرت ﻋﻤﺮ ﺑﻪ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‪ :‬ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺷﺒﻲ ﺑﺎ رﺳﻮلﺧﺪاص و‬


‫اﺑﻮﺑﻜﺮ ﭘﻴﺮاﻣﻮن اﻣﻮر ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻣﻲﻛﺮدﻳﻢ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪاص از ﺧﺎﻧﻪي‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻴﺮون ﺷﺪﻳﻢ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﺮدي ﺷﺪ ﻛﻪ ﻧﻤﺎز ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ و ﻗﺮآن‬
‫ﺗﻼوت ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬آن ﺣﻀﺮت ص ﻣﻘﺪاري اﻳﺴﺘﺎد و ﺑﻪ ﺗﻼوت آن ﺷﺨﺺ ﮔﻮش ﻓﺮا داد؛‬
‫ﺳﭙﺲ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﻣﻦ ﺳﺮﻩ ﺃﻥ ﻳﻘﺮﺃ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ ﺭﻃﺒﹰﺎ ﻛﻤﺎ ﺃﻧﺰﻝ‪ ،‬ﻓﻠﻴﻘﺮﺃﻩ ﻋﻠﻰ ﻗﺮﺍﺀﺓ ﺍﺑﻦ ﺃﻡ ﻋﺒﺪ(‪.‬‬
‫»ﻫﺮ ﻛﺲ دوﺳﺖ دارد ﻗﺮآن را آن ﮔﻮﻧﻪ ﺑﺨﻮاﻧﺪ ﻛﻪ ﻧﺎزل ﺷﺪه ﭘﺲ آنرا ﻣﻄﺎﺑﻖ‬
‫ﻗﺮاﺋﺖ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﺨﻮاﻧﺪ«‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ آن ﻣﺮد ﻧﺸﺴﺖ و دﻋﺎ ﻛﺮد‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺳﻞ ﺗﻌﻄﻪ‪ ،‬ﺳﻞ ﺗﻌﻄﻪ(‪.‬‬
‫»ﻫﺮ آنﭼﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻲ از ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺨﻮاه ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﻮ ارزاﻧﻲ ﻣﻲﺷﻮد«‪.‬‬
‫و اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ را دوﺑﺎر ﺗﻜﺮار ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﺎ ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻓﺮدا ﺻﺒﺢ‪ ،‬اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد را از اﻳﻦ ﻣﺎﺟﺮا ﺑﺎﺧﺒﺮ ﺧﻮاﻫﻢ ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬اﻣﺎ وﻗﺘﻲ آنﺟﺎ رﻓﺘﻢ‪،‬‬
‫ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪم ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻗﺒﻞ از ﻣﻦ‪ ،‬او را ﻣﮋده داده و اﻳﻦ ﺧﺒﺮ را ﺑﻪ او رﺳﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ‬
‫ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ اﺑﻮﺑﻜﺮ در ﻫﻤﻪي ﻛﺎرﻫﺎي ﻧﻴﻚ از ﻣﻦ ﺳﺒﻘﺖ ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺖ‪.1‬‬

‫‪ -12‬ﻋﻤﺮ و ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ ﺑﺪﻋﺖ و ﻧﻮ آوري در دﻳﻦ‬


‫ﻣﺴﻮر ﺑﻦ ﻣﺨﺮﻣﻪ و ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻗﺎري ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﺷﻨﻴﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬از‬
‫ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﺣﻜﻴﻢ در ﺣﻴﺎت رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﺳﻮرهي ﻓﺮﻗﺎن را ﺑﻪ روﺷﻬﺎي‬
‫زﻳﺎدي ﻏﻴﺮ از آنﭼﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮاﻳﻢ ﺧﻮاﻧﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﻼوت ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻢ در‬
‫ﻧﻤﺎز ﺟﻠﻮي او را ﺑﮕﻴﺮم‪ .‬وﻟﻲ اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻧﻜﺮدم ﺗﺎ ﻧﻤﺎز را ﺗﻤﺎم ﻛﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ از ﺳﻼم‪،‬‬
‫ﻳﻘﻪاش را ﮔﺮﻓﺘﻢ و ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﻳﻦ ﺳﻮره را ﺑﻪ ﺗﻮ آﻣﻮزش داده اﺳﺖ؟ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬دروغ ﻣﻲﮔﻮﻳﻲ‪ .‬آنﮔﺎه او را ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮدم‪ .‬و ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اي‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻨﺪ ﺃﲪﺪ ﴰﺎﺭﻩ ‪ٍ»١٧٥‬ﺍﳌﻮﺳﻮﻋﺔ ﺍﳊﺪﻳﺜﻴﺔ«‪.‬‬


‫‪125‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا! اﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﺳﻮرهي ﻓﺮﻗﺎن را آن ﮔﻮﻧﻪ ﻧﻤﻲﺧﻮاﻧﺪ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻣﻦ آﻣﻮزش‬
‫داده اﻳﺪ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻫﺸﺎم ﮔﻔﺖ‪» :‬اي ﻫﺸﺎم! آنرا ﺑﺨﻮان«‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻫﺸﺎم‬
‫ﺳﻮرهي ﻓﺮﻗﺎن را ﺑﺮاي رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺗﻼوت ﻧﻤﻮد‪ ،‬آن ﺣﻀﺮتص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻫﻤﻴﻦ‬
‫ﻃﻮر ﻧﺎزل ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻋﻤﺮ! ﺗﻮ آنرا ﺑﺨﻮان‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﻦ‬
‫ﺳﻮره ﻓﺮﻗﺎن را ﺧﻮاﻧﺪم‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر ﻧﺎزل ﺷﺪه اﺳﺖ« و اﻓﺰود‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫)ﺇﻥ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ ﺃﻧﺰﻝ ﻋﻠﻰ ﺳﺒﻌﺔ ﺃﺣﺮﻑ‪ ،‬ﻓﺎﻗﺮﺅﻭﺍ ﻣﺎ ﺗﻴﺴﺮ ﻣﻨﻪ(‪.‬‬
‫»ﻗﺮآن ﺑﻪ ﻫﻔﺖ ﻧﻮع ﻗﺮاﺋﺖ ﻧﺎزل ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻫﺮ ﻃﻮري ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﻣﻴﺴﺮ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ«‪.‬‬

‫‪ -13‬از اﻳﻦ ﻣﺎﺟﺮا ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﺪون ﺗﻮﻗﻊ و درﺧﻮاﺳﺖ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺮدارﻳﺪ‬


‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬از ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﻫﺮﮔﺎه رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻣﻦ ﻣﺎﻟﻲ ﻣﻲداد‪ ،‬ﻣﻲﮔﻔﺘﻢ‪ :‬آنرا ﺑﻪ ﻛﺴﻲ ﺑﺪﻫﻴﺪ ﻛﻪ از ﻣﻦ ﻓﻘﻴﺮﺗﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻚ‬
‫ﺑﺎر ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺧﺬﻩ‪ ،‬ﻭﻣﺎ ﺟﺎﺀﻙ ﻣﻦ ﻫﺬﺍ ﺍﳌﺎﻝ ﻭﺃﻧﺖ ﻏﲑ ﻣﺸﺮﻑ ﻭﻻ ﺳﺎﺋﻞ ﻓﺨﺬﻩ‪ ،‬ﻭﻣﺎ ﻻ ﻓﻼ ﺗﺘﺒﻌﻪ‬
‫ﻧﻔﺴﻚ(‪.2‬‬
‫»ﻫﺮ ﭼﻪ از اﻳﻦ اﻣﻮال ﺑﺪون اﻳﻦ ﻛﻪ ﺗﻮﻗﻌﺶ را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻲ و ﻳﺎ درﺧﻮاﺳﺖ ﻧﻤﺎﻳﻲ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﺗﻮ رﺳﻴﺪ‪ ،‬آنرا ﺑﺮدار و در ﻏﻴﺮ اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺧﻮد را ﺑﻪ زﺣﻤﺖ ﻧﻴﻨﺪاز«‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻪ آن‬
‫دل ﻣﺒﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -14‬دﻋﺎي رﺳﻮل ﺧﺪا در ﺣﻖ ﻋﻤﺮ‬


‫ﺑﺎري رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻟﺒﺎس ﺳﻔﻴﺪي ﺑﺮ ﺗﻦ ﻋﻤﺮ دﻳﺪ؛ ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬آﻳﺎ ﻟﺒﺎﺳﺖ ﻧﻮ اﺳﺖ ﻳﺎ‬
‫آنرا ﺷﺴﺘﻪاي؛ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺷﺴﺘﻪام‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺍﻟﺒﺲ ﺟﺪﻳﺪﹰﺍ‪ ،‬ﻭﻋﺶ ﲪﻴﺪﹰﺍ‪ ،‬ﻭﻣ‪‬ﺖ ﺷﻬﻴﺪﺍ(‪.3‬‬
‫»ﻟﺒﺎس ﻧﻮ ﺑﭙﻮش؛ و ﺧﻮب زﻧﺪﮔﻲ ﻛﻦ و ﺷﻬﻴﺪ ﺑﻤﻴﺮ«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻙ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ‪ ،‬ﺭﻗﻢ ‪ ،٤٧٥٤‬ﻣﺴﻠﻢ ﺭﻗﻢ ‪. ٨١٨‬‬


‫‪ -٢‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻙ ﺍﻟﺰﻛﺎﺓ ﺭﻗﻢ ‪. ١٠٤٥‬‬
‫‪ -٣‬ﺳﻠﺴﻠﺔ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ‪ :‬ﺃﻟﺒﺎﱐ ‪ ،٣٥٢‬ﺍﻟﺼﺤﻴﺢ ﺍﳉﺎﻣﻊ ‪. ١٢٣٤‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪126‬‬
‫‪ -15‬وﻗﺘﻲ رﺳﻮل ﺧﺪاص در آن ﻗﺪم ﻧﻬﺎد‪ ،‬داﻧﺴﺘﻢ ﻛﻪ در آن ﺑﺮﻛﺖ ﻣﻲآﻳﺪ‬
‫ﺟﺎﺑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﭘﺪرم در ﺣﺎﻟﻲ وﻓﺎت ﻛﺮد‪ ،‬ﻛﻪ ‪ 30‬وﺳﻖ ﺧﺮﻣﺎ ﺑﻪ ﻳﻚ ﻓﺮد‬
‫ﻳﻬﻮدي ﺑﺪﻫﻜﺎر ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻦ از آن ﻳﻬﻮدي ﻣﻬﻠﺖ ﺧﻮاﺳﺘﻢ؛ وﻟﻲ او ﺑﻪ ﻣﻦ ﻣﻬﻠﺖ ﻧﺪاد‪ .‬آنﮔﺎه‬
‫ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص رﻓﺘﻢ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ آن ﻣﺮد ﻳﻬﻮدي ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺮﻣﺎي ﻧﺨﻠﻬﺎي ﻣﺎ‬
‫را ﺑﭙﺬﻳﺮ وﻟﻲ او ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺖ‪ .‬آن ﺣﻀﺮت وارد ﺑﺎغ ﻣﺎ ﺷﺪ و در آن ﮔﺸﺘﻲ زد‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ‬
‫ﺟﺎﺑﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺳﻬﻢ او را ﺟﺪا و ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻛﺎﻣﻞ ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﻦ‪ .‬ﺟﺎﺑﺮ ﺳﻬﻢ آن ﻣﺮد ﻳﻬﻮدي‬
‫را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻛﺎﻣﻞ ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﺮد ﺑﺎز ﻫﻢ ﺣﺪود ﻫﻔﺪه وﺳﻖ ﺑﺮاي ﺧﻮدش ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺟﺎﺑﺮ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪا رﻓﺖ و او را از ﻣﺎﺟﺮا اﻃﻼع داد‪.‬‬
‫آن ﺣﻀﺮت ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻧﺰد ﻋﻤﺮﺑﺮو و او را ﻧﻴﺰ اﻃﻼع ﺑﺪه‪ .‬ﺟﺎﺑﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻧﺰد ﻋﻤﺮ رﻓﺘﻢ و او را در ﺟﺮﻳﺎن ﮔﺬاﺷﺘﻢ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻮن دﻳﺪم ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص در‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﺎغ ﻗﺪم ﮔﺬاﺷﺘﻪ اﺳﺖ داﻧﺴﺘﻢ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -16‬ازدواج رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺎ ﺣﻔﺼﻪ دﺧﺘﺮ ﻋﻤﺮ‬


‫ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬وﻗﺘﻲ دﺧﺘﺮم )ﺣﻔﺼﻪ( ﺑﺎ از دﺳﺖ دادن ﺷﻮﻫﺮش )ﺧﻨﻴﺲ ﺑﻦ ﺣﺬاﻓﻪ‪،‬‬
‫ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از اﺻﺤﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﻮد و در ﻣﺪﻳﻨﻪ وﻓﺎت ﻳﺎﻓﺖ( ﺑﻴﻮه ﺷﺪ‪ ،‬ﻧﺰد ﻋﺜﻤﺎن آﻣﺪم‬
‫و ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اﮔﺮ ﺗﻤﺎﻳﻞ داري ﺣﻔﺼﻪ را ﺑﻪ ﻋﻘﺪت در ﻣﻲآورم؛ ﻋﺜﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ در اﻳﻦ‬
‫ﻣﻮرد ﻣﻲاﻧﺪﻳﺸﻢ‪ .‬ﺑﻌﺪ از ﺳﭙﺮي ﺷﺪن ﭼﻨﺪ ﺷﺐ ﻧﺰد ﻣﻦ آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻓﻌﻼً ﻗﺼﺪ ازدواج‬
‫ﻧﺪارم‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻧﺰد اﺑﻮﺑﻜﺮ رﻓﺘﻢ و ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ازدواج ﺑﺎ ﺣﻔﺼﻪ را دادم‪ .‬او ﺑﻪ ﻣﻦ‬
‫ﺟﻮاﺑﻲ ﻧﺪاد‪ .‬و ﻣﻦ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻦ رﻓﺘﺎر وي ﺷﺪﻳﺪاً ﻧﺎراﺣﺖ ﺷﺪم‪ .‬ﭼﻨﺪ ﺷﺐ ﺳﭙﺮي ﺷﺪ‪.‬‬
‫آنﮔﺎه رﺳﻮل ﺧﺪاص از ﺣﻔﺼﻪ ﺧﻮاﺳﺘﮕﺎري ﻧﻤﻮد و ﻣﻦ او را ﺑﻪ ﻋﻘﺪ اﻳﺸﺎن درآوردم‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻧﺰد ﻣﻦ آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺷﺎﻳﺪ ﺗﻮ از ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻦ ﻧﺎراﺣﺖ ﺷﺪهاي؟ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﺑﻠﻲ‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻋﻠﺖ اﻳﻦ ﺳﻜﻮت ﻣﻦ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺷﻨﻴﺪه ﺑﻮدم ﻛﻪ‬
‫ﺑﻪ ﺣﻔﺼﻪ ﻋﻼﻗﻪ دارد‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻧﺨﻮاﺳﺘﻢ راز رﺳﻮل ﺧﺪا را اﻓﺸﺎ ﻛﻨﻢ‪ .‬و ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻣﺎﻧﺪم ﻛﻪ‬
‫‪2‬‬
‫اﮔﺮ اﻳﺸﺎن اﻗﺪام ﻧﻨﻤﺎﻳﺪ ﺧﻮدم اﻗﺪام ﺑﻜﻨﻢ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻙ ﺍﻻﺳﺘﻘﺮﺍﺽ ﺵ ‪.٢٢٦٦‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻙ ﺍﻟﻨﻜﺎﺡ‪ ،‬ﺭﻗﻢ ‪ ،٥١٢٢‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ‪ ،‬ﳏﻤﺪ ﺭﺷﻴﺪ ﺹ‪.٢٣‬‬
‫‪127‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﻣﻮﺿﻌﮕﻴﺮي ﻋﻤﺮ در اﺧﺘﻼﻓﺎت ﺧﺎﻧﻮادﮔﻲ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫اﺑﻦ ﻋﺒﺎس  ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﻤﻮاره ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻢ در ﻣﻮرد آن دو ﻫﻤﺴﺮ رﺳﻮل ﺧﺪا از ﻋﻤﺮ‬
‫ﺳﺆال ﻛﻨﻢ ﻛﻪ در ﻗﺮآن از آنﻫﺎ ذﻛﺮي ﺑﻪ ﻣﻴﺎن آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ lgfedc b a`m‬ﺍﻟﺘﺤﺮﱘ‪٤ :‬‬
‫»اﮔﺮ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﺪا ﺑﺮﮔﺮدﻳﺪ و ﺗﻮﺑﻪ ﻛﻨﻴﺪ )ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮﮔﺸﺖ و ﺗﻮﺑﻪ ﺷﻤﺎ را ﻣﻲﭘﺬﻳﺮد(‬
‫ﭼﺮا ﻛﻪ دﻟﻬﺎﻳﺘﺎن )از ﺣﻔﻆ ﺳﺮّ ﻛﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ دوﺳﺖ ﻣﻲداﺷﺖ( ﻣﻨﺤﺮف ﮔﺸﺘﻪ اﺳﺖ«‪.‬‬
‫وﻟﻲ ﻣﻮﻓﻖ ﻧﺸﺪم ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﻋﺎزم ﺣﺞ ﺷﺪ و ﻣﻦ ﻫﻢ در آن ﺳﻔﺮ ﻫﻤﺮاه اﻳﺸﺎن‬
‫ﺑﻮدم‪ .‬در ﻣﻴﺎن راه‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺑﺮاي ﺗﺠﺪﻳﺪ وﺿﻮ از ﻣﺎ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﺑﺮﮔﺸﺖ ﻣﻦ ﺑﺮاي‬
‫او آب ﻣﻲرﻳﺨﺘﻢ ﺗﺎ وﺿﻮ ﺑﺴﺎزد‪ .‬در ﻫﻤﻴﻦ اﺛﻨﺎ ﭘﺮﺳﻴﺪم‪ :‬آن دو ﻫﻤﺴﺮ رﺳﻮل ﺧﺪا ﻛﻪ در‬
‫ﻗﺮآن از آﻧﺎن ذﻛﺮي ﺑﻪ ﻣﻴﺎن آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﺪاماﻧﺪ؟ آنﺟﺎ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ lgfedc b a`m‬ﺍﻟﺘﺤﺮﱘ‪٤ :‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﺑﻦ ﻋﺒﺎس! از ﺗﻮ در ﺷﮕﻔﺘﻢ! آنﻫﺎ ﻋﺎﺋﺸﻪ و ﺣﻔﺼﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ را اداﻣﻪ داد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺎ ﻗﺮﻳﺸﻲﻫﺎ ﺑﺮ زﻧﺎن ﺧﻮد ﻏﺎﻟﺐ ﺑﻮدﻳﻢ‪ .‬وﻗﺘﻲ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ آﻣﺪﻳﻢ‬
‫ﺑﺎ ﻣﻠﺘﻲ روﺑﺮو ﺷﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﻐﻠﻮب زﻧﺎن ﺧﻮد ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬از اﻳﻦرو زﻧﺎن ﻣﺎ ﻧﻴﺰ ﭼﻨﻴﻦ آداﺑﻲ را از‬
‫زﻧﺎن ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻨﺰل ﻣﻦ در اﻃﺮاف ﻣﺪﻳﻨﻪ و در ﻣﻴﺎن ﺑﻨﻲاﻣﻴﻪ ﺑﻦ زﻳﺪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻣﻦ روزي ﺑﺮ ﻫﻤﺴﺮ ﺧﻮد ﺧﺸﻢ ﮔﺮﻓﺘﻢ دﻳﺪم ﺟﻮاب ﻣﺮا داد‪ .‬ﻣﻦ ﻧﺎراﺣﺖ ﺷﺪم‪ .‬ﻫﻤﺴﺮم‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬از اﻳﻦ ﻛﻪ ﺟﻮاب ﺗﻮ را دادم ﻧﺎراﺣﺖ ﺷﺪي؟ ﺑﻪ ﺧﺪا ﻫﻤﺴﺮان رﺳﻮل ﺧﺪا در ﻣﻘﺎﺑﻞ‬
‫ﺣﺮف او ﺣﺮف ﻣﻲزﻧﻨﺪ و ﮔﺎﻫﻲ ﺷﺐ ﺗﺎ ﺻﺒﺢ ﺑﺎ او ﻗﻬﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ! ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻧﺰد‬
‫ﺣﻔﺼﻪ رﻓﺘﻢ و ﺣﻘﻴﻘﺖ اﻣﺮ را از او ﺟﻮﻳﺎ ﺷﺪم‪ .‬ﺣﻔﺼﻪ ﺳﺨﻦ ﻫﻤﺴﺮم را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻛﺮد و‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﻫﺮ ﻛﺪام از ﺷﻤﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻜﻨﺪ ﺑﺪﺑﺨﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ .‬آﻳﺎ از‬
‫ﺧﺸﻢ ﺧﺪا ﻧﻤﻲﻫﺮاﺳﻴﺪ؟ و ﺑﻪ ﺣﻔﺼﻪ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬از اﻳﻦ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﺣﻖ ﻧﺪاري ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪا ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﺑﺮﺧﻮرد ﻛﻨﻲ و ﻫﺮ ﭼﻪ ﺧﻮاﺳﺘﻲ از ﻣﻦ ﺑﺨﻮاه و ﻣﺒﺎدا اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ رﻗﻴﺐ ﺧﻮد )ﻋﺎﺋﺸﻪ(‬
‫ﺣﺴﺎدت ﺑﻮرزي ﻛﻪ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪا ﻣﺤﺒﻮبﺗﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ در اداﻣﻪي ﺳﺨﻨﺎﻧﺶ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻫﻤﺴﺎﻳﻪاي از اﻧﺼﺎر داﺷﺘﻢ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻧﻮﺑﺖ‬
‫در ﻣﺠﻠﺲ رﺳﻮل ﺧﺪا ﺣﺎﺿﺮ ﻣﻲﺷﺪﻳﻢ‪ .‬ﻫﺮ ﭼﻪ را او ﻣﻲﺷﻨﻴﺪ ﺑﻪ اﻃﻼع ﻣﻦ ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ و‬
‫ﻫﺮ ﭼﻪ را ﻣﻦ ﻣﻲ ﺷﻨﻴﺪم ﺑﻪ اﻃﻼع او ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪم‪ .‬ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ روزي ﻫﻤﺴﺎﻳﻪام ﺑﺮ در‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪128‬‬

‫ﺧﺎﻧﻪاﻳﻢ آﻣﺪ و درب را ﻣﺤﻜﻢ زد‪ .‬در آن اﻳﺎم ﺳﺨﻦ ﻃﺎﻳﻔﻪي ﻏﺴﺎن ﺑﺮ ﺳﺮ زﺑ‪Ĥ‬نﻫﺎ ﺑﻮد‬
‫ﻛﻪ ﻗﺼﺪ ﺣﻤﻠﻪ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ را داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬او ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻣﻬﻤﻲ ﭘﻴﺶ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻢ‪:‬‬
‫آﻳﺎ ﻏﺴ‪Ĥ‬نﻫﺎ ﺣﻤﻠﻪ ﻛﺮدهاﻧﺪ؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﻴﺮ‪ .‬ﻗﻀﻴﻪ ﻣﻬﻢﺗﺮ از اﻳﻦ اﺳﺖ؛ رﺳﻮل ﺧﺪا‬
‫ﻫﻤﺴﺮاﻧﺶ را ﻃﻼق داده اﺳﺖ‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺣﻔﺼﻪ ﺑﺪﺑﺨﺖ ﺷﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ اﺗﻔﺎق‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ اﻓﺘﺎد‪ .‬ﺻﺒﺢ روز ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪي ﺣﻔﺼﻪ رﻓﺘﻢ‪ ،‬دﻳﺪم ﻛﻪ ﻧﺸﺴﺘﻪ و ﮔﺮﻳﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪا ﺷﻤﺎ را ﻃﻼق داده اﺳﺖ؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻧﻤﻲداﻧﻢ او از ﻣﺎ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻦ ﺟﺎﻳﻲ رﻓﺘﻢ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﺗﺸﺮﻳﻒ داﺷﺖ و ﺑﻪ ﻏﻼم ﺳﻴﺎه رﻧﮕﻲ ﻛﻪ در آنﺟﺎ ﺑﻮد‬
‫ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪا ﻣﻼﻗﺎت ﻛﻨﻢ‪ .‬او داﺧﻞ رﻓﺖ و ﺳﭙﺲ ﺑﻴﺮون ﺷﺪ و ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ اﺟﺎزه ﺧﻮاﺳﺘﻢ اﻣﺎ رﺳﻮل ﺧﺪا ﭼﻴﺰي ﻧﻔﺮﻣﻮد‪ .‬ﻣﻦ ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ رﻓﺘﻢ‪ ،‬دﻳﺪم ﻛﻨﺎر‬
‫ﻣﻨﺒﺮ رﺳﻮل ﺧﺪا ﮔﺮوﻫﻲ ﻧﺸﺴﺘﻪ و ﮔﺮﻳﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻧﺪﻛﻲ ﺑﺎ آنﻫﺎ ﻧﺸﺴﺘﻢ اﻣﺎ ﻃﺎﻗﺖ‬
‫ﻧﻴﺎوردم‪ .‬دوﺑﺎره ﺑﺮﮔﺸﺘﻢ و ﺑﻪ ﻏﻼم ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﺮاي ﻣﻦ اﺟﺎزه ﺑﮕﻴﺮ‪ .‬ﻏﻼم داﺧﻞ رﻓﺖ و‬
‫ﺑﺮﮔﺸﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ اﺳﻢ ﺷﻤﺎ را ﺑﺮدم اﻣﺎ رﺳﻮل ﺧﺪا ﺟﻮاﺑﻲ ﻧﺪاد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫داﺷﺘﻢ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺸﺘﻢ ﻛﻪ ﻏﻼم‪ ،‬ﻣﺮا ﺻﺪا زد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ اﺟﺎزهي ورود دادﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮ‬
‫آن ﺣﻀﺮت وارد ﺷﺪم و ﺳﻼم ﻛﺮدم‪ .‬اﻳﺸﺎن ﺑﺮ ﻣﺘﻜﺎﻳﻲ ﭘﺮ از ﻣﺎﺳﻪ ﺗﻜﻴﻪ زده ﺑﻮد ﻛﻪ آﺛﺎر‬
‫آن ﺑﺮ ﭘﻬﻠﻮﻳﺶ ﻫﻮﻳﺪا ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻦ ﻋﺮض ﻛﺮدم‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! زﻧﺎﻧﺖ را ﻃﻼق دادهاي؟‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺧﻴﺮ‪ .‬ﻣﻦ ﺑﺎ ﺻﺪاي ﺑﻠﻨﺪ ﺗﻜﺒﻴﺮ ﮔﻔﺘﻢ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬زﻧﺎن ﻣﺎ از زﻧﺎن‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ آﻣﻮزش دﻳﺪهاﻧﺪ و ﺑﺮ ﻣﺎ ﻏﺎﻟﺐ ﺷﺪهاﻧﺪ و ﻣﺎﺟﺮاي ﺧﻮد و ﻫﻤﺴﺮم را ﺑﻴﺎن ﻛﺮدم و‬
‫ﮔﻔﺘﻢ ﻗﺒﻞ از اﻳﻦ ﺑﻪ ﺣﻔﺼﻪ ﻧﺼﻴﺤﺖ ﻛﺮدهام‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪا ﺗﺒﺴﻢ ﻓﺮﻣﻮد‪ .‬ﺳﭙﺲ از اﻳﺸﺎن‬
‫اﺟﺎزه ﮔﺮﻓﺘﻢ ﻛﻪ ﺑﻨﺸﻴﻨﻢ‪ .‬ﺑﻪ ﻣﻦ اﺟﺎزه داد‪ .‬وﻗﺘﻲ ﺑﻪ اﻃﺮاف ﺧﻮد ﻧﮕﺮﻳﺴﺘﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺪا در‬
‫ﺧﺎﻧﻪي اﻳﺸﺎن ﺟﺰ ﺳﻪ ﻋﺪد ﭘﻮﺳﺖ ﭼﻴﺰي ﻧﺪﻳﺪم‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! از ﺧﺪا ﺑﺨﻮاه‬
‫ﻛﻪ ﺑﺮ اﻣﺘﺖ دروازهﻫﺎي روزي را ﺑﮕﺸﺎﻳﺪ‪ .‬ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ اﻫﻞ ﻓﺎرس و روم ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ‬
‫ﺧﺪا را ﻋﺒﺎدت ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ از ﮔﺴﺘﺮدﮔﻲ روزي ﺑﺮﺧﻮردار ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا‪ ،‬راﺳﺖ ﻧﺸﺴﺖ و ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫)ﺃﰲ ﺷﻚ ﺃﻧﺖ ﻳﺎ ﺍﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ؟ ﺃﻭﻟﺌﻚ ﻗﻮﻡ ‪‬ﻋﺠ‪‬ﻠﺖ ﳍﻢ ﻃﻴﺒﺎ‪‬ﻢ ﰲ ﺍﳊﻴﺎﺓ ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ(‪.‬‬
‫»اي ﭘﺴﺮ ﺧﻄﺎب! ﻣﮕﺮ ﺷﻚ داري؟ آنﻫﺎ ﻣﻠﺘﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛــﻪ روزي آنﻫﺎ در دﻧﻴﺎ ﺑﻪ‬
‫آﻧﺎن داده ﺷﺪه اﺳﺖ«‪.‬‬
‫‪129‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫آﻧﮕﺎه ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! ﺑﺮاي ﻣﻦ از ﺧﺪا ﻃﻠﺐ آﻣﺮزش ﻧﻤﺎ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺧﻮرده ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﺎ ﻳﻚ ﻣﺎه ﻧﺰد ﻫﻤﺴﺮان ﺧﻮد ﻧﺮود ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﺪا‬
‫‪1‬‬
‫ﺳﺮزﻧﺶ ﮔﺮدﻳﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻨﻬﺎ ﺑﺨﺸﻲ از زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺪﻧﻲ ﻋﻤﺮ ﻓﺎروق ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻦ ﺗﻮﻓﻴﻖ ﺟﻤﻊ آوري و ﺗﺮﺗﻴﺐ‬
‫آنرا ﻳﺎﻓﺘﻢ‪ .‬و اﻣﺎ اﻳﺸﺎن داراي ﻣﺪاﻟﻬﺎي اﻓﺘﺨﺎر زﻳﺎدي از ﺟﺎﻧﺐ رﺳﻮل ﺧﺪا ﺷﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ داﻧﺶ‪ ،‬ﻓﻀﻴﻠﺖ‪ ،‬دﻳﺎﻧﺖ و اﻳﻤﺎن او ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ و در اﻳﻨﺠﺎ ﺑﻪ ﭘﺎرهاي از آنﻫﺎ اﺷﺎره‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻢ‪:‬‬

‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺑﺮﺧﻲ از ﻓﻀﺎﻳﻞ ﻋﻤﺮﻓﺎروق‬


‫ﺑﺎﻳﺪ اذﻋﺎن ﻛﺮد ﻛﻪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﺮﺗﺮﻳﻦ ﻓﺮد اﻳﻦ اﻣﺖ ﺑﻌﺪ از اﺑﻮﺑﻜﺮﺻﺪﻳﻖ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫آنﭼﻪ ﻛﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﺪان ﺑﺮ ﻫﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ واﺟﺐ اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻓﻀﻠﻴﺖ ﻋﻤﺮاذﻋﺎن‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺪ و اﻋﺘﻘﺎد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻌﺪ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان و ﻓﺮﺳﺘﺎدﮔﺎن و اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻪ ﻃﻮر‬
‫ﻛﻠﻲ ﺑﺮ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﺮدم ﺑﺮﺗﺮي دارﻧﺪ‪ .‬و ﮔﺮوه رﺳﺘﮕﺎر ﻳﻌﻨﻲ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ و ﺟﻤﺎﻋﺖ ﻧﻴﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ اﺻﻞ اﺳﺖ‪ .2‬در ﻣﻮرد ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب اﺣﺎدﻳﺚ و رواﻳﺎت زﻳﺎدي ﻣﻨﻘﻮل اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻓﻀﻞ و ﺑﺰرﮔﻮاري اﻳﺸﺎن ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻣﺎ در اﻳﻨﺠﺎ ﺑﻪ ﭘﺎرهاي از آنﻫﺎ اﺷﺎره‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪:‬‬

‫‪ -1‬اﻳﻤﺎن‪ ،‬داﻧﺶ و دﻳﻦ ﻋﻤﺮ‬


‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻫﺎﺷﻢ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺎ ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮدﻳﻢ دﺳﺖ ﻋﻤﺮ در دﺳﺖ اﻳﺸﺎن‬
‫ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! ﺗﻮ ﻧﺰد ﻣﻦ از ﻫﻤﻪ ﻣﺤﺒﻮبﺗﺮي ﺟﺰ از ﺧﻮدم‪ .‬رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﻻ ﻭﺍﻟﺬﻱ ﻧﻔﺴﻲ ﺑﻴﺪﻩ ﺣﱴ ﺃﻛﻮﻥ ﺃﺣﺐ‪ ‬ﺇﻟﻴﻚ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻚ(‪.‬‬
‫»ﺧﻴﺮ ﻣﮕﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺮا از ﺧﻮدت ﻫﻢ ﺑﻴﺸﺘﺮ دوﺳﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻲ«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ ‪ ۲۲۲‬ﺑﺮ ﺍﺳﺎﺱ ﺷﺮﺍﻳﻂ ﺷﻴﺨﻴﻦ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨﺔ ﻭﺍﳉﻤﺎﻋﺔ ﰲ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ ﺍﻟﻜﺮﺍﻡ‪ ،‬ﺩ‪ .‬ﻧﺎﺻﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﻲ ﻋﺎﺋﺾ ﺣﺴﻦ ﺍﻟﺸﻴﺦ )‪.(٢٤٣/١‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪130‬‬

‫آﻧﮕﺎه ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ ﭘﺲ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! ﻛﻪ ﺗﻮ را از ﺧﻮدم ﻫﻢ‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ دوﺳﺖ دارم‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻵن درﺳﺖ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺎري رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺑﻴﻨﻤﺎ ﺃﻧﺎ ﻧﺎﺋﻢ ﺷﺮﺑﺖ – ﻳﻌﲏ ﺍﻟﻠﱭ – ﺣﱴ ﺃﻧﻈﺮ ﺇﱐ ﺍﻟﺮ‪‬ﻱ ﳚﺮﻱ ﰲ ﻇﻔﺮﻱ ﺃﻭ ﰲ ﺃﻇﻔﺎﺭﻱ‪ ،‬ﰒ‬
‫ﻧﺎﻭﻟﺖ ﻋﻤﺮ(‪.‬‬
‫»در ﺧﻮاب دﻳﺪم ﺷﻴﺮ ﻣﻲﺧﻮرم و ﺗﺎ آن ﻗﺪر ﺳﻴﺮ ﺷﺪم ﻛﻪ آﺛﺎر ﺳﻴﺮي را در‬
‫اﻧﮕﺸﺘﺎن ﺧﻮد ﻣﻲدﻳﺪم‪ .‬آنﮔﺎه ﻇﺮف ﺷﻴﺮ را ﺑﻪ ﻋﻤﺮ دادم«‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺧﻮاب ﺷﻤﺎ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪) :‬ﺍﻟﻌﻠﻢ(‪».‬ﻋﻠﻢ اﺳﺖ«‪.‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ وﺟﻪ ﻣﺸﺘﺮك در ﺗﺸﺎﺑﻪ ﺷﻴﺮ ﺑﺎ ﻋﻠﻢ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ دو ﺑﺴﻴﺎر‬
‫ﺳﻮدﻣﻨﺪ و ﻣﻘﻮي ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻔﺎوت ﻛﻪ ﺷﻴﺮ ﻏﺬاي ﺟﺴﻢ و ﻋﻠﻢ ﻏﺬاي روح اﺳﺖ‪.‬‬
‫و اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺣﺎﻣﻞ ﻓﻀﻴﻠﺖ ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﺮاي ﻋﻤﺮ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺿﻤﻨﺎً ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮاﺑﻬﺎ را ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺣﻤﻞ ﺑﺮ ﻇﺎﻫﺮ ﻛﺮد ﺑﻠﻜﻪ ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دارﻧﺪ‪ .‬و ﻣﺮاد از ﻋﻠﻢ در‬
‫اﻳﻨﺠﺎ ﻋﻠﻢ ﺳﻴﺎﺳﺖ در ﺑﺮﺧﻮرد ﺑﺎ ﻣﺮدم در روﺷﻨﻲ ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‪ .‬و ﻋﻤﺮ در‬
‫اﻳﻦﺑﺎره ﻣﻮﻓﻖﺗﺮﻳﻦ ﻓﺮد ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺳﺎﻟﻬﺎي ﺧﻼﻓﺖ‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮﺻﺪﻳﻖ ﺑﺴﻴﺎر اﻧﺪك ﺑﻮد و ﻓﺘﻮﺣﺎت آن ﭼﻨﺎﻧﻲاي در دوران اﻳﺸﺎن ﻧﺼﻴﺐ دوﻟﺖ‬
‫اﺳﻼﻣﻲ ﻧﺸﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در زﻣﺎن ﻋﻤﺮ ﻓﺘﻮﺣﺎت زﻳﺎدي ﻧﺼﻴﺐ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﮔﺮدﻳﺪ و ﺑﺎ وﺟﻮد‬
‫ﮔﺴﺘﺮش روز اﻓﺰون ﻗﻠﻤﺮو اﺳﻼم‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ اﺧﺘﻼف و دو دﺳﺘﮕﻲ اﺗﻔﺎق ﻧﻴﻔﺘﺎد‪ .‬اﻣﺎ در‬
‫زﻣﺎن ﻋﺜﻤﺎن  ﺗﺮﺗﻴﺐ اﻣﻮر ﺑﻪ ﻫﻢ رﻳﺨﺖ و اﺧﺘﻼﻓﺎت زﻳﺎدي ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪ و ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ‬
‫ﺑﺮﭘﺎ ﮔﺮدﻳﺪ ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪن ﺧﻠﻴﻔﻪ اﻧﺠﺎﻣﻴﺪ و ﻋﻠﻲ  ﺑﺮ ﺳﺮ ﻛﺎر آﻣﺪ و‬
‫اﺧﺘﻼﻓﺎت ﻫﻢ ﭼﻨﺎن رو ﺑﻪ اﻓﺰاﻳﺶ ﮔﺬاﺷﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪) :‬ﺑﻴﻨﻤﺎ ﺃﻧﺎ ﻧﺎﺋﻢ ﺭﺃﻳﺖ ﺍﻟﻨﺎﺱ ﻋﺮﺿﻮﺍ ﻋﻠﻲ ﻭﻋﻠﻴﻬﻢ ﻗﻤﺺ‬
‫ﻓﻤﻨﻬﺎ ﻣﺎ ﻳﺒﻠﻎ ﺍﻟﺜﺪﻱ ﻭﻣﻨﻬﺎ ﻣﺎ ﻳﺒﻠﻎ ﺩﻭﻥ ﺫﻟﻚ‪ ،‬ﻭﻋﺮﺽ ﻋﻠﻰ ﻋﻤﺮﻭﻋﻠﻴﻪ ﻗﻤﻴﺺ ﺍﺟﺘﺮﻩ(‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﳌﺴﻨﺪ ﻓﯽ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻪ ‪۶۶‬‬


‫‪ -٢‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ )‪.(٤٦/٧‬‬
‫‪131‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫»در ﺧﻮاب دﻳﺪم ﻛﻪ ﻣﺮدم در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺟﺎﻣﻪﻫﺎﻳﻲ ﭘﻮﺷﻴﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺮ ﻣﻦ ﻋﺮﺿﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺟﺎﻣﻪﻫﺎي ﺑﻌﻀﻲ ﺗﺎ ﺳﻴﻨﻪ و ﺟﺎﻣﻪﻫﺎي ﻋﺪهاي ﺑﻠﻨﺪﺗﺮ ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻤﺮ را در ﺣﺎﻟﻲ‬
‫دﻳﺪم ﻛﻪ ﺟﺎﻣﻪاش ﻣﻤﺎس ﺑﺎ زﻣﻴﻦ ﺑﻮد«‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬آنرا ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻧﻤﻮدي؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺗﻌﺒﻴﺮش دﻳﻦ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -2‬ﺗﺮس و وﺣﺸﺖ ﺷﻴﻄﺎن از ﻋﻤﺮ‬


‫ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻲ وﻗﺎص ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺗﻨﻲ ﭼﻨﺪ از زﻧﺎن ﻗﺮﻳﺶ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪا‬
‫ﻧﺸﺴﺘﻪ و ﺑﺎ او ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و ﺻﺪاﻳﺸﺎن ﺑﻠﻨﺪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻋﻤﺮ اﺟﺎزهي ورود ﺧﻮاﺳﺖ‪.‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ او اﺟﺎزه داد‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻋﻤﺮ وارد ﺷﺪ زﻧﺎن ﻗﺮﻳﺸﻲ ﭼﺎدرﻫﺎي ﺧﻮد را‬
‫ﺑﻪ ﺧﻮد ﭘﻴﭽﻴﺪﻧﺪ و ﺑﻪ ﮔﻮﺷﻪاي ﭘﻨﺎه ﺑﺮدﻧﺪ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪا ﺧﻨﺪﻳﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﺑﺮاي آن ﺣﻀﺮت‬
‫دﻋﺎ ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻟﻬﻲ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺧﻨﺪان ﺑﺎﺷﻲ! اﻳﻨﺠﺎ ﭼﻪ ﺧﺒﺮ اﺳﺖ؟ رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﻋﺠﺒﺖ ﻣﻦ ﻫﺆﻻﺀ ﺍﻟﻼﰐ ﻛﻦ ﻋﻨﺪﻱ ﻓﻠﻤﺎ ﲰﻌﻦ ﺻﻮﺗﻚ ﺍﺑﺘﺪﺭﻥ ﺍﳊﺠﺎﺏ(‪.‬‬
‫»از رﻓﺘﺎر اﻳﻦﻫﺎ ﺧﻨﺪهام ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن ﺻﺪاي ﺗﻮ ﻓﻮرا ﭼﺎدرﻫﺎﻳﺸﺎن را ﺑﻪ ﺧﻮد‬
‫ﭘﻴﭽﻴﺪﻧﺪ«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! ﺗﻮ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪﺗﺮي ﻛﻪ از ﺗﻮ ﺑﺘﺮﺳﻨﺪ‪ .‬و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ آﻧﺎن‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻧﺎدآنﻫﺎ! رﻋﺎﻳﺖ ﻣﺮا ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ و رﻋﺎﻳﺖ رﺳﻮل ﺧﺪا را ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ؟ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺑﻠﻲ‪،‬‬
‫ﺗﻮ آدم ﺗﻨﺪ و ﺧﺸﻨﻲ ﻫﺴﺘﻲ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫)ﺇﻳﻬﺎ ﻳﺎ ﺍﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ ﻭﺍﻟﺬﻱ ﻧﻔﺴﻲ ﺑﻴﺪﻩ ﻣﺎ ﻟﻘﻴﻚ ﺍﻟﺸﻴﻄﺎﻥ ﺳﺎﻟﻜﹰﺎ ﻓﺠﹰﺎ(‪.‬‬
‫»اي ﻋﻤﺮ! ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! وﻗﺘﻲ ﺷﻴﻄﺎن ﺑﺒﻴﻨﺪ ﺗﻮ از راﻫﻲ ﻣﻲآﻳﻲ‪ ،‬او راه دﻳﮕﺮي‬
‫‪2‬‬
‫ﺑﺮاي ﺧﻮد اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد«‪.‬‬
‫اﻳﻦ رواﻳﺖ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻓﻀﻴﻠﺖ ﻋﻤﺮ اﺳﺖ و ﭘﺮده از اﻳﻦ ﺑﺮﻣﻲدارد ﻛﻪ ﻋﻤﺮ در ﺣﺪ‬
‫وﺳﻴﻌﻲ ﺑﻪ آداب دﻳﻨﻲ اﻟﺘﺰام دارد‪ ،‬ﻃﻮري ﻛﻪ ﺷﻴﻄﺎن ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ راﻫﻲ ﺑﺮاي ورود ﺑﻪ‬
‫درون او را ﻧﻤﻲﻳﺎﺑﺪ‪.1‬‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻠﻢ ﺵ ‪. ٢٣٩٠‬‬
‫‪ -٢‬ﲞﺎﺭﯼ ‪ ،۳۶۸۳‬ﻣﺴﻠﻢ ‪۲۳۸۶‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪132‬‬

‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻓﻀﻴﻠﺖ وﻳﮋهاي ﺑﺮاي ﻋﻤﺮ اﺳﺖ و ﻣﻌﻨﻲ آن‬
‫ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻴﻄﺎن ﻫﻴﭻ ﻧﻮع ﺳﻠﻄﻪاي ﺑﺮﻋﻤﺮ ﻧﺪارد‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻋﺼﻤﺖ‬
‫ﻋﻤﺮاز ﮔﻨﺎه ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ اﮔﺮ ﭼﻪ ﺷﻴﻄﺎن از ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪن ﺑﺎ ﻋﻤﺮ ﻣﻲﺗﺮﺳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﭼﻪ‬
‫ﺗﻀﻤﻴﻨﻲ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ از راه دور او را دﭼﺎر وﺳﻮﺳﻪ ﻧﻜﻨﺪ‪ ،‬ﻛﺎري ﻛﻪ ﺑﺎ دﻳﮕﺮان اﻧﺠﺎم‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬و در ﺣﺪﻳﺚ دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﻃﺒﺮاﻧﻲ ﺑﻪ رواﻳﺖ ﺣﻔﺼﻪ ﮔﺰارش ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬آﻣﺪه اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺇﻥ ﺍﻟﺸﻴﻄﺎﻥ ﻻ ﻳﻠﻘﻰ ﻋﻤﺮﻣﻨﺬ ﺃﺳﻠﻢ ﺇﻻ ﻓﺮ ﻟﻮﺟﻬﻪ(‪.2‬‬
‫»از روزي ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﺷﻴﻄﺎن ﺑﺎ او روﺑﺮو ﻣﻲﺷﻮد ﭘﺎ ﺑﻪ‬
‫ﻓﺮار ﻣﻲ ﮔﺬارد«‪.‬‬
‫اﻣﺎم ﻧﻮوي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺣﻤﻞ ﺑﺮ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﻳﻌﻨﻲ ﺣﻘﻴﻘﺘﺎً ﺷﻴﻄﺎن از‬
‫دﻳﺪن ﻋﻤﺮ ﻓﺮار ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻋﻴﺎض ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﺣﺘﻤﺎل دارد ﻛﻪ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻧﻮﻋﻲ‬
‫ﺗﻤﺜﻴﻞ اﺳﺖ ﻳﻌﻨﻲ ﻋﻤﺮ آن ﭼﻨﺎن ﺑﺎ ﺷﻴﻄﺎن ﻓﺎﺻﻠﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻴﻄﺎن در راﻫﻲ‬
‫ﻗﺪم ﻧﻤﻲﮔﺬارد ﻛﻪ ﻋﻤﺮ در آن ﻗﺪم ﺑﮕﺬارد‪ .‬و اﻳﻦ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﻫﻤﻪ‬
‫‪3‬‬
‫ي راه ﻫﺎي ﺷﻴﻄﺎﻧﻲ ﻣﺨﺎﻟﻒ اﺳﺖ‪ .‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻫﻤﺎن ﻣﻌﻨﻲ ﻧﺨﺴﺖ را ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬

‫‪ -3‬اﻟﻬﺎم ﺷﺪهي اﻳﻦ اﻣﺖ‬


‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪) :‬ﻟﻘﺪ ﻛﺎﻥ ﻓﻴﻤﺎ ﻗﺒﻠﻜﻢ ﻣﻦ ﺍﻷﻣﻢ ﳏﺪﺛﻮﻥ ﻓﺈﻥ ﻳﻚ ﰲ ﺃﻣﱵ ﺃﺣﺪ ﻓﺈﻧﻪ‬
‫ﻋﻤﺮ(‪.4‬‬
‫»در ﻣﻴﺎن اﻣﺘﻬﺎي ﭘﻴﺸﻴﻦ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ آنﻫﺎ اﻟﻬﺎم ﻣﻲﺷﺪ‪ .‬اﮔﺮ در ﻣﻴﺎن اﻣﺖ‬
‫ﻣﻦ ﺑﻪ ﻛﺴﻲ اﻟﻬﺎم ﺑﺸﻮد ﻗﻄﻌﺎ ﻋﻤﺮﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد«‪.‬‬
‫ﻋﻠﻤﺎ در ﺷﺮح اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺳﺨﻨﺎن ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺮاد از‬
‫»ﻣﺤﺪث« ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ او اﻟﻬﺎم ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﺮﺧﻲ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﻳﻌﻨﻲ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﺪون اراده‬

‫‪ -١‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨﺔ ﻭﺍﳉﻤﺎﻋﺔ )‪.(٣٤٨/١‬‬


‫‪ -٢‬ﻃﱪﺍﻧﯽ ﺩﺭ ﺍﻭﺳﻂ‪.‬‬
‫‪ -٣‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ ‪ ،۴۷/۷‬ﻭ ﺷﺮﺡ ﻧﻮﻭﯼ ‪۱۶۵/۱۵‬‬
‫‪ -٤‬ﲞﺎﺭﯼ ‪ ،۳۶۸۹‬ﻣﺴﻠﻢ ‪۲۳۹۸‬‬
‫‪133‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫ﺳﺨﻦ ﺣﻖ ﺑﺮ زﺑﺎن او ﺟﺎري ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬و ﻋﺪهاي ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﻳﻌﻨﻲ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺑﺎ ﻗﻠﺐ او‬
‫‪1‬‬
‫ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ و ﺑﻌﻀﻲ ﻫﻢ آنرا ﺑﻪ ﻓﺮاﺳﺖ ﻣﻌﻨﻲ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻠﺖ اﺧﺘﺼﺎص ﻋﻤﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ در‬
‫زﻣﺎن رﺳﻮل ﺧﺪاص آﻳﺎت زﻳﺎدي ﺑﻪ ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻧﻈﺮﻳﺎت اﻳﺸﺎن ﻧﺎزل ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،2‬اﻟﺒﺘﻪ ﻧﺒﺎﻳﺪ از‬
‫اﺧﺘﺼﺎص ﻋﻤﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻘﺎم وﻳﮋه ﭼﻨﻴﻦ ﭘﻨﺪاﺷﺖ ﻛﻪ او ﺑﺮ اﺑﻮﺑﻜﺮﺻﺪﻳﻖ ﭘﻴﺸﻲ ﮔﺮﻓﺘﻪ‬
‫‪3‬‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﻗﻴﻢ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻓﻜﺮ ﻧﻜﻦ ﻛﻪ اﺧﺘﺼﺎص ﻋﻤﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ وﻳﮋﮔﻲ‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻔﻀﻴﻞ او‬
‫ﺑﺮ اﺑﻮﺑﻜﺮﺻﺪﻳﻖ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﭼﻮن ﻫﻤﻴﻦ ﻓﻀﻴﻠﺖ ﻋﻤﺮ ﻳﻜﻲ از ﻓﻀﺎﻳﻞ ﺑﺰرگ اﺑﻮﺑﻜﺮ‬
‫ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻛﻤﺎل ﻫﻤﻨﺸﻴﻨﻲ ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪا و ﺳﻴﺮاب‬
‫ﺷﺪن از ﺳﺮﭼﺸﻤﻪي ﻓﻴﻮض ﻧﺒﻮي ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻣﻲ ﺑﺎﻻﺗﺮ از اﻟﻬﺎم دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬و از ﻓﺮاﺳﺖ‬
‫و دراﻳﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮي ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪) 4‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻣﻮﺿﻌﮕﻴﺮي اﻳﺸﺎن در ﻣﺴﺄﻟﻪ اﻋﻼن وﻓﺎت‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا‪ ،‬اﻋﺰام ﻟﺸﻜﺮ اﺳﺎﻣﻪ و ﻗﺘﺎل ﺑﺎ ﻣﺮﺗﺪﻳﻦ ﮔﻮاه ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ اﺳﺖ(‪.‬‬

‫‪ -4‬ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﻲ ﺳﺮاغ ﻧﺪارم ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﻤﺮ ﺷﮕﻔﺘﻲﻫﺎ ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﻨﺪ‬


‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪) :‬ﺭﺃﻳﺖ ﰲ ﺍﳌﻨﺎﻡ ﺃﱐ ﺃﻧﺰﻉ ﺑﺪﻟﻮ ﺑﻜﺮﺓ ﻋﻠﻰ ﻗﻠﻴﺐ‪ ،‬ﻓﺠﺎﺀ ﺃﺑﻮ ﺑﻜﺮ ﻓﻨﺰﻉ‬
‫ﺫﻧﻮﺑﹰﺎ ﺃﻭ ﺫﻧﻮﺑﲔ ﻧﺰﻋﹰﺎ ﺿﻌﻴﻔﹰﺎ ﻭﺍﷲ ﻳﻐﻔﺮ ﻟﻪ‪ ،‬ﰒ ﺟﺎﺀ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ ﻓﺎﺳﺘﺤﺎﻟﺖ ﻏﺮﺑﹰﺎ ﻓﻠﻢ ﺃﺭ ﻋﺒﻘﺮﻳﹰﺎ‬
‫‪5.‬‬
‫ﻳﻔﺮﻱ ﻓﺮﻳﻪ ﺣﱴ ﺭﻭﻯ ﺍﻟﻨﺎﺱ ﻭﺿﺮﺑﻮﺍ ﺑﻌﻄﻦ(‬
‫»در ﺧﻮاب دﻳﺪم ﻛﻪ ﺑﺎ دﻟﻮ ﺑﺰرﮔﻲ آب ﻣﻲﻛﺸﻢ‪ .‬آنﮔﺎه اﺑﻮﺑﻜﺮ آﻣﺪ و ﻳﻚ ﻳﺎ دو دﻟﻮ‬
‫از آن ﻛﺸﻴﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻋﻤﺮ آﻣﺪ و آنرا ﺑﺪﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ و ﻫﻴﭻ ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﻲ را ﺳﺮاغ ﻧﺪارم ﻛﻪ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ او ﺷﮕﻔﺘﻲﻫﺎ ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﻨﺪ‪ .‬او ﭼﻨﺎن آب ﻛﺸﻴﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪي ﻣﺮدم و ﺷﺘﺮاﻧﺸﺎن ﺳﻴﺮاب‬
‫ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﻪ اﺳﺘﺮاﺣﺘﮕﺎه ﻫﺎي ﺧﻮد ﺑﺮﮔﺸﺘﻨﺪ«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ ‪ ۵۰/۷‬ﺷﺮﺡ ﺍﻟﻨﻮﻭﯼ )‪.(١٦٦//١٥‬‬


‫‪ -٢‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ )‪.(٥١/٧‬‬
‫‪ -٣‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨﺔ ﻭﺍﳉﻤﺎﻋﺔ )‪.(٣٤٨/١‬‬
‫‪ -٤‬ﻣﻔﺘﺎﺡ ﺩﺍﺭ ﺍﻟﺴﻌﺎﺩﺓ )‪.(٢٥٥/١‬‬
‫‪ -٥‬ﻣﺴﻠﻢ ﺵ‪۲۳۹۳‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪134‬‬

‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ اﺷﺎره دارد ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ ﺑﺎ ﻓﻀﻴﻠﺖ اﺳﺖ؛ آنﺟﺎ‬
‫ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﺳﭙﺲ ﻋﻤﺮ آﻣﺪ و آنرا ﺑﺪﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ و ﻫﻴﭻ ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﻲ را ﺳﺮاغ‬
‫ﻧﺪارم ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ او ﺷﮕﻔﺘﻲﻫﺎ ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﻨﺪ«‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮب و ﻣﻮﻓﻘﻴﺘﻬﺎي ﭼﺸﻢﮔﻴﺮ و‬
‫ﻓﺘﻮﺣﺎت زﻣﺎن آنﻫﺎ دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ در دوران ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ اﻫﻞ رده‬
‫از ﭘﺎي در آﻣﺪﻧﺪ و ﻋﻠﻲ رﻏﻢ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺪت ﺧﻼﻓﺖ اﻳﺸﺎن ﺗﻨﻬﺎ دو ﺳﺎل و ﭼﻨﺪ ﻣﺎﻫﻲ ﺑﻮد‪،‬‬
‫اﻣﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮﻛﺖ زﻳﺎدي را در آن ﻗﺮار داد و ﺑﻪ ﻣﻨﻔﻌﺘﻬﺎي زﻳﺎدي دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬و‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮﺻﺪﻳﻖ وﻓﺎت ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﻓﺎروق ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﻴﻔﻪي او ﻣﻌﺮﻓﻲ ﺷﺪ و در‬
‫دوران ﺧﻼﻓﺖ اﻳﺸﺎن داﻳﺮهي اﺳﻼم ﮔﺴﺘﺮش ﭘﻴﺪا ﻛﺮد و ﻗﻮاﻧﻴﻨﻲ را ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﭘﻴﺎده‬
‫ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺎ آن روﺑﺮو ﻧﺸﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ وﻳﮋه اﻳﻨﻜﻪ در دوران ﺧﻼﻓﺖ اﻳﺸﺎن‬
‫ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻧﺼﻴﺒﺖ دوﻟﺖ اﺳﻼم ﮔﺮدﻳﺪ و ﺷﻬﺮﻫﺎي ﺗﺎزهاي ﺗﺄﺳﻴﺲ و ادارات‬
‫دوﻟﺘﻲ ﻣﺘﻌﺪدي راه اﻧﺪازي ﺷﺪ‪ .‬ﭘﺲ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻛﺎري را آﻏﺎز ﻛﺮد و ﻋﻤﺮ آنرا ﺗﻜﻤﻴﻞ‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﻤﻮد‪.‬‬

‫‪ -5‬ﻏﻴﺮت ﻋﻤﺮ و ﺑﺸﺎرت دادن رﺳﻮل ﺧﺪا او را ﺑﻪ ﻛﺎﺧﻲ در ﺑﻬﺸﺖ‬


‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪) :‬ﺭﺃﻳﺘﲏ ﺩﺧﻠﺖ ﺍﳉﻨﺔ ﻓﺈﺫﺍ ﺃﻧﺎ ﺑﺎﻟﺮﻣﻴﺼﺎﺀ ﺍﻣﺮﺃﺓ ﺃﰊ ﻃﻠﻴﺤﺔ ﻭﲰﻌﺖ‬
‫ﺧﺸﻔﺔ ﻓﻘﻠﺖ ﻣﻦ ﻫﺬﺍ؟ ﻓﻘﺎﻝ‪ :‬ﻫﺬﺍ ﺑﻼﻝ ﻭﺭﺃﻳﺖ ﻗﺼﺮﹰﺍ ﺑﻔﻨﺎﺋﻪ ﺟﺎﺭﻳﺔ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ .‬ﳌﻦ ﻫﺬﺍ؟ ﻓﻘﺎﻟﻮﺍ‪:‬‬
‫ﻟﻌﻤﺮﻓﺄﺭﺩﺕ ﺃﻥ ﺃﺩﺧﻠﻪ ﻓﺄﻧﻈﺮ ﺇﻟﻴﻪ ﻓﺬﻛﺮﺕ ﻏﲑﺗﻚ‪ .‬ﻓﻘﺎﻝ ﻋﻤﺮ‪ :‬ﺑﺄﰊ ﻭﺃﻣﻲ ﻳﺎ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ ﺃﻋﻠﻴﻚ‬
‫ﺃﻏﺎﺭ(‪.2‬‬
‫»در ﺧﻮاب دﻳﺪم ﻛﻪ وارد ﺑﻬﺸﺖ ﺷﺪهام و ﺑﺎ رﻣﻴﺼﺎ )ﻫﻤﺴﺮ اﺑﻮ ﻃﻠﺤﻪ( روﺑﺮو ﺷﺪم‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﺻﺪاي ﭘﺎﻳﻲ ﺷﻨﻴﺪم‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اﻳﻦ ﭼﻪ ﺻﺪاﻳﻲ اﺳﺖ؟ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺻﺪاي ﭘﺎي ﺑﻼل اﺳﺖ‪.‬‬
‫و در آنﺟﺎ ﻛﺎﺧﻲ دﻳﺪم ﻛﻪ دوﺷﻴﺰهاي داﺧﻞ آن ﺑﻮد‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اﻳﻦ ﻛﺎخ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ‬
‫اﺳﺖ؟ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬از آن ﻋﻤﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻢ وارد آن ﺑﺸﻮم‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﻪ ﻳﺎد ﻏﻴﺮﺗﺖ اﻓﺘﺎدم‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺪر و ﻣﺎدرم ﻓﺪاﻳﺖ ﺑﺎد ﻏﻴﺮت ﻣﻦ ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺴﺖ«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺷﺮﺡ ﺍﻟﻨﻮﻭﻱ )‪.(١٦٢-١٦١/١٥‬‬


‫‪ -٢‬ﻣﺴﻠﻢ ﺵ‪۲۳۹۴‬‬
‫‪135‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫و در رواﻳﺘﻲ َآﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺑﻴﻨﻤﺎ ﺃﻧﺎ ﻧﺎﺋﻢ ﺭﺃﻳﺘﲏ ﰲ ﺍﳉﻨﺔ ﻓﺈﺫﺍ ﺍﻣﺮﺃﺓ ﺗﺘﻮﺿﺄ ﺇﱃ ﺟﺎﻧﺐ ﻗﺼﺮ ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﳌﻦ ﻫﺬﺍ ﺍﻟﻘﺼﺮ؟ ﻗﺎﻟﻮﺍ‬
‫ﻟﻌﻤﺮﻓﺬﻛﺮﺕ ﻏﲑﺗﻪ ﻓﻮﻟﻴﺖ ﻣﺪﺑﺮﹰﺍ‪ .‬ﻓﺒﻜﻰ ﻋﻤﺮﻭﻗﺎﻝ‪ :‬ﺃﻋﻠﻴﻚ ﺃﻏﺎﺭ ﻳﺎ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ ‪ 1‬؟(‪.‬‬
‫ ‬

‫»در ﺧﻮاب دﻳﺪم ﻛﻪ وارد ﺑﻬﺸﺖ ﺷﺪهام و ﺑﺎ زﻧﻲ روﺑﺮو ﺷﺪم ﻛﻪ در ﻛﻨﺎر ﻛﺎﺧﻲ‬
‫وﺿﻮ ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اﻳﻦ ﻛﺎخ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ؟ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬از آن ﻋﻤﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﺑﻪ ﻳﺎد ﻏﻴﺮت او اﻓﺘﺎدم و از ورود ﺑﺪان ﻋﻘﺐ ﻧﺸﻴﻨﻲ ﻛﺮدم‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﺮﻳﻪ ﻛﺮد و‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻪ ﺧﻮد اﺟﺎزه ﻣﻲدﻫﻢ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺷﻤﺎ ﻏﻴﺮت ﺑﻪ ﺧﺮج‬
‫دﻫﻢ؟«‪.‬‬
‫اﻳﻦ دو ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻋﻤﺮ ﻧﺰد ﺧﺪا و ﻣﻘﺎم او در ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﭼﺮا‬
‫ﻛﻪ ﺧﻮاب اﻧﺒﻴﺎ ﺑﺨﺸﻲ از وﺣﻲ اﻟﻬﻲ اﺳﺖ‪.2‬‬

‫‪ -6‬ﻣﺤﺒﻮب ﺗﺮﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪا ﭘﺲ از اﺑﻮﺑﻜﺮ‬


‫ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص  ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﺮﺳﻴﺪم‪ :‬ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻫﻤﻪ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ را‬
‫دوﺳﺖ داري؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻋﺎﺋﺸﻪ را‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬از ﻣﻴﺎن ﻣﺮدان ﭼﻪ ﻛﺴﻲ را؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﭘﺪرش را‪.‬‬
‫‪3‬‬
‫ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﻌﺪ از او ﭼﻪ ﻛﺴﻲ را؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻋﻤﺮ را‪ .‬و ﺑﻌﺪ از او ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ دﻳﮕﺮ را ﻧﺎم ﺑﺮد‪.‬‬

‫‪ -7‬ﻋﻤﺮ و درﻳﺎﻓﺖ ﻣﮋدهي ورود ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ‬


‫اﺑﻮ ﻣﻮﺳﻲ اﺷﻌﺮي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻳﻜﻲ از ﺑﺎﻏﻬﺎي ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻮدﻳﻢ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺮدي آﻣﺪ و در زد‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻣﻦ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬درب را ﺑﺎز ﻛﻦ و او را ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ‬
‫ﻣﮋده ده‪ .‬ﻣﻦ درب را ﺑﺎز ﻛﺮدم‪ ،‬دﻳﺪم اﺑﻮﺑﻜﺮ اﺳﺖ او را از آنﭼﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﻓﺮﻣﻮده ﺑﻮد اﻃﻼع دادم‪ ،‬او ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻟﺤﻤﺪ ﷲ‪ .‬ﺑﻌﺪ از آن ﻧﻴﺰ ﻛﺴﻲ آﻣﺪ و در زد‪ .‬رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬درب را ﺑﺎز ﻛﻦ و او را ﻧﻴﺰ ﺑﺸﺎرت ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ده‪ .‬وﻗﺘﻲ درب را ﺑﺎز‬
‫ﻛﺮدم دﻳﺪم ﻋﻤﺮ اﺳﺖ‪ .‬او را ﻧﻴﺰ از آنﭼﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮده ﺑﻮد ﺑﺎ ﺧﺒﺮ ﻛﺮدم‪،‬‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻟﺤﻤﺪﷲ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻣﺮد دﻳﮕﺮي در زد‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬درب را ﺑﺎز ﻛﻦ و او‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻠﻢ ﺵ ‪. ٢٣٩٥‬‬
‫‪ -٢‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨﺔ ﻭﺍﳉﻤﺎﻋﺔ ﻭﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )‪.(٢٤٥/١‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻹﺣﺴﺎﻥ ﰲ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺑﻦ ﺣﺒﺎﻥ )‪ .(٢٠٩/١٥‬ﻣﺴﻠﻢ ﺵ ‪ ،٢٣٨٤‬ﻭ ﲞﺎﺭﻱ ﺑﺎﺏ ﻏﺰﻭ ﺫﺍﺕ ﺍﻟﺴﻼﺳﻞ ﺵ ‪. ٤١٠٠‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪136‬‬

‫را ﻫﻢ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺸﻜﻼﺗﻲ ﻛﻪ ﺳﺮ راﻫﺶ ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺸﺎرت ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ده‪ .‬وﻗﺘﻲ درب را‬
‫ﺑﺎز ﻛﺮدم دﻳﺪم ﻋﺜﻤﺎن اﺳﺖ او را از آنﭼﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮده ﺑﻮد ﺑﺎﺧﺒﺮ ﻛﺮدم‪،‬‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻟﺤﻤﺪﷲ و ﺑﻪ ﺗﻮﻓﻴﻖ ﺧﺪا‪.1‬‬

‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻣﻮﺿﻊ ﮔﻴﺮي ﻋﻤﺮ در ﺑﻴﻤﺎري وﻓﺎت رﺳﻮل ﺧﺪا‬

‫‪ -1‬ﻣﻮﺿﻌﮕﻴﺮي ﻋﻤﺮ در ﺑﻴﻤﺎري وﻓﺎت رﺳﻮل ﺧﺪا‬


‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ زﻣﻌﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﺑﻴﻤﺎري وﻓﺎت ﺑﻪ ﺳﺮ ﻣﻲﺑﺮد‪،‬‬
‫ﺑﻼل اﻳﺸﺎن را ﺑﺮاي ﻧﻤﺎز ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬آن ﺣﻀﺮت ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻛﺴﻲ را ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ ﻣﺮدم ﻧﻤﺎز‬
‫ﮔﺰارد‪ .‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ زﻣﻌﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺳﺮاغ اﺑﻮﺑﻜﺮ را ﮔﺮﻓﺘﻢ‪ ،‬وﻟﻲ او را ﻧﻴﺎﻓﺘﻢ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﺮﺧﻴﺰ و ﺑﺎ ﻣﺮدم ﻧﻤﺎز ﺑﮕﺰار‪ .‬ﻋﻤﺮ ﺟﻠﻮ رﻓﺖ و ﻧﻤﺎز را اﻗﺎﻣﻪ ﻛﺮد‪ .‬و ﭼﻮن‬
‫داراي ﺻﺪاي ﺑﻠﻨﺪي ﺑﻮد )رﺳﻮل ﺧﺪا ﺻﺪاﻳﺶ را ﺗﺸﺨﻴﺺ داد و( ﮔﻔﺖ‪ :‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻛﺠﺎ‬
‫اﺳﺖ و اﻓﺰود ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و ﺧﺪا ﺟﺰ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻛﺴﻲ را ﻧﻤﻲﭘﺴﻨﺪﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ را دو ﺑﺎر‬
‫ﺗﻜﺮار ﻛﺮد‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻛﺴﻲ را دﻧﺒﺎل اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬او آﻣﺪ و ﻧﻤﺎزﻫﺎي ﺑﻌﺪي را اﻗﺎﻣﻪ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ زﻣﻌﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬واي ﺑﺮ ﺗﻮ ﭼﺮا ﻣﺮا ﺿﺎﻳﻊ ﻧﻤﻮدي؟ ﻣﻦ ﻓﻜﺮ ﻛﺮدم رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪا ﺑﻪ ﺗﻮ دﺳﺘﻮر داده ﺗﺎ ﻣﺮا ﺑﻪ اﻗﺎﻣﻪي ﻧﻤﺎز اﻣﺮ ﻛﻨﻲ‪ ،‬و اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺼﻮري ﺑﻪ ﻣﻦ دﺳﺖ‬
‫ﻧﻤﻲداد ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺎ ﻣﺮدم ﻧﻤﺎز ﻧﻤﻲﮔﺰاردم‪ ،‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﻧﻪ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﭼﻨﻴﻦ‬
‫دﺳﺘﻮري ﺑﻪ ﻣﻦ ﻧﺪاده ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎ وﻗﺘﻲ اﺑﻮﺑﻜﺮ را ﻧﻴﺎﻓﺘﻢ‪ ،‬ﺷﻤﺎ را ﺑﺮاي اﻧﺠﺎم اﻳﻦ وﻇﻴﻔﻪ از‬
‫‪2‬‬
‫ﻫﻤﻪ ﺑﻬﺘﺮ ﻳﺎﻓﺘﻢ‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﻋﺒﺎسص ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﻤﺎري ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺷﺪت ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬آن ﺣﻀﺮت ‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬دﻓﺘﺮي ﺑﻴﺎورﻳﺪ ﺗﺎ ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﻣﻄﺎﻟﺒﻲ ﺑﻨﻮﻳﺴﻢ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از آن ﮔﻤﺮاه ﻧﺸﻮﻳﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬درد ﺑﻴﻤﺎري ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﭼﻴﺮه ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻛﺘﺎب ﺧﺪا ﺑﺮاي ﻣﺎ ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺮدم در اﻳﻦ ﺑﺎره اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮ ﭘﻴﺪا ﻛﺮدﻧﺪ و ﺳﺮ و ﺻﺪا زﻳﺎد ﺷﺪ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪا ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ﻧﺰد ﻣﻦ اﺧﺘﻼف و ﻣﻨﺎزﻋﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﺮﺧﻴﺰﻳﺪ و ﺑﺮوﻳﺪ‪ .‬اﺑﻦ ﻋﺒﺎس در ﺣﺎﻟﻲ ﺑﻴﺮون‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻙ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ ﺵ‪.٣٢٩٠ :‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﺑﻮﺩﺍﻭﺩ‪ ۴۶۶ ،‬ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺻﺤﻴﺢ‪.‬‬
‫‪137‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫ﺷﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻪ ﻣﺼﻴﺒﺘﻲ ﺑﺰرﮔﺘﺮ از اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻧﻮﺷﺘﻦ ﻧﺎﻣﻪي رﺳﻮل ﺧﺪا‬
‫‪1‬‬
‫ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي ﺑﻪ ﻋﻤﻞ آﻣﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻤﺎ ﭘﻴﺮاﻣﻮن اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺳﺨﻨﺎن زﻳﺎدي ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ در اﻳﻨﺠﺎ ﺑﺨﺸﻲ از ﺳﺨﻨﺎن‬
‫ﻧﻮوي ﺷﺎرح ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ را ﻣﺘﺬﻛﺮ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪ :‬ﺑﺎﻳﺪ اذﻋﺎن ﻧﻤﻮد ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا از‬
‫ﺗﺤﺮﻳﻒ و ﻛﺘﻤﺎن ﺣﻖ و دﺳﺘﻮرات ﺷﺮﻳﻌﺖ ﭼﻪ در ﺣﺎل ﺳﻼﻣﺘﻲ و ﭼﻪ در ﺣﺎل ﺑﻴﻤﺎري‬
‫ﻣﻌﺼﻮم ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﭼﻴﺰي را اﺿﺎﻓﻪ و ﻳﺎ ﻛﻢ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ از اﻳﻦ ﻛﻪ دﭼﺎر ﺑﻴﻤﺎري‬
‫ﺟﺴﻤﻲ ﺑﺸﻮﻧﺪ ﻣﻌﺼﻮم ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻻزم ﺑﻪ ذﻛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻴﻤﺎري ﺟﺴﻤﻲ ﺑﺎﻋﺚ ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ‬
‫ﻧﻘﺼﻲ در ﻣﻘﺎم وي ﻧﻤﻲﺷﻮد و ﺑﻪ ﺷﺮﻳﻌﺖ او ﺿﺮﺑﻪاي وارد ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﺎري‬
‫دﭼﺎر ﺳﺤﺮ و ﺟﺎدو ﺷﺪ و ﺑﻴﻤﺎر ﮔﺮدﻳﺪ و ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ را ﻓﺮاﻣﻮش ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬اﻣﺎ از آنﺟﺎ ﻛﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺣﻔﺎﻇﺖ دﻳﻦ را ﺧﻮد ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬آن ﺣﻀﺮت در ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺷﺮﻋﻲ دﭼﺎر‬
‫ﻓﺮاﻣﻮﺷﻲ ﻧﮕﺮدﻳﺪ‪.‬‬
‫در ﻣﻮرد ﻧﺎﻣﻪاي ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﺑﻴﻤﺎري وﻓﺎت ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ﺑﻨﻮﻳﺴﺪ‪ ،‬ﺳﺨﻨﺎن‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪي ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد را ﻣﺸﺨﺺ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺗﺎ در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص دﭼﺎر ﻓﺘﻨﻪ و آﺷﻮب ﻧﮕﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮﺧﻲ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻪ‬
‫ﺧﻼﺻﻪاي از اﻣﻮر ﻣﻬﻢ اﺳﻼم را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﻨﺼﻮص ﺑﻨﻮﻳﺴﺪ ﺗﺎ در آنﻫﺎ اﺧﺘﻼﻓﻲ رخ‬
‫ﻧﺪﻫﺪ‪ .‬ﻋﺪهاي ﺑﺮ آﻧﻨﺪ ﻛﻪ آن ﺣﻀﺮت ﻗﺼﺪ ﻧﻮﺷﺘﻦ ﻣﻄﺎﻟﺒﻲ را داﺷﺖ وﻟﻲ ﺑﻌﺪا ﻣﺼﻠﺤﺖ‬
‫را در ﺗﺮك ﻧﻮﺷﺘﻦ آن دﻳﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎ اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﻋﻤﺮ ﻛﻪ ﮔﻔﺖ‪» :‬ﻛﻼم ﺧﺪا ﻣﺎ را ﻛﻔﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ«‪ .‬ﻋﻠﻤﺎ اﺗﻔﺎق ﻧﻈﺮ‬
‫دارﻧﺪ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺳﺨﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ داﻧﺶ ﻋﻤﻴﻖ اﻳﺸﺎن در ﻛﻼم ﺧﺪا اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا اﻳﺸﺎن‬
‫ﺗﺮﺳﻴﺪ از اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺒﺎدا ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻣﺘﻨﻲ را ﺑﻨﻮﻳﺴﺪ ﻛﻪ ﭼﻪ ﺑﺴﺎ ﻧﺘﻮاﻧﻨﺪ آنرا اﻧﺠﺎم دﻫﻨﺪ و‬
‫در ﻗﺒﺎل آن دﭼﺎر ﻋﻘﻮﺑﺖ ﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا آنﭼﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻣﻲﻧﻮﺷﺖ ﻋﺒﺎرت از ﻧﺼﻮﺻﻲ‬
‫ﺑﻮد ﻛﻪ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ اﺟﺘﻬﺎد ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬از اﻳﻦرو ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻛﺘﺎب ﺧﺪا ﻣﺎ را ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ lvutsrqpm‬ﺍﻷﻧﻌﺎﻡ‪٣٨ :‬‬

‫‪ -١‬ﲞﺎﺭﯼ ﮐﺘﺎﺏ ﺍﻟﻌﻠﻢ ‪۱۱۴‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪138‬‬

‫‬ ‫»ﻣﺎ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي را در ﻛﺘﺎب ﻓﺮو ﻧﮕﺬاﺷﺘﻪاﻳﻢ«‪ .‬‬


‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ آﻳﻪ‪ lnmlkm :‬ﺍﳌﺎﺋﺪﺓ‪٣ :‬‬
‫»اﻣﺮوز دﻳﻨﺘﺎن را ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﺗﻜﻤﻴﻞ ﻧﻤﻮدم«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﻣﻲداﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ دﻳﻦ ﺧﻮد را ﻛﺎﻣﻞ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ و دﻳﮕﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺸﺮي‬
‫ﺑﺎ ﮔﻤﺮاﻫﻲ دﭼﺎر ﻧﻤﻲﺷﻮد و ﺧﻮاﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص را آﺳﻮده ﮔﺮداﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻤﺮ از‬
‫اﺑﻦ ﻋﺒﺎس و ﻣﻮاﻓﻘﺎﻧﺶ داﻧﺎﺗﺮ و از ﻓﻘﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮي ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺧﻄﺎﺑﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﺮﮔﺰ ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد ﻋﻤﺮ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮده ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ‬
‫اﺳﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص دﭼﺎر اﺷﺘﺒﺎه ﺷﻮد و ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﮔﻤﺎﻧﻲ دﻳﮕﺮ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺷﺨﺺ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺎن ﺣﺎل آن ﺣﻀﺮت ﻧﻤﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻴﻤﺎري رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪا ﺷﺪت ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد و اﺣﺘﻤﺎل اﻳﻦ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا اﺣﻜﺎم ﺟﺪﻳﺪي را ﺻﺎدر ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫اﻣﺖ ﺗﻮان ﻋﻤﻞ ﻛﺮدن ﺑﺮ آنﻫﺎ را ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﮔﻔﺖ‪ :‬اي‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا! ﻧﻴﺎزي ﻧﻴﺴﺖ ﺷﻤﺎ ﺧﻮد را ﺑﻪ زﺣﻤﺖ ﺑﻴﻨﺪازﻳﺪ‪ ،‬ﻛﺘﺎب ﺧﺪا ﻣﺎ را ﻛﻔﺎﻳﺖ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد و در ﭘﺮﺗﻮ آن ﻣﺎ ﻫﺮﮔﺰ ﮔﻤﺮاه ﻧﺨﻮاﻫﻴﻢ ﺷﺪ‪.‬‬
‫و اﻳﻦ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎر ﻧﺒﻮد ﻛﻪ ﻋﻤﺮص اﺑﺮاز رأي ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ اﻳﺸﺎن در‬
‫ﺣﻀﻮر رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﻴﺶ از ﺳﺎﻳﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺟﺮأت اﺑﺮاز رأي داﺷﺖ و ﭼﻪ ﺑﺴﺎ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪا ﭘﻴﺸﻨﻬﺎدات وي را ﻣﻲﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و در ﻣﺴﺎﻳﻠﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﺸﺎن وﺣﻲ ﻧﻤﻲﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻈﺮ او را‬
‫ﺗﺎﻳﻴﺪ ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﭘﺲ ﭼﻪ اﺷﻜﺎﻟﻲ دارد ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ را ﻧﻴﺰ ﺟﺰو ﻫﻤﺎن ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر‬
‫آورﻳﻢ‪ .‬وﮔﺮﻧﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﻛﺴﻲ ﻧﺒﻮد ﻛﻪ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻛﺎري ﺑﮕﻴﺮد و ﻓﺮدي ﭼﻮن‬
‫ﻋﻤﺮ ﻣﺎﻧﻊ از اﺟﺮاي آن ﺷﻮد‪ .‬ﻣﮕﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﻋﻤﺮ و دﻳﮕﺮان در ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺻﻠﺢ ﺑﺎ ﻗﺮﻳﺶ و ﺗﻦ‬
‫دادن ﺑﻪ ﺷﺮوط آنﻫﺎ ﺷﺪﻳﺪا ﻣﻌﺘﺮض ﻧﺸﺪﻧﺪ اﻣﺎ رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﻪ اﻋﺘﺮاض آﻧﺎن اﻫﻤﻴﺘﻲ ﻧﺪاد‬
‫و ﻗﺎﻃﻌﺎﻧﻪ آنﭼﻪ را ﺧﻮد ﻣﺼﻠﺤﺖ ﻣﻲداﻧﺴﺖ‪ ،‬اﻧﺠﺎم داد‪.1‬‬
‫ﻗﺎﺿﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻛﻠﻤﻪي »اﻫﺠﺮ رﺳﻮل اﷲ؟« )ﻻزم ﺑﻪ ﻳﺎداوري اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺻﺤﻴﺢ‬
‫ﻣﺴﻠﻢ و ‪ ...‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻮرت آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻪ ﺻﻮرت اﺳﺘﻔﻬﺎم؛ و اﻳﻦ رواﻳﺖ‬
‫ﺻﺤﻴﺢﺗﺮ از آن رواﻳﺖ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ »ﻫﺠﺮ ﻳﻬﺠﺮ « رواﻳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ(‪ .‬ﻳﻜﻲ از‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺴﲑﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ ﺹ‪ ٧٥٠‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺍﺯ ﺷﺮﺡ ﻣﺴﻠﻢ )‪.(٩٠ /١١‬‬


‫‪139‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫ﺣﺎﺿﺮان ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻋﺘﺮاض و ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﺮﺳﺶ اﻧﻜﺎري ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﮕﺮ رﺳﻮل ﺧﺪا ﻫﺬﻳﺎن‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ؟! ﻳﻌﻨﻲ ﺧﻴﺮ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ آنﭼﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺣﻘﻴﻘﺖ اﺳﺖ و ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاي اﻳﺸﺎن آنﭼﻪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻓﺮاﻫﻢ ﺳﺎزﻳﻢ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ در ﺟﻮاب اﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻛﺘﺎب ﺧﺪا ﻣﺎ را‬
‫‪1‬‬
‫ﻛﻔﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺷﻴﺦ ﻃﻨﻄﺎوي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ در ﺣﻀﻮر رﺳﻮل ﺧﺪا ﻋﺎدت ﻛﺮده‬
‫ﺑﻮد و رﺳﻮل ﺧﺪا ﮔﺎﻫﻲ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎدات او را ﻣﻲﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و ﮔﺎﻫﻲ ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‪ .‬در اﻳﻨﺠﺎ‬
‫اﺣﺘﻤﺎل دارد ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻋﻤﺮرا ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ و از ﺧﻮاﺳﺘﻦ ﻗﻠﻢ و ﻛﺎﻏﺬ ﻣﻨﺼﺮف‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ و اﮔﺮ ﻧﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﻛﺴﻲ ﻧﺒﻮد ﻛﻪ از اﻇﻬﺎر ﺣﻖ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻋﻤﺮ و‬
‫‪2‬‬
‫اﻣﺜﺎل او ﺧﻮدداري ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬

‫‪ -2‬ﻣﻮﺿﻊ ﮔﻴﺮي ﻋﻤﺮﻓﺎروق در روز وﻓﺎت رﺳﻮل ﺧﺪاص‬


‫ﺧﺒﺮ وﻓﺎت رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻫﻤﭽﻮن ﺻﺎﻋﻘﻪاي در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﭘﻴﭽﻴﺪ و ﻣﺮدم را ﻣﺼﻴﺒﺖ زده‬
‫ﻛﺮد‪ .‬وﻓﺎت آن ﺣﻀﺮت ﺑﺮاي ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن از ﺟﻤﻠﻪ ﺑﺮاي ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﻏﻴﺮ‬
‫ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل و ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺤﻤﻞ ﺑﻮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه  ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪا از دﻧﻴﺎ رﻓﺖ‪ ،‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻌﻀﻲ از ﻣﻨﺎﻓﻘﻴﻦ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص وﻓﺎت ﻧﻤﻮده اﺳﺖ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﻤﺮده‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ‬
‫ﻣﻮﺳﻲ ﺑﻪ ﻣﻼﻗﺎت ﭘﺮوردﮔﺎر ﺧﻮد رﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ ﻣﻮﺳﻲ ﺑﻌﺪ از ﭼﻬﻞ‬
‫روز ﺑﺮﮔﺸﺖ‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪا ﻧﻴﺰ ﺑﺮﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺸﺖ و دﺳﺖ و ﭘﺎي ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﻗﻄﻊ ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ﻛﺮد ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻣﺮده اﺳﺖ‪.3‬‬
‫وﻟﻲ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن ﺧﺒﺮ وﻓﺎت رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﺪون اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻛﺴﻲ ﺳﺨﻨﻲ ﺑﮕﻮﻳﺪ‬
‫وارد ﺣﺠﺮه ﻋﺎﺋﺸﻪ ﺷﺪ و ﻟﺤﺎف را از ﭼﻬﺮهي رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﺮداﺷﺖ و ﺑﻮﺳﻪاي ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرﺗﺶ زد و ﮔﺮﻳﺴﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺪر و ﻣﺎدرم ﻓﺪاﻳﺖ ﺑﺎد‪ ،‬دو ﺑﺎر ﻧﺨﻮاﻫﻲ ﻣﺮد‪ .‬ﻣﺮﮔﻲ‬

‫‪ -١‬ﺷﺮﺡ ﺍﻟﻨﻮﻭﻱ )‪ ،(٩٠ /١١‬ﻓﺼﻞ ﺍﳋﻄﺎﺏ ﰲ ﻣﻮﺍﻗﻒ ﺍﻷﺻﺤﺎﺏ‪ :‬ﻏﺮﺳﻲ ﺹ‪.٤١‬‬


‫‪ -٢‬ﺃﺧﺒﺎﺭ ﻋﻤﺮﺹ‪.٤٦‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺴﲑﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ‪ :‬ﺍﺑﻦ ﺃﰊ ﺷﻬﺒﺔ )‪.(٥٩٤/٢‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪140‬‬

‫ﻛﻪ ﺧﺪا در ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺷﻤﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﭼﻬﺮهي رﺳﻮل ﺧﺪا را‬
‫ﭘﻮﺷﺎﻧﻴﺪ و از ﺣﺠﺮه ﺑﻴﺮون آﻣﺪ‪ ،‬دﻳﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﻣﺮدم ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻪ اﻳﺸﺎن‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻋﻤﺮ! ﺑﻨﺸﻴﻦ‪ .‬اﻣﺎ او ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﺳﺨﻨﺎﻧﺶ اداﻣﻪ داد‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻧﺎﭼﺎر ﺷﺮوع ﺑﻪ‬
‫ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻣﺮدم ﻋﻤﺮ را رﻫﺎ ﻧﻤﻮده ﮔﺮد او ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﭘﺲ از ﺣﻤﺪ و ﺛﻨﺎي‬
‫ﺧﺪا‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻣﺮدم! ﻫﺮ ﻛﺲ از ﺷﻤﺎ ﻣﺤﻤﺪ را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻣﻲﻛﺮده‪ ،‬او اﻛﻨﻮن وﻓﺎت ﻧﻤﻮده‬
‫و از دﻧﻴﺎ رﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﻫﺮ ﻛﺲ ﺧﺪا را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻣﻲﻛﺮده‪ ،‬ﺧﺪا زﻧﺪه و ﭘﺎﻳﻨﺪه اﺳﺖ و‬
‫ﻣﺮگ ﺑﻪ ﺳﺮاﻏﺶ ﻧﺨﻮاﻫﺪ رﻓﺖ‪ .‬و اﻳﻦ آﻳﻪ را ﺗﻼوت ﻧﻤﻮد‪:‬‬
‫‪ts r q p o n m lk j i h g f e d c m‬‬
‫‪ la`_~}|{ zyxwvu‬ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪١٤٤ :‬‬
‫»ﻣﺤﻤﺪ ﺟﺰ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮي ﻧﻴﺴﺖ و ﭘﻴﺶ از او ﭘﻴﻐﻤﺒﺮاﻧﻲ ﺑﻮده و رﻓﺘﻪ اﻧﺪ آﻳﺎ اﮔﺮ او‬
‫ﺑﻤﻴﺮد ﻳﺎ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﻮد ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻋﻘﺐ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدﻳﺪ )و اﺳﻼم را رﻫﺎ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ( و ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﻪ‬
‫ﻋﻘﺐ ﺑﺎزﮔﺮدد ﻫﺮﮔﺰ ﻛﻮﭼﻜﺘﺮﻳﻦ زﻳﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﺧﺪا ﻧﻤﻲرﺳﺎﻧﺪ و ﺧﺪا ﺑﻪ ﺳﭙﺎﺳﮕﺰاران ﭘﺎداش‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ داد«‪.‬‬
‫اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﮔﻮﻳﺎ ﻣﺮدم ﺗﺎ آن ﻟﺤﻈﻪ از وﺟﻮد ﭼﻨﻴﻦ آﻳﻪاي در‬
‫ﻗﺮآن ﺑﻲ اﻃﻼع ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬وﻗﺘﻲ اﺑﻮﺑﻜﺮ اﻳﻦ آﻳﻪ را ﺗﻼوت ﻧﻤﻮد ﭘﺎﻫﺎﻳﻢ ﺑﻲ‬
‫‪1‬‬
‫اﺧﺘﻴﺎر ﮔﺮدﻳﺪ و ﻧﻘﺶ زﻣﻴﻦ ﺷﺪم و ﺗﺎزه ﻳﻘﻴﻦ ﻧﻤﻮدم ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا وﻓﺎت ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻙ ﺍﳉﻨﺎﺋﺰ‪ ،‬ﺵ ‪.١٢٤٢‬‬


‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‬
‫ﻋﻤﺮ در ﺧﻼﻓﺖ ﺻﺪﻳﻖ‬

‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻧﻘﺶ ﻋﻤﺮ در ﺳﻘﻴﻔﻪي ﺑﻨﻲ ﺳﺎﻋﺪه و ﺑﻴﻌﺖ ﺑﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ‬


‫ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت رﺳﻮل ﺧﺪا‪ ،‬اﻧﺼﺎر در ﻣﺤﻠﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺳﻘﻴﻔﻪي ﺑﻨﻲ ﺳﺎﻋﺪه ﻧﺰد ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎده‬
‫ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺑﺎﻳﺪ اﻣﻴﺮي از ﻣﺎ )اﻧﺼﺎر( و اﻣﻴﺮي از ﺷﻤﺎ )ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ( ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﻮد‪.‬‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ و اﺑﻮﻋﺒﻴﺪه ﺑﻦ ﺟﺮاح ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن اﻳﻦ ﺧﺒﺮ‪ ،‬راﻫﻲ ﺳﻘﻴﻔﻪ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ‬
‫ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺖ ﺳﺨﻦ ﺑﺮاﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ او را ﺳﺎﻛﺖ ﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬او ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ ﺳﺨﻨﺎن‬
‫ﺧﻮﺑﻲ ﺑﺮاي ﮔﻔﺘﻦ ﻓﺮاﻫﻢ ﻛﺮده ﺑﻮدم اﻣﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻣﺠﺎل ﻧﺪاد و ﺑﺎ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ وﺟﻪ ﺳﺨﻦ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ .‬او ﺑﻪ اﻧﺼﺎر ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺎ اﻣﻴﺮ و ﺷﻤﺎ وزﻳﺮ و ﻣﻌﺎون ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ .‬ﺣﺒﺎب ﺑﻦ ﻣﻨﺬر ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ‬
‫ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! ﻣﺎ اﻳﻦ را ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮﻳﻢ‪ .‬ﺣﺘﻤﺎ ﺑﺎﻳﺪ اﻣﻴﺮي از ﻣﺎ و اﻣﻴﺮي از ﺷﻤﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﻴﺮ ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺎ اﻣﻴﺮ و ﺷﻤﺎ وزﻳﺮ و ﻣﻌﺎون ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ .‬و اﻓﺰود ﻛﻪ ﻗﺮﻳﺶ از ﻣﻴﺎن ﻫﻤﻪي‬
‫ﻋﺮﺑﻬﺎ داراي ﻣﻌﻴﺸﺘﻲ ﻣﺘﻮﺳﻂ و ﻧﺴﺒﻲ واﻻ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﺑﺎ ﻳﻜﻲ از اﻳﻦ دو ﻧﻔﺮ )ﻋﻤﺮ و‬
‫اﺑﻮﻋﺒﻴﺪه( ﺑﻴﻌﺖ ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺎ ﺑﺎ ﺗﻮ ﺑﻴﻌﺖ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻣﺎ ﻫﺴﺘﻲ‬
‫و ﻣﺤﺒﻮﺑﺘﺮﻳﻦ ﻣﺎ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﻮدي‪ .‬اﻳﻦ را ﮔﻔﺖ و دﺳﺖ او را ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮد‬
‫‪1‬‬
‫و ﺑﻘﻴﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ از ﻋﻤﺮ راﺿﻲ ﺑﺎد ﻛﻪ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺷﺮارهﻫﺎي اﺧﺘﻼف را ﻛﻪ ﺑﻪ ﻓﺘﻨﻪي‬
‫ﺑﺰرﮔﻲ ﻣﻨﺠﺮ ﻣﻲﺷﺪ در ﻫﻤﺎن ﻧﻄﻔﻪ ﺧﻔﻪ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ اﮔﺮ او ﻣﺒﺎدرت ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺎري‬
‫ﻧﻤﻲﻛﺮد‪ ،‬اﺣﺘﻤﺎل آن ﻣﻲرﻓﺖ ﻛﻪ اﻧﺼﺎر ﻓﺮدي از ﻣﻴﺎن ﺧﻮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺑﻜﻨﻨﺪ‪،‬‬
‫آنﮔﺎه ﻳﻘﻴﻨﺎ ﻫﻤﻪي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن او را ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ و ﺟﻨﺠﺎل ﺑﺰرﮔﻲ رخ ﻣﻲداد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‬
‫ﻋﻤﺮ ﺳﺮﻳﻊ آﺷﻮب را ﺧﺎﻣﻮش ﮔﺮداﻧﺪ‪ 2‬و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ اﻧﺼﺎر ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﮔﺮوه اﻧﺼﺎر!‬
‫ﻣﮕﺮ ﻧﻤﻲداﻧﻴﺪ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص اﺑﻮﺑﻜﺮ را دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ ﺑﺎ ﻣﺎ ﻧﻤﺎز ﮔﺰارد؟ ﭘﺲ ﭼﻪ‬
‫ﻛﺴﻲ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ او ﺑﺎﺷﺪ؟ ﻫﻤﻪ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﭘﻨﺎ ﺑﺮ ﺧﺪا از اﻳﻨﻜﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻨﺪ ﺃﲪﺪ )‪ (٢١٣/١‬ﺃﲪﺪ ﺷﺎﻛﺮ ﺁﻥﺭﺍ ﺻﺤﻴﺢ ﻗﻠﻤﺪﺍﺩ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳊﻜﻤﺔ ﰲ ﺍﻟﺪﻋﻮﺓ ﺇﱃ ﺍﷲ‪ ،‬ﺳﻌﻴﺪ ﺍﻟﻘﺤﻄﺎﱐ ﺹ‪. ٢٢٦‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪142‬‬

‫ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﻣﺎ ﻧﻤﺎز ﺑﮕﺬارد‪ .1‬آنﮔﺎه ﺑﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬دﺳﺘﺖ را دراز ﻛﻦ‪ .‬و ﻧﺨﺴﺖ‬
‫‪2‬‬
‫ﺧﻮدش ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮد‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻫﻤﻪي اﻧﺼﺎر و ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫روز ﺳﻪ ﺷﻨﺒﻪ‪ ،‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺮ ﻣﻨﺒﺮ ﻧﺸﺴﺖ و  ﻗﺒﻞ از اﻳﻦ ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﭼﻴﺰي ﺑﮕﻮﻳﺪ‪،‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﭘﺲ از ﺣﻤﺪ و ﺛﻨﺎي ﺧﺪا‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ دﻳﺮوز ﺳﺨﻨﻲ در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ ﮔﻔﺘﻢ‬
‫ﻛﻪ ﻧﻪ آنرا ﺧﺪا در ﻛﺘﺎﺑﺶ ﮔﻔﺘﻪ و ﻧﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﻪ ﻣﻦ آنرا ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮم رﺳﻴﺪ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ﻣﺎ را در اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﺑﻜﻨﺪ‪ .‬و‬
‫اﻛﻨﻮن ﻛﺘﺎب ﺧﺪا در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﻧﻴﺰ ﺗﻮﺳﻂ آن ﻫﺪاﻳﺖ ﭘﻴﺪا ﻧﻤﻮد‪ .‬و‬
‫اﮔﺮ ﺑﻪ آن ﭼﻨﮓ ﺑﺰﻧﻴﺪ راﻫﻴﺎب ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ‪ .‬و اﻓﺰود ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﺎر ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ دﺳﺖ‬
‫ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺷﻤﺎ ﻛﻪ ﻳﺎر ﻏﺎر رﺳﻮل ﺧﺪا اﺳﺖ ﺳﭙﺮده‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺮﺧﻴﺰﻳﺪ و ﺑﺎ او ﺑﻴﻌﺖ ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫‪3‬‬
‫آنﮔﺎه ﺑﻴﻌﺖ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺑﻌﺪ از ﺑﻴﻌﺖ ﺳﻘﻴﻔﻪ ﺷﺮوع ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺻﻮرت ﻋﻤﺮ ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺑﻴﻌﺖ ﺑﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻧﻤﻮد و ﻣﺘﻘﺎﻋﺪ ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬ﺗﺎ‬
‫اﻳﻦ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ اﻳﺸﺎن راﺿﻲ ﺷﺪﻧﺪ و ﺧﺪا اﻣﺖ اﺳﻼم را از ﻓﺘﻨﻪ و اﺧﺘﻼﻓﻲ ﻛﻪ‬
‫در ﺷﺮف ﺑﺮوز ﺑﻮد ﻧﺠﺎت داد‪ .‬و ﺣﻘﺎ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻘﺶ ﻋﻤﺮ و ﻣﻮﺿﻊ ﮔﻴﺮي‬
‫‪4‬‬
‫اﻳﺸﺎن در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ‪ ،‬ﺑﺎ آب ﻃﻼ در ﭘﻴﺸﺎﻧﻲ ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼم ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ از اﻳﻦ واﻫﻤﻪ داﺷﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﺷﻮﻧﺪ و آﺗﺶ ﻓﺘﻨﻪ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن آﻧﺎن‬
‫رﺧﻨﻪ ﻛﻨﺪ‪ ،‬از اﻳﻦرو در راﺳﺘﺎي ﺑﻴﻌﺖ ﺑﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺮآﻣﺪ و ﻣﺮدم را ﺑﺮاي ﺑﻴﻌﺖ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺑﺎ‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻧﻤﻮد‪ ،‬اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﻋﻤﺮ ﺑﻌﺪ از ﻳﺎري ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن از‬
‫ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﺑﻼي ﺧﺎﻧﻤﺎﻧﺴﻮزي ﻧﺠﺎت ﻳﺎﺑﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺪآنﻫﺎ ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪه ﺑﻮد‪.5‬‬

‫‪ -١‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ ﰲ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺃﻣﲑ ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ )‪.(٢٨٠/١‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻙ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ‪ .‬ﺭﻗﻢ ‪. ٣٦٦٨‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﻪ ﻭﺍﻟﻨﻬﺎﻳﻪ )‪ (۳۰۶ ،۳۰۵/۶‬ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺻﺤﻴﺢ‪.‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﳊﮑﻤﻪ ﻑ ﺍﻟﺪﻋﻮﻩ ﺍﻟﯽ ﺍﷲ ﺹ‪۲۲۷‬‬
‫‪ -٥‬ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻭﻥ‪ ،‬ﻋﺒﺪ ﺍﻟﻮﻫﺎﺏ ﺍﻟﻨﺠﺎﺭ ﺹ‪. ١٢٣‬‬
‫‪143‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫دوم‪ :‬ﮔﻔﺘﮕﻮي ﻋﻤﺮ ﺑﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ در ﻣﻮرد ﻗﺘﺎل ﺑﺎ ﻣﺎﻧﻌﻴﻦ زﻛـﺎت و اﻋـﺰام ﻟﺸـﻜﺮ‬
‫اﺳﺎﻣﻪ‬
‫اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه  ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا وﻓﺎت ﻳﺎﻓﺖ و اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ اﻳﺸﺎن‬
‫ﮔﺮدﻳﺪ و ﻋﺪهاي از ﻋﺮﺑﻬﺎ ﻣﺮﺗﺪ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﺑﻮﺑﻜﺮ! ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻲ ﺑﺎ ﻣﺮدم‬
‫ﺑﺠﻨﮕﻲ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫)ﺃﻣﺮﺕ ﺃﻥ ﺃﻗﺎﺗﻞ ﺍﻟﻨﺎﺱ ﺣﱴ ﻳﻘﻮﻟﻮﺍ ﻻ ﺇﻟﻪ ﺇﻻ ﺍﷲ‪ ،‬ﻓﻤﻦ ﻗﺎﻝ ﻻ ﺇﻟﻪ ﺇﻻ ﺍﷲ ﻋﺼﻢ ﻣﲏ ﻣﺎﻟﻪ‬
‫ﻭﻧﻔﺴﻪ ﺇﻻ ﲝﻘﻪ ﻭﺣﺴﺎﺑﻪ ﻋﻠﻰ ﺍﷲ(‪.‬‬
‫»ﻣﻦ ﻣﻮﻇﻔﻢ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺮدم ﺑﺠﻨﮕﻢ ﺗﺎ ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ‪ .‬آنﮔﺎه ﻣﺎل و ﺟﺎن ﺧﻮد را‬
‫ﺣﻔﺎﻇﺖ ﻛﺮده اﻧﺪ؟«‪.‬‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻣﻦ ﺑﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن ﻧﻤﺎز و زﻛﺎت ﻓﺮق ﻗﺎﻳﻞ‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺧﻮاﻫﻢ ﺟﻨﮕﻴﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ زﻛﺎت ﻓﺮﻳﻀﻪاي ﻣﺎﻟﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! اﮔﺮ ﺑﭽﻪ‬
‫ﺷﺘﺮي را ﻛﻪ در زﻣﺎن رﺳﻮل ﺧﺪا ﻣﻲدادهاﻧﺪ‪ ،‬اﻛﻨﻮن ﻧﺪﻫﻨﺪ ﺑﺎ آنﻫﺎ ﻣﻲ ﺟﻨﮕﻢ‪ .‬ﻋﻤﺮ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! درﻳﺎﻓﺘﻢ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ در ﻣﻮرد ﺟﻨﮓ ﺷﺮح ﺻﺪر‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﺼﻴﺐ ﻛﺮده اﺳﺖ ﭘﺲ داﻧﺴﺘﻢ ﻛﻪ ﻣﻮﺿﻊ ﮔﻴﺮي اﻳﺸﺎن ﺑﺮ ﺣﻖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺮﺧﻲ از ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻣﺸﻮره دادﻧﺪ ﻛﻪ ﻟﺸﻜﺮ اﺳﺎﻣﻪ ﺗﺎ زﻣﺎن آراﻣﺶ اﻣﻮر در‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬اﺳﺎﻣﻪ‪ ،‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب را از ﻗﺮارﮔﺎه ﻟﺸﻜﺮ ﻛﻪ ﻣﻜﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺟﺮف ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﺰد‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﻟﺬا از او اﺟﺎزه ﮔﺮﻓﺖ ﺗﺎ ﻣﺮدم را ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻬﺮهﻫﺎي‬
‫ﺷﺎﺧﺺ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺎ ﻣﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬و ﻣﻲﺗﺮﺳﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪي ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ و ﺷﻬﺮ رﺳﻮل ﺧﺪا‬
‫‪2‬‬
‫آﺳﻴﺒﻲ ﺑﺮﺳﺪ‪ .‬و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن از ﻃﺮف ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﻣﻮرد ﺗﺠﺎوز ﻗﺮار ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺖ و ﺗﺎﻛﻴﺪ داﺷﺖ ﻛﻪ ﻟﺸﻜﺮ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺴﻴﺮ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺳﻮي ﺷﺎم اداﻣﻪ‬
‫دﻫﺪ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻋﺪهاي از اﻧﺼﺎر ﻋﻤﺮ را ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ در ﻣﻮرد اﻣﺎرت اﺳﺎﻣﻪ‬
‫ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻛﻪ او ﺟﻮاﻧﻲ ﻛﻢ ﺳﻦ و ﺳﺎل اﺳﺖ و ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﺑﻪ ﺟﺎي او ﻣﺮدي ﺑﺰرگ‬
‫ﺳﺎل اﻧﺘﺨﺎب ﺷﻮد‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻋﻤﺮ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺑﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻓﻮرا از ﺟﺎ‬
‫ﭘﺮﻳﺪ و دﺳﺖ ﺑﺮ ﻣﺤﺎﺳﻦ ﻋﻤﺮ ﮔﺬاﺷﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺎدرت ﺑﻪ ﻋﺰاﻳﺖ ﺑﻨﺸﻴﻨﺪ‪ ،‬ﻓﺮدي را‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻙ ﺍﺳﺘﺘﺎﺑﺔ ﺍﳌﺮﺗﺪﻳﻦ ﻭﺍﳌﻌﺎﻧﺪﻳﻦ ﺭﻗﻢ ‪.٦٥٦٦‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﻜﺎﻣﻞ‪ :‬ﺍﺑﻦ ﺍﻷﺛﲑ )‪.(٢٢٦/٢‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪144‬‬

‫ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا‪ ،‬اﻣﻴﺮ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮده اﺳﺖ ﻣﻦ او را ﻋﺰل ﻛﻨﻢ؟ وﻗﺘﻲ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﺮدم‬
‫ﺑﻴﺮون ﺷﺪ‪ .‬ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﭼﻪ ﺧﺒﺮ داري؟ ﻣﺎدراﻧﺘﺎن ﺑﻪ ﻋﺰاﻳﺘﺎن ﺑﻨﺸﻴﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺘﻔﺮق ﺷﻮﻳﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﺑﻪ‬
‫‪1‬‬
‫ﺧﺎﻃﺮ ﺷﻤﺎ ﻣﻮرد ﺳﺮزﻧﺶ ﺧﻠﻴﻔﻪي رﺳﻮل ﺧﺪا ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻢ‪.‬‬

‫ﺳﻮم‪ :‬ﻋﻤﺮ و ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﻣﻌﺎذ از ﻳﻤﻦ و ﻓﺮاﺳﺖ وي در ﻣﻮرد اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺧﻮﻻﻧﻲ و‬


‫ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد وي در ﻣﻮرد اﻣﺎرت ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ اﺑﺎن ﺑﺮ ﺑﺤﺮﻳﻦ‬

‫‪ -1‬ﻋﻤﺮ و ﺑﺮﮔﺸﺖ ﻣﻌﺎذ از ﻳﻤﻦ‬


‫ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ ﺟﺒﻞ در زﻣﺎن ﺣﻴﺎت رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻳﻤﻦ ﻣﺎﻧﺪ و ﺑﻪ دﻋﻮت و ﺟﻬﺎد ﺧﻮد‬
‫اداﻣﻪ داد و ﺑﻌﺪ از رﺣﻠﺖ رﺳﻮل ﺧﺪا‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺖ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻣﻮال‬
‫اﺿﺎﻓﻲ اﻳﻦ ﻣﺮد را ﺑﺮﮔﻴﺮ و ﺑﻪ اﻧﺪازهي اﻣﺮار ﻣﻌﺎش ﺑﺮاي او ﺑﮕﺬار‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪا او را ﺑﻪ ﻳﻤﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺗﺎ ﺑﻪ او ﭼﻴﺰي ﺑﺪﻫﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﻦ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻢ ﭼﻴﺰي از او‬
‫ﺑﮕﻴﺮم ﻣﮕﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺧﻮدش ﺑﺪﻫﺪ‪ .‬و ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ دﻳﺪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻧﻈﺮ وي را ﻧﺎدﻳﺪه‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ درﺳﺖ ﺑﻮدن ﻧﻈﺮ ﺧﻮد ﻗﻨﺎﻋﺖ داﺷﺖ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻧﺰد ﺧﻮد ﻣﻌﺎذ‬
‫رﻓﺖ و ﺑﺎ او در اﻳﻦ ﺑﺎره ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻛﺮد‪ .‬ﻣﻌﺎذ ﻧﻴﺰ ﺣﺎﺿﺮ ﻧﺸﺪ اﻣﻮاﻟﺶ را ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪ و ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪ اﻣﺮا ﺑﻪ ﻳﻤﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎده اﺳﺖ و ﻗﺼﺪ داﺷﺘﻪ ﭼﻴﺰي ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﺪﻫﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ دﻳﮕﺮ‬
‫ﺑﻴﺶ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻧﺮﻓﺖ ﺗﺎ دوﺑﺎره اﻳﻦ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد را ﺑﺎ وي در ﻣﻴﺎن ﺑﮕﺬارد‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ در‬
‫راﺳﺘﺎي ﺧﻴﺮ و ﻣﻨﻔﻌﺖ ﻣﻌﺎذ و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻗﺪم ﺑﺮدارد‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﻣﻌﺎذ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺼﺤﺖ‬
‫ﻋﻤﺮﭘﺸﺖ ﭘﺎ ﻣﻲزﻧﺪ و آنرا ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮد‪ ،‬و ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﺻﺎﺣﺐ ﭼﻨﺎن ﻗﻮهي اﺟﺮاﻳﻲ ﻧﻴﺴﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺎ ﻣﻌﺎذ روﺑﺮو ﺷﻮد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻌﺎذ را‬
‫ﻣﺘﻘﺎﻋﺪ ﺳﺎزد‪ ،‬از اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ وﻇﻴﻔﻪي اﻣﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﺮوف و ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ ﺧﻮد ﻋﻤﻞ ﻛﺮده ﺑﻮد‪،‬‬
‫ﺧﺮﺳﻨﺪ ﺑﻮد‪ .‬وﻟﻲ دﻳﺮي ﻧﮕﺬﺷﺖ ﻛﻪ ﻣﻌﺎذ ﻧﺰد ﻋﻤﺮ آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬در ﺧﻮاب دﻳﺪهام ﻛﻪ‬
‫در آﺑﻲ ﻏﺮق ﻣﻲﺷﻮم و ﺗﻮ ﻣﺮا از آن ﻧﺠﺎت ﻣﻲدﻫﻲ‪ .2‬ﺳﭙﺲ ﻣﻌﺎذ ﭘﻴﺶ اﺑﻮﺑﻜﺮ رﻓﺖ و‬
‫ﺗﻤﺎم ﻣﺎﺟﺮا را ﺑﺮاي او ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮد و ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻳﺎد ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﭼﻴﺰي را ﻛﺘﻤﺎن ﻧﻤﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﻱ )‪.(٤٦/٤‬‬


‫‪ -٢‬ﺷﻬﻴﺪ ﺍﶈﺮﺍﺏ ﺹ‪ ٦٩‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺍﺯ‪ :‬ﺍﻻﺳﺘﻴﻌﺎﺏ )‪.(٣٣٨/٣‬‬
‫‪145‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫‪ -2‬ﻓﺮاﺳﺖ ﻋﻤﺮ در ﻣﻮرد اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺧﻮﻻﻧﻲ‬
‫ﻋﻤﺮ از ﻓﺮاﺳﺖ و ذﻛﺎوت ﺑﺎﻻﻳﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ذﻫﺒﻲ رواﻳﺘﻲ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ اﺳﻮد ﻋﻨﺴﻲ در ﻳﻤﻦ ادﻋﺎي ﻧﺒﻮت ﻛﺮد و اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺧﻮﻻﻧﻲ را اﺣﻀﺎر ﻧﻤﻮد‪ .‬و‬
‫او را در آﺗﺸﻲ ﺑﺰرگ اﻧﺪاﺧﺖ‪ .‬اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ از آن آﺗﺶ ﺟﺎن ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻪ در ﺑﺮد‪ .‬اﻃﺮاﻓﻴﺎن اﺳﻮد‬
‫ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﻣﺮد را از اﻳﻨﺠﺎ ﺗﺒﻌﻴﺪ ﻧﻜﻨﻲ‪ ،‬ﭘﻴﺮواﻧﺖ را ﻣﻨﺼﺮف ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ .‬اﺳﻮد‬
‫ﻧﺎﭼﺎر او را از ﻳﻤﻦ ﻃﺮد ﻛﺮد‪ .‬اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ راﻫﻲ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻣﻨﻮره ﺷﺪ و ﭼﻮن آنﺟﺎ رﺳﻴﺪ‪ ،‬در‬
‫ﻛﻨﺎر ﻣﺴﺠﺪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮاز ﻣﺮﻛﺐ ﭘﺎﻳﻴﻦ آﻣﺪ و وارد ﻣﺴﺠﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺳﻮي او رﻓﺖ و‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬از ﻛﺠﺎ ﻣﻲآﻳﻲ؟ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﮔﻔﺖ‪ :‬از ﻳﻤﻦ‪ .‬ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬از ﻣﺮدي ﻛﻪ آن دروﻏﮕﻮ او را در‬
‫آﺗﺶ اﻧﺪاﺧﺖ ﭼﻪ ﺧﺒﺮ داري‪ .‬اﺑﻮ ﻣﺴﻠﻢ ﮔﻔﺖ‪ :‬آن ﺷﺨﺺ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺛﻮب ﻧﺎم دارد‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ او را ﺷﻨﺎﺧﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﻮ را ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! ﺧﻮدت ﻧﻴﺴﺘﻲ؟ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﺑﻠﻲ‪ .‬ﻋﻤﺮ او را در آﻏﻮش ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﻪ ﮔﺮﻳﻪ اﻓﺘﺎد‪ .‬ﺳﭙﺲ او را ﻧﺰد اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺮد و‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪا را ﺷﻜﺮ ﻛﻪ ﻧﻤﺮدم و در اﻣﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺷﺨﺼﻲ را دﻳﺪم ﻛﻪ ﻫﻤﭽﻮن اﺑﺮاﻫﻴﻢ‬
‫‪1‬‬
‫ﺧﻠﻴﻞ‪ ،‬در آﺗﺶ اﻧﺪاﺧﺘﻪ ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -3‬رأي ﻋﻤﺮ در ﻣﻮرد اﻣﺎرت أﺑﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﻴﺪ ﺑﺮ ﺑﺤﺮﻳﻦ‬


‫اﺑﻮﺑﻜﺮ در ﺗﻌﻴﻴﻦ أﻣﺮا و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﺑﻪ راﻳﺰﻧﻲ ﻣﻲﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺸﺎورﻳﻦ ﺧﻮد‬
‫در ﻣﻮرد اﻣﻴﺮي ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﺤﺮﻳﻦ ﺑﻔﺮﺳﺘﺪ‪ ،‬ﻣﺸﻮرت ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻋﺜﻤﺎن  ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺮدي را ﺑﻔﺮﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺑﻮد‪ .2‬آنﻫﺎ او را ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﻨﺪ و او آنﻫﺎ را ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﺪ ـ ﻫﺪف‬
‫ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻼء ﺑﻦ ﺣﻀﺮﻣﻲ ﺑﻮد ـ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬أﺑﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﺎص را ﺑﻔﺮﺳﺖ ﭼﺮا‬
‫ﻛﻪ او ﻫﻢ ﭘﻴﻤﺎن آنﻫﺎ اﺳﺖ‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻢ ﻣﺮدي را ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ﻛﺎري ﻛﻨﻢ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻌﺪ از رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﺮاي ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﻛﺎر ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ‪ .‬ﺳﭙﺲ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻋﻼء ﺑﻦ‬
‫‪3‬‬
‫ﺣﻀﺮﻣﻲ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻣﻴﺮ ﺑﺤﺮﻳﻦ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺳﲑ ﺃﻋﻼﻡ ﺍﻟﻨﺒﻼﺀ )‪ ،(٩+٨/٤‬ﺃﺻﺤﺎﺏ ﺍﻟﺮﺳﻮﻝ )‪.(١٣٧/١‬‬


‫‪ -٢‬ﻛﻨﺰ ﺍﻟﻌﻤﺎﻝ )‪ (٦٢٠/٥‬ﺭﻗﻢ ‪.١٤٠٩٣‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﻘﻴﻮﺩ ﺍﻟﻮﺍﺭﺩﺓ ﻋﻠﻰ ﺳﻠﻄﺔ ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﻭﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﺍﻟﻜﻴﻼﱐ ﺹ‪.١٦٩‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪146‬‬

‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ‬


‫ﻋﻤﺮ در دو ﻣﻮرد زﻳﺮ ﺑﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ‪:‬‬

‫‪ -1‬رأي ﻋﻤﺮ در ﻣﻮرد ﻋﺪم ﭘﺬﻳﺮش ﺧﻮن ﺑﻬﺎي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﻣﺮﺗﺪﻳﻦ‬
‫وﻓﺪ ﺑﺰاﺧﻪ ﻛﻪ ﻣﺘﺸﻜﻞ از ﻃﻮاﺋﻒ اﺳﺪ و ﻏﻄﻔﺎن ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺮاي ﺻﻠﺢ ﻧﺰد اﺑﻮﺑﻜﺮ آﻣﺪ‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ‬
‫آنﻫﺎ را در ﻣﻴﺎن ﺟﻨﮕﻲ ﺧﺎﻧﻤﺎن ﺳﻮز و ﺻﻠﺤﻲ ذﻟﺖ آﻣﻴﺰ اﺧﺘﻴﺎر داد‪ .‬آنﻫﺎ ﻛﻪ از اداﻣﻪي‬
‫ﺟﻨﮓ ﺑﻪ ﺳﺘﻮه آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺻﻠﺢ ذﻟﺖ آﻣﻴﺰ ﻛﺪام اﺳﺖ؟ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ ﻛﻪ ﻫﺮ‬
‫ﭼﻪ ﻣﺎ از ﺷﻤﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻳﻢ ﻣﺎل ﻏﻨﻴﻤﺖ اﺳﺖ و ﻫﺮ ﭼﻪ ﺷﻤﺎ از ﻣﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻳﺪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺑﺮﮔﺮداﻧﻴﺪ‬
‫و ﺧﻮن ﺑﻬﺎي ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪﮔﺎن ﻣﺎ را ﺑﭙﺮدازﻳﺪ و اﻣﺎ ﻛﺸﺘﻪﻫﺎي ﺷﻤﺎ در آﺗﺶ ﺑﻪ ﺳﺮ ﺧﻮاﻫﻨﺪ‬
‫ﺑﺮد و ﺷﻤﺎ ﺑﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ دم ﺷﺘﺮﻫﺎ ﭼﺴﺒﻴﺪهاﻧﺪ ﻫﻤﻜﺎري ﻧﻨﻤﺎﻳﻴﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ اﺑﻮﺑﻜﺮ در‬
‫اﻳﻦﺑﺎره ﺑﺎ اﻃﺮاﻓﻴﺎﻧﺶ ﻣﺸﻮرت ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ در ﻫﻤﻪي ﻣﻮارد ﻳﺎد ﺷﺪه ﺑﺎ ﺷﻤﺎ‬
‫ﻣﻮاﻓﻖ ﻫﺴﺘﻢ ﺑﻪ ﺟﺰ در ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺧﻮن ﺑﻬﺎ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در راه ﺧﺪا ﺟﻬﺎد ﻧﻤﻮده و‬
‫ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ و ﻣﺰد ﺧﻮد را از ﺧﺪا درﻳﺎﻓﺖ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد و ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺧﻮن ﺑﻬﺎ‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺳﭙﺲ دﻳﮕﺮان ﻧﻴﺰ رأي او را ﺳﺘﻮدﻧﺪ و ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -2‬ﺑﺨﺸﻴﺪن ﻗﻄﻌﻪ زﻣﻴﻦ ﺑﻪ اﻗﺮع ﺑﻦ ﺣﺎﺑﺲ و ﻋﻴﻴﻨﻪ ﺑﻦ ﺣﺼﻦ‬


‫ﻋﻴﻴﻨﻪ ﺑﻦ ﺣﺼﻦ و اﻗﺮع ﺑﻦ ﺣﺎﺑﺲ ﻧﺰد اﺑﻮﺑﻜﺮ آﻣﺪﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻧﺰد ﻣﺎ زﻣﻴﻦ ﺷﻮرهزار‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻌﻼ ﻗﺎﺑﻞ اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻴﺴﺖ اﮔﺮ آنرا ﺑﻪ ﻣﺎ ﺑﺒﺨﺸﻲ ﺷﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮاﻧﻴﻢ آنرا آﺑﺎد ﺳﺎزﻳﻢ‪.‬‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ ﭘﺲ از ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ اﻫﻞ ﻣﺠﻠﺲ‪ ،‬زﻣﻴﻦ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ را ﺑﻪ آنﻫﺎ ﺑﺨﺸﻴﺪ و ﺑﺮاي‬
‫اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر ﻧﺎﻣﻪاي ﻧﻮﺷﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ را ﻧﺰد ﻋﻤﺮ ﺑﺒﺮﻳﺪ و او را ﻧﻴﺰ ﺷﺎﻫﺪ ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ‪.‬‬
‫آنﻫﺎ ﻧﺰد ﻋﻤﺮ رﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬دﻳﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺷﺘﺮش را روﻏﻦ ﻣﻲ ﻣﺎﻟﺪ‪ .‬ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻧﺎﻣﻪاي‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎده اﺳﺖ ﺗﺎ آنرا ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻗﺮاﺋﺖ ﻛﻨﻴﻢ و ﺷﻤﺎ را ﺑﺮ آن ﺷﺎﻫﺪ ﻗﺮار دﻫﻴﻢ ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ‬
‫ﻛﻪ ﻧﺎﻣﻪ را ﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻧﺎﻣﻪ را از دﺳﺖ آنﻫﺎ ﮔﺮﻓﺖ و آنﭼﻪ را در آن ﺑﻮد ﻣﺤﻮ‬
‫ﻧﻤﻮد‪ .‬آنﻫﺎ ﻧﺎراﺣﺖ ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﻪ او ﺑﺪ و ﺑﻴﺮاه ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪا اﮔﺮ ﺑﻪ‬
‫ﺷﻤﺎ ﭼﻴﺰي ﻣﻲﺑﺨﺸﻴﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻗﻠﺒﺘﺎن ﺑﻮد‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ اﺳﻼم ﻫﻨﻮز ﺿﻌﻴﻒ ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎ‬

‫‪ -١‬ﺃﺧﺒﺎﺭ ﻋﻤﺮﺹ‪ ٣٦٢‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺍﺯ‪ :‬ﺍﻟﺮﻳﺎﺽ ﺍﻟﻨﻀﺮﺓ‪ ،‬ﻧﻴﻞ ﺍﻷﻭﻃﺎﺭ )‪.(٢٢/٨‬‬
‫‪147‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫اﻛﻨﻮن ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﻼم را ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﻧﻴﺮوﻣﻨﺪ و ﻏﺎﻟﺐ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻗﻠﺐ‬
‫ﺷﻤﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﺮوﻳﺪ و ﻛﺎر و ﻛﻮﺷﺶ ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬آنﻫﺎ ﺑﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﺮدﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪:‬‬
‫ﻣﺎ ﻧﻤﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﺗﻮ ﺧﻠﻴﻔﻪاي ﻳﺎ ﻋﻤﺮ؟ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﺨﻮاﻫﺪ او ﺧﻠﻴﻔﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﻋﻤﺮ ﻧﺰد اﺑﻮﺑﻜﺮ آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬زﻣﻴﻨﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﻦﻫﺎ ﺑﺨﺸﻴﺪهاي زﻣﻴﻦ ﺷﺨﺺ ﺷﻤﺎ‬
‫اﺳﺖ ﻳﺎ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻫﻤﻪي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺳﺖ؟ اﺑﻮﺑﻜﺮﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻫﻤﻪي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺲ ﭼﺮا آنرا ﺑﻪ اﻳﻦ دو ﻧﻔﺮ ﺑﺨﺸﻴﺪهاي؟ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﺎ‬
‫ﻣﺸﻮرت ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺣﺎﺿﺮ در ﺟﻠﺴﻪ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﮕﺮ آﻧﺎن‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪهي ﺗﻚ ﺗﻚ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ؟! اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮدم ﻛﻪ ﺗﻮ از‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻦ در اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﻗﻮيﺗﺮي وﻟﻲ ﺗﻮ ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺘﻲ و آنرا ﺑﻪ ﮔﺮدن ﻣﻦ اﻧﺪاﺧﺘﻲ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻋﻬﺪ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ اﺣﻜﺎم دوﻟﺘﻲ ﺑﺮ اﺳﺎس‬
‫ﺷﻮرا ﺻﺎدر ﻣﻲﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬و ﺧﻠﻴﻔﻪي رﺳﻮل ﺧﺪا در ﻫﻤﻪي اﻣﻮرات ﺑﺰرگ و ﻛﻮﭼﻚ‬
‫ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﺸﻮرت ﻣﻲﻧﻤﻮد و ﻫﻴﭻ ﻓﺮﻣﺎﻧﻲ را ﺑﺪون ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬ﺻﺎدر‬
‫ﻧﻤﻲﻧﻤﻮد‪.2‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﮔﺎﻫﻲ ﺧﻠﻴﻔﻪي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬از رأي و ﻧﻈﺮ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻧﻔﻊ دﻳﮕﺮان ﻣﻨﺼﺮف‬
‫ﻣﻲﺷﺪ‪ .‬و اﻳﻦ ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ ﭼﻬﺮهي ﺣﻘﻴﻘﻲ ﺷﻮرا اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﮕﺎم ﺑﺎ دﺳﺘﻮرات ﺧﺪا وﻗﻮاﻧﻴﻦ‬
‫ﺣﻼل و ﺣﺮام ﭘﻴﺶ ﻣﻲرﻓﺖ‪ .‬ﻧﻪ آنﭼﻪ اﻣﺮوز ﺑﻪ ﻧﺎم ﭘﺎرﻟﻤﺎن و ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮرا از آن ﻳﺎد‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و ﺟﺰ ﻇﻠﻢ و اﺳﺘﺒﺪاد و ﺣﻖ ﻛﺸﻲ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي از آن ﻋﺎﻳﺪ ﻣﻠﺘﻬﺎ ﻧﻤﻲﮔﺮدد‪.3‬‬

‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﮔﺮدآوري و ﺗﺪوﻳﻦ ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ‬


‫در ﺟﻨﮓ ﻳﻤﺎﻣﻪ ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدي از ﻗﺎرﻳﺎن ﻗﺮآن ﺷﻬﻴﺪ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪﻳﻖ ﺑﻪ‬
‫ﻣﺸﻮرت ﻋﻤﺮﻓﺎروق‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﻜﺮ ﺟﻤﻊ آوري و ﺗﺪوﻳﻦ ﻗﺮآن اﻓﺘﺎد و دﺳﺘﻮر ﺑﻪ ﺟﻤﻊ آوري‬
‫ﭘﺎرﭼﻪ ﻫﺎ‪ ،‬اﺳﺘﺨﻮآنﻫﺎ‪ ،‬ﭘﻮﺳﺘﻬﺎ و ﻧﻲ ﻫﺎﻳﻲ داد‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺮ آنﻫﺎ ﻗﺮآن ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ ﰲ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺃﻣﲑ ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ )‪.(٢٦٢/١‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﺳﺘﺨﻼﻑ ﺃﺑﻮ ﺑﻜﺮ ﺍﻟﺼﺪﻳﻖ‪ ،‬ﲨﺎﻝ ﻋﺒﺪ ﺍﳍﺎﺩﻱ ﺹ‪.١٦٧ ،١٦٦‬‬
‫‪ -٣‬ﳘﺎﻥ ﻣﺼﺪﺭ ﺹ‪.١٦٧‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪148‬‬
‫‪1‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺣﺎﻓﻈﺎن ﻛﻞ ﻗﺮآن و ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﺑﺨﺸﻬﺎﻳﻲ از ﻗﺮآن را ﺣﻔﻆ ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‬
‫ﮔﺮدآوري ﻧﻤﻮد‪ .‬و ﻛﺎر ﺗﺪوﻳﻦ و ﺟﻤﻊ آوري ﻗﺮآن را ﺑﻪ ﺻﺤﺎﺑﻲ ﺑﺰرﮔﻮار؛ زﻳﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‬
‫اﻧﺼﺎري ﺳﭙﺮد‪.‬‬
‫زﻳﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻌﺪ از ﺟﻨﮓ ﻳﻤﺎﻣﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻛﺴﻲ را دﻧﺒﺎل ﻣﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬وﻗﺘﻲ ﺣﺎﺿﺮ‬
‫ﺷﺪم ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ آنﺟﺎ ﺣﻀﻮر داﺷﺖ‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در اﻳﻦ ﺟﻨﮓ‬
‫ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدي از ﻗﺎرﻳﺎن ﻗﺮآن ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ و اﮔﺮ در ﺟﻨﮕﻬﺎي دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺰ ﻗﺎرﻳﺎن از ﺑﻴﻦ‬
‫ﺑﺮوﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻲﺗﺮﺳﻢ ﻛﻪ ﺑﺨﺸﻲ از ﻗﺮآن را از دﺳﺖ ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ .‬و ﺑﺎ اﻳﻦ اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻪ ﻣﻦ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد‬
‫ﺟﻤﻊ آوري ﻗﺮآن را داد‪ .‬ﻣﻦ در اﺑﺘﺪا ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺘﻢ و ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﭼﻄﻮر ﻣﺒﺎدرت ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻛﺎري‬
‫ﺑﻜﻨﻢ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪ .‬وﻟﻲ ﻋﻤﺮ دﺳﺖ ﺑﺮدار ﻧﺸﺪ و آن ﻗﺪر اﺻﺮار ﻛﺮد‬
‫ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻧﻴﺰ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺷﺮح ﺻﺪر ﻧﺼﻴﺐ ﻛﺮد‪ .‬و ﺗﻮ ﻣﺮد ﺟﻮان و‬
‫ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎدي ﻣﻲﺑﺎﺷﻲ و ﻛﺎﺗﺐ وﺣﻲ ﺑﻮدهاي‪ ،‬ﭘﺲ ﻗﺮآن را ﮔﺮدآوري ﻛﻦ‪ .‬زﻳﺪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا! اﮔﺮ ﻣﺮا ﺑﻪ ﺣﻤﻞ ﻛﻮﻫﻲ ﻣﻮﻇﻒ ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ ﺑﺮاﻳﻢ راﺣﺖ ﺗﺮ از‬
‫‪2‬‬
‫ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺘﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﮔﺮدﻧﻢ اﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫از ﺟﺮﻳﺎن ﮔﺮدآوري ﻗﺮآن ﻧﺘﺎﻳﺞ زﻳﺮ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳﺪ‪:‬‬
‫‪1‬ـ ﮔﺮدآوري ﻗﺮآن در ﻧﺘﻴﺠﻪي ﺷﻬﺎدت ﺑﺴﻴﺎري از ﻗﺎرﻳﺎن ﻗﺮآن در ﺟﻨﮕﻬﺎي رده‬
‫ﺗﺼﻮﻳﺐ ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬و اﻳﻦ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻠﻤﺎ و ﻗﺎرﻳﺎن ﻗﺮآن ﭘﻴﺸﺎﭘﻴﺶ‬
‫دﻳﮕﺮان در ﻣﺒﺎرزه و ﺟﻬﺎد ﺷﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و ﺑﺎ ﻋﻠﻢ و ﻋﻤﻞ و ﺷﻤﺸﻴﺮ از‬
‫اﺳﻼم ﺣﻔﺎﻇﺖ ﺑﻪ ﻋﻤﻞ ﻣﻲآوردﻧﺪ‪ .‬و ﻣﺼﺪاق ﻛﺎﻣﻞ اﻳﻦ آﻳﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪» :‬ﺧﻴﺮ ﺃﻣﺔ‬
‫ﺍﺧﺮﺟﺖ ﻟﻠﻨﺎﺱ« )ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﮔﺮوﻫﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻧﻔﻊ رﺳﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻣﺮدم اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺪه‬
‫اﺳﺖ( ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻠﻤﺎ و ﻗﺎرﻳﺎن در ﻫﺮ زﻣﺎن ﺑﻪ آنﻫﺎ اﻗﺘﺪا‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫‪2‬ـ ﮔﺮدآوري ﻗﺮآن ﺑﺮ اﺳﺎس اﺻﻞ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ »ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻣﺮﺳﻠﻪ« اﻧﺠﺎم ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎن‬
‫ﻛﻪ وﻗﺘﻲ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻄﻮر ﻣﺒﺎدرت ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻛﺎري ﻛﻨﻢ‬

‫‪ -١‬ﺣﺮﻭﺏ ﺍﻟﺮﺩﺓ ﻭﺑﻨﺎﺀ ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﺍﻹﺳﻼﻣﻴﺔ‪ ،‬ﺃﲪﺪ ﺳﻌﻴﺪ ﺹ‪.١٤٥‬‬


‫‪ -٢‬ﲞﺎﺭﯼ‪۴۹۸۶ :‬‬
‫‪149‬‬ ‫ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن و آﻣﻮزه ﻫﺎي ﻧﺒﻮي‬
‫ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﻧﻜﺮده اﺳﺖ؟ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ ﻛﺎري اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻔﻊ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﭘﺲ در اﺑﺘﺪا اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﺼﻠﺤﺖ ﻋﻤﻮﻣﻲاﻧﺠﺎم‬
‫ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﻌﺪا ﭘﻴﺮاﻣﻮن آن اﺟﻤﺎع ﻣﻨﻌﻘﺪ ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬و اﻳﻦ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺼﻠﺤﺖ ﻣﺮﺳﻠﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﻜﻴﻪ ﮔﺎﻫﻲ ﺑﺮاي اﺟﻤﺎع ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪3‬ـ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ از اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن ﺑﻪ ﻛﻴﻔﻴﺖ اﺟﺘﻬﺎد ﺻﺤﺎﺑﻪ ﭘﻲ ﻣﻲ ﺑﺮﻳﻢ ﻛﻪ در ﻓﻀﺎﻳﻲ آرام‬
‫و ﭘﺲ از ﮔﻔﺘﮕﻮ و اراﺋﻪي ادﻟﻪ‪ ،‬ﺗﺴﻠﻴﻢ رأﻳﻲ ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ ﻛﻪ آنرا ﺻﺎﺋﺐ ﺗﺸﺨﻴﺺ‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻲدادﻧﺪ و ﺑﺪﻳﻦ ﺻﻮرت ﺑﺴﻴﺎري از اﺣﻜﺎم اﺟﺘﻬﺎدي را آﻓﺮﻳﺪﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻻﺟﺘﻬﺎﺩ ﰲ ﺍﻟﻔﻘﻪ ﺍﻹﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬ﻋﺒﺪ ﺍﻟﺴﻼﻡ ﺍﻟﺴﻠﻴﻤﺎﱐ ﺹ‪. ١٢٧‬‬


‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‬
‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ‬
‫اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬اﺳﺘﺨﻼف ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي ﻧﻈﺎﻣﻲآن‬


‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻋﻤﺮ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ ﺧﺎﻧﻮادﮔﻲ و اﺣﺘﺮام اﻳﺸﺎن ﺑﻪ اﻫﻞ‬
‫ﺑﻴﺖ رﺳﻮلاﷲع‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬زﻧﺪﮔﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻋﻤﺮ و اﻫﻤﻴﺖ اﻳﺸﺎن ﺑﻪ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻣﻌـﺮوف‬
‫و ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬اﻫﻤﻴﺖ دادن ﺑﻪ ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﻋﻠﻤﺎ و داﻋﻴﺎن‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺗﻮﺳﻌﻪ و آﺑﺎدﻧﻲ و ﻛﻨﺘﺮل ﺑﺤﺮانﻫﺎ در زﻣﺎن ﻋﻤﺮ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‬
‫اﺳﺘﺨﻼف ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي ﻧﻈﺎﻣﻲآو‬

‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬اﺳﺘﺨﻼف ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‬


‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﻤﺎري اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺷﺪت ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻣﺮدم را ﺟﻤﻊ ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺷﻤﺎ ﺣﺎل ﻣﺮا‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ و ﻣﻦ ﮔﻤﺎن ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ ﺑﻴﺶ از اﻳﻦ در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ زﻧﺪه ﺑﻤﺎﻧﻢ‪ .‬ﺑﻴﻌﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﻦ ﻛﺮده‬
‫ﺑﻮدﻳﺪ‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﺷﺪه اﺳﺖ و ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺘﻲ را ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻦ ﺳﭙﺮده ﺑﻮدﻳﺪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮداﻧﻢ‪.‬‬
‫ﭘﺲ از ﻣﻴﺎن ﺧﻮد ﻛﺴﻲ را ﺑﺮﮔﺰﻳﻨﻴﺪ ﺗﺎ اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﮔﻴﺮد‪ .‬و ﭼﻮن ﻣﻲﺗﺮﺳﻢ‬
‫دﭼﺎر اﺧﺘﻼف و ﺗﻔﺮﻗﻪ ﺷﻮﻳﺪ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﻗﺒﻞ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﭼﺸﻢ از ﺟﻬﺎن ﻓﺮوﺑﻨﺪم ﻛﺴﻲ را‬
‫‪1‬‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﻴﺪ‬
‫ﺳﺮان اﺻﺤﺎب ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﺸﻮرت ﻛﺮدﻧﺪ و ﻫﺮ ﻛﺪام ﻣﻲﻛﻮﺷﻴﺪ ﺗﺎ اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ را‬
‫ﺑﻪ دﻳﮕﺮي ﻣﺤﻮل ﻧﻤﺎﻳﺪ ﻛﻪ ﺻﻼﺣﻴﺖ و اﻫﻠﻴﺖ اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﻬﻢ را در او ﻣﻲدﻳﺪ ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ‬
‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻫﺮ ﻛﻪ را ﺷﻤﺎ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻣﺎ ﻧﻴﺰ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‪ .‬ﺧﻠﻴﻔﻪ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺲ ﻣﺮا ﻣﻬﻠﺖ دﻫﻴﺪ ﺗﺎ ﺑﺒﻴﻨﻢ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﺑﺮاي ﺧﺪا و دﻳﻦ و ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﺪا ﻣﻔﻴﺪﺗﺮ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻮف را ﻃﻠﺒﻴﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬رأي ﺗﻮ در ﻣﻮرد ﻋﻤﺮ‬
‫ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺷﻤﺎ او را ﺑﻬﺘﺮ از ﻣﻦ ﻣﻲ ﺷﻨﺎﺳﻴﺪ‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل‬
‫ﻧﻈﺮ ﺷﻤﺎ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا! او ﺑﻬﺘﺮ از ﻫﺮ ﻛﺴﻲ دﻳﮕﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ‬
‫از ﻋﺜﻤﺎن در ﻣﻮرد ﻋﻤﺮ ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ .‬ﻋﺜﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﻦ او را ﻣﻲ ﺷﻨﺎﺳﻢ ﮔﻤﺎن‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻢ ﺑﺎﻃﻦ وي ﺑﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﺑﻬﺘﺮ از ﻇﺎﻫﺮش ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬و در ﻣﻴﺎن ﻣﺎ ﻛﺴﻲ ﺑﻬﺘﺮ از او وﺟﻮد‬
‫ﻧﺪارد‪ .‬ﭘﺲ اﺳﻴﺪ ﺑﻦ ﺣﻀﺮ را ﻃﻠﺒﻴﺪ و ﺑﺎ او ﻧﻴﺰ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ را در ﻣﻴﺎن ﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬اﺳﻴﺪ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻌﺪ از ﺷﻤﺎ او را از ﻫﻤﻪ ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻲداﻧﻢ‪ ،‬ﭼﻮن او ﺑﺎ ﻛﺎرﻫﺎي ﻧﻴﻚ ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻛﺎرﻫﺎي ﺑﺪ اﻋﻼم ﻧﺎرﺿﺎﻳﺖ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬و ﻧﻬﺎن وي از ﻇﺎﻫﺮش ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ و ﺑﻌﺪ‬
‫از ﺗﻮ ﻓﺮدي ﺑﻬﺘﺮ و ﻗﻮيﺗﺮ از او اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﺻﻮرت‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺎ ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ زﻳﺪ و اﻓﺮاد زﻳﺎدي از ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻛﺮد و‬
‫ﻫﻤﮕﻲ ﺳﺨﻨﺎن ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ .‬ﺟﺰ ﻃﻠﺤﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﻴﺪاﷲ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺧﺸﻮﻧﺖ و ﺗﻨﺪﺧﻮﻳﻲ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ )‪ ،(١٨/٧‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﻱ )‪.(٢٣٨/٤‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪154‬‬

‫ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻓﺮدا ﺟﻮاب ﺧﺪا را ﭼﻪ ﻣﻲدﻫﻲ ﻛﻪ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬ﭼﺮا ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺮد ﺗﻨﺪﺧﻮﻳﻲ را ﺑﺮ‬
‫ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﻢ ﮔﻤﺎردي؟ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ از ﻃﺮﻳﻖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺮا ﺑﺘﺮﺳﺎﻧﻴﺪ؟ ﻧﺎاﻣﻴﺪ و‬
‫رﺳﻮا اﺳﺖ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻪ ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ ﻛﺎرﻫﺎي ﺷﻤﺎ را ﺟﻠﻮ ﺑﺒﺮد‪ ،‬در ﺣﻀﻮر‬
‫ﺧﺪا ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ‪ :‬ﺑﺎر اﻟﻬﺎ! ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻓﺮد اﻣﺖ را ﺑﺮ آنﻫﺎ ﮔﻤﺎردهام‪ .1‬و اﻓﺰود ﻛﻪ ﺧﺸﻮﻧﺖ وي‬
‫ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻦ ﺑﻴﺶ از اﻧﺪازه ﻧﺮم و ﻣﻬﺮﺑﺎﻧﻢ و ﻓﺮدا ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮﺳﺪ‬
‫‪2‬‬
‫دﺳﺖ از ﺑﺴﻴﺎري از اﻳﻦ ﺧﺸﻮﻧﺘﻬﺎ ﺑﺮﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪.‬‬
‫آﻧﮕﺎه اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪاي ﻧﻮﺷﺖ و ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬در آن ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻮﺷﺖ‪:‬‬
‫ﺑﻪ ﻧﺎم ﺧﺪا‪ :‬اﻳﻦ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮﺑﻦ ﻗﺤﺎﻓﻪ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ دﻧﻴﺎ را ﺗﺮك ﻛﺮده و ﺑﻪ‬
‫ﺳﻮي آﺧﺮت رﻫﺴﭙﺎر ﮔﺮدﻳﺪه آنرا ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﺑﺮاي ﺧﺪا‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬دﻳﻦ اﺳﻼم‪،‬‬
‫ﺧﻮدم و ﺷﻤﺎ ﺧﻮاﻫﺎن ﺧﻴﺮ و ﺧﻮﺑﻲ ﻫﺴﺘﻢ‪ .‬اﮔﺮ )ﻣﺮدي ﻛﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮدهام( ﻋﺪاﻟﺖ را‬
‫ﭘﻴﺸﻪ ﻛﻨﺪ ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ ﻣﻦ ﮔﻤﺎن ﻣﻲ ﺑﺮم‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻮب ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد و اﮔﺮﻧﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ‬
‫ﻣﺴﺌﻮل ﻛﺎري اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﺪ و ﻣﻦ ﺧﻴﺮﺧﻮاه ﻫﻤﻪي ﺷﻤﺎ ﻫﺴﺘﻢ‪ .‬و از ﻏﻴﺐ ﺧﺒﺮ‬
‫ﻧﺪارم و اﻳﻦ آﻳﻪ را ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد‪:‬‬
‫‪ l ÐÏÎÍÌËÊm‬ﺍﻟﺸﻌﺮﺍﺀ‪٢٢٧ :‬‬
‫»و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺳﺘﻢ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺑﻪ زودي ﺧﻮاﻫﻨﺪ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺘﺸﺎن ﺑﻪ ﻛﺠﺎ و‬
‫ﺳﺮﻧﻮﺷﺘﺸﺎن ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ«‪.‬‬
‫اﻧﺘﺼﺎب ﻋﻤﺮ در واﻗﻊ آﺧﺮﻳﻦ دﻟﺴﻮزي و ﻧﺼﻴﺤﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺮاي اﻳﻦ اﻣﺖ ﺑﻮد‪ .‬او‬
‫ﻣﻲدﻳﺪ ﻛﻪ دﻧﻴﺎ ﺑﺎ ﻫﻤﻪي ﻣﻈﺎﻫﺮ ﻓﺮﻳﺒﻨﺪهاش روي آورده اﺳﺖ و ﻣﻠﺘﺶ را ﻧﻴﺰ ﻣﻲ‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻛﻪ از ﻗﺪﻳﻢ ﺑﺎ ﺗﻨﮓ دﺳﺘﻲ و ﻧﺎداري دﺳﺖ و ﭘﻨﺠﻪ ﻧﺮم ﻛﺮده اﺳﺖ و ﺑﻴﻢ آن‬
‫ﻣﻲرﻓﺖ ﻛﻪ ﺑﻴﺶ از ﺣﺪ ﺷﻴﻔﺘﻪي دﻧﻴﺎ ﺑﺸﻮﻧﺪ و ﺟﻠﻮهﻫﺎي ﻛﺎذب آن‪ ،‬دﻳﺪﮔﺎﻧﺸﺎن را ﺧﻴﺮه‬
‫ﺳﺎزد‪ .‬ﭼﻴﺰي ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص از آن ﺑﺮﺣﺬر داﺷﺘﻪ‪ ،3‬ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫)ﻓﻮ ﺍﷲ ﻣﺎ ﺍﻟﻔﻘﺮ ﺃﺧﺸﻰ ﻋﻠﻴﻜﻢ‪ ،‬ﻭﻟﻜﻦ ﺃﺧﺸﻰ ﻋﻠﻴﻜﻢ ﺃﻥ ﺗﺒﺴﻂ ﻋﻠﻴﻜﻢ ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ ﻛﻤﺎ ﺑﺴﻄﺖ‬
‫ﻋﻠﻰ ﻣﻦ ﻛﺎﻥ ﻗﺒﻠﻜﻢ‪ ،‬ﻓﺘﻨﺎﻓﺴﻮﻫﺎ ﻛﻤﺎ ﺗﻨﺎﻓﺴﻮﻫﺎ ﻭ‪‬ﻠﻜﻜﻢ ﻛﻤﺎ ﺃﻫﻠﻜﺘﻬﻢ(‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻜﺎﻣﻞ ﻻﺑﻦ ﺍﻷﺛﲑ )‪ ،(٧٩ /٢‬ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﻲ ﳏﻤﻮﺩ ﺷﺎﻛﺮ ﺹ‪.١٠١‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﮑﺎﻣﻞ‪ :‬ﺍﺑﻦ ﺍﺛﻴﺮ ‪۷۹/۲‬‬
‫‪ -٣‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﻟﻠﺬﻫﱯ ﻋﻬﺪ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺹ‪ ،١١٧-٦٦‬ﺃﺑﻮ ﺑﻜﺮ ﺭﺟﻞ ﺩﻭﻟﺔ ﺹ‪.٩٩‬‬
‫‪155‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫»ﺑﻪ ﺧﺪا ﻣﻦ از اﻳﻦ دﻧﻴﺎ ﻧﻤﻲ ﺗﺮﺳﻢ ﻛﻪ ﻓﻘﺮ داﻣﻨﮕﻴﺮ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﺷﻮد ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻲ ﺗﺮﺳﻢ ﻛﻪ‬
‫دﻧﻴﺎ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻗﺪري ﮔﺴﺘﺮده ﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺮاي ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن ﮔﺴﺘﺮده ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﭘﺲ ﺷﻤﺎ در آن‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﻪ رﻗﺎﺑﺖ ﺑﻴﻔﺘﻴﺪ و ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ آنﻫﺎ ﻫﻼك و ﻧﺎﺑﻮد ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺎﺑﻮد ﺷﻮﻳﺪ(‪.‬‬
‫آري‪ ،‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻴﻤﺎري ﻣﻬﻠﻚ را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﺗﺸﺨﻴﺺ داد و داروي ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ ﺑﺮاي آن‬
‫ﺗﺠﻮﻳﺰ ﻧﻤﻮد‪ .‬او رﻫﺒﺮي اﻣﺖ را ﺑﻪ ﻣﺮدي ﺳﭙﺮد ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﻮه اﺳﺘﻮار ﺑﻮد و دﻧﻴﺎ ﺑﺎ دﻳﺪن‬
‫آن ﻣﺄﻳﻮس ﻣﻲﺷﺪ‪ .‬او ﻣﺮدي ﺑﻮد ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا درﺑﺎرهي او ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد‪ :‬اي اﺑﻦ ﺧﻄﺎب!‬
‫ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻛﻪ ﺷﻴﻄﺎن در راﻫﻲ ﻛﻪ ﺗﻮ در آن ﻗﺪم ﻧﻬﻲ‪ ،‬ﻗﺪم ﻧﻤﻲ ﮔﺬارد‪.2‬‬
‫آري ﺗﻤﺎﻣﻲروﻳﺪادﻫﺎي ﺧﻄﺮﻧﺎك و ﺗﻨﺪﺑﺎدﻫﺎي ﺑﻨﻴﺎن ﺑﺮ اﻓﻜﻦ ﺑﻌﺪ از ﺷﻬﺎدت ﻋﻤﺮ‬
‫ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ اﻧﺘﺨﺎب اﺑﻮﺑﻜﺮ واﻗﻌﺎ اﻧﺘﺨﺎﺑﻲ ﺑﻪ ﺟﺎ و ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ‬
‫ذﻛﺎوت و ﻓﺮاﺳﺖ اﻳﺸﺎن ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ذﻛﺎوتﻣﻨﺪﺗﺮﻳﻦ‬
‫اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﺒﺎرتاﻧﺪ از‪ :‬دﺧﺘﺮ ﺷﻌﻴﺐ ﻛﻪ در ﻣﻮرد ﻣﻮﺳﻲ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫‪l¥ ¤£¢¡ ~}|{ zym‬‬
‫ﺍﻟﻘﺼﺺ‪٢٦ :‬‬
‫»ﻳﻜﻲ از آن دو )دﺧﺘﺮ( ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﭘﺪر ﻣﻦ! او را اﺳﺘﺨﺪام ﻛﻦ ﭼﺮا ﻛﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻛﺴﻲ‬
‫را ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ اﺳﺘﺨﺪام ﻛﻨﻲ ﺷﺨﺼﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻴﺮوﻣﻨﺪ و درﺳﺘﻜﺎر ﺑﺎﺷﺪ«‪.‬‬
‫و ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻳﻮﺳﻒ را ﺧﺮﻳﺪاري ﻧﻤﻮد و ﺑﻪ ﻫﻤﺴﺮش ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫‪ l±°¯®¬« ª©¨m‬ﻳﻮﺳﻒ‪٢١ :‬‬
‫»ﺑﻪ ﻫﻤﺴﺮش ﮔﻔﺖ‪ :‬او را ﮔﺮاﻣﻲ ﺑﺪار ﺷﺎﻳﺪ ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺳﻮدﻣﻨﺪ اﻓﺘﺪ ﻳﺎ اﺻﻼ او را ﺑﻪ‬
‫ﻓﺮزﻧﺪي ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ«‪.‬‬
‫و اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ را ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺧﻮد ﻗﺮار داد‪ .3‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻋﻤﺮ در ﻣﻴﺎن اﻳﻦ اﻣﺖ و‬
‫اﻣﻮاج ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﺳﺪ ﻣﺤﻜﻤﻲ ﺑﻮد‪.4‬‬

‫‪ -١‬ﲞﺎﺭﯼ ‪.۳۱۵۸‬‬
‫‪ -٢‬ﲞﺎﺭﯼ ‪۴۶۸۳‬‬
‫‪ -٣‬ﳎﻤﻊ ﺍﻟﺰﻭﺍﺋﺪ )‪ (٢٦٨ /١٠‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻹﺳﻨﺎﺩ‪.‬‬
‫‪ -٤‬ﺃﺑﻮ ﺑﻜﺮ ﺭﺟﻞ ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﺹ ‪.١٠٠‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪156‬‬

‫اﻣﺎ وﻗﺘﻲ ﻋﻤﺮ از اﻳﻦ ﺗﺼﻤﻴﻢ اﺑﻮﺑﻜﺮ در ﻣﻮرد ﺟﺎﻧﺸﻴﻨﻲ ﺧﻮد اﻃﻼع ﻳﺎﻓﺖ ﻧﺰد او‬
‫رﻓﺖ و از ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺘﻲ ﻋﺬر آورد‪ .‬وﻟﻲ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺖ و ﺑﺎ او ﺑﻪ ﺗﻨﺪي‬
‫ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ و در ﻧﻬﺎﻳﺖ او را ﻣﺘﻘﺎﻋﺪ ﺳﺎﺧﺖ‪.1‬‬
‫آﻧﮕﺎه اﺑﻮﺑﻜﺮ در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم رﻓﺖ و ﺑﻪ اﻳﺮاد ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﭘﺮداﺧﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻦ اﺟﺎزه ﻣﻲدﻫﻴﺪ‪ ،‬ﻛﺴﻲ را ﺧﻠﻴﻔﻪي ﺷﻤﺎ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺑﻜﻨﻢ؟ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻣﻦ از ﻃﺮف‬
‫ﺧﻮدم ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻧﻤﻲﮔﻴﺮم و ﻧﻪ ﻗﺼﺪ دارم از ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪان ﺧﻮد ﻛﺴﻲ را ﻣﻘﺮر ﻛﻨﻢ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫ﻣﻦ ﻋﻤﺮ را ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮدهام ﭘﺲ از او ﺑﺸﻨﻮﻳﺪ و اﻃﺎﻋﺖ ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﻫﻤﻪ‬
‫‪2‬‬
‫ﻳﻜﺼﺪا ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻣﻲﺷﻨﻮﻳﻢ و اﻃﺎﻋﺖ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ اﺑﻮﺑﻜﺮ دﺳﺖ ﺑﻪ دﻋﺎ ﺑﺮداﺷﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺎر اﻟﻬﺎ! ﻣﻦ او را ﺑﺪون اﺟﺎزهي‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮت ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮدم و ﻫﺪﻓﻲ ﺟﺰ اﺻﻼح اﻣﻮر ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻧﺪاﺷﺘﻢ و ﺗﺮﺳﻴﺪم ﻛﻪ‬
‫ﻣﺒﺎدا دﭼﺎر ﻓﺘﻨﻪ و اﺧﺘﻼف ﺑﺸﻮﻧﺪ و در اﻳﻦ ﻣﻮرد راﻳﺰﻧﻲ ﻛﺮدم و ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻓﺮدي را ﻛﻪ‬
‫ﺑﻴﺶ از ﻫﻤﻪ ﺷﻴﻔﺘﻪ رﺷﺪ و ﻫﺪاﻳﺖ آﻧﺎن ﺑﻮد ﺑﺮﮔﺰﻳﺪم و اﻛﻨﻮن ﺣﺎل ﻣﻦ ﺑﺮ ﺗﻮ ﻣﺨﻔﻲ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ و ﻓﺮﻣﺎن ﺷﻤﺎ در ﻣﻮرد ﻣﻦ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ او را ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ‬
‫‪3‬‬
‫ﺟﺎﻧﺸﻴﻨﻢ ﻗﺮار ده‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻌﺪ از اﻳﻨﻜﻪ اﻃﻤﻴﻨﺎن ﺧﺎﻃﺮ ﺣﺎﺻﻞ ﻛﺮد و ﺑﺎ ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ آﺛﺎر ﻣﻨﻔﻲ‬
‫روﺑﺮو ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ را اﻣﻀﺎ ﻛﺮد و ﻋﺜﻤﺎن را ﻣﻮﻇﻒ ﺑﻪ ﺧﻮاﻧﺪن آن ﻛﺮد و دﺳﺘﻮر داد‬
‫ﻛﻪ ﻗﺒﻞ از اﻳﻨﻜﻪ وﻓﺎت ﻛﻨﺪ ﺑﺮاي ﻋﻤﺮ ﺑﻴﻌﺖ ﺑﮕﻴﺮد‪ .‬آنﮔﺎه ﻋﺜﻤﺎن در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺮدم‬
‫اﻳﺴﺘﺎد و ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ ﺷﻤﺎ ﺑﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻧﺎﻣﺶ در اﻳﻦ ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻴﻌﺖ‬
‫‪4‬‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ؟ ﻫﻤﻪ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺑﻠﻲ‪ .‬آنﮔﺎه او ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ را ﺧﻮاﻧﺪ و ﻫﻤﻪ ﺑﺪان رﺿﺎﻳﺖ دادﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﻫﻤﻪي ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻋﻤﺮ روﻳﻲ آوردﻧﺪ و ﺑﻪ او ﺑﻴﻌﺖ دادﻧﺪ‪ 5.‬ﺳﭙﺲ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺎ‬
‫ﻋﻤﺮ ﺧﻠﻮت ﻛﺮد و او را ﺑﻪ آنﭼﻪ ﻻزم ﻣﻲداﻧﺴﺖ وﺻﻴﺖ ﻧﻤﻮد‪ .‬ازآن ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ ﻛﻪ‬

‫‪ -١‬ﻣﺂﺛﺮ ﺍﻷﻧﺎﻓﺔ )‪.(٤٩ /١‬‬


‫‪ -٢‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻃﱪﯼ‪۲۴۸/۴‬‬
‫‪ -٣‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪۱۹۹/۳‬‬
‫‪ -٤‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪.(٢٠٠/٣‬‬
‫‪ -٥‬ﺩﺭﺍﺳﺎﺕ ﰲ ﻋﻬﺪ ﺍﻟﻨﺒﻮﺓ ﻭﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ ﻟﻠﺸﺠﺎﻉ ﺹ‪. ٢٧٢‬‬
‫‪157‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻋﻤﺮ! از ﺧﺪا ﺑﺘﺮس و ﺑﺪان ﻛﻪ ﺑﺮﺧﻲ از اﻋﻤﺎل ﺑﺎﻳﺪ در ﺷﺐ اﻧﺠﺎم‬
‫ﮔﻴﺮﻧﺪ و ﺧﺪاوﻧﺪ آنﻫﺎ را در روز ﻗﺒﻮل ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺮﺧﻲ اﻋﻤﺎل ﺑﺎﻳﺪ در روز‬
‫اﻧﺠﺎم ﮔﻴﺮﻧﺪ ﻛﻪ در ﺷﺐ ﻗﺒﻮل ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺧﺪا ﻫﻴﭻ ﻋﺒﺎدت ﻧﻔﻠﻲ را ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮد ﻣﮕﺮ ﺑﻌﺪ‬
‫از اﻳﻦ ﻛﻪ ﻓﺮاﺋﺾ را اﻧﺠﺎم دﻫﻲ‪ .‬و ﺑﺪان ﻛﻪ ﻓﺮدا ﺗﺮازوي اﻋﻤﺎل اﻓﺮاد ﺑﺎ ﭘﻴﺮوي از ﺣﻖ‬
‫ﺳﻨﮕﻴﻦ و ﺑﺎ ﻋﺪم ﭘﻴﺮوي از آن ﺳﺒﻚ ﻣﻲﺷﻮد و اﻓﺰود ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ از ﺑﻬﺸﺘﻴﺎن و اﻋﻤﺎل‬
‫آنﻫﺎ در ﻣﻮرد دوزﺧﻴﺎن و اﻋﻤﺎل آنﻫﺎ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ اﮔﺮ ﻫﻤﻮاره اﻳﻦ ﭼﻴﺰﻫﺎ را‬
‫ﻣﺪﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻲ ﺑﺎ ﺗﺮس و اﻣﻴﺪ زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮاﻫﻲ ﻛﺮد ﻧﻪ از رﺣﻤﺘﻬﺎي اﻟﻬﻲ ﻧﺎاﻣﻴﺪ‬
‫ﺧﻮاﻫﻲ ﺷﺪ و ﻧﻪ زﻳﺎدي ﺑﻪ ﺑﺨﺸﺶ وي ﻣﻐﺮور ﺧﻮاﻫﻲ ﮔﺸﺖ‪ .‬اي ﻋﻤﺮ! اﮔﺮ اﻳﻦ وﺻﻴﺖ‬
‫ﻣﺮا ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻲ و ﺑﺮ آن ﻋﻤﻞ ﻛﻨﻲ‪ ،‬ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ آرزوﻳﺖ ﻣﺮگ و رﻓﺘﻦ از اﻳﻦ‬
‫دﻧﻴﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب  ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﻴﻔﻪي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫اﻣﻮر ﺧﻼﻓﺖ را ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﻳﻚ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﺻﺪﻳﻖ روﺷﻦ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﻳﺸﺎن اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ را‬
‫ﺣﻖ ﻣﺮدم ﻣﻲداﻧﺴﺖ و در راﺳﺘﺎي ﻛﺎﻧﺪﻳﺪ ﻋﻤﺮ از ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ ﻗﺪرﺗﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻜﺮد‪ ،‬ﻏﻴﺮ از‬
‫اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ رﺿﺎﻳﺖ اﻏﻠﺐ ﻣﺮدم اﺳﺘﻨﺎد ﻧﻤﻮد؛ ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﺳﺮان ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺟﻤﻊ‬
‫ﺣﺎﺿﺮ در ﻣﺴﺠﺪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺧﻠﻴﻔﻪاي ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬آنﻫﺎ در ﭘﺎﺳﺦ ﻗﻀﻴﻪ را ﺑﻪ او‬
‫واﮔﺬار ﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻧﻈﺮ ﻣﺎ ﺗﺎﺑﻊ ﻧﻈﺮ ﺷﻤﺎ اﺳﺖ‪ .1‬ﻻزم ﺑﻪ ذﻛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺗﺎ ﺑﻌﺪ‬
‫از راﻳﺰﻧﻲ ﺑﺎ ﺑﺰرﮔﺎن اﺻﺤﺎب ﻫﺮﮔﺰ ﻛﺴﻲ را ﻛﺎﻧﺪﻳﺪ ﻧﻨﻤﻮده ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻌﺪ از اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ‬
‫اﺗﻔﺎق آراي آﻧﺎن ﭘﻲ ﺑﺮد‪ ،‬ﻛﺎﻧﺪﻳﺪاﺗﻮر ﺧﻮد )ﻋﻤﺮ( را ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻧﻤﻮد‪ ،‬از اﻳﻦرو‪ ،‬ﻛﺎﻧﺪﻳﺪ ﻋﻤﺮ‬
‫از ﺟﺎﻧﺐ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻌﺪ از ﺟﻤﻊ آوري آراء و ﻧﻈﺮات ﺑﺰرﮔﺎن اﺻﺤﺎب ﺑﻪ اﻧﺠﺎم رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ‬
‫اﻳﻦ را ﻧﻴﺰ اﻓﺰود ﻛﻪ ﻛﺎﻧﺪﻳﺪ ﻋﻤﺮ ﺑﺮاي أﺧﺬ اﻳﻦ ﭘﺴﺖ دوﻟﺘﻲ ﺗﻨﻬﺎ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﺮدم‬
‫ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬زﻳﺮا ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان وﻛﻴﻞ ﻣﺮدم در اﻣﻮرات دﺧﺎﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‬
‫ﻻزم اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺣﺴﺎس و ﻛﺎرآﻣﺪ ﺑﻪ رﺿﺎﻳﺖ اﺻﻞ )ﻣﺮدم( ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪه ﺷﻮد‪ .‬ﭘﺲ‬
‫اﻳﺸﺎن ﺑﻌﺪ از راﻳﺰﻧﻲ درﻣﻮرد ﻋﻤﺮ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ ﺑﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻦ راﺿﻲ ﺧﻮاﻫﻴﺪ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻘﻴﻮﺩ ﺍﻟﻮﺍﺭﺩﺓ ﻋﻠﻰ ﺳﻠﻄﺔ ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﰲ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﺹ‪. ١٧٢‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪158‬‬

‫ﺷﺪ؟ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻣﻦ ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺗﻼش ﺧﻮد را ﻧﻤﻮدهام و در ﻣﻴﺎن ﺑﺴﺘﮕﺎن ﺧﻮد ﻛﺴﻲ را‬
‫ﻛﺎﻧﺪﻳﺪ ﻧﻨﻤﻮدهام‪ ،‬ﺑﻌﺪ از آن ﺑﻮد ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﺟﺎﻧﺸﻴﻨﻲ ﻋﻤﺮ را اﻋﻼن ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻫﻤﻪ‬
‫از او ﺣﺮف ﺷﻨﻮي داﺷﺘﻪ و اﻃﺎﻋﺖ ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬آنﻫﺎ ﻧﻴﺰ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ و ﻛﺴﻲ اﻋﺘﺮاض ﻧﻨﻤﻮد‪.1‬‬
‫ﭘﺲ در واﻗﻊ اﻧﺘﺨﺎب ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ ﻳﻚ ﻓﺮد ﻧﺒﻮد ﺑﻠﻜﻪ اﻧﺘﺨﺎب او ﺗﻮﺳﻂ ﻫﻤﻪي اﻣﺖ‬
‫اﻧﺠﺎم ﮔﺮﻓﺖ ﺑﺪﻳﻦ ﺻﻮرت ﻛﻪ ﺳﺮان ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺑﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ وﻛﺎﻟﺖ دادﻧﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ ﺷﻮراي ﺣﻞ و ﻋﻘﺪ اﻧﺘﺨﺎب ﮔﺮدﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﻲ ﻫﻤﻪي اﻣﺖ‬
‫در ﻣﺠﻠﺲ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺣﻀﻮر داﺷﺖ‪.2‬‬
‫واﻗﻌﻴﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻗﺪاﻣﺎت اﺑﻮﺑﻜﺮ در راﺳﺘﺎي اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ از ﭼﻬﺎرﭼﻮب‬
‫ﺷﻮري ﺑﻴﺮون ﻧﻤﻲرود‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻛﻪ ﻧﺤﻮهي ﺑﺮﮔﺰاري آن ﺑﺎ ﻧﺤﻮهي اﻧﺘﺨﺎب اﺑﻮﺑﻜﺮ‬
‫ﺗﻔﺎوت داﺷﺖ‪ 3.‬آري ﺑﺪﻳﻦﺻﻮرت ﺧﻼﻓﺖ و ﺟﺎﻧﺸﻴﻨﻲ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ ﺷﻮرا آﻏﺎز ﮔﺮدﻳﺪ و‬
‫ﺳﭙﺲ اﺟﻤﺎع ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺮ آن ﻣﻬﺮ ﺗﺄﻳﻴﺪ زد‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻓﺮدي ﺑﺎ ﺧﻼﻓﺖ اﻳﺸﺎن اﻇﻬﺎر‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻧﻨﻤﻮد و ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎن دوران ﺧﻼﻓﺘﺶ‪ ،‬اﻣﺖ اﺳﻼم ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ واﻗﻌﻲ ﻛﻠﻤﻪ ﻳﻜﭙﺎرﭼﻪ‬
‫‪4‬‬
‫ﻣﻲ زﻳﺴﺖ‪.‬‬

‫دوم‪ :‬ﻧﺼﻮص ﺷﺮﻋﻲاي ﻛﻪ ﺑﻪ اﺳﺘﺤﻘﺎق ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ اﺷﺎره دارﻧﺪ‬


‫‪1‬ـ در ﻗﺮآن ﻧﺼﻮﺻﻲ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ اﺷﺎره ﺑﻪ ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن‬
‫و وﺟﻮب اﻃﺎﻋﺖ از آنﻫﺎ دارد‪ ،‬ﭼﻨﺎنﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ در ﻣﻮرد ﺑﺎدﻳﻪ ﻧﺸﻴﻨﺎن ﺧﻄﺎب ﺑﻪ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮصﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪r qponmlkji h gfedm‬‬
‫‪ luts‬ﺍﻟﺘﻮﺑﺔ‪٨٣ :‬‬
‫»ﻫﺮﮔﺎه ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮ را )از ﺟﻨﮓ ﺗﺒﻮك( ﺑﻪ ﺳﻮي ﮔﺮوﻫﻲ از آﻧﺎن ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪ و اﻳﺸﺎن‬
‫از ﺗﻮ اﺟﺎزه ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻛﻪ در رﻛﺎب ﺗﻮ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺟﻬﺎد ﺣﺮﻛﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﮕﻮ‪ :‬ﻫﻴﭻ ﮔﺎه ﺑﺎ ﻣﻦ‬

‫‪ -١‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﻱ )‪.(٢٤٨/٤‬‬


‫‪ -٢‬ﺃﺑﻮ ﺑﻜﺮ ﺍﻟﺼﺪﻳﻖ‪ ،‬ﻋﻠﻲ ﻃﻨﻄﺎﻭﻱ ﺹ‪. ٢٣٧‬‬
‫‪ -٣‬ﺩﺭﺍﺳﺎﺕ ﰲ ﻋﻬﺪ ﺍﻟﻨﺒﻮﺓ ﻭﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ ﺹ‪. ٢٧٢‬‬
‫‪ -٤‬ﺩﺭﺍﺳﺎﺕ ﻓﯽ ﻋﻬﺪ ﺍﻟﻨﺒﻮﻩ ﻭﺍﳋﻼﻓﻪ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻩ‪.‬‬
‫‪159‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ﺑﻪ ﺟﻬﺎد ﻧﺨﻮاﻫﻴﺪ آﻣﺪ و ﻫﻴﭻ وﻗﺖ ﻫﻤﺮاه ﻣﻦ ﺑﺎ ﻫﻴﭻ دﺷﻤﻨﻲ ﻧﺨﻮاﻫﻴﺪ ﺟﻨﮕﻴﺪ )و اﻳﻦ‬
‫اﻓﺘﺨﺎر ﻧﺼﻴﺒﺘﺎن ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ(«‪.‬‬
‫ﺳﻮره ﺗﻮﺑﻪ ﻛﻪ ﺣﺎوي آﻳﻪي ﻓﻮق اﺳﺖ ﺑﻌﺪ از ﻏﺰوه ي ﺗﺒﻮك ﻧﺎزل ﮔﺮدﻳﺪ‪ 1‬ﻛﻪ ﺳﻪ‬
‫ﻧﻔﺮ از اﺻﺤﺎب در ﺷﺮﻛﺖ از آن ﺟﺎ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ و ﺑﻌﺪ از ﻣﻌﺬرت ﺧﻮاﻫﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮﺑﻪي‬
‫آﻧﺎن را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ از آن رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺗﺎ وﻓﺎت ﻫﻴﭻ ﺟﻨﮓ دﻳﮕﺮي را دﻧﺒﺎل‬
‫ﻧﻜﺮد‪ .‬و ﺧﺪاوﻧﺪ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫‪à  ÁÀ¿¾½ ¼»º¹m‬‬
‫‪ l ÑÐÏÎÍÌËÊÉÈÇÆ ÅÄ‬ﺍﻟﻔﺘﺢ‪١٥ :‬‬
‫»ﺑﺎزﭘﺲﻣﺎﻧﺪﮔﺎن‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺑﻪ دﺳﺖ آوردن ﻏﻨﺎﻳﻤﻲ )ﻛﻪ ﺧﺪا ﺑﻪ ﺷﻤﺎ داده‬
‫اﺳﺖ( ﺑﻴﺮون رﻓﺘﻴﺪ‪ ،‬ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﻣﺎ ﻫﻢ ﻫﻤﺮاه ﺷﻤﺎ ﺷﻮﻳﻢ )و در اﻳﻦ ﺟﻬﺎد‬
‫ﺷﺮﻛﺖ ﻛﻨﻴﻢ(‪ .‬آﻧﺎن ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺳﺨﻦ ﺧﺪا را دﮔﺮﮔﻮن ﻛﻨﻨﺪ! )ﺧﺪا وﻋﺪه ﻏﻨﺎﻳﻢ ﺧﻴﺒﺮ را‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺷﺮﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺳﻔﺮ ﺣﺪﻳﺒﻴﻪ اﺧﺘﺼﺎص داده اﺳﺖ و ﺑﺲ(‪ .‬ﺑﮕﻮ‪ :‬ﺷﻤﺎ ﻫﺮﮔﺰ‬
‫ﻫﻤﺮاه ﻣﺎ ﻧﺨﻮاﻫﻴﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﭘﺮوردﮔﺎرﺗﺎن ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ )ﻣﺮاﺟﻌﺖ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ( ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮده‬
‫اﺳﺖ«‪.‬‬
‫در اﻳﻦ آﻳﻪ ﺗﺼﺮﻳﺢ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ اﻋﺮاب ﺑﻌﺪ از ﺗﺨﻠﻒ در ﻏﺰوهي ﺗﺒﻮك ﻫﺮﮔﺰ در‬
‫رﻛﺎب رﺳﻮل ﺧﺪا ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ ﺟﻨﮕﻴﺪ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻋﻠﺖ ﻣﻨﻊ آﻧﺎن از ﭘﻴﻜﺎر ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه رﺳﻮل ﺧﺪا را ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪،‬‬
‫آنﺟﺎ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪PONMLK JIH G FEDCBAm‬‬
‫‪ l_^]\[ZY XWV UTSRQ‬ﺍﻟﻔﺘﺢ‪١٦ :‬‬
‫»ﺑﻪ ﺑﺎزﭘﺲﻣﺎﻧﺪﮔﺎن ﻋﺮﺑﻬﺎي ﺑﺎدﻳﻪﻧﺸﻴﻦ ﺑﮕﻮ‪ :‬از ﺷﻤﺎ دﻋﻮت ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻮي‬
‫ﻗﻮﻣﻲ ﺟﻨﮕﺠﻮ و ﭘﺮﻗﺪرت ﺑﻴﺮون روﻳﺪ‪ .‬ﺑﺎ آﻧﺎن ﭘﻴﻜﺎر ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ ﻳﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪) .‬ﻳﻌﻨﻲ دو راه ﺑﻴﺸﺘﺮ در ﭘﻴﺶ ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ داﺷﺖ‪ :‬رزم ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬ﻳﺎ ﭘﺬﻳﺮش‬
‫دﻳﻦ آﻧﺎن(‪ .‬اﮔﺮ ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺎداش ﺧﻮﺑﻲ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺧﻮاﻫﺪ داد‪ ،‬و اﮔﺮ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺪﺭ ﺍﳌﻨﺜﻮﺭ ﰲ ﺍﻟﺘﻔﺴﲑ ﺍﳌﺄﺛﻮﺭ )‪.(١٢٢ ،١١٩/٤‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪160‬‬

‫ﺳﺮﭘﻴﭽﻲ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﻧﻴﺰ ﺳﺮﭘﻴﭽﻲ ﻛﺮدهاﻳﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎ ﻋﺬاب دردﻧﺎﻛﻲ‬
‫ﻋﺬاﺑﺘﺎن ﺧﻮاﻫﺪ داد«‪.‬‬
‫در اﻳﻦ آﻳﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﺘﺨﻠﻔﻴﻦ ﻏﺰوه ﺗﺒﻮك ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻪ زودي ﺷﻤﺎ ﺑﺮاي ﺟﻨﮓ ﺑﺎ‬
‫ﻣﻠﺘﻲ ﻗﻮي ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ و ﺧﺪاوﻧﺪ آنﻫﺎ را ﺑﺎ اﻃﺎﻋﺖ از ﻛﺴﻲ ﻛﻪ آﻧﺎن را ﺑﻪ ﺟﻬﺎد‬
‫‪1‬‬
‫ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ ﺑﻪ اﺟﺮ ﺑﺰرگ و ﺑﺎ ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻲ او ﺑﻪ ﻋﺬاب دردﻧﺎﻛﻲ وﻋﺪه داده اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﺪون ﺗﺮدﻳﺪ اﻋﺮاب را ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﻛﺴﻲ ﺟﺰ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮو ﻋﺜﻤﺎن دﻋﻮت ﺑﻪ ﺟﻬﺎد ﻧﺪاد‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﺎ‬
‫ﻣﺮﺗﺪﻳﻦ ﺑﻨﻲﺣﻨﻴﻔﻪ و ﻳﺎران اﺳﻮد ﻋﻨﺴﻲ وﺳﺠﺎح وﻃﻠﻴﺤﺔ و روم و ﻓﺎرس و‪ ...‬ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪ‪.‬‬
‫و ﻋﻤﺮ آنﻫﺎ را ﺑﺮاي ﺟﻬﺎد ﺑﺎ ﻓﺎرس و روم دﻋﻮت ﻧﻤﻮد و ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ آنﻫﺎ را ﺑﻪ‬
‫اداﻣﻪي ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﻓﺎرس و روم و ﺗﺮﻛﻬﺎ ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪ‪ .2‬ﭘﺲ ﻧﺺ ﻗﺮآن اﻃﺎﻋﺖ از اﻳﻦ‬
‫ﺑﺰرﮔﻮاران را واﺟﺐ و ﻣﻮﺟﺐ اﺟﺮ ﺑﺰرگ و ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ آﻧﺎن را ﺣﺮام و ﻣﻮﺟﺐ ﻋﺬاب‬
‫دردﻧﺎك ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪ ،‬از اﻳﻦرو ﻣﻲﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﻛﻪ اﻣﺎﻣﺖ و ﺧﻼﻓﺖ آﻧﺎن ﺻﺤﻴﺢ و‬
‫‪3‬‬
‫درﺳﺖ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪2‬ـ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪) :‬ﺃﺭﻳﺖ ﰲ ﺍﳌﻨﺎﻡ ﺃﱐ ﺃﻧﺰﻉ ﺑﺪﻟﻮ ﺑﻜﺮﺓ ﻋﻠﻰ ﻗﻠﻴﺐ ﻓﺠﺎﺀ ﺃﺑﻮ ﺑﻜﺮ‬
‫ﻓﻨﺰﻉ ﺫﻧﻮﺑﹰﺎ ﺃﻭ ﺫﻧﻮﺑﲔ ﻧﺰﻋﹰﺎ ﺿﻌﻴﻔﹰﺎ ﻭﺍﷲ ﻳﻐﻔﺮ ﻟﻪ‪ ،‬ﰒ ﺟﺎﺀ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ ﻓﺎﺳﺘﺤﺎﻟﺖ ﻏﺮﺑﹰﺎ ﻓﻠﻢ ﺃﺭ‬
‫ﻋﺒﻘﺮﻳﹰﺎ ﻳﻔﺮﻱ ﻓﺮﻳﻪ ﺣﱴ ﺭﻭﻯ ﺍﻟﻨﺎﺱ ﻭﺿﺮﺑﻮﺍ ﺑﻌﻄﻦ (‪.‬‬
‫»در ﺧﻮاب دﻳﺪم ﻛﻪ ﺑﺎ دﻟﻮ ﺑﺰرﮔﻲ از ﭼﺎه آب ﻣﻲﻛﺸﻢ‪ .‬آنﮔﺎه اﺑﻮﺑﻜﺮ آﻣﺪ و ﻳﻚ ﻳﺎ‬
‫دو دﻟﻮ از آن ﻛﺸﻴﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻋﻤﺮ آﻣﺪ و آنرا ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ و ﻫﻴﭻ ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﻲ را ﺳﺮاغ‬
‫ﻧﺪارم ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ او ﺷﮕﻔﺘﻲ ﻫﺎ ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﻨﺪ‪ :‬او ﭼﻨﺎن آب ﻛﺸﻴﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ي ﻣﺮدم و ﺷﺘﺮاﻧﺸﺎن‬
‫‪4‬‬
‫ﺳﻴﺮاب ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﻪ اﺳﺘﺮاﺣﺖ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ«‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ اﺷﺎره ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﺷﻴﺨﻴﻦ دارد ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ ﺑﻪ ﻛﺜﺮت ﻓﺘﻮﺣﺎت دوران‬
‫ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ اﺷﺎره ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬و دﻳﺮي ﻧﮕﺬﺷﺖ ﻛﻪ ﺧﻮاب رﺳﻮل ﺧﺪا ﺗﺤﻘﻖ ﭘﻴﺪا ﻛﺮد و‬

‫‪ -١‬ﻋﻘﻴﺪﻩ ﺍﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨﻪ ﻭﺍﳉﻤﺎﻋﻪ ﻓﯽ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻪ ﺍﻟﮑﺮﺍﻡ‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻻﻋﺘﻘﺎﺩ ﻟﻠﺒﻴﻬﻘﻲ ﺹ‪. ١٧٣‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﻔﺼﻞ ﻓﯽ ﺍﳌﻠﻞ ﻭﺍﻷﻫﻮﺍﺀ ﻭﺍﻟﻨﺤﻞ‪.‬‬
‫‪ -٤‬ﻣﺴﻠﻢ ﺵ‪۲۳۹۳‬‬
‫‪161‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮب ﻳﻜﻲ ﺑﻌﺪ از دﻳﮕﺮي ﺑﺮ ﻛﺮﺳﻲ ﺧﻼﻓﺖ ﻧﺸﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ﻧﺤﻮ اﺣﺴﻦ ﺑﻪ‬
‫ﺳﺎﻣﺎﻧﺪﻫﻲ اﻣﻮر ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ و ﻣﺮدم در ﺧﻼﻓﺖ آنﻫﺎ ﺑﺎ ﻛﻤﺎل آﺳﺎﻳﺶ و آراﻣﺶ ﺑﻪ ﺳﺮ‬
‫ﺑﺮدﻧﺪ‪ .‬و آنﻫﺎ ﻫﻤﻪي اﻳﻦ ﻓﻀﺎﻳﻞ را از ﺳﺮﭼﺸﻤﻪي زﻻل ﻧﺒﻮت ﺑﻪ ارث ﺑﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﭼﺮا‬
‫ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي اﻳﻦ دﻳﻦ را اﺳﺘﻮار واﺻﻮل و ﻓﺮوع آنرا ﺗﻔﻜﻴﻚ ﻛﺮد و زﻣﻴﻨﻪ را‬
‫ﺑﺮاي ﺑﻌﺪي ﻫﺎ ﻓﺮاﻫﻢ ﻧﻤﻮد و ﭼﺸﻢ از ﺟﻬﺎن ﻓﺮو ﻧﺒﺴﺖ ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪي ﺗﻼش و‬
‫ﻣﺒﺎرزات ﺧﻮد را دﻳﺪ و ﻣﺮدم دﺳﺘﻪ دﺳﺘﻪ وارد دﻳﻦ اﺳﻼم ﺷﺪﻧﺪ و دﻳﻦ ﺗﻜﻤﻴﻞ ﮔﺮدﻳﺪ و‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ اﻋﻼن ﻓﺮﻣﻮد ﻛﻪ‪:‬‬
‫‪ lvutsrqp onmlkm‬ﺍﳌﺎﺋﺪﺓ‪٣ :‬‬
‫»اﻣﺮوز )اﺣﻜﺎم( دﻳﻦ ﺷﻤﺎ را ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﻛﺎﻣﻞ ﻛﺮدم و )ﺑﺎ ﻋﺰّت ﺑﺨﺸﻴﺪن ﺑﻪ ﺷﻤﺎ و‬
‫اﺳﺘﻮار داﺷﺘﻦ ﮔﺎﻣﻬﺎﻳﺘﺎن( ﻧﻌﻤﺖ ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺗﻜﻤﻴﻞ ﻧﻤﻮدم و اﺳﻼم را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان آﺋﻴﻦ‬
‫ﺧﺪاﭘﺴﻨﺪ ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪم«‪.‬‬
‫و ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻣﻸ اﻋﻠﻲ ﭘﻴﻮﺳﺖ‪ ،‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺗﺎ دو ﺳﺎل و ﭼﻨﺪ ﻣﺎه‬
‫ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ اﻳﺸﺎن ﺷﺪ )اﻳﻦ ﺗﺮﺟﻤﻪاي ﺑﻮد ﺑﺮاي ﻫﻤﺎن ﻓﺮﻣﻮدهي رﺳﻮل ﺧﺪا ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﻳﻚ ﻳﺎ دو دﻟﻮ از آن ﻛﺸﻴﺪ«‪ .‬ﻛﻪ در رواﻳﺘﻲ دﻳﮕﺮ‪ 1‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﺻﺮﻳﺢ ﺑﻪ دو دﻟﻮ اﺷﺎره ﺷﺪه‬
‫اﺳﺖ(‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ در ﺗﻮل اﻳﻦ دو ﺳﺎل ﺑﺎ ﻣﺮﺗﺪﻳﻦ ﺟﻨﮕﻴﺪ و رﻳﺸﻪي درﺧﺖ ﻃﻐﻴﺎن را‬
‫ﺧﺸﻜﺎﻧﻴﺪ و ﻗﻠﻤﺮو ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ را ﮔﺴﺘﺮش داد‪ .‬و ﺑﻌﺪ از اﻳﺸﺎن ﻋﻤﺮ روي ﻛﺎر‬
‫آﻣﺪ و داﻣﻨﻪي ﺟﻬﺎد و ﻗﻠﻤﺮو اﺳﻼم ﺑﻴﺸﺘﺮ ﮔﺴﺘﺮش ﻳﺎﻓﺖ و ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ ﺑﻪ ﻏﻨﺎﻳﻢ‬
‫ﺑﻲ ﺷﻤﺎري دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺖ و درﺧﺖ اﺳﻼم ﺗﻨﻮﻣﻨﺪ ﮔﺮدﻳﺪ واﻳﻦ ﺗﺤﻘﻖ ﻫﻤﺎن ﭼﻴﺰي ﺑﻮد ﻛﻪ‬
‫‪2‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﺧﻮاب دﻳﺪه ﺑﻮد‪.‬‬
‫‪3‬ـ ﺣﺬﻳﻔﻪ  ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺎ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻳﻢ ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻧﻤﻲداﻧﻢ ﺗﺎ‬
‫ﻛﻲ در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ ﻫﺴﺘﻢ‪ .‬و ﺑﺎ اﺷﺎره ﺑﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ‬

‫‪ -١‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨﺔ ﻭﺍﳉﻤﺎﻋﺔ ﰲ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ ﺍﻟﻜﺮﺍﻡ )‪.(٦٣٥/٢‬‬


‫‪ -٢‬ﻋﻘﻴﺪﻩ ﺍﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨﻪ ﻭﺍﳉﻤﺎﻋﻪ ﻓﯽ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻪ ﺍﻟﮑﺮﺍﻡ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪162‬‬

‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ﭘﻴﺮوي ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ‪ .‬و اﻓﺰود ﻛﻪ ﺑﻪ زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻋﻤﺎر ﺗﻤﺴﻚ ﺑﺠﻮﺑﻴﺪ و ﻫﺮ ﭼﻪ اﺑﻦ‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻴﺎن ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻪ ﻃﻮر ﺻﺮﻳﺢ و روﺷﻦ ﺑﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﻋﻤﺮﺑﺮاي ﺧﻼﻓﺖ اﺷﺎره دارد‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﺎ اﺷﺎره ﺑﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ﭘﻴﺮوي ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮب در ﺣﻴﺎت رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺟﺰو ﻣﺸﺎورﻳﻦ‬
‫ارﺷﺪ رﺳﻮل ﺧﺪا و ﭘﻴﺸﮕﺎﻣﺎن ﻋﺮﺻﻪي دﻋﻮت و ﺟﻬﺎد ﺑﻮدﻧﺪ و ﺟﺎﻳﮕﺎه آﻧﺎن ﻧﺰد رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪا و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﮔﻮﻳﺎي ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ آنﻫﺎ ﺑﺮاي ﺟﺎﻧﺸﻴﻨﻲ آن ﺣﻀﺮت ﺑﻮد و‬
‫اﺳﺘﺤﻘﺎق و اﻓﻀﻞ ﺑﻮدﻧﺸﺎن ﭼﻴﺰي ﺑﻮد ﻛﻪ آنرا ﺣﺲ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪.2‬‬
‫‪4‬ـ رﺳﻮل ﺧﺪا ﻓﺮﻣﻮد‪) :‬ﺑﻴﻨﻤﺎ ﺃﻧﺎ ﻧﺎﺋﻢ ﺇﺫ ﺭﺃﻳﺖ ﻗﺪﺣﹰﺎ ﺃﺗﻴﺖ ﺑﻪ ﻓﻴﻪ ﻟﱭ ﻓﺸﺮﺑﺖ ﻣﻨﻪ ﺣﱴ ﺇﱐ‬
‫ﻷﺭﻯ ﺍﻟﺮﻱ ﳚﺮﻱ ﰲ ﺃﻇﻔﺎﺭﻱ‪ ،‬ﰒ ﺃﻋﻄﻴﺖ ﻓﻀﻠﻲ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ‪ .‬ﻗﺎﻟﻮﺍ‪ :‬ﻓﻤﺎ ﺃﻭﻟﺖ ﺫﻟﻚ ﻳﺎ ﺭﺳﻮﻝ‬
‫ﺍﷲ؟ ﻗﺎﻝ‪ :‬ﺍﻟﻌﻠﻢ(‪.‬‬
‫»در ﺧﻮاب دﻳﺪم ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻇﺮف ﺷﻴﺮي دادﻧﺪ‪ .‬ﻣﻦ از آن ﺳﻴﺮ ﻧﻮﺷﻴﺪم ﺗﺎاﻳﻦ ﻛﻪ آﺛﺎر‬
‫ﺳﻴﺮي در ﺳﺮ اﻧﮕﺘﺸﺎﻧﻢ دﻳﺪه ﺷﺪ‪ .‬آنﮔﺎه ﺷﻴﺮ ﺑﺎﻗﻴﻤﺎﻧﺪه را ﺑﻪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب دادم‪.‬‬
‫‪3‬‬
‫ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺧﻮاﺑﺘﺎن ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻋﻠﻢ اﺳﺖ«‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻧﻴﺰ اﺷﺎره ﺑﻪ اﺳﺘﺤﻘﺎق ﻋﻤﺮ در اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ دارد‪ .‬و ﻣﺮاد از ﻋﻠﻢ‪،‬‬
‫ﺳﻴﺎﺳﺖ و ﻣﺮدم داري در ﭘﺮﺗﻮ ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ از ﻣﻴﺎن ﺧﻠﻔﺎي‬
‫راﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ آن اﺧﺘﺼﺎص ﻳﺎﻓﺖ اﺣﺘﻤﺎﻻ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻃﻮل ﻣﺪت ﺧﻼﻓﺖ اﻳﺸﺎن‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻣﻮﻓﻘﻴﺘﻴﺶ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دو ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻌﺪي ﺑﻮده اﺳﺖ ﭼﺮا ﻛﻪ در زﻣﺎن‬
‫اﻳﺸﺎن داﻣﻨﻪي ﻗﻠﻤﺮو ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ ﮔﺴﺘﺮش ﻳﺎﻓﺖ و ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﺎ ﻓﺮاﺳﺖ و دراﻳﺘﻲ ﻛﻪ‬
‫داﺷﺖ اوﺿﺎع ﻛﺸﻮر را ﻃﻮري ﻛﻨﺘﺮل ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﺗﺎ آﺧﺮﻳﻦ ﻟﺤﻈﻪي ﺧﻼﻓﺖ اﻳﺸﺎن‬
‫ﻛﻮﭼﻜﺘﺮﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪ و آﺷﻮﺑﻲ ﻣﺠﺎل ﺑﺮوز ﻧﻴﺎﻓﺖ‪ .‬ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﻣﺘﺄﺳﻔﺎﻧﻪ در دوران دو ﺧﻠﻴﻔﻪ‬
‫ﺑﻌﺪي رخ داد و ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ دﭼﺎر ﺗﻔﺮﻗﻪ و دو دﺳﺘﮕﻲ و ﺷﻜﺴﺖ ﺟﺒﺮان ﻧﺎﭘﺬﻳﺮي‬

‫‪ -١‬ﻣﺼﻨﻒ ﺍﺑﻦ ﺍﺑﯽ ﺷﻴﺒﻪ ‪ ۴۳۳/۷‬ﻭ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺑﻦ ﺣﺒﺎﻥ‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺍﺣﺎﺩﻳﺚ ﺻﺤﻴﺤﻪ ‪۲۳۳/۳‬‬
‫‪ -٢‬ﻓﻴﺾ ﺍﻟﻘﺪﻳﺮ ﻟﻠﻤﻨﺎﻭﻱ )‪.(٥٦/٢‬‬
‫‪ -٣‬ﻣﺴﻠﻢ‪.۱۸۵۹/۴‬‬
‫‪163‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ﮔﺮدﻳﺪ‪ .1‬ﭘﺲ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻪ ﻃﻮر واﺿﺢ و روﺷﻦ ﺑﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ و اﺳﺘﺤﻘﺎق ﻋﻤﺮ ﺑﺮاي‬
‫ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ اﺷﺎره دارد‪.‬‬
‫‪5‬ـ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬روزي رﺳﻮل ﺧﺪا)ﺣﺴﺐ ﻣﻌﻤﻮل( ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬آﻳﺎ ﻛﺴﻲ از ﺷﻤﺎ‬
‫ﺧﻮاﺑﻲ دﻳﺪه اﺳﺖ؟ ﻣﺮدي ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ در ﺧﻮاب دﻳﺪم ﻛﻪ ﺗﺮازوﻳﻲ از آﺳﻤﺎن ﻓﺮود آﻣﺪ‪.‬‬
‫و ﺷﻤﺎ و اﺑﻮﺑﻜﺮ در آن ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪﻳﺪ‪ .‬وزن ﺷﻤﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ از اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻮد‪ .‬ﺳﭙﺲ اﺑﻮﺑﻜﺮ و‬
‫ﻋﻤﺮ‪ ،‬وزن ﻛﺮده ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬وزن اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺳﻨﮕﻴﻦ ﺗﺮ از ﻋﻤﺮ ﺑﻮد‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎنب‬
‫وزن ﻛﺮده ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬وزن ﻋﻤﺮ ﺳﻨﮕﻴﻦ ﺗﺮ ﺑﻮد‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺗﺮازو ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬راوي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫ﭼﻬﺮهي رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﺲ از ﺷﻨﻴﺪن اﻳﻦ ﺧﻮاب ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﺮد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻪ ﺗﺮﺑﻴﺖ و ﻓﻀﻞ ﺧﻠﻔﺎي ﺳﻪﮔﺎﻧﻪ اﺷﺎره دارد‪ .‬ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫اﺳﺘﺤﻘﺎق ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺑﻌﺪ از اﺑﻮﺑﻜﺮ اﺷﺎره ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬و دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ ﭼﻬﺮهي رﺳﻮل ﺧﺪا‬
‫ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ آن ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺷﺪن ﺗﺮازو را ﺑﻌﺪ از ﻋﻤﺮ ﺑﻪ اﻧﺤﻄﺎط و ﺑﺮوز اﺧﺘﻼف و‬
‫‪3‬‬
‫ﻓﺘﻨﻪ ﻫﺎ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫‪6‬ـ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺮدي ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪا آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬دﻳﺸﺐ در ﺧﻮاب ﭘﺎره‬
‫اﺑﺮي دﻳﺪم ﻛﻪ از آن روﻏﻦ و ﻋﺴﻞ ﻣﻲ ﭼﻜﻴﺪ‪ .‬ﻣﺮدم ﻣﺸﻐﻮل ﺟﻤﻊ آوري آنﻫﺎ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲ ﻛﻤﺘﺮ و ﺑﻌﻀﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ از آن ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ رﻳﺴﻤﺎﻧﻲ را دﻳﺪم ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫آﺳﻤﺎن آوﻳﺨﺘﻪ ﺑﻮد و ﺷﻤﺎ از آن ﺑﺎﻻ ﻣﻲرﻓﺘﻲ‪ .‬ﺑﻌﺪ از ﺷﻤﺎ ﻓﺮد دﻳﮕﺮي آنرا ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﺎﻻ‬
‫رﻓﺖ‪ .‬و ﭘﺲ از او ﻧﻴﺰ ﻓﺮد دﻳﮕﺮي آنرا ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﺎﻻ رﻓﺖ و ﺑﻌﺪ از او ﻣﺮدي ﺑﺪان‬
‫ﭼﻨﮓ زد وﻟﻲ رﻳﺴﻤﺎن ﭘﺎره ﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎ دوﺑﺎره وﺻﻞ ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا!‬
‫ﭘﺪر و ﻣﺎدرم ﻓﺪاﻳﺖ ﺑﺎد ﺑﻪ ﻣﻦ اﺟﺎزه دﻫﻴﺪ ﺗﺎ آنرا ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻛﻨﻢ‪ .‬رﺳﻮل اﻛﺮم ص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻛﻦ‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺎره اﺑﺮ‪ ،‬اﺳﻼم و ﻋﺴﻞ و روﻏﻦ ﻛﻪ از آن ﻣﻲ ﭼﻜﺪ ﻗﺮآن اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ و ﺑﻌﻀﻲ ﻛﻤﺘﺮ از آن ﺑﻬﺮه ﻣﻨﺪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و رﻳﺴﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ آﺳﻤﺎن آوﻳﺨﺘﻪ‪،‬‬
‫ﺣﻘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺮ آن ﻫﺴﺘﻴﺪ و ﺑﺎ آن ﺑﺎﻻ ﻣﻲروﻳﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﻌﺪ از ﺗﻮ ﻣﺮدي آنرا‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﺑﺎ آن ﺻﻌﻮد ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﭘﺲ از او ﻛﺴﻲ دﻳﮕﺮ آنرا ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي آن‬

‫‪ -١‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ )‪.(٤٦/٧‬‬


‫‪ -٢‬ﺳﻨﻦ ﺍﺑﯽ ﺩﺍﻭﺩ ﻭ ﺳﻨﻦ ﺗﺮﻣﺬﯼ‪.‬‬
‫‪ -٣‬ﻋﻮﻥ ﺍﳌﻌﺒﻮﺩ ﺷﺮﺡ ﺳﻨﻦ ﺃﰊ ﺩﺍﻭﺩ )‪.(٣٨٧/١٣‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪164‬‬

‫ﺻﻌﻮد ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ و ﺑﻌﺪ از او ﻣﺮدي دﻳﮕﺮ آنرا ﻣﻲﮔﻴﺮد اﻣﺎ رﻳﺴﻤﺎن ﻛﻨﺪه ﻣﻲﺷﻮد و‬
‫دوﺑﺎره وﺻﻞ ﻣﻲﮔﺮدد و او ﻫﻢ ﺻﻌﻮد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا!‬
‫درﺳﺖ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻛﺮدم ﻳﺎ اﺷﺘﺒﺎه! رﺳﻮل ﺧﺪا ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﻌﻀﻲ درﺳﺖ و ﺑﻌﻀﻲ اﺷﺘﺒﺎه ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! ﺑﺎﻳﺪ اﺷﺘﺒﺎﻫﺎﺗﻢ را ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﮕﻮﻳﻲ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻧﺨﻮر‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮب اﺷﺎره دارد‪.2‬‬
‫‪7‬ـ اﻧﺲ  ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻨﻮ ﻣﺼﻄﻠﻖ ﻣﺮا ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪا ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬از اﻳﺸﺎن‬
‫ﺑﭙﺮس ﻛﻪ ﺻﺪﻗﺎت ﺧﻮد را ﺑﻌﺪ از ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﺑﺪﻫﻴﻢ؟ اﻧﺲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ از رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪا ﭘﺮﺳﻴﺪم‪ .‬اﻳﺸﺎن ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺪﻫﻴﺪ‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻧﺰد آﻧﺎن ﺑﺮﮔﺸﺘﻢ و ﺟﻮاب رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪا را ﺑﻪ آنﻫﺎ ﺑﺎزﮔﻮ ﻧﻤﻮدم ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬اﮔﺮ ﺑﺮاي اﺑﻮﺑﻜﺮ اﺗﻔﺎﻗﻲ اﻓﺘﺎد ﺑﻪ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﺑﺪﻫﻴﻢ؟‬
‫‪3‬‬
‫ﻣﻦ ﺑﺮﮔﺸﺘﻢ و در اﻳﻦ ﺑﺎره از رﺳﻮل ﺧﺪا ﭘﺮﺳﻴﺪم‪ .‬ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﺪﻫﻴﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻌﺪ از اﺑﻮﺑﻜﺮ زﻣﺎم اﻣﻮر‬
‫ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ و ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ آنرا ﻧﻴﺰ دارد‪.4‬‬
‫‪8‬ـ و از ﺟﻤﻠﻪ دﻻﻳﻠﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ اﺳﺘﺤﻘﺎق ﻋﻤﺮ در اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ اﺳﺖ‪ ،‬اﺟﺘﻤﺎع‬
‫اﺻﺤﺎب روي ﺧﻼﻓﺖ اﻳﺸﺎن ﺑﻌﺪ از اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ اﺻﺤﺎب اﻳﻦ‬
‫ﭘﺴﺖ ﺣﺴﺎس و ﻛﺎرآﻣﺪ را ﺟﺰ ﺑﻪ اﻓﺮاد ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ و ﻓﺎﺿﻞ ﻋﻄﺎ ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ‬
‫اﻋﺘﺮاف اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻠﻲب در ﺣﻖ ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻫﻤﻴﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ؛ ﭼﻨﺎن ﻛﻪ‬
‫‪5‬‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺎر اﻟﻬﺎ! ﻣﻦ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺑﻨﺪهي ﺗﻮ را ﺑﺮ آﻧﺎن ﮔﻤﺎردهام‪.‬‬
‫و اﻣﺎ ﺳﺨﻦ ﻋﻠﻲ  در ﻣﻮرد اﻳﺸﺎن در ﺑﺨﺎري آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﻴﻔﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ از ﭘﺪرم ﭘﺮﺳﻴﺪم‪ :‬ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻓﺮد ﺑﻌﺪ از رﺳﻮل ﺧﺪا ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ؟ ﻋﻠﻲ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﭘﺮﺳﻴﺪم‪ :‬ﺑﻌﺪ از او ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻋﻤﺮ‪ .‬آنﮔﺎه ﺗﺮﺳﻴﺪم ﻛﻪ ﻧﺎم‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻠﻢ )‪.(١٧٧٨ ،١٧٧٧/٤‬‬


‫‪ -٢‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨﺔ ﻭﺍﳉﻤﺎﻋﺔ )‪.(٦٣٨/٢‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﳌﺴﺘﺪﺭﮎ ‪ .۷۷/۳‬ﺍﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺍﺯ ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ‪ .‬ﺫﻫﺒﯽ ﻧﻴﺰ ﳘﻴﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺭﺍ ﮔﻔﺘﻪ ﺍﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -٤‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨﺔ ﻭﺍﳉﻤﺎﻋﺔ )‪.(٦٣٩/٢‬‬
‫‪ -٥‬ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ ﺍﻟﻜﱪﻯ )‪.(٢٧٤/٣‬‬
‫‪165‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﮕﻴﺮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﻌﺪ از او ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻓﺮد اﻳﻦ اﻣﺖ ﺷﻤﺎ ﻫﺴﺘﻴﺪ؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﺮدي از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎﻧﻢ‪.‬‬
‫در ﻣﺠﻤﻮع ﻧﺼﻮص و رواﻳﺎت ﻓﻮق ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﺑﺮﺗﺮي ﻋﻤﺮ و اﺳﺘﺤﻘﺎق اﻳﺸﺎن در اﻣﺮ‬
‫ﺧﻼﻓﺖ‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪.2‬‬
‫ﺳﻔﺎرﻳﻨﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﺪان ﻛﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ در واﻗﻊ ﻣﻜﻤﻞ و ﻧﺘﻴﺠﻪي ﺧﻼﻓﺖ‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮﺻﺪﻳﻖ اﺳﺖ‪ .‬و در ﭘﺮﺗﻮ اﺷﺎرهﻫﺎي ﻧﺼﻮص ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ و اﺟﻤﺎع ﺻﺤﺎﺑﻪ‪،‬‬
‫ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ آﺷﻜﺎر و ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ و ﺑﻪ ﺗﺒﻊ‪ ،‬ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﺛﺎﺑﺖ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و ﻣﺠﺎﻟﻲ ﺑﺮاي ﺗﻮﻃﺌﻪي ﮔﺮوهﻫﺎي ﻣﻌﺎﻧﺪ و ﮔﻤﺮاه ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ و ﺳﺨﻦ آﻧﺎن در اﻳﻦ‬
‫راﺳﺘﺎ ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﻘﺸﻲ ﻧﺪارد‪.3‬‬

‫ﺳﻮم‪ :‬اﻧﻌﻘﺎد اﺟﻤﺎع ﺑﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ‬


‫ﮔﺮوه ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﻤﺎدي از ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬اﺟﻤﺎع ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺗﺎﺑﻌﻴﻦ را در ﻣﻮرد ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﻧﻘﻞ‬
‫ﻛﺮده اﻧﺪ‪:‬‬
‫‪1‬ـ اﺑﻮﺑﻜﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻴﻬﻘﻲ ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺧﻮد از ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ زﺧﻤﻲﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻦ ﺑﺮ او وارد ﺷﺪم و ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اي اﻣﻴﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ!‬
‫ﺑﻬﺸﺖ ﻣﺒﺎرﻛﺖ ﺑﺎد؛ ﺗﻮ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﺑﻪ ﺻﻒ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﭘﻴﻮﺳﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﺮدم‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﻛﺎﻓﺮ ﺑﻮدﻧﺪ و‬
‫در ﻛﻨﺎر رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﻪ ﺟﻬﺎد ﭘﺮداﺧﺘﻲ آنﮔﺎه ﻛﻪ ﻫﻤﻪ او را ﺗﻨﻬﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ و رﺳﻮل ﺧﺪا‬
‫در ﺣﺎﻟﻲ ﭼﺸﻢ از دﻧﻴﺎ ﻓﺮو ﺑﺴﺖ ﻛﻪ از ﺗﻮ راﺿﻲ ﺑﻮد و در ﺧﻼﻓﺖ ﺗﻮ ﺣﺘﻲ دو ﻧﻔﺮ ﺑﺎ‬
‫ﻫﻢ اﺧﺘﻼف ﻧﻜﺮدﻧﺪ و اﻛﻨﻮن ﺑﺎ ﺷﻬﺎدت از دﻧﻴﺎ رﺣﻠﺖ ﻣﻲﻛﻨﻲ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺳﺨﻨﺎﻧﺖ‬
‫را دوﺑﺎره ﺗﻜﺮار ﻛﻦ‪ .‬ﻣﻦ ﺳﺨﻨﺎﻧﻢ را ﺗﻜﺮار ﻛﺮدم‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﺑﻪ اﻧﺪازهي زﻣﻴﻦ‪ ،‬ﻃﻼ و‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻙ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ‪ ،‬ﺭﻗﻢ ‪.٣٦٧١‬‬


‫‪ -٢‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨﺔ ﰲ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ ﺍﻟﻜﺮﺍﻡ )‪.(٦٤٠/٢‬‬
‫‪ -٣‬ﻟﻮﺍﻣﻊ ﺍﻷﻧﻮﺍﺭ ﺍﻟﺒﻬﻴﺔ )‪.(٣٢٦/٢‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪166‬‬

‫ﻧﻘﺮه ﻣﻲ داﺷﺘﻢ‪ ،‬ﻫﻤﻪ را ﭘﻴﺸﺎﭘﻴﺶ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺗﺮس و وﺣﺸﺖ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ‪ ،‬ﺻﺪﻗﻪ‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻲﻛﺮدم‪.‬‬
‫‪2‬ـ اﺑﻮ ﻧﻌﻴﻢ اﺻﻔﻬﺎﻧﻲ ﻧﻴﺰ اﺟﻤﺎع اﻣﺖ را ﺑﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫وﻗﺘﻲ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺳﻮاﺑﻖ ﻋﻤﺮ و ﻫﻤﻜﺎرﻳﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺧﻠﻴﻔﻪ داﺷﺖ‪ ،‬درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ در‬
‫ﻣﻴﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻓﺮدي ﺷﺎﻳﺴﺘﻪﺗﺮ از ﻋﻤﺮو دﻟﺴﻮزﺗﺮ ﺑﻪ ﺣﺎل اﻣﺖ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﺎ ﺣﺲ‬
‫ﺧﻴﺮﺧﻮاﻫﻲ ﺑﺮاي اﻣﺖ و ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﻳﻲ در ﭘﻴﺸﮕﺎه ﺧﺪا‪ ،‬ﻋﻤﺮ را ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺧﻮد ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮد و‬
‫ﻗﺒﻞ از اﻳﻨﻜﻪ او را رﺳﻤﺎ ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺧﻮد اﻋﻼم ﺑﻜﻨﺪ در ﻳﻚ راﻳﺰﻧﻲ ﻧﻈﺮ ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ را ﻧﻴﺰ‬
‫ﺟﻮﻳﺎ ﺷﺪ‪ .‬آنﻫﺎ ﺑﻪ اﺗﻔﺎق ﻋﻤﺮرا ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﻴﻔﻪ ي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬و اﮔﺮ ﻧﺰد آﻧﺎن ﻣﻮرد‬
‫اﻋﺘﻤﺎد و ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻓﺮدي ﻣﺼﻠﺢ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﺪ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﺗﻮاﻓﻖ ﻧﻤﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ اﮔﺮ‬
‫‪2‬‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻧﻴﺰ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻓﺮد ﻳﺎ اﻓﺮادي ﺑﺎ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬او را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻤﻲﻛﺮد‪.‬‬
‫‪3‬ـ اﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن ﺻﺎﺑﻮﻧﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺎ رﺿﺎﻳﺖ ﺻﺤﺎﺑﻪ و اﺟﻤﺎع آﻧﺎن‬
‫اﻧﺠﺎم ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬و اﻣﺎ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻧﺎﻣﺰد ﺧﻼﻓﺖ ﺷﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻧﻴﺰ‬
‫‪3‬‬
‫ﺑﺎ ﺧﻼﻓﺖ اﻳﺸﺎن ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻛﺮدﻧﺪ و ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﻼم را ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ي اﻳﺸﺎن ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫‪4‬ـ اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻋﻤﺮرا ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺧﻮد ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮد و‬
‫ﻫﻤﻪي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ و ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺎ او ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮدﻧﺪ و ﺑﺪﻳﻦ ﺻﻮرت او‬
‫‪4‬‬
‫اﻣﻴﺮ ﻣﺆﻣﻨﺎن و اﻣﺎم ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﮔﺮدﻳﺪ و داراي ﺳﻠﻄﻪ و ﻗﺪرت ﺷﺪ‪.‬‬
‫‪5‬ـ ﻧﻮوي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﻤﻪي ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻌﺪي را ﺑﻌﻬﺪهي اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ‬
‫‪5‬‬
‫و او ﻧﻴﺰ ﻋﻤﺮ را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮد و ﻫﻤﻪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪6‬ـ ﺷﺎرح ﻃﺤﺎوﻳﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻌﺪ از اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻪ ﻋﻤﺮﺗﻌﻠﻖ ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ‬
‫‪6‬‬
‫ﺻﻮرت ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ او را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮد و اﻣﺖ ﺑﻪ آن راﺿﻲ ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻻﻋﺘﻘﺎﺩ ﻟﻠﺒﻴﻬﻘﻲ ﺹ‪. ١٨٨‬‬


‫‪ -٢‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻹﻣﺎﻣﺔ ﻭﺍﻟﺮﺩ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﺮﺍﻓﻀﺔ ﺹ‪. ٢٧٤‬‬
‫‪ -٣‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺍﻟﺴﻠﻒ ﻭﺃﺻﺤﺎﺏ ﺍﳊﺪﻳﺚ ﺿﻤﻦ ﳎﻤﻮﻋﺔ ﺍﻟﺮﺳﺎﺋﻞ ﺍﳌﻨﱪﻳﺔ )‪.(١٢٩/١‬‬
‫‪ -٤‬ﺷﺮﺡ ﺍﻟﻨﻮﻭﻱ ﻋﻠﻰ ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ )‪.(٢٠٦/١٢‬‬
‫‪ -٥‬ﻣﻨﻬﺎﺝ ﺍﻟﺴﻨﺔ )‪.(١٤٢/١‬‬
‫‪ -٦‬ﺷﺮﺡ ﺍﻟﻄﺤﺎﻭﻳﺔ ﺹ‪. ٥٣٩‬‬
‫‪167‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﻘﻮﻻت ﻓﻮق درﻣﻲﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ اﺟﻤﺎع ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺛﺎﺑﺖ‬
‫ﮔﺮدﻳﺪ و ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺎس اﻫﻞ ﺳﻨﺖ و ﺟﻤﺎﻋﺖ ﻧﻴﺰ اﺟﻤﺎع ﺻﺤﺎﺑﻪ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ و آنرا‬
‫ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻻزم ﺑﻪ ذﻛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﺰ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﻤﺎد ﻛﻪ در ﻣﻌﺮض ﻓﺘﻨﻪ ﻗﺮار‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺜﺎل ﺷﻴﻌﻪ راﻓﻀﻲ و ﻫﻤﺴﻮﻳﺎﻧﺸﺎن‪ ،‬ﻛﺴﻲ دﻳﮕﺮ روي اﺳﺘﺤﻘﺎق ﻋﻤﺮﺑﺮاي اﻣﺮ‬
‫ﺧﻼﻓﺖ اﻋﺘﺮاض وارد ﻧﻨﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬واﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬از ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻮف ﻣﻨﻘﻮل‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺟﻮاب ﺧﺪا را ﭼﻪ ﻣﻲدﻫﻲ ﻛﻪ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬ﭼﺮا ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺮد‬
‫ﺗﻨﺪﺧﻮﻳﻲ را ﺑﺮ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﻢ ﮔﻤﺎردي؟ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ از ﻃﺮﻳﻖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺮا‬
‫ﺑﺘﺮﺳﺎﻧﻴﺪ؟ ﻧﺎاﻣﻴﺪ و رﺳﻮا اﺳﺖ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ روا ﻣﻲدارد‪ ،‬در‬
‫ﺣﻀﻮر ﺧﺪا ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ‪ :‬ﺑﺎر اﻟﻬﺎ! ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻓﺮد اﻣﺖ را ﺑﺮ آنﻫﺎ ﮔﻤﺎردهام‪ .1‬در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ ﺳﺨﻦ اﮔﺮ از ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﺎن ﺛﺎﺑﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎز ﻫﻢ از آن ﭼﻨﻴﻦ ﻓﻬﻤﻴﺪه ﻧﻤﻲﺷﻮد‬
‫ﻛﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف‪ ،‬ﻋﻤﺮ را ﻣﺴﺘﺤﻖ ﺧﻼﻓﺖ ﻧﻤﻲداﻧﺴﺖ و ﺑﻪ ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﺗﻘﻮا و‬
‫اﻣﺎﻧﺘﺪاري او ﻇﻨﻴﻦ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ اﻋﺘﺮاض اﻳﺸﺎن ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺗﻨﺪﺧﻮﻳﻲ ﻋﻤﺮ ﺑﻮد ﻛﻪ‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﻨﺪﺧﻮﻳﻲ او ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺮم ﺧﻮﻳﻲ ﺑﻴﺶ از اﻧﺪازهي ﻣﻦ‬
‫‪2‬‬
‫اﺳﺖ و ان ﺷﺎء اﷲ ﺗﻌﺪﻳﻞ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬

‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻛﺮﺳﻲ ﺧﻼﻓﺖ ﻧﺸﺴﺖ‬


‫در ﻣﻮرد ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺧﻄﺒﻪي ﻋﻤﺮ ﺑﻌﺪ از ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬راوﻳﺎن اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮ دارﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮﺧﻲ‬
‫ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬اﻳﺸﺎن ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﻨﺒﺮ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ در اوﻟﻴﻦ ﺧﻄﺒﻪي ﺧﻮد‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺎر اﻟﻬﺎ!‬
‫ﻣﻦ آدم ﺧﺸﻨﻲ ﻫﺴﺘﻢ ﻣﺮا ﻧﺮم ﺑﮕﺮدان‪ ،‬ﺿﻌﻴﻔﻢ ﻣﺮا ﻗﻮي ﺑﮕﺮدان و ﺑﺨﻴﻠﻢ ﻣﺮا ﺳﺨﻲ‬
‫‪3‬‬
‫ﺑﮕﺮدان‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ در اوﻟﻴﻦ ﺧﻄﺒﻪي ﺧﻮد ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪا ﺷﻤﺎ را ﺑﺎ ﻣﻦ و ﻣﺮا ﺑﺎ‬
‫ﺷﻤﺎ آزﻣﺎﻳﺶ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ .‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! اﮔﺮ ﻣﺸﻜﻠﻲ ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﭘﻴﺶ ﺑﻴﺎﻳﺪ ﻣﻦ ﺷﺨﺼﺎ‬
‫ﺑﺮاي رﻓﻊ آن‪ ،‬اﻗﺪام ﺧﻮاﻫﻢ ﻛﺮد‪ .‬ﺿﻤﻦ اﻳﻦ ﻛﻪ از اﻓﺮاد ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد و اﻫﻞ اﻣﺎﻧﺖ در‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ ﻻﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪.(١٩٩/٣‬‬


‫‪ -٢‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻹﻣﺎﻣﺔ ﻭﺍﻟﺮﺩ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﺮﺍﻓﻀﺔ ﺹ‪. ٢٧٦‬‬
‫‪ -٣‬ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺃﻣﲑ ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ‪ :‬ﺍﺑﻦ ﺍﳉﻮﺯﻱ ﺹ‪. ١٧١ ،١٧٠‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪168‬‬

‫ﻛﺎرﻫﺎ‪ ،‬اﺳﺘﻔﺎده ﺧﻮاﻫﻢ ﻛﺮد‪ .‬و اﻓﺰود ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻧﻴﻜﻮﻛﺎري ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ او ﺑﻪ ﻧﻴﻜﻲ رﻓﺘﺎر‬
‫ﺧﻮاﻫﻢ ﻛﺮد و ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﺪ ﻛﻨﺪ‪ ،‬او را ﺑﻪ ﺳﺰاي اﻋﻤﺎﻟﺶ ﻣﻲرﺳﺎﻧﻢ‪ .‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﺟﻠﺴﻪ‬
‫ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻮدﻧﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﻳﺸﺎن ﺑﻪ آنﭼﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد ﺗﺎ آﺧﺮﻳﻦ روزﻫﺎي ﺣﻴﺎت ﺧﻮد ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬در ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ روز ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺎﻻي ﻣﻨﺒﺮ رﻓﺖ و ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺮ ﺟﺎﻳﻲ‬
‫ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻣﻲﻧﺸﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺸﻴﻨﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﺧﻮد را ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ آن ﻧﻤﻲداﻧﻢ ﻛﻪ در ﺟﺎي‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻨﺸﻴﻨﻢ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻳﻚ ﭘﻠﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦ آﻣﺪ و ﺑﻌﺪ از ﺣﻤﺪ و ﺛﻨﺎي ﺧﺪا ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻗﺮآن را‬
‫ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ و ﺑﺎ آن آﺷﻨﺎ ﺑﺸﻮﻳﺪ‪ .‬و ﺑﻪ دﺳﺘﻮراﺗﺶ ﻋﻤﻞ ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ و اﻫﻞ آن ﺑﺎﺷﻴﺪ‪ .‬و ﻧﻔﺲ‬
‫ﺧﻮد را ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻛﻨﻴﺪ ﻗﺒﻞ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﻮرد ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻗﺮار ﮔﻴﺮﻳﺪ؛ ﺧﻮد را ﺑﺮاي ﺣﻀﻮر در‬
‫ﭘﻴﺸﮕﺎه ﺧﺪا در آن روز ﺑﺰرگ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي از دﻳﺪ ﺧﺪا ﭘﻨﻬﺎن ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬آﻣﺎده ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫ﻧﺒﺎﻳﺪ از ﻫﻴﭻ ﻛﺲ در ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻲ ﺧﺪا ﭘﻴﺮوي ﺑﻜﻨﻴﺪ و ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل در دﺳﺖ ﻣﻦ ﺑﻪ ﻣﺎل‬
‫ﻳﺘﻴﻤﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ؛ ﻳﻌﻨﻲ اﮔﺮ ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ آن ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻢ از آن ﭘﺮﻫﻴﺰ ﺧﻮاﻫﻢ ﻛﺮد و اﮔﺮ ﻧﻴﺎز‬
‫‪2‬‬
‫ﭘﻴﺪا ﻛﺮدم ﺑﻪ اﻧﺪازهي ﻧﻴﺎز‪ ،‬از آن اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﻢ‪.‬‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻫﻤﻪي اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن را ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب در ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺧﻄﺒﻪاش ﮔﻔﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﺮ ﻛﺪام از راوﻳﺎن‪ ،‬ﺑﺨﺸﻲ از آنرا ﻧﻘﻞ ﻛﺮده و ﺑﺨﺸﻲ دﻳﮕﺮ را ﻓﺮاﻣﻮش ﻛﺮده‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻻزم ﺑﻪ ﻳﺎداوري اﺳﺖ اﻳﻨﻜﻪ ﻋﻤﺮ در ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺧﻄﺒﻪي ﺧﻮد ﻗﻀﺎﻳﺎي ﺳﻴﺎﺳﻲ‪ ،‬اداري‬
‫و ارﺷﺎدﻫﺎي دﻳﻨﻲ را در ﻫﻢ آﻣﻴﺨﺖ‪ ،‬ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻣﻨﻬﺞ و روش آن ﺑﺰرﮔﺎن ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن‬
‫ﺗﻘﻮي و ﺳﻴﺎﺳﺖ‪ ‬ادارهي اﻣﻮر ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﻔﺎوﺗﻲ را در ﻧﻈﺮ ﻧﻤﻲﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺎﻳﺪ‬
‫اذﻋﺎن داﺷﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ در راﺳﺘﺎي رﻋﺎﻳﺖ ﺣﻖ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻪ ﺧﻮد اﺟﺎزه ﻧﺪاد ﻛﻪ در ﺟﺎي‬
‫او ﺑﻨﺸﻴﻨﺪ و در اﻧﻈﺎر ﻋﻤﻮم ﺧﻮد را ﺑﺎ او ﻣﺴﺎوي ﻗﺮار ﺑﺪﻫﺪ‪ ،‬از اﻳﻦ رو ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺧﻮد آﻣﺪ‬
‫‪3‬‬
‫و ﻳﻚ ﭘﻠﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮ ﻧﺸﺴﺖ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ )‪.(٢٧٥/٣‬‬
‫‪ -٢‬ﻛﻨﺰ ﺍﻟﻌﻤﺎﻝ ﺭﻗﻢ ‪ ٤٤٢١٤‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺍﺯ‪ :‬ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﺍﻹﺳﻼﻣﻴﺔ ﺩ‪ .‬ﲪﺪﻱ ﺷﺎﻫﲔ ﺹ‪. ١٢٠‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﺍﻹﺳﻼﻣﻴﺔ ﰲ ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﺩ‪ .‬ﲪﺪﻱ ﺷﺎﻫﲔ ﺹ‪. ١٢٠‬‬
‫‪169‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر در رواﻳﺘﻲ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﺑﻌﺪ از ﮔﺬﺷﺖ دو روز از ﺧﻼﻓﺖ ﺧﻮد‬
‫ﺑﺮ ﻣﻨﺒﺮ رﻓﺖ و ﺑﺎ ﻣﺮدم در ﻣﻮرد رواﺑﻂ ﺧﻮد ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪا و ﺧﻠﻴﻔﻪي اول ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ‬
‫و ﺑﻪ آﻧﺎن ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﺳﺎﺧﺖ ﻛﻪ ﺳﺨﺖﮔﻴﺮي و ﺧﺸﻮﻧﺖ ﻣﻦ ﻓﻘﻂ ﺑﺮاي اﻧﺴﺎنﻫﺎي‬
‫ﻧﺎﺑﺎب و ﻣﺘﺠﺎوز ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد و اﺟﺎزه ﻧﺨﻮاﻫﻢ داد ﻛﺴﻲ ﺑﺮ ﻛﺴﻲ ﻇﻠﻤﻲروا دارد و ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﺣﻖ ﻣﻈﻠﻮم از ﻇﺎﻟﻢ ﮔﺮﻓﺘﻪ و رﺧﺴﺎر اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﻇﺎﻟﻢ ﺑﻪ ﺧﺎك ﻣﺎﻟﻴﺪه ﺷﻮد و اﻓﺰود ﻛﻪ‬
‫ﻣﻦ در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﺷﺮﻳﻒ و ﺣﻖ ﺷﻨﺎس رﺧﺴﺎر ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺧﺎك ﻣﻲﻣﺎﻟﻢ‪ .‬و ﺳﻌﻲ‬
‫ﺧﻮاﻫﻢ ﻛﺮد وﺿﻊ اﻗﺘﺼﺎدي ﺷﻤﺎ را ﺑﻬﺒﻮد ﺑﺨﺸﻢ و از آنﭼﻪ ﺧﺪا ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻏﻨﻴﻤﺖ‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﭼﻴﺰي ﺑﺮ ﻧﺪارم و از ﻣﺮزﻫﺎ و ﺣﺪود ﺷﻤﺎ ﻧﮕﻬﺪاري ﺧﻮاﻫﻢ ﻛﺮد و ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ‬
‫ﺟﺎﻫﺎي ﺧﻄﺮﻧﺎك ﻧﻤﻲﻓﺮﺳﺘﻢ ﻛﻪ ﻧﺎﺑﻮد ﺷﻮﻳﺪ‪ .‬و ﻫﺮﮔﺎه ﺷﻤﺎ را ﺑﺮاي ﺟﻬﺎد در راه ﺧﺪا‬
‫ﺑﻔﺮﺳﺘﻢ‪ ،‬ﺑﻪ زﻧﺎن و ﻓﺮزﻧﺪان ﺷﻤﺎ رﺳﻴﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ .‬ﭘﺲ از ﺧﺪا ﺑﺘﺮﺳﻴﺪ و ﻣﺮا در اﻧﺠﺎم‬
‫وﻇﺎﻳﻔﻢ ﻳﺎري ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ و ﺑﺎ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﺮوف و ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ و ﻧﺼﻴﺤﺖ در رﻋﺎﻳﺖ‬
‫ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺘﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﮔﺮدن ﻣﻦ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎ ﻣﻦ ﻫﻤﻜﺎري ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﻣﻦ ﺗﻤﺎم اﺳﺖ و‬
‫ﺑﺮاي ﺧﻮد و ﺷﻤﺎ ﺧﻮاﻫﺎن ﻣﻐﻔﺮت اﻟﻬﻲ ﻫﺴﺘﻢ‪.1‬‬
‫و در رواﻳﺘﻲ دﻳﮕﺮ آﻣﺪه ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻋﺮﺑﻬﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﺘﺮ اﻓﺴﺎر ﺷﺪه ﭘﻴﺮو ﻛﺴﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ اﻓﺴﺎرش‪ ،‬ﺑﻪ دﺳﺖ او اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﺑﺎﻳﺪ آن ﻛﺴﻲ ﻛﻪ اﻓﺴﺎر ﺑﻪ دﺳﺖ دارد آنﻫﺎ را ﺑﻪ‬
‫ﺧﻮﺑﻲ ﻫﺪاﻳﺖ ﻛﻨﺪ و ﻣﻦ ﺑﻪ ﺧﺪاي ﻛﻌﺒﻪ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻣﻲﺧﻮرم ﻛﻪ ﺗﺎ ﺣﺪ اﻣﻜﺎن ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ راه‬
‫‪2‬‬
‫راﺳﺖ ﺧﻮاﻫﻢ ﺑﺮد‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﻪي رواﻳﺎت ﻣﻨﻘﻮل در ﻣﻮرد ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺧﻄﺒﻪي ﻋﻤﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﻲ‬
‫اﻳﺸﺎن ﻛﻪ ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎن ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮ آن ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﺮد ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳﺮ ﺑﻮد‪:‬‬
‫‪1‬ـ ﺧﻼﻓﺖ آزﻣﺎﻳﺶ اﻟﻬﻲ اﺳﺖ‪:‬‬
‫او ﺧﻼﻓﺖ را ﻧﻮﻋﻲ آزﻣﺎﻳﺶ از ﻃﺮف ﺧﺪا ﻣﻲداﻧﺴﺖ ﻛﻪ روزي در ﻗﺒﺎل آن‬
‫ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻧﺰد ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﺗﻜﻠﻴﻒ و ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﻪ‬
‫ﻓﺮﺻﺖ و ﻣﻨﺼﺐ و ﻣﻘﺎﻣﻲ ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻹﺩﺍﺭﺓ ﺍﻟﻌﺴﻜﺮﻳﺔ ﰲ ﻋﻬﺪ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﺹ‪. ١٠٦‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﻟﺸﺮﻋﻴﺔ‪ .‬ﺩ‪ .‬ﺇﲰﺎﻋﻴﻞ ﺑﺪﻭﻱ ﺹ‪ ١٦٠‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺍﺯ‪ :‬ﺍﻟﻄﱪﻱ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪170‬‬

‫‪2‬ـ ﺣﻞ ﻣﺸﻜﻼت‪:‬‬
‫اﻳﺸﺎن ﺑﺮ اﺳﺎس اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ‪ ،‬وﻇﻴﻔﻪي ﺳﻨﮕﻴﻦ ﺣﻜﻮﻣﺖ داري را ﺑﺮ دوش ﮔﺮﻓﺖ‬
‫و ﺷﺨﺼﺎ‪ ،‬ﭘﺎﺳﺨﮕﻮي ﻣﺸﻜﻼت ﻣﺮدم ﺑﻮد و ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ اداي وﻇﻴﻔﻪ ﺑﻜﻨﺪ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﺎن ﺑﺎ ﻛﻔﺎﻳﺖ و ﻻﻳﻘﻲ اﻋﺰام ﻣﻲﻧﻤﻮد و ﻫﻤﻮاره رﻓﺘﺎر آﻧﺎن را ﻛﻨﺘﺮل ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺗﺎ‬
‫ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺷﻮد ﻛﻪ در اﻧﺠﺎم وﻇﺎﻳﻒ ﺧﻮد ﻣﻮﻓﻖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬و ﺑﻪ اﻓﺮاد ﻣﻮﻓﻖ ﭘﺎداش ﻣﻲداد و‬
‫اﻓﺮاد ﻧﺎﻣﻮﻓﻖ و ﺧﻼف ﻛﺎر را ﺗﻨﺒﻴﻪ و ﺗﺒﻌﻴﺪ ﻣﻲﻛﺮد‪ .1‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ در ﺻﻔﺤﺎت آﻳﻨﺪه ﺑﻪ‬
‫ﺗﻔﺼﻴﻞ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺳﺨﻦ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﮔﻔﺖ‪.‬‬
‫‪3‬ـ اﻋﺘﺪال در ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻋﻤﺮ‪:‬‬
‫ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺪت ﻋﻤﻞ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ﻋﻤﺮ ﻓﻘﻂ ﺑﺮاي اﺣﻘﺎق ﺣﻖ ﻣﻈﻠﻮﻣﺎن و‬
‫ﺗﺄدﻳﺐ ﻣﺘﺠﺎوزﻳﻦ و زورﮔﻮﻳﺎن ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎ در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﻣﻨﺼﻒ و ﻣﺘﺪﻳﻦ‪ ،‬ﻋﻤﺮ‬
‫ﻣﺮدي ﺑﺴﻴﺎر ﻧﺮمﺧﻮ و ﻣﻬﺮﺑﺎن ﺑﻮد‪ .‬و اﻳﻦ ﻧﺤﻮهي ﺑﺮﺧﻮرد‪ ،‬ﺣﻜﺎﻳﺖ از ﻋﺪل و ﺗﻮازن‬
‫رﻓﺘﺎري اﻳﺸﺎن دارد‪ .‬اﻧﺼﺎف او ﺑﻪ ﻗﺪري ﺑﻮد ﻛﻪ رﻓﺘﻪ رﻓﺘﻪ در ﺗﻤﺎم ﺷﺌﻮن و ادارات‬
‫دوﻟﺘﻲ ﺗﺒﻠﻮر ﻳﺎﻓﺖ‪ .2‬و ﻣﺎ در ﺧﻼﻓﺖ اﻳﺸﺎن ﺷﺎﻫﺪ ﻳﻚ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﻌﺘﺪل ﻫﺴﺘﻴﻢ‪ .‬او ﺑﺮاي‬
‫اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر دﻳﻮان ﻋﺎﻟﻲ ﻗﻀﺎﻳﻲ ﺗﺸﻜﻴﻞ داد‪.‬‬
‫‪4‬ـ ﭘﺎﺳﺪاري از آﻳﻴﻦ و اﻋﺘﻘﺎدات‪:‬‬
‫ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺷﺪ ﻛﻪ از آﻳﻴﻦ و اﻋﺘﻘﺎدات اﻳﻦ اﻣﺖ و ﻣﺮزﻫﺎﻳﺶ ﭘﺎﺳﺪاري ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ﻛﺮد‪ .‬و ﻧﻴﺰ ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﺳﺎﺧﺖ ﻛﻪ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺑﻪ ﺳﭙﺎﻫﻴﺎن اﺳﻼم و ﻣﺮزداران ﻧﻴﺰ ﺳﺘﻢ‬
‫ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ از آنﻫﺎ ﺑﻪ ﺣﺪ ﺗﻮاﻧﺸﺎن اﺳﺘﻔﺎده ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد و در ﺻﻮرت ﻏﻴﺎب‬
‫آنﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻪ زﻧﺎن و ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺸﺎن رﺳﻴﺪﮔﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﻧﻤﻮد‪ .3‬ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر ﻋﻤﺮﻓﺎروق ‬
‫اردوﮔﺎه ﻧﻈﺎﻣﻲ ﺑﺰرﮔﻲ ﺗﺮﺗﻴﺐ داد ﻛﻪ در زﻣﺎن ﺧﻮد ﺣﺮف اول را ﻣﻲزد و ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از‬
‫ﻗﺪرﺗﻬﺎي ﻧﻈﺎﻣﻲ ﻣﻌﺎﺻﺮ آن زﻣﺎن ﺗﻮان ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ آنرا ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﺍﻹﺳﻼﻣﻴﺔ ﰲ ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ ﺹ‪. ١٢١‬‬


‫‪ -٢‬ﳘﺎﻥ ﻣﺼﺪﺭ ﺹ‪ ،١٢١‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ )‪.(٣٨٥/١‬‬
‫‪ -٣‬ﳘﺎﻥ ﻣﺼﺪﺭ )‪.(١٢١‬‬
‫‪171‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬

‫‪5‬ـ اﻓﺰاﻳﺶ ﺣﻘﻮق‪:‬‬


‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺷﺪ ﻛﻪ در ﺻﻮرت اداﻣﻪي ﺟﻬﺎد و ﺗﻼش در راﺳﺘﺎي اﻧﺠﺎم‬
‫اﻣﻮرات و ﺗﻨﻈﻴﻢ ﭘﺮداﺧﺖ ﻣﺎﻟﻴﺎت دوﻟﺘﻲ‪ ،‬ﺣﻘﻮق ﻣﺎﻟﻲ ﻫﻤﻪي ﻛﺎرﻣﻨﺪان و ﺣﻘﻮق ﺑﮕﻴﺮان‬
‫را ﺑﻴﺶ از ﭘﻴﺶ‪ ،‬از درآﻣﺪ ﺧﺮاج و ﻣﺎل ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺑﭙﺮدازد و آﻳﻴﻦ ﻧﺎﻣﻪاي ﻣﺎﻟﻲ ﺟﻬﺖ‬
‫ﻛﻨﺘﺮل اﻣﻮال ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل و ﻣﺨﺎرج و ﻣﺼﺎرف آن ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫‪6‬ـ ﻛﻨﺘﺮل ﺧﻠﻴﻔﻪ و ﻫﻤﻜﺎري ﺑﺎ وي‪:‬‬
‫ﻋﻤﺮ در ﻣﻘﺎﺑﻞ از رﻋﻴﺖ ﺧﻮﻳﺶ ﺧﻮاﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﺮوف و ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ‪،‬‬
‫رﻓﺘﺎر ﺧﻠﻴﻔﻪ را ﻛﻨﺘﺮل ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و ﺑﺎ ﺣﺮف ﺷﻨﻮي از وي ﺑﺎ او ﻫﻤﻜﺎري ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا اﻳﻦ ﻛﺎر‬
‫ﺑﺎﻋﺚ ﺷﻴﻮع رﻗﺎﺑﺖ اﺳﻼﻣﻲ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫‪7‬ـ ﺷﺮاﻳﻂ ﻫﻤﻜﺎري ﺑﺎ ﺧﻠﻴﻔﻪ‪:‬‬
‫و ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺸﺎن ﺳﺎﺧﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻜﺎري ﺑﺎ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي رﻋﺎﻳﺖ ﺗﻘﻮا و ﻣﺤﺎﺳﺒﻪي‬
‫ﻧﻔﺲ و اﺣﺴﺎس وﻇﻴﻔﻪي ﺷﺮﻋﻲ اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.1‬‬
‫‪8‬ـ ﺗﺸﺒﻴﻪ ﻋﺮب ﺑﻪ ﺷﺘﺮ اﻓﺴﺎر ﺷﺪه‪:‬‬
‫ﺷﻴﺦ ﻋﺒﺪاﻟﻮﻫﺎب ﻧﺠﺎر ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﻋﺮﺑﻬﺎ را ﺑﻪ ﺷﺘﺮ اﻓﺴﺎر ﺷﺪه ﺗﺸﺒﻴﻪ ﻛﺮد‪.‬‬
‫زﻳﺮا ﺷﺘﺮ اﻓﺴﺎر ﺷﺪه‪ ،‬ﺗﺎﺑﻊ ﺑﻲ ﭼﻮن و ﭼﺮاي ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻓﺴﺎرش را ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬و‬
‫اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ ﻧﻴﺰ در ﭘﺎﻳﺒﻨﺪي ﺑﻪ ﺑﻴﻌﺖ و ﺗﻌﻬﺪ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻪ ﺷﺘﺮي اﻓﺴﺎر ﺷﺪه ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه و اﻣﻴﺮ اﻳﻦ اﻣﺖ ﻣﺘﻌﻬﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻮاﻇﺐ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﺻﺮاط ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ‬
‫ﻫﺪاﻳﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ و از ﻣﻬﺎﻟﻚ ﻧﺠﺎت دﻫﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺧﻮرد ﻛﻪ آنﻫﺎ‬
‫‪2‬‬
‫را ﺑﻪ راه راﺳﺖ ﻣﻲﺑﺮد و ﺣﻘﺎ ﻛﻪ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺧﻮد را ﻋﻤﻠﻲ ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬
‫‪9‬ـ ﺳﻨﺖ اﻟﻬﻲ در ﺧﺼﻮص ﺧﺸﻨﻲ‪ ،‬ﺗﻨﺪﺧﻮﻳﻲ و ﻣﻬﺮورزي‪:‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ را ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺮﺷﺘﻪ ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ از ﺟﻤﻊ ﺷﺪن ﭘﻴﺮاﻣﻮن اﻧﺴﺎنﻫﺎي‬
‫ﺧﺸﻦ و ﺗﻨﺪﺧﻮ و ﮔﻮش دادن ﺑﻪ ﺣﺮﻓﻬﺎ و ﻧﺼﻴﺤﺘﻬﺎﻳﺸﺎن ﮔﺮﻳﺰان ﺑﻮده و ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺣﺘﻲ‬

‫‪ -١‬ﳘﺎﻥ ﻣﺼﺪﺭ ﺹ‪.١٢٢‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻭﻥ ﺹ‪.١٢٣‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪172‬‬

‫اﮔﺮ آن ﻓﺮد‪ ،‬اﻧﺴﺎن دﻟﺴﻮز و ﺧﻴﺮﺧﻮاﻫﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ .1‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻗﺮآن ﺧﻄﺎب ﺑﻪ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪l WVUTSR QPm‬ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪١٥٩ :‬‬
‫»و اﮔﺮ ﺗﻮ ﻣﺮدي ﺧﺸﻦ و ﺳﺨﺖ دل ﺑﺎﺷﻲ‪ ،‬آنﻫﺎ از اﻃﺮاﻓﺖ ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ«‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻋﻤﺮﻓﺎروق  ﺑﻌﺪ از ﻧﺸﺴﺘﻦ ﺑﺮ ﻛﺮﺳﻲ ﺧﻼﻓﺖ دﺳﺖ ﺑﻪ دﻋﺎ ﺷﺪ و ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﺑﺎر اﻟﻬﺎ! ﻣﻦ اﻧﺴﺎن ﺗﻨﺪﺧﻮ و ﺧﺸﻨﻲ ﻫﺴﺘﻢ ﻣﺮا ﻣﻬﺮﺑﺎن ﺑﮕﺮدان‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻴﺰ دﻋﺎي او را‬
‫ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و ﻋﻤﺮ ﺑﻌﺪ از ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﮔﻴﺮي ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻪ ﻣﺮدي ﻧﺮمﺧﻮ و ﻣﻬﺮﺑﺎن ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮي ﻛﻪ در دوران رﺳﻮل ﺧﺪا و اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺟﺰو اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﺳﺨﺖ ﮔﻴﺮ و ﺗﻨﺪﺧﻮ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻌﺪ‬
‫از رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﻳﻜﺒﺎره ﺑﻪ اﻧﺴﺎﻧﻲ رﻗﻴﻖ اﻟﻘﻠﺐ و ﻣﻬﺮﺑﺎن ﻣﺒﺪل ﺷﺪ و اﻳﻦ‬
‫‪2‬‬
‫اﺗﻔﺎﻗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼم آنرا ﻓﻘﻂ ﺑﺮاي ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪10‬ـ ﺧﻠﻴﻔﻪ و ﻣﺴﺄﻟﻪي ﺑﻴﻌﺖ‪:‬‬
‫ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﺑﺮ اﺳﺎس ﺑﻴﻌﺖ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻛﻪ از ﻣﺮدم ﻣﺪﻳﻨﻪ و ﮔﺎﻫﻲ‬
‫ﺑﺎدﻳﻪ ﻧﺸﻴﻨﺎن ﺣﻮﻣﻪي ﻣﺪﻳﻨﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ و ﺷﻬﺮﻫﺎي دﻳﮕﺮ ﺗﺎﺑﻊ‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪي ﻣﻨﻮره ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ در آن روزﮔﺎران رأي ﮔﻴﺮي از ﻫﻤﻪي ﺷﻬﺮوﻧﺪان‬
‫ﺷﻬﺮﻫﺎي اﺳﻼﻣﻲ ﻛﺎر ﺳﺎدهاي ﻧﺒﻮد‪ .‬و ﻣﻌﻤﻮﻻ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﺗﺼﻤﻴﻤﻲ ﻛﻪ در ﭘﺎﻳﺘﺨﺖ‬
‫اﺳﻼم )ﻣﺪﻳﻨﻪ( ﺗﺼﻮﻳﺐ ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬راﺿﻲ ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ .‬و ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻋﻠﻨﻲ ﻳﺎ ﺿﻤﻨﻲ آنرا ﺗﺄﻳﻴﺪ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪.3‬‬
‫‪11‬ـ زﻧﺎن و ﻣﺴﺄﻟﻪي ﺑﻴﻌﺖ‪:‬‬
‫در ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از ﻣﻮارد ﺗﺎرﻳﺨﻲ ذﻛﺮي از ﺑﻴﻌﺖ زﻧﺎن در دوران ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻴﺎن ﻧﻴﺎﻣﺪه اﺳﺖ و ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي ﻗﺪﻳﻤﻲ ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺷﺮﻋﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻧﭙﺮداﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﻇﺎﻫﺮا‬
‫اﻳﻦ ﻃﻮر ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﺑﻴﻌﺖ ﻣﺮدان ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﺷﺪه و زﻧﺎن‬
‫ﺟﻬﺖ ﻣﺸﺎرﻛﺖ در اﻳﻦ اﻣﺮ ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪه ﻧﺸﺪهاﻧﺪ و ﺧﻮدﺷﺎن ﻧﻴﺰ ﭼﻨﻴﻦ درﺧﻮاﺳﺘﻲ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻨﻦ ﺍﻹﳍﻴﺔ ﰲ ﺍﻷﻣﻢ ﻭﺍﳉﻤﺎﻋﺎﺕ ﻭﺍﻷﻓﺮﺍﺩ‪ ،‬ﺯﻳﺪﺍﻥ ﺹ‪.٢٨٢‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻻﺩﺍﺭﻩ ﺍﻻﺳﻼﻣﻴﻪ ﻓﯽ ﻋﻬﺪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎﺏ‪ .‬ﺹ ‪۱۰۷‬‬
‫‪ -٣‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﻜﻢ ﰲ ﺍﻟﺸﺮﻳﻌﺔ ﻭﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﻲ ﺹ‪.٢٦٠‬‬
‫‪173‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ و ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ اﻣﺮي ﻃﺒﻴﻌﻲ از ﻻﺑﻪﻻي آن ﻣﻲﮔﺬﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻗﺎﻧﻮﻧﻤﺪاران‬
‫ﺣﻘﻮق اﺳﻼﻣﻲ ﻛﻢ و ﺑﻴﺶ ﺑﺪان اﺷﺎره ﻧﻨﻤﻮدهاﻧﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان دﻟﻴﻠﻲ ﺷﺮﻋﻲ ﺟﻬﺖ ﻋﺪم ﻣﺸﺎرﻛﺖ زﻧﺎن در اﻣﺮ اﻧﺘﺨﺎﺑﺎت ﺑﺎﺷﺪ و در ﻗﺮآن و‬
‫ﺳﻨﺖ ﻧﺒﻮي ﻧﻴﺰ دﻟﻴﻠﻲ ﺑﺮ ﻣﻨﻊ زﻧﺎن از ﻣﺸﺎرﻛﺖ در اﻳﻦ اﻣﻮر دﻳﺪه ﻧﻤﻲﺷﻮد‪) 1.‬واﷲ اﻋﻠﻢ(‪.‬‬
‫‪ -12‬ﭘﺲ دﻫﻲ اﺳﻴﺮان ﻋﺮب‪:‬‬
‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻋﻤﻞ اﺟﺮاﻳﻲ ﻋﻤﺮ در دوﻟﺖ اﺳﻼﻣﻲ ﻋﺒﺎرت ﺑﻮد از ﭘﺲ دﻫﻲ اﺳﻴﺮان‬
‫ﻣﺮﺗﺪﻳﻦ ﺑﻪ ﻋﺸﺎﻳﺮﺷﺎن؛ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ آنﭼﻪ ﺑﻴﺎن داﺷﺖ‪ :‬ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻢ اﺳﻴﺮ و زﻧﺪاﻧﻲ ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﺳﻨﺘﻲ در ﻣﻴﺎن ﻋﺮب اﺟﺮا ﺷﻮد‪ .2‬ﻻزم ﺑﻪ ذﻛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻋﻤﻞ اﺟﺮاﻳﻲ ﻋﻤﺮ‬
‫ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻋﺮب اﺣﺴﺎس ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﻫﻤﮕﻲ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺷﺮﻳﻌﺖ اﻟﻬﻲ ﻣﺴﺎوي ﻫﺴﺘﻨﺪ و‬
‫ﻫﻴﭻ ﻗﺒﻴﻠﻪاي ﺑﺮ دﻳﮕﺮي ﺑﺮﺗﺮي ﻧﺪارد ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ در راه ﺧﺪﻣﺖ رﺳﺎﻧﻲ ﺑﻪ اﺳﻼم و‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن زﺣﻤﺎت ﺑﻴﺸﺘﺮي را اراﺋﻪ داده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و در ﭘﻲ اﻳﻦ اﻗﺪام‪ ،‬اﻗﺪام دﻳﮕﺮي در‬
‫راﺳﺘﺎي ﻋﻔﻮ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺻﺎدر ﺷﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﺮاه اﻫﻞ رده ﻋﻠﻴﻪ اﺳﻼم ﻗﻴﺎم ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ و اﻛﻨﻮن‬
‫ﭘﺸﻴﻤﺎن ﺷﺪه و ﺑﻪ درﮔﺎه ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮﺑﻪ ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻨﺎن ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از آن ﻋﻔﻮ‬
‫ﻋﻤﻮﻣﻲ در راﺳﺘﺎي وﻓﺎداري ﺑﻪ دوﻟﺖ اﺳﻼم ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻣﺠﺎﻫﺪي ﻧﺴﺘﻮه ﺑﺎ دﺷﻤﻨﺎن ﺑﻪ ﭘﻴﻜﺎر‬
‫و ﻧﺒﺮد ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -13‬رﻳﺸﻪ دواﻧﻲ ﻣﻨﺼﺐ ﺧﻼﻓﺖ در ﻗﻠﺐ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ و ﺗﺒﺪﻳﻞ آن ﺑﻪ رﻣﺰ‬
‫اﺗﺤﺎد و ﻗﻮت ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪:‬‬
‫ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ از ﻻﺑﻪﻻي ﺑﺮرﺳﻲ زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ اﺻﺤﺎب ﺑﻪ اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﭘﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﺮد ﻛﻪ‬
‫اﺻﺤﺎب از ﻗﺪرت و ﻧﻴﺮوﻳﻲ واﻻ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻧﺪ و اﻋﻤﺎل آﻧﺎن رﻳﺸﻪاي اﺻﻠﻲ در ﺧﻮد‬
‫ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ در روز وﻓﺎت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص در ﻋﺮض ﭼﻨﺪ ﺳﺎﻋﺘﻲ‬
‫ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ را ﺑﻪ اﻧﺠﺎم رﺳﺎﻧﺪﻧﺪ ﻛﻪ در ﻧﻘﺸﻪﻫﺎي اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ ﺑﺮاي ﻧﺎﺑﻮدي آن ﺑﻪ ﻧﻴﻢ ﻗﺮن ﻧﻴﺎز‬
‫دارﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻲ رﻏﻢ اﻳﻨﻜﻪ اﻧﮕﻠﻴﺴﻴﻬﺎ از ﻣﺮد ﭘﻴﺮ و ﻓﺮﺳﻮده ﺑﺮاي ﺧﻼﻓﺖ آن ﻋﺼﺮ اﺳﺘﻔﺎده‬

‫‪ -١‬ﳘﺎﻥ ﻣﺼﺪﺭ )‪.(٢٧٧/١‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳋﻼﻓﺔ ﻭﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻭﻥ ﺹ‪.١٦٠‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪174‬‬

‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﭼﻪ رﻓﻌﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻪ ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺘﻪ؟ و اﻳﻦ ﭼﻪ رﻳﺸﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫آنرا دواﻧﻴﺪه ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺧﻨﺜﻲ ﻛﺮدن آن ﺑﻪ ﻧﻴﻢ ﻗﺮن ﻛﺎﻣﻞ ﻧﻴﺎز دارﻧﺪ‪.1‬‬
‫‪12‬ـ ﻓﺮق ﻣﻴﺎن ﺧﻠﻴﻔﻪ و ﭘﺎدﺷﺎه‪:‬‬
‫روزي ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب  ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻢ ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎي ﻣﻴﺎن ﺧﻠﻴﻔﻪ و‬
‫ﭘﺎدﺷﺎه را از ﻫﻢ ﺗﺸﺨﻴﺺ ﺑﺪﻫﻢ‪ ،‬و اﮔﺮ ﻣﻦ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺤﺴﻮب ﺑﮕﺮدم‪ ،‬ﭘﺲ‬
‫ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﺮﻋﻬﺪه ﮔﺮﻓﺘﻪام‪ .‬در ﺟﻮاب ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻣﻴﺎن آن دو ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎﻳﻲ وﺟﻮد‬
‫دارد؛ از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺣﻖ را از ﻣﺮدم ﻣﻲﮔﻴﺮد و آنرا در ﺟﺎي واﻗﻌﻲ ﺧﻮد‬
‫ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬و ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺻﻮرت رﻓﺘﺎر ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻴﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﭘﺎدﺷﺎه ﺑﻪ ﻇﻠﻢ ﺣﻜﻢ‬
‫ﻣﻲراﻧﺪ‪ ،‬او ﺑﺪون ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺎل ﻳﻜﻲ را ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﺑﻪ دﻳﮕﺮي ﻣﻲدﻫﺪ‪ .2‬و ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب از ﺳﻠﻤﺎن ﻓﺎرﺳﻲ ﭘﺮﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ام ﻳﺎ ﭘﺎدﺷﺎه؟ ﺳﻠﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ‬
‫ﺗﻮ ﻣﺎل ﺑﻪ دﺳﺖ آوردي و آنرا ﺑﻪ ﻧﺎﺣﻖ ﻣﺼﺮف ﻛﺮدي ﭘﺎدﺷﺎه ﻫﺴﺘﻲ و اﮔﺮ ﻧﻪ‬
‫ﺧﻠﻴﻔﻪاي‪ .‬ﻋﻤﺮ آنرا ﻣﺎﻳﻪ ﭘﻨﺪ و اﻧﺪرز ﻗﺮار داد‪.3‬‬

‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺷﻮرا‬
‫ﻳﻜﻲ از ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺣﺘﻤﻲ دوﻟﺖ اﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬ﺷﻮرا اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن و ﺣﻜﺎم ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺎ‬
‫زﻳﺮ دﺳﺘﺎن ﺧﻮد ﺑﻪ ﻣﺸﻮرت ﺑﭙﺮدازﻧﺪ‪ ،‬و ﻃﺒﻖ آراء و ﻧﻈﺮات آﻧﺎن ﻋﻤﻞ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و ﻗﻮاﻧﻴﻦ‬
‫دوﻟﺘﻲ را ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﺻﻞ ﺷﻮري اﻣﻀﺎ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪[ZY X WVUTSR QPONML KJIm‬‬
‫\]^_`‪ lkjihgfedc ba‬ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪١٥٩ :‬‬
‫»از ﭘﺮﺗﻮ رﺣﻤﺖ اﻟﻬﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮ ﺑﺎ آﻧﺎن )ﻛﻪ ﺳﺮ از ﺧﻂّ ﻓﺮﻣﺎن ﻛﺸﻴﺪه ﺑﻮدﻧﺪ(‬
‫ﻧﺮﻣﺶ ﻧﻤﻮدي‪ .‬و اﮔﺮ درﺷﺘﺨﻮي و ﺳﻨﮓدل ﺑﻮدي از ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺗﻮ ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ از آﻧﺎن درﮔﺬر و ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﻃﻠﺐ آﻣﺮزش ﻧﻤﺎ و در ﻛﺎرﻫﺎ ﺑﺎ آﻧﺎن ﻣﺸﻮرت و‬

‫‪ -١‬ﺍﳊﻀﺎﺭﺓ ﺍﻹﺳﻼﻣﻴﺔ ﺩ‪ .‬ﳏﻤﺪ ﻋﺎﺩﻝ ﺹ‪.٣٠‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺸﻴﺨﺎﻥ ﺃﺑﻮ ﺑﻜﺮ ﺍﻟﺼﺪﻳﻖ ﻭﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ ﻣﻦ ﺭﻭﺍﻳﺔ ﺍﻟﺒﻼﺫﺭﻱ ﺹ‪.٢٥٧‬‬
‫‪ -٣‬ﳘﺎﻥ ﻣﺼﺪﺭ ﺹ‪.٢٥٦‬‬
‫‪175‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬

‫راﻳﺰﻧﻲ ﻛﻦ‪ .‬و ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ )ﭘﺲ از ﺷﻮر و ﺗﺒﺎدل آراء( ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻛﺎري‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻲ )ﻗﺎﻃﻌﺎﻧﻪ دﺳﺖ ﺑﻪ ﻛﺎر ﺷﻮ و( ﺑﺮ ﺧﺪا ﺗﻮﻛّﻞ ﻛﻦ؛ ﭼﺮا ﻛﻪ ﺧﺪا ﺗﻮﻛّﻞﻛﻨﻨﺪﮔﺎن‬
‫را دوﺳﺖ ﻣﻲدارد«‪.‬‬

‫‪ ltsrqpon ml kjim‬ﺍﻟﺸﻮﺭﻯ‪٣٨ :‬‬


‫»و ﻛﺴﺎﻧﻴﻨﺪ ﻛﻪ دﻋﻮت ﭘﺮوردﮔﺎرﺷﺎن را ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬و ﻧﻤﺎز را ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ‪ ،‬و ﻛﺎرﺷﺎن ﺑﻪ ﺷﻴﻮه راﻳﺰﻧﻲ و ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و از‬
‫ﭼﻴﺰﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﺪﻳﺸﺎن دادهاﻳﻢ )در ﻛﺎرﻫﺎي ﺧﻴﺮ ( ﺻﺮف ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ«‪.‬‬
‫در اﻳﻦ آﻳﻪ اﻗﺎﻣﻪي ﻧﻤﺎز ﻛﻪ اﻣﺮي واﺟﺐ اﺳﺖ ﺑﺎ ﺷﻮرا ﻳﻚ ﺟﺎ ذﻛﺮ ﺷﺪه و دﻻﻟﺖ‬
‫ﺑﺮ اﻫﻤﻴﺖ و وﺟﻮب آن دارد‪.1‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪي ﺷﻮرا اﻫﻤﻴﺖ وﻳﮋهاي ﻗﺎﻳﻞ ﺑﻮد و ﺑﺪون‬
‫ﻣﺸﻮرت اﻃﺮاﻓﻴﺎن و ﻣﺸﺎورﻳﻦ ﺧﻮد ﻫﻴﭻ ﻣﺴﺄﻟﻪ اي را ﺗﺼﻮﻳﺐ ﻧﻤﻲﻛﺮد‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻮرد‬
‫ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬در ﻛﺎري ﻛﻪ ﺑﺪون ﺷﻮرا ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﻮد ﺧﻴﺮي ﻧﻴﺴﺖ‪ 2‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﻧﻈﺮ ﻳﻚ ﻓﺮد ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﺦ ﻧﺎﺑﺎﻓﺘﻪ و ﻧﻈﺮ دو ﻧﻔﺮ ﻣﺎﻧﻨﺪ دو ﻧﺦ ﺑﻬﻢ ﺑﺎﻓﺘﻪ و ﻧﻈﺮ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ ﻣﺎﻧﻨﺪ‬
‫ﺳﻪ ﻧﺦ ﺑﻬﻢ ﺑﺎﻓﺘﻪ و ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﻛﻨﺪن اﺳﺖ‪ 3.‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬از ﻛﺴﻲ‬
‫ﻣﺸﻮرت ﺑﮕﻴﺮ ﻛﻪ از ﺧﺪا ﻣﻲﺗﺮﺳﺪ‪ .4‬و در ﺟﺎﻳﻲ دﻳﮕﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻣﺮدان ﺳﻪ ﻧﻮعاﻧﺪ‪ :‬ﻳﻜﻲ آن‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ و ﺑﺎ ﻗﺎﻃﻌﻴﺖ در اﻣﻮر ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬دوم آن ﻛﻪ از اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﺧﻮد‬
‫ﻣﺸﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﺑﻪ رأي آنﻫﺎ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﺳﻮم آن ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از اﻳﻦ‬
‫ﺧﺼﻮﺻﻴﺘﻬﺎ را ﻧﺪارد و در ﻛﺎرﻫﺎ ﻧﺎﻣﻮﻓﻖ اﺳﺖ‪ 5.‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻫﻤﻪي اﻣﻮر از راﻳﺰﻧﻲ و ﻣﺸﻮرت اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺎﺷﺪ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻨﻈﺎﻡ ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﻲ ﰲ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﻷﰊ ﻓﺎﺭﺱ ﺹ‪.٩‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻭﻥ‪ ،‬ﳒﺎﺭ ﺹ ‪۲۴۶‬‬
‫‪ -٣‬ﺳﺮﺍﺝ ﺍﳌﻠﻮﮎ‪ ،‬ﻃﺮﺍﻃﻮﺷﯽ ﺹ ‪۱۳۲‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻹﺩﺍﺭﺓ ﺍﻟﻌﺴﻜﺮﻳﺔ ﰲ ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﺍﻹﺳﻼﻣﻴﺔ‪ ،‬ﺳﻠﻴﻤﺎﻥ ﺁﻝ ﻛﻤﺎﻝ )‪.(٢٧٣/١‬‬
‫‪ -٥‬ﺍﻻﺩﺍﺭﻩ ﺍﻟﻌﺴﮑﺮﻳﻪ ﻓﯽ ﺍﻟﺪﻭﻟﻪ ﺍﻻﺳﻼﻣﻴﻪ‪ ،‬ﺳﻠﻴﻤﺎﻥ ﺁﻝ ﮐﻤﺎﻝ)‪(۲۷۳/۱‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪176‬‬

‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﺎﺑﻊ او ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد‪ .‬زﻳﺮا او ﺑﺎ اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﺧﻮد رﺿﺎﻳﺖ ﻫﻤﻪ را ﺟﻠﺐ‬
‫ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪.1‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﺧﻮد را ﺑﻪ رﻋﺎﻳﺖ اﻳﻦ اﺻﻞ ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ وﻗﺘﻲ اﺑﺎﻋﺒﻴﺪه ﺛﻘﻔﻲ را ﺑﺮاي ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﻓﺎرﺳﻴﺎن ﻋﺮاق ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺑﻪ او ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻮﺻﻴﻪ‬
‫ﻧﻤﻮد‪ :‬ﺳﺨﻦ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را ﺑﺸﻨﻮ و ﺑﭙﺬﻳﺮ و آﻧﺎن ‪-‬ﺑﻪ وﻳﮋه اﺻﺤﺎب ﺑﺪر‪ -‬را در اﻣﻮر‬
‫‪2‬‬
‫ﻣﺸﺎرﻛﺖ ده‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﺧﻮد در ﻋﺮاق ﻧﻮﺷﺖ‪ :‬در ﺟﻨﮕﻬﺎ از رأي و ﻣﺸﻮرت‬
‫ﻃﻠﺤﻪي اﺳﺪي و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﻌﺪﻳﻜﺮب اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ ﻧﺪﻫﻴﺪ‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫‪3‬‬
‫ﻫﺮ ﻛﻪ را ﺑﻬﺮ ﻛﺎري ﺳﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫و ﺑﻪ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻲ وﻗﺎص ﻧﻮﺷﺖ‪ :‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺸﺎورﻳﻦ ﺗﻮ از ﻋﺮﺑﻬﺎي دﻟﺴﻮز و ﺻﺎدق‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ ﭼﺮا ﻛﻪ از دروﻏﮕﻮﻳﺎن ﺑﻪ ﺗﻮ ﻧﻔﻌﻲ ﻧﻤﻲرﺳﺪ اﮔﺮ ﭼﻪ در ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻮارد‪ ،‬راﺳﺖ‬
‫ﮔﻔﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ و اﻓﺰود ﻛﻪ اﻫﻞ ﺗﻐﻠﺐ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﺿﺮر ﺗﻮ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﺗﻮ‪.4‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻋﺘﺒﻪ ﺑﻦ ﻏﺰوان را ﺑﻪ ﺑﺼﺮه ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﻪ ﻋﻼء ﺑﻦ ﺣﻀﺮﻣﻲ‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪام ﻛﻪ ﺗﻮ را ﺑﺎ ﻋﺮﻓﺠﻪ ﺑﻦ ﻫﺮﺷﻤﻪ ﻳﺎري ﻛﻨﺪ‪ .‬او ﻣﺮدي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي دﺷﻤﻦ‬
‫‪5‬‬
‫دردﺳﺮ ﻣﻲآﻓﺮﻳﻨﺪ‪ .‬از ﻣﺸﻮرت او اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻦ و او را ﻫﻤﻨﺸﻴﻦ ﺧﻮد ﻗﺮار ده‪.‬‬
‫ﻣﻌﻤﻮﻻ ﻋﻤﺮﻓﺎروق  ﻧﺨﺴﺖ در ﻳﻚ راﻳﺰﻧﻲ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻧﻈﺮ ﻋﻤﻮم ﻣﺮدم را ﺟﻮﻳﺎ‬
‫ﻣﻲﺷﺪ و ﺳﭙﺲ از ﺳﺮان ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺑﻪ وﻳﮋه اﻫﻞ رأي ﻣﺸﻮرت ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم‬
‫ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ‪ .‬و اﻳﻦ ﺷﻴﻮه ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﺷﺒﻴﻪ روﻧﺪ ﻛﺎري ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﻤﺎﻟﻚ ﻣﻌﺎﺻﺮ‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻗﻀﺎﻳﺎ ﻧﺨﺴﺖ ﺑﻪ ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮرا ﻓﺮﺳﺘﺎده ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻌﺪ از آن ﻣﺠﻠﺲ ﺳﻨﺎ ﻳﺎ‬
‫ﺷﻮراي ﻧﮕﻬﺒﺎن ﺑﺮ آن ﺻﺤﻪ ﻣﻲﮔﺬارد‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ دﺳﺖ ﺷﺨﺺ اول ﻣﻤﻠﻜﺖ ﻣﻲرﺳﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻄﱪﻱ )‪ ،(٤٨١/٣‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺍﺯ‪ :‬ﺍﻹﺩﺍﺭﺓ ﺍﻟﻌﺴﻜﺮﻳﺔ‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﻣﺮﻭﺝ ﺍﻟﺬﻫﺐ ‪۳۱۵/۲‬‬
‫‪ -٣‬ﺳﻴﺮ ﺍﻋﻼﻡ ﺍﻟﻨﺒﻼﺀ ‪۳۱۷/۱‬‬
‫‪ -٤‬ﺎﻳﺔ ﺍﻷﺭﺏ )‪.(١٦٩/٦‬‬
‫‪ -٥‬ﺍﻻﺩﺍﺭﻩ ﺍﻟﻌﺴﮑﺮﻳﻪ ﻓﯽ ﺍﻟﺪﻭﻟﻪ ﺍﻻﺳﻼﻣﻴﻪ )‪(۲۷۴/۱‬‬
‫‪177‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ﺗﻔﺎوت ﻛﺎري ﻣﻴﺎن دﺳﺘﻮر ﻋﻤﻞ ﻋﻤﺮ و ﻋﻤﻞ ﻛﺸﻮرﻫﺎي اﻣﺮوزي در اﻳﻦ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ دﺳﺘﻮرات در ﻋﺼﺮ ﻋﻤﺮ ﻃﺒﻖ اﺟﺘﻬﺎد و ﺑﺪون ﺗﻨﻈﻴﻤﺎﺗﻲ از ﭘﻴﺶ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﺪه و ﻗﻮاﻧﻴﻨﻲ‬
‫ﺗﺼﻮﻳﺐ ﺷﺪه ﺑﻪ اﺟﺮا درﻣﻲآﻣﺪ‪ ،1‬ﭼﻪ ﺑﺴﺎ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ در ﺧﺼﻮص ﻣﺴﺎﻳﻠﻲ اﺟﺘﻬﺎد ﻣﻲﻧﻤﻮد‬
‫و رأي ﺧﻮد را اﺑﺮاز ﻣﻲداﺷﺖ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺿﻌﻴﻒﺗﺮﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ دﻻﻳﻠﻲ‬
‫ﺑﻪ ﻧﻘﺪ ﻧﻈﺮ ﻋﻤﺮ ﻣﻲﭘﺮداﺧﺖ و ﻧﻈﺮي دﻳﮕﺮ را اراﺋﻪ ﻣﻲﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻋﻤﺮ را ﻣﺘﻘﺎﻋﺪ‬
‫ﻣﻲﺳﺎﺧﺖ و او را ﺑﻪ راه درﺳﺖ رﻫﻨﻤﻮد ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪.2‬‬
‫ﺑﺎ ﻛﺜﺮت ﻓﺘﻮﺣﺎت و ﮔﺴﺘﺮده ﺷﺪن داﻣﻨﻪي ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺟﺪﻳﺪ در زﻣﺎن ﻋﻤﺮ‬
‫ﭼﺎرﭼﻮب ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮرا ﻧﻴﺰ ﮔﺴﺘﺮش ﻳﺎﻓﺖ و ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ درﻫﻢ آﻣﻴﺨﺘﻦ ﻓﺮﻫﻨﮕﻬﺎي‬
‫ﻣﺨﻠﺘﻒ‪ ،‬ﻣﺸﻜﻼت ﺟﺪﻳﺪي ﺑﺮوز ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻧﻴﺎز ﺑﻪ اﺟﺘﻬﺎد وﺳﻴﻊﺗﺮي ﭘﻴﺪا ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ‬
‫زﻣﻴﻨﻬﺎي ﺟﺪﻳﺪي ﺑﻪ زﻣﻴﻨﻬﺎي ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل اﻓﺰوده ﺷﺪ و ﺣﻘﻮق ﻣﺴﺘﺤﻘﻴﻦ ﺑﺮ ﺣﺴﺐ‬
‫درآﻣﺪﻫﺎي ﻛﻼن دوﻟﺖ ﺗﻨﻈﻴﻢ ﮔﺮدﻳﺪ و ‪ ...‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﮔﺴﺘﺮش داﻣﻨﻪي ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮرا‬
‫ﻣﺤﺴﻮس ﺷﺪ و در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،3‬ﺑﻪ وﻳﮋه اﻫﻞ ﺑﺪر ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده‬
‫ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﺿﻤﻦ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺟﻮاﻧﺎن داﻧﺸﻤﻨﺪ ﻧﻴﺰ ﺟﺎﻳﮕﺎه وﻳﮋهاي ﻧﺰد ﺧﻠﻴﻔﻪ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺮا‬
‫ﻛﻪ ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻪ ﺗﺪرﻳﺞ ﭼﺸﻢ از دﻧﻴﺎ ﻓﺮو ﻣﻲﺑﺴﺘﻨﺪ و دوﻟﺖ اﺳﻼﻣﻲ ﻧﻴﺎز ﺑﻪ‬
‫ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﺟﺪﻳﺪي داﺷﺖ ﺗﺎ ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ آنﻫﺎ ﺑﻜﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب اﻳﻦ رادﻣﺮد‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼم از اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻏﺎﻓﻞ ﻧﺸﺪ و ﺗﻮﺟﻪ وﻳﮋهاي ﺑﺬل ﺟﻮاﻧﺎن ﻣﺴﺘﻌﺪ اﻣﺖ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫او ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس را ﺑﺮ ﺑﺴﻴﺎري از ﺑﺰرﮔﺎن ﻗﻮم ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻣﻲداد‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ از دﻳﮕﺮ‬
‫ﺟﻮاﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻗﺮآن ﺳﺮ و ﻛﺎر داﺷﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ آن واﻗﻒ ﺑﻮدﻧﺪ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺸﺎورﻳﻦ و اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﻋﻤﺮ را ﻗﺎرﻳﺎن ﻗﺮآن‬
‫‪4‬‬
‫ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدادﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻭﻥ‪ :‬ﳒﺎﺭ ﺹ ‪٢٤٦‬‬


‫‪ -٢‬ﳘﺎﻥ ﺹ‪. ٢٤٧‬‬
‫‪ -٣‬ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ ﺹ‪.٩٠‬‬
‫‪ -٤‬ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻼﻓﻪ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻩ‪ .‬ﺹ ‪۱۴۷‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪178‬‬

‫ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺎس زﻫﺮي ﺑﻪ ﺗﻨﻲ ﭼﻨﺪ از ﺟﻮاﻧﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻛﻤﻲ ﺳﻦ ﺧﻮد را‬
‫ﺣﻘﻴﺮ ﻣﭙﻨﺪارﻳﺪ‪ .‬زﻳﺮا ﻛﻪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب در اﻣﻮرات از رأي ﻧﻮﺟﻮاﻧﺎن اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﺮد و‬
‫ﻋﻘﻞ و ﺧﺮد آﻧﺎن را ﻣﺤﻚ ﻣﻲزد‪.1‬‬
‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻴﺮﻳﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ﺑﻪ راﻳﺰﻧﻲ ﻣﻲﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬ﺣﺘﻲ ﮔﺎﻫﻲ از‬
‫زﻧﺎن ﻣﺸﻮرت ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ و ﺑﻪ رأي آﻧﺎن ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ ﺑﺎ دﺧﺘﺮش )ﺣﻔﺼﻪ(‬
‫‪2‬‬
‫ﻣﺸﻮرت ﻣﻲﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﻣﺠﻠﺲ وﻳﮋهاي ﻛﻪ ﻋﻤﺮ را در ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﻣﻲﻛﺮد و ﻣﻌﻤﻮﻻ ﺟﺰو ﻣﺸﺎورﻳﻦ‬
‫درﺟﻪ ﻳﻚ اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻣﺪﻧﺪ ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از‪ :‬ﻋﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻤﻄﻠﺐ و‬
‫ﻓﺮزﻧﺪش ﻛﻪ ﻫﻴﭽﮕﺎه از آﻧﺎن ﺟﺪا ﻧﻤﻲﺷﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن‪ ،‬ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،3‬ﻣﻌﺎذ‬
‫ﺑﻦ ﺟﺒﻞ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻮف‪ ،‬اﺑﻲ ﺑﻦ ﻛﻌﺐ‪ ،‬زﻳﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ و ﺑﺮﺧﻲ دﻳﮕﺮ از ﺑﺰرﮔﺎن‬
‫‪4‬‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪ‪.‬‬
‫و ﻣﺸﺎورﻳﻦ اﻳﺸﺎن ﺑﺎ آزادي ﻛﺎﻣﻞ اﺑﺮاز رأي ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﻫﻴﭻ ﻛﺪام ﺗﺎ آﺧﺮ ﻋﻤ‪‬ﺮ از‬
‫ﺟﺎﻧﺐ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﺘﻬﻢ ﺑﻪ ﺑﻲ ﻋﺪاﻟﺘﻲ و ﻓﻘﺪان اﻣﺎﻧﺘﺪاري ﻧﺸﺪ‪ .‬و ﻣﻌﻤﻮﻻ ﻣﺸﺎوره ﭘﻴﺮاﻣﻮن‬
‫ﻣﺴﺎﻳﻠﻲ اﺗﻔﺎق ﻣﻲاﻓﺘﺎد ﻛﻪ در ﻛﺘﺎب و ﺳﻨﺖ در ﻣﻮرد آنﻫﺎ ﻧﺼﻲ وﺟﻮد ﻧﻤﻲداﺷﺖ‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﮔﺎﻫﻲ در ﻣﻮرد ﻣﺴﺎﻳﻠﻲ ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و در اﺛﻨﺎي ﺑﺤﺚ ﻳﻜﻲ از ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ‬
‫ﺣﺪﻳﺜﻲ را از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﻲًآورد و ﺑﻴﺎن‬
‫ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﮔﺎﻫﻲ در ﻓﻬﻢ ﻣﻌﺎﻧﻲ ﻧﺼﻮص از ﻣﺸﺎورﻳﻦ ﺧﻮد ﻛﻤﻚ ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ و‬
‫ﻣﻌﻤﻮﻻ در اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺑﻪ ﻣﺸﻮرت ﻳﻚ ﻳﺎ دو ﻧﻔﺮ ﺑﺴﻨﺪه ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬اﻣﺎ در ﭘﻴﺸﺎﻣﺪﻫﺎي‬
‫ﺑﺰرگ ﭼﺎرﭼﻮب ﻣﺸﺎوره را ﮔﺴﺘﺮش ﻣﻲداد و ﻫﻤﻪي ﺻﺤﺎﺑﻪ را ﺟﻤﻊ ﻣﻲﻛﺮد ﭼﻨﺎن ﻛﻪ‬
‫در ﺟﺮﻳﺎن وﺑﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺷﺎم اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎد‪ ،‬اﻳﺸﺎن در ﻣﺴﻴﺮ ﺷﺎم و در ﻣﺤﻠﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم‬
‫»ﺳﺮغ« از ﻣﺎﺟﺮا اﻃﻼع ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ از ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎري ﻛﻪ در رﻛﺎﺑﺶ ﺑﻮدﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻣﺸﻮرت ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ راﻫﺶ اداﻣﻪ دﻫﺪ ﻳﺎ ﺑﺮﮔﺮدد؟ آنﻫﺎ در اﻳﻦ ﺑﺎره اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮ ﭘﻴﺪا‬

‫‪ -١‬ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ ﺹ‪.٩٠‬‬


‫‪ -٢‬ﳘﺎﻥ‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺴﻨﻦ ﺍﻟﻜﱪﻯ‪ :‬ﺑﻴﻬﻘﻲ )‪ (٢٩/٩‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺍﺯ‪ :‬ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ ﺹ‪.٩٠‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻭﻥ ﻟﻠﻨﺠﺎﺭ ﺹ‪.٢٤٧‬‬
‫‪179‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ‪ :‬ﮔﺮوﻫﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺧﺪا ﺑﻴﺮون ﺷﺪه اﺳﺖ و ﻧﺒﺎﻳﺪ وﻗﻮع وﺑﺎ او‬
‫را از اداﻣﻪي راﻫﺶ ﻣﻨﺼﺮف ﮔﺮداﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﮔﺮوه دوم ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ ﻳﻚ ﻣﺼﻴﺒﺖ و ﺑﻼ‬
‫اﺳﺖ و ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ اﺳﺘﻘﺒﺎل آن ﺑﺮوﻳﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ از ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦِ ﺑﻌﺪ از ﻓﺘﺢ ﻣﺸﻮرت ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﻪ ﺑﺎﺗﻔﺎق ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺑﺮﮔﺮد‪ .‬آنﮔﺎه ﻋﻤﺮ در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم اﻋﻼن ﻛﺮد ﻛﻪ ﻓﺮدا ﺳﻮار ﺑﺮ‬
‫ﻣﺮﻛﺐ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﺮ ﺧﻮاﻫﻢ ﮔﺸﺖ‪ .‬اﺑﻮ ﻋﺒﻴﺪه ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ از ﺗﻘﺪﻳﺮ ﺧﺪا ﻓﺮار‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ؟ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬آري از ﺗﻘﺪﻳﺮ ﺧﺪا ﺑﻪ ﺳﻮي ﺗﻘﺪﻳﺮ او ﻓﺮار ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬و اﻓﺰود ﻛﻪ‬
‫اﮔﺮ ﺷﻤﺎ ﺷﺘﺮي داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﺪ و در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺷﻤﺎ دو دره وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ ﺳﺮﺳﺒﺰ‬
‫و ﻳﻜﻲ ﺧﺸﻚ و ﻓﺎﻗﺪ ﮔﻴﺎه اﺳﺖ‪ ،‬ﺷﻤﺎ اﮔﺮ وارد ﻫﺮ ﻛﺪام ﺑﺸﻮﻳﺪ ﺑﺎ ﺗﻘﺪﻳﺮ ﺧﺪا وارد‬
‫ﺷﺪهاﻳﺪ؟‪ .‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف ﻛﻪ ﺳﺨﻨﺎن آنﻫﺎ را ﻣﻲﺷﻨﻴﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ از رﺳﻮل ﺧﺪا‬
‫ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﺇﺫﺍ ﲰﻌﺘﻢ ‪‬ﺬﺍ ﺍﻟﻮﺑﺎﺀ ﺑﺒﻠﺪ ﻓﻼ ﺗﻘﺪﻣﻮﺍ ﻋﻠﻴﻪ‪ ،‬ﻭﺇﺫﺍ ﻭﻗﻊ ﺑﺒﻠﺪ ﻭﺃﻧﺘﻢ ﻓﻴﻪ ﻓﻼ ﲣﺮﺟﻮﺍ ﻓﺮﺍﺭﹰﺍ‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻨﻪ(‪.‬‬
‫»اﮔﺮ در ﺷﻬﺮي وﺑﺎ اﻓﺘﺎده ﺑﻮد وارد آن ﺷﻬﺮ ﻧﺸﻮﻳﺪ‪ ،‬وﻟﻲ اﮔﺮ در آن ﺑﻪ ﺳﺮ ﻣﻲﺑﺮدﻳﺪ‬
‫از آن ﻓﺮار ﻧﻜﻨﻴﺪ«‪.‬‬
‫ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺠﻠﺲ ﻣﺸﻮرﺗﻲ ﻋﻤﺮ در ﺑﺮﮔﻴﺮﻧﺪهي ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻣﺨﺘﻠﻒ اداري‪،‬‬
‫ﺳﻴﺎﺳﻲ‪ ،‬ﻧﻈﺎﻣﻲ‪ ،‬ﻓﻘﻬﻲ و ﻗﻀﺎﻳﻲ ﺑﻮد‪ .2‬ﻛﻪ ان ﺷﺎء اﷲ ﻣﺎ در ﻣﻮرد ﻫﺮ ﻛﺪام از آنﻫﺎ در‬
‫ﺟﺎي ﺧﻮدش ﺑﺤﺚ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﺮد‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل آنﭼﻪ ﻻزم ﺑﻪ ﻳﺎدآوري اﺳﺖ اﻳﻨﻜﻪ‬
‫ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ ﺧﻼﻓﺖ راﺷﺪه‪ ،‬ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﺷﻮراﻳﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ از ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ ﻧﺒﻮي‬
‫ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ و ﻋﻤﺮ در ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻮد ﻫﻴﭻ ﺑﺪﻋﺘﻲ اﻳﺠﺎد ﻧﻜﺮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫ﺑﻪ اﺻﻠﻲ از اﺻﻮل ﻣﻨﻬﺞ رﺑﺎﻧﻲ ﺟﺎﻣﻪي ﻋﻤﻞ ﭘﻮﺷﺎﻧﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻋﺪاﻟﺖ و ﻣﺴﺎوات‬


‫ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ ﻣﻲﻛﻮﺷﺪ ﺗﺎ ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي ﻧﻈﺎم اﺳﻼﻣﻲ را در ﺟﻮاﻣﻊ اﺳﻼﻣﻲ ﺗﺜﺒﻴﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ آنﻫﺎ ﻋﺪل و ﻣﺴﺎوات اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﻓﺎروق در ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ روز‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻙ ﺍﻟﺴﻼﻡ )‪ (١٧٤٠/٤‬ﺭﻗﻢ ‪.٢٢١٩‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﻘﻴﻮﺩ ﺍﻟﻮﺍﺭﺩﺓ ﻋﻠﻰ ﺳﻠﻄﺔ ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﰲ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﺹ‪.١٦٨ ،١٦٧‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪180‬‬

‫ﺧﻼﻓﺘﺶ از ﻋﺪل و ﻣﺴﺎوات ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن آورد و ﻳﻘﻴﻨﺎ ﻫﺪف اﻳﺸﺎن‪ ،‬اﻗﺎﻣﻪي ﻋﺪل و‬
‫اﻧﺼﺎﻓﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺳﻼم ﺣﺎﺻﻞ آن اﺳﺖ‪ .‬و ﭘﺎﻳﻪي اﺻﻠﻲ ﻳﻚ ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ و ﻣﺎﻳﻪي‬
‫ﺗﺜﺒﻴﺖ ﻳﻚ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ اﺳﻼم در ﺟﺎﻣﻌﻪاي ﻛﻪ ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺎﺷﺪ و‬
‫از ﻋﺪاﻟﺖ و اﻧﺼﺎف ﺧﺒﺮي ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬دوام ﻧﺨﻮاﻫﺪ آورد‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﺮﻗﺮاري ﻋﺪاﻟﺖ‬
‫و ﻣﺴﺎوات در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم و دوﻟﺘﻬﺎ از اﻣﻮر ﻣﺴﺘﺤﺐ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ ﺑﺎ ﻃﺒﻊ ﺣﺎﻛﻢ و‬
‫ﺧﻮاﻫﺸﺎت وي ﺟﻮر در ﻧﻴﺎﻣﺪ از آن ﺻﺮف ﻧﻈﺮ ﺷﻮد‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮﻗﺮاري ﻋﺪاﻟﺖ در اﺳﻼم‬
‫ﻳﻜﻲ از ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ واﺟﺒﺎت اﺳﺖ‪ 1 .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻓﺨﺮ رازي اﺟﻤﺎع ﻋﻠﻤﺎ را ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﻛﻪ‬
‫‪2‬‬
‫ﻋﺪاﻟﺖ در ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ ﺑﺮ ﺣﺎﻛﻢ ﻣﺴﻠﻤﺎن واﺟﺐ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻧﺼﻮص ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ اﻳﻦ اﻣﺮ دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ در ﺟﺎﻣﻌﻪي‬
‫اﺳﻼﻣﻲ ﻋﺪاﻟﺖ ﺑﺮﻗﺮار ﺑﺎﺷﺪ و ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ ﺧﺎﺗﻤﻪ ﻳﺎﺑﺪ و ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻓﺮد ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺪون اﻳﻦ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ زﺣﻤﺖ ﺑﻴﻔﺘﺪ و ﻳﺎ ﻣﺎﻟﻲ ﺻﺮف ﻛﻨﺪ زﻣﻴﻨﻪي رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﺣﻘﺶ ﻓﺮاﻫﻢ ﮔﺮدد‪.‬‬
‫و ﻣﻮاﻧﻌﻲ را ﺑﺮدارد ﻛﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ راه ﻣﺮدم ﺗﺎ رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﺣﻘﻮﻗﺸﺎن وﺟﻮد دارد‪ .‬اﻳﻦﻫﺎ‬
‫ﻣﻮاردي ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﻤﻼً در ﺧﻼﻓﺖ ﻓﺎروق اﻋﻈﻢ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﺷﺪ‪ .‬او دروازهﻫﺎي دار‬
‫اﻟﺨﻼﻓﻪ را ﺑﺎز ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺑﻮد ﺗﺎ ﻫﺮ ﺻﺎﺣﺐ ﺣﻘﻲ ﺑﻪ ﺣﻘﺶ ﺑﺮﺳﺪ‪ .‬و ﺧﻮد ﺷﺨﺼﺎ ﭘﻴﮕﻴﺮ‬
‫اوﺿﺎع ﻣﺮدم ﺑﻮد و در ﻣﻴﺎن راﻋﻲ و رﻋﻴﺖ ﺑﻪ زﻳﺒﺎﺗﺮﻳﻦ و ﺳﺎدهﺗﺮﻳﻦ ﺷﻜﻞ ﻣﻤﻜﻦ‬
‫ﻋﺪاﻟﺖ ﺑﺮﻗﺮار ﻧﻤﻮده ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺣﻖ را ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﺣﻖ ﻣﻲداد و در ﻣﻴﺎن دو ﻃﺮف ﻣﺘﺨﺎﺻﻢ ﻫﻴﭻ ﻓﺮﻗﻲ ﻗﺎﻳﻞ‬
‫ﻧﻤﻲﺷﺪ‪ .‬ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪان و ﺑﻴﮕﺎﻧﮕﺎن و اﻏﻨﻴﺎء و ﻓﻘﺮا را ﻣﺴﺎوي ﻣﻲداﻧﺴﺖ و اﻳﻦ ﻋﻤﻠﻜﺮد‬
‫وي ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از آﻳﻪي ﻗﺮآن ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪¤ £ ¢ ¡ ~ }|  {z y xm‬‬
‫‪¸¶µ´³ ² ±° ¯ ®¬«ª © ¨§¦¥‬‬
‫‪ l¹‬ﺍﳌﺎﺋﺪﺓ‪٨ :‬‬

‫‪ -١‬ﻓﻘﻪ ﺍﻟﺘﻤﻜﲔ ﰲ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ ﺍﻟﻜﺮﱘ ﻟﻠﺼﻼﰊ ﺹ‪.٤٥٥‬‬


‫‪ -٢‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺍﻟﺮﺍﺯﯼ ‪۱۴۱/۱۰‬‬
‫‪181‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫»اي ﻣﺆﻣﻨﺎن! ﺑﺮ اداي واﺟﺒﺎت ﺧﺪا ﻣﻮاﻇﺒﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﺪ و از روي دادﮔﺮي ﮔﻮاﻫﻲ‬
‫دﻫﻴﺪ‪ ،‬و دﺷﻤﻨﺎﻧﮕﻲ ﻗﻮﻣﻲ ﺷﻤﺎ را ﺑﺮ آن ﻧﺪارد ﻛﻪ )ﺑﺎ اﻳﺸﺎن( دادﮔﺮي ﻧﻜﻨﻴﺪ‪ .‬دادﮔﺮي‬
‫ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ دادﮔﺮي )ﺑﻪ وﻳﮋه ﺑﺎ دﺷﻤﻨﺎن( ﺑﻪ ﭘﺮﻫﻴﺰﮔﺎري ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮ )و ﻛﻮﺗﺎهﺗﺮﻳﻦ راه ﺑﻪ ﺗﻘﻮا‬
‫و ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ ﺑﺮاي دوري از ﺧﺸﻢ ﺧﺪا( اﺳﺖ‪ .‬از ﺧﺪا ﺑﺘﺮﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﺧﺪا آﮔﺎه از ﻫﺮ آن‬
‫ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﻴﺪ«‪.‬‬
‫آري ﻋﻤﺮ ﻓﺎروق در ﻋﺪاﻟﺖ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺷﺪ‪ .‬دﻟﻬﺎ را اﺳﻴﺮ ﺧﻮد ﻛﺮد و ﺧﺮدﻫﺎ را ﺧﻴﺮه‬
‫ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬ﻋﺪاﻟﺖ از ﻧﻈﺮ ﻋﻤﺮ ﻳﻚ دﻋﻮت ﻋﻤﻠﻲ ﺑﺮاي اﺳﻼم ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﺑﺎ آن دﻟﻬﺎي ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺳﻮي اﻳﻤﺎن ﺳﻮق داد‪ .‬و رﺳﻮل ﺧﺪا در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ‪ ،‬ﭘﻴﺸﻮاي‬
‫اﻳﺸﺎن ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ در راﺳﺘﺎي ﻋﺪاﻟﺘﻲ ﻓﺮاﮔﻴﺮ ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺧﻮد را ﺑﻜﺎر ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺣﻘﺎ ﻛﻪ‬
‫ﻋﻤﺮ در اﻳﻦ ﻣﻴﺪان ﺗﺎ ﺣﺪ زﻳﺎدي ﻣﻮﻓﻖ ﺷﺪ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﻫﺮ ﺟﺎ ﻧﺎﻣﻲ از ﻋﺪاﻟﺖ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﻮد‪ ،‬ﻧﺎﺧﻮد آﮔﺎه ﻧﺎم ﻋﻤﺮ در اذﻫﺎن ﺗﺪاﻋﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬و رﺳﻴﺪن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ‬
‫ﺑﺰرگ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺒﺎب و ﻋﻮاﻣﻞ زﻳﺮ ﺑﻮد‪:‬‬
‫‪1‬ـ دوران ﺧﻼﻓﺖ اﻳﺸﺎن از دوران ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮﺻﺪﻳﻖ ﻃﻮﻻﻧﻲﺗﺮ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ ﺧﻼﻓﺖ اﻳﺸﺎن از ﺣﺪ ده ﺳﺎل ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺗﻨﻬﺎ‬
‫دو ﺳﺎل و ﭼﻨﺪ ﻣﺎه را ﺑﻪ ﺧﻮد اﺧﺘﺼﺎص داد‪.‬‬
‫‪2‬ـ ﻋﻤﺮ در اﺟﺮاي ﻋﺪاﻟﺖ و ﺣﻖ ﺑﻪ وﻳﮋه در اﺟﺮاي آن ﺑﺮ ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ و ﺧﺎﻧﻮادهي‬
‫ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺴﻴﺎر ﺟﺪي ﺑﻮد‪.‬‬
‫‪3‬ـ ﺗﺮس ﺧﺪا ﺑﻴﺶ از ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺑﺮ روح و روان او ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬اﻳﺸﺎن ﻫﻤﻮاره‬
‫ﺟﻠﺐ رﺿﺎﻳﺖ ﺧﺪا را ﻧﻈﺮ داﺷﺖ و از او ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻲﺗﺮﺳﻴﺪ و از ﻛﺴﻲ ﺟﺰ ﺧﺪا‬
‫ﻧﻤﻲﺗﺮﺳﻴﺪ‪.‬‬
‫‪4‬ـ رﻋﻴﺘﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﺮ آنﻫﺎ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﻲﻛﺮد ﻋ‪‬ﻤﺪﺗﺎ از ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺗﺎﺑﻌﻴﻦ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ‬
‫ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺷﺮﻳﻌﺖ اﻟﻬﻲ ﺑﻮده و در ﺗﺤﻘﻖ اﻫﺪاف ﺷﺮﻋﻲ ﺑﺎ ﻋﻤﺮ ﻫﻤﻜﺎري‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﮑﻢ ﻓﯽ ﻋﻬﺪ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ‪ .‬ﲪﺪ ﳏﻤﺪ ﺍﻟﺼﻤﺪ ﺹ ‪١٤٥‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪182‬‬

‫‪5‬ـ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻫﺎﻳﻲ از ﻋﻤﻠﻜﺮد ﻋﺪاﻟﺖ آﻣﻴﺰ ﻋﻤﺮ‪:‬‬


‫ـ ﻋﻤﺮ در اﺟﺮاي ﻳﻚ ﻗﻀﺎوت ﻣﻴﺎن ﻓﺮدي ﻳﻬﻮدي و ﺷﺨﺼﻲ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺣﻖ را‬
‫ﺑﻪ ﻳﻬﻮدي ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪ و ﻛﻔﺮ ﻳﻬﻮدي ﺑﺎﻋﺚ ﻧﺸﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﺪو ﺳﺘﻢ روا ﺑﺪارد و‬
‫ﺣﻖ وي را ﭘﺎﻳﻤﺎل ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬اﻣﺎم ﻣﺎﻟﻚ‪ 1‬از ﻃﺮﻳﻖ ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻴﺐ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺎري ﻓﺮدي ﻣﺴﻠﻤﺎن و ﻓﺮدي ﻳﻬﻮدي ﺑﺮاي ﺣﻞ ﻣﺨﺎﺻﻤﻪاي ﻧﺰد ﻋﻤﺮ آﻣﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﻣﺮد ﻳﻬﻮدي ﺣﻜﻢ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻳﻬﻮدي ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ‬
‫‪2‬‬
‫ﻛﻪ ﺗﻮ ﺑﻪ ﺣﻖ ﻗﻀﺎوت ﻧﻤﻮدي‪.‬‬
‫ـ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاران و ﻛﺎرﻣﻨﺪاﻧﺶ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬در ﻣﻮﺳﻢ ﺣﺞ ﺣﻀﻮر ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫آنﮔﺎه ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻣﺮدم! ﻣﻦ اﻳﻦﻫﺎ را ﻧﻔﺮﺳﺘﺎدهام ﻛﻪ ﻣﺎﻟﻬﺎي‬
‫ﺷﻤﺎ را ﺑﺨﻮرﻧﺪ و ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺳﺘﻢ ﺑﻜﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ آنﻫﺎ را ﻓﺮﺳﺘﺎدهام ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻊ ﺿﺎﻳﻊ‬
‫ﺷﺪن ﺣﻖ ﺷﻤﺎ ﺑﺸﻮﻧﺪ و اﻣﻮال ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ ﺗﻘﺴﻴﻢ‬
‫ﺑﻜﻨﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﻛﺴﻲ از اﻳﻦﻫﺎ ﺧﻼف آنﭼﻪ ﮔﻔﺘﻢ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮﺧﻴﺰﻳﺪ و‬
‫از او ﺷﻜﺎﻳﺖ ﺑﻜﻨﻴﺪ‪ .‬ﻛﺴﻲ ﺑﺮﻧﺨﺎﺳﺖ ﺟﺰ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ ﻛﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﻣﻴﺮ اﻟﻤﻮﻣﻨﻴﻦ!‬
‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺪار ﺗﻮ ﻣﺮا ﺻﺪ ﺿﺮﺑﻪ ﺷﻼق زده اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪار ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ را‬
‫ﺑﺎزﺧﻮاﺳﺖ ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﺮا او را زدهاي؟ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﻪ آن ﻣﺮد ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺮﺧﻴﺰ‬
‫و از او اﻧﺘﻘﺎم ﺑﮕﻴﺮ‪ .‬آنﮔﺎه ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﻣﻴﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ!‬
‫اﮔﺮ ﺷﻤﺎ اﻳﻦ ﻛﺎر را ﺑﻜﻨﻴﺪ ﺷﺎﻛﻴﺎن زﻳﺎدي ﭘﻴﺪا ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و اﻳﻦ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ‬
‫دﺳﺘﻮر اﻟﻌﻤﻞ ﺑﺮاي ﺧﻠﻔﺎي ﺑﻌﺪي ﺑﺎﻗﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ اﻳﻦ را‬
‫از ﻃﺮف ﺧﻮد ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﻢ ﺑﻠﻜﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا را دﻳﺪهام ﻛﻪ ﺣﺎﺿﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ از‬
‫او ﻗﺼﺎص ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺲ اﺟﺎزه ﺑﺪه ﺗﺎ ﺷﺎﻛﻲ را راﺿﻲ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﺷﻜﺎﻟﻲ ﻧﺪارد ﺑﺮوﻳﺪ و راﺿﻲاش ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬آنﮔﺎه آنﻫﺎ ﺑﻪ او‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻮﺳﻄﻴﺔ ﰲ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ ﺍﻟﻜﺮﱘ ’ ﺻﻼﰊ ﺹ‪.٩٦‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳌﺆﻃﺎ ﮐﺘﺎﺏ ﺍﻷﻗﻀﻴﻪ‪ .‬ﺵ‪۲‬‬
‫‪183‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫دوﻳﺴﺖ درﻫﻢ‪ 1‬دادﻧﺪ و رﺿﺎﻳﺘﺶ را ﺟﻠﺐ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬و اﮔﺮ رﺿﺎﻳﺘﺶ را ﺟﻠﺐ‬
‫‪2‬‬
‫ﻧﻤﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺪون ﺗﺮدﻳﺪ ﻋﻤﺮ از آن ﻓﺮﻣﺎﻧﺪار اﻧﺘﻘﺎم ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ـ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﺮدي از ﻣﺼﺮ ﻧﺰد ﻋﻤﺮ آﻣﺪ و از ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص )ﻓﺮﻣﺎﻧﺪار ﻣﺼﺮ(‬
‫ﺷﻜﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬او ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﻣﻴﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ! ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻇﻠﻤﻲ ﻛﻪ‬
‫در ﺣﻘﻢ ﺷﺪه اﺳﺖ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺟﻮﻳﻢ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﭘﻨﺎﻫﮕﺎه‪ ،‬ﭘﻨﺎه آوردهاي‪.‬‬
‫ﻣﺮد ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ در ﻣﺴﺎﺑﻘﻪي اﺳﺐ دواﻧﻲ از ﭘﺴﺮ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص واﻟﻲ ﻣﺼﺮ‬
‫ﺳﺒﻘﺖ ﮔﺮﻓﺘﻢ او ﻣﺮا ﺑﺎ ﺷﻼق زد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻓﺮزﻧﺪ ﮔﺮاﻣﻲﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدم ﻫﺴﺘﻢ‬
‫ﺗﻮ از ﻣﻦ ﺳﺒﻘﺖ ﻣﻲﮔﻴﺮي؟ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﻧﺎﻣﻪاي ﻧﻮﺷﺖ و دﺳﺘﻮر‬
‫داد ﻛﻪ ﺑﺎ ﻓﺮزﻧﺪش ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ .‬وﻗﺘﻲ آﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ آن ﻣﺮد ﻣﺼﺮي را‬
‫ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ و ﺷﻼﻗﻲ ﺑﻪ دﺳﺘﺶ داد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻓﺮزﻧﺪ ﮔﺮاﻣﻲﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدم را ﺑﺰن‪.‬‬
‫ﻣﺼﺮي ﺷﻼق را ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ و ﻣﺤﻜﻢ ﭼﻨﺪ ﺿﺮﺑﻪ ﺑﻪ ﭘﺸﺖ ﭘﺴﺮ ﻋﻤﺮو‬
‫وارد ﻛﺮد و آنﻗﺪر ﺑﻪ او ﺿﺮﺑﻪ وارد ﻛﺮد ﻛﻪ آرزو ﻣﻲﻛﺮدﻳﻢ از آن دﺳﺖ‬
‫ﺑﺮدارد‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﺮد ﻣﺼﺮي ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺗﺎزﻳ‪Ĥ‬نﻫﺎي ﻫﻢ ﺑﺮ ﺳﺮ‬
‫و ﻛﻠﻪي ﻃﺎس ﭘﺪر اﻳﻦ اﺷﺮاف زاده ﺑﭽﺮﺧﺎﻧﻴﺪ‪ .‬ﻣﺮد ﻣﺼﺮي ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻦ ﻫﻤﺎن ﻛﺴﻲ را زدم ﻛﻪ ﻣﺮا زده ﺑﻮد و ﭘﺪرش را ﻧﻤﻲزﻧﻢ‪ .‬ﻋﻤﺮ رو ﺑﻪ‬
‫ﻋﻤﺮو ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫)ﻣﺬ ﻛﻢ ﺗﻌﺒﺪﰎ ﺍﻟﻨﺎﺱ ﻭﻗﺪ ﻭﻟﺪ‪‬ﻢ ﺃﻣﻬﺎ‪‬ﻢ ﺃﺣﺮﺍﺭﺍﹰ؟(‪.‬‬
‫»از ﻛﻲ ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺑﺮدﮔﻲ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻳﺪ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻣﺎدراﻧﺸﺎن آنﻫﺎ را آزاد ﺑﻪ دﻧﻴﺎ‬
‫آوردهاﻧﺪ؟«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮو ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﻣﻦ از اﻳﻦ ﻣﺎﺟﺮا ﺑﻲ اﻃﻼع ﻫﺴﺘﻢ و او ﺑﻪ ﻣﻦ ﻣﺮاﺟﻌﻪ‬
‫‪3‬‬
‫ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫آري ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﻋﺪاﻟﺖ اﺳﺘﻮار ﺑﻮد و ﭼﻪ زﻳﺒﺎ ﮔﻔﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻛﻪ ﺧﺪا ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻋﺎدل را ﻳﺎري ﻣﻲدﻫﺪ ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﻛﺎﻓﺮ ﺑﺎﺷﺪ و‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ ﺍﻟﻜﱪﻯ ﻻﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪.(٢٩٤ – ٢٩٣/٣‬‬


‫‪ -٢‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﮐﱪﺍ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ ‪۲۹۳/۳‬‬
‫‪ -٣‬ﻭﺳﻄﻴﻪ ﺍﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨﻪ ﺑﻴﻦ ﺍﻟﻔﺮﻕ‪ .‬ﳏﻤﺪ ﺑﺎﮐﺮﻳﻢ‪.‬ﺹ ‪۱۷۰‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪184‬‬

‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻇﺎﻟﻢ را ﻳﺎري ﻧﻤﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺎﺷﺪ‪ ...‬و ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي‬
‫‪1‬‬
‫ﻋﺪاﻟﺖ‪ ،‬ﻣﺮدم ﺻﺎﻟﺢ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و اﻣﻮال ﺑﺮﻛﺖ ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫و اﻣﺎ زﻳﺮﺑﻨﺎي ﻣﺴﺎواﺗﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺮﻓﺎروق در ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻮد ﺑﺮ آن ﺗﻜﻴﻪ داﺷﺖ‪،‬‬
‫ﻳﻜﻲ از اﺻﻮل ﻛﻠﻲ اﺳﻼم ﺑﻮد ﻛﻪ ﻗﺮآن در ﻣﻮرد آن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪sr qponm lkjih gfem‬‬
‫‪ l{zy xwvut‬ﺍﳊﺠﺮﺍﺕ‪١٣ :‬‬
‫»اي ﻣﺮدﻣﺎن! ﻣﺎ ﺷﻤﺎ را از ﻣﺮد و زﻧﻲ )ﺑﻪ ﻧﺎم آدم و ﺣﻮاء( آﻓﺮﻳﺪهاﻳﻢ‪ ،‬و ﺷﻤﺎ را‬
‫ﺗﻴﺮه ﺗﻴﺮه و ﻗﺒﻴﻠﻪ ﻗﺒﻴﻠﻪ ﻧﻤﻮدهاﻳﻢ ﺗﺎ ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ را ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﺪ )و ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﺎ ﺗﻔﺎوت‬
‫و وﻳﮋﮔﻲ ﺧﺎص دروﻧﻲ و ﺑﻴﺮوﻧﻲ از دﻳﮕﺮي ﻣﺸﺨﺺ ﺷﻮد‪ ،‬و در ﭘﻴﻜﺮه ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻧﻘﺸﻲ ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ(‪ .‬ﺑﻲﮔﻤﺎن ﮔﺮاﻣﻲﺗﺮﻳﻦ ﺷﻤﺎ در ﻧﺰد ﺧﺪا‬
‫ﻣﺘﻘﻲﺗﺮﻳﻦ ﺷﻤﺎ اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺴﻠّﻤﺎً آﮔﺎه و ﺑﺎﺧﺒﺮ )از ﭘﻨﺪار و ﻛﺮدار و ﮔﻔﺘﺎر‬
‫ﺷﻤﺎ‪ ،‬و از ﺣﺎل ﻫﻤﻪﻛﺲ و ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ( اﺳﺖ«‪.‬‬
‫ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس ﻫﻤﻪي ﻣﺮدم ﺣﺎﻛﻢ و ﻣﺤﻜﻮم‪ ،‬ﻣﺮد و زن‪ ،‬ﻋﺮب و ﻋﺠﻢ‪ ،‬ﺳﻔﻴﺪ و‬
‫ﺳﻴﺎه و ﻫﻤﻪ در اﺳﻼم ﻣﺴﺎوي ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﺳﻼم ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻦ ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎ ﻗﺎﻳﻞ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ‬
‫ﻓﺮﻗﻲ ﺑﻴﻦ ﻣﺮدم ﻧﻴﺴﺖ و رﻧﮓ‪ ،‬ﺟﻨﺲ‪ ،‬ﻧﺴﺐ‪ ،‬ﻃﺒﻘﻪ‪ ،‬ﺣﺎﻛﻢ و ﻣﺤﻜﻮم ﻫﻤﮕﻲ از‬
‫‪2‬‬
‫ﻧﮕﺎه اﺳﻼم ﻣﺴﺎوي ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ اﻳﻦ اﺻﻞ ﻛﻠﻲ را ﻋﻤﻼ در ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻮد ﭘﻴﺎده ﻛﺮد و ﻋﻤﻠﻜﺮد اﻳﺸﺎن‬
‫ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺷﺎﻫﺪ ﺑﺮ اﻳﻦ ادﻋﺎ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻨﻚ ﭘﺎرهاي از ﻣﻮﺿﻌﮕﻴﺮﻳﻬﺎي ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ‬
‫ﺑﻪ زﻳﺮﺑﻨﺎي ﻣﺴﺎوات در ﭼﺎرﭼﻮب دوﻟﺖ اﺳﻼﻣﻲ‪:‬‬
‫‪ -‬در ﻋﺼﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ در ﻣﺪﻳﻨﻪ و ﺣﻮﻣﻪ آن‪ ،‬ﺧﺸﻜﺴﺎﻟﻲ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪ و ﺑﺎ وزﻳﺪن‬
‫ﺑﺎد‪ ،‬ﺧﺎﻛﺴﺘﺮ ﺑﺮ ﻣﻲﺧﺎﺳﺖ‪ .3‬از اﻳﻦ ﺑﺎﺑﺖ آن ﺳﺎل را ﻋﺎم اﻟﺮﻣﺎده )ﺳﺎل ﺧﺎﻛﺴﺘﺮ(‬
‫ﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﻪ ﺍﻟﺸﺮﻋﻴﻪ ﺹ ‪۱۰‬‬


‫‪ -٢‬ﻓﻘﻪ ﺍﻟﺘﻤﻜﲔ ﰲ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ ﺍﻟﻜﺮﱘ ﺹ‪.٥٠١‬‬
‫‪ -٣‬ﳘﺎﻥ‬
‫‪185‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ﻋﻤﺮ ﻛﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪي وﻗﺖ ﺑﻮد ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺧﻮرد ﻛﻪ ﻟﺐ ﺑﻪ روﻏﻦ و ﺷﻴﺮ و ﮔﻮﺷﺖ ﻧﺰﻧﺪ ﺗﺎ‬
‫ﻣﺮدم از آن ﺣﺎﻟﺖ ﻧﺠﺎت ﻧﻴﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬دﻳﺮي ﻧﮕﺬﺷﺖ ﻛﻪ ﺗﺠﺎر‪ ،‬روﻏﻦ و ﺷﻴﺮ وارد ﺑﺎزار ﻛﺮدﻧﺪ‬
‫و ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﻣﺸﻜﻞ ﻣﺮدم ﺑﺮﻃﺮف ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬ﻏﻼم ﻋﻤﺮ از ﻓﺮﺻﺖ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮد و ﻣﻘﺪاري‬
‫روﻏﻦ و ﺷﻴﺮ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﭼﻬﻞ دﻳﻨﺎر ﺧﺮﻳﺪاري ﻧﻤﻮد و ﻧﺰد ﺧﻠﻴﻔﻪ آورد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﺳﻮﮔﻨﺪت را ﺑﺮآورده ﻛﺮد و روﻏﻦ و ﺷﻴﺮ وارد ﺑﺎزار ﺷﺪ و ﻣﻦ اﻳﻦﻫﺎ را در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﭼﻬﻞ‬
‫دﻳﻨﺎر ﺧﺮﻳﺪاري ﻧﻤﻮدهام‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﻗﻴﻤﺖ ﺑﺎﻻﻳﻲ ﺧﺮﻳﺪهاي‪ .‬ﺑﺮو و ﻫﻤﻪ را‬
‫ﺻﺪﻗﻪ ﺑﻜﻦ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻣﻦ دوﺳﺖ ﻧﺪارم در ﺧﻮراك اﺳﺮاف ﺑﻜﻨﻢ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻣﻦ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺣﺎل رﻋﻴﺖ را درك ﺧﻮاﻫﻢ ﻛﺮد ﺗﺎ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺷﺮﻳﻚ‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﺼﻴﺒﺖ آنﻫﺎ ﻧﺸﻮم؟‬
‫اﻳﻦ ﺑﻮد ﻣﻮﺿﻊ ﮔﻴﺮي ﻋﻤﺮﻓﺎروق در ﺧﺸﻜﺴﺎﻟﻲ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﻋﺎم اﻟﺮﻣﺎده‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ‬
‫در ﺳﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺗﻮرم ﺑﺎﻻ رﻓﺖ و ﻣﻮاد ﺧﻮراﻛﻲ ﮔﺮان ﺷﺪ‪ .‬اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻫﻤﺪردي ﺑﺎ‬
‫رﻋﻴﺖ از ﺧﻮردن ﻏﺬاﻫﺎي ﭼﺮب‪ ،‬ﺧﻮدداري ﻛﺮد‪ .‬روزي رودهﻫﺎﻳﺶ ﺑﻪ ﺻﺪا در آﻣﺪ‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺗﺎ ﻣﺮدم ﻏﺬاي ﭼﺮب ﻧﺨﻮرﻧﺪ ﺷﻤﺎ رﻧﮓ ﻏﺬاي ﭼﺮب را ﻧﺨﻮاﻫﻴﺪ دﻳﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺑﺮﺧﻮرد ﺧﻠﻔﺎي ﺻﺪر اول ﺑﺎ رﻋﻴﺖ ﺧﻮد‪ ،‬ﺣﺘﻲ ﻣﺸﻤﻮل ﺧﺎدﻣﺎن و ﻃﺒﻘﻪي‬
‫ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻣﺮدم ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺷﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻗﺼﺪ ﺣﺞ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻜﻪ آﻣﺪ‪ .‬ﺻﻔﻮان ﺑﻦ اﻣﻴﻪ ﺑﺮاي او ﻏﺬاﻳﻲ ﺗﺪارك دﻳﺪ و ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ از ﺧﺎدﻣﺎﻧﺶ ﻏﺬا را‬
‫ﺣﺎﺿﺮ ﻛﺮدﻧﺪ و ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻨﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻣﻴﺰﺑﺎﻧﺎﻧﺶ ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ ﺷﻤﺎ ﺑﺎ آنﻫﺎ ﻏﺬا ﻧﻤﻲﺧﻮرﻳﺪ‪.‬‬
‫ﺻﻔﻮان ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺎ آنﻫﺎ ﻏﺬا ﻣﻲﺧﻮرﻳﻢ وﻟﻲ ﮔﺎﻫﻲ ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻣﻲدﻫﻴﻢ ﻛﻪ ﻏﺬاي ﺧﻮب را‬
‫ﺧﻮد ﻣﺎ ﺑﺨﻮرﻳﻢ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﺷﺪﻳﺪا ﻋﺼﺒﺎﻧﻲ ﺷﺪ و ﺑﻪ آنﻫﺎ ﺑﺪ و ﺑﻴﺮاه ﮔﻔﺖ و ﺑﻪ ﺧﺎدﻣﺎن‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﻨﺸﻴﻨﻴﺪ و ﺑﺨﻮرﻳﺪ‪ .‬آنﻫﺎ ﻧﺸﺴﺘﻨﺪ و ﻏﺬا ﺧﻮردﻧﺪ و ﺧﻮد اﻳﺸﺎن از ﺧﻮردن ﻏﺬا‬
‫‪3‬‬
‫اﻣﺘﻨﺎع ورزﻳﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻃﱪﯼ ‪۹۸/۴‬‬


‫‪ -٢‬ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺍﻣﻴﺮ ﺍﳌﻮﻣﻨﻴﻦ ﺍﺑﻦ ﺟﻮﺯﯼ‪ .‬ﺹ ‪۱۰۱‬‬
‫‪ -٣‬ﳘﺎﻥ‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪186‬‬

‫آري ﻋﻤﺮ ﻫﻤﻴﺸﻪ از ﺧﻮردن ﻏﺬاﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻫﻤﻪي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺧﻮردن آن ﻣﻴﺴﺮ‬
‫ﻧﺒﻮد اﻣﺘﻨﺎع ﻣﻲورزﻳﺪ‪ .‬او از روزي ﻛﻪ زﻣﺎم ﺧﻼﻓﺖ را ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ ﻏﺬاي ﺧﻮﺑﻲ‬
‫ﻧﺪﻳﺪ و ﺑﻴﺸﺘﺮ اوﻗﺎت روزه ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫روزي در ﺧﺸﻜﺴﺎﻟﻲ ﻋﺎم اﻟﺮﻣﺎده ﭼﻨﺪ ﺷﺘﺮ ذﺑﺢ ﻛﺮدﻧﺪ‪ 1‬و ﺑﻪ ﻣﺮدم ﺧﻮراك دادﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺧﺎدﻣﺎن ﻗﻄﻌﻪاي از ﻛﻮﻫﺎن و ﺟﮕﺮ ﺷﺘﺮ را ﺑﺮاي او آوردﻧﺪ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺑﻪ‪ .‬ﻣﻦ ﻟﺬﻳﺬﺗﺮﻳﻦ‬
‫ﻗﺴﻤﺖ ﮔﻮﺷﺖ را ﺑﺨﻮرم؟ اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﻨﻢ‪ ،‬ﺑﺪ ﺣﺎﻛﻤﻲ ﻫﺴﺘﻢ‪ .‬اﻳﻦ را ﮔﻔﺖ و ﻏﺬا را‬
‫‪2‬‬
‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﻴﺪ و ﻗﻄﻌﻪ ﻧﺎﻧﻲ ﺑﺎ ﻣﻘﺪاري روﻏﻦ زﻳﺘﻮن ﻃﻠﺒﻴﺪ و ﺧﻮرد‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻪ ﺑﺮﻗﺮاري ﻋﺪاﻟﺖ ﻫﻤﺖ ﮔﻤﺎﺷﺖ ﺑﻠﻜﻪ در ﺳﺮﺗﺎﺳﺮ ﻗﻠﻤﺮو‬
‫اﺳﻼﻣﻲ ﻋﺪاﻟﺖ را ﺑﺮﻗﺮار ﻧﻤﻮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﻧﺰد ﻋﺘﺒﻪ ﺑﻦ ﻓﺮﻗﺪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪار آذرﺑﺎﻳﺠﺎن‬
‫ﺣﻠﻮاي ﻣﺤﻠﻲ آﻣﻴﺨﺘﻪ ﺑﺎ ﺧﺮﻣﺎ و ﻋﺴﻞ آوردﻧﺪ و آنرا ﺧﻮرد و ﻟﺬﻳﺬ ﻳﺎﻓﺖ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻋﺠﺐ‬
‫ﺣﻠﻮاي ﺧﻮش ﻣﺰهاي اﺳﺖ! ﺑﻪ ﺧﺪا‪ ،‬از اﻳﻦ ﺣﻠﻮا ﺑﺮاي اﻣﻴﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﺧﻮاﻫﻢ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪.‬‬
‫آنﮔﺎه ﺑﻪ اﻧﺪازهي ﺑﺎر دو ﺷﺘﺮ ﺗﺪارك دﻳﺪ و ﺑﺮاي اﻣﻴﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪.‬‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ آنﻫﺎ را ﻧﺰد ﺧﻠﻴﻔﻪ آوردﻧﺪ ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬اﻳﻦﻫﺎ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺣﻠﻮاﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻋﺘﺒﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎده اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻘﺪاري از آنرا ﭼﺸﻴﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻋﺠﺐ ﺧﻮش ﻣﺰه اﺳﺖ؟! آﻳﺎ‬
‫ﻫﻤﻪي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن آن ﺳﺎﻣﺎن از اﻳﻦ ﺣﻠﻮا ﻣﻲﺧﻮرﻧﺪ؟ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺧﻴﺮ‪ .‬آنﮔﺎه ﻋﻤﺮ آنﻫﺎ را‬
‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﻴﺪ و در ﻧﺎﻣﻪاي ﺑﻪ ﻋﺘﺒﻪ ﻧﻮﺷﺖ‪ :‬اﻳﻦﻫﺎ از ﺳﺮﻣﺎﻳﻪي ﭘﺪر و ﻣﺎدرت ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻛﺎري‬
‫‪3‬‬
‫ﻛﻦ ﺗﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻫﻤﺎن ﭼﻴﺰي را ﺑﺨﻮرﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻮ ﻣﻲﺧﻮري؟‬
‫ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ از ﻧﻤﺎدﻫﺎي ﺷﮕﻔﺖ اﻧﮕﻴﺰ ﻋﺪاﻟﺖ ﻓﺎروق‪ ،‬ﺑﺮﺧﻮرد اﻳﺸﺎن ﺑﺎ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻲ‬
‫وﻗﺎص ﻓﺮﻣﺎﻧﺪهي ﺑﺰرگ اﺳﻼم ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬روزي ﺧﻠﻴﻔﻪ در ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﺸﻐﻮل ﺗﻘﺴﻴﻢ‬
‫اﻣﻮال ﺑﻮد‪ .‬ﺟﻤﻌﻴﺖ زﻳﺎدي ﻧﺰد او ﮔﺮد آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻲ وﻗﺎص ﺑﺎ ﻛﻨﺎر زدن‬
‫ﺟﻤﻌﻴﺖ‪ ،‬ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ رﺳﺎﻧﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻛﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ رﻓﺘﺎر او ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺷﻼق ﺧﻮد ﺑﺮ او‬
‫زد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﻮ ﻗﺎﻧﻮن ﺧﺪا را ﻧﺎدﻳﺪه ﮔﺮﻓﺘﻲ‪ ،‬ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﺑﺪاﻧﻲ ﻛﻪ ﻗﺎﻧﻮن ﺧﺪا ﺗﻮ را‬

‫‪ -١‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﻜﻢ ﰲ ﺍﻟﺸﺮﻳﻌﺔ ﻭﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﻲ )‪.(٨٧ /١‬‬


‫‪ -٢‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﮑﻢ ﻓﯽ ﺍﻟﺸﺮﻳﻌﻪ ﻭﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻻﺳﻼﻣﯽ‪۸۷/۱ .‬‬
‫‪ -٣‬ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺍﻣﻴﺮ ﺍﳌﻮﻣﻨﻴﻦ‪ .‬ﺍﺑﻦ ﺟﻮﺯﯼ‪ .‬ﺹ ‪۱۴۷‬‬
‫‪187‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و از ﺗﻮ اﻧﺘﻘﺎم ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .1‬اﻳﻦ ﺑﺮﺧﻮرد ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﻓﺎﺗﺢ ﻋﺮاق و ﻣﺪاﻳﻦ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪهي‬
‫ﺑﺰرگ اﺳﻼم‪ ،‬ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻲ وﻗﺎص ﺑﻮد ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از ده ﻳﺎر ﺑﻬﺸﺘﻲ رﺳﻮل ﺧﺪا و ﻳﻜﻲ از‬
‫ﺷﺶ ﻧﻔﺮ اﻫﻞ ﺷﻮري ﺑﻮد و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص در واﭘﺴﻴﻦ زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﺧﻮد از او راﺿﻲ و ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان اﺳﺐ ﺳﻮار اﺳﻼم ﺷﻬﺮت ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬و اﻳﻦ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻣﻴﺰان ﻋﺪاﻟﺖ و ﻣﺴﺎواﺗﻲ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺧﻮد را ﻣﻠﺰم ﺑﻪ آن ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد‪.2‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﺑﻦ ﺟﻮزي ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﻓﺮزﻧﺪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب‪ ،‬در ﻣﺼﺮ‬
‫ﺷﺮاب ﻧﻮﺷﻴﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﻛﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﻣﺼﺮ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﺣﺘﺮام ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺟﺎي اﺟﺮاي ﺣﺪ ﺷﺮﻋﻲ در ﻣﻸ ﻋﺎم‪ ،‬در ﺧﺎﻧﻪي ﺧﻮد او را ﺷﻼق زد‪ .‬وﻗﺘﻲ اﻳﻦ ﺧﺒﺮ ﺑﻪ‬
‫ﮔﻮش ﻋﻤﺮ رﺳﻴﺪ‪ ،‬در ﻧﺎﻣﻪاي ﺑﻪ ﻋﻤﺮو ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬از ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻋﺎﺻﻲ )ﺧﻄﺎﻛﺎر( ﺑﻦ ﻋﺎص‪.‬‬
‫اي ﻋﻤﺮو! ﻣﻦ از ﺟﺮأت ﺗﻮ در ﺧﻼف ورزي ﺑﺎ ﻣﻦ در ﺷﮕﻔﺘﻢ‪ .‬ﺗﻮ ﻣﻲداﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻦ ﺗﻮ را‬
‫ﺑﺮ ﺑﺰرﮔﺎن اﻫﻞ ﺑﺪر ﻛﻪ از ﺗﻮ ﺑﻬﺘﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻴﺢ دادم‪ .‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ دﺳﺘﻮرات ﻣﺮا‬
‫اﺟﺮا ﻧﻤﺎﻳﻲ‪ .‬اﻛﻨﻮن ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ ﺗﻮ ﻫﻢ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺑﻼ ﺷﺪهاي‪ .‬و دﻟﻢ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ از ﻛﺎر ﺑﺮﻛﻨﺎرت‬
‫ﻛﻨﻢ وﻟﻲ آن ﻫﻢ ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎي ﺑﺪي دارد‪ .‬ﺗﻮ ﭘﺴﺮم ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﺎن را در ﺧﺎﻧﻪاﻳﺖ ﺷﻼق‬
‫زدهاي‪ .‬ﻣﮕﺮ ﻧﻤﻲداﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻦ ﻣﺨﺎﻟﻒ اﻳﻦ روش ﻫﺴﺘﻢ‪ .‬ﺗﻮ ﻓﻜﺮ ﻛﺮدي او ﭘﺴﺮ‬
‫اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ او ﻧﻴﺰ ﻓﺮدي از رﻋﻴﺖ ﺗﻮ اﺳﺖ و ﺗﻮ ﻣﻲداﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻦ در‬
‫اﺟﺮاي ﺣﺪود ﺧﺪا‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﺗﺮﺣﻢ ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ‪ .‬ﭘﺲ زود او را ﻧﺰد ﻣﻦ ﺑﻔﺮﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ‬
‫ﻋﺎﻗﺒﺖ ﻛﺎري ﻛﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ ﭘﻲ ﺑﺒﺮد‪ 3.‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﻃﺒﻖ دﺳﺘﻮر‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﺎن را ﺑﻪ‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎد و در آن ﺟﺎ ﻋﻠﻨﺎً ﺑﺮ او ﺣﺪ ﺷﺮﻋﻲ را اﺟﺮا ﻧﻤﻮد‪ .‬اﻳﻦ را اﺑﻦ ﺳﻌﺪ و اﺑﻦ‬
‫زﺑﻴﺮ رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺮزاق آنرا ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺻﺤﻴﺢ و ﻣﻔﺼﻞ ﺑﻪ رواﻳﺖ اﺑﻦ‬
‫‪4‬‬
‫ﻋﻤﺮ آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫آري اﻳﻦ اﺳﺖ ﺑﺮﺧﻮرد ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﻧﺰدﻳﻚﺗﺮﻳﻦ ﻓﺮد ﺧﺎﻧﻮادهاش‪ .‬و اﻳﻦ ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ‬
‫درﺟﻪي ﻣﺴﺎوات و ﻋﺪاﻟﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺘﻬﻢ در اﻳﻨﺠﺎ ﻓﺮزﻧﺪ اﻣﻴﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ اﺳﺖ و واﻟﻲ ﻣﺼﺮ‬

‫‪ -١‬ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻭﻥ ﺹ‪.٢٤٣‬‬


‫‪ -٢‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﻜﻢ ﰲ ﺍﻟﺸﺮﻳﻌﺔ ﻭﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﻲ )‪.(٨٨ /١‬‬
‫‪ -٣‬ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺍﻣﻴﺮ ﺍﳌﻮﻣﻨﻴﻦ )ﺍﺑﻦ ﺟﻮﺯﯼ(‪.‬ﺹ ‪۲۳۵‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﳋﻼﻓﻪ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻩ ﻭﺍﻟﺪﻭﻟﻪ ﺍﻻﻣﻮﻳﻪ‪ .‬ﻳﺤﻴﯽ ﻳﺤﻴﯽ‪ .‬ﺹ ‪۳۴۵‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪188‬‬

‫از ﻋﻘﺎب آن ﭼﺸﻢ ﭘﻮﺷﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ وﻗﺘﻲ ﻓﺎروق ﭘﻲ ﻣﻲﺑﺮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ وي ﻣﺮاﻋﺎت‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎر آزرده ﺧﺎﻃﺮ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻪ ﺷﺪت ﺑﺎ واﻟﻲ ﻣﺼﺮ ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ و در‬
‫راﺳﺘﺎي اﺟﺮاي ﺣﺪودات اﻟﻬﻲ و ﺗﺄدﻳﺐ ﻓﺮزﻧﺪش ﺑﻪ ﻃﻮر ﺷﺎﻳﺴﺘﻪاي او را ﻣﻌﺎﻗﺒﻪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎل اﮔﺮ ﻓﺎروق اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ ﺑﺎ ﻧﺰدﻳﻜﺎن ﺧﻮد ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺷﻤﺎ ﺑﺎﻳﺪ‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﺎ دﻳﮕﺮان ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎﺷﺪ؟‬
‫و از ﻣﺜﺎﻟﻬﺎي ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻣﻬﻤﻲ ﻛﻪ در ﻣﻮرد اﺟﺮاي ﻣﺴﺎوات و ﺑﺮاﺑﺮي ﻓﺎروق ذﻛﺮ‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮﺧﻮرد اﻳﺸﺎن ﺑﺎ ﺟﺒﻠﻪ ﺑﻦ اﻳﻬﻢ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺟﺒﻠﻪ آﺧﺮﻳﻦ اﻣﻴﺮ ﺑﻨﻲ ﻏﺴﺎن از‬
‫ﺟﺎﻧﺐ ﻫﺮﻗﻞ ﺑﻮد‪ .‬در آن زﻣﺎن ﻏﺴﺎﻧﻲﻫﺎ ﺗﺤﺖ ﺳﻠﻄﻪي دوﻟﺖ روم زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬و‬
‫ﻫﻤﻮاره روﻣﻲﻫﺎ آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﻛﻪ‬
‫ﺳﻠﻄﻪي ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﮔﺴﺘﺮش ﻳﺎﻓﺖ و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺑﺎر روﻣﻲﻫﺎ را‬
‫ﺷﻜﺴﺖ دادﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺒﺎﻳﻞ ﻋﺮب ﺷﺎم ﺑﻪ اﺳﻼم روي آوردﻧﺪ و ﻳﻜﻲ ﭘﺲ از دﻳﮕﺮي ﻣﺴﻠﻤﺎن‬
‫ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ ﺟﺒﻠﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﺧﻮد ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪ‪ .‬و ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﻧﺎﻣﻪاي ﻧﻮﺷﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ از ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن و آﻣﺪن او ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺷﺪﻳﺪا ﺧﻮﺷﺤﺎل‬
‫ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬ﺟﺒﻠﻪ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ آﻣﺪ و ﻣﺪﺗﻲ در آنﺟﺎ ﻣﺎﻧﺪ و ﻣﻮرد اﺳﺘﻘﺒﺎل و ﺗﻜﺮﻳﻢ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻗﺮار‬
‫ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ در رﻛﺎب ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﺣﺞ رﻓﺖ‪ .‬و در اﺛﻨﺎي ﻃﻮاف ﻋﺒﺎﻳﺶ زﻳﺮ ﭘﺎي‬
‫ﻣﺮدي از ﻃﺎﻳﻔﻪي »ﻓﺰاره« ﮔﻴﺮ ﻛﺮد و اﻓﺘﺎد‪ .‬ﺟﺒﻠﻪ ﻋﺼﺒﺎﻧﻲ ﺷﺪ و ﻣﺸﺖ ﻣﺤﻜﻤﻲ ﺑﺮ ﺑﻴﻨﻲ‬
‫آن ﻣﺮد زد و ﺑﻴﻨﻲاش را ﻣﺠﺮوح ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬ﻣﺮد دوان دوان ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻋﻤﺮ رﺳﺎﻧﺪ و‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺟﺒﻠﻪ ﺑﺎ ﻣﻦ ﭼﻨﻴﻦ رﻓﺘﺎر ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺟﺒﻠﻪ را ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﺮا ﺑﺎ‬
‫ﺑﺮادرت ﭼﻨﻴﻦ رﻓﺘﺎر ﻧﻤﻮدهاي؟ ﺟﺒﻠﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﺣﺘﺮام ﻛﻌﺒﻪ ﻧﺒﻮد ﮔﺮدﻧﺶ را‬
‫ﻣﻲزدم‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻛﻨﻮن ﻛﻪ اﻋﺘﺮاف ﻛﺮدي ﻳﺎ رﺿﺎﻳﺖ او را ﺟﻠﺐ ﻛﻦ و ﻳﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ‬
‫از ﺗﻮ اﻧﺘﻘﺎم ﺧﻮاﻫﻢ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺟﺒﻠﻪ ﺑﺮاﻓﺮوﺧﺘﻪ ﺷﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬او ﻳﻚ ﻣﺮد ﻋﺎدي و ﻣﻦ ﭘﺎدﺷﺎه‬
‫ﻫﺴﺘﻢ‪ ،‬از ﻣﻦ اﻧﺘﻘﺎم ﻣﻲﮔﻴﺮي؟ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬در اﺳﻼم‪ ،‬ﺷﻤﺎ ﻫﺮ دو ﺗﺎ ﻣﺴﺎوي ﻫﺴﺘﻴﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻓﻦ ﺍﳊﻜﻢ ﰲ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﺩ‪ .‬ﻣﺼﻄﻔﻰ ﺃﺑﻮ ﺯﻳﺪ ﺹ‪.٤٧٦ ،٤٧٥‬‬


‫‪189‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ﺟﺒﻠﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدم در اﺳﻼم داراي ﻣﻘﺎم ﺑﻠﻨﺪﺗﺮي ﻣﻲﺷﻮم‪ .‬ﻋﻤﺮ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻻن وﻗﺖ اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬زود ﺑﺎش ﻳﺎ رﺿﺎﻳﺖ او را ﺟﻠﺐ ﻛﻦ و ﻳﺎ از ﺗﻮ‬
‫اﻧﺘﻘﺎم ﺧﻮاﻫﻢ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺟﺒﻠﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﻃﻮر اﺳﺖ ﭘﺲ ﻣﻦ ﺑﻪ دﻳﻦ ﺧﻮد )ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ(‬
‫ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدم‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﻨﻲ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ارﺗﺪاد از اﺳﻼم‪ ،‬ﮔﺮدﻧﺖ را ﺧﻮاﻫﻢ‬
‫زد‪ .1‬ﺟﺒﻠﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺲ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻣﻬﻠﺖ ده ﺗﺎ ﺑﺒﻴﻨﻢ ﭼﻪ ﻛﺎري ﻣﻲﺗﻮاﻧﻢ ﺑﻜﻨﻢ‪ .‬آنﮔﺎه ﻧﻴﻤﻪ ﺷﺐ‬
‫ﺑﺎ اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﺧﻮد ﭘﺎ ﺑﻪ ﻓﺮار ﮔﺬاﺷﺖ و راه ﻗﺴﻄﻨﻄﻨﻴﻪ را در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺖ و ﻣﺴﻴﺤﻲ ﺷﺪ‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺳﺨﺖ ﭘﺸﻴﻤﺎن ﺷﺪ و ﻧﺪاﻣﺖ ﺧﻮد را در ﻗﺎﻟﺐ ﺷﻌﺮ زﻳﺒﺎﻳﻲ ﺳﺮود‪.‬‬
‫از اﻳﻦ داﺳﺘﺎن ﺑﻪ ﻣﻴﺰان اﺟﺮاي ﻣﺴﺎوات ﺗﻮﺳﻂ ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﭘﻲ ﻣﻲﺑﺮﻳﻢ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن‬
‫ﭘﺎدﺷﺎه و ﻳﻚ ﻓﺮد ﻋﺎدي ﺗﻔﺎوﺗﻲ ﻗﺎﻳﻞ ﻧﻴﺴﺖ و اﻳﻦ ﻳﻚ ﻣﺴﺎوات زﻧﺪه و ﻋﻤﻠﻲ ﺑﻮد ﻧﻪ‬
‫‪2‬‬
‫ﻳﻚ ﺷﻌﺎر ﺧﺎﻟﻲ‪.‬‬
‫آري ﻋﻤﺮ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﺻﻞ ﻣﺴﺎوات را ﻛﻪ رﻳﺸﻪ در ﺷﺮﻳﻌﺖ اﻟﻬﻲ دارد ﺗﻄﺒﻴﻖ داد‬
‫و آنرا در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت زﻧﺪه و ﻣﺤﺴﻮس ﺑﺮﻗﺮار ﻧﻤﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﻧﻪ ﻋﺎﻃﻔﻪ‬
‫ﭘﺪري ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻣﺎﻧﻊ اﺟﺮاي آن ﺷﻮد و ﻧﻪ ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻣﻠﻲ و دﻳﻨﻲ و ﺳﻮاﺑﻖ ﺷﺨﺼﻴﺘﻬﺎ‪.‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺴﺎواﺗﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻫﻤﻪ‪ ،‬ﭼﻪ ﺣﺎﻛﻢ و ﭼﻪ ﻣﺤﻜﻮم‪ ،‬ﭼﻪ ﻇﺎﻟﻢ و ﭼﻪ ﻣﻈﻠﻮم ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرت ﻳﻜﺴﺎن از آن ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬و در ﻧﺘﻴﺠﻪي اﺟﺮاي اﻳﻦ اﺻﻞ اﺳﻼﻣﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ‬
‫در دوران ﺧﻼﻓﺖ راﺷﺪه ﻫﻤﻪي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ اﺣﺴﺎس ﺑﺮاﺑﺮي و ﺑﺮادري‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و اﻣﺘﻴﺎزات ﺟﺎﻫﻠﻲ و ﻃﺒﻘﺎﺗﻲاي ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﺣﺴﺐ و ﻧﺴﺐ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪه‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬رﺧﺖ ﺑﺮ ﺑﺴﺖ و ﻫﻴﭻ ﻗﻠﺪري ﭼﺸﻢ ﺑﻪ ﻣﺎل و ﺟﺎن ﺿﻌﻴﻔﻲ ﻧﻤﻲدوﺧﺖ و ﻫﻴﭻ‬
‫ﺿﻌﻴﻔﻲ از ﺿﺎﻳﻊ ﺷﺪن ﺣﻖ ﺧﻮد ﻫﺮاﺳﻲ ﻧﺪاﺷﺖ و ﻫﻤﻪ از ﺣﻘﻮﻗﻲ ﻣﺴﺎوي ﺑﺮﺧﻮردار‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬و اﻳﻦ ﻣﺴﺎوات ﻧﻮر و آراﻣﺸﻲ ﺑﻪ وﺟﻮد آورده ﺑﻮد ﻛﻪ در ﻫﻤﻪ ﺟﺎي دوﻟﺖ‬
‫‪3‬‬
‫اﺳﻼﻣﻲ ﻧﻤﺎﻳﺎن و ﻣﺤﺴﻮس ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﺑﻦ ﺧﻠﺪﻭﻥ )‪ (٢٨١/٢‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺍﺯ‪ :‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﻜﻢ ﻟﻠﻘﺎﲰﻲ )‪.(٩٠/١‬‬


‫‪ -٢‬ﻓﻦ ﺍﳊﮑﻢ ﻓﯽ ﺍﻻﺳﻼﻡ ‪۴۷۷‬‬
‫‪ -٣‬ﺍ‪‬ﺘﻤﻊ ﺍﻻﺳﻼﻣﯽ ﺩﻋﺎﺋﻤﻪ ﻭ ﺁﺩﺍﺑﻪ‪ .‬ﳏﻤﺪ ﺃﺑﻮ ﻋﺠﻮﻩ‪ .‬ﺹ ‪۱۶۵‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪190‬‬

‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬اﺻﻞ آزادي‬


‫ﻣﻲﺗﻮان اﺻﻞ آزادي را ﻳﻜﻲ از اﺻﻮل ﻛﻠﻲاي ﺑﺮﺷﻤﺮد ﻛﻪ ﺧﻼﻓﺖ راﺷﺪه ﺑﺮ آن اﺳﺘﻮار‬
‫ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ اﺻﻞ‪ ،‬آزاديﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻣﺮدم را در ﭼﺎرﭼﻮب ﺷﺮﻳﻌﺖ ﺗﻀﻤﻴﻦ ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬در‬
‫واﻗﻊ ﭘﻴﺎم آزادي ﺑﺸﺮﻳﺖ‪ ،‬دﻋﻮﺗﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻗﺒﻞ از ﺳﺎﻳﺮ ﻣﻜﺎﺗﺐ ﺑﻪ اﺳﻼم آن ﭘﺮداﺧﺖ‪ ،‬و‬
‫در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺸﺮﻳﺖ ﻫﻤﺘﺎﻳﻲ ﺑﺮاي آن ﻧﺨﻮاﻫﻲ ﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ ﭼﻨﺎن ﮔﺴﺘﺮده و وﺳﻴﻊ ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ ﻣﻴﺪان ﭘﺎ ﻧﻬﺎده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ دﻋﻮت اﺳﻼم‪ ،‬دﻋﻮت ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻋﺒﺎدت‬
‫ﺧﺪاي ﻳﻜﺘﺎ اﺳﺖ‪ .‬و ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻳﻌﻨﻲ آزادي ﻛﺎﻣﻞ ﺑﺸﺮﻳﺖ از ﺑﻨﺪﮔﻲ ﻧﻔﺲ و ﺷﻴﻄﺎن و ﺳﺎﻳﺮ‬
‫ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت دﻳﮕﺮ‪ .‬و اﺳﻼم آزادي را ﺑﺎ ﻫﻤﻪي ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ آن ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ و ﻋﺮﺿﻪ ﻛﺮد‪ .‬ﭼﻨﺎن‬
‫ﻛﻪ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﺮوف و ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ از ﻃﺮﻓﻲ و ﻋﺪم اﺟﺒﺎر ﻣﺮدم ﺑﻪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ دﻳﻦ‪ ،‬از ﻃﺮف‬
‫دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻫﻤﻴﻦ آزادي اﺳﺖ‪ .‬و ﮔﺎﻫﻲ آزادي ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ رﺣﻤﺖ و ﻋﺪل و ﻣﺴﺎوات‬
‫ﺗﺒﻠﻮر ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ از ﻣﺒﺎدي و اﺻﻠﻲ ﻛﻪ اﺳﻼم ﺑﻪ آن ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪه اﺳﺖ ﺑﺪون‬
‫آزادي ﺗﺤﻘﻖ ﭘﺬﻳﺮ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬و اﺻﻞ آزادي در دوران ﺧﻼﻓﺖ راﺷﺪه‪ ،‬ﻛﻤﻚ ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﻪ‬
‫ﮔﺴﺘﺮش ﻗﻠﻤﺮو اﺳﻼﻣﻲ و ﻧﺸﺮ دﻳﻦ ﻣﺒﻴﻦ اﺳﻼم ﻧﻤﻮد‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ اﺳﻼم ﺑﻪ اﻧﺴﺎﻧﻴﺖ ﻛﺮاﻣﺖ‬
‫ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ‪ .‬و او را وارد ﻋﺎﻟﻤﻲ ﺑﺰرگ و آزاد ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬و از ﻃﺮﻓﻲ در آن زﻣﺎن‪ ،‬ﺳﻴﺎﺳﺖ‬
‫ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺮ ﺟﻬﺎن زاﻳﻴﺪهي ﻧﻈﺎم اﺳﺘﺒﺪادي ﻓﺎرس و روم ﺑﻮد ﻛﻪ ﺟﺰ ﻇﻠﻢ و اﺳﺘﺒﺪاد و‬
‫ﻧﺎﺑﺮاﺑﺮي ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﻋﺎﻳﺪ ﻣﻠﺘﻬﺎ ﻧﻤﻲﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ وﻳﮋه ﻣﺨﺎﻟﻔﻴﻦ ﺳﻴﺎﺳﻲ و اﻗﻠﻴﺘﻬﺎي دﻳﻨﻲ ﺑﺎ‬
‫ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﻧﻮع ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ و ﺑﻲ ﻋﺪاﻟﺘﻲ ﻣﻮاﺟﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺜﺎل‪ :‬دوﻟﺖ روم‪،‬‬
‫ﻳﻌﻘﻮﺑﻴﻬﺎي ﻣﺼﺮ و ﺷﺎم را ﺗﺤﺖ ﻓﺸﺎر ﻗﺮار داد ﺗﺎ ﻣﺬﻫﺐ ﻣﻠﻜﺎﻧﻲ )دﻳﻦ رﺳﻤﻲروم( را‬
‫ﺑﭙﺬﻳﺮﻧﺪ و ﻣﺨﺎﻟﻔﻴﻦ اﺟﺮاي اﻳﻦ ﻃﺮح را در آﺗﺶ اﻧﺪاﺧﺘﻪ‪ ،‬زﻧﺪه زﻧﺪه ﺳﻮزاﻧﻴﺪ‪ .‬و اﻳﻦ‬
‫ﺳﻨﮕﺪﻻن ﻣﺮدم را داﺧﻞ ﻛﻴﺴﻪﻫﺎي ﺑﺰرﮔﻲ ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻤﻠﻮ از ﺳﻨﮓ رﻳﺰه ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﻪ‬
‫اﻋﻤﺎق درﻳﺎﻫﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ‪.‬‬
‫دوﻟﺖ ﻓﺎرس ﻫﻢ از روﻣﻲﻫﺎ دﺳﺖ ﻛﻢ ﻧﺪاﺷﺖ و ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﭘﻴﺮو آﻳﻴﻦ آﺳﻤﺎﻧﻲ‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪ وﻳﮋه ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن را ﺑﻪ ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﻧﻮع‪ ،‬ﺷﻜﻨﺠﻪ و آزار ﻣﻲداد‪ .‬وﻟﻲ در اﺳﻼم ﭼﻪ در‬
‫زﻣﺎن رﺳﻮل ﺧﺪا و ﭼﻪ در زﻣﺎن ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﻫﻤﻪي ﻣﺮدم و ﭘﻴﺮوان ادﻳﺎن ﻣﺨﺘﻠﻒ از‬
‫‪191‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫آزادي ﻛﺎﻣﻞ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻧﺪ‪ 1‬ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﻳﻲ از آن در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮﻓﺎروق‬
‫ اﺷﺎره ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪:‬‬

‫‪1‬ـ آزادي دﻳﻨﻲ‬


‫اﺻﻮﻻ دﻳﻦ اﺳﻼم ﻛﺴﻲ را ﺑﻪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﺑﺎورﻫﺎي دﻳﻨﻲ اﺳﻼم ﻣﺠﺒﻮر ﻧﻜﺮده و ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ را ﺑﻪ ﺗﻔﻜﺮ در ﻣﻮرد ﺧﺪا و ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت و دﻳﻦ واﻗﻌﻲ ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ و ﺑﻪ‬
‫ﭘﻴﺮوان ﺧﻮد دﺳﺘﻮر داده ﺗﺎ ﺑﺎ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻧﺤﻮ اﺣﺴﻦ در ﻣﻮرد دﻳﻦ اﺳﻼم ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ lÕÔÓ ÒÑm‬ﺍﻟﺒﻘﺮﺓ‪٢٥٦ :‬‬
‫»اﺟﺒﺎر و اﻛﺮاﻫﻲ در )ﻗﺒﻮل( دﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ«‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ lsrqp onmlkj ihm‬ﺍﻟﺸﻮﺭﻯ‪٤٨ :‬‬
‫»اﮔﺮ روﻳﮕﺮدان ﺷﺪﻧﺪ )ﻏﻤﮕﻴﻦ ﻣﺒﺎش( ﭼﺮا ﻛﻪ ﻣﺎ ﺗﻮ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺮاﻗﺐ و ﻣﻮاﻇﺐ‬
‫اﻳﺸﺎن ﻧﻔﺮﺳﺘﺎدﻳﻢ ﺑﺮ ﺗﻮ رﺳﺎﻧﺪن ﭘﻴﺎم ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﺲ«‪.‬‬
‫و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ ¥¤ £ ¢¡ ~ }| {zy x wv m‬‬
‫¦ §¨©‪ l ±°¯®¬«ª‬ﺍﻟﻨﺤﻞ‪١٢٥ :‬‬
‫»)اي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ( ﻣﺮدﻣﺎن را ﺑﺎ ﺳﺨﻨﺎن اﺳﺘﻮار و ﺑﻪ ﺟﺎ و اﻧﺪرزﻫﺎي ﻧﻴﻜﻮ و زﻳﺒﺎ ﺑﻪ راه‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎرت ﻓﺮا ﺧﻮان و ﺑﺎ اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﺷﻴﻮه ي ﻫﺮ ﭼﻪ ﻧﻴﻜﻮﺗﺮ و ﺑﻬﺘﺮ ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻛﻦ ﭼﺮا ﻛﻪ‬
‫ﺑﻲ ﮔﻤﺎن ﭘﺮوردﮔﺎرت آﮔﺎه ﺗﺮ )از ﻫﻤﮕﺎن( ﺑﻪ ﺣﺎل ﻛﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از راه او ﻣﻨﺤﺮف و‬
‫ﮔﻤﺮاه ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ رﻫﻨﻤﻮد و راﻫﻴﺎب ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ«‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪PONML K JIHGFEDC BAm‬‬
‫‪ l\[ ZYXWVU TSRQ‬ﺍﻟﻌﻨﻜﺒﻮﺕ‪٤٦ :‬‬

‫‪ -١‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﻜﻢ ﰲ ﻋﻬﺪ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﲪﺪ ﺍﻟﺼﻤﺪ ﺹ‪. ١٥٨ ،١٥٧‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪192‬‬

‫»ﺑﺎ اﻫﻞ ﻛﺘﺎب )ﻳﻬﻮد و ﻧﺼﺎري( ﺟﺰ ﺑﻪ روﺷﻲ ﻛﻪ ﻧﻜﻮﺗﺮ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺤﺚ و ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻧﻜﻦ‪،‬‬
‫ﻣﮕﺮ ﺑﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ از اﻳﺸﺎن ﻛﻪ ﺳﺘﻢ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ‪ :‬ﺑﻪ ﺗﻤﺎم آنﭼﻪ از ﺳﻮي ﺧﺪا ﺑﺮ ﻣﺎ و‬
‫ﺑﺮﺷﻤﺎ ﻧﺎزل ﺷﺪه اﺳﺖ اﻳﻤﺎن دارﻳﻢ ﻣﻌﺒﻮد ﻣﺎ و ﺷﻤﺎ ﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺎ ﺗﻨﻬﺎ ﺗﺴﻠﻴﻢ و‬
‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮدار او ﻫﺴﺘﻴﻢ«‪.‬‬
‫و در اﻳﻦ ﻣﻮرد آﻳﺎت زﻳﺎدي ﻧﺎزل ﺷﺪه اﺳﺖ و ﺑﺮ اﺳﺎس ﻫﻤﻴﻦ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآن‬
‫ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﻤﺮﻓﺎروق  در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﺧﻮد ﺑﻪ آزاديﻫﺎي دﻳﻨﻲ اﻫﻤﻴﺖ ﺧﺎﺻﻲ ﻣﻲداد‬
‫و در اﻳﻦﺑﺎره روش رﺳﻮل ﺧﺪا و ﺧﻠﻴﻔﻪي اول را اداﻣﻪ داد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﻫﻞ ﻛﺘﺎب را ﺑﺮ‬
‫دﻳﻦ ﺧﻮدﺷﺎن ﮔﺬاﺷﺖ و از آﻧﺎن ﺟﺰﻳﻪ درﻳﺎﻓﺖ ﻧﻤﻮد و ﻣﻌﺎﺑﺪ آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﺣﺎل ﺧﻮد رﻫﺎ‬
‫ﻛﺮد و اﻳﻦ ﻋﻤﻠﻜﺮد اﻳﺸﺎن ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از اﻳﻦ آﻳﻪي ﻛﻼم اﻟﻬﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪e dcba` _^]\[ZYm‬‬
‫‪ lihgf‬ﺍﳊﺞ‪٤٠ :‬‬
‫»اﺻﻼً اﮔﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻌﻀﻲ از ﻣﺮدم را ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ي ﺑﻌﻀﻲ دﻓﻊ ﻧﻜﻨﺪ دﻳﺮﻫﺎ و‬
‫ﻛﻠﻴﺴﺎﻫﺎ و ﻛﻨﺸﺖ ﻫﺎ و ﻣﺴﺠﺪﻫﺎ ﻛﻪ در آنﻫﺎ ﺧﺪا ﺑﺴﻴﺎر ﻳﺎد ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺗﺨﺮﻳﺐ و وﻳﺮان‬
‫ﻣﻲﮔﺮدد«‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ در روﻧﺪ ﻓﺘﻮﺣﺎت زﻣﺎن ﻋﻤﺮﻓﺎروق  ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ اﺣﺘﺮام اﺳﻼم و ﺧﻠﻴﻔﻪ‬
‫ﺑﻪ ادﻳﺎن دﻳﮕﺮ و ﻋﺪم اﺟﺒﺎر اﻓﺮاد ﺑﺮاي ورود ﺑﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم آﺷﻜﺎر ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ‬
‫روزي ﭘﻴﺮزﻧﻲ ﻧﺼﺮاﻧﻲ ﻧﺰد اﻳﺸﺎن آﻣﺪ و ﻛﻤﻚ ﺧﻮاﺳﺖ‪ .‬ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻗﺒﻞ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ او‬
‫ﭼﻴﺰي ﺑﺪﻫﺪ‪ ،‬از روي ﻧﺼﻴﺤﺖ ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺤﻤﺪ ص را ﺑﻪ ﺣﻖ ﻓﺮﺳﺘﺎده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﻮ ﺗﺎ در دﻧﻴﺎ و آﺧﺮت در اﻣﻦ و ﺳﻼﻣﺖ ﺑﻪ ﺳﺮ ﺑﺒﺮي‪ .‬ﭘﻴﺮزن ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﻣﻦ ﭘﻴﺮزﻧﻲ ﻫﺴﺘﻢ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻟﺐ ﮔﻮر ﻗﺮار دارم‪ .‬آنﮔﺎه ﻋﻤﺮ ﺣﺎﺟﺖ او را ﺑﺮآورد و از اﻳﻦ‬
‫ﻛﻪ او را ﺑﻪ اﺳﻼم ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪه ﺑﻮد ﺗﺮﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﺒﺎدا دﻋﻮت او‪ ،‬اﺟﺒﺎر ﺑﻪ ﺣﺴﺎب َآﻳﺪ‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﺳﺘﻐﻔﺎر ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺎر اﻟﻬﺎ! ﻣﻦ او را راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻛﺮدم و ﻗﺼﺪ اﺟﺒﺎر ﻧﺪاﺷﺘﻢ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﺮدهاي ﻧﺼﺮاﻧﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم »اﺷﻖ« داﺷﺖ‪ .‬او ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻣﻦ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﻮ ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﻢ از ﺗﻮ در اﻣﻮر ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﻢ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫‪ -١‬ﻣﻌﺎﻣﻠﺔ ﻏﲑ ﺍﳌﺴﻠﻤﲔ ﰲ ﺍ‪‬ﺘﻤﻊ ﺍﻹﺳﻼﻣﻲ ﺇﺩﻭﺍﺭﻏﺎﱄ ﺹ‪.٤١‬‬


‫‪193‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫در اﻣﻮر آﻧﺎن از ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻛﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﻮد‪ .‬ﻣﻦ ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺘﻢ و ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻧﺸﺪم‪ .‬ﻋﻤﺮ‬
‫ﮔﻔﺖ‪lÕÔÓ ÒÑm :‬‬
‫»در دﻳﻦ ﻫﻴﭻ اﺟﺒﺎري در ﻛﺎر ﻧﻴﺴﺖ«‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﺑﺮ ﺑﺴﺘﺮ ﻣﺮگ ﺑﻪ ﺳﺮ ﻣﻲﺑﺮد ﻣﺮا آزاد ﺳﺎﺧﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻫﺮ ﺟﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻲ ﺑﺮو‪.‬‬
‫آري در زﻣﺎن ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب  اﻫﻞ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﻌﺎﻳﺮ و ﻋﺒﺎدات دﻳﻨﻲ ﺧﻮد ﭼﻪ در‬
‫ﻋﺒﺎدﺗﮕﺎﻫﻬﺎ و ﭼﻪ در ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﻮد آزاد ﺑﻮدﻧﺪ و ﻛﺴﻲ ﺑﺮاي آنﻫﺎ اﻳﺠﺎد ﻣﺰاﺣﻤﺖ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﺮد‪ .‬زﻳﺮا ﻛﻪ اﺳﻼم ﺑﻪ آنﻫﺎ ﺣﻖ آزادي دﻳﻨﻲ ﻛﺎﻣﻞ داده ﺑﻮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻃﺒﺮي‪ ،‬ﻣﺘﻦ‬
‫ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪي ﻋﻤﺮ را ﻛﻪ ﺑﺮاي اﻫﻞ اﻳﻠﻴﺎ )ﻗﺪس( ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد ذﻛﺮ ﻛﺮده و در آن آﻣﺪه‬
‫اﺳﺖ‪:‬‬
‫اﻫﻞ اﻳﻠﻴﺎ ﺑﺎ ﺟﺎن و ﻣﺎل و ﺻﻠﻴﺒﻬﺎ و ﻋﺒﺎدﺗﮕﺎهﻫﺎي ﺧﻮد آزاد و ﺗﺤﺖ ﻣﺤﺎﻓﻈﺖ ﺣﻜﻮﻣﺖ‬
‫‪2‬‬
‫اﺳﻼﻣﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪي ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص اﺳﺘﺎﻧﺪار ﻣﺼﺮ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻣﺼﺮﻳﺎن ﻧﻮﺷﺘﻪ‪،‬‬
‫آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﺑﺴﻢ اﷲ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣﻴﻢ‪ .‬اﻳﻦ اﻣﺎن ﻧﺎﻣﻪي ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﺑﻪ اﻫﻞ ﻣﺼﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮ اﺳﺎس آن‪ ،‬ﺟﺎن‪ ،‬ﻣﺎل‪ ،‬ﻋﺒﺎدﺗﮕﺎه و ﺻﻠﻴﺐﻫﺎي آﻧﺎن در ﻫﻤﻪ ﺟﺎ از اﻣﻨﻴﺖ ﻛﺎﻣﻞ‬
‫ﺑﺮﺧﻮردار ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد‪ .‬و ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺗﻮﺛﻴﻖ ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ در ﭘﺎﻳﺎن آﻣﺪه اﺳﺖ‪ :‬ﻣﻔﺎد اﻳﻦ‬
‫‪3‬‬
‫ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ ﺑﺮ ذﻣﻪي ﺧﺪا و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ و اﻣﻴﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ و ﺳﺎﻳﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻓﻘﻬﺎي اﺳﻼم‪ 4‬ﻧﻴﺰ اﺗﻔﺎق دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﻛﺎﻓﺮاﻧﻲ ﻛﻪ ﺗﺤﺖ ﺳﻠﻄﻪي دوﻟﺖ اﺳﻼﻣﻲ‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ آزادي دﻳﻨﻲ داده ﺷﻮد ﺗﺎ ﺷﻌﺎﻳﺮ ﻣﺬﻫﺒﻲ ﺧﻮد را آزاداﻧﻪ اﻧﺠﺎم دﻫﻨﺪ‪ .‬و‬
‫ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻛﺴﻲ ﺑﺮاي آنﻫﺎ در اﻳﻦ ﺑﺎره ﻣﺰاﺣﻤﺖ اﻳﺠﺎد ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﻣﮕﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﺨﻮاﻫﻨﺪ در‬
‫ﺷﻬﺮﻫﺎي ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻧﺸﻴﻦ ﺷﻌﺎﻳﺮ دﻳﻨﻲ ﺧﻮد را آﺷﻜﺎرا اﻧﺠﺎم دﻫﻨﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ ﺑﺨﻮاﻫﻨﺪ ﺻﻠﻴﺒﻬﺎ‬

‫‪ -١‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﻜﻢ ﰲ ﺍﻟﺸﺮﻳﻌﺔ ﻭﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﻲ )‪.(٥٨/١‬‬


‫‪ -٢‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﻱ )‪.(١٥٨ /٤‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﻪ ﻭﺍﻟﻨﻬﺎﻳﻪ ‪۹۸/۷‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﺴﻠﻄﺔ ﺍﻟﺘﻨﻔﻴﺬﻳﺔ ﺩ‪ .‬ﳏﻤﺪ ﺍﻟﺪﻫﻠﻮﻱ )‪.(٧٢٥ /٢‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪194‬‬

‫را ﺑﻴﺮون ﺑﻴﺎورﻧﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺟﻠﻮي آنﻫﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ در ﺷﻬﺮﻫﺎ و‬
‫‪1‬‬
‫روﺳﺘﺎﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺻﺪ درﺻﺪ ﺧﻮدﺷﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﺷﻜﺎﻟﻲ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﺷﻴﺦ ﻏﺰاﻟﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬آزادي ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ آن ﻃﻮر ﻛﻪ در اﺳﻼم ﻣﻄﺮح اﺳﺖ در‬
‫ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از ﻗﺎرهﻫﺎي دﻧﻴﺎ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﺻﻼ در دﻧﻴﺎ ﺟﺰ ﺑﺮاي اﺳﻼم ﺑﺮاي ﻫﻴﭻ‬
‫آﻳﻴﻨﻲ اﻳﻦ اﺗﻔﺎق ﻧﻴﻔﺘﺎده اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺲ از ﺗﺴﻠﻂ ﻛﺎﻣﻞ ﺑﺮ ﺑﺨﺸﻲ از اﻳﻦ ﻛﺮهي ﺧﺎﻛﻲ ﺑﻪ‬
‫‪2‬‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻔﻴﻦ ﺧﻮد ﺣﻖ آزادي ﻓﻜﺮ و ﻋﻘﻴﺪﺗﻲ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﻓﺎروق ‪ ،‬آزادي ﻓﻜﺮ و ﻋﻘﻴﺪه را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻗﺎﻧﻮن در ﺟﺎﻣﻌﻪ راﻳﺞ ﻛﺮده‬
‫ﺑﻮد و ﺳﻴﺎﺳﺘﺶ در ﻗﺒﺎل ﻳﻬﻮد و ﻧﺼﺎري در اﻳﻦ ﺟﻤﻼت وي ﺧﻼﺻﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ﻣﺎ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﺗﻌﻬﺪ دادهاﻳﻢ ﻛﻪ در ﻋﺒﺎدﺗﮕﺎهﻫﺎﻳﺸﺎن آزاد ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻫﺮ ﻛﺎري ﻛﻪ دﻟﺸﺎن‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ در آنﺟﺎ اﻧﺠﺎم دﻫﻨﺪ‪ .‬و ﻣﺎ آنﻫﺎ را ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﭼﻴﺰي ﻧﻜﻨﻴﻢ ﻛﻪ از‬
‫ﺗﻮاﻧﺸﺎن ﺧﺎرج ﺑﺎﺷﺪ و آنﻫﺎ را در ﻣﻘﺎﺑﻞ دﺷﻤﻦ ﻳﺎري دﻫﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺮ اﺳﺎس اﺣﻜﺎم آﻳﻴﻦ ﺧﻮد‬
‫ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺧﻮد را ﺣﻞ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ﻣﮕﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﺎ رﺿﺎﻳﺖ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ آنﮔﺎه ﻣﺎ‬
‫‪3‬‬
‫ﺑﺮ اﺳﺎس اﺣﻜﺎم ﺧﻮﻳﺶ در ﻣﻴﺎن آنﻫﺎ ﻗﻀﺎوت ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﻣﻮرد ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب  ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ذﻣﻴﺎن ﺑﺎ ﺗﺴﺎﻣﺢ ﺑﺮﺧﻮرد‬
‫ﻣﻲﻛﺮد و اﮔﺮ از ﭘﺮداﺧﺖ ﺟﺰﻳﻪ ﻋﺎﺟﺰ ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ آﻧﺎن را ﻣﻌﺎف ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﺑﻮﻋﺒﻴﺪ‬
‫در ﻛﺘﺎب »اﻻﻣﻮال« ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪ :‬روزي ﻋﻤﺮ از ﺟﺎﻳﻲ ﻣﻲﮔﺬﺷﺖ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﭘﻴﺮﻣﺮد ﻧﺎﺑﻴﻨﺎﻳﻲ‬
‫ﺷﺪ ﻛﻪ دﺳﺖ ﺳﺆال دراز ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻤﺮ دﺳﺖ ﺑﺮ ﺷﺎﻧﻪي ﭘﻴﺮﻣﺮد ﮔﺬاﺷﺖ و ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫از ﻛﺪام ﮔﺮوه اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ﻫﺴﺘﻲ؟ ﻣﺮد ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻳﻬﻮدي ﻫﺴﺘﻢ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﺮا ﺳﺆال‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻲ؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﭘﺮداﺧﺖ ﺟﺰﻳﻪ‪ ،‬ﻛﻬﻮﻟﺖ ﺳﻦ و ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﺧﻮد‪ .‬ﻋﻤﺮ دﺳﺖ او‬
‫را ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﺶ ﺑﺮد و در ﺣﺪ ﻛﻔﺎف ﺑﻪ او ﻣﺎﻟﻲ داد‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻛﺴﻲ را ﻧﺰد ﺧﺰاﻧﻪ دار‬
‫ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬رﻋﺎﻳﺖ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﻓﺮاد را ﺑﻜﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ اﮔﺮ‬
‫ﻗﺮار ﺑﺎﺷﺪ ﻣﺎ دﺳﺖرﻧﺞ ﺟﻮاﻧﻲ را ﺑﺨﻮرﻳﻢ و وﻗﺘﻲ ﭘﻴﺮ و ﻧﺎﺗﻮان ﻣﻲﺷﻮد او را رﻫﺎ‬
‫ﺳﺎزﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻲ اﻧﺼﺎﻓﻲ ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ .‬ﺳﭙﺲ آن ﭘﻴﺮﻣﺮد و ﻫﻤﻨﻮﻋﺎﻧﺶ را از ﭘﺮداﺧﺖ ﺟﺰﻳﻪ ﻣﻌﺎف‬

‫‪ -١‬ﳘﺎﻥ‬
‫‪ -٢‬ﺣﻘﻮﻕ ﺍﻹﻧﺴﺎﻥ ﺑﲔ ﺗﻌﺎﻟﻴﻢ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﻭﺇﻋﻼﻥ ﺍﻷﻣﻢ ﺍﳌﺘﺤﺪﺓ ﺹ‪.١١١‬‬
‫‪ -٣‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﻜﻢ ﰲ ﻋﻬﺪ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ ﺹ‪.١١٧‬‬
‫‪195‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ﻛﺮد‪ 1‬و ﺑﻪ ﻫﻤﻪي ﻛﺎرﮔﺰاراﻧﺶ ﻧﻮﺷﺖ‪ :‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﻓﺮاد ﭼﻨﻴﻦ رﻓﺘﺎر ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .2‬اﻳﻦ‬
‫ﻋﻤﻠﻜﺮد و ﻣﺸﺎﺑﻪ آن ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻣﻴﺰان ﻋﺪاﻟﺖ اﺳﻼم و ﺧﻠﻴﻔﻪي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن )ﻋﻤﺮﻓﺎروق(‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻮد را ﺑﺮ اﺳﺎس ﻋﺪاﻟﺖ اﺳﺘﻮار ﺳﺎزد ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺑﺎ ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮﻳﻢ ﻛﻪ آزادي دﻳﻨﻲ‪،‬‬
‫ﻳﻜﻲ از ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﺑﺎرز ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪2‬ـ آزادي ﻧﻘﻞ ﻣﻜﺎن و ﺳﻴﺮ و ﺳﻴﺎﺣﺖ و ﺷﻐﻞ‬


‫ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﺑﻪ ﺗﺮدد و ﻧﻘﻞ ﻣﻜﺎن اﻓﺮاد از ﺟﺎﻳﻲ ﺑﻪ ﺟﺎﻳﻲ دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺰ ﺳﻌﻲ داﺷﺖ ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ‬
‫ﻣﻤﺎﻧﻌﺘﻲ اﻳﺠﺎد ﻧﻨﻤﺎﻳﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﻗﺎﻋﺪهاي ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﻓﺮادي از آن ﻣﺴﺘﺜﻨﻲ ﺑﻮدﻧﺪ از‬
‫ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ ﻛﻪ‪:‬‬
‫ـ ﻋﻤﺮ اﺻﺤﺎب ﺑﺰرگ رﺳﻮل ﺧﺪا را از ﻛﻮچ ﻛﺮدن از ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻣﻨﻊ ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﻣﮕﺮ‬
‫اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﻲ وي و ﻳﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﺄﻣﻮرﻳﺘﻲ ﺳﻔﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬و اﻳﻦ ﺑﺪان‬
‫ﺧﺎﻃﺮ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﻤﺮ وﺟﻮد اﻓﺮاد ﺑﺰرگ را ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺧﻮد و در دار اﻟﺨﻼﻓﻪ‪،‬‬
‫ﻧﻌﻤﺘﻲ ﺑﺰرگ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﻛﺮد و ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ او را در رﻫﺒﺮي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻳﺎري‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ﺿﻤﻨﺎً اﻧﺘﺸﺎر اﺻﺤﺎب ﺑﺰرگ در ﺷﻬﺮﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدم‬
‫ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻫﺮ ﻛﺪام از آنﻫﺎ ﺟﻤﻊ ﺷﻮﻧﺪ و ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻣﺮﻛﺰ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﻴﺮي و اﻓﺘﺎء‬
‫‪3‬‬
‫اﻳﺠﺎد ﺷﻮد و اﻣﺖ دﭼﺎر ﺗﻔﺮﻗﻪ ﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﺳﺎﻳﺴﺖ ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﻛﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻃﺒﺎﻳﻊ و درون ﻣﺮدم داﺷﺘﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺧﻮاﻫﺎن آن ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺰرﮔﺎن اﺻﺤﺎب را در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﮔﺮد آورد و ﮔﻔﺖ‪ :‬از اﻧﺘﺸﺎر ﺷﻤﺎ در‬
‫ﺷﻬﺮﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ واﻫﻤﻪ دارم‪ ،4.‬زﻳﺮا اﻳﺸﺎن ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺳﻬﻞ اﻧﮕﺎري در اﻳﻦ اﻣﺮ‬
‫ﻣﻬﻢ ﺑﺎﻋﺚ ﭘﺮﺗﻮاﻓﻜﻨﻲ ﻓﺘﻨﻪ و آﺷﻮب در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻓﺘﺢ ﺷﺪه ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﻣﺮدم ﭘﻴﺮاﻣﻮن‬

‫‪ -١‬ﺍﻷﻣﻮﺍﻝ ﻷﰊ ﻋﺒﻴﺪ ﺹ‪ ،٥٧‬ﺃﺣﻜﺎﻡ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺬﻣﺔ ﻻﺑﻦ ﺍﻟﻘﻴﻢ )‪.(٣٨ /١‬‬


‫‪ -٢‬ﻧﺼﺐ ﺍﻟﺮﺍﻳﺔ ﻟﻠﺰﻳﻠﻌﻲ )‪.(٤٥٣ /٧‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﳌﺮﺗﻀﻲ ﺳﲑﺓ ﺃﻣﲑ ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ‪ :‬ﺃﰊ ﺍﳊﺴﻦ ﺍﻟﻨﺪﻭﻱ ﺹ‪.١٠٩‬‬
‫‪ -٤‬ﳘﺎﻥ ﻣﻨﺒﻊ‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪196‬‬

‫ﺷﺨﺼﻴﺘﻬﺎي ﺑﺰرگ ﮔﺮد ﻣﻲ اﻳﻨﺪ و ﺷﺒﻬﺎﺗﻲ ﺑﻪ ﺑﺎر ﻣﻲآورﻧﺪ و رﻫﺒﺮان و ﭘﺮﭼﻤﻬﺎي‬


‫ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﺑﺮاﻓﺮوﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ از اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ واﻫﻤﻪ داﺷﺖ ﻛﻪ ﻣﺮاﻛﺰ ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﺳﻴﺎﺳﻲ و دﻳﻨﻲ در دوﻟﺖ‬
‫اﺳﻼﻣﻲ ﺗﻌﺪد ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ و ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ آراء و ﻧﻈﺮﻳﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺻﺤﺎب در ﻣﻮرد ﻗﻀﺎﻳﺎي‬
‫ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن‪ ،‬ﻧﻈﺮﻳﺎت آﻧﺎن ﺑﺎ اﺣﺘﺮام و اﺟﻼﻟﻲ وﻳﮋه روﺑﺮو ﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ ﻗﺎﻧﻮن ﺻﺎدر ﺷﺪه از‬
‫دﻳﻮان ﻋﺎﻟﻲ ﻛﺸﻮر ﻫﻤﺴﻮﻳﻲ و رﻗﺎﺑﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﮔﺮدآوري و ﻛﻨﺘﺮل‬
‫ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ در ﻣﺪﻳﻨﻪ از اﻧﺘﺸﺎر اﺟﺘﻤﺎﻋﺎت ﻓﺮدي آنﻫﺎ و اﺧﺘﻼف اﻣﺖ ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي‬
‫ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻋﻤﺮ از اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﺷﺮﻋﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤﻲﻛﺮد و ﺑﺪان اﺳﺘﻨﺎد‬
‫ﻧﻤﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻪ اﺟﺮاي آن ﻣﻠﺰم ﻧﻤﻲﺑﻮدﻧﺪ و در ﺑﺮاﺑﺮ آن ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ را اﻋﻼم‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻲداﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا اﺟﺮاي ﺣﻜﻢ ﺑﺮ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻣﺼﻠﺤﺖ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺑﺴﺘﮕﻲ دارد‪.‬‬
‫ـ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﻧﺼﺎري ﻧﺠﺮان و ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﺧﻴﺒﺮ را ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ﺗﺮك‬
‫وﻃﻦ ﻛﺮد‪ .‬و آنﻫﺎ را از ﻗﻠﺐ ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﻋﺮﺑﻲ ﺑﻪ ﻋﺮاق و ﺷﺎم ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬زﻳﺮا آنﻫﺎ‬
‫ﺑﻪ ﺗﻌﻬﺪات ﺧﻮد ﻋﻤﻞ ﻧﻜﺮدﻧﺪ و ﺧﺎﻧﻪﻫﺎﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﻣﺮاﻛﺰ ﺗﻮﻃﺌﻪ ﻋﻠﻴﻪ اﺳﻼم و‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻻزم داﻧﺴﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻻﻧﻪﻫﺎي‬
‫ﺟﺎﺳﻮﺳﻲ و ﺗﻮﻃﺌﻪ را ﻧﺎﺑﻮد ﺳﺎزد؛ و اﻣﺎ ﺑﻘﻴﻪي ﻳﻬﻮد و ﻧﺼﺎري‪ ،‬ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﻋﺎدي‬
‫ﺧﻮد زﻳﺮ ﺳﻠﻄﻪي ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ اداﻣﻪ دادﻧﺪ و از ﺗﻤﺎم ﺣﻘﻮق و ﻣﺰاﻳﺎي ﻳﻚ‬
‫ﺷﻬﺮوﻧﺪ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻴﻬﻘﻲ و ﻋﺒﺪاﻟﺮزاق از اﺑﻦ ﻣﺴﻴﺐ و اﺑﻦ ﺷﻬﺎب ﻧﻘﻞ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫)ﻻ ﳚﺘﻤﻊ ﺩﻳﻨﺎﻥ ﰲ ﺟﺰﻳﺮﺓ ﺍﻟﻌﺮﺏ(‪.‬‬
‫»دو دﻳﻦ در ﺷﺒﻪ ﺟﺰﻳﺮهي ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺑﺎ ﻫﻢ ﻛﻨﺎر ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ آﻣﺪ«‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺻﺤﺖ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ اذﻋﺎن ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻧﺼﺎراي ﻧﺠﺮان و‬
‫‪1‬‬
‫ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﺧﻴﺒﺮ و ﻓﺪك را ﺑﻴﺮون ﻛﺮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻘﻴﻮﺩ ﺍﻟﻮﺍﺭﺩﺓ ﻋﻠﻰ ﺳﻠﻄﺔ ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﺹ‪.١٥١‬‬


‫‪197‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﺧﻴﺒﺮ و ﻧﺼﺎراي ﻧﺠﺮان از ﻣﺘﻌﺼﺒﻴﻦ اﻫﻞ ﻛﺘﺎب و ﺳﺮ‬
‫ﺳﺨﺖﺗﺮﻳﻦ دﺷﻤﻨﺎن اﺳﻼم ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺮ ﺗﻌﻬﺪات ﺧﻮد ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪا ﻋﻤﻞ ﻧﻜﺮدﻧﺪ‬
‫و ﻧﻘﺾ ﭘﻴﻤﺎن ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻳﻜﻲ از اﺳﺒﺎب اﺧﺮاج آنﻫﺎ از ﺧﻴﺒﺮ ﺟﺮﻳﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻪ آن اﺷﺎره ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﻋﺒﺪاﷲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻳﻬﻮد ﺧﻴﺒﺮ او را زدﻧﺪ و دﺳﺖ‬
‫و ﭘﺎﻳﺶ را زﺧﻤﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻫﻤﺎﻧﺎ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا درﺑﺎرهي اﻣﻮال ﺧﻴﺒﺮ ﺑﺎ آنﻫﺎ ﻗﺮار داد ﻣﻨﻌﻘﺪ ﺳﺎﺧﺖ و ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺗﺎ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺧﺪا ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﺷﻤﺎ را در ﺧﻴﺒﺮ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬و اﻛﻨﻮن ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﺮاي‬
‫ﺳﺮﻛﺸﻲ اﻣﻮاﻟﺶ ﺑﻪ ﺧﻴﺒﺮ رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺷﺐ ﻫﻨﮕﺎم در آنﺟﺎ ﺑﻪ وي ﺣﻤﻠﻪ ﺷﺪ و دﺳﺖ و‬
‫ﭘﺎﻳﺶ ﻣﺠﺮوح ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ و ﻣﺎ در آنﺟﺎ دﺷﻤﻨﺎﻧﻲ ﺟﺰ ﻳﻬﻮد ﻧﺪارﻳﻢ‪ .‬از اﻳﻦرو ﻣﺎ آنﻫﺎ‬
‫را ﻣﺘﻬﻢ ﻣﻲداﻧﻴﻢ‪ .‬ﻟﺬا ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ از ﺧﻴﺒﺮ ﺟﻼي وﻃﻦ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﻋﺰم را ﺟﺰم ﻧﻤﻮد ﺗﺎ آنﻫﺎ را ﺑﻴﺮون ﻛﻨﺪ‪،‬‬
‫ﻓﺮدي ﻳﻬﻮدي از ﻗﺒﻴﻠﻪي اﺑﻮاﻟﺤﻘﻴﻖ ﻧﺰد او آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ! آﻳﺎ ﻣﺎ را از‬
‫ﺧﻴﺒﺮ ﺑﻴﺮون ﻣﻲﻛﻨﻲ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻣﺤﻤﺪص ﻣﺎ را ﺑﻴﺮون ﻧﻜﺮد و درﺑﺎرهي اﻣﻮال آن ﻃﺒﻖ‬
‫ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﺑﺎ ﻣﺎ ﻗﺮارداد ﺑﺴﺖ؟ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﮔﻤﺎن ﻣﻲﻛﻨﻲ ﺳﺨﻦ رﺳﻮل ﺧﺪا را ﻓﺮاﻣﻮش‬
‫ﻛﺮدهام ﻛﻪ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﺗﻮ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﭼﻪ ﺣﺎﻟﺘﻲ ﺧﻮاﻫﻲ داﺷﺖ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ از ﺧﻴﺒﺮ ﺑﻴﺮون‬
‫ﻛﺮده ﺷﻮي و ﺷﺘﺮت ﺗﻮ را ﺗﺎ ﭼﻨﺪ ﺷﺐ از ﺟﺎﻳﻲ ﺑﻪ ﺟﺎﻳﻲ ﺑﺒﺮد؟ آن ﻣﺮد ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ ﻓﻘﻂ‬
‫ﻳﻚ ﺷﻮﺧﻲ ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬دﺷﻤﻦ ﺧﺪا! دروغ ﻣﻲﮔﻮﻳﻲ‪ .‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻋﻤﺮ آنﻫﺎ را از‬
‫ﺧﻴﺒﺮ ﺑﻴﺮون راﻧﺪ و در ﻋﻮض ﻣﻴﻮهﻫﺎﻳﺸﺎن ﺑﻪ آنﻫﺎ ﺷﺘﺮ و ﻛﺎﻻﻫﺎي دﻳﮕﺮ از ﻗﺒﻴﻞ ﭘﺎﻻن‬
‫‪2‬‬
‫ﺷﺘﺮ‪ ،‬رﻳﺴﻤﺎن و ﭼﻴﺰﻫﺎي دﻳﮕﺮي داد‪.‬‬
‫آري ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﺑﻪ ﺗﻌﻬﺪات ﺧﻮد ﻋﻤﻞ ﻧﻜﺮدﻧﺪ و ﺧﻴﺎﻧﺖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮ اﺳﺎس وﺻﻴﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص از ﺷﺒﻪ ﺟﺰﻳﺮهي ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن اﺧﺮاج ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻋﻤﺮ آنﻫﺎ را اﺧﺮاج و ﺑﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺗﻴﻤﺎء و ارﻳﺤﺎء ﻓﺮﺳﺘﺎد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻨﻦ ﺍﻟﻜﱪﻯ‪ :‬ﺑﻴﻬﻘﻲ )‪ ،(٢٠٨ /٩‬ﻣﺼﻨﻒ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﺮﺯﺍﻕ )‪.(٥٣ /٦‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻙ ﺍﻟﺸﺮﻭﻁ‪ ،‬ﺭﻗﻢ ‪.٢٧٣٠‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪198‬‬

‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻧﺼﺎراي ﻧﺠﺮان ﺑﻪ ﺷﺮوط و ﺗﻌﻬﺪاﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪا و اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺴﺘﻪ‬


‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻤﻞ ﻧﻜﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ ﻣﻌﺎﻣﻼت رﺑﻮي ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻋﻤﺮ آنﻫﺎ را از ﻧﺠﺮان‬
‫ﺑﻪ ﻋﺮاق ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﺑﻪ اﻣﺮاي ﺷﺎم و ﻋﺮاق ﻧﻮﺷﺖ ﻛﻪ از زﻣﻴﻨﻬﺎي ﻣﺨﺮوﺑﻪ در اﺧﺘﻴﺎر آﻧﺎن‬
‫ﺑﮕﺬارﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺮاي ﺧﻮد آﺑﺎد ﺳﺎزﻧﺪ‪ .‬آنﻫﺎ ﺑﻪ ﻋﺮاق رﻓﺘﻨﺪ و ﻣﺤﻠﻪاي ﺑﻪ ﻧﺎم »ﻧﺠﺮاﻧﻴﻪ« در‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﻛﻮﻓﻪ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻮﻳﻮﺳﻒ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮ از ﺗﻮﻃﺌﻪي ﻧﺼﺎرا ﻋﻠﻴﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻴﻤﻨﺎك ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‬
‫ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ در ﻣﻴﺎن آنﻫﺎ و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻓﺎﺻﻠﻪ اﻳﺠﺎد ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬از اﻳﻦ رو آنﻫﺎ را ﻗﺒﻞ از اﻳﻦ‬
‫ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﻧﻘﺸﻪﻫﺎي ﺧﻮد را ﻋﻠﻴﻪ دوﻟﺖ ﻧﻮﭘﺎي اﺳﻼم ﻋﻤﻠﻲ ﺳﺎزﻧﺪ‪ ،‬ﺟﻼي وﻃﻦ ﻛﺮد‪.2‬‬

‫‪3‬ـ ﺣﻖ اﻣﻨﻴﺖ و ﺣﺮﻣﺖ ﻣﺴﻜﻦ و آزادي ﻣﻠﻜﻴﺖ ﻓﺮدي‬


‫اﻣﻨﻴﺖ در اﺳﻼم ﺟﺰو ﺣﻘﻮق اوﻟﻴﻪي ﻫﺮ ﻓﺮد ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﺪ ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ در‬
‫ﭼﻨﺪﻳﻦ آﻳﻪ و ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻴﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ lv  u t sr qm‬ﺍﻟﺒﻘﺮﺓ‪١٩٣ :‬‬
‫»ﺗﺠﺎوز ﻛﺮدن ﺟﺰ ﺑﺮ ﺳﺘﻤﻜﺎران ) ﺑﻪ ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﻛﻔﺮ و ﺷﺮك‪ ،‬روا ( ﻧﻴﺴﺖ«‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ lgfedcb a`_~m‬ﺍﻟﺒﻘﺮﺓ‪١٩٤ :‬‬
‫»ﻫﺮ ﻛﻪ راه ﺗﻌﺪ‪‬ي و ﺗﺠﺎوز ﺑﺮ ﺷﻤﺎ را در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺑﺮ او ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ آن‪ ،‬ﺗﻌﺪ‪‬ي و‬
‫ﺗﺠﺎوز ﻛﻨﻴﺪ )ﭼﻪ آﻏﺎزﻛﺮدن ﺗﻌﺪ‪‬ي و ﺗﺠﺎوز ﻣﻤﻨﻮع اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﻴﻜﻦ در ﺑﺮاﺑﺮ آن دﻓﺎع از‬
‫ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ و ﻣﺒﺎرزه ﺑﺮاي اﺧﺬ ﻗﺼﺎص آزاد اﺳﺖ(«‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﺳﻼم ﺣﻖ زﻧﺪﮔﻲ اﻓﺮاد را ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﺳﺎﺧﺘﻪ و آنرا ﻓﺮاﺗﺮ از ﺣﻖ اﻣﻨﻴﺖ‬
‫داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺣﻖ ﺣﻴﺎت و زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺘﻀﻤﻦ ﺣﻤﺎﻳﺖ از ﻳﻚ اﻧﺴﺎن در ﻣﻘﺎﺑﻞ‬
‫ﺗﺠﺎوز و ﺗﻬﺪﻳﺪ اﺳﺖ و اﻳﻦ ﻳﻚ ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ ﻋﻤﻮﻣﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ ﮔﺮدن ﻫﻤﻪي ﻣﺮدم‬

‫‪ -١‬ﺍﻷﻣﻮﺍﻝ‪ :‬ﺃﰊ ﻋﺒﻴﺪ ﺹ‪.٢٤٥‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳋﺮﺍﺝ‪ :‬ﺃﰊ ﻳﻮﺳﻒ ﺹ‪.٧٩‬‬
‫‪199‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ و ﺗﺠﺎوز ﺑﻪ ﻓﺮدي از اﻓﺮاد ﺑﺸﺮ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺠﺎوز ﺑﻪ ﻫﻤﻪي اﻓﺮاد ﺑﺸﺮ‬
‫اﺳﺖ‪ .1‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪VU T S R Q P O N M LK  JI m‬‬
‫‪ l\[ZYXW‬ﺍﳌﺎﺋﺪﺓ‪٣٢ :‬‬
‫»ﻫﺮﻛﺲ اﻧﺴﺎﻧﻲ را ﺑﺪون ارﺗﻜﺎب ﻗﺘﻞ‪ ،‬ﻳﺎ ﻓﺴﺎد در زﻣﻴﻦ ﺑﻜﺸﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﮔﻮﺋﻲ ﻫﻤﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ را ﻛﺸﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﺮﻛﺲ اﻧﺴﺎﻧﻲ را از ﻣﺮگ رﻫﺎﺋﻲ ﺑﺨﺸﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎن‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﻮﺋﻲ ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم را زﻧﺪه ﻛﺮده اﺳﺖ؛ )زﻳﺮا ﻓﺮد ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ﺟﻤﻊ و ﻋﻀﻮي از‬
‫اﻋﻀﺎء ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ(«‪.‬‬
‫از اﻳﻦ رﻫﮕﺬر ﻋﻤﺮ در دوران ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻪ ﺣﻖ اﻣﻨﻴﺖ و ﺣﻖ ﺣﻴﺎت‬
‫اﻓﺮاد اﻫﻤﻴﺖ وﻳﮋهاي ﻗﺎﻳﻞ ﺑﻮد و ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻛﺎرﮔﺰاران ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺷﻤﺎ‬
‫ﻧﮕﻤﺎردهام ﺗﺎ ﺷﻤﺎ را ﺗﻨﺒﻴﻪ ﻛﻨﻨﺪ و ﻫﺘﻚ ﺣﺮﻣﺖ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و ﻣﺎﻟﻬﺎي ﺷﻤﺎ را ﺑﺨﻮرﻧﺪ ﺑﻠﻜﻪ آن‬
‫ﻫﺎ را اﺳﺘﺨﺪام ﻧﻤﻮدهام ﺗﺎ ﻛﺘﺎب ﺧﺪا و ﺳﻨﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را ﺑﻪ ﺷﻤﺎ آﻣﻮزش دﻫﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‬
‫اﮔﺮ ﻛﺴﻲ از آنﻫﺎ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺳﺘﻢ ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ ﺗﺎ اﻧﺘﻘﺎم ﺷﻤﺎ را از او ﺑﮕﻴﺮم و از‬
‫اﻳﺸﺎن رواﻳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻣﺮدي ﻛﻪ ﺑﻪ زور ﺗﻬﺪﻳﺪ‪ ،‬ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ اﻋﺘﺮاف ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﻖ‬
‫‪2‬‬
‫اﻣﻨﻴﺖ از او ﺳﻠﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺳﺨﻦ وي ﺑﺮ ﻋﺪم ﺟﻮاز ﮔﺮﻓﺘﻦ اﻋﺘﺮاف ﺑﻪ زور و ﺷﻜﻨﺠﻪ و ﺗﻬﺪﻳﺪ دﻻﻟﺖ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﻧﺎﻣﻪاي ﺑﻪ اﺑﻮﻣﻮﺳﻲ اﺷﻌﺮي ﻧﻮﺷﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﻣﺪﻋﻲ ﻓﺮﺻﺖ ده ﺗﺎ ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت‬
‫ﺣﻖ ﺧﻮﻳﺶ دﻟﻴﻞ ﺑﻴﺎورد‪ ،‬اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺮد ﺣﻘﺶ را ﺑﻪ او ﺑﺎزﮔﺮدان و اﮔﺮ ﻧﻪ ﻋﻠﻴﻪ او‬
‫ﻗﻀﺎوت ﻛﻦ؛ زﻳﺮا اﻳﻦ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ روش ﺑﺮاي دﻓﻊ ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ اﺳﺖ‪ 3.‬اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﻋﻤﺮ‬
‫‪4‬‬
‫ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﺗﺄﻳﻴﺪ و ﺗﺼﻮﻳﺐ ﺣﻖ دﻓﺎع ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﻜﻢ ﰲ ﻋﻬﺪ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ ﺹ‪.١٦٣‬‬


‫‪ -٢‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﻜﻢ ﰲ ﻋﻬﺪ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ ﺹ‪.١٦٤‬‬
‫‪ -٣‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﻜﻢ ﰲ ﻋﻬﺪ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ ﺹ ‪.١٦٥‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﻘﻀﺎﺀ ﻭﻧﻈﺎﻣﻪ ﰲ ﺍﻟﻜﺘﺎﺏ ﻭﺍﻟﺴﻨﺔ ﺩ‪ .‬ﻋﺒﺪ ﺍﻟﺮﲪﻦ ﺍﳊﻤﻴﺾ ﺹ ‪.٤٨‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪200‬‬

‫در ﻣﻮرد ﺣﺮﻳﻢ ﻣﺴﻜﻦ در ﻗﺮآن آداﺑﻲ ﺑﻴﺎن ﺷﺪه ﻛﻪ وارد ﺷﺪن ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪي ﻣﺮدم را‬
‫ﺑﺪون ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﺳﺎﻛﻨﺎن آن و از ﻏﻴﺮ درب ورودي ﺣﺮام ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻗﺮآن‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ÎÍÌËÊÉÈÇÆÅÄÃÂÁm‬‬
‫‪M LKJIHGFEDC BA ÔÓÒÑÐÏ‬‬
‫‪ lZY XWVUTS RQPON‬ﺍﻟﻨﻮﺭ‪٢٨ - ٢٧ :‬‬
‫»اي ﻣﺆﻣﻨﺎن! وارد ﺧﺎﻧﻪﻫﺎﺋﻲ ﻧﺸﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﺘﻌﻠّﻖ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﺑﻌﺪ از اﺟﺎزه‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻦ )ﺑﺎ زﻧﮓ زدن ﻳﺎ در ﻛﻮﺑﻴﺪن و ﻛﺎرﻫﺎﺋﻲ ﺟﺰ اﻳﻨﻬﺎ( و ﺳﻼم ﻛﺮدن ﺑﺮ ﺳﺎﻛﻨﺎن آن ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ )از ورود ﺑﺪون اﺟﺎزه و ﺳﻼم(‪ .‬اﻣﻴﺪ اﺳﺖ ﺷﻤﺎ )اﻳﻦ دو‬
‫ﭼﻴﺰ را ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﻣﻨﺎزل دﻳﮕﺮان رﻋﺎﻳﺖ و آنﻫﺎ را( در ﻣﺪ ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﻛﺴﻲ را در ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﻧﻴﺎﻓﺘﻴﺪ )ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ اﺟﺎزه دﻫﺪ ( ﺑﺪآنﺟﺎﻫﺎ داﺧﻞ ﻧﺸﻮﻳﺪ ﺗﺎ‬
‫)ﻛﺴﻲ ﭘﻴﺪا ﻣﻲآﻳﺪ و( ﺑﻪ ﺷﻤﺎ اﺟﺎزه داده ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﮔﺮ ﻫﻢ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ )اﺟﺎزه داده ﻧﺸﺪ و(‬
‫ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺑﺮﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺮﮔﺮدﻳﺪ )و اﺻﺮار ﻧﻜﻨﻴﺪ(‪ .‬اﻳﻦ )ﻛﺎر رﺟﻮع‪ ،‬زﻳﺒﻨﺪهﺗﺮ ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺘﺎن و(‬
‫ﭘﺎﻛﺘﺮ ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺧﺪا ﺑﺲ آﮔﺎه از ﻛﺎرﻫﺎﺋﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ )ﭘﺲ ﺑﺎ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي‬
‫او ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻧﻮرزﻳﺪ(« ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪ l»º¹¸¶m :‬ﺍﻟﺒﻘﺮﺓ‪١٨٩ :‬‬
‫»و از درﻫﺎي ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﻨﺎزل وارد ﺷﻮﻳﺪ«‪.‬‬
‫و ﻧﻴﺰ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪ lN Mm :‬ﺍﳊﺠﺮﺍﺕ‪١٢ :‬‬
‫»و ﺟﺎﺳﻮﺳﻲ و ﭘﺮدهدري ﻧﻜﻨﻴﺪ«‪.‬‬
‫ﺑﺮ اﺳﺎس ﻫﻤﻴﻦ رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻗﺮآﻧﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ در زﻣﺎن ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻪ وﻳﮋه‬
‫دوران ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﺣﺮﻣﺖ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي اﻓﺮاد رﻋﺎﻳﺖ ﻣﻲﺷﺪ و ﻫﺮ ﻛﺲ در ﺧﺎﻧﻪاﻳﺶ‬
‫‪1‬‬
‫اﺣﺴﺎس آراﻣﺶ و آﺳﺎﻳﺶ ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﮑﻢ ﻓﯽ ﻋﻬﺪ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ‪ .‬ﺹ‪.١٦٥‬‬


‫‪201‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫و اﻣﺎ ﺣﻖ ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﻓﺮدي ﺗﺎ آﺧﺮﻳﻦ ﺣﺪي ﻛﻪ در ﺷﺮﻳﻌﺖ ﻣﺠﺎز اﺳﺖ در دوران‬
‫ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﻣﺤﻔﻮظ ﺑﻮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺷﺮاﻳﻂ ﺳﻴﺎﺳﻲ‬
‫و ﻧﻈﺎﻣﻲ ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ﺟﻼي وﻃﻦ ﻧﺼﺎراي ﻧﺠﺮان و ﻳﻬﻮد ﺧﻴﺒﺮ از ﺷﺒﻪ ﺟﺰﻳﺮهي ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن‬
‫ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﺳﺘﺎﻧﺪاران ﺧﻮد در ﻋﺮاق و ﺷﺎم ﻧﻮﺷﺖ ﻛﻪ در آنﺟﺎ ﺑﻪ آنﻫﺎ زﻣﻴﻨﻬﺎﻳﻲ در‬
‫ﻣﻘﺎﺑﻞ زﻣﻴﻨﻬﺎﻳﺸﺎن داده ﺷﻮد‪ .‬و اﻳﻦ ﺑﻪ اﺣﺘﺮام ﺣﻖ ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﻓﺮدي آنﻫﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ اﺳﻼم‬
‫ﺑﺮاي ذﻣﻴﺎن ﻗﺎﻳﻞ اﺳﺖ ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻗﺎﻳﻞ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.1‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﻗﺼﺪ ﮔﺴﺘﺮش ﻣﺴﺠﺪ اﻟﺤﺮام را داﺷﺖ و‬
‫ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر ﻧﺎﭼﺎر ﺑﻮد ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﻣﺴﻜﻮﻧﻲ اﻃﺮاف ﻣﺴﺠﺪ را ﺗﺨﺮﻳﺐ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺻﺎﺣﺒﺎﻧﺸﺎن ﻗﻴﻤﺖ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﭘﺮداﺧﺖ ﻧﻤﻮد و ﻛﺎﻣﻼ رﺿﺎﻳﺖ آنﻫﺎ را ﺟﻠﺐ ﻛﺮد؛ اﻳﻦ‬
‫ﻋﻤﻠﻜﺮد ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻣﻴﺰان اﺣﺘﺮام وي ﺑﻪ ﺣﻖ ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﻓﺮدي ﺑﻮد‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﺣﻖ ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ‬
‫ﻓﺮدي ﻧﻴﺰ ﺑﺪون ﻗﻴﺪ و ﺷﺮط و ﻣﺮاﻋﺎت ﺣﺪود ﺷﺮﻋﻲ و ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻧﺒﻮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ‬
‫ﺑﻼل ﺑﻦ ﺣﺎرث ﻣﺰﻧﻲ در زﻣﺎن رﺳﻮل ﺧﺪاص از اﻳﺸﺎن زﻣﻴﻨﻲ ﻃﻠﺒﻴﺪ‪ .‬آن ﺣﻀﺮت ص‬
‫زﻣﻴﻦ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ را ﺑﻪ او داد‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب  در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬ﺑﻼل‬
‫را اﺣﻀﺎر ﻧﻤﻮد و ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬زﻣﻴﻨﻲ از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻃﻠﺐ ﻛﺮدي و اﻳﺸﺎن‬
‫درﺧﻮاﺳﺖ ﻛﺴﻲ را رد ﻧﻤﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬و اﻛﻨﻮن زﻣﻴﻦ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرﮔﻲ در دﺳﺖ ﺗﻮ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻲ ﻫﻤﻪاش را آﺑﺎد ﻛﻨﻲ‪ .‬ﭘﺲ ﺑﻪ اﻧﺪازهاي ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻲ آﺑﺎد ﻛﻨﻲ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺑﺮدار‬
‫و ﺑﻘﻴﻪ را ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﺴﭙﺎر ﺗﺎ در ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﻨﻢ‪ .‬ﺑﻼل ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص آنرا ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﺨﺸﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺗﻮ ﭼﻨﻴﻦ ﺧﻮاﻫﻲ ﻛﺮد‪ .‬آنﮔﺎه‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺨﺸﻲ از زﻣﻴﻦ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ را از او ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ آنرا آﺑﺎد ﺳﺎزد و در‬
‫‪2‬‬
‫ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻋﻤﻠﻜﺮد ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﻓﺮدي ارﺗﺒﺎط ﻣﺤﻜﻤﻲ ﺑﺎ ﻣﺼﺎﻟﺢ‬
‫ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪ دارد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﮔﺮ ﻓﺮدي در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺳﻬﻞ اﻧﮕﺎري ﻧﻤﻮد‪ ،‬وﻟﻲ اﻣﺮ‬
‫‪3‬‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ در ﺑﺨﺶ ﻣﺘﺮوﻛﻪي ﻣﻠﻚ ﻓﺮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﺼﺮف ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﳘﺎﻥ ﻣﺼﺪﺭ ﺹ ‪.١٨٩‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳌﻐﲏ )‪ ،(٥٧٩/٥‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﻷﺭﺽ‪ .‬ﳏﻤﺪ ﺃﺑﻮ ﳛﲕ ﺹ ‪.٢٠٧‬‬
‫‪ -٣‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﻜﻢ ﰲ ﻋﻬﺪ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ‪ .‬ﲪﺪ ﺍﻟﺼﻤﺪ ﺹ ‪.١٩٢‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪202‬‬
‫‪4‬ـ آزادي ﺑﻴﺎن‬
‫در اﺳﻼم‪ ،‬اﻓﺮاد ﺑﺮاي اراﺋﻪي رأي ﺧﻮد از آزادي ﻛﺎﻣﻞ ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬و اﻳﻦ ﺣﻖ در‬
‫زﻣﺎن رﺳﻮل ﺧﺪا و ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﻣﺤﻔﻮظ و ﻣﺤﺘﺮم ﺑﻮد‪ .‬و ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب  ﻛﺎﻣﻼ‬
‫ﺑﻪ اﻓﺮاد ﻣﺠﺎل اﺑﺮاز رأي و ﻓﺮﺻﺖ اﺟﺘﻬﺎد در ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻏﻴﺮ ﻣﻨﺼﻮص ﻣﻲداد‪ .1‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ‬
‫روزي ﺑﺎ ﻣﺮدي ﻣﻼﻗﺎت ﻧﻤﻮد و از او )در ﻣﻮرد ﺟﺮﻳﺎﻧﻲ( ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬ﻛﺎرت ﺑﻪ ﻛﺠﺎ رﺳﻴﺪ؟‬
‫او ﮔﻔﺖ‪ :‬زﻳﺪ و ﻋﻠﻲ ﭼﻨﻴﻦ و ﭼﻨﺎن ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﻣﻦ ﺑﻪ ﺟﺎي آنﻫﺎ ﺑﻮدم‬
‫اﻳﻦ ﻃﻮر ﻗﻀﺎوت ﻣﻲﻛﺮدم‪ .‬ﻣﺮد ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻪ ﭼﻴﺰي ﺗﻮ را از اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﺎز ﻣﻲدارد در ﺣﺎﻟﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺗﻮ ﺻﺎﺣﺐ اﻣﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻫﺴﺘﻲ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ در اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻧﺼﻲ از ﻗﺮآن و‬
‫ﺳﻨﺖ وﺟﻮد ﻣﻲداﺷﺖ آنﮔﺎه ﻣﻦ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﻨﻢ‪ ،‬وﻟﻲ آنﭼﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ رأي ﻣﻦ‬
‫‪2‬‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ از رأي زﻳﺪ و ﻋﻠﻲ ﺑﺎﻻﺗﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺻﻮرت ﻋﻤﺮﻓﺎروق  ﺑﻪ اﺻﺤﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻣﺠﺎل اﺟﺘﻬﺎد ﻣﻲداد و آنﻫﺎ را ﺑﻪ‬
‫‪3‬‬
‫ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ اﺟﺘﻬﺎد ﺧﻮﻳﺶ ﻣﺠﺒﻮر ﻧﻤﻲﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در زﻣﺎن ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﻫﻤﻪي ﻣﺮدم ﺑﻪ راﺣﺘﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ اﻧﺘﻘﺎد ﻛﻨﻨﺪ‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻋﻤﺮﻓﺎروق روزي ﺑﺮ ﻣﻨﺒﺮ رﻓﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻣﺮدم! اﮔﺮ در ﻣﻦ ﻛﮋي و‬
‫اﻧﺤﺮاﻓﻲ ﻳﺎﻓﺘﻴﺪ‪ ،‬آنرا درﺳﺖ ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﻣﺮدي ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! اﮔﺮ در ﺷﻤﺎ‬
‫اﻧﺤﺮاف و ﻛﮋي ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ آنرا ﺑﺎ ﺷﻤﺸﻴﺮﻫﺎي ﺧﻮد راﺳﺖ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﺮد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪا‬
‫را ﺷﻜﺮ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن اﻳﻦ اﻣﺖ‪ ،‬ﻣﺮداﻧﻲ ﻳﺎﻓﺖ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﻛﮋﻳﻬﺎي ﻋﻤﺮ را ﺑﺎ ﺷﻤﺸﻴﺮﻫﺎي‬
‫‪4‬‬
‫ﺧﻮد راﺳﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﭘﺲ از ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺷﺪن در ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺧﻄﺒﻪي ﺧﻮد ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺮا اﻣﺮ‬
‫‪5‬‬
‫ﺑﻪ ﻣﻌﺮوف و ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ و ﺑﺎ ﻧﺼﺎﻳﺢ ﺧﻮد ﻣﺮا ﻳﺎري دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻠﻄﺔ ﺍﻟﺘﻨﻔﻴﺬﻳﺔ ﻟﻠﺪﻫﻠﻮﻱ )‪.(٧٣٥/٢‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻋﻼﻡ ﺍﳌﻮﻗﻌﻴﻦ )‪(۶۵/۱‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺴﻠﻄﺔ ﺍﻟﺘﻨﻔﻴﺬﻳﺔ ﻟﻠﺪﻫﻠﻮﻱ )‪.(٧٣٨/٢‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﺧﺒﺎﺭ ﻋﻤﺮﺹ‪۳۳۱‬‬
‫‪ -٥‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﻜﻢ ﰲ ﻋﻬﺪ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ ﺹ ‪.١٩٧‬‬
‫‪203‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫اﺻﻮﻻ ﻋﻤﺮﻓﺎروق آزادي ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﻧﺼﻴﺤﺖ و ﻛﻨﺘﺮل اﻣﻴﺮ را از ﺣﻘﻮق اوﻟﻴﻪي‬
‫رﻋﻴﺖ ﻣﻲداﻧﺴﺖ و ﺑﻪ آنﻫﺎ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻣﺮدم! ﻣﺎ ﺑﺮﮔﺮدن ﺷﻤﺎ ﺣﻘﻲ دارﻳﻢ و آن‬
‫‪1‬‬
‫ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﻧﺼﻴﺤﺖ و دل ﺳﻮزي ﻏﺎﺋﺒﺎﻧﻪي ﺷﻤﺎ و ﻫﻤﻜﺎري ﺑﺎ ﻣﺎ در اﻣﻮر ﺧﻴﺮ‪.‬‬
‫آري! ﻋﻤﺮ وﻇﻴﻔﻪي ﻫﺮ ﻓﺮد رﻋﻴﺖ ﻣﻲداﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﻛﮋﻳﻬﺎي او را راﺳﺖ ﻛﻨﻨﺪ ﺣﺘﻲ اﮔﺮ‬
‫ﺑﺎ ﺷﻤﺸﻴﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬و ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺤﺒﻮﺑﺘﺮﻳﻦ ﻓﺮد ﺷﻤﺎ ﻧﺰد ﻣﻦ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻴﻮب ﻣﺮا ﺑﻪ‬
‫ﻣﻦ ﺑﺎزﮔﻮ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.2‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﺮدم ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ از اﻳﻦ ﻣﻲﺗﺮﺳﻢ ﻛﻪ دﭼﺎر ﺧﻄﺎ ﺑﺸﻮم آنﮔﺎه‬
‫ﺷﻤﺎ از ﺗﺮس ﭼﻴﺰي ﻧﮕﻮﻳﻴﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ روزي ﻣﺮدي در ﺣﻀﻮر ﺟﻤﻌﻲ از ﻣﺮدم ﺧﻄﺎب‬
‫ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻋﻤﺮ! از ﺧﺪا ﺑﺘﺮس‪ .‬ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ ﻧﺎراﺣﺖ ﺷﺪﻧﺪ و ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ او را‬
‫ﺳﺎﻛﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬در ﺷﻤﺎ ﺧﻴﺮي وﺟﻮد ﻧﺨﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﻪ او ﻧﺼﻴﺤﺖ‬
‫‪3‬‬
‫ﻧﻜﻨﻴﺪ و در ﻣﻦ ﻧﻴﺰ ﺧﻴﺮي وﺟﻮد ﻧﺨﻮاﻫﺪ داﺷﺖ اﮔﺮ ﺑﻪ ﺳﺨﻨﺎن او ﮔﻮش ﻓﺮا ﻧﺪﻫﻢ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ روزي در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم ﺑﺮاي ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻣﺮدم ﺑﺸﻨﻮﻳﺪ‬
‫و اﻃﺎﻋﺖ ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﻣﺮدي ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﺳﺨﻨﺎن وي را ﻗﻄﻊ ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻧﻤﻲﺷﻨﻮﻳﻢ و‬
‫اﻃﺎﻋﺖ ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ آراﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﺑﻨﺪهي ﺧﺪا! ﭼﺮا؟ ﻣﺮد ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ ﻟﺒﺎﺳﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺷﻤﺎ ﭘﻮﺷﻴﺪﻳﺪ ﺑﻪ ﻫﺮ ﻛﺪام از ﻣﺎ ﺑﻪ ﻗﺪري رﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺮاي ﺳﺘﺮ ﻋﻮرت ﻛﻔﺎف ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬
‫ﺷﻤﺎ ﺑﻘﻴﻪ را از ﻛﺠﺎ آوردﻳﺪ؟ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪش )ﻋﺒﺪاﷲ( ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺮﺧﻴﺰ و ﺟﻮاب او را‬
‫ﺑﺪه‪ .‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻳﻜﻲ ﺳﻬﻢ ﻣﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﭘﺪرم دادم ﺗﺎ ﺑﺮاي ﺧﻮد ﻟﺒﺎس‬
‫ﻛﺎﻣﻠﻲ ﺑﺪوزد‪ .‬آنﮔﺎه ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ ﻗﺎﻧﻊ ﺷﺪﻧﺪ و آن ﻣﺮد ﺑﺎ اﺣﺘﺮام ﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ!‬
‫‪4‬‬
‫اﻛﻨﻮن ﺑﮕﻮ ﺗﺎ ﺑﺸﻨﻮﻳﻢ و اﻃﺎﻋﺖ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ روزي در ﺧﻄﺒﻪاي ﺑﻪ ﻣﺮدم ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻬﺮﻳﻪي زﻧﺎن را از ﭼﻬﻞ اوﻗﻴﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ‬
‫ﻧﻜﻨﻴﺪ‪ .‬و اﮔﺮ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻛﻨﻴﺪ؛ ﺑﻘﻴﻪ را ﺑﻪ ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل ﺧﻮاﻫﻢ داد‪ .‬زﻧﻲ اﻋﺘﺮاض ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﳘﺎﻥ ﺹ‪.١٩٧‬‬
‫‪ -٢‬ﳘﺎﻥ ﺹ ‪ ١٩٨‬ﺍﻟﺸﻴﺨﺎﻥ ﺃﺑﻮ ﺑﻜﺮ ﻭﻋﻤﺮﻣﻦ ﺭﻭﺍﻳﺔ ﺍﻟﺒﻼﺫﺭﻱ ﺹ ‪.٢٣١‬‬
‫‪ -٣‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﮑﻢ‪ ...‬ﺹ‪۱۹۷‬‬
‫‪ -٤‬ﻋﻴﻮﻥ ﺍﻷﺧﺒﺎﺭ )‪ (٥٥/١‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺍﺯ‪ :‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ )‪.(٥٧٩/٢‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪204‬‬

‫ﺗﻮ ﺣﻖ ﻧﺪاري ﭼﻨﻴﻦ ﻛﻨﻲ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﺮا؟ زن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ lNMLKJIH Gm‬ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ‪٢٠ :‬‬
‫»و اﮔﺮ ﺧﻮاﺳﺘﻴﺪ ﻫﻤﺴﺮي را ﺑﻪ ﺟﺎي ﻫﻤﺴﺮي ﺑﺮﮔﺰﻳﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﺎل ﻓﺮاواﻧﻲ ﻫﻢ‬
‫ﻣﻬﺮ ﻳﻜﻲ از آﻧﺎن ﻛﺮده ﺑﺎﺷﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ درﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﭼﻴﺰي از آن ﻣﺎل درﻳﺎﻓﺖ‬
‫دارﻳﺪ‪ .‬آﻳﺎ ﺑﺎ ﺑﻬﺘﺎن و ﮔﻨﺎه آﺷﻜﺎر‪ ،‬آنرا درﻳﺎﻓﺖ ﻣﻲدارﻳﺪ؟! )ﻣﮕﺮ ﻣﺆﻣﻨﺎن را ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺎري‬
‫ﺳﺰد؟!(«‪.‬‬
‫آﻧﮕﺎه ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬زﻧﻲ درﺳﺖ ﮔﻔﺖ و ﻣﺮدي ﺧﻄﺎ ﻧﻤﻮد‪ 1.‬و در رواﻳﺘﻲ آﻣﺪه‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺎر اﻟﻬﺎ! ﻣﺮا ﺑﺒﺨﺶ و اﻓﺰود‪ :‬ﻫﻤﻪ از ﻋﻤﺮ ﻓﻘﻴﻪﺗﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﺮ‬
‫ﻣﻨﺒﺮ رﻓﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻣﺮدم! ﻣﻦ ﺷﻤﺎ را از اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻬﺮﻳﻪﻫﺎ ﻣﻨﻊ ﻛﺮده ﺑﻮدم‪ ،‬وﻟﻲ اﻛﻨﻮن‬
‫اﻋﻼن ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﻪ ﻫﺮ اﻧﺪازهاي ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ و ﺗﻮاﻓﻖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻣﻬﺮﻳﻪ ﺑﺪﻫﺪ و‬
‫ﻫﻴﭻ ﻣﺤﺪودﻳﺘﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ 2.‬و در ﻣﻮرد آزادي رأي ﻗﺒﻼ ﻣﺘﺬﻛﺮ ﺷﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ در ﭼﺎرﭼﻮب‬
‫ﺷﺮﻳﻌﺖ و ﺑﺎ رﻋﺎﻳﺖ ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﮔﺮ اﺑﺮاز رأي اﻓﺮاد ﺑﻪ ﺿﺮر اﻓﺮادي دﻳﮕﺮ‬
‫ﺗﻤﺎم ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ رأي و ﻧﻈﺮي ﺣﻖ آزادي ﻧﺪارد و ﺑﺎﻳﺪ ﺟﻠﻮي او را ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ‬
‫ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﻛﺎﻣﻼ ﻣﺘﻮﺟﻪ اﻳﻦ ﻗﻀﻴﻪ ﺑﻮد و اﻛﻨﻮن ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﻳﻲ از آن ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳﺮ اﺳﺖ‪:‬‬

‫أـ ﻣﻨﻊ آراء ﮔﻤﺮاه ﻛﻨﻨﺪه‬


‫روزي ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب در ﺷﺎم ﺑﻪ اﻳﺮاد ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﭘﺮداﺧﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻛﺴﻲ را ﻛﻪ ﺧﺪا‬
‫ﮔﻤﺮاه ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي او ﻫﺪاﻳﺘﮕﺮي وﺟﻮد ﻧﺨﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ .‬ﻣﺮدي ﻛﻪ ﻣﻨﻜﺮ ﺗﻘﺪﻳﺮ ﺑﻮد‬
‫ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪا ﻛﺴﻲ را ﮔﻤﺮاه ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ او را ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ‬
‫‪3‬‬
‫در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺗﺒﻠﻴﻎ اﻳﻦ اﻓﻜﺎر ﺑﭙﺮدازي ﺗﻮ را ﺧﻮاﻫﻢ ﻛﺸﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺳﺎﺋﺐ ﺑﻦ زﻳﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺮدي در ﭘﻲ آﻳﺎت ﻣﺘﺸﺎﺑﻪ ﻗﺮآن ﺑﻮد و ﻫﺮ ﺟﺎ از‬
‫آنﻫﺎ ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﻲآورد‪ .‬روزي ﻧﺰد ﻋﻤﺮ آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ!‬

‫‪ -١‬ﺗﻔﺴﲑ ﺍﺑﻦ ﻛﺜﲑ )‪(٢١٣/٢‬‬


‫‪ -٢‬ﳎﻤﻊ ﺍﻟﺰﻭﺍﺋﺪ )‪(۲۸۳/۴‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻷﻫﻮﺍﺀ ﻭﺍﻟﻔﺮﻕ ﻭﺍﻟﺒﺪﻉ ﻭﻣﻮﻗﻒ ﺍﻟﺴﻠﻒ ﻣﻨﻬﺎ ﺩ‪.‬ﻧﺎﺻﺮ ﺍﻟﻌﻘﻞ ﺹ‪.٢٢٣‬‬
‫‪205‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬

‫‪ÏM≈ƒÍ‘¨©%!$#u ‬ص ‪#Y‬ص‪#Xø%Í ÏM≈n=Ïϑ≈u:ù $$sù ∩⊇∪ ö‘sŒ‬ص ∪⊄∩ 〈 ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫)ﺷﺨﺼﻲ ﻛﻪ در ﭘﻲ ﻣﺘﺸﺎﺑﻬﺎت اﺳﺖ( ﺗﻮﻳﻲ؟ آنﮔﺎه آﺳﺘﻴﻦ ﺑﺎﻻ زد و ﺑﺎ ﺷﻼق ﺧﻮد ﺑﻪ‬
‫ﺟﺎن او اﻓﺘﺎد‪ .‬و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! اﮔﺮ ﻣﻲدﻳﺪم ﻛﻪ ﻣﻮﻫﺎﻳﺖ را ﺗﺮاﺷﻴﺪهاي ﺳﺮت را‬
‫از ﺗﻦ ﺟﺪا ﻣﻲﻛﺮدم‪ .‬ﺳﭙﺲ ﮔﻔﺖ‪ :‬او را ﺑﺮ ﺷﺘﺮي ﺳﻮار ﻛﻨﻴﺪ و ﻧﺰد ﻗﻮﻣﺶ ﺑﺒﺮﻳﺪ و‬
‫ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ‪ :‬ﺻﺒﻴﻎ‪ 1‬در ﭘﻲ ﻛﺴﺐ ﻋﻠﻢ ﺑﻮد وﻟﻲ راه ﻋﻠﻢ را ﺑﻪ ﺧﻄﺎ ﭘﻴﻤﻮد‪ .‬راوي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬او‬
‫‪2‬‬
‫در ﻣﻴﺎن ﻗﻮﻣﺶ ﻫﻤﻮاره ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻧﺴﺎﻧﻲ‪ ،‬ذﻟﻴﻞ زﻳﺴﺖ ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺮد‪.‬‬

‫ب ـ ﻫﺘﻚ ﺣﺮﻣﺖ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻧﺎم آزادي ﺑﻴﺎن‬


‫ﺷﺎﻋﺮي ﺑﻪ ﻧﺎم »ﺣﻄﻴﺌﻪ«‪ 3‬ﻣﺮدي ﺑﻪ ﻧﺎم زﺑﺮﻗﺎن ﺑﻦ ﺑﺪر‪ 4‬را در ﺷﻌﺮﻫﺎي ﺧﻮد ﻧﺎﺳﺰا‬
‫ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻤﺮ دﺳﺘﻮر ﺑﻪ ﺣﺒﺲ ﺷﺎﻋﺮ داد‪ .‬او ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد‪:‬‬
‫ﻭﺍﻗﻌﺪ ﻓﺈﻧﻚ ﺃﻧﺖ ﺍﻟﻄﺎﻋﻢ ﺍﻟﻜﺎﺳﻲ‬
‫‪5‬‬
‫ﺩﻉ ﺍﳌﻜﺎﺭﻡ ﻻ ﺗﺮﺣﻞ ﻟﺒﻐﻴﺘﻬﺎ‬
‫»دم از ﻣﺮداﻧﮕﻲ و ﺑﺰرﮔﻮاري ﻣﺰن و در ﺧﺎﻧﻪاﻳﺖ ﺑﻨﺸﻴﻦ و ﺑﺨﻮر و ﺑﭙﻮش«‪.‬‬
‫ﻫﺪف ﺷﺎﻋﺮ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﻮ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ زﻧﺎن‪ ،‬ﺧﺎﻧﻪ ﻧﺸﻴﻦ ﺷﻮي‪ ،‬ﺑﺨﻮري و ﺑﭙﻮﺷﻲ‪.6‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺣﻄﻴﺌﻪ را ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻛﺮد ﻛﻪ اﮔﺮ در ﺷﻌﺮﻫﺎي ﺧﻮد ﺑﻪ ﻫﺘﻚ ﺣﺮﻣﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫اداﻣﻪ دﻫﺪ‪ ،‬زﺑﺎﻧﺶ را ﻗﻄﻊ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪.‬‬
‫آﻧﮕﺎه ﺣﻄﻴﺌﻪ ﺑﺎ ﺳﺮودن اﺷﻌﺎري ﻋﻮاﻃﻒ ﻋﻤﺮ را ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺖ و ﻣﻌﺬرت ﺧﻮاﻫﻲ‬
‫ﻛﺮد و ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺮود‪:‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻭ ﺻﺒﻴﻎ ﺑﻦ ﻋﺴﻴﻞ ﺣﻨﻈﻠﯽ ﺍﺳﺖ‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﺷﺮﺡ ﺃﺻﻮﻝ ﺍﻋﺘﻘﺎﺩ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨﺔ‪ :‬ﺍﻟﻜﺎﺋﻲ )‪.(٦٣٥ ،٦٣٤ /٣٠‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﳊﻄﻴﺌﺔ‪ :‬ﺍﻭ ﺟﺮﻭﻝ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚ ﺑﻦ ﺟﺮﻭﻝ ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ ﺣﻄﻴﺌﺔ ﺍﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﺰﺑﺮﻗﺎﻥ ﺑﻦ ﺑﺪﺭ ﲤﻴﻤﻲ‪ ،‬ﻳﮑﯽ ﺍﺯ ﺻﺤﺎﺑﻴﺎﻥ ﭘﻴﺎﻣﱪص ﮐﻪ ﺍﻭ ﺭﺍ ﺑﻪ ﻋﻨﻮﺍﻥ ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ ﺻﺪﻗﺎﺕ ﻗﻮﻣﺶ ﻗـﺮﺍﺭ ﺩﺍﺩﻩ‬
‫ﺑﻮﺩ‪.‬‬
‫‪ -٥‬ﺍﻟﺴﻠﻄﺔ ﺍﻟﺘﻨﻔﻴﺬﻳﺔ )‪.(٧٤٥/٢‬‬
‫‪ -٦‬ﺗﻔﺴﲑ ﺍﻟﻘﺮﻃﱯ )‪.(١٧٤ ،١٧٣/١٢‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪206‬‬

‫ﺯﻏﺐ ﺍﳊﻮﺍﺻﻞ ﻻ ﻣﺎﺀ ﻭﻻ ﺷﺠﺮ ﻓﺎﻏﻔﺮ‬ ‫ﻣﺎﺫﺍ ﺃﻗـﻮﻝ ﻷﻓـﺮﺍﺥ ﺑـﺬﻱ ﻣـﺮﺥ‬
‫ﻋﻠﻴــﻚ ﺳـــﻼﻡ ﺍﷲ ﻳــﺎ ﻋﻤــﺮ‬ ‫ﺃﻟﻘﻴﺖ ﻛﺎﺳـﺒﻬﻢ ﰲ ﻗﻌـﺮ ﻣﻈﻠﻤـﺔ‬
‫ﺃﻟﻘﻰ ﺇﻟﻴﻚ ﻣﻘﺎﻟﻴﺪ ﺍﻟﻨـﻬﻰ ﺍﻟﺒﺸــﺮ‬ ‫ﺃﻧﺖ ﺍﻷﻣﲑ ﺍﻟﺬﻱ ﻣﻦ ﺑﻌـﺪ ﺻـﺎﺣﺒﻪ‬

‫»ﺑﻪ ﺟﻮﺟﻪﻫﺎي ﻣﺤﻠﻪ ﺑﻲﺣﺎﺻﻞ ذي ﻣﺮخ ﭼﻪ ﺑﮕﻮﻳﻢ؟ ﻛﻪ ﻧﻪ در آن آﺑﻲ وﺟﻮد دارد‬


‫و ﻧﻪ درﺧﺘﻲ‪ ،‬ﺗﻮ ﻧﺎن آور آنﻫﺎ را در ﺳﻴﺎه ﭼﺎل اﻧﺪاﺧﺘﻪاي اي ﻋﻤﺮ! ﺧﺪا ﺗﻮ را ﺑﻪ‬
‫ﺳﻼﻣﺖ ﺑﺪارد‪ ،‬ﻣﺮا ﺑﺒﺨﺶ«‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﻛﻪ اﺷﻌﺎر ﻓﻮق ﺑﻪ ﮔﻮش ﻋﻤﺮ رﺳﻴﺪ‪ ،‬دﻟﺶ ﺑﻪ ﺣﺎل او ﺳﻮﺧﺖ و‬
‫دﺳﺘﻮر داد‪ ،‬آزادش ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬و از او ﺗﻌﻬﺪ ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ دوﺑﺎره ﻟﺐ ﺑﻪ ﻧﺎﺳﺰاﮔﻮﻳﻲ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﮕﺸﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﺮﻓﺎروق  ﺑﻪ ﻣﺒﻠﻎ ﺳﻪ ﻫﺰار درﻫﻢ آﺑﺮوي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را‬
‫از آن ﺷﺎﻋﺮ ﺧﺮﻳﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺣﻄﻴﺌﻪ ﺑﻌﺪ از آن ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺮود‪:‬‬
‫ﺷــﺘﻤﺎ ﻳﻀــﺮ ﻭﻻ ﻣــﺪﳛﹰﺎ ﻳﻨﻔــﻊ‬ ‫ﺃﺧﺬﺕ ﺃﻃﺮﺍﻑ ﺍﻟﻜـﻼﻡ ﻓﻠـﻢ ﺗـﺪﻉ‬
‫ﺷﺘﻤﻲ ﻭ ﺃﺻـﺒﺢ ﺁﻣﻨـﺎ ﻻ ﻳﻔـﺰﻉ‬ ‫ﻭﻣﻨﻌﺘﲏ ﻋﺮﺽ ﺍﻟﺒﺨﻴـﻞ ﻓﻠـﻢ ﳜـﻒ‬
‫»ﻧﻮك زﺑﺎﻧﻢ را از ﻛﻼم ﮔﺮﻓﺘﻪاي‪ ،‬ﻧﻪ ﻧﺎﺳﺰاﮔﻮﻳﻲ زﻳﺎن ﺑﺨﺶ ﺑﺮاﻳﻢ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه و ﻧﻪ‬
‫ﻣﺪح ﻣﻔﻴﺪ‪.‬‬
‫از ﺣﻴﺜﻴﺖ و آﺑﺮوي اﻧﺴﺎن ﺧﺴﻴﺲ و ﻓﺮوﻣﺎﻳﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﻦ ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻛﺮدي‪ ،‬و دﻳﮕﺮ‬
‫از ﻣﺬ ‪‬ﻣﺖ ﻣﻦ ﺗﺮس و ﺑﻴﻤﻲ ﻧﺪارد و اﻣﻨﻴ‪‬ﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪ«‪.‬‬

‫‪5‬ـ رأي ﻋﻤﺮ د رﻣﻮرد ازدواج ﺑﺎ زﻧﺎن اﻫﻞ ﻛﺘﺎب‬


‫ﭘﺲ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ اﻃﻼع ﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ ﺣﺬﻳﻔﻪ ﺑﻦ ﻳﻤﺎن ﺑﺎ زﻧﻲ ﻳﻬﻮدي ازدواج ﻛﺮده‬
‫اﺳﺖ در ﻧﺎﻣﻪاي ﺑﻪ او ﻧﻮﺷﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ زﻧﺶ ﻣﺘﺎرﻛﻪ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺣﺬﻳﻔﻪ در ﺟﻮاب ﻧﻮﺷﺖ‪ :‬آﻳﺎ ﻓﻜﺮ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻲ ازدواج ﺑﺎ او ﻛﺎر ﺣﺮاﻣﻲ اﺳﺖ؟ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﻴﺮ وﻟﻲ ﻣﻲﺗﺮﺳﻢ ﻛﻪ آنﻫﺎ را ﺑﺮ‬
‫‪2‬‬
‫زﻧﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺗﺮﺟﻴﺢ دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺸﻌﺮ ﻭﺍﻟﺸﻌﺮﺍﺀ‪ :‬ﺍﺑﻦ ﻗﺘﻴﺒﺔ )‪ ،(٣٢٧/١‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ ﺩ‪ .‬ﺃﲪﺪ ﺃﺑﻮ ﺍﻟﻨﺼﺮ ﺹ ‪.٢٢٣‬‬
‫‪ -٢‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺍﺑﻦ ﮐﺜﻴﺮ )‪(۲۶۵/۱‬‬
‫‪207‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫اﺑﻮزﻫﺮه ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻻزم ﺑﻪ ﻳﺎدآوري اﺳﺖ ﻛﻪ ازدواج ﻣﺮد ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺎ زن ﻣﺴﻠﻤﺎن‬
‫ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ از ازدواج ﺑﺎ زن اﻫﻞ ﻛﺘﺎب‪ .‬زﻳﺮا در اﻳﻦﺟﺎ اﻟﻔﺖ و ﻣﻨﺎﻓﻊ زﻧﺎﺷﻮﻳﻲ ﺑﻪ ﺻﻮرت‬
‫ﻛﺎﻣﻞ ﺗﺤﻘﻖ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را از ازدواج ﺑﺎ زﻧﺎن اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ﻣﻨﻊ‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﻣﮕﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺑﺮﻗﺮاري ارﺗﺒﺎط ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻗﻠﺐ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻗﺮآن ﻧﻴﺰ ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ازدواج ﺑﺎ زن ﻣﺆﻣﻦ ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﻛﻨﻴﺰي ﺑﺎﺷﺪ‬
‫ﺑﻬﺘﺮ از ازدواج ﺑﺎ زن ﻣﺸﺮك آزاده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪p o nmlkjih g fedcbm‬‬
‫‪ba  ` _ ~ }|  { z y x w v ut  s r q‬‬
‫‪ lonmlkj ihgfedc‬ﺍﻟﺒﻘﺮﺓ‪٢٢١ :‬‬
‫»و ﺑﺎ زﻧﺎن ﻣﺸﺮك )ﻏﻴﺮ اﻫﻞ ﻛﺘﺎب( ﺗﺎ اﻳﻤﺎن ﻧﻴﺎورﻧﺪ ازدواج ﻧﻜﻨﻴﺪ‪ ،‬و ﺑﻲﮔﻤﺎن ﻛﻨﻴﺰ‬
‫ﻣﺆﻣﻨﻲ از زن )آزاد ( ﻣﺸﺮﻛﻲ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮﭼﻪ )زﻳﺒﺎﺋﻲ ﻳﺎ ﺛﺮوت ﻳﺎ ﻣﻮﻗﻌﻴ‪‬ﺖ او ( ﺷﻤﺎ‬
‫را ﺑﻪ ﺷﮕﻔﺘﻲ اﻧﺪاﺧﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ )و دﻟﺒﺎﺧﺘﻪ او ﺑﻮده ﺑﺎﺷﻴﺪ(‪ ،‬و )زﻧﺎن و دﺧﺘﺮان ﺧﻮد را( ﺑﻪ‬
‫ازدواج ﻣﺮدان ﻣﺸﺮك در ﻧﻴﺎورﻳﺪ‪ ،‬ﻣﺎداﻣﻲ ﻛﻪ اﻳﻤﺎن ﻧﻴﺎورﻧﺪ‪ .‬و ﺑﻲﮔﻤﺎن ﻏﻼم ﻣﺆﻣﻨﻲ از‬
‫ﻣﺮد ﻣﺸﺮﻛﻲ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ اﮔﺮﭼﻪ )زﻳﺒﺎﺋﻲ ﻳﺎ ﺛﺮوت ﻳﺎ ﻣﻮﻗﻌﻴ‪‬ﺖ او( ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﺷﮕﻔﺘﻲ‬
‫اﻧﺪاﺧﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ )و دل از ﻛﻔﺘﺎن رﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ(‪ .‬آﻧﺎن )اﻋﻢ از زﻧﺎن ﻳﺎ ﻣﺮدان ﻣﺸﺮك ( ﺑﻪ‬
‫ﺳﻮي آﺗﺶ )دوزخ( دﻋﻮت ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ )و ﺳﺒﺐ ﺷﻘﺎوت ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ( و ﺧﺪا ﺑﻪ ﺳﻮي‬
‫ﺑﻬﺸﺖ و آﻣﺮزش ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎن ﺧﻮد و ﺗﻮﻓﻴﻖ ﺧﻮﻳﺶ دﻋﻮت ﻣﻲﻛﻨﺪ )و ﭘﻴﺮوي از دﺳﺘﻮر او‪،‬‬
‫وﺳﻴﻠﻪ ﺳﻌﺎدت ﻣﻲﺷﻮد(‪ ،‬و ﺧﺪا آﻳﺎت ﺧﻮد را ﺑﺮاي ﻣﺮدم روﺷﻦ ﻣﻲﺳﺎزد )و اﺣﻜﺎم‬
‫ﺷﺮﻳﻌﺖ را ﺑﺎ دﻻﺋﻞ واﺿﺢ ﺗﻔﻬﻴﻢ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ( ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ )راه ﺻﻼح و ﺳﻌﺎدت ﺧﻮﻳﺶ را‬
‫ﺑﺸﻨﺎﺳﻨﺪ و( ﻳﺎدآور ﺷﻮﻧﺪ«‪.‬‬
‫در اﻳﻦ آﻳﺎت ﺧﺪاوﻧﺪ ﺻﺮاﺣﺘﺎً ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را از ازدواج ﺑﺎ زﻧﺎن ﻣﺸﺮك ﻣﻨﻊ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
‫ﻣﮕﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ آن ﻫﺎ ﺑﻪ وﺣﺪاﻧﻴﺖ ﺧﺪا و ﻧﺒﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﺧﺪا اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورﻧﺪ و ﻛﻨﻴﺰ ﺳﻴﺎه‬
‫ﭘﻮﺳﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺮ زن آزاده و ﺻﺎﺣﺐ ﺟﻤﺎل ﻣﺸﺮك ﺗﺮﺟﻴﺢ دارد‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ زﻧﺎن‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎن از ازدواج ﺑﺎ ﻣﺮدان ﻣﺸﺮك ﻣﻨﻊ ﺷﺪهاﻧﺪ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻛﻪ آن ﻫﺎ داراي ﻣﺎل و ﺟﻤﺎل و‬

‫‪ -١‬ﺍﻷﺣﻮﺍﻝ ﺍﻟﺸﺨﺼﻴﺔ‪ :‬ﺃﰊ ﺯﻫﺮﺓ ﺹ‪.١٠٤‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪208‬‬

‫ﻧﺴﺐ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻳﻚ ﺑﺮده ﺳﻴﺎه ﭘﻮﺳﺖ ﻓﻘﻴﺮ و ﻣﺆﻣﻦ ﻧﺰد ﺧﺪا از آنﻫﺎ ارزش ﺑﻴﺸﺘﺮي‬
‫‪1‬‬
‫دارد‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻳﺪ ﻛﻪ ازدواج ﺑﺎ زن ﻣﺸﺮك ﺑﻪ ﻧﺺ ﻗﺮآن ﺣﺮام اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ازدواج‬
‫ﺑﺎ زن اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ﻃﺒﻖ ﻧﺺ دﻳﮕﺮي از ﻗﺮآن ﻣﺒﺎح اﻋﻼم ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ lÄÃÂÁÀ¿ ¾m‬ﺍﳌﺎﺋﺪﺓ‪٥ :‬‬
‫»و )ازدواج ﺑﺎ( زﻧﺎن ﭘﺎﻛﺪاﻣﻦ ﻣﺆﻣﻦ‪ ،‬و زﻧﺎن ﭘﺎﻛﺪاﻣﻦ اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ﭘﻴﺶ از ﺷﻤﺎ‪،‬‬
‫ﺣﻼل اﺳﺖ«‪.‬‬
‫اﻳﻦ آﻳﻪ از ﺣﻜﻢ ﻋﺎم آﻳﻪي ﺳﺎﺑﻖ‪ ،‬زﻧﺎن اﻫﻞ ﻛﺘﺎب را ﻣﺴﺘﺜﻨﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ و اﻳﻦ ﻧﻈﺮ‬
‫‪2‬‬
‫ﺟﻤﻬﻮر اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﻫﻤﻪ اﺗﻔﺎق ﻧﻈﺮ دارﻧﺪ ﻛﻪ ازدواج ﺑﺎ زن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺮ زن اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ﺗﺮﺟﻴﺢ دارد‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﻣﺒﺎح ﺑﻮدن در ﺻﻮرﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ازدواج ﺑﺎ زن اﻫﻞ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺪ ﻣﻨﻔﻲ‬
‫ﺑﺮاي ﻓﺮزﻧﺪان ﺧﺎﻧﻮاده و ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ وﮔﺮﻧﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻣﻴﺰان ﻣﻤﻨﻮع ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬و‬
‫‪3‬‬
‫اﻳﻦ رأي ﺑﺮﺧﻲ از ﻋﻠﻤﺎي ﻣﻌﺎﺻﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫و رأﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺒﻞ از ﻫﻤﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ آن ﻓﺘﻮا داد و ﻋﻠﺖ آنرا دو ﭼﻴﺰ‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از‪:‬‬
‫‪1‬ـ ﺑﺎﻋﺚ ﺑﻲ رﻏﺒﺘﻲ در ازدواج ﺑﺎ دﺧﺘﺮان ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫‪2‬ـ زﻧﺎن ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺎﻋﺚ ﻓﺴﺎد دﻳﻦ و اﺧﻼق ﻓﺮزﻧﺪان ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫و اﮔﺮ ﺑﻪ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻣﻔﺎﺳﺪي ﻛﻪ در ﻋﺼﺮ ﺣﺎﺿﺮ از ازدواج ﺑﺎ زﻧﺎن ﻳﻬﻮد و ﻧﺼﺎرا ﺑﺮ‬
‫ﻣﻲآﻳﻨﺪ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﺑﻴﺸﺘﺮ و ﺧﻄﺮﻧﺎكﺗﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .4‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﺳﺘﺎد‬
‫ﺟﻤﻴﻞ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺒﺎرك ﺑﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي از آن اﺷﺎره ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﺒﺎرتاﻧﺪ از‪:‬‬
‫أ‪ -‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ زﻧﺎن ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺟﺎﺳﻮس وارد ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫ﺑﺸﻮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻓﻘﻪ ﺍﻷﻭﻟﻮﻳﺎﺕ ﺩﺭﺍﺳﺔ ﰲ ﺍﻟﻀﻮﺍﺑﻂ‪ ،‬ﳏﻤﺪ ﺍﻟﻮﻛﻴﻠﻲ ﺹ‪.٧٧‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﻔﻘﻪ ﻋﻠﻰ ﺍﳌﺬﺍﻫﺐ ﺍﻷﺭﺑﻌﺔ‪ ،‬ﻋﺒﺪ ﺍﻟﺮﲪﻦ ﺍﳉﺰﺍﺋﺮﻱ )‪.(٧٧ ،٧٦ /٥‬‬
‫‪ -٣‬ﻓﻘﻪ ﺍﻷﻭﻟﻮﻳﺎﺕ‪ ،‬ﳏﻤﺪ ﺍﻟﻮﻛﻴﻠﻲ ﺹ‪.٧٧‬‬
‫‪ -٤‬ﻓﻘﻪ ﺍﻷﻭﻟﻮﻳﺎﺕ‪ ،‬ﳏﻤﺪ ﺍﻟﻮﻛﻴﻠﻲ ﺹ‪.٧٨‬‬
‫‪209‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ب‪ -‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺎ ﺗﻬﺎﺟﻢ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ روﺑﺮو ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ج‪ -‬ﻣﺮد ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻣﺠﺒﻮر ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺷﻨﺎﺳﻨﺎﻣﻪي ﻛﺸﻮر ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن‬
‫ﺑﮕﻴﺮد‪.‬‬
‫د‪ -‬ﻋﺪم آﮔﺎﻫﻲ ﻣﺮدان ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ زﻧﺎن اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ازدواج ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺑﺎﻋﺚ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ آنﻫﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺧﻤﻴﺮ در دﺳﺖ زﻧﺎن ﺧﻮد ﺑﻪ اﺷﻜﺎل ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن‬
‫ﺑﭽﺮﺧﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻫـ‪ -‬ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺮداﻧﻲ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻋﺪم آﮔﺎﻫﻲ از دﻳﻦ ﺧﺪا در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻫﻞ ﻛﺘﺎب‬
‫اﺣﺴﺎس ﺣﻘﺎرت و ﻛﻤﺒﻮد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.1‬‬
‫اﻳﻦﻫﺎ ﻣﻔﺎﺳﺪي ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ آن‪ ،‬اﻣﺮوز ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﺣﺮﻣﺖ ازدواج ﺑﺎ‬
‫زﻧﺎن اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻮاﻧﻌﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﺮاي ازدواج ﺑﺎ زﻧﺎن اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ﭘﻴﺶ‬
‫روي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻗﺮار داد‪ ،‬ﻫﻤﺴﻮ ﺑﺎ ﻣﻨﺎﻓﻊ دراز ﻣﺪت دوﻟﺖ و اﻫﺪاف ﺑﺰرگ ﺟﻮاﻣﻊ‬
‫اﺳﻼﻣﻲ ﺑﻮده و ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻣﻠﺘﻬﺎي ﺑﻴﺪار‪ ،‬ﻣﻲداﻧﻨﺪ ﻛﻪ ازدواج ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺸﺎن ﺑﺎ‬
‫ﺑﻴﮕﺎﻧﮕﺎن ﭼﻪ ﻋﻮاﻗﺐ ﺧﻄﺮﻧﺎﻛﻲ ﺑﺮاي ﻧﺴﻞ و وﻃﻦ آنﻫﺎ در ﺑﺮ ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ .‬و زﻧﺎن‬
‫اﮔﺮ از ﻫﻤﻪي اﺳﺮار ﺷﻮﻫﺮاﻧﺸﺎن ﻣﻄﻠﻊ ﻧﺸﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺻﻮرت ﻛﻪ ﺷﺪه ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺤﺒﺖ‬
‫و ﻣﻮدﺗﻲ ﻛﻪ دارﻧﺪ ﺑﻪ ﺑﺨﺶ ﻋﻤﺪهاي از آن اﻃﻼع ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻳﺎﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻋﻤﺮﻓﺎروق‪ ،‬در اﻳﻦ اﺑﺘﻜﺎر ﺧﻮد‪ ،‬اﺳﺘﺎدي ﻓﺮزاﻧﻪ ﺑﺮاي ﻫﻤﻪي ﺣﺎﻛﻤﺎن ﺑﻌﺪي‬
‫ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرود‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ او ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺿﺮر و زﻳﺎن ﺟﺒﺮان ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ازدواج‬
‫ﻣﺮد ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺎ زن اﻫﻞ ﻛﺘﺎب را اﺣﺴﺎس و اﺑﺮاز ﻧﻤﻮد و آنﻫﺎ را ﺟﺎﺳﻮﺳﺎﻧﻲ ﺑﻴﮕﺎﻧﻪ‬
‫داﻧﺴﺖ ﻛﻪ وارد ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﻫﻤﻮاره ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎ دﻳﻦ و آﻳﻴﻦ ﻣﺎ ﺑﻮده و‬
‫ﺗﺎ آﺧﺮ ﺑﺮ دﻳﻦ ﺧﻮد ﺑﺎﻗﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﻣﺎﻧﺪ و ﻣﻌﺎﺷﺮت اﺳﻼﻣﻲ را ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ آﻣﻮﺧﺖ‪ .‬ﻋﻤﺮ‬
‫ﺑﺎ ﺑﺼﻴﺮت دﻳﻨﻲ و ﭼﺸﻤﺎن ﺗﻴﺰ ﺑﻴﻦ ﺧﻮد اﻳﻦ ﻣﻔﺎﺳﺪ را ﻣﻲدﻳﺪ و اﺣﺴﺎس ﻣﻲﻛﺮد و‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﭼﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﺑﻪ ﺿﺮر و ﻳﺎ ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻓﻮراً و ﺑﺪون‬
‫‪2‬‬
‫ﻫﻴﭻ ﻣﺴﺎﻣﺤﻪاي‪ ،‬ﻓﺮﻣﺎن ﺧﻮد ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ ﻋﺪم ازدواج ﺑﺎ زﻧﺎن اﻫﻞ ﻛﺘﺎب را ﺻﺎدر ﻧﻤﻮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺷﻬﻴﺪ ﺍﶈﺮﺍﺏ‪ ،‬ﻋﻤﺮﺍﻟﺘﻠﻤﺴﺎﱐ ﺹ‪.٢١٤‬‬


‫‪ -٢‬ﺷﻬﻴﺪ ﺍﶈﺮﺍﺏ ﺍﻟﺘﻠﻤﺴﺎﱐ ﺹ‪.٢١٤‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪210‬‬

‫ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ در زﻣﺎن ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺮدم در ﭼﺎرﭼﻮب ﻣﻘﺮرات اﺳﻼﻣﻲ از‬
‫آزادي ﻛﺎﻣﻞ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬و اﻳﻦ اﻣﺮ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﺪ ﻛﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﺎ ﺣﺪ اﻣﻜﺎن ﺑﻪ‬
‫ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻬﺎﻳﻲ دﺳﺖ ﻳﺎﺑﺪ‪ .‬آزادي‪ ،‬ﺣﻖ اﺳﺎﺳﻲ اﻓﺮاد و ﺟﻮاﻣﻊ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرﻓﺖ و ﺳﻠﺐ‬
‫آزادي ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺳﻠﺐ ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ارزﺷﻬﺎ ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﺷﺪ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ اﻓﺮاد و ﺟﻮاﻣﻌﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ‬
‫ﺷﺒﻴﻪ ﻣﺮدﮔﺎن ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ ﺗﺎ زﻧﺪﮔﺎن‪.‬‬
‫ﺣﻖ آزادي در اﺳﻼم‪ ،‬اﻧﮕﻴﺰهاي دروﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺸﺄت ﮔﺮﻓﺘﻪ از ارﺗﺒﺎط اﻧﺴﺎن ﺑﺎ‬
‫ﺧﺪا اﺳﺖ‪ .‬اﻧﺴﺎن ﺑﺎ اﻳﻦ ارﺗﺒﺎط ﺑﻪ ﺑﺎﻟﻨﺪﮔﻲ و رﺷﺪي دﺳﺖ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ ﻛﻪ وﺟﻮدش‪ ،‬آﻣﺎدهي‬
‫ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﻛﺎرﻫﺎي ﻧﻴﻚ و ﻣﺴﺎﺑﻘﻪ در اﻧﺠﺎم ﻛﺎرﻫﺎي ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﺟﻬﺖ ﺑﻪ دﺳﺖ آوردن‬
‫رﺿﺎﻣﻨﺪي ﭘﺮوردﮔﺎر آﺳﻤﺎنﻫﺎ و زﻣﻴﻦ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﭘﺲ آزادي در اﺳﻼم ﻳﻜﻲ از ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي‬
‫ﻣﻬﻢ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﻼﻣﻲ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرود ﻛﻪ در زﻣﺎن ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ وﺟﻪ ﻣﺘﺒﻠﻮر‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﻮد‪.‬‬

‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻣﺨﺎرج ﺧﻠﻴﻔﻪ‪ ،‬آﻏﺎز ﺗﺎرﻳﺦ ﻫﺠﺮي و ﻣﻠﻘﺐ ﺷﺪن وي ﺑﻪ »اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ«‬

‫‪1‬ـ ﻣﺨﺎرج ﺧﻠﻴﻔﻪ‬


‫از آنﺟﺎ ﻛﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪي ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬اﻣﺮي دﻳﻨﻲ و ﻋﺒﺎدي ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻗﻄﻌﺎ ﭘﺎداش ﻛﺴﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺘﻮﻟﻲ اﻳﻦ اﻣﺮ ﺑﺎﺷﺪ و آنرا ﺑﻪ ﻧﺤﻮ اﺣﺴﻦ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ‪ ،‬ﺑﺮ ﻋﻬﺪهي ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﺮا‬
‫ﻛﻪ او ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻧﻴﻜﻮﻛﺎران و ﺑﺪﻛﺎران ﻣﻲرﺳﺪ و ﭘﺎداش ﻋﻤﻞ ﻫﺮ ﻛﺪام را ﻣﻲﭘﺮدازد‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ihgfedcba`_^m‬‬
‫‪ lj‬ﺍﻷﻧﺒﻴﺎﺀ‪٩٤ :‬‬
‫»ﻫﺮﻛﺲ ﭼﻴﺰي را از ﻛﺎرﻫﺎي ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ و ﺑﺎﻳﺴﺘﻪ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ اﻳﻤﺎن‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ )ﺑﻪ ﺧﺪا و ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ آﺳﻤﺎﻧﻲ(‪ ،‬ﺗﻼش او ﻧﺎدﻳﺪه ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد و‬
‫)ﻧﺎﺳﭙﺎس ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬و ﺗﻮﺳ‪‬ﻂ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن در ﻧﺎﻣﻪ اﻋﻤﺎﻟﺶ( ﻣﺎ ﻗﻄﻌﺎً آنرا ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻧﻮﺷﺖ«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍ‪‬ﺘﻤﻊ ﺍﻹﺳﻼﻣﻲ ﺩ‪ .‬ﳏﻤﺪ ﺃﺑﻮ ﻋﺠﻮﺓ ﺹ‪.٢٤٥‬‬


‫‪211‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫اﻟﺒﺘﻪ آنﭼﻪ ﮔﻔﺘﻴﻢ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﭘﺎداش اﺧﺮوي ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎ در ﻣﻮرد ﭘﺎداش دﻧﻴﻮي ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﭼﻮن ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﻨﺎﻓﻊ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ از ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺷﺨﺼﻲ ﺧﻮد ﭼﺸﻢﭘﻮﺷﻲ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺎﭼﺎر ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺨﺎرج وي از ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل ﺗﺄﻣﻴﻦ و ﻗﺎﻧﻮن ﻓﻘﻬﻲ ﻧﻴﺰ ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻳﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﻨﺎﻓﻊ دﻳﮕﺮان ﻧﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ اﻣﻮر ﺷﺨﺼﻲ ﺧﻮد رﺳﻴﺪﮔﻲ‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻗﻀﺎت‪ ،‬واﻟﻴﺎن و ﻣﻔﺘﻴﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي آنﻫﺎ ﺗﺄﻣﻴﻦ ﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻣﻨﺎﻓﻊ او ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﻨﺎﻓﻊ دﻳﮕﺮان ﻛﺴﺎد ﻣﻲﺷﻮد ﺑﺎﻳﺪ دو ﺑﺮاﺑﺮ‬
‫‪2‬‬
‫ﺑﻪ او ﻋﻮض داد‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب روي ﻛﺎر آﻣﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﻣﺪﺗﻲ از ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل ﭼﻴﺰي درﻳﺎﻓﺖ‬
‫ﻧﻤﻲﻧﻤﻮد ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺗﺠﺎرت او ﻛﻔﺎف زﻧﺪﮔﻲ او را ﻧﻤﻲﻛﺮد و از اﻳﻦ ﺑﺎﺑﺖ در ﻣﻀﻴﻘﻪ‬
‫اﻓﺘﺎد‪ .‬آنﮔﺎه اﺻﺤﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪ و ﺑﻪ آنﻫﺎ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﻣﺮا ﻣﺸﻐﻮل‬
‫ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺷﻤﺎ ﻣﻦ ﺑﺮاي اﻣﺮار ﻣﻌﺎش ﺧﻮد ﭼﻪ ﻛﻨﻢ؟ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن و ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ‬
‫زﻳﺪ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬از ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل ﺑﺨﻮر و ﺑﻪ ﻣﻬﻤﺎﻧﺎﻧﺖ ﺑﺨﻮران‪ .‬ﻋﻤﺮ رو ﺑﻪ ﻋﻠﻲ  ﻛﺮد و‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻧﻈﺮ ﺗﻮ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻋﻠﻲ  ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ اﻧﺪازهي ﺷﺎم و ﻧﻬﺎر ﺧﻮد ﺑﺮدار‪ .‬ﻋﻤﺮ رأي‬
‫ﻋﻠﻲ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و از آن ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﺑﻪ اﻧﺪازهي ﺷﺎم و ﻧﻬﺎر ﺧﻮد از ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل اﺳﺘﻔﺎده‬
‫ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﻮدش در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫)ﺇﱐ ﺃﻧﺰﻟﺖ ﻧﻔﺴﻲ ﻣﻦ ﻣﺎﻝ ﺍﷲ ﲟﻨﺰﻟﺔ ﻗﻴﻢ ﺍﻟﻴﺘﻴﻢ‪ ،‬ﺇﻥ ﺍﺳﺘﻐﻨﻴﺖ ﻋﻨﻪ ﺗﺮﻛﺖ‪ ،‬ﻭﺇﻥ ﺍﻓﺘﻘﺮﺕ ﺇﻟﻴﻪ‬
‫ﺃﻛﻠﺖ ﺑﺎﳌﻌﺮﻭﻑ(‪.‬‬
‫»ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻦ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺎل ﻳﺘﻴﻤﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ دﺳﺖ ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ او اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺑﻪ آن ﻧﻴﺎز داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻢ ﺑﻪ ﻣﻘﺪار ﻧﻴﺎز ﺧﻮد از آن ﻣﻲﺧﻮرم و اﮔﺮﻧﻪ ﺻﺮف ﻧﻈﺮ ﺧﻮاﻫﻢ‬
‫‪3‬‬
‫ﻛﺮد«‪.‬‬
‫در رواﻳﺘﻲ دﻳﮕﺮ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﺟﻤﻌﻲ از ﺻﺤﺎﺑﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺷﻤﺎ‬
‫ﭼﻘﺪر از اﻳﻦ ﻣﺎل ﺑﺮاي ﻣﻦ ﺣﻼل اﺳﺖ؟ آنﻫﺎ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬اﻣﻴﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫اﮔﺮ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺷﻤﺎ را از آن ﺑﺎﺧﺒﺮ ﻣﻲﺳﺎزم‪ .‬ﺳﭙﺲ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺮﻛﺒﻲ ﻛﻪ ﺳﻮار ﺑﺮ آن ﺑﻪ ﺣﺞ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻠﻄﺔ ﺍﻟﺘﻨﻔﻴﺬﻳﺔ )‪.(٢١٥/١‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳌﺒﺴﻮﻁ )‪ ،(١٦٦ ،١٤٧/١٥‬ﺍﳌﻐﲏ )‪.(٤٤٥/٥‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ ﺩ‪ .‬ﳛﲕ ﺍﻟﻴﺤﲕ ﺹ‪.٢٧٠‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪212‬‬

‫ﻳﺎ ﻋﻤﺮه ﺑﺮوم و ﻟﺒﺎس ﻣﺨﺼﻮص زﻣﺴﺘﺎن و ﻟﺒﺎس ﻣﺨﺼﻮص ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن و ﺧﻮراك‬
‫ﺑﭽﻪﻫﺎﻳﻢ و ﺣﻘﻮﻗﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﻚ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻋﺎدي ﻣﻲرﺳﺪ‪ .‬زﻳﺮا ﻣﻦ ﻫﻢ ﻳﻜﻲ از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎﻧﻢ‪.‬‬
‫ﻣﻌﻤﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺮﻛﺒﻲ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن از آن اﺳـــﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﺮد ﻋـــﺒﺎرت ﺑﻮد از ﻳﻚ ﻧﻔﺮ‬
‫‪1‬‬
‫ﺷﺘﺮ‪.‬‬
‫آري ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﺑﺮاي ﺣﻜﺎم ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد‪ ،‬اﻟﮕﻮي ﺑﺮﺗﺮي در اداي اﻣﺎﻧﺖ اراﺋﻪ داد‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﺑﻮداود از ﻣﺎﻟﻚ ﺑﻦ اوس ﺑﻦ ﺣﺪﺛﺎن رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ روزي ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب‪،‬‬
‫ﻃﻲ ﺳﺨﻨﺎﻧﻲ ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻣﺎل ﻏﻨﻴﻤﺖ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻣﻦ ﺑﻴﺶ از ﺷﻤﺎ در آن ﺣﻘﻲ ﻧﺪارم و ﻫﻴﭻ‬
‫ﻛﺪام از ﻣﺎ ﺑﻴﺶ از دﻳﮕﺮان ﺣﻖ دار ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻣﮕﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ از ﻣﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻛﺘﺎب‬
‫ﺧﺪا داراي ﺟﺎﻳﮕﺎه وﻳﮋهي ﺧﻮد ﻫﺴﺘﻴﻢ‪ .‬و اﻓﺰود ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص اﻳﻦ ﻣﺎل را ﺗﻘﺴﻴﻢ‬
‫‪2‬‬
‫ﻣﻲﻧﻤﻮد و ﺳﻮاﺑﻖ و ﻣﻴﺰان ﻣﺼﻴﺒﺖ و ﻧﻴﺎز اﻓﺮاد را ﻣﺪﻧﻈﺮ ﻗﺮار ﻣﻲداد‪.‬‬
‫از رﺑﻴﻊ ﺑﻦ زﻳﺎد ﺣﺎرﺛﻲ رواﻳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ وﻓﺪي ﻧﺰد ﻋﻤﺮ رﻓﺖ‪ .‬ﻋﻤﺮ از‬
‫ﻗﻴﺎﻓﻪ و ﻓﺼﺎﺣﺖ او ﺧﻮﺷﺶ آﻣﺪ‪ .‬ﻫﻤﺎن ﺟﺎ ﺑﺮاي ﻋﻤﺮ ﻏﺬاﻳﻲ آوردﻧﺪ ﻛﻪ زﻳﺎد ﮔﻮارا‬
‫ﻧﺒﻮد‪ .‬رﺑﻴﻊ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ! ﺗﻮ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪاي ﻛﻪ ﻏﺬاي ﮔﻮارا ﺑﺨﻮري و ﻟﺒﺎس ﻧﺮم‬
‫ﺑﭙﻮﺷﻲ و ﻣﺮﻛﺐ ﺧﻮﺑﻲ ﺳﻮار ﺷﻮي‪ .‬ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﺷﻼق ﺧﻮد ﺿﺮﺑﻪاي ﺑﺮ ﺳﺮ رﺑﻴﻊ وارد‬
‫ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎﻧﺖ ﻧﻤﻲﺧﻮاﺳﺘﻲ ﺧﺪا را راﺿﻲ ﻛﻨﻲ ﺑﻠﻜﻪ ﻫﺪﻓﺖ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ‬
‫در دل ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺟﺎ ﭘﻴﺪا ﻧﻤﺎﻳﻲ‪ .‬و اﻓﺰود ﻛﻪ ﻣﻦ ﻣﻲداﻧﻢ در ﺗﻮ ﺧﻮﺑﻴﻬﺎي ﻓﺮاواﻧﻲ وﺟﻮد‬
‫دارد‪ .‬وﻟﻲ آﻳﺎ ﻣﻲداﻧﻲ ﻣﺜﺎل ﻣﻦ و اﻳﻦﻫﺎ ﭼﻴﺴﺖ؟ او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﻴﺮ ﻧﻤﻲداﻧﻢ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﺮوﻫﻲ ﺑﻪ ﺳﻔﺮ ﺑﺮوﻧﺪ و ﻣﺨﺎرج راه ﺧﻮد را ﺑﻪ دﺳﺖ ﻳﻜﻲ از ﻣﻴﺎن‬
‫ﺧﻮد ﺑﺴﭙﺎرﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺎوي ﺑﺮاي ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﻫﻤﻪ ﺻﺮف ﻛﻨﺪ‪ .‬آﻳﺎ ﺟﺎﻳﺰ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‬
‫ﻛﻪ او ﺧﻮد را ﺑﺮ دﻳﮕﺮ رﻓﻴﻘﺎن ﺧﻮد ﺗﺮﺟﻴﺢ دﻫﺪ؟ ﻣﺮد ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﻴﺮ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺲ ﻫﻤﻴﻦ‬
‫‪3‬‬
‫اﺳﺖ ﻣﺜﺎل ﻣﻦ و رﻋﻴﺘﻢ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻤﺎ از ﺧﻼل ﻋﻤﻠﻜﺮد رﺳﻮل ﺧﺪاص و ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي اﺣﻜﺎم‬
‫ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻣﺨﺎرج ﺧﻠﻴﻔﻪ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ ﻛﻪ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﻣﺼﻨﻒ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﺮﺯﺍﻕ ﺵ ‪ ٢٠٠٤٦‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺍﺯ‪ :‬ﺍﻟﺴﻠﻄﺔ ﺍﻟﺘﻨﻔﻴﺬﻳﺔ‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﺳﻨﻦ ﺃﰊ ﺩﺍﻭﺩ ﺵ ‪.٢٩٥٠‬‬
‫‪ -٣‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ )‪ ،(٣٨٣/١‬ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ ﺍﻟﻜﱪﻯ )‪.(٢٨١ ،٢٨٠/٣‬‬
‫‪213‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫اﻟﻒ‪ -‬ﺑﺮاي ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺟﺎﻳﺰ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻬﺪه او ﮔﺬاﺷﺘﻪ‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ ﺣﻘﻮﻗﻲ از ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل درﻳﺎﻓﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻧﻮوي‪ ،1‬اﺑﻦ اﻟﻌﺮﺑﻲ‪،2‬‬
‫ﺑﻬﻮﺗﻲ‪ 3‬و اﺑﻦ ﻣﻔﻠﺢ‪ 4‬ﺑﻪ ﺟﻮاز اﻳﻦ اﻣﺮ ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ب‪ -‬اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮب ﻣﺨﺎرج ﺧﻮد را از ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل ﺗﻬﻴﻪ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ج‪ -‬ﺑﺮداﺷﺘﻦ ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﺧﻮد از ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل در واﻗﻊ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﺷﺘﻐﺎل آنﻫﺎ در اﻣﻮر‬
‫ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫د‪ -‬و اﻳﻦ اﻣﺮ ﺑﺮاي ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺟﺎﺋﺰ اﺳﺖ ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﺑﻪ آن ﻧﻴﺎزي ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺘﻲ ﺑﺮﺧﻲ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﺑﺮداﺷﺘﻦ ﻫﺰﻳﻨﻪي ﺧﻮد ﺑﻬﺘﺮ از ﺑﺮﻧﺪاﺷﺘﻦ آن اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﺑﺎ‬
‫‪5‬‬
‫ﺑﺮداﺷﺘﻦ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺧﺪﻣﺖ رﺳﺎﻧﻲ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺧﻮد را ﻣﻮﻇﻒ ﻣﻲداﻧﺪ‪.‬‬

‫‪2‬ـ آﻏﺎز ﺗﺎرﻳﺦ ﻫﺠﺮي‬


‫ﺗﺎرﻳﺦ ﻫﺠﺮي ﮔﺎم ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﻣﻬﻤﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺷﺪ و اوﻟﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ آنرا ﺗﺼﻮﻳﺐ‬
‫ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب  ﺑﻮد‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻮرد رواﻳﺎت ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ وﺟﻮد دارد‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻴﻤﻮن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻧﺰد ﻋﻤﺮ ﺳﻨﺪي آوردﻧﺪ ﻛﻪ ﺳﺮ رﺳﻴﺪ آن ﻣﺎه ﺷﻌﺒﺎن‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﭘﺮﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﺮاد از ﺷﻌﺒﺎن‪ ،‬ﺷﻌﺒﺎن ﺳﺎل ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻳﺎ ﺳﺎل آﻳﻨﺪه ﻳﺎ‬
‫ﺷﻌﺒﺎن ﻛﻨﻮﻧﻲ اﺳﺖ؟ ﺳﭙﺲ ﺳﺮان ﺻﺤﺎﺑﻪ را ﺟﻤﻊ ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﺗﺎرﻳﺨﻲ‬
‫ﻣﻘﺮر ﻛﻨﻴﺪ ﺗﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس آن اﻣﻮر و ﻣﻌﺎﻣﻼت ﺧﻮد را ﺗﻨﻈﻴﻢ ﺑﻜﻨﻨﺪ‪ .‬ﻳﻜﻲ از ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬از ﺗﺎرﻳﺦ روﻣﻲﻫﺎ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺗﺎرﻳﺦ آنﻫﺎ ﻃﻮﻻﻧﻲ اﺳﺖ زﻳﺮا آﻏﺎزش از‬
‫زﻣﺎن ذواﻟﻘﺮﻧﻴﻦ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫دﻳﮕﺮي ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد داد ﻛﻪ از ﺗﺎرﻳﺦ ﻓﺎرس اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﻴﺪ اﻣﺎ ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ و‬
‫ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺗﺎرﻳﺦ آنﻫﺎ ﺑﺎ ﺳﺮ ﻛﺎر آﻣﺪن ﻫﺮ ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻫﻤﻪ ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ‬

‫‪ -١‬ﺭﻭﺿﺔ ﺍﻟﻄﺎﻟﺒﲔ )‪.(١٣٧/١١‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ )‪.(٢٢٩ ،٢٢٨/١٢‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻷﻋﻼﻡ ﻟﻠﺰﺭﻛﻠﻲ )‪.(٢٤٩/٨‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﺴﻠﻄﺔ ﺍﻟﺘﻨﻔﻴﺬﻳﺔ )‪.(٢١٨/١‬‬
‫‪ -٥‬ﺷﺮﺡ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻧﻮﻭﯼ‪.(١٣٧/٧) .‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪214‬‬

‫ﻫﺠﺮت رﺳﻮل ﺧﺪا از ﻣﻜﻪ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ اﺗﻔﺎق ﻛﺮدﻧﺪ و آنرا ﺳﺮآﻏﺎز ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼﻣﻲ ﻗﺮار‬
‫‪1‬‬
‫دادﻧﺪ‪.‬‬
‫و از ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﺒﻴﺪاﷲ رواﻳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻴﺐ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬
‫ﺳﺮان ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر را ﺟﻬﺖ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼﻣﻲ ﺟﻤﻊ ﻛﺮد‪ .‬آنﮔﺎه ﻋﻠﻲ ﺑﻪ او‬
‫ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد داد آﻏﺎز ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼﻣﻲ را از ﻫﺠﺮت رﺳﻮل ﺧﺪا ﻣﻘﺮر ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻋﻤﺮ‬
‫ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و ﻫﺠﺮت رﺳﻮل ﺧﺪا را ﺳﺮآﻏﺎز ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼﻣﻲ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮد‪.2‬‬
‫از ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻴﺐ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼﻣﻲ را‬
‫اﻋﻼم داﺷﺖ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از دو ﺳﺎل و ﻧﻴﻢ از ﺧﻼﻓﺘﺶ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻣﺸﻮرت‬
‫ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲﻃﺎﻟﺐ آنرا ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻤﻮد‪ 3.‬اﺑﻮزﻧﺎد‪ 4‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮ در ﺧﺼﻮص آﻏﺎز ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺎ‬
‫اﺻﺤﺎب ﺑﻪ ﻣﺸﻮرت ﻧﺸﺴﺖ و در ﻧﻬﺎﻳﺖ روي ﺗﺎرﻳﺦ ﻫﺠﺮي اﺗﻔﺎق ﻧﻈﺮ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ 5.‬اﻣﺎ اﻳﻦ‬
‫ﻛﻪ ﭼﺮا از ﻣﺎه ﻣﺤﺮم آﻏﺎز ﻛﺮدﻧﺪ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻣﺎه رﺑﻴﻊ اﻻول ﻫﺠﺮت‬
‫ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ؟‬
‫در اﻳﻦﺑﺎره اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در ﻣﻮرد آﻏﺎز ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼﻣﻲ ﭼﻬﺎر ﭼﻴﺰ ﭘﻴﺶ روي‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪ :‬ﻣﻴﻼد رﺳﻮل ﺧﺪا‪ ،‬ﻣﺒﻌﺚ‪ ،‬ﻫﺠﺮت و وﻓﺎت اﻳﺸﺎن‪ .‬از ﺗﻌﻴﻴﻦ‬
‫ﻣﻴﻼد و ﻣﺒﻌﺚ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮ در ﻣﻮرد ﺗﺎرﻳﺦ دﻗﻴﻖ وﻗﻮع آنﻫﺎ‪ ،‬ﺻﺮف ﻧﻈﺮ‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ و ﺗﺎرﻳﺦ وﻓﺎت آن ﺣﻀﺮت را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻳﺎدآور ﺧﺎﻃﺮهي ﺗﻠﺨﻲ ﺑﻮد ﻧﻴﺰ‬
‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻜﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﮔﺰﻳﻨﻪ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر ﻫﺠﺮت آن ﺣﻀﺮت ﺑﻮد‪ .‬و ﭼﻮن‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﺲ از ﺑﻴﻌﺖ ﻋﻘﺒﻪي دوم و در آﻏﺎز ﻣﺎه ﻣﺤﺮم ارادهي ﻫﺠﺮت ﻧﻤﻮد‪،‬‬
‫‪6‬‬
‫ﻣﺎه ﻣﺤﺮم را آﻏﺎز ﺳﺎل ﻫﺠﺮي ﻗﺮار دادﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ )‪ ،(٣١٦/١‬ﺍﺑﻦ ﺍﳉﻮﺯﻱ ﺹ‪..٦٩‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳌﺴﺘﺪﺭﻙ )‪ (١٤/٣‬ﺫﻫﱯ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﻭﯼ ﻣﻮﺍﻓﻘﺖ ﳕﻮﺩﻩ ﻭ ﺁﻥﺭﺍ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻋﻼﻡ ﺩﺍﺷﺘﻪﺍﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -٣‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﻟﻠﺬﻫﱯ ﺹ‪.١٦٣‬‬
‫‪ -٤‬ﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﺑﻦ ﺫﻛﻮﺍﻥ ﺍﻟﻘﺮﺷﻲ‪ ،‬ﺛﻘﺔ ﻓﻘﻴﻪ‪ ،‬ﺍﻟﺘﻘﺮﻳﺐ ﺹ‪.٣٠٢‬‬
‫‪ -٥‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ )‪.(٣١٧/١‬‬
‫‪ -٦‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ )‪ ،(٢٦٨/٧‬ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ‪ ،‬ﳛﲕ ﺍﻟﻴﺤﲕ ﺹ‪.٢٨٦‬‬
‫‪215‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫‪3‬ـ ﻟﻘﺐ ﻳﺎﻓﺘﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ‬
‫ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮﺻﺪﻳﻖ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن او را ﺧﻠﻴﻔﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ‪،‬‬
‫وﻓﺎت ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬و ﻋﻤﺮ ﺳﺮﻛﺎر آﻣﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬اﮔﺮ ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ ﺧﻠﻴﻔﻪي ﺧﻠﻴﻔﻪي‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻨﻮال ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻳﻚ از ﺧﻠﻔﺎي ﺑﻌﺪي ﻛﻠﻤﻪي ﺧﻠﻴﻔﻪ را ﺑﻴﻔﺰاﻳﻴﻢ‪،‬‬
‫اﻳﻦ ﻟﻘﺐ ﻃﻮﻻﻧﻲ و ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻠﻔﻆ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﭘﺲ ﺑﻴﺎﻳﻴﺪ ﺑﺮاي ﺧﻠﻔﺎي ﺧﻮد ﻟﻘﺒﻲ‬
‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﺑﺎ آن ﺻﺪا ﺑﺰﻧﻨﺪ‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ از ﺻﺤﺎﺑﻪ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻣﺎ ﻣﺆﻣﻨﻴﻦ ﻫﺴﺘﻴﻢ و او‬
‫اﻣﻴﺮ ﻣﺎ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ او را اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ و ﻋﻤﺮ اوﻟﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ‬
‫‪1‬‬
‫اﻳﻦ ﻟﻘﺐ ﻣﻠﻘﺐ ﮔﺮدﻳﺪ‪.‬‬
‫و در رواﻳﺘﻲ از اﺑﻦ ﺷﻬﺎب آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰﻳﺰ از اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻦ ﺳﻠﻴﻤﺎن‬
‫ﺑﻦ اﺑﻲ ﺧﻴﺜﻤﻪ ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻮد ﻣﻲﻧﻮﺷﺘﻨﺪ‪ :‬اﺑﻮﺑﻜﺮ‬
‫ﺧﻠﻴﻔﻪي رﺳﻮل ﺧﺪا و ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺳﺮﻛﺎر آﻣﺪ ﻣﻲﻧﻮﺷﺘﻨﺪ ﻋﻤﺮ ﺧﻠﻴﻔﻪي‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ .‬و ﺑﻌﺪاً ﭼﻄﻮر ﺷﺪ ﻛﻪ ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ‪ :‬اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ! اﺑﻮﺑﻜﺮﺑﻦ ﺳﻠﻴﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬از ﺷﻔﺎء‬
‫)ﻣﺎدرﺑﺰرﮔﻢ( ﻛﻪ از زﻧﺎن ﻣﻬﺎﺟﺮ ﺑﻮد ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﻧﺎﻣﻪاي ﺑﻪ اﺳﺘﺎﻧﺪار‬
‫ﻋﺮاق ﻧﻮﺷﺖ ﺗﺎ دو ﻧﻔﺮ از ﺑﻬﺘﺮﻳﻦﻫﺎي اﻫﻞ ﻋﺮاق را ﻧﺰد او ﺑﻔﺮﺳﺘﺪ‪ .‬اﺳﺘﺎﻧﺪار ﻋﺮاق ﻟﺒﻴﺪ‬
‫ﺑﻦ رﺑﻴﻌﻪ و ﻋﺪي ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ را ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬آنﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ آﻣﺪﻧﺪ و ﻣﺮﻛﺒﻬﺎي ﺧﻮد را ﻛﻨﺎر‬
‫ﻣﺴﺠﺪ ﺑﺴﺘﻨﺪ و وارد ﻣﺴﺠﺪ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬در آنﺟﺎ ﺑﺎ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص روﺑﺮو ﺷﺪﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪:‬‬
‫ﺑﻪ اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﺧﺒﺮ ﺑﺪه ﻛﻪ ﻣﺎ آﻣﺪهاﻳﻢ‪ .‬ﻋﻤﺮو ﻧﺰد ﻋﻤﺮ رﻓﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻟﺴﻼم ﻋﻠﻴﻜﻢ‬
‫ﻳﺎ اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ! ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ ﻟﻘﺐ را از ﻛﺠﺎ آوردهاي؟ ﻋﻤﺮو ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻫﻢ اﻛﻨﻮن‬
‫ﻟﺒﻴﺪ ﺑﻦ رﺑﻴﻌﻪ و ﻋﺪي ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ آﻣﺪﻧﺪ و ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺑﻪ اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﺧﺒﺮ ﺑﺪه ﻛﻪ ﻣﺎ‬
‫آﻣﺪهاﻳﻢ‪ .‬ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺷﻤﺎ ﻟﻘﺐ ﺧﻮﺑﻲ ﮔﻔﺘﻴﺪ‪ .‬او اﻣﻴﺮ اﺳﺖ و ﻣﺎ ﻣﺆﻣﻨﻴﻦ ﻫﺴﺘﻴﻢ‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺻﻮرت از آن روز ﺑﻪ ﺑﻌﺪ‪ ،‬در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‪ ،‬اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﻣﻲﻧﻮﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫و در رواﻳﺘﻲ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺷﻤﺎ ﻣﺆﻣﻨﻴﻦ ﻫﺴﺘﻴﺪ‬
‫و ﻣﻦ اﻣﻴﺮ ﺷﻤﺎ ﻫﺴﺘﻢ‪ .‬ﺑﺮ اﺳﺎس اﻳﻦ رواﻳﺖ‪ ،‬ﺧﻮد اﻳﺸﺎن اوﻟﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ اﻳﻦ ﻟﻘﺐ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ ﺍﻟﻜﱪﻯ‪ :‬ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪ ،(٢٨١/٣‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ )‪.(٣١١/١‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳌﺴﺘﺪﺭﮎ ‪ ۸۱/۳‬ﻭ ﺫﻫﺒﯽ ﺁﻥﺭﺍ ﺻﺤﻴﺢ ﺩﺍﻧﺴﺘﻪ ﺍﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪216‬‬

‫را ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮد‪ 1.‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻟﻘﺐ ﺻﺪا زده ﺷﺪ‪،‬‬
‫ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﻮد و ﺳﺎﻳﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻧﻴﺰ اﻳﻦ ﻟﻘﺐ را ﺑﺮازﻧﺪهي او داﻧﺴﺘﻨﺪ و ﺧﻴﻠﻲ ﺳﺮﻳﻊ‬
‫‪2‬‬
‫در ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﭘﻴﭽﻴﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ )‪.(٣١٢/١‬‬


‫‪ -٢‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ )‪(۳۱۳/۱‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‬
‫وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻋﻤﺮ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ ﺧﺎﻧﻮادﮔﻲ و اﺣﺘﺮام اﻳﺸﺎن ﺑﻪ اﻫﻞ ﺑﻴﺖ‬
‫رﺳﻮلاﷲع‬

‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻋﻤﺮ‬


‫اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﺪا و روز آﺧﺮت ﻣﺤﻮر اﺻﻠﻲ زﻧﺪﮔﻲ ﻓﺎروق اﻋﻈﻢ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲداد‪ .‬و ﺑﺮ‬
‫اﺳﺎس آن داراي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ ﻣﺘﻮازن ﺑﻮد ﻛﻪ ﻫﻴﭻﮔﺎه ﻗﺪرﺗﺶ ﺑﺮ ﻋﺪاﻟﺖ و ﻏﻀﺒﺶ ﺑﺮ‬
‫ﻣﻬﺮﺑﺎﻧﻲ و ﻏﺮورش ﺑﺮ ﺗﻮاﺿﻊ ﭼﻴﺮه ﻧﻤﻲﺷﺪ و ﻫﻤﻴﻦ اﻣﺮ او را ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﺗﺄﻳﻴﺪ و ﻧﺼﺮت‬
‫اﻟﻬﻲ ﻛﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ او ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑﺎ ﺗﻤﺎم ﺷﺮوط آن ﻳﻌﻨﻲ ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﻳﻘﻴﻦ‪،‬‬
‫اﺧﻼص و ﻣﺤﺒﺖ ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﻓﻬﻤﻴﺪه ﺑﻮد و آﺛﺎر اﻳﻤﺎن ﻋﻤﻴﻖ وي در زﻧﺪﮔﻲاش ﻣﺘﺒﻠﻮر‬
‫ﺑﻮد از ﺟﻤﻠﻪ‪:‬‬

‫‪1‬ـ ﺧﻮف ﺧﺪا و ﻣﺤﺎﺳﺒﻪي ﻧﻔﺲ‬


‫ﻋﻤﺮ ﻫﻤﻮاره ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬آﺗﺶ دوزخ را ﺑﻪ ﻛﺜﺮت ﺑﻪ ﻳﺎد ﺑﻴﺎورﻳﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺗﻨﻮري اﺳﺖ‬
‫از آﻫﻦ و ﺑﺴﻴﺎر ﻋﻤﻴﻖ و داغ‪.1‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ روزي ﻣﺮدي ﺑﺎدﻳﻪ ﻧﺸﻴﻦ ﻧﺰد ﻋﻤﺮ آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﺟﻬ‪‬ﺰ ﺑ‪‬ﻨﻴ‪‬ﺎﰐ ﻭﺃﻣﻬﻨ‪‬ﻪ‬‫ﻳﺎ ﻋﻤﺮﺍﳋﲑ ﺟﺰﻳﺖ ﺍﳉﻨﺔ‬
‫ﺃﻗﺴـﻢ ﺑﺎﻟﻠـﻪ ﻟﺘـﻔﻌـﻠـﻨﻪ‬
‫»اي ﻋﻤﺮ! ﻛﻪ اﻫﻞ ﺧﻴﺮ ﻫﺴﺘﻲ ﺑﻪ دﺧﺘﺮاﻧﻢ و ﻣﺎدرﺷﺎن ﭼﻴﺰي ﻋﻄﺎ ﻛﻦ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﻮ ﺑﺎﻳﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻜﻨﻲ«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﻋﺮاﺑﻲ! اﮔﺮ ﻧﻜﻨﻢ ﭼﻪ ﻣﻲﺷﻮد؟‬
‫اﻋﺮاﺑﻲ ﮔﻔﺖ‪ :‬آنﮔﺎه ﻣﻦ از اﻳﻨﺠﺎ ﺧﻮاﻫﻢ رﻓﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﺑﺮوي ﭼﻪ ﻛﺎر ﻣﻲﺷﻮد؟ اﻋﺮاﺑﻲ اﺷﻌﺎر زﻳﺮ را ﺳﺮود‪:‬‬
‫ﰒﹼ ﺗﻜـــﻮﻥ ﺍﳌﺴـــﺄﻻﺕ ﲦﹼـــﻪ‬ ‫ﻭﺍﷲ ﻋـــﻦ ﺣـــﺎﱄ ﻟﺘﺴـــﺄﻟﻨﻪ‬
‫ـﺔ‬
‫ـﺎ ﺟﻨــ‬
‫ـﺎﺭ ﻭﺇﻣــ‬
‫ـﺎ ﺇﱃ ﻧــ‬
‫ﺇﻣــ‬ ‫ﻭﺍﻟﻮﺍﻗـــﻒ ﺍﳌﺴـــﺌﻮﻝ ﺑﻴﻨﻬﻨ‪‬ـــﻪ‬

‫‪ -١‬ﻓﺮﺍﺋﺪ ﺍﻟﻜﻼﻡ ﻟﻠﺨﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﻜﺮﺍﻡ ﺹ‪.١٥٥‬‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪218‬‬

‫»ﺑﻪ ﺧﺪا روزي ﻛﻪ ﺑﺬل و ﺑﺨﺸﺶ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻨﺖ داده ﺷﻮد از ﺗﻮ در ﻣﻮرد ﻣﻦ‬
‫ﺳﻮال ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﻳﺎ دوزخ ﺧﻮاﻫﻲ رﻓﺖ«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن اﻳﻦ ﺳﺨﻦ اﻋﺮاﺑﻲ ﺑﻪ ﺷﺪت ﮔﺮﻳﺴﺖ و ﻣﺤﺎﺳﻨﺶ ﺧﻴﺲ ﺷﺪ‪.‬‬
‫آنﮔﺎه ﭘﻴﺮاﻫﻦ ﺧﻮد را ﺑﻪ آن اﻋﺮاﺑﻲ داد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! ﻛﻪ ﻣﻦ ﺟﺎﻣﻪاي ﺟﺰ اﻳﻦ‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﺪارم‪.‬‬
‫آري ﻋﻤﺮ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻛﺴﻲ ﻇﻠﻢ ﻧﻜﺮده ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎ در اﺛﺮ ﺷﻌﺮ اﻋﺮاﺑﻲ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن را‬
‫ﺑﻪ ﻳﺎد روز ﺣﺴﺎب اﻧﺪاﺧﺖ‪ ،‬ﻣﺘﺄﺛﺮ ﺷﺪ و ﮔﺮﻳﺴﺖ و ﻣﻌﻤﻮﻻ وﻗﺘﻲ ﺳﺨﻦ از روز ﻗﻴﺎﻣﺖ‬
‫و ﺣﺴﺎب و ﻛﺘﺎب و دوزخ ﭘﻴﺶ ﻣﻲآﻣﺪ‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺷﺪت ﺗﺮﺳﻲ ﻛﻪ از ﺧﺪا‬
‫‪2‬‬
‫داﺷﺖ‪ ،‬ﻣﻲﮔﺮﻳﺴﺖ‪.‬‬
‫و از ﺷﺪت ﺗﺮس ﺧﺪا‪ ،‬ﻫﻤﻮاره ﺧﻮد را ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻣﻲﻛﺮد و اﮔﺮ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮد در ﺣﻖ‬
‫ﻛﺴﻲ ﻛﻮﺗﺎﻫﻲ ﻛﺮده ﻳﺎ ﺑﺮ او ﻇﻠﻤﻲ روا داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬او را ﻣﻲﻃﻠﺒﻴﺪ و ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬از ﻣﻦ‬
‫اﻧﺘﻘﺎم ﺑﮕﻴﺮ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ روزي ﻣﺸﻐﻮل رﺳﻴﺪﮔﻲ ﺑﻪ اﻣﻮر ﻋﺎﻣﻪي ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﺑﻮد ﻣﺮدي ﻧﺰد او‬
‫آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ! ﺑﺎ ﻣﻦ ﺑﻴﺎ و ﺣﻘﻢ را از ﻓﻼﻧﻲ ﺑﮕﻴﺮ‪ .‬ﻣﻌﻤﻮﻻ در ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﺟﻠﺴﺎﺗﻲ از رﺳﻴﺪﮔﻲ ﺑﻪ اﻣﻮر ﺷﺨﺼﻲ اﻓﺮاد ﺧﻮدداري ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺷﻼﻗﺶ را‬
‫ﺑﺮداﺷﺖ و ﻣﺤﻜﻢ ﺑﺮ ﺳﺮ آن ﻣﺮد زد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺷﻤﺎ ﻋﻤﺮ را زﻳﺎد ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ و ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﺷﻜﺎﻳﺎﺗﻲ ﺑﻪ او ﻧﻤﻲرﺳﺎﻧﻴﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻴﻦ ﻛﻪ ﺟﻠﺴﻪاي ﺟﻬﺖ ﺣﻞ ﻣﺸﻜﻼت ﻋﻤﻮﻣﻲ اﻣﺖ‬
‫ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﻣﺰاﺣﻤﺖ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﻣﺮد ﻋﺼﺒﺎﻧﻲ ﺷﺪ و از آنﺟﺎ ﺑﻴﺮون ﺷﺪ‪ .‬دﻳﺮي‬
‫ﻧﮕﺬﺷﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﻛﺴﻲ را دﻧﺒﺎل آن ﻣﺮد ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬وﻗﺘﻲ آﻣﺪ‪ ،‬ﺷﻼق را ﺑﻪ دﺳﺖ او داد‬
‫و ﮔﻔﺖ‪ :‬از ﻣﻦ اﻧﺘﻘﺎم ﺑﮕﻴﺮ‪ .‬ﻣﺮد ﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ! ﻣﻦ از ﺷﻤﺎ اﻧﺘﻘﺎم ﻧﻤﻲﮔﻴﺮم‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ ﻃﻮر ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﻳﺎ آ ن را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺧﺪا ﻣﻲﺑﺨﺸﻲ ﺗﺎ در ﻋﻮض ﺑﻪ ﺗﻮ‬
‫ﭘﺎداش ﻧﻴﻜﻮ ﺑﺪﻫﺪ ﻳﺎ از ﻣﻦ اﻧﺘﻘﺎم ﻣﻲﮔﻴﺮي‪ .‬ﻣﺮد ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺧﺪا از آن ﺻﺮف ﻧﻈﺮ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ رﻓﺖ و اﺣﻨﻒ ﺑﻦ ﻗﻴﺲ )راوي اﻳﻦ ﻣﺎﺟﺮا( و ﺑﺮﺧﻲ‬
‫دﻳﮕﺮ ﻫﻤﺮاه او ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬در آنﺟﺎ ﻧﺨﺴﺖ دو رﻛﻌﺖ ﻧﻤﺎز ﺧﻮاﻧﺪ ﺳﭙﺲ ﻧﺸﺴﺖ و ﮔﻔﺖ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺑﻐﺪﺍﺩ‪۳۱۲/۴‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻻﺳﻼﻣﯽ )‪..(٤٦/١٩‬‬
‫‪219‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫اي ﭘﺴﺮ ﺧﻄﺎب! ﺗﻮ ﮔﻤﺮاه ﺑﻮدي ﺧﺪا ﺗﻮ را ﻫﺪاﻳﺖ ﻛﺮد‪ .‬ذﻟﻴﻞ ﺑﻮدي‪ ،‬ﺧﺪا ﺗﻮ را ﻋﺰت‬
‫داد و رﻫﺒﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻛﺮد‪ .‬آنﮔﺎه ﻣﺮدي ﻧﺰد ﺗﻮ ﻣﻲآﻳﺪ و از ﺗﻮ ﻛﻤﻚ ﻣﻲﻃﻠﺒﺪ ﺗﻮ او را‬
‫ﻣﻲزﻧﻲ؟ ﻓﺮدا ﺟﻮاب ﺧﺪا را ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲدﻫﻲ؟ راوي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬او ﻫﻤﭽﻨﺎن ﺧﻮد را‬
‫‪1‬‬
‫ﺳﺮزﻧﺶ ﻛﺮد ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﻦ ﻳﻘﻴﻦ ﻛﺮدم ﻛﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺑﻨﺪهي ﺧﺪا در روي زﻣﻴﻦ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻳﺎس ﺑﻦ ﺳﻠﻤﻪ از ﭘﺪرش ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬روزي ﻋﻤﺮ از‬
‫داﺧﻞ ﺑﺎزار ﻋﺒﻮر ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﻣﻦ آنﺟﺎ اﻳﺴﺘﺎده ﺑﻮدم‪ .‬ﺑﺎ ﺷﻼق ﺧﻮد ﺑﻪ ﻃﺮف ﻣﻦ اﺷﺎره ﻛﺮد‬
‫و ﮔﻔﺖ‪ :‬از وﺳﻂ راه ﻛﻨﺎر ﺑﺮو‪ .‬ﺷﻼﻗﺶ ﺑﻪ ﮔﻮﺷﻪي ﻟﺒﺎﺳﻬﺎﻳﻢ اﺻﺎﺑﺖ ﻛﺮد‪ .‬ﺳﺎل ﺑﻌﺪ ﻣﺮا‬
‫در ﺑﺎزار دﻳﺪ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﺳﻠﻤﻪ! ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻲ اﻣﺴﺎل ﺣﺞ ﺑﺮوي؟ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اي اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ!‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ‪ .‬آنﮔﺎه دﺳﺖ ﻣﺮا ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪاﻳﺶ ﺑﺮد و ﺷﺸﺼﺪ درﻫﻢ ﺑﻪ ﻣﻦ‬
‫داد و ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦﻫﺎ را در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺷﻼﻗﻲ ﻛﻪ ﺳﺎل ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻪ ﺗﻮ زدم‪ ،‬ﺑﺮدار و ﺑﺮاي ﺳﻔﺮ‬
‫ﺣﺞ ﻫﺰﻳﻨﻪ ﻛﻦ‪ .‬ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! ﻣﻦ آنرا ﺑﻪ ﻛﻠﻲ ﻓﺮاﻣﻮش ﻛﺮده ﺑﻮدم‪ .‬ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫وﻟﻲ ﻣﻦ از ﭘﺎر ﺳﺎل ﺗﺎﻛﻨﻮن آنرا ﻓﺮاﻣﻮش ﻧﻜﺮدهام و ﻫﻤﻮاره در ﺧﺎﻃﺮم ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ را ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻛﻨﻴﺪ ﻗﺒﻞ از آن ﻛﻪ ﺷﻤﺎ را ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ و‬
‫ﻣﻮازﻧﻪ ﻛﻨﻨﺪ و ﺑﺮاي ﺣﺎﺿﺮ ﺷﺪن در ﻣﻴﻌﺎدﮔﺎه ﺑﺰرگ آﻣﺎده ﺷﻮﻳﺪ ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ lgf edcbam‬ﺍﳊﺎﻗﺔ‪١٨ :‬‬
‫»در آن روز )ﺑﺮاي ﺣﺴﺎب و ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺪا( ﻧﻤﻮده ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ‪ ،‬و )ﭼﻪ رﺳﺪ ﺑﻪ‬
‫‪3‬‬
‫ﻛﺎرﻫﺎي آﺷﻜﺎرﺗﺎن( ﭼﻴﺰي از ﻛﺎرﻫﺎي ﻧﻬﺎﻧﻴ‪‬ﺘﺎن ﻣﺨﻔﻲ و ﭘﻮﺷﻴﺪه ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺮ اﺛﺮ ﺷﺪت ﺧﻮﻓﻲ ﻛﻪ از ﺧﺪاوﻧﺪ داﺷﺖ‪ ،‬ﺟﻬﺖ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪي ﺧﻮد ﻣﻲﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫اﮔﺮ ﺑﭽﻪ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪي در ﺳﻮاﺣﻞ ﻓﺮات ﺑﻤﻴﺮد ﻣﻲﺗﺮﺳﻢ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺣﺴﺎﺑﺶ‬
‫‪4‬‬
‫را از ﻋﻤﺮ ﺑﮕﻴﺮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ )‪.(٥٠٣/٢‬‬


‫‪ -٢‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻃﱪﯼ ‪ ۲۴۴./۴‬ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺿﻌﻴﻒ‪.‬‬
‫‪ -٣‬ﳐﺘﺼﺮ ﻣﻨﻬﺎﺝ ﺍﻟﻘﺎﺻﺪﻳﻦ ﺹ‪ ،٣٧٢‬ﻓﺮﺍﺋﺪ ﺍﻟﻜﻼﻡ ﺹ‪.١٤٣‬‬
‫‪ -٤‬ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻤﺮﺹ‪.١٦١ ،١٦٠‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪220‬‬

‫ﻋﻠﻲ  ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮ را دﻳﺪم ﻛﻪ ﺳﻮار ﺷﺘﺮي ﺑﻮد ﻛﻪ دوان دوان ﻣﻲرﻓﺖ‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪:‬‬
‫اي اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ! ﻛﺠﺎ ﻣﻲروي؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬دﻧﺒﺎل ﺷﺘﺮي از ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل ﻣﻲﮔﺮدم‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﻪ‬
‫ﺧﺪا ﻛﻪ ﺧﻠﻔﺎي ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻣﺸﻘﺖ اﻧﺪاﺧﺘﻲ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ! ﻣﺮا‬
‫ﻣﻼﻣﺖ ﻧﻜﻦ‪ .‬ﺑﻪ ﺧﺪا اﮔﺮ در آن ﺳﻮي ﻓﺮات ﺑﭽﻪ ﺷﺘﺮي ﺑﻤﻴﺮد روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺣﺴﺎﺑﺶ از‬
‫‪1‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﺳﻼﻣﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در ﺣﺮم ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب رﺳﺎﻧﺪم‪ .‬او ﻟﺤﻈﺎﺗﻲ ﻗﺒﻞ ﺑﺎ‬
‫ﻛﺘﻚﻛﺎري ﺟﻤﻌﻴﺖ زﻧﺎن و ﻣﺮدان را از ﻫﻢ ﺟﺪا ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ اﻃﺮاف ﺣﻮض ﺟﻤﻊ‬
‫ﺷﺪه و ﺑﺎ ﻫﻢ وﺿﻮء ﻣﻲﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬آنﮔﺎه رو ﺑﻪ ﻣﻦ ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻓﻼﻧﻲ! ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬در‬
‫ﺧﺪﻣﺘﻢ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﮕﺮ ﺑﻪ ﺗﻮ ﻧﮕﻔﺘﻪ ﺑﻮدم ﺣﻮض وﺿﻮي ﻣﺮدان و زﻧﺎن را ﺟﺪا ﻛﻨﻲ؟ ﺳﭙﺲ‬
‫روﻳﻲ ﺑﺮﺗﺎﻓﺖ و رﻓﺖ و در راه ﺑﺎ ﻋﻠﻲ  ﺑﺮﺧﻮرد ﻛﺮد ﻛﻪ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻫﻼك‬
‫ﺷﺪم‪ .‬ﻋﻠﻲ  ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﺮا؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻣﺮوز ﻣﺮدان و زﻧﺎن را در ﺣﺮم اﻟﻬﻲ ﻛﺘﻚ زدم‪.‬‬
‫ﻋﻠﻲ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ! ﺗﻮ ﺣﺎﻛﻢ و ﻧﮕﻬﺒﺎن ﻣﺮدم ﻫﺴﺘﻲ اﮔﺮ آنﻫﺎ را از روي‬
‫دﻟﺴﻮزي و ﺧﻴﺮﺧﻮاﻫﻲ زدهاي‪ ،‬اﺷﻜﺎﻟﻲ ﻧﺪارد‪ .‬اﻣﺎ اﮔﺮ ﺑﻪ ﻧﺎﺣﻖ زدهاي‪ ،‬آنﮔﺎه ﺳﺘﻢ روا‬
‫‪2‬‬
‫داﺷﺘﻪاي‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ از ﺣﺴﻦ ﺑﺼﺮي رواﻳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ روزي ﻋﻤﺮ در ﻛﻮﭼﻪﻫﺎي ﻣﺪﻳﻨﻪ‬
‫ﮔﺸﺖ و ﮔﺬار ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ اﻳﻦ آﻳﻪ را ﺷﻨﻴﺪ‪:‬‬
‫‪ji h g fed cba` m‬‬
‫‪ l lk‬ﺍﻷﺣﺰﺍﺏ‪٥٨ :‬‬
‫»ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺮدان و زﻧﺎن ﻣﺆﻣﻦ را ‪ -‬ﺑﺪون اﻳﻦ ﻛﻪ ﻛﺎري ﻛﺮده ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﮔﻨﺎﻫﻲ‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ‪ -‬آزار ﻣﻲرﺳﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺮﺗﻜﺐ دروغ زﺷﺘﻲ و ﮔﻨﺎه آﺷﻜﺎري ﺷﺪهاﻧﺪ« ‪.‬‬
‫آﻧﮕﺎه ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪي اﺑﻲ ﺑﻦ ﻛﻌﺐ رﻓﺖ‪ .‬اُﺑ‪‬ﻲ زﻳﺮاﻧﺪاز ﺧﻮد را ﺑﺮاي او ﭘﻬﻦ ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫اي اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ! اﻳﻨﺠﺎ ﺑﻨﺸﻴﻦ‪ .‬ﻋﻤﺮ آنرا ﺑﺎ ﭘﺎﻳﺶ ﻛﻨﺎر زد و ﺑﺮ زﻣﻴﻦ ﻧﺸﺴﺖ وآﻳﻪي‬
‫ﻓﻮق را ﺧﻮاﻧﺪ و ﺑﻪ اﺑﻲ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻲﺗﺮﺳﻢ ﻛﻪ ﻣﺼﺪاق اﻳﻦ آﻳﻪ ﺷﻮم‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﺆﻣﻨﻴﻦ را آزار‬

‫‪ -١‬ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻤﺮ‪.‬‬
‫‪ -٢‬ﻣﺼﻨﻒ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﺮﺯﺍﻕ )‪ ،(٧٦ ،٧٥/١‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ )‪.(٦٢٢/٢‬‬
‫‪221‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫ﻣﻲدﻫﻢ‪ .‬اُﺑﻲ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﻮ ﭼﺎرهاي ﻧﺪاري ﺑﺎﻳﺪ رﻋﻴﺘﺖ را ﻛﻨﺘﺮل ﻛﻨﻲ و اﻣﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﺮوف و‬
‫ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ ﻧﻤﺎﻳﻲ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪا ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻲداﻧﺪ‪.1‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﺎه ﮔﺎﻫﻲ دﺳﺘﺶ را ﺑﺮ روي آﺗﺶ ﻣﻲﮔﺬاﺷﺖ و ﻣﻲﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫اي ﭘﺴﺮ ﺧﻄﺎب! آﻳﺎ ﻃﺎﻗﺖ اﻳﻦ را داري؟‬
‫و ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻲ وﻗﺎص ﭘﺲ از ﺟﻨﮓ ﻗﺎدﺳﻴﻪ ﻋﺒﺎي ﻛﺴﺮا ﭘﺎدﺷﺎه اﻳﺮان و‬
‫ﺷﻤﺸﻴﺮ و ﻛﻤﺮﺑﻨﺪ و ﻟﺒﺎﺳﻬﺎ و ﺗﺎج و ﻛﻔﺸﻬﺎﻳﺶ را ﻧﺰد ﻋﻤﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻧﻈﺮي ﺑﻪ‬
‫ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ اﻧﺪاﺧﺖ و ﺑﻪ ﺳﺮاﻗﻪ ﺑﻦ ﺟﻌﺸﻢ ﻛﻪ از ﻫﻤﻪ ﺗﻨﻮﻣﻨﺪﺗﺮ و ﺧﻮش ﻗﻴﺎﻓﻪﺗﺮ ﺑﻮد‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺮﺧﻴﺰ و اﻳﻦﻫﺎ را ﺑﭙﻮش‪ .‬ﺳﺮاﻗﻪ ﺑﺎ ﻋﻼﻗﻪ ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و آنﻫﺎ را ﭘﻮﺷﻴﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ‬
‫او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺟﻠﻮ ﺑﻴﺎ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﻋﻘﺐ ﺑﺮﮔﺮد‪ .‬آنﮔﺎه ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺑﻪ ﻓﺮدي اﻋﺮاﺑﻲ از‬
‫ﻃﺎﻳﻔﻪي ﺑﻨﻲ ﻣﺪﻟﺞ ﻟﺒﺎﺳﻬﺎ و ﺗﺎج و ﺷﻤﺸﻴﺮ ﻛﺴﺮا را ﭘﻮﺷﻴﺪه اﺳﺖ! ﺳﭙﺲ آنﻫﺎ را از او‬
‫ﮔﺮﻓﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺎر اﻟﻬﺎ! اﻳﻦﻫﺎ را ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮت و ﺑﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻛﻪ آنﻫﺎ را ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻣﻦ‬
‫دوﺳﺖ داﺷﺘﻲ ﻧﺪادي و اﻛﻨﻮن ﺑﻪ ﻣﻦ دادهاي‪ ،‬ﻣﻲﺗﺮﺳﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي اﻳﻦﻫﺎ ﻣﺮا‬
‫ﺑﻴﺎزﻣﺎﻳﻲ‪ .‬و آنﻗﺪر ﮔﺮﻳﺴﺖ ﻛﻪ دل ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺶ ﺳﻮﺧﺖ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﺎن‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦﻫﺎ را ﺑﻔﺮوش و ﭘﻮﻟﺸﺎن را ﻗﺒﻞ از ﻏﺮوب ﺧﻮرﺷﻴﺪ در ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﻘﺴﻴﻢ‬
‫ﻛﻦ‪ 3.‬ﻻزم ﺑﻪ ذﻛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻮﺿﻌﻬﺎﻳﻲ از ﺟﺎﻧﺐ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ وﻓﻮر دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫‪2‬ـ ﻋﻤﺮ و ﺑﻲ رﻏﺒﺘﻲ او ﺑﻪ دﻧﻴﺎ‬


‫ﻋﻤﺮ از ﺧﻼل زﻧﺪﮔﻲ در ﺳﺎﻳﻪي ﻗﺮآن و در رﻛﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ و ﺗﻔﻜﺮ در ﻣﻮرد زﻧﺪﮔﻲ‬
‫دﻧﻴﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ اﻳﻦ زﻧﺪﮔﻲ اﻣﺘﺤﺎن و آزﻣﺎﻳﺸﻲ ﺑﻴﺶ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬و ﻣﺰرﻋﻪاي‬
‫ﺑﺮاي آﺧﺮت اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺧﻮد را از ﺑﻨﺪ آﺳﺎﻳﺶ و رﻓﺎه دﻧﻴﻮي آزاد ﺳﺎﺧﺘﻪ و از ﻧﻈﺮ‬
‫ﻇﺎﻫﺮ و ﺑﺎﻃﻦ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﭘﺮوردﮔﺎر ﻋﺎﻟﻢ ﺷﺪه ﺑﻮد و ﺑﻪ ﺣﻘﺎﻳﻖ و ﺑﺎورﻫﺎﻳﻲ رﺳﻴﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ او‬
‫را در اﻳﻦ رﻫﮕﺬر ﻳﺎري و ﻣﺴﺎﻋﺪت ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از‪:‬‬

‫‪ -١‬ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻤﺮﺹ‪ ،١٦٢‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ )‪.(٦٢٣/٢‬‬


‫‪ -٢‬ﳘﺎﻥ‬
‫‪ -٣‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ ﰲ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺃﻣﲑ ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ )‪.(٦٢٥/٢‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪222‬‬

‫أ‪ :‬ﺑﺎور ﻗﻄﻌﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺎ در اﻳﻦ دﻧﻴﺎ ﻏﺮﻳﺐ و رﻫﮕﺬري ﺑﻴﺶ ﻧﻴﺴﺘﻴﻢ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﻃﻮر‬
‫ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫)ﻛﻦ ﰲ ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ ﻛﺄﻧﻚ ﻏﺮﻳﺐ ﺃﻭ ﻋﺎﺑﺮ ﺳﺒﻴﻞ (‪.‬‬
‫»در دﻧﻴﺎ ﻏﺮﻳﺐ و ﻳﺎ رﻫﮕﺬري ﺑﺎﺷﻴﺪ«‪.‬‬
‫ب ـ اﻳﻦ دﻧﻴﺎ ﻫﻴﭻ ﺟﺎﻳﮕﺎه و ارزﺷﻲ ﻧﺰد ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺪارد ﻣﮕﺮ آنﭼﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ‬
‫ﺑﻨﺪﮔﻲ ﺧﺪا ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫)ﻟﻮ ﻛﺎﻧﺖ ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ ﺗﻌﺪﻝ ﻋﻨﺪ ﺍﷲ ﺟﻨﺎﺡ ﺑﻌﻮﺿﺔ ﻣﺎ ﺳﻘﻰ ﻛﺎﻓﺮﹰﺍ ﻣﻨﻬﺎ ﺷﺮﺑﺔ ﻣﺎﺀ(‪.‬‬
‫»اﮔﺮ دﻧﻴﺎ ﻧﺰد ﺧﺪا ﺑﻪ اﻧﺪازهي ﭘﺮ ﻣﮕﺴﻲ ارزش ﻣﻲداﺷﺖ ﺑﻪ ﻛﺎﻓﺮان ﻳﻚ ﺟﺮﻋﻪ آب‬
‫ﻧﻤﻲداد«‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪) :‬ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ ﻣﻠﻌﻮﻧﺔ‪ ،‬ﻣﻠﻌﻮﻥ ﻣﺎ ﻓﻴﻬﺎ ﺇﻻ ﺫﻛﺮ ﺍﷲ ﻭﻣﺎ ﻭﺍﻻﻩ‪ ،‬ﺃﻭ ﻋﺎﳌﹰﺎ‪ ،‬ﺃﻭ‬
‫‪3‬‬
‫ﻣﺘﻌﻠﻤﹰﺎ(‪.‬‬
‫»دﻧﻴﺎ و آنﭼﻪ در آن وﺟﻮد دارد ﻧﻔﺮﻳﻦ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺟﺰ ذﻛﺮ ﺧﺪا و آنﭼﻪ ﺷﺒﻴﻪ آن‬
‫ﺑﺎﺷﺪ و ﻋﻠﻤﺎ و ﻣﺘﻌﻠﻤﻴﻦ«‪.‬‬
‫ج ـ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ دﻧﻴﺎ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ اﻧﮕﺸﺘﺎن‬
‫ﺳﺒﺎﺑﻪ و وﺳﻄﺎي ﺧﻮد اﺷﺎره ﻛﺮد و ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫‪4‬‬
‫)ﺑﻌﺜﺖ اﻧﺎ و اﻟﺴﺎﻋﺔ ﻛﻬﺎﺗﻴﻦ(‪.‬‬
‫»ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﻦ ﺗﺎ ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻳﻦ ﻗﺪر اﺳﺖ«‪.‬‬
‫د ـ اﻳﻦ ﻛﻪ آﺧﺮت ﺟﺎي ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ و ﺧﺎﻧﻪي ﺑﺎﻗﻲ اﺳﺖ ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از‬
‫ﻣﺆﻣﻦ آل ﻓﺮﻋﻮن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﺗﺮﻣﺬﯼ‪ ،‬ﺯﻫﺪ ﺵ ‪ .۲۳۳۳‬ﺣﺪﻳﺚ ﺻﺤﻴﺤﯽ ﺍﺳﺖ‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﺗﺮﻣﺬﯼ‪ ،‬ﺯﻫﺪ ﺵ ‪.۲۳۲‬‬
‫‪ -٣‬ﺗﺮﻣﺬﯼ‪ ،‬ﺯﻫﺪ ﺵ ‪۲۳۲۲‬‬
‫‪ -٤‬ﻣﺴﻠﻢ ﺵ‪۱۳۲‬‬
‫‪223‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬

‫‪¹¸¶µ´³²±°¯®¬«ªm‬‬
‫‪ÉÈÇÆÅÄÃÂÁÀ ¿¾½¼»º‬‬
‫‪ l ÐÏ ÎÍÌËÊ‬ﻏﺎﻓﺮ‪٤٠ - ٣٩ :‬‬
‫»اي ﻗﻮم ﻣﻦ! اﻳﻦ ﺣﻴﺎت دﻧﻴﻮي ﻛﺎﻻي ﻧﺎﭼﻴﺰي )و ﺗﻮﺷﻪ اﻧﺪﻛﻲ و ﺧﻮﺷﻲ ﮔﺬراﺋﻲ(‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و آﺧﺮت ﺳﺮاي ﻣﺎﻧﺪﮔﺎري و اﺳﺘﻘﺮار اﺳﺖ‪ .‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﻋﻤﻞ ﺑﺪي اﻧﺠﺎم دﻫﺪ‪) ،‬در‬
‫آﺧﺮت( ﺟﺰ ﻫﻤﺴﺎن آن‪ ،‬ﻛﻴﻔﺮ داده ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬وﻟﻲ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﺎر ﺧﻮﺑﻲ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ‪ ،‬ﺧﻮاه‬
‫ﻣﺮد ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ زن ‪-‬ﺑﻪ ﺷﺮط اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺆﻣﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪ -‬ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲروﻧﺪ و در‬
‫آنﺟﺎ ﻧﻌﻤﺖ و روزي ﺑﺪﻳﺸﺎن ﺑﺪون ﺣﺴﺎب و ﻛﺘﺎب ﻋﻄﺎء ﻣﻲﮔﺮدد«‪.‬‬
‫آري اﻳﻦ ﺣﻘﺎﻳﻖ در وﺟﻮد ﻋﻤﺮ رﻳﺸﻪ دواﻧﻴﺪه و او را ﺑﻪ ﺗﺮك دﻧﻴﺎ و ﻣﺘﺎع آن‬
‫واداﺷﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﺑﻮاﺷﻬﺐ‪ 1‬رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ روزي ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﺟﻤﻌﻲ از ﻳﺎران‬
‫ﺧﻮد از ﻛﻨﺎر زﺑﺎﻟﻪداﻧﻲ ﮔﺬﺷﺖ و ﻣﻘﺪاري آنﺟﺎ ﺗﻮﻗﻒ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻳﺎراﻧﺶ از ﺑﻮي ﺗﻨﺪ زﺑﺎﻟﻪﻫﺎ‬
‫ﺑﻴﻨﻲ ﺧﻮد را ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ اﺳﺖ دﻧﻴﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﺷﻴﻔﺘﻪي آن ﻫﺴﺘﻴﺪ و ﺑﺮاي‬
‫‪2‬‬
‫آن ﮔﺮﻳﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻣﺎ ﻧﻴﺰ‬
‫دوﺳﺖ دارﻳﻢ ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺑﺰﻏﺎﻟﻪ ﻛﺒﺎب ﺑﻜﻨﻨﺪ و ﻧﺎن ﮔﺮم ﺗﻬﻴﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و ﺷﻴﺮهي اﻧﮕﻮر‬
‫ﺑﺴﺎزﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﻲﺗﺮﺳﻴﻢ ﻛﻪ در آن ﺻﻮرت ﺑﻬﺮهي ﺧﻮد را در ﻫﻤﻴﻦ دﻧﻴﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ lÑÐÏÎÍ Ì Ëm‬ﺍﻷﺣﻘﺎﻑ‪٢٠ :‬‬
‫»ﺷﻤﺎ ﻟﺬاﺋﺬ و ﺧﻮﺷﻴﻬﺎي ﺧﻮد را در زﻧﺪﮔﻲ دﻧﻴﺎي ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺮدهاﻳﺪ و ﻛﺎم‬
‫ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪاﻳﺪ )و ﺑﺮاي اﻣﺮوز ﭼﻴﺰي ﺑﺎﻗﻲ ﻧﮕﺬاﺷﺘﻪاﻳﺪ(«‪.‬‬
‫و از اﺑﻮ ﻋﻤﺮان ﺟﻮﻧﻲ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب  ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺎ ﺑﻬﺘﺮ‬
‫از دﻳﮕﺮان‪ ،‬ﺧﻮردن ﻏﺬاﻫﺎي ﮔﺮم و ﻟﺬﻳﺬ را ﻣﻲداﻧﻴﻢ وﻟﻲ ﻣﺎ آنرا ﺑﺮاي روزي ﭘﺲ اﻧﺪاز‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ در ﻣﻮرد آن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺣﻴﺎﻥ ﺍﻟﺴﻌﺪﻱ‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺰﻫﺪ‪ :‬ﺍﻣﺎﻡ ﺍﲪﺪ‪ .‬ﺹ‪.١١٨‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪224‬‬

‫‪WVU TSR QPON MLm‬‬


‫‪ lb a`_^]\[Z YX‬ﺍﳊﺞ‪٢ :‬‬
‫»روزي ﻛﻪ زﻟﺰﻟﻪ رﺳﺘﺎﺧﻴﺰ را ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ )آنﭼﻨﺎن ﻫﻮل و ﻫﺮاس ﺳﺮﺗﺎ ﭘﺎي ﻣﺮدﻣﺎن را‬
‫ﻓﺮا ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﺣﺘﻲ( ﻫﻤﻪ زﻧﺎن ﺷﻴﺮدﻫﻲ ﻛﻪ ﭘﺴﺘﺎن ﺑﻪ دﻫﺎن ﻃﻔﻞ ﺷﻴﺮﺧﻮار ﺧﻮد‬
‫ﻧﻬﺎدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻮدك ﺧﻮد را رﻫﺎ و ﻓﺮاﻣﻮش ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬و ﺟﻤﻠﮕﻲ زﻧﺎن ﺑﺎردار )از ﺧﻮف اﻳﻦ‬
‫ﺻﺤﻨﻪ ﺑﻴﻤﻨﺎك( ﺳﻘﻂ ﺟﻨﻴﻦ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬و )ﺗﻮ اي ﺑﻴﻨﻨﺪه!( ﻣﺮدﻣﺎن را ﻣﺴﺖ ﻣﻲﺑﻴﻨﻲ‪ ،‬وﻟﻲ‬
‫ﻣﺴﺖ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻠﻜﻪ ﻋﺬاب ﺧﺪا ﺳﺨﺖ )وﺣﺸﺘﻨﺎك و ﻫﺮاساﻧﮕﻴﺰ( اﺳﺖ )و ﺗﻮازن‬
‫اﻳﺸﺎن را ﺑﻪ ﻫﻢ زده اﺳﺖ و ﻟﺬا آﻧﺎن را آﺷﻔﺘﻪ و ﺧﺮاب‪ ،‬ﺑﺎ ﭼﺸﻤﺎن از ﺣﺪﻗﻪ ﺑﻪ در آﻣﺪه‬
‫و ﺑﺎ ﮔﺎﻣﻬﺎي اﻓﺘﺎن و ﺧﻴﺰان‪ ،‬و ﺑﺎ وﺿﻊ ﺑﻲﺳﺮ و ﺳﺎﻣﺎن و ﺣﺎل ﭘﺮﻳﺸﺎن ﻣﻲﺑﻴﻨﻲ(«‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ ﺧﻮد را در اﻳﻦ اﻣﺮ )ﺧﻼﻓﺖ( اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻳﺎﻓﺘﻢ ﻛﻪ اﮔﺮ دﻧﻴﺎ را‬
‫ﺑﺨﻮاﻫﻢ آﺧﺮت را از دﺳﺖ ﻣﻲدﻫﻢ و اﮔﺮ آﺧﺮت را ﺑﺨﻮاﻫﻢ دﻧﻴﺎ را از دﺳﺖ ﻣﻲدﻫﻢ‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺿﺮر دﻧﻴﺎ را ﺑﺮ ﺿﺮر آﺧﺮت ﺗﺮﺟﻴﺢ دادم‪.‬‬
‫و روزي در دوران ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﺧﻄﺒﻪ اﻳﺮاد ﻣﻲﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﺑﺮ‬
‫‪2‬‬
‫ﻟﺒﺎﺳﻬﺎﻳﺶ دوازده ﻗﻄﻌﻪ ﭘﻴﻨﻪ وﺟﻮد داﺷﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻳﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪي ﺧﺪاﺗﺮس ﺧﺎﻧﻪي ﻛﻌﺒﻪ را ﻃﻮاف ﻣﻲﻧﻤﻮد و ﻟﺒﺎﺳﻬﺎﻳﺶ را‬
‫‪3‬‬
‫ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺟﺎ ﭘﻴﻨﻪ زده ﺑﻮد ﺣﺘﻲ ﻳﻜﻲ از آنﻫﺎ ﻗﻄﻌﻪي ﭘﻮﺳﺖ ﺳﺮخ رﻧﮕﻲ ﺑﻮد‪.‬‬
‫و روزي ﺑﺎ ﺗﺄﺧﻴﺮ ﺑﺮاي ﻧﻤﺎز ﺟﻤﻌﻪ ﺣﺎﺿﺮ ﺷﺪ و از ﻣﺮدم ﻣﻌﺬرت ﺧﻮاﻫﻲ ﻛﺮد و‬
‫ﻋﻠﺖ ﺗﺄﺧﻴﺮ ﺧﻮد را ﺷﺴﺘﻦ ﻟﺒﺎﺳﻬﺎي ﺧﻮد ﺑﻴﺎن ﻛﺮد‪ ،‬ﭼﻮن ﻏﻴﺮ از ﻫﻤﺎن ﻳﻚ ﻟﺒﺎس‪ ،‬ﻟﺒﺎس‬
‫‪4‬‬
‫دﻳﮕﺮي ﻧﺪاﺷﺖ‪.‬‬
‫و از ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ رﺑﻴﻌﻪ رواﻳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ در رﻛﺎب ﻋﻤﺮ‬
‫ﺑﺮاي ﺳﻔﺮ ﺣﺞ ﺑﻴﺮون ﺷﺪم‪ .‬از ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻪ ﻣﻜﻪ رﻓﺘﻴﻢ و ﺑﺮﮔﺸﺘﻴﻢ‪ .‬در اﻳﻦ ﺳﻔﺮ ﺑﺮاي‬

‫‪ -١‬ﺍﳊﻠﻴﻪ )‪(۵۰/۱‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﻟﺰﻫﺪ‪ :‬ﺇﻣﺎﻡ ﺃﲪﺪ ﺹ‪١٢٤‬‬
‫‪ -٣‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﻟﮑﱪﯼ )‪ (۳۲۸/۳‬ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺻﺤﻴﺢ‪.‬‬
‫‪ -٤‬ﳏﺾ ﺍﻟﺼﻮﺍﺏ ﰲ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺃﻣﲑ ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺍﳋﻄﺎﺏ )‪.(٥٦٦/٢‬‬
‫‪225‬‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ اﻳﺸﺎن و زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺨﺼﻲ وي‬
‫اﺳﺘﺮاﺣﺖ اﻳﺸﺎن ﺧﻴﻤﻪ و ﺳﺎﻳﺒﺎﻧﻲ زده ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ وﻗﺘﻲ ﺑﻪ اﺳﺘﺮاﺣﺖ ﻣﻲﭘﺮداﺧﺖ‪ ،‬ﭼﺎدر‬
‫‪1‬‬
‫و ﻳﺎ زﻳﺮاﻧﺪازي ﺑﺮ روي درﺧﺘﻲ ﻣﻲاﻧﺪاﺧﺖ و در ﺳﺎﻳﻪي آن ﺑﻪ اﺳﺘﺮاﺣﺖ ﻣﻲﭘﺮداﺧﺖ‪.‬‬
‫آري اﻳﻦ ﺑﻮد اﻣﻴﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻨﻲ ﻛﻪ داﻣﻨﻪي ﺣﻜﻮﻣﺘﺶ از ﺷﺮق ﺗﺎ ﻏﺮب دﻧﻴﺎ ﮔﺴﺘﺮده‬
‫ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺮ زﻣﻴﻦ و روي زﻳﺮاﻧﺪاز ﻣﻌﻤﻮﻟﻲ ﻣﻲﻧﺸﺴﺖ‪ .‬ﻫﺮ ﻛﺲ او را ﻣﻲدﻳﺪ‪ ،‬ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮد‬
‫ﻓﻘﻴﺮﺗﺮﻳﻦ ﻓﺮد ﻳﺎ ﻓﺮد ﻣﻌﻤﻮﻟﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺘﻲ روزي دﺧﺘﺮش )ﺣﻔﺼﻪ( ﻛﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ‬
‫زﻧﺪﮔﻲ زاﻫﺪاﻧﻪ و ﺗﻨﮕﺪﺳﺘﻲ ﭘﺪر ﺷﺪه ﺑﻮد ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي زﻳﺎدي در‬
‫اﺧﺘﻴﺎر ﺷﻤﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﻏﺬاي ﺑﻬﺘﺮي ﻣﻲﺧﻮردﻳﺪ و ﻟﺒﺎس ﺑﻬﺘﺮي ﻣﻲﭘﻮﺷﻴﺪﻳﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻬﺘﺮ ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻣﻮاردي از زﻧﺪﮔﻲ رﺳﻮل ﺧﺪا را ﺑﺮﺷﻤﺮد و از ﺳﺨﺘﻴﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ آن‬
‫ﺣﻀﺮت ﺗﺤﻤﻞ ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ و ﺑﻪ دﺧﺘﺮش ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﻛﻨﻮن ﺧﻮدت ﻗﻀﺎوت‬
‫ﻛﻦ‪ ،‬ﺣﻔﺼﻪ ﭼﻴﺰي ﻧﮕﻔﺖ ﺟﺰ اﻳﻦ ﻛﻪ اﺷﻜﻬﺎﻳﺶ ﺟﺎري ﺷﺪ‪ .‬آنﮔﺎه ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﻫﻤﺮاﻫﺎﻧﻢ )رﺳﻮل ﺧﺪا و اﺑﻮﺑﻜﺮ( راﻫﻲ را ﭘﻴﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ ﻣﻦ ﺑﺘﻮاﻧﻢ ﺑﺎ ﻫﻤﻴﻦ ﻃﺮز‬
‫‪2‬‬
‫زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬ﺑﻪ َآنﻫﺎ ﺑﺮﺳﻢ و ﺑﺎ ﻫﻢ در آنﺟﺎ زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺮﻓﻪ و ﺧﻮﺑﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪.‬‬
‫آري داﻣﻨﻪي ﻓﺘﻮﺣﺎت در زﻣﺎن ﻋﻤﺮ ﮔﺴﺘﺮش ﻳﺎﻓﺖ و دﻧﻴﺎ ﺑﺎ ﺗﻤﺎم ﻧﻌﻤﺘﻬﺎ و‬
‫زﻳﺒﺎﻳﻴﻬﺎﻳﺶ‪ ،‬در دﺳﺖ او اﻓﺘﺎد‪ ،‬اﻣﺎ ﻋﻤﺮ ﮔﻮﺷﻪي ﭼﺸﻤﻲ ﺑﻪ آن ﻧﻴﻨﺪاﺧﺖ و در دﻟﺶ‬
‫ﺗﻤﻨﺎي آن ﭘﻴﺪا ﻧﺸﺪ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻤﺎم ﻫﻢ و ﻏﻤﺶ ﺳﺮﺑﻠﻨﺪي دﻳﻦ ﺧﺪا و ﺷﻜﺴﺖ دﺷﻤﻨﺎن ﺧﺪا‬
‫ﺑﻮد‪ .‬و زﻧﺪﮔﻲ زاﻫﺪاﻧﻪ‪ ،‬ﻳﻜﻲ از وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺑﺎرز ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﻤﺮﻓﺎروق ﺷﺪه ﺑﻮد‪ 3 .‬ﭼﻨﺎن‬
‫ﻛﻪ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻲ وﻗﺎص  ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب از ﻧﻈﺮ ﺳﺎﺑﻘﻪي‬
‫‪4‬‬
‫ﻫﺠﺮت ﺑﺮ ﻣﺎ ﺑﺮﺗﺮي ﻧﺪاﺷﺖ ﻓﻘﻂ ﺑﺮﺗﺮي او ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﻲ رﻏﺒﺘﻴﺶ ﺑﻪ دﻧﻴﺎ ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪3‬ـ ﺗﻘﻮاي ﻋﻤﺮ‬


‫از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻮاردي ﻛﻪ ﺑﺮ ﺗﻘﻮاي ﻋﻤﺮ دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬رواﻳﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺑﻮزﻳﺪ ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺷﺒﻪ‬
‫از ﻣﻌﺪان ﺑﻦ اﺑﻲ ﻃﻠﺤﻪ ﻳﻌﻤﺮي ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻧﺰد ﻋﻤﺮ ﻏﺬا و ﺧﺮﻣﺎ آوردﻧﺪ‪ .‬او‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ ﺍﻟﻜﱪﻯ )‪(٣٢٨/٣‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺰﻫﺪ‪ :‬ﺇﻣﺎﻡ ﺃﲪﺪ ﺹ‪ ،١٢٥‬ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ )‪.(٢٧٧/٣‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﺃﻣﲑ ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ ﺩ‪.‬ﳌﺎﻇﺔ ﺹ‪.١١‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﺑﻦ ﺍﺑﯽ ﺷﻴﺒﻪ )‪ (۱۴۹/۸‬ﻭ ﺍﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ )‪.(۲۴۴/۵۲‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‬ ‫‪226‬‬

‫ﻫﻤﻪي آنﻫﺎ را در ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﺳﭙﺲ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺎر اﻟﻬﺎ! ﻣﻦ اﻳﻦﻫﺎ را ﺗﻘﺴﻴﻢ‬
‫ﻛﺮدم ﺗﺎ دﺳﺖ ﻣﻦ در آن ﻓﺮو ﻧﺮود‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻣﻲﺗﺮﺳﻢ اﮔﺮ از آن ﺑﺨﻮرم‪ ،‬ﻓﺮدا در ﺷﻜﻤﻢ‬
‫ﺑﻪ آﺗﺸﻲ ﻣﺒﺪل ﺷﻮد‪ .‬ﻣﻌﺪان ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺳﭙﺲ از ﻣﺎل ﺷﺨﺼﻲ ﺧﻮد ﻇﺮﻓﻲ ﭘﺮ از ﻏﺬا آورد‬