You are on page 1of 696

‫‬

‫)ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ(‬


‫‪3‬‬

‫ﻋﺜﻤﺎن ذواﻟﻨﻮرﻳﻦ ا‬
‫)ﺑﺮرﺳﻲ و ﺗﺤﻠﻴﻞ زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺳﻮم(‬

‫ﻣﺆﻟﻒ ‪:‬‬
‫ﻋﻠﻲ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺼﻼﺑﻲ‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻄﺎﻟﺐ‬

‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻄﺎﻟﺐ ‪1 ...................................................................................................‬‬


‫ﺗﻘﺪﻳﻢ ﺑﻪ ‪23...........................................................................................................‬‬
‫ﭘﻴﺶ درآﻣﺪ ‪25.......................................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ اول‪ :‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن از ﻣﻜّﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ ‪37........................................................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬اﺳﻢ‪ ،‬ﻧﺴﺐ‪ ،‬ﻛﻨﻴﻪ‪ ،‬اﻟﻘﺎب‪ ،‬ﺻﻔﺎت‪ ،‬ﺧﺎﻧﺪان و ﺟﺎﻳﮕﺎه اﻳﺸﺎن در ﻋﺼﺮ‬
‫ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ‪39............................................................................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬اﺳﻢ‪ ،‬ﻛﻨﻴﻪ و اﻟﻘﺎب ‪39 .................................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﺧﺎﻧﻮاده اﻳﺸﺎن ‪41 .............................................................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﺟﺎﻳﮕﺎه ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن در زﻣﺎن ﺟﺎﻫﻠ ‪‬ﻴﺖ ‪43 ..................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬اﺳﻼم آوردن اﻳﺸﺎن ‪44 .................................................................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ازدواج آن ﺣﻀﺮت ﺑﺎ رﻗ ‪‬ﻴﻪ دﺧﺖ ﺑﺰرﮔﻮار رﺳﻮل ﺧﺪاص ‪47 ......................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻣﺸﻜﻼت ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس و ﻫﺠﺮت اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﺣﺒﺸﻪ ‪48 ............................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر دوم‪ :‬راﺑﻄﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﺎ ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ ‪55..............................................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﺳﻮم‪ :‬ﻣﻼزﻣﺖ و ﻣﺼﺎﺣﺒﺖ ﺑﺎ ﻧﺒﻲ اﻛﺮمص در ﻣﺪﻳﻨﻪ ‪65................................‬‬
‫اول‪ :‬ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﻋﺜﻤﺎنس درﻣﻴﺪانﻫﺎي ﺟﻬﺎد ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ‪67 .....................................‬‬
‫‪ -1‬ﻋﺜﻤﺎن و ﻏﺰوه ﺑﺪر ‪67 ...................................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﻋﺜﻤﺎن و ﻏﺰوه اُﺣﺪ ‪69 ..................................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﻏﺰوه ﻏﻄﻔﺎن ﻳﺎ ذيأﻣﺮ‪70 ..............................................................................‬‬
‫‪ -4‬ﻏﺰوة »ذات اﻟﺮﻗﺎع« ‪71 ...................................................................................‬‬
‫‪ -5‬ﺑﻴﻌﻪ اﻟﺮّﺿﻮان ‪71 ............................................................................................‬‬
‫‪ -6‬ﺷﻔﺎﻋﺖ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس در ﻣﻮرد ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ أﺑﻲ ﺳﺮح در روز ﻓﺘﺢ ﻣﻜﻪ‬
‫‪77 ......................................................................................................................‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪2‬‬

‫‪ -7‬ﻏﺰوه ﺗﺒﻮك ‪79 ..............................................................................................‬‬


‫دوم‪ :‬زﻧﺪﮔﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس در ﻣﺪﻳﻨﻪ ‪81 .............................................‬‬
‫‪ -1‬ازدواج ﺑﺎ أم‪ ‬ﻛﻠﺜﻮم در ﺳﺎل ﺳﻮم ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت‪81 .......................................‬‬
‫‪ -2‬وﻓﺎت ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ‪83 ............................................................................‬‬
‫‪ -3‬وﻓﺎت ام ﻛﻠﺜﻮمل‪83 .................................................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﻣﺸﺎرﻛﺖ اﻗﺘﺼﺎدي ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس در ﺗﺸﻜﻴﻞ و ﺗﻘﻮﻳﺖ دوﻟﺖ‪84 .............‬‬
‫‪ -1‬ﺑﺌﺮروﻣﻪ ‪84 ....................................................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﺴﺠﺪاﻟﻨﺒﻲ ‪86 ...................................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﺳﭙﺎه ﺗﺒﻮك و ﺑﺨﺸﺶ ﻓﺮاوان ﻋﺜﻤﺎنس ‪86 ....................................................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﭼﻬﺎرم‪ :‬اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ در ﻓﻀﻴﻠﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس ﺑﻴﺎن ﺷﺪه اﻧﺪ ‪87................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬أﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ در ﻓﻀﻴﻠﺖ او و دﻳﮕﺮان ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ‪87 ........................................‬‬
‫‪ -1‬او را ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺸﺎرت دﻫﻴﺪ ‪87 ...................................................................‬‬
‫‪ -2‬اي أﺣﺪ! آرام ﮔﻴﺮ‪88 .................................................................................. ...‬‬
‫‪ -3‬آرام ﮔﻴﺮ ‪88 ...................................................................................................‬‬
‫‪ -4‬ﺷﺮم و ﺣﻴﺎي ﻋﺜﻤﺎنس ‪88 ............................................................................‬‬
‫‪ -5‬ﺷﺮم و ﺣﻴﺎي ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن از ﻋﺜﻤﺎن ‪89 ..............................................................‬‬
‫‪ -6‬ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺎﺣﻴﺎﺗﺮﻳﻦ ﻓﺮد ﺑﻮد ‪90 ........................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺧﺒﺮ از ﻓﺘﻨﻪاي ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت ﻋﺜﻤﺎن ﺷﺪ ‪91 ......‬‬
‫‪ -1‬ﻫﺮ ﻛﻪ از ﺳﻪ ﭼﻴﺰ ﻧﺠﺎت ﻳﺎﺑﺪ از ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﻧﺠﺎت ﺧﻮاﻫﺪ ﻳﺎﻓﺖ ‪91 ...............‬‬
‫‪ -2‬اﻳﻦ ﻣﺮد‪ ،‬در آن ﻓﺘﻨﻪ ﺑﺰرگ ﻛﺸﺘﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ‪91 ...........................................‬‬
‫‪ -3‬اﻳﻦ ﻣﺮد‪ ،‬در روز ﻓﺘﻨﻪ‪ ،‬ﺑﺮ راه راﺳﺖ اﺳﺖ ‪92 ................................................‬‬
‫‪ -4‬ﻓﺘﻨﻪ ﻋﻈﻴﻤﻲ روي ﺧﻮاﻫﺪ داد واﻳﻦ ﻣﺮد و ﻳﺎراﻧﺶ در آن روز‪ ،‬ﺑﺮ ﺣﻖّ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ‪92 ............................................................................................................‬‬
‫‪ -5‬در آن روز اﻳﻦ ﻣﺮد و ﻳﺎراﻧﺶ ﺑﺮ ﺣﻖ ﻫﺴﺘﻨﺪ ‪92 ...........................................‬‬
‫‪3‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫‪ -6‬ﺟﺎﻧﺐ اﻣﻴﻦ اﻣ‪‬ﺖ و ﺣﺎﻣﻴﺎن او را ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ‪93 ...................................................‬‬


‫‪ -7‬اﮔﺮ ﻣﺮدﻣﺎﻧﻲ ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻛﻪ آن ﭘﻴﺮاﻫﻦ را از ﺗﻨﺖ درآورﻧﺪ ﺗﻮ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻛﻦ ‪93 .‬‬
‫‪ -8‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﺑﺎ ﻣﻦ ﭘﻴﻤﺎﻧﻲ ﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻦ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ آن وﻓﺎدار ﺑﻤﺎﻧﻢ ‪94 ..‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ذياﻟﻨﻮرﻳﻦس در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﺻﺪ‪‬ﻳﻖ و ﻓﺎروقب ‪97...................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬در ﻋﻬﺪ ﺻﺪ‪‬ﻳﻖس ‪97 ..................................................................................‬‬
‫‪ -1‬ﻋﺜﻤﺎن ﻳﻜﻲ از اﻋﻀﺎي ﻣﻬﻢ ﺷﻮراي ﻣﺸﻮرﺗﻲ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻮد ‪97 ......................‬‬
‫‪ -2‬ﺑﺤﺮان اﻗﺘﺼﺎدي دوران ﺧﻼﻓﺖ ﺻﺪ‪‬ﻳﻖس ‪98 ................................................‬‬
‫دوم‪ :‬در ﻋﻬﺪ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﻓﺎروقس ‪101.................................................................‬‬
‫‪ -1‬دﻳﻮان ‪103.....................................................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﻣﺒﺪأ ﺗﺎرﻳﺦ‪103..............................................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﺳﺮزﻣﻴﻨﻬﺎي ﻣﺸﻤﻮل ﺧﺮاج ‪104.....................................................................‬‬
‫‪ -4‬ﺣﺞ‪ ‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ أﻣ‪‬ﻬﺎت اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ‪104................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ دوم‪ :‬ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ‬
‫وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن ‪105 .............................................................................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر اول‪ :‬ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎن ‪107 ...............................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﺑﻴﻨﺶ ﻋﻤﺮس در اﻧﺘﺼﺎب ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺧﻮد ‪107..............................................‬‬
‫‪ -1‬ﺗﻌﺪاد اﻋﻀﺎي ﺷﻮري و ﻧﺎم آﻧﺎن ‪108.............................................................‬‬
‫‪ -2‬ﻃﺮﻳﻘﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ ‪108.............................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﻣﺪت زﻣﺎن ﻓﺮﺻﺖ اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ ‪109.........................................................‬‬
‫‪ -4‬ﺗﻌﺪاد آراي ﻻزم ﺑﺮاي اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ ‪109.....................................................‬‬
‫‪ -5‬داوري ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم اﺧﺘﻼف ‪110.......................................................................‬‬
‫‪ -6‬دﺳﺘﻪاي از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﺮاﻗﺐ روﻧﺪ ﻛﺎر ﺷﻮري ﺑﺎﺷﻨﺪ و از ﻫﺮ ﻧﻮع آﺷﻮب‬
‫ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي ﻛﻨﻨﺪ‪110.............................................................................................‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪4‬‬

‫‪ -7‬ﻛﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﻓﺮد اﻓﻀﻞ و اﺻﻠﺢ و ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻓﺮدي ﻛﻪ از ﻓﻀﻞ و ﺻﻼﺣﻴﺖ‬


‫ﻛﻤﺘﺮي ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﺎﺋﺰ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ‪111........................................................‬‬
‫‪ -8‬ﺟﻤﻊ ﻧﻤﻮدن ﺑﻴﻦ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮدن ﻧﺎﻣﺰدﻫﺎ و ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻜﺮدن آﻧﺎن ‪111....................‬‬
‫‪ -9‬ﻣﺸﻮرت ﺗﻨﻬﺎ در ﻣﻴﺎن اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا ﻧﻴﺴﺖ ‪111.............................................‬‬
‫‪ -10‬ﺷﻮري ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ ﻫﻴﺌﺖ ﻣﺮﺟﻊ ﺣﻜﻮﻣﺖ و ﺳﻴﺎﺳﺖ اﺳﺖ ‪112......................‬‬
‫دوم‪ :‬وﺻﺎﻳﺎي ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد ‪113...........................................................‬‬
‫‪ -1‬ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﺮ ﻟﺰوم داﺷﺘﻦ ﺗﻘﻮي و ﺗﺮس از ﺧﺪا ‪115............................................‬‬
‫‪ -2‬ﺳﻴﺎﺳﺖ و ﺣﻜﻮﻣﺖ ‪116...............................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﺟﻨﺒﻪ ﻧﻈﺎﻣﻲ آن ‪116.......................................................................................‬‬
‫‪ -4‬ﺟﻨﺒﻪ اﻗﺘﺼﺎدي و ﻣﺎﻟﻲ ‪117............................................................................‬‬
‫‪ -5‬ﺑﻌﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ آن ‪117....................................................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬روش ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف در ﻧﺤﻮه اداره ﺷﻮري ‪118..................................‬‬
‫‪ -1‬ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺟﻠﺴﺎت ﺷﻮري ‪118.........................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬اﻋﻀﺎي ﺷﻮري را دﻋﻮت ﺑﻪ اﺳﺘﻌﻔﺎ ﺑﻪ ﻧﻔﻊ اﻓﻀﻞ آﻧﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
‫‪118....................................................................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﺗﻔﻮﻳﺾ اداره ﺷﻮري ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف ‪119.......................................‬‬
‫‪ -4‬اﺗﻔﺎقﻧﻈﺮ در ﻣﻮرد ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن ‪119..........................................................‬‬
‫‪ -5‬ﺗﺪﺑﻴﺮ و ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ در اﺟﺮاي روﻧﺪ ﺷﻮرا‪120...............................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬أﺑﺎﻃﻴﻞ و أﻛﺎذﻳﺐ راﻓﻀﻲﻫﺎ درﻣﻮرد ﻣﺎﺟﺮاي ﺷﻮرا ‪122................................‬‬
‫‪ -1‬ﻣﺘﻬﻢ ﻧﻤﻮدن ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻪ ﺗﺒﻌﻴﺾ در اﻣﺮ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ‪123...............................‬‬
‫‪ -2‬ﺣﺰب ﺑﻨﻲاﻣ ‪‬ﻴﻪ و ﺣﺰب ﺑﻨﻲﻫﺎﺷﻢ ‪124...........................................................‬‬
‫‪ -3‬ﺳﺨﻨﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ دروغ ﺑﻪ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ أﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐ ﻧﺴﺒﺖ دادهاﻧﺪ ‪125......................‬‬
‫‪ -4‬ﻣﺘﻬﻢ ﻛﺮدن ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص و ﻣﻐﻴﺮه ﺑﻦ ﺷﻌﺒﻪ ‪125........................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺳﺰاوارﺗﺮ ﺑﻮدن ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن ﺑﻪ اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ ‪126........................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬اﺟﻤﺎع ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺮ ﻻﻳﻖﺗﺮ ﺑﻮدن ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ ‪131...........................‬‬
‫‪5‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺣﻜﻢ آنﻛﻪ ﻋﻠﻲس را ﺑﺮ ﻋﺜﻤﺎنس ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻣﻲدﻫﺪ ‪136..................................‬‬


‫ﺑﻴﺎن آراي ﻋﻠﻤﺎ در ﺧﺼﻮص ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺗﺮﺟﻴﺢ دادن ﻋﻠﻲ ﺑﺮ ﻋﺜﻤﺎنس ‪136...................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر دوم‪ :‬روش ﺣﻜﻮﻣﺖ داري ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس ‪138 ........................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﺰاران‪ ،‬واﻟﻴﺎن‪ ،‬ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﻟﺸﻜﺮي و ﻋﺎﻣ‪‬ﻪ ﻣﺮدم‬
‫‪139.........................................................................................................................‬‬
‫‪ -1‬اوﻟﻴﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﻪ ﻫﻤﻪي واﻟﻴﺎن ‪139......................................................‬‬
‫‪ -2‬ﻧﺎﻣﻪ اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﺳﭙﺎه ‪141.................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﻧﺎﻣﻪ اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﺰاران اﻣﺮ ﺧﺮاج و ﻣﺎﻟﻴﺎت ‪142..........................................‬‬
‫‪ -4‬ﻧﺎﻣﻪ او ﺑﻪ ﻋﺎﻣ‪‬ﻪي ﻣﺮدم ‪143...........................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻣﺮﺟﻊ ﻋﺎﻟﻲ ﻗﻮاﻧﻴﻦ دوﻟﺖ‪144..........................................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﺣﻖ اﻣﺖ در ﺑﺎزﺧﻮاﺳﺖ ﺧﻠﻴﻔﻪ ‪146................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺷﻮرا ‪146.....................................................................................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻋﺪاﻟﺖ و ﻣﺴﺎوات ‪148...................................................................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬آزاديﻫﺎي ﻣﺸﺮوع ‪149..................................................................................‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ و ﺑﺎزﺧﻮاﺳﺖ ‪149..............................................................................‬‬
‫‪ -1‬ﺳﺮزﻧﺶ ﻛﺮدن ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﭘﻮﺷﻴﺪن ﻟﺒﺎس زرد رﻧﮓ‪150...................................‬‬
‫‪ -2‬ﻣﻤﺎﻧﻌﺖ از ﺣﺞ و ﻋﻤﺮه زﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ در دوران ‪‬ﻋﺪ‪‬ه ﺑﻮدﻧﺪ ‪150.........................‬‬
‫‪ -3‬دﺳﺘﻮر اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ذﺑﺢ ﻛﺒﻮﺗﺮ ‪150....................................................................‬‬
‫‪ -4‬ﺗﻮﺑﻴﺦ آﻧﺎﻧﻲﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﺎزي ﺗﺨﺘﻪﻧﺮد ﻣﻲﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ ‪150..........................................‬‬
‫‪-5‬ﺗﺒﻌﻴﺪ ﻧﻤﻮدن اﻓﺮاد ﺷﺮور و اراذل و اوﺑﺎش ‪151..............................................‬‬
‫‪ -6‬ﻣﺠﺎزات ﻓﺮدي ﻛﻪ ﻋﻤﻮي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا را ﺗﺤﻘﻴﺮ ﻛﺮده ﺑﻮد ‪151.......................‬‬
‫‪ -7‬اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﻣﺮدم را از ﺷﺮب ﺧﻤﺮ ﻧﻬﻲ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬زﻳﺮا ﺷﺮاب ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻫﻤﻪي‬
‫ﺟﻨﺎﻳﺘﻬﺎﺳﺖ ‪152..................................................................................................‬‬
‫‪ -8‬ﺷﻤﻪاي از ﺧﻄﺒﻪﻫﺎ و ﺳﺨﻨﺎن ﺣﻜﻤﺖآﻣﻴﺰ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس ‪152.................‬‬
‫‪ -9‬راﺑﻄﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ ﺷﻌﺮ و ﺷﻌﺮا ‪155...................................................................‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪6‬‬

‫ﮔﻔﺘﺎر ﺳﻮم‪ :‬ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﺻﻔﺎت ذياﻟﻨﻮرﻳﻦس ‪158 .....................................................‬‬


‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﺷﺮﻳﻌﺖ و ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ ارﺷﺎد و ﺗﻌﻠﻴﻢ اﻓﺮاد اﻣ‪‬ﺖ ‪158.............................‬‬
‫‪ -1‬اﻫﻤﻴﺖ وﺿﻮ ‪161..........................................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﺗﺒﻌﻴﺖ از رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻧﺤﻮهي وﺿﻮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ‪161................................‬‬
‫‪ -3‬وﺿﻮ ﻛﻔّﺎره ﮔﻨﺎﻫﺎن اﺳﺖ ‪162.......................................................................‬‬
‫‪ -4‬وﺿﻮ و ﺧﻮاﻧﺪن دو رﻛﻌﺖ ﻧﻤﺎز ﺳﺒﺐ ﺑﺨﺸﺎﻳﺶ ﮔﻨﺎﻫﺎن اﺳﺖ‪162...............‬‬
‫‪ -5‬ﻛﻠﻤﻪ اﺧﻼص و ﻛﻠﻤﻪ ﺗﻘﻮا ﭼﻴﺴﺖ؟ ‪163......................................................‬‬
‫‪ -6‬ﻳﻘﻴﻦ داﺷﺘﻦ ﺑﻪ ﻛﻠﻤﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬ﻓﺮد را وارد ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪163........................‬‬
‫‪ -7‬ﺣﺴﻨﺎت و ﺑﺎﻗﻴﺎت‪163...................................................................................‬‬
‫‪ -9‬ﺳﺰاي آن ﻛﻪ ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص دروغ ﺑﻨﺪد ‪164............................................‬‬
‫دوم‪ :‬وﻗﺎر و آراﻣﺶ ‪165...........................................................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﺳﺨﺖﮔﻴﺮ ﺑﻮدن ‪165........................................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻧﺮمﺧﻮﻳﻲ ‪166..............................................................................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻋﻔﻮ و ﮔﺬﺷﺖ‪167.........................................................................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺗﻮاﺿﻊ ‪168....................................................................................................‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺷﺮم و ﺣﻴﺎ و ﻋﻔﺖ و ﭘﺎﻛﻲ ‪169.....................................................................‬‬
‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻛﺮم و ﺳﺨﺎوت ‪170......................................................................................‬‬
‫ﻧﻬﻢ‪ :‬ﺷﺠﺎﻋﺖ ‪171....................................................................................................‬‬
‫دﻫﻢ‪ :‬ﻗﺎﻃﻌﻴﺖ ‪173....................................................................................................‬‬
‫ﻳﺎزدﻫﻢ‪ :‬ﺻﺒﺮ و ﺗﺤﻤ‪‬ﻞ ‪174.......................................................................................‬‬
‫دوازدﻫﻢ‪ :‬ﻋﺪل و داد ‪176.........................................................................................‬‬
‫ﺳﻴﺰدﻫﻢ‪ :‬ﻋﺒﺎدت او‪177............................................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎردﻫﻢ‪ :‬ﺗﺮس از ﺧﺪا و ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻧﻔﺲ ‪178...........................................................‬‬
‫ﭘﺎﻧﺰدﻫﻢ‪ :‬زﻫﺪ ﻋﺜﻤﺎن ‪179..........................................................................................‬‬
‫‪7‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫ﺷﺎﻧﺰدﻫﻢ‪ :‬ﺷﻜﺮ و ﺳﭙﺎس ﭘﺮوردﮔﺎر ‪181...................................................................‬‬


‫ﻫﻔﺪﻫﻢ‪ :‬ﭘﺮسوﺟﻮ از اﺣﻮال و اوﺿﺎع ﻣﺮدم ‪181......................................................‬‬
‫ﻫﻴﺠﺪﻫﻢ‪ :‬ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺣﺪود و اﺧﺘﻴﺎرات ﻛﺎرﮔﺰاران ‪182..................................................‬‬
‫ﻧﻮزدﻫﻢ‪ :‬ﺑﻪ ﻛﺎر ﮔﺮﻓﺘﻦ اﻓﺮاد ﻻﻳﻖ و ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ‪182......................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‪ :‬ﺳﻴﺎﺳﺘﻬﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس ‪184 .................................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر اول‪ :‬ﺳﻴﺎﺳﺘﻬﺎي ﻣﺎﻟﻲ ‪186 .............................................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬اﺻﻮل ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻣﺎﻟﻲ ﻋﺜﻤﺎنس‪186..............................................................‬‬
‫‪ -1‬اﺟﺮاي ﺳﻴﺎﺳﺘﻬﺎي ﻛ ّﻠﻲ ﺷﺮﻳﻌﺖ در زﻣﻴﻨﻪ اﻣﻮر ﻣﺎﻟﻲ و اﻗﺘﺼﺎدي ‪187.............‬‬
‫‪ -2‬ﻣﺘﻀﺮّر ﻧﺸﺪن ﻣﺎﻟﻴﺎت دﻫﻨﺪﮔﺎن ‪188...............................................................‬‬
‫‪ -3‬ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻣﺎﻟﻴﺎت از ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻣﺎل و ﺛﺮوت‪190..................................................‬‬
‫‪ -4‬ﭘﺮداﺧﺖ ﺣﻖ و ﺳﻬﻢ ﻣﺮدم از ﻣﺎﻟﻴﺎت ‪191.....................................................‬‬
‫‪ -5‬ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺟﺰﻳﻪ از اﻫﻞ ذﻣﻪ و اﺟﺘﻨﺎب از ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻧﺎن و ﺿﺎﻳﻊ‬
‫ﺷﺪن ﺣﻖ و ﺣﻘﻮﻗﺸﺎن ‪191.................................................................................‬‬
‫‪ -6‬ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از ﻫﺮ ﻧﻮع ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻤﻲ ﺑﻪ اﻳﺘﺎم ‪193............................................‬‬
‫‪ -7‬اﻣﺎﻧﺖدار و وﻓﺎدار ﺑﻮدنِ ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ ‪195..............................................‬‬
‫‪ -8‬ﺗﺄﺛﻴﺮات ﺛﺮوت و رﻓﺎه ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ‪196.............................................................‬‬
‫‪ -9‬ﺗﻄﺎﺑﻖ ﺳﻴﺎﺳﺘﻬﺎي ﻣﺎﻟﻲ ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﺎ ﺳﻴﺎﺳﺘﻬﺎي ﻣﺎﻟﻲ ﻋﻤﺮس‪197....................‬‬
‫دوم‪ :‬دﻳﺪﮔﺎه ﻋﺜﻤﺎنس در ﻣﻮرد اﺻﻮل و ﻗﻮاﻋﺪ زﻛﺎت ‪197......................................‬‬
‫‪ -1‬دﻳﺪﮔﺎه ﻋﺜﻤﺎنس در ﻣﻮرد زﻛﺎت ﺑﺪﻫﻲﻫﺎي ﻃﻠﺒﻜﺎران ‪199...........................‬‬
‫‪ -2‬اﺳﺘﻘﺮاض از ﺻﻨﺪوق زﻛﺎت و ﻫﺰﻳﻨﻪ آن در ﺟﻬﺖ ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻋﺎﻣ‪‬ﻪ ‪200............‬‬
‫‪ -3‬ﻏﺬا دادن ﺑﻪ ﻓﻘﺮا و ﻣﺴﺎﻓﺮان از ﻣﺤﻞ اﻣﻮال زﻛﺎت ‪201..................................‬‬
‫‪ -4‬ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻣﻨﺰلﮔﺎﻫﻬﺎﻳﻲ ﺑﺮاي اﻗﺎﻣﺖ ﻣﺴﺎﻓﺮان از ﻣﺤﻞ اﻣﻮال زﻛﺎت ‪201..........‬‬
‫‪ -5‬دادن ﺳﻬﻢ ﻫﺮ ﻳﻚ از ﺑﺮدﮔﺎن از ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ‪201..............................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﺧﻤﺲ ﻏﻨﺎﻳﻢ ‪202............................................................................................‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪8‬‬

‫‪ -1‬در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬ﻛﻮدﻛﺎن‪ ،‬از ﻏﻨﺎﻳﻢ ﺳﻬﻤﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ ‪203.............‬‬
‫‪ -2‬در ﺟﻨﮓﻫﺎي ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺟﻨﮓﻫﺎي دوران رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻗﺎﺗﻞ‪،‬‬
‫ﻟﻮازم و ﺗﺠﻬﻴﺰات ﻣﻘﺘﻮل را ﺑﻪ ﻏﻨﻴﻤﺖ ﻣﻲﺑﺮد ‪203..............................................‬‬
‫‪ -3‬ارزش ﻏﻨﺎﻳﻢ و ﺳﻬﻢ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل از آنﻫﺎ در ﻳﻜﻲ از ﻓﺘﻮﺣﺎت دوران ﺧﻼﻓﺖ‬
‫ﻋﺜﻤﺎنس ‪204......................................................................................................‬‬
‫‪ -4‬ﻣﻮارد ﻫﺰﻳﻨﻪي ﺧﻤﺲ ﻏﻨﺎﻳﻢ ‪206...................................................................‬‬
‫‪ -5‬ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ ﻋﺜﻤﺎنس در ﺗﺠﻬﻴﺰ و ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻓﺘﻮﺣﺎت اﺳﻼم‬
‫‪206....................................................................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬درآﻣﺪﻫﺎي ﺣﺎﺻﻞ از ﺟﺰﻳﻪ در زﻣﺎن ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎنس ‪207.........................‬‬
‫‪ -1‬ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻗﻮاﻧﻴﻦ و ﻣﻘﺮرات ﭘﺮداﺧﺖ ﺟﺰﻳﻪ در ﻋﻬﺪ اﻳﺸﺎن ‪207..........................‬‬
‫‪ -2‬ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﻳﻲ از درآﻣﺪﻫﺎي ﺟﺰﻳﻪ در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎنس ‪207..................................‬‬
‫‪ -3‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺎ ﻧﺠﺮاﻧﻴﺎن را ﺗﻤﺪﻳﺪ ﻛﺮد ‪208..‬‬
‫‪ -4‬اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲﻛﻪ ﺟﺰﻳﻪ ﺧﻮﻳﺶ را ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﻨﻨﺪ درﺣﻤﺎﻳﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ‪209..........................................................................................................‬‬
‫‪ -5‬ﻣﺸﺎرﻛﺖ اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ در ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﻲ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻼﻓﺖ ‪210......................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬درآﻣﺪﻫﺎي ﺣﺎﺻﻞ از ﺧﺮاج و ﻋ‪‬ﺸﺮ ‪‬ﻳﻪ ﻣﺎل اﻟﺘﺠﺎره در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎنس ‪211......‬‬
‫‪ -1‬ﺧﺮاج ﻳﺎ ﺟﺰﻳﻪ ‪211........................................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﻳﻚ دﻫﻢ ﻣﺎل اﻟﺘﺠﺎره ‪211.............................................................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس در إﻗﻄﺎع و ﺗﻘﺴﻴﻢ أراﺿﻲ و اﻣﻼك ‪212.............‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻋﺜﻤﺎنس در ﺧﺼﻮص ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺣﻔﺎﻇﺖ ﺷﺪه ‪215..............................‬‬
‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬اﻧﻮاع ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﻲ در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎنس ‪216.............................................‬‬
‫‪ -1‬ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﺧﻠﻴﻔﻪ ‪216....................................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﭘﺮداﺧﺖ ﺣﻘﻮق واﻟﻴﺎن از ﻣﺤﻞ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ‪217...............................................‬‬
‫‪ -3‬ﭘﺮداﺧﺖ ﺣﻘﻮق ﺳﺮﺑﺎزان از ﻣﺤﻞ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ‪217...........................................‬‬
‫‪ -4‬ﭘﺮداﺧﺖ ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﺣﺞ از ﻣﺤﻞ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ‪218............................................‬‬
‫‪9‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫‪ -5‬ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﺑﺎزﺳﺎزي ﻣﺴﺠﺪاﻟﻨﺒﻲ از ﻣﺤﻞ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‪218.......................‬‬


‫‪ -6‬ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﺴﺠﺪاﻟﺤﺮام از ﻣﺤﻞ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ‪219.......................‬‬
‫‪ -7‬ﺗﺄﺳﻴﺲ اوﻟﻴﻦ ﻧﺎوﮔﺎن درﻳﺎﻳﻲ ‪219.................................................................‬‬
‫‪ -8‬واﮔﺬاري ﺑﻨﺪر ﺷﻌﺒﻴﻪ ﺑﻪ ﺟﺪه ‪220.................................................................‬‬
‫‪ -9‬ﭘﺮداﺧﺖ ﻫﺰﻳﻨﻪ ﺣﻔﺮ ﭼﺎهﻫﺎ از ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل ‪220...............................................‬‬
‫‪ -10‬ﭘﺮداﺧﺖ دﺳﺘﻤﺰد ﺑﻪ ﻣﺆذﻧﻴﻦ از ﻣﺤﻞ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ‪221....................................‬‬
‫‪ -11‬ﺗﻼش در راه ﻧﺸﺮ اﻫﺪاف واﻻي اﺳﻼم ‪221................................................‬‬
‫ﻧﻬﻢ‪ :‬ﺣﻔﻆ و اﺳﺘﻤﺮار ﻧﻈﺎم ﭘﺮداﺧﺖﻫﺎ در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس ‪221....................‬‬
‫دﻫﻢ‪ :‬ﺗﺄﺛﻴﺮات اﻳﻦ ﺛﺮوتﻫﺎ در زﻧﺪﮔﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و اﻗﺘﺼﺎدي ﻣﺮدم ‪223.....................‬‬
‫ﻳﺎزدﻫﻢ‪ :‬رواﺑﻂ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪان ﺧﻮد و ﻣﻴﺰان ﭘﺮداﺧﺖ ﺑﻪ آﻧﺎن از ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‬
‫‪224.........................................................................................................................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر دوم‪ :‬ﺳﻴﺴﺘﻢ ﻗﻀﺎﻳﻲ ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎنس و ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ اﺟﺘﻬﺎدات اﻳﺸﺎن ‪232 .............‬‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮس ﻣﻘﺎم ﻗﻀﺎ را ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮد ‪235.........................................................‬‬
‫دادﮔﺴﺘﺮي ‪235.........................................................................................................‬‬
‫ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ ﻗﺎﺿﻴﺎن ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎنس ‪235...................................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬اﺟﺘﻬﺎدات ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻗﺼﺎص و ﺟﻨﺎﻳﺎت‪ ،‬ﺣﺪود و ﺗﻌﺰﻳﺮات ‪236.................‬‬
‫‪ -1‬اوﻟﻴﻦ ﻗﻀﻴﻬﺎي ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﺪان ﭘﺮداﺧﺖ ﻗﻀﻴﻬﻲ ﻗﺘﻞ ﺑﻮد ‪236...................‬‬
‫‪ -2‬ﻗﺘﻞ دزدان ‪238..............................................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﻣﺮدي ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﭘﻮل‪ ،‬ﺑﺎزرﮔﺎﻧﻲ را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﻴﺪ ‪239...............................‬‬
‫‪ -4‬ﻣﺠﺎزات ﺟﺎدوﮔﺮ ‪239...................................................................................‬‬
‫‪ -5‬ﺣﻜﻢ ﺟﻨﺎﻳﺘﻲ ﻛﻪ ﻓﺮد ﻛﻮر و ﻧﺎﺑﻴﻨﺎ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﻣﻲﺷﻮد ‪240.................................‬‬
‫‪ -6‬ﺟﻨﺎﻳﺘﻲ ﻛﻪ دو ﻓﺮد درﮔﻴﺮ ﺑﺎ ﻫﻢ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻢ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ‪240............‬‬
‫‪ -7‬ارﺗﻜﺎب ﺟﻨﺎﻳﺖ در ﺣﻖ ﺣﻴﻮاﻧﺎت ‪241..........................................................‬‬
‫‪ -8‬ارﺗﻜﺎب ﺟﻨﺎﻳﺖ در ﻣﻮرد ﻓﺮد ﻣﺘﺠﺎوز ‪241....................................................‬‬
‫‪ -9‬ﺣﺪ‪ ‬ﻣﺮﺗّﺪ ‪241................................................................................................‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪10‬‬

‫‪ -10‬ﻣﻦ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﻴﺪهام‪ ،‬آﻳﺎ ﺑﺮاﻳﻢ اﻣﻜﺎن ﺗﻮﺑﻪ وﺟﻮد دارد؟ ‪242.....‬‬
‫‪ -11‬ﺣﺪ‪ ‬ﺷﺮب ﺧﻤﺮ ‪242...................................................................................‬‬
‫‪ -12‬اﺟﺮاي ﺣﺪ‪ ‬ﺷﺮب ﺧﻤﺮ در ﻣﻮرد وﻟﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ ‪243....................................‬‬
‫‪ -13‬اﮔﺮ ﻳﻚ ﻛﻮدك دﺳﺖ ﺑﻪ دزدي ﺑﺰﻧﺪ‪244....................................................‬‬
‫‪ -14‬زﻧﺪان ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﻌﺰﻳﺮ ‪244..........................................................................‬‬
‫‪ -15‬ﺣﺪ‪ ‬ﻗﺬف و اﻓﺘﺮاﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻛﻨﺎﻳﻪ ﺑﺎﺷﺪ ‪245..................................................‬‬
‫‪ -16‬ﻣﺠﺎزات زﻧﺎ ‪245.........................................................................................‬‬
‫‪ -17‬ﺗﺒﻌﻴﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﻌﺰﻳﺮ ‪245...........................................................................‬‬
‫‪ -18‬دور ﻛﺮدن ﻣﺮدم از ﺟﻨﺎزه ﻋﺒﺎس ‪246..........................................................‬‬
‫دوم‪ :‬اﻗﺪاﻣﺎت و اﺟﺘﻬﺎدات ﻋﺜﻤﺎنس در زﻣﻴﻨﻪ ﻋﺒﺎدات و ﻣﻌﺎﻣﻼت ‪247....................‬‬
‫‪ -1‬ﻋﺜﻤﺎنس ﻧﻤﺎز ﻣﻨﻲ و ﻋﺮﻓﺎت را از دو رﻛﻌﺖ ﺑﻪ ﭼﻬﺎر رﻛﻌﺖ ﺗﻐﻴﻴﺮ داد ‪247‬‬
‫‪ -2‬اﻓﺰودن اذان دوم در روز ﺟﻤﻌﻪ ‪251.............................................................‬‬
‫‪ -3‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس ﻫﺮ روز ﻏﺴﻞ ﻣﻲﻧﻤﻮد ‪252..............................................‬‬
‫‪ -4‬ﺳﺠﺪهﻫﺎي ﺗﻼوت ‪253.................................................................................‬‬
‫‪ -5‬اﻗﺎﻣﻪ ﻧﻤﺎز ﺟﻤﻌﻪ در ﺳﻮاﺣﻞ ﻣﺼﺮ ‪253..........................................................‬‬
‫‪ -6‬اﺳﺘﺮاﺣﺖ ﻋﺜﻤﺎنس در اﺛﻨﺎي ﺧﻄﺒﻪ ‪253........................................................‬‬
‫‪ -7‬ﮔﻔﺘﻦ ﻗﻨﻮت ﭘﻴﺶ از رﻛﻮع ‪254.....................................................................‬‬
‫‪ -8‬داﻧﺎﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدم ﺑﻪ اﺣﻜﺎم ﺣﺞ ‪254..................................................................‬‬
‫‪ -9‬ﻧﻬﻲ ﻧﻤﻮدن ﻣﺮدم از ﺑﺴﺘﻦ اﺣﺮام ﭘﻴﺶ از رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﻣﻴﻘﺎت ‪254....................‬‬
‫‪ -10‬ﺣﺞ ﺗﻤﺘّﻊ و ﻋﻤﺮه زﻧﻲ ﻛﻪ در دوران ﻋﺪ‪‬ه ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ‪254...............................‬‬
‫‪ -11‬ﻧﻬﻲ ﻛﺮدن ﻣﺮدم از ﻣﺘﻌﻪ اﻟﺤﺞ ‪255..............................................................‬‬
‫‪ -12‬ﺧﻮردن ﮔﻮﺷﺖ ﺷﻜﺎر‪256..........................................................................‬‬
‫‪ -13‬اﺟﺘﻨﺎب از ﺟﻤﻊ ﻣﻴﺎن دو ﻫﻤﺴﺮ ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪ ‪256.........................................‬‬
‫‪ -14‬در ﻣﻮرد ﺷﻴﺮ دادن ‪256...............................................................................‬‬
‫‪ -15‬در ﻣﻮرد ﺧﻠﻊ زن از ﺷﻮﻫﺮ ﺧﻮد ‪257..........................................................‬‬
‫‪11‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫‪ -16‬ﻋﺰادار ﺷﺪن زن ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﺷﻮﻫﺮ‪ ،‬واﺟﺐ اﺳﺖ ‪257..............................‬‬


‫‪ -17‬ﺑﺎ رﻏﺒﺖ ازدواج ﻛﻦ ‪258............................................................................‬‬
‫‪ -18‬ﻃﻼق ﻣﺮد‪ ‬ﻣﺴﺖ ‪258..................................................................................‬‬
‫‪ -19‬ﺑﺨﺸﺶ ﭘﺪر ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪ ‪259..........................................................................‬‬
‫‪ -20‬ﺳﻠﺐ اﺧﺘﻴﺎر ﻓﺮد ﺳﻔﻴﻪ از ﻣﺎل و ﺛﺮوت ﺧﻮد ‪259........................................‬‬
‫‪ -21‬ﺳﻠﺐ اﺧﺘﻴﺎر ﻓﺮد ورﺷﻜﺴﺘﻪ از ﻣﺎل و ﺛﺮوت ﺧﻮد ‪260................................‬‬
‫‪ -22‬ﺗﺤﺮﻳﻢ اﺣﺘﻜﺎر ‪260.....................................................................................‬‬
‫‪ -23‬ﺷﺘﺮان ﺑﻲﺻﺎﺣﺐ ‪261.................................................................................‬‬
‫‪ -24‬ارث ﺑﺮدن زن ﻣﻄﻠﻘﻪ از ﺷﻮﻫﺮي ﻛﻪ در ﺑﺴﺘﺮ ﻣﺮگ اﺳﺖ‪263.....................‬‬
‫‪ -25‬ارث ﺑﺮدن زن ﻣﻄﻠّﻘﻪاي ﻛﻪ ﻫﻨﻮز در دوران ﻋﺪ‪‬ه اﺳﺖ ‪263.........................‬‬
‫‪ -26‬ارث ﺑﺮدن »ﺣﻤﻴﻞ« ‪264..............................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻓﺘﻮﺣﺎت ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس ‪267 ................................................‬‬
‫ﻣﻘﺪﻣﻪ ‪269 ............................................................................................................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر اول‪ :‬ﻓﺘﻮﺣﺎت ﻋﺜﻤﺎنس در ﻓﻼت اﻳﺮان و ﻣﺎوراءاﻟﻨﻬﺮ ‪271 .............................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻓﺘﻮﺣﺎت ﻛﻮﻓﻴﺎن در آذرﺑﺎﻳﺠﺎن در ﺳﺎل‪ 24‬ﻫ ‪271........................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﺳﻬﻴﻢ ﺑﻮدن ﻛﻮﻓﻴﺎن در ﺷﻜﺴﺖ ﺳﭙﺎﻫﻴﺎن روم ‪272............................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﺟﻨﮓﻫﺎي ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﺎص در ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن‪ 30‬ﻫ ‪273...........................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻓﺮار ﻳﺰﮔﺮد ﭘﺎدﺷﺎه اﻳﺮان ﺑﻪ ﺧﺮاﺳﺎن ‪275......................................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻗﺘﻞ ﻳﺰﮔﺮد ﺑﻪ ﺳﺎل‪ 31‬ﻫ ‪275...........................................................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن ﺑﻌﺪ از ﻣﺮگ ﻳﺰﮔﺮد اﻋﻼم ﻋﺰا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ‪277......................................‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﻓﺘﻮﺣﺎت ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ در ﺳﺎل‪ 31‬ﻫ ‪278....................................................‬‬
‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻧﺒﺮد »اﻟﺒﺎب« و »ﺑﻠﻨﺠﺮ« در ﺳﺎل‪ 32‬ﻫ ‪279......................................................‬‬
‫‪ -1‬ﻣﺮگ ﻳﺰﻳﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﻳﻪ ‪280.............................................................................‬‬
‫‪ -2‬رﻧﮓ ﺧﻮن ﺑﺮ ﻟﺒﺎس ﺳﻔﻴﺪ ﭼﻪ زﻳﺒﺎﺳﺖ! ‪280.................................................‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪12‬‬

‫‪ -3‬ﺷﻌﻠﻪي ﺧﻮن ﺑﺮ ﻟﺒﺎس ﭼﻪ ﻗﺪر زﻳﺒﺎﺳﺖ!‪280................................................‬‬


‫‪ -4‬آﻧﺎن ﻧﻴﺰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﻣﻴﺮﻧﺪ‪281....................................................................‬‬
‫‪ -5‬آل ﺳﻠﻤﺎن! ﺻﺒﻮر ﺑﺎﺷﻴﺪ‪281..........................................................................‬‬
‫ﻧﻬﻢ‪ :‬اوﻟﻴﻦ اﺧﺘﻼﻓﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﺳﭙﺎﻫﻴﺎن ﻛﻮﻓﻪ و ﺷﺎم ﭘﻴﺶ آﻣﺪ ‪282...........................‬‬
‫دﻫﻢ‪ :‬ﻓﺘﻮﺣﺎت اﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ در ﺳﺎل ﺳﻲ و دوم ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت ‪283..............................‬‬
‫ﻳﺎزدﻫﻢ‪ :‬ﺟﻨﮓ ﻣﻴﺎن ﺳﭙﺎه اﺣﻨﻒ ﺑﻦ ﻗﻴﺲ و ﻣﺮدم ﻃﻐﺎرﺳﺘﺎن‪ ،‬ﺟﻮزﺟﺎن‪ ،‬ﻃﺎﻟﻘﺎن و‬
‫ﻓﺎرﻳﺎب ‪285..............................................................................................................‬‬
‫دوازدﻫﻢ‪ :‬ﺻﻠﺢ اﺣﻨﻒ ﺑﻦ ﻗﻴﺲ ﺑﺎ ﻣﺮدم ﺑﻠﺦ ‪287......................................................‬‬
‫ﺳﻴﺰدﻫﻢ‪ :‬ﺑﻪ ﺷﻜﺮاﻧﻪ اﻳﻦ ﻓﺘﻮﺣﺎت از ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎ اﺣﺮام ﺣﺞ را ﻣﻴﺒﻨﺪم و ﺑﻪ ﻣﻜﻪ‬
‫ﻣﻲروم ‪288..............................................................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎردﻫﻢ‪ :‬ﺷﻜﺴﺖ »ﻗﺎرن« در ﺧﺮاﺳﺎن‪288..............................................................‬‬
‫ﭘﺎﻧﺰدﻫﻢ‪ :‬از ﺟﻤﻠﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﻋﺜﻤﺎنس در ﻓﺘﺢ ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي ﺷﺮق ‪290....................‬‬
‫اﺣﻨﻒ ﺑﻦ ﻗﻴﺲ ‪290............................................................................................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر دوم‪ :‬ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺷﺎم ‪303 ................................................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺣﺒﻴﺐ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻤﻪ ‪303...................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻋﺜﻤﺎنس او‪‬ﻟﻴﻦ ﻓﺮدي ﺑﻮد ﻛﻪ ﻓﺮﻣﺎن ﻧﺒﺮد درﻳﺎﻳﻲ را ﺻﺎدر ﻧﻤﻮد ‪304................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﻧﺒﺮد ﻗﺒﺮص ‪305..............................................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻣﺮدم ﻗﺒﺮص ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ‪308...............................................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻗﻴﺲ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻓﺮﻣﺎﻧﺪهي ﻧﺎوﮔﺎن درﻳﺎﻳﻲ ﺷﺎم ‪309................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻣﺮدﻣﺎن ﻗﺒﺮص ﻧﻘﺾ ﭘﻴﻤﺎن ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ‪312........................................................‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬اﮔﺮ ﻣﺮدﻣﺎن ﺑﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻃﻐﻴﺎن ﻛﻨﻨﺪ ﻋﻘﺎب و ﻣﺠﺎزات آﻧﺎن ﻧﺰد ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﭼﻪ آﺳﺎن اﺳﺖ ‪313..................................................................................................‬‬
‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻋﺒﺎده ﺑﻦ ﺻﺎﻣﺖس ﻏﻨﺎﻳﻢ ﻗﺒﺮص را ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪314................................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﺳﻮم‪ :‬ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺟﺒﻬﻪ ﻣﺼﺮ و آﻓﺮﻳﻘﺎ ‪317 ........................................................‬‬
‫‪13‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﺳﺮﻛﻮب ﺷﻮرﺷﻴﺎن در اﺳﻜﻨﺪر ‪‬ﻳﻪ ‪317.........................................................‬‬


‫دوم‪ :‬ﺗﺼﺮف ﺳﺮزﻣﻴﻦ »ﻧﻮﺑﻪ«‪321..............................................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﻓﺘﺢ آﻓﺮﻳﻘﺎ ‪322................................................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬رﺷﺎدتﻫﺎي ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ زﺑﻴﺮس در ﻓﺘﺢ آﻓﺮﻳﻘﺎ ‪326.......................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻧﺒﺮد »ذات اﻟﺼﻮاري« ‪331...............................................................................‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﺒﺮد در ﻛﺠﺎ روي داد؟ ‪332..........................................................................‬‬
‫ﺣﻮادث ﻣﻬﻢ اﻳﻦ ﺟﻨﮓ ‪334................................................................................‬‬
‫ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻧﺒﺮد ذات اﻟﺼﻮاري ‪336.............................................................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ درسﻫﺎ و ﻋﺒﺮتﻫﺎي ﻓﺘﻮﺣﺎت در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‪338......‬‬
‫‪ -1‬وﻋﺪهﻫﺎي ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺆﻣﻨﺎن ‪338.......................................................‬‬
‫‪ -2‬ﺗﺤﻮ‪‬ل و ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ در راه و روش ﺟﻨﮓﻫﺎ ‪340.............................................‬‬
‫‪ -3‬ﺗﺪوﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن ﺳﺮﺑﺎزي اﺟﺒﺎري و ﺗﺸﻜﻴﻞ ارﺗﺶ در ﻋﻬﺪ ﻋﻤﺮس و ﺗﺪاوم آن‬
‫در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎنس ‪341.........................................................................................‬‬
‫‪ -4‬اﻫﺘﻤﺎم وﻳﮋه ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﻪ ﻣﺮزﻫﺎي دوﻟﺖ اﺳﻼﻣﻲ ‪341...................................‬‬
‫‪ -5‬ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻏﻨﺎﻳﻢ ﺑﻴﻦ ﺷﺎﻣﻴﺎن و ﻋﺮاﻗﻴﺎن ‪345........................................................‬‬
‫‪ -6‬ﺣﻔﻆ وﺣﺪت ﻛﻠﻤﻪ در ﻫﻨﮕﺎم ﻣﻮاﺟﻪ ﺑﺎ دﺷﻤﻨﺎن ‪345.....................................‬‬
‫‪ -7‬ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﺳﺮﺑﺎزان ﺟﺰو ﺷﺮوط ﺻﻠﺢ ﺑﻮد‪346.......................................‬‬
‫‪ -8‬ﻛﺴﺐ اﻃﻼﻋﺎت در ﻣﻮرد دﺷﻤﻨﺎن ‪346..........................................................‬‬
‫‪ -9‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ رﺑﻴﻌﻪ ﺑﺎﻫﻠﻲ ﻳﻜﻲ از ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﻓﺘﻮﺣﺎت در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎنس‬
‫‪347....................................................................................................................‬‬
‫‪ -10‬ﺳﻠﻤﺎن ﺑﻦ رﺑﻴﻌﻪ ﺑﺎﻫﻠﻲ از ﺳﺮداران ﺑﺰرگ ﻓﺘﻮﺣﺎت در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎنس ‪350.‬‬
‫‪ -11‬ﺣﺒﻴﺐ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻤﻪ ﻓﻬﺮي از ﺳﺮداران ﻓﺘﻮﺣﺎت در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎنس ‪352..........‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺗﺪوﻳﻦ ﻳﻚ ﻣﺼﺤﻒ واﺣﺪ‪ ،‬ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ اﻓﺘﺨﺎر ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن اﺳﺖ‬
‫‪357 .....................................................................................................................‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪14‬‬

‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻣﺮاﺣﻞ ﻛﺘﺎﺑﺖ ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ ‪357.....................................................................‬‬


‫‪ -1‬ﻣﺮﺣﻠﻪ اول‪ :‬در ﻋﻬﺪ ﻧﺒﻲ ﺧﺪاص‪357..........................................................‬‬
‫‪ -2‬ﻣﺮﺣﻠﻪ دوم‪ :‬ﻛﺘﺎﺑﺖ ﻗﺮآن در ﻋﻬﺪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪﻳﻖس ‪358................................‬‬
‫ﻣﺴﺎﻳﻠﻲ را ﻛﻪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺟﻤﻊآوري آﻳﺎت ﻗﺮآن در آن ﺑﺮﻫﻪ از زﻣﺎن ﻣﻲﺗﻮان‬
‫اﺳﺘﺨﺮاج ﻧﻤﻮد ‪359.............................................................................................‬‬
‫ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت و اﻣﺘﻴﺎزاﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ زﻳﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﺄﻣﻮر اﻳﻦ ﻛﺎر ﺧﻄﻴﺮ ﺷﻮد‬
‫‪360....................................................................................................................‬‬
‫ﺗﻔﺎوت ﻗﺮآن ﻣﻜﺘﻮب ﻋﻬﺪ ﻧﺒﻲ ﺧﺪاص و ﻋﻬﺪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪﻳﻖس ‪362................‬‬
‫‪ -3‬ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺳﻮم‪ :‬ﻛﺘﺎﺑﺖ ﻗﺮآن در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس ‪362.............................‬‬
‫اﻧﮕﻴﺰه ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﺮاي ﺗﺪوﻳﻦ ﻳﻚ ﻣﺼﺤﻒ واﺣﺪ ‪362........................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﺟﻤﻬﻮر ﺻﺤﺎﺑﻪش در ﺧﺼﻮص ﺗﺪوﻳﻦ ﻣﺼﺤﻒ واﺣﺪ ‪364...........‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﺗﻔﺎوت ﻣﻴﺎن اﻗﺪام اﺑﻮﺑﻜﺮس و اﻗﺪام ﻋﺜﻤﺎنس در زﻣﻴﻨﻪ ﺟﻤﻊآوري و ﻛﺘﺎﺑﺖ‬
‫ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ ‪366.........................................................................................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬آﻳﺎ ﻣﺼﺤﻒ ﻋﺜﻤﺎنس ﺗﻤﺎم ﮔﻮﻳﺶﻫﺎ و ﺣﺮوف ﻫﻔﺖﮔﺎﻧﻪ ﻗﺮاﺋﺖ ﻗﺮآن را‬
‫ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻲﺷﺪ؟ ‪368...................................................................................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺗﻌﺪاد ﻣﺼﺤﻒﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎنس ﺗﺪوﻳﻦ و ﺑﻪ دﻳﮕﺮ ﻧﻘﺎط ﻓﺮﺳﺘﺎد‪370............‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻣﻮﺿﻊ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮدس در ﻗﺒﺎل ﻣﺼﺤﻒ ﻋﺜﻤﺎنس ‪371.........................‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﻓﻬﻢ و درك ﺻﺤﺎﺑﻪش از آﻳﺎﺗﻲ ﻛﻪ اﻣ‪‬ﺖ را از اﺧﺘﻼف ﻣﻨﻊ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ‪373.........‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻧﻈﺎم اداري و ﺗﻘﺴﻴﻤﺎت ﻛﺸﻮري ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن س‪379 ...........................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي ﺗﺤﺖ ﺳﻠﻄﻪ دوﻟﺖ ﻋﺜﻤﺎنس و ﺳﻴﺎﺳﺖ او در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ‬
‫واﻟﻴﺎن ‪381 ............................................................................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻣﻜﻪ ﻣﻜﺮﻣﻪ ‪381..........................................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻣﻨﻮره ‪381...............................................................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﺑﺤﺮﻳﻦ و ﻳﻤﺎﻣﻪ ‪382........................................................................................‬‬
‫‪15‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻳﻤﻦ و ﺣﻀﺮﻣﻮت ‪383.................................................................................‬‬


‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬وﻻﻳﺖ ﺷﺎم ‪385..............................................................................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ارﻣﻨﺴﺘﺎن ‪386.................................................................................................‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬وﻻﻳﺖ ﻣﺼﺮ‪387.............................................................................................‬‬
‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬وﻻﻳﺖ ﺑﺼﺮه ‪389..........................................................................................‬‬
‫ﻧﻬﻢ‪ :‬وﻻﻳﺖ ﻛﻮﻓﻪ ‪393..............................................................................................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر دوم‪ :‬ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻋﺜﻤﺎنس در ﻗﺒﺎل واﻟﻴﺎن و وﻇﺎﻳﻒ و ﺣﻘﻮق آﻧﺎن در اﻳﻦ دوران‬
‫‪401 .....................................................................................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻋﺜﻤﺎنس در ﻗﺒﺎل واﻟﻴﺎن ‪401.........................................................‬‬
‫دوم‪ :‬روشﻫﺎي ﻋﺜﻤﺎنس در ﻧﻈﺎرت ﺑﺮ اﻋﻤﺎل واﻟﻴﺎن و ﻛﺎرﮔﺰاران ﺧﻮد ‪403...........‬‬
‫‪ -1‬ﺣﻀﻮر در ﻣﺮاﺳﻢ ﺣﺞ‪403............................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﭘﺮسوﺟﻮ از ﻣﺴﺎﻓﺮاﻧﻲ ﻛﻪ از وﻻﻳﺎت و ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻣﻴ‪Ĥ‬ﻣﺪﻧﺪ‬
‫‪403....................................................................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﻣﺮدﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎنس ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻲﻧﻮﺷﺘﻨﺪ ‪404..........‬‬
‫‪ -4‬اﻋﺰام ﺑﺎزرﺳﺎن ﺑﻪ وﻻﻳﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ‪404..........................................................‬‬
‫‪ -5‬ﻣﺴﺎﻓﺮت ﺑﻪ وﻻﻳﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﻣﻼﺣﻈﻪي ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ اوﺿﺎع و اﺣﻮال آن‬
‫ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎ ‪404....................................................................................................‬‬
‫‪ -6‬اﺣﻀﺎر ﻫﻴﺄتﻫﺎﻳﻲ از وﻻﻳﺎت ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ‪405...................................................‬‬
‫‪ -7‬اﺣﻀﺎر ﺧﻮد واﻟﻴﺎن و ﺻﺤﺒﺖ ﺑﺎ آﻧﺎن در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ اوﺿﺎع وﻻﻳﺖ ﺗﺤﺖ اﻣﺮ‬
‫آﻧﺎن ‪405..............................................................................................................‬‬
‫‪ -8‬ﻣﻜﺎﺗﺒﻪ ﺑﺎ واﻟﻴﺎن ‪405......................................................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﺣﻘﻮق واﻟﻴﺎن ‪406............................................................................................‬‬
‫‪ -1‬اﻃﺎﻋﺖ از آﻧﺎن در ﻣﻮاردي ﻛﻪ ﺧﻼف اواﻣﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺒﺎﺷﺪ ‪407....................‬‬
‫‪ -2‬ﻧﺼﻴﺤﺖ واﻟﻴﺎن ‪408.......................................................................................‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪16‬‬

‫‪ -3‬ﻣﺮدم ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ اﺧﺒﺎر و اﻃﻼﻋﺎت درﺳﺖ را در اﺧﺘﻴﺎر واﻟﻴﺎن ﺧﻮد ﻗﺮار‬


‫دﻫﻨﺪ ‪408............................................................................................................‬‬
‫‪ -4‬ﺣﻤﺎﻳﺖ از واﻟﻴﺎن و ﻣﻮﺿﻊﮔﻴﺮيﻫﺎي آﻧﺎن ‪409..............................................‬‬
‫‪ -5‬اﺣﺘﺮام ﺑﻪ واﻟﻴﺎن ﺑﻌﺪ از ﻋﺰل آﻧﺎن ‪409...........................................................‬‬
‫‪ -6‬ﭘﺮداﺧﺖ ﭘﻮل ﺑﻪ واﻟﻴﺎن و ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻣﺎﻟﻲ آﻧﺎن ‪409..............................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬وﻇﺎﻳﻒ واﻟﻴﺎن ‪410.......................................................................................‬‬
‫‪ -1‬اﻗﺎﻣﻪ اﺻﻮل و اﺣﻜﺎم ﺷﺮﻳﻌﺖ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ‪410................................................‬‬
‫‪ -2‬ﺗﺄﻣﻴﻦ اﻣﻨﻴﺖ ﻣﺮدم ‪413..................................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﺟﻬﺎد در راه ﺧﺪا ‪414....................................................................................‬‬
‫‪ -4‬ﺗﻼش در ﺟﻬﺖ ﺗﺄﻣﻴﻦ ارزاق و ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪيﻫﺎي ﻣﺮدم ‪416...............................‬‬
‫‪ -5‬اﻧﺘﺼﺎب ﻛﺎرﮔﺰاران و ﻛﺎرﻣﻨﺪان‪417...............................................................‬‬
‫‪ -6‬رﻋﺎﻳﺖ ﺣﻘﻮق اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ ‪417..........................................................................‬‬
‫‪ -7‬ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﺻﺎﺣﺐ ﻧﻈﺮان و ﻧﺨﺒﮕﺎن وﻻﻳﺖ ‪417..........................................‬‬
‫‪ -8‬اﻫﺘﻤﺎم ﺑﻪ ﻋﻤﺮان و آﺑﺎداﻧﻲ وﻻﻳﺎت ‪418.........................................................‬‬
‫‪ -9‬اﻫﺘﻤﺎم ﺑﻪ اوﺿﺎع اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﺮدم ‪418.............................................................‬‬
‫‪ -10‬ﺳﺎﺧﺖ ﻛﺎر واﻟﻴﺎن ‪419................................................................................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﺳﻮم‪ :‬واﻗﻌ ‪‬ﻴﺎت و ﺣﻘﺎﻳﻖ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ واﻟﻴﺎن ﻋﺜﻤﺎنس ‪421 .................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻣﻌﺎوﻳﻪ ﺑﻦ اﺑﻲ ﺳﻔﻴﺎن ﺑﻦ ﺣﺮب ‪423...........................................................‬‬
‫‪ -1‬ﺷﻬﺎدت ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ ‪423................................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﺷﻬﺎدت ﺳﻨّﺖ‪424.........................................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﺳﺘﺎﻳﺶ ﻋﻠﻤﺎ و ﺑﺰرﮔﺎن دﻳﻦ از ﻣﻌﺎوﻳﻪ‪425....................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻛﺮﻳﺰ ‪429...........................................................................‬‬
‫اﺻﻼﺣﺎت اﻗﺘﺼﺎدي ﻛﻪ ﻋﺒﺪاﷲ در ﺑﺼﺮه اﻧﺠﺎم داد ‪432.......................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬وﻟﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ ‪435............................................................................................‬‬
‫‪17‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﺎص ‪443.....................................................................................‬‬


‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ اﺑﻲ ﺳﺮح ‪450........................................................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻣﺮوان ﺑﻦ ﺣﻜﻢ و ﭘﺪر او ‪453........................................................................‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬آﻳﺎ ﻋﺜﻤﺎن در ﻣﻮرد ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﺑﺎ ﺧﻮﻳﺸﺎن ﺧﻮد ﻣﺠﺎﻣﻠﻪ ﻣﻲﻧﻤﻮد؟‪457‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﭼﻬﺎرم‪ :‬واﻗﻌﻴﺖ راﺑﻄﻪ اﺑﻮذر و ﻋﺜﻤﺎنب‪463 .............................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﺧﻼﺻﻪ ﻣﺎﺟﺮا ‪463......................................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬اﺑﻮذر ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺗﻔﻜﺮات اﺑﻦ ﺳﺒﺄ ﻧﺒﻮد ‪474.....................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﭘﺲ از وﻓﺎت اﺑﻮذر‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎنس ﺧﺎﻧﻮاده او را ﺗﺤﺖ ﺗﻜﻔﻞ ﺧﻮﻳﺶ ﻗﺮار داد‬
‫‪477.........................................................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﺷﺸﻢ‪ :‬دﻻﻳﻞ و ﻣﻘﺪﻣﺎت ﺑﺮوز ﻓﺘﻨﻪ ﺷﻬﺎدت ﻋﺜﻤﺎنس ‪479 ...............................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬اﻫﻤﻴﺖ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺣﻮادﺛﻲ ﻛﻪ در ﺟﺮﻳﺎن ﻓﺘﻨﻪ ﺷﻬﺎدت ﻋﺜﻤﺎنس و ﭘﺲ‬
‫از آن روي ﻣﻲدادﻧﺪ و ﺑﺮرﺳﻲ اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ ﺧﺒﺮ از وﻗﻮع اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪ ﺑﺰرگ دادهاﻧﺪ‪481‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬اﻫﻤﻴﺖ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺣﻮادﺛﻲ ﻛﻪ در ﺟﺮﻳﺎن ﻓﺘﻨﻪ ﺷﻬﺎدت ﻋﺜﻤﺎنس و ﭘﺲ از آن‬
‫روي دادﻧﺪ ‪481........................................................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ ﺧﺒﺮ از وﻗﻮع ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺘﻨﻪاي دادهاﻧﺪ ﺧﻮد دﻟﻴﻠﻲ اﺳﺖ ﺑﺮ ﺣﻜﻤﺖ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ‪489.................................................................................................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر دوم‪ :‬ﻋﻮاﻣﻞ و زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي ﺑﺮوز ﻓﺘﻨﻪ ﺷﻬﺎدت ﻋﺜﻤﺎنس ‪497 ..............................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬رﻓﺎه و آﺳﺎﻳﺶ ‪502.....................................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﮔﺮوهﻫﺎي ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬار در ﺗﻐﻴﻴﺮات اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎنس ‪506........‬‬
‫‪ -1‬ﺗﻐﻴﻴﺮاﺗﻲ ﻛﻪ در ﺑﺎﻓﺖ ﺟﻤﻌﻴﺘﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﭘﺪﻳﺪار ﮔﺸﺖ ‪508..............................‬‬
‫‪ -2‬ﺑﺮوز ﺗﻐﻴﻴﺮات در ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪ آن روزﮔﺎر ‪514............................‬‬
‫‪ -3‬ﻇﻬﻮر ﻧﺴﻞ ﺟﺪﻳﺪ ‪516...................................................................................‬‬
‫‪ -4‬ﻣﻬﻴﺎ ﺷﺪن ﻓﻀﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺮاي ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﺷﺎﻳﻌﺎت و اﻛﺎذﻳﺐ ‪517....................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﻌﺪ از ﻋﻤﺮس ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪ ‪518................................................‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪18‬‬

‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺧﺮوج ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪش از ﻣﺪﻳﻨﻪ ‪519........................................................‬‬


‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺗﻌﺼﺒﺎت ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ ‪521...................................................................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺗﻮﻗﻒ روﻧﺪ ﻓﺘﻮﺣﺎت ‪522..............................................................................‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﺮداﺷﺖ ﻧﺎدرﺳﺖ از ﻣﻔﻬﻮم ورع ‪523..............................................................‬‬
‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﺟﺎه ﻃﻠﺒﻲﻫﺎي اﻓﺮاد ‪523................................................................................‬‬
‫ﻧﻬﻢ‪ :‬ﺗﻮﻃﺌﻪ دﺷﻤﻨﺎن ﻛﻴﻨﻪﺗﻮز ‪524..............................................................................‬‬
‫دﻫﻢ‪ :‬ﻧﻘﺸﻪﻫﺎ و ﺗﺪاﺑﻴﺮ زﻳﺮﻛﺎﻧﻪ ﻓﺘﻨﻪاﻧﮕﻴﺰان ﻋﻠﻴﻪ ﻋﺜﻤﺎنس ‪525..................................‬‬
‫ﻳﺎزدﻫﻢ‪ :‬ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي وﺳﺎﻳﻞ و روشﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺮاي ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻣﺮدم ‪527..............‬‬
‫دوازدﻫﻢ‪ :‬ﺗﺎﺛﻴﺮ ﺳﺒﺌﻴﺖ ﺑﺮ روﻧﺪ ﻣﺎﺟﺮاي ﻓﺘﻨﻪ ‪528.....................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن  ‪539 ................................................................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬آﻏﺎز ﻓﺘﻨﻪ‪541 ..................................................................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬دﻧﻴﺎﺧﻮاﻫﺎن و ﻫﻮاﭘﺮﺳﺘﺎن از اﺻﻼﺣﺎت ﺳﻌﻴﺪ‪ ،‬اﺣﺴﺎس ﺧﻄﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ‪542..‬‬
‫دوم‪ :‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺳﺒﺄ ﺳﺮ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﮔﺮوه ﻓﺘﻨﻪاﻧﮕﻴﺰان ‪543..............................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﻓﺘﻨﻪاﻧﮕﻴﺰان‪ ،‬ﻣﺠﻠﺲ ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﺎص را ﺑﻪ آﺷﻮب ﻣﻲﻛﺸﻨﺪ ‪546......................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻓﺘﻨﻪاﻧﮕﻴﺰان ﺑﻪ ﺷﺎم ﺗﺒﻌﻴﺪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ‪547.........................................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻋﺜﻤﺎنس آﺷﻮب ﻃﻠﺒﺎن را ﺑﻪ ﺟﺰﻳﺮه ﺗﺒﻌﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪555...................................‬‬
‫‪ -1‬ﻓﺘﻨﻪاﻧﮕﻴﺰان ﺑﺼﺮه ﻋﻠﻴﻪ »اﺷﺞ ﻋﺒﺪاﻟﻘﻴﺲ« ﺗﻮﻃﺌﻪ ﻣﻲﭼﻴﻨﻨﺪ ‪556.......................‬‬
‫‪ -2‬اﺑﻦ ﺳﺒﺄ ﺳﺎل ﺳﻲ و ﭼﻬﺎرم ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت را زﻣﺎن آﻏﺎز ﺷﻮرش و ﻗﻴﺎم‬
‫اﻋﻼم ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪557................................................................................................‬‬
‫‪ -3‬اوﺿﺎع و ﺷﺮاﻳﻂ ﻛﻮﻓﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺷﻮرش آﺷﻮب ﻃﻠﺒﺎن ‪558...............................‬‬
‫‪ -4‬ﻗﻌﻘﺎع ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اوﻟﻴﻦ ﺗﺤﺮﻛﺎت ﺷﻮرﺷﻴﺎن را ﺳﺮﻛﻮب ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪558...............‬‬
‫‪ -5‬ﻳﺰﻳﺪ ﺑﻦ ﻗﻴﺲ ﺑﺎ آﺷﻮب ﻃﻠﺒﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﺗﺒﻌﻴﺪ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻣﻜﺎﺗﺒﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪559........‬‬
‫‪ -6‬ﻗﻌﻘﺎع ﺑﻦ ﻋﻤﺮو‪ ،‬ﻛﺸﺘﻦ رؤﺳﺎي اﻳﻦ آﺷﻮب را ﺗﻨﻬﺎ راه ﺣﻞ ﻣﻲداﻧﺪ ‪560.......‬‬
‫‪ -7‬آﺷﻮﺑﮕﺮان ﻣﺎﻧﻊ ورود ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﺎص ﺑﻪ ﻛﻮﻓﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪560.........................‬‬
‫‪19‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫‪ -8‬اﺑﻮ ﻣﻮﺳﻲ اﺷﻌﺮي‪ ،‬اوﺿﺎع را آرام ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪562...............................................‬‬


‫‪ -9‬ﻧﺎﻣﻪ ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﻪ ﺷﻮرﺷﻴﺎن ﻛﻮﻓﻪ ‪562............................................................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر دوم‪ :‬روش ﻋﺜﻤﺎنس در ﻣﻮاﺟﻬﻪ ﺑﺎ ﻓﺘﻨﻪ و آﺷﻮب ‪565 ...................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﻪ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﺻﺤﺎﺑﻪش ﻫﻴﺄتﻫﺎي ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﺗﻔﺤﺺ را ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻃﻖ‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ اﻋﺰام ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪565.........................................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ارﺳﺎل ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ‪566..........................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﻣﺸﻮرت ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﺎ واﻟﻴﺎن و اﻣﺮاي ﺧﻮد ‪567................................................‬‬
‫‪ -1‬ﻋﺜﻤﺎنس ﭘﻴﺸﻨﻬﺎدﻫﺎي ﻣﻌﺎوﻳﻪ را ﻧﻤﻲ ﭘﺬﻳﺮد ‪571...........................................‬‬
‫‪ -2‬ﻋﺜﻤﺎنس ﻧﻘﺸﻪ ﺗﻮﻃﺌﻪﮔﺮان را ﺑﺮﻣﻼ ﻣﻲﺳﺎزد ‪572..........................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬اﻗﺎﻣﻪ ﺣﺠﺖ و ﺑﺮﻫﺎن ﺑﺮ ﺿﺪ ﺗﻮﻃﺌﻪﮔﺮان ‪573...............................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬اﺟﺎﺑﺖ ﺗﻌﺪادي از درﺧﻮاﺳﺖﻫﺎي ﻣﻌﺘﺮﺿﺎن ‪577...........................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬اﺻﻮﻟﻲ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﺮ اﺳﺎس آنﻫﺎ ﺑﺎ ﻓﺘﻨﻪ ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻲﻛﺮد ‪577....................‬‬
‫‪ -1‬ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪن ﺷﺎﻳﻌﺎت و اﺗﻬﺎﻣﺎت ‪577...............................................................‬‬
‫‪ -2‬ﻋﺪل و اﻧﺼﺎف ﺑﺎﻳﺪ رﻋﺎﻳﺖ ﺷﻮد ‪577...........................................................‬‬
‫‪ -3‬ﺻﺒﺮ و ﮔﺬﺷﺖ و آراﻣﺶ ‪578.......................................................................‬‬
‫‪ -4‬ﺗﻼش ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ وﺣﺪت و اﺟﺘﻨﺎب از ﻋﻮاﻣﻞ اﺧﺘﻼف ﺑﺮاﻧﮕﻴﺰ ‪578............‬‬
‫‪ -5‬ﺳﻜﻮت و اﺟﺘﻨﺎب از اﻃﺎﻟﻪ ﻛﻼم در اﻳﻦ ﻧﻮع ﻣﺴﺎﻳﻞ ‪578...............................‬‬
‫‪ -6‬ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ اﻓﺮاد ﺻﺎﻟﺢ و ﭘﺮﻫﻴﺰﮔﺎر ‪578........................................................‬‬
‫‪ -7‬ﺗﺒﻌﻴﺖ از اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻣﻮرد وﻗﻮع ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ اﻳﺮاد ﻛﺮده‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ ‪579...........................................................................................................‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﺳﻮم‪ :‬ﺷﻮرﺷﻴﺎن‪ ،‬ﻣﺪﻳﻨﻪ را اﺷﻐﺎل ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ‪581 ...............................................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﺣﺮﻛﺖ ﻓﺘﻨﻪاﻧﮕﻴﺰان از ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي ﺧﻮد ‪581.............................................‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐ را ﺑﺮاي ﮔﻔﺘﮕﻮ ﺑﺎ ﻓﺘﻨﻪ اﻧﮕﻴﺰان ﺑﻪ ﺷﻬﺮﻫﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎد ‪583.‬‬
‫ﻧﺎﻣﻪ ﺟﻌﻠﻲاي ﻛﻪ ﺣﻜﻢ ﻣﺮگ ﻣﻌﺘﺮﺿﺎن ﺑﻮد ‪584..................................................‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪20‬‬

‫دوم‪ :‬آﻏﺎز ﻣﺤﺎﺻﺮه وﻣﻮﺿﻊ ﻋﺜﻤﺎنس در ﻣﻮرد اﻗﺎﻣﻪ ﻧﻤﺎز ﺑﻪ اﻣﺎﻣﺖ رؤﺳﺎي ﻓﺘﻨﻪ‬
‫‪587.........................................................................................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﻣﺬاﻛﺮات ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﺎ ﻣﺤﺎﺻﺮهﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ‪588....................................................‬‬
‫‪ -1‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن را ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ ﺗﺎ از ﻣﻘﺎم ﺧﻮد ﻛﻨﺎرهﮔﻴﺮي ﻧﻜﻨﺪ‬
‫‪589....................................................................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﻣﺤﺎﺻﺮهﻛﻨﻨﺪﮔﺎن‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎنس را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ‪591.............................‬‬
‫‪ -3‬ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﻪ اﺳﺘﺪﻻل ﻧﺎدرﺳﺖ و دروغ ﺻﻌﺼﻌﻪ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻲدﻫﺪ ‪591..............‬‬
‫‪ -4‬ﻋﺜﻤﺎنس ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﺳﻮاﺑﻖ ﺧﻮد در اﺳﻼم را ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻳﺎدآور ﻣﻲﺷﻮد ‪593.....‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻋﺜﻤﺎنس ﺻﺤﺎﺑﻪ را از ﻧﺒﺮد ﺑﺎ ﻣﻌﺘﺮﺿﺎن ﻣﻨﻊ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪595..............................‬‬
‫‪ -1‬ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐس ‪596.............................................................................‬‬
‫‪ -2‬زﺑﻴﺮ ﺑﻦ ﻋﻮامس ‪596.....................................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﻣﻐﻴﺮه ﺑﻦ ﺷﻌﺒﻪس ‪597..................................................................................‬‬
‫‪ -4‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ زﺑﻴﺮس ‪597..................................................................................‬‬
‫‪ -5‬ﻛﻌﺐ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚس و زﻳﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖس ‪598.....................................................‬‬
‫‪ -6‬ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐب ‪598.........................................................‬‬
‫‪ -7‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب ‪599................................................................‬‬
‫‪ -8‬اﺑﻮ ﻫﺮﻳﺮهس ‪599...........................................................................................‬‬
‫‪ -9‬ﺳﻠﻴﻂ ﺑﻦ ﺳﻠﻴﻂس ‪599.................................................................................‬‬
‫‪ -10‬ﻋﺪهاي از اﺻﺤﺎب ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎنس ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻜﻪ ﻋﺰﻳﻤﺖ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺪ ‪600............................................................................................................‬‬
‫ﭼﺮا ﻋﺜﻤﺎنس اﺻﺤﺎب را از ﻧﺒﺮد ﺑﺎ ﺷﻮرﺷﻴﺎن ﺑﺎز ﻣﻲداﺷﺖ؟ ‪600......................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻣﻮﺿﻊ اﻣﻬﺎت اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ و زﻧﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ ‪602................................................‬‬
‫‪ -1‬ام ﺣﺒﻴﺒﻪ دﺧﺘﺮ اﺑﻮ ﺳﻔﻴﺎن ‪602........................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﺻﻔﻴﻪ ﻫﻤﺴﺮ رﺳﻮل ﺧﺪاص ‪603.................................................................‬‬
‫‪ -3‬ام اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﻋﺎﺋﺸﻪل ‪603.........................................................................‬‬
‫‪21‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫‪ -4‬ﻣﻮﺿﻊ زﻧﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ ‪605................................................................................‬‬


‫ﺷﺸﻢ‪ :‬در آن ﺳﺎل‪ ،‬اﻣﻴﺮ ﺣﺞ ﻛﻪ ﺑﻮد؟ و آﻳﺎ ﻋﺜﻤﺎن از واﻟﻴﺎن ﺧﻮد ﻃﻠﺐ ﻛﻤﻚ ﻧﻤﻮد؟‬
‫‪607.........................................................................................................................‬‬
‫‪ -1‬در آن ﺳﺎل‪ ،‬اﻣﻴﺮ ﺣﺞ ﻛﻪ ﺑﻮد؟ ‪607................................................................‬‬
‫‪ -2‬آﻳﺎ ﻋﺜﻤﺎنس از واﻟﻴﺎن ﺧﻮد درﺧﻮاﺳﺖ ﻛﻤﻚ ﻧﻤﻮد؟ ‪617.............................‬‬
‫‪ -3‬آﺧﺮﻳﻦ ﺧﻄﺒﻪ ﻋﺜﻤﺎنس ‪618..........................................................................‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺷﻬﺎدت ﻋﺜﻤﺎنس ‪619....................................................................................‬‬
‫‪ -1‬آﺧﺮﻳﻦ روز ﻣﺤﺎﺻﺮه ﺧﺎﻧﻪي ﻋﺜﻤﺎنس ‪620..................................................‬‬
‫‪ -2‬ﻣﺎﺟﺮاي ﺷﻬﺎدت اوس ‪620............................................................................‬‬
‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﺗﺎرﻳﺦ ﺷﻬﺎدت ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬ﺳﻦ اﻳﺸﺎن ﻫﻨﮕﺎم ﺷﻬﺎدت و ﻣﺮاﺳﻢ ﻛﻔﻦ و دﻓﻦ‬
‫آن ﺣﻀﺮت ‪627.......................................................................................................‬‬
‫‪ -1‬ﺗﺎرﻳﺦ دﻗﻴﻖ ﺷﻬﺎدت ﻋﺜﻤﺎنس ‪627................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﺳﻦ اﻳﺸﺎن ﻫﻨﮕﺎم ﺷﻬﺎدت ‪628......................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﻛﻔﻦ و دﻓﻦ آن ﺣﻀﺮت ‪629.........................................................................‬‬
‫‪ -4‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﻲ ﺑﻜﺮ ﺻﺪﻳﻖ در ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎنس دﺳﺖ ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ ‪630............‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻣﻮاﺿﻊ ﺻﺤﺎﺑﻪش در ﻗﺒﺎل ﺷﻬﺎدت ﻋﺜﻤﺎنس‪633 ...............................‬‬
‫ﻣﻮﺿﻊ ﺻﺤﺎﺑﻪش دﻟﻴﻠﻲ ﺑﺮ ﺑﺮاﺋﺖ آﻧﺎن از ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎنس اﺳﺖ ‪635 ...........................‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﺑﺮاﺋﺖ اﻫﻞ ﺑﻴﺖ رﺳﻮل اﷲس از ﺷﻬﺎدت ﻋﺜﻤﺎنس ‪635..............................‬‬
‫‪ -1‬ﻣﻮﺿﻊ ﺑﺎﻧﻮ ﻋﺎﺋﺸﻪل ‪635..........................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐس ‪638.............................................................................‬‬
‫‪ -3‬اﺑﻦ ﻋﺒﺎسس ‪642..........................................................................................‬‬
‫‪ -4‬زﻳﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﻲس ‪642......................................................................................‬‬
‫‪ -5‬ﻋﻠﻲ ﺑﻦ ﺣﺴﻴﻦس ‪643..................................................................................‬‬
‫دوم‪ :‬ﻣﻮﺿﻊ ﻋﻤﺎر ﺑﻦ ﻳﺎﺳﺮس ‪644............................................................................‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪22‬‬

‫‪ -1‬ﺗﺎزﻳﺎﻧﻪ زدن ﻋﻤﺎر ﺑﻦ ﻳﺎﺳﺮس ‪644.................................................................‬‬


‫‪ -2‬ﻋﻤﺎر در ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻓﺘﻨﻪ دﺧﺎﻟﺖ ﻧﺪاﺷﺖ‪646....................................................‬‬
‫‪ -3‬ﻋﻤﺎر در ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎنس دﺧﺎﻟﺖ ﻧﺪاﺷﺖ ‪648..................................................‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﻧﻴﺰ در ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن دﺧﺎﻟﺖ ﻧﺪاﺷﺖ ‪650..................................‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﮔﻔﺘﺎر ﺻﺤﺎﺑﻪش در ﻣﺤﻜﻮﻣﻴﺖ ﻓﺘﻨﻪ‪652.......................................................‬‬
‫‪ -1‬اﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚس‪652....................................................................................‬‬
‫‪ -2‬ﺣﺬﻳﻔﻪ ﺑﻦ ﻳﻤﺎنس ‪652.................................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﺑﺎﻧﻮ ام ﺳﻠﻴﻢ اﻧﺼﺎريل ‪653.....................................................................‬‬
‫‪ -4‬اﺑﻮﻫﺮﻳﺮهس ‪653............................................................................................‬‬
‫‪ -5‬اﺑﻮ ﺑﻜﺮهس ‪653.............................................................................................‬‬
‫‪ -6‬اﺑﻮ ﻣﻮﺳﻲ اﺷﻌﺮيس ‪654..............................................................................‬‬
‫‪ -7‬ﺳﻤﺮه ﺑﻦ ﺟﻨﺪبس ‪654...............................................................................‬‬
‫‪ -8‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎصب ‪654............................................................‬‬
‫‪ -9‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺳﻼمس ‪654.................................................................................‬‬
‫‪ -10‬ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﻲس ‪655.................................................................................‬‬
‫‪ -11‬ﺳﻠﻤﻪ ﺑﻦ اﻛﻮعس‪655.................................................................................‬‬
‫‪ -12‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮس ‪655................................................................................‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن در اﻳﺠﺎد ﻓﺘﻨﻪﻫﺎي دﻳﮕﺮ ‪656.................................................‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻇﻠﻢ و ﺗﺠﺎوز ﺑﻪ ﺣﻘﻮق دﻳﮕﺮان ﺑﺎﻋﺚ ﻫﻼك در دﻧﻴﺎ و آﺧﺮت اﺳﺖ ‪656.....‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﻣﺮﺛﻴﻪي اﺻﺤﺎب ﺑﺮاي ﺷﻬﺎدت اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ‪658............................................‬‬
‫ﭼﻜﻴﺪه ﻛﺘﺎب ‪663 .................................................................................................‬‬
‫ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻧﺎم ﻣﻨﻄﻘﻪ ‪677 ...........................................................................................‬‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊ ‪679 .................................................................................................‬‬
‫ﺗﻘﺪﻳﻢ ﺑﻪ‬

‫ﻋﺎﻟﻤﺎن اﻫﻞ ﻋﻤﻞ‪ ،‬دﻋﻮﺗﮕﺮان ﺑﺎ ﺗﻘﻮي‪ ،‬داﻧﺸﺠﻮﻳﺎن زﺣﻤﺘﻜﺶ و ﻓﺮزﻧﺪان‬


‫ﺑﺮوﻣﻨﺪ اﻳﻦ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ را ﺑﺎ اﺳﻤﺎء وﺻﻔﺎت واﻻﻳﺶ‬
‫ﻣﻮرد اﺳﺘﺪﻋﺎ ﻗﺮار ﻣﻲ دﻫﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ اﺛﺮ را در ﭘﻴﺸﮕﺎه ﻣﻠﻜﻮﺗﻴﺶ ﻣﻮرد ﺗﺎﻳﻴﺪ‬
‫ﻗﺮار دﻫﺪ‪.‬‬
‫زﻳﺮا ﺧﺪاوﻧﺪأ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪l ïîí ì ëêéè çæå äãâm‬‬
‫ﺍﻟﻜﻬﻒ‪١١٠ :‬‬
‫)ﭘﺲ ﻫﺮﻛﺲ ﻛﻪ ﺧﻮاﻫﺎن دﻳﺪار ﺧﺪاي ﺧﻮﻳﺶ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻛﻪ ﻛﺎر ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻛﻨﺪ‪ ،‬و‬
‫در ﭘﺮﺳﺘﺶ ﭘﺮوردﮔﺎرش ﻛﺴﻲ را ﺷﺮﻳﻚ ﻧﺴﺎزد(‪.‬‬
‫ﭘﻴﺶ درآﻣﺪ‬

‫ﺕ‬
‫ﷲ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺷﺮ‪‬ﻭ ﹴﺭ ﹶﺃ‪‬ﻧ ﹸﻔﺴِﻨﺎ‪ ،‬ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺳﻴ‪‬ﺌﹶﺎ ‪‬‬‫ﺴ‪‬ﺘ ‪‬ﻐﻔ‪‬ﺮ ‪‬ﻩ‪ ،‬ﻭ ‪‬ﻧﻌ‪‬ﻮ ﹸﺫ ﺑﹺﺎ ِ‬
‫ﺴ‪‬ﺘﻌ‪‬ﻴﻨ‪‬ﻪ‪ ،‬ﻭ ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﺤ ‪‬ﻤﺪ‪‬ﻩ‪ ،‬ﻭ ‪‬ﻧ ‪‬‬ ‫ﳊ ‪‬ﻤ ‪‬ﺪ‪‬ﻟﻠﹼ ‪‬ﻪ ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﹺﺇﻥﱠ ﺍ ﹶ‬
‫ﷲ ‪‬ﻭ ‪‬ﺣﺪ‪‬ﻩ‬‫ﯼ ﻟﹶﻪ‪ .‬ﻭﹶﺃ ‪‬ﺷ ‪‬ﻬ ‪‬ﺪ ﹶﺃ ﹾﻥ ﻻ ﺇﹺﻟ ‪‬ﻪ ﺇﻻﱠ ﺍ ُ‬
‫ﻀ ‪‬ﻠ ﹾﻞ ﻓﹶﻼﻫﺎ ‪‬ﺩ ‪‬‬
‫ﻀﻞﱠ ﻟﹶﻪ‪ ،‬ﻭ ﻣ‪‬ﻦ ‪‬ﻳ ‪‬‬ ‫ﷲ ﻓﹶﻼ ‪‬ﻣ ‪‬‬ ‫ﹶﺃﻋ‪‬ﻤﺎﻟ‪‬ﻨﺎ‪ ،‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳ ‪‬ﻬ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ﺍ ُ‬
‫ﺤﻤ‪‬ﺪﹰﺍ ‪‬ﻋ ‪‬ﺒﺪ‪‬ﻩ ﻭ ‪‬ﺭﺳ‪‬ﻮﻟﹸﻪ‪.‬‬ ‫ﮏ ﻟﻪ‪ ،‬ﻭﹶﺃ ‪‬ﺷ ‪‬ﻬ ‪‬ﺪ ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻣ ‪‬‬ ‫ﻻ ‪‬ﺷﺮﹺﻳ ‪‬‬
‫‪l`_ ^]\[ZYXWVUTm‬‬
‫ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪١٠٢ :‬‬
‫‪  P O N M L K J I H G F E D C B A m‬‬
‫‪l_^]\[ZYXW VUTSRQ‬‬
‫ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ‪١ :‬‬
‫‪£ ¢ ¡   ~ } | { z y x w v u m‬‬
‫‪ l¯®¬ «ª©¨§¦¥¤‬ﺍﻷﺣﺰﺍﺏ‪٧١ - ٧٠ :‬‬
‫اﻳﻦ ﻛﺘﺎب در اداﻣﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ و ﺑﻌﺪ از ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي اﺑﻮﺑﻜﺮ‬
‫ﺻﺪ‪‬ﻳﻖس و ﻋﻤﺮ ﻓﺎروقس در ﻣﻮرد ﺷﺨﺼﻴﺖ و دوران ﺧﻼﻓﺖ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ‬
‫ﻋﻔّﺎنس ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻫﺪف از ﺗﺄﻟﻴﻒ اﻳﻦ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻛﺘﺎبﻫﺎ‪ ،‬آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‬
‫ﻋﺼﺮ آن ﺑﺰرﮔﻮاران درسﻫﺎ ﮔﻴﺮﻳﻢ و ﭘﻨﺪﻫﺎ ﭘﺬﻳﺮﻳﻢ و ﺑﺎ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺳﻨﺖﻫﺎ و ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺛﺎﺑﺖ‬
‫اﻟﻬﻲ در ﺟﻬﺖ اﺣﻴﺎي ﺟﻮاﻣﻊ‪ ،‬ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺣﻜﻮﻣﺘﻬﺎ و ﭘﺮورش رﻫﺒﺮان و اﻓﺮادي ﻛﻪ در‬
‫راﺳﺘﺎي ﮔﺴﺘﺮش دﻳﻦ ﺧﺪاوﻧﺪ در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم ﻣﺜﻤﺮ ﺛﻤﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺮﻛﺖ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺖ اﻣﺖ اﺳﻼم ﺑﻪ ﺟﺎﻳﮕﺎه رﻫﺒﺮﻳﺖ ﻛﺎروان ﺑﺸﺮﻳﺖ ﻛﻪ در‬
‫ﺳﺎﻟﻬﺎي اوﻟﻴﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺧﻮد ﺑﺪان دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد ﺗﻨﻬﺎ در ﮔﺮو ﺗﺒﻌﻴﺖ از راه و روش‬
‫ﻧﺒﻲاﻛﺮمص و ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ آن ﺣﻀﺮتص اﺳﺖ‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﺧﻮد در ﺣﺪﻳﺜﻲ‬
‫ﺧﺒﺮ از ﻣﺮاﺣﻠﻲ دادهاﻧﺪ ﻛﻪ در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬اﻣ‪‬ﺖ او آنﻫﺎ را ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﺬاﺷﺖ‪،‬‬
‫اﻳﺸﺎن در آن ﺣﺪﻳﺚ ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ‪:‬‬
‫ﷲ ﺇﺫﺍ ﺷﺎ َﺀ ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳ ‪‬ﺮ ﹶﻓﻌ‪‬ﻬﺎ‪ ،‬ﰒﹼ ﺗﮑﻮﻥ ﺧﻼﻓ ﹰﺔ‬
‫ﷲ ﺃﻥ ﺗﮑﻮﻥ‪ ،‬ﰒﱠ ‪‬ﻳ ‪‬ﺮ ﹶﻓﻌ‪‬ﻬﺎ ﺍ ُ‬ ‫»ﺗﮑﻮﻥ ﺍﻟﻨﺒ‪‬ﻮ ﹸﺓ ﻣ‪‬ﻨﮑﻢ ﻣﺎ ﺷﺎﺀَﺍ ُ‬
‫ﷲ ﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳ ‪‬ﺮ ﹶﻓﻌ‪‬ﻬﺎ‪ ،‬ﰒﹼ ﺗﮑﻮﻥ ﻣ‪‬ﻠﮑﹰﺎ‬
‫ﷲ ﹶﺃ ﹾﻥ ﺗﮑﻮ ﹶﻥ‪ ،‬ﰒﱠ ‪‬ﻳ ‪‬ﺮ ﹶﻓﻌ‪‬ﻬﺎ ﺇﺫﺍ ﺷﺎ َﺀ ﺍ ُ‬
‫ﺝ ﺍﻟﻨﺒﻮ‪ ‬ﺓ‪ ،‬ﻓﺘﮑﻮﻥ ﻣﺎ ﺷﺎﺀَﺍ ُ‬‫ﻋﻠﯽ ‪‬ﻣﻨ‪‬ﻬﺎ ﹺ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪26‬‬

‫ﺝ‬
‫ﷲ ﺃﻥ ‪‬ﻳ ‪‬ﺮ ﹶﻓﻌ‪‬ﻬﺎ‪ .‬ﰒﹼ ﺗﮑﻮﻥ ﺧﻼﻓ ﹰﺔ ﻋﻠﯽ ‪‬ﻣﻨ‪‬ﻬﺎ ﹺ‬
‫ﷲ ﹶﺃ ﹾﻥ ﺗﮑﻮ ﹶﻥ‪ ،‬ﰒﹼ ‪‬ﻳ ‪‬ﺮ ﹶﻓﻌ‪‬ﻬﺎ ﺇﺫﺍ ﺷﺎ َﺀ ﺍ ُ‬
‫ﻋ‪‬ﺎﺿ‪‬ﹰﺎ ﻓﻴﮑﻮﻥ ﻣﺎﺷﺎ َﺀ ﺍ ُ‬
‫‪1‬‬
‫ﺍﻟﻨﺒﻮ‪ ‬ﺓ‪« .‬‬
‫)ﺗﺎ آن زﻣﺎن ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﻧﺒﻮت در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﻣﺎﻧﺪ ﺳﭙﺲ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﻼﻓﺘﻲ را ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻨﺖ ﻧﺒﻮت وﻓﺎدار اﺳﺖ ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ آن ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﭘﺲ از آن‬
‫اﻣﺖ اﺳﻼم در دوراﻧﻲ ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺨﺖ و در ﺳﺮزﻣﻴﻨﻲ ﻧﺎﺑﺴﺎﻣﺎن ﺑﻪ ﺳﺮﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﺮد‪ .‬ﺗﺎ آن‬
‫زﻣﺎن ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺨﻮاﻫﺪ آن دوران ﺳﺨﺖ ﺑﻄﻮل ﺧﻮاﻫﺪ اﻧﺠﺎﻣﻴﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ‬
‫ﺧﻼﻓﺘﻲ ﺑﺮﻗﺮار ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﻛﻪ ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي آن ﺑﺮ راه و روش ﻧﺒﻮت ﺑﻨﻴﺎن ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪه‬
‫اﺳﺖ(‪.‬‬
‫در واﻗﻊ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻋﻤﻴﻖ و درﺳﺖ دوران ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ و راه و روش ﻧﺒﻮت‪،‬‬
‫ﮔﺎﻣﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺗﺤﻘﻖ اﻫﺪاف اﻣﺖ اﺳﻼم‪ ،‬ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ ﺑﻪ رﻋﺎﻳﺖ و ﺗﺒﻌﻴﺖ آن ﻣﻲﺑﺎﺷﻴﻢ‪،‬‬
‫ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ رﺳﻮل اﻛﺮمص ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫»ﻋﻠﻴﮑﻢ ﺑﺴﻨﺘﯽ ﻭ ﺳﻨ‪‬ﺔ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ ﺍﳌﻬﺪﻳﻴﻦ ﻣﻦ ﺑﻌﺪﯼ«‬
‫)از ﺳﻨﺖ ﻣﻦ و راه و روش ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ و ﻫﺪاﻳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪاي ﻛﻪ ﭘﺲ از ﻣﻦ‬
‫ﻣﻲآﻳﻨﺪ ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻛﻨﻴﺪ(‪.‬‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﻣﻤﻠﻮ از درسﻫﺎ و ﻋﺒﺮتﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻻﺑﻪﻻي‬
‫ﻛﺘﺎبﻫﺎ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺜﻲ‪ ،‬ﻓﻘﻬﻲ‪ ،‬ادﺑﻲ و ﺗﻔﺴﻴﺮي ﺑﻪ ﻃﻮر ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﺛﺒﺖ ﺷﺪه و ﻣﺎ‬
‫ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ آﻧﻴﻢ ﻛﻪ آنﻫﺎ را ﺟﻤﻊآوري ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺮﺗﺐ ﺳﺎزﻳﻢ‪ ،‬ﺻﺤﺖ و ﺳﻘﻢ آنﻫﺎ را ﻣﻌﻴﻦ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻴﻢ و ﺑﻪ ﺗﺠﺰﻳﻪ و ﺗﺤﻠﻴﻞ آنﻫﺎ ﺑﭙﺮدازﻳﻢ‪ ،‬زﻳﺮاﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬اﮔﺮ ﺧﻮب و ﺑﻪ ﻧﺤﻮ‬
‫أﺣﺴﻦ ﻋﺮﺿﻪ ﮔﺮدد‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ روح را ﺗﻐﺬﻳﻪ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺟﺎنﻫﺎ را ﺗﻬﺬﻳﺐ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻗﻠﺐﻫﺎ را‬
‫روﺷﻦ ﺳﺎزد‪ ،‬ﻋﻘﻞﻫﺎ را ﭘﺮورش دﻫﺪ‪ ،‬ﻫﻤ‪‬ﺖﻫﺎ را ﺑﻠﻨﺪ ﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬اﻓﻜﺎر را ﻧﻀﺞ دﻫﺪ‪،‬‬
‫ﭘﻨﺪﻫﺎ ودرسﻫﺎ ﻋﺮﺿﻪ دارد و وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي آن ﻋﺼﺮ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت رﻫﺒﺮاﻧﺶ‪ ،‬ﻧﻈﺎم‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺘﺶ‪ ،‬اﺧﻼق ﻣﺮدﻣﺎﻧﺶ‪ ،‬ﻋﻮاﻣﻞ ﺷﻜﻮﻓﺎﻳﻲ و ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﺶ و دﻻﻳﻞ زوال و ﺳﻘﻮﻃﺶ‬
‫را ﺑﻴﺎن ﻣﻲدارد و ﻣﺎ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ ﺷﻨﺎﺧﺖ اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻳﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ ﻧﺴﻠﻲ ﻣﺴﻠﻤﺎن را ﺑﺮ‬

‫‪ ١‬ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ )‪ (۲۷۳/۴‬ﻭ ﺑﺰ‪‬ﺍﺭ )ﺣﺪﻳﺚ‪ ،(۱۵۸۸‬ﺭﺍﻭﻳﺎﻥ ﺍﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺛﻘﻪ ﻭ ﻣﻮﺭﺩ ﺍﻃﻤﻴﻨﺎﻥ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -٢‬ﺳﻨﻦ ﺍﺑﻮﺩﺍﻭﻭﺩ )‪ (۲۰۱/۴‬ﻭ ﺗﺮﻣﺬﯼ )‪.(۴۴/۵‬‬
‫‪27‬‬ ‫ﭘﻴﺶ درآﻣﺪ‬

‫اﺳﺎس ﺷﻴﻮه و ﺳﻨﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص و ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻛﻨﻴﻢ و ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آن‬
‫دوران اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮان ﻣﺮدﻣﺎن آن ﻋﺼﺮ را ﺷﻨﺎﺧﺖ‪ .‬آﻧﺎﻧﻲﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل در‬
‫ﺳﺘﺎﻳﺶﺷﺎن ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ J  I  H  G F  E  D  C  B  A m‬‬

‫‪ Z Y X WV U T  S R Q P O N M L K‬‬

‫[‪ l‬ﺍﻟﺘﻮﺑﺔ‪١٠٠ :‬‬


‫)ﭘﻴﺸﮕﺎﻣﺎن ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻣﻬﺎﺟﺮان و اﻧﺼﺎر‪ ،‬و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻴﻜﻲ روش آﻧﺎن را در‬
‫ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و راه اﻳﺸﺎن را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﭘﻴﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ از آﻧﺎن ﺧﻮﺷﻨﻮد اﺳﺖ و اﻳﺸﺎن‬
‫ﻫﻢ از ﺧﺪا ﺧﻮﺷﻨﻮدﻧﺪ‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮاي آﻧﺎن ﺑﻬﺸﺖ را آﻣﺎده ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ در زﻳﺮ‬
‫)درﺧﺘﺎن و ﻛﺎﺧﻬﺎي( آن رودﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﺟﺎري اﺳﺖ و ﺟﺎوداﻧﻪ در آنﺟﺎ ﻣﻲﻣﺎﻧﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ‬
‫اﺳﺖ ﭘﻴﺮوزي ﺑﺰرگ و رﺳﺘﮕﺎري ﺳﺘﺮگ(‪.‬‬
‫و در ﺟﺎﻳﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ Q P O N M LK J  I H G F E DC B Am‬‬

‫‪  e d c b a` _ ^ ] \[ Z Y X W V UT S R‬‬

‫‪ u t s rq p o n m l k j i h g f‬‬

‫‪ l}|{zyxwv‬ﺍﻟﻔﺘﺢ‪٢٩ :‬‬
‫)ﻣﺤﻤﺪ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺧﺪا اﺳﺖ‪ ،‬و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ او ﻫﺴﺘﻨﺪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻛﺎﻓﺮان ﺗﻨﺪ و‬
‫ﺳﺮﺳﺨﺖ‪ ،‬و ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﻬﺮﺑﺎن و دﻟﺴﻮزﻧﺪ‪ .‬اﻳﺸﺎن را در ﺣﺎل رﻛﻮع و ﺳﺠﻮد‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﻲ‪ .‬آﻧﺎن ﻫﻤﻮاره ﻓﻀﻞ ﺧﺪاي را ﻣﻲﺟﻮﻳﻨﺪ و رﺿﺎي او را ﻣﻲﻃﻠﺒﻨﺪ‪ .‬ﻧﺸﺎﻧﻪ اﻳﺸﺎن ﺑﺮ‬
‫اﺛﺮ ﺳﺠﺪه در ﭘﻴﺸﺎﻧﻴﻬﺎﻳﺸﺎن ﻧﻤﺎﻳﺎن اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ آﻧﺎن در ﺗﻮرات اﺳﺖ‪ ،‬و اﻣﺎ‬
‫ﺗﻮﺻﻴﻒ اﻳﺸﺎن در اﻧﺠﻴﻞ ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻛﺸﺘﺰاري ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺟﻮاﻧﻪﻫﺎي‬
‫)ﺧﻮﺷﻪﻫﺎي( ﺧﻮد را ﺑﻴﺮون زده‪ ،‬و آنﻫﺎ را ﻧﻴﺮو داده و ﺳﺨﺖ ﻧﻤﻮده و ﺑﺮ ﺳﺎﻗﻪﻫﺎي‬
‫ﺧﻮﻳﺶ راﺳﺖ اﻳﺴﺘﺎده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﮕﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﺑﺮزﮔﺮان را ﺑﻪ ﺷﮕﻔﺖ ﻣﻲآورد‪) .‬ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻧﻴﺰ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﮔﻮﻧﻪاﻧﺪ‪ .‬آﻧﻲ از ﺣﺮﻛﺖ ﺑﺎزﻧﻤﻲاﻳﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﻫﻤﻮاره ﺟﻮاﻧﻪ ﻣﻲزﻧﻨﺪ‪ ،‬و ﺟﻮاﻧﻪﻫﺎ‬
‫ﭘﺮورش ﻣﻲﻳﺎﺑﻨﺪ و ﺑﺎرور ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺎﻏﺒﺎﻧﺎنِ ﺑﺸﺮﻳﺖ را ﺑﺸﮕﻔﺖ ﻣﻲآورﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪28‬‬

‫ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ و ﻗﻮ‪‬ت و ﻗﺪرت را ﺧﺪا ﻧﺼﻴﺐ ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ( ﺗﺎ ﻛﺎﻓﺮان را ﺑﻪ ﺳﺒﺐ آﻧﺎن‬
‫ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ از اﻳﺸﺎن ﻛﻪ اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورﻧﺪ و ﻛﺎرﻫﺎي ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﺑﻜﻨﻨﺪ‬
‫آﻣﺮزش و ﭘﺎداش ﺑﺰرﮔﻲ را وﻋﺪه ﻣﻲدﻫﺪ(‪.‬‬
‫آﻧﺎﻧﻲﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺧﻮد‪ ،‬در ﺷﺄن آﻧﺎن ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫ﺖ ﻓ‪‬ﻴﻬﹺﻢ«‬
‫» ‪‬ﺧ ‪‬ﻴ ‪‬ﺮ ﹸﺃﻣ‪‬ﺘﯽ ﺍﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺮ ﹸﻥ ﺍﻟﹼﺬﯼ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ﹾﺜ ‪‬‬
‫)ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ اﻣﺖ ﻣﻦ آﻧﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎﻧﺸﺎن ﻣﺒﻌﻮث ﺷﺪم و ﺑﺎ آﻧﺎن زﻳﺴﺘﻢ(‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮدس در وﺻﻒ آﻧﺎن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ از ﺳﻨﺖ‬
‫ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬از راه و روش آﻧﺎن ﻛﻪ )ﺻﺤﺎﺑﻪ( ﻣﺮدهاﻧﺪ ﭘﻴﺮوي ﻛﻨﺪ؛ زﻳﺮا ﻛﻪ زﻧﺪﮔﺎن را از‬
‫ﻓﺘﻨﻪ و اﻧﺤﺮاف اﻣﺎﻧﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬آﻧﺎن ﻳﺎران ﻣﺤﻤﺪص و ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ اﻓﺮاد اﻳﻦ اﻣﺖ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬آﻧﺎن‬
‫را ﭘﺎﻛﺘﺮﻳﻦ ﻗﻠﺐﻫﺎ و ژرفﺗﺮﻳﻦ ﺷﻨﺎﺧﺖﻫﺎ و ﻣﻌﺮﻓﺖﻫﺎ ﺑﻮد و از ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﺗﻜﻠﻒﻫﺎ در‬
‫دﻳﻦ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻗﻮﻣﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬آﻧﺎن را ﺑﺮاي ﻣﺼﺎﺣﺒﺖ و ﻳﺎري ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش و‬
‫اﻗﺎﻣﻪ دﻳﻦ او ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اي ﻣﺮدم! ﻣﻘﺎم آﻧﺎن را ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﺪ‪ ،‬از ﺳﻨّﺖﺷﺎن ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻛﻨﻴﺪ و‬
‫‪2‬‬
‫ﺑﻪ اﺧﻼق و دﻳﻦ آﻧﺎن ﭼﻨﮓ زﻧﻴﺪ ﻛﻪ آﻧﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ‪ ،‬ﺑﺮ راه راﺳﺖ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪس اﻓﺮادي ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ اﺟﺮاي اﺣﻜﺎم اﺳﻼم اﻗﺪام ﻧﻤﻮدﻧﺪ و آنرا در‬
‫ﺳﺮﺗﺎﺳﺮ ﺟﻬﺎن ﮔﺴﺘﺮاﻧﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬وﻋﺼﺮ آنﻫﺎ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ دوران ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼﻣﻲ ﺑﻮد‪ ،‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫اﻣﺖ ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ را آﻣﻮﺧﺘﻨﺪ و ﺳﻨﺖ رﺳﻮل اﻛﺮمص را ﺑﻪ آﻧﺎن ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ آﻧﺎن‪ ،‬ﮔﻨﺠﻲ اﺳﺖ ﭘﺮ از ذﺧﺎﻳﺮ ﻓﻜﺮي‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ‪ ،‬ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ﺟﻬﺎدي و ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﺎ دﻳﮕﺮ‬
‫ﻣﻠّﺖﻫﺎ وادﻳﺎن ﻛﻪ ﻧﺴﻞﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺎ ﺷﻜﻮه‪ ،‬ﻣﺴﻴﺮ‬
‫درﺳﺖ و ﺻﺤﻴﺢ را ﺑﺸﻨﺎﺳﻨﺪ و از ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻋﻤﻴﻖ آن ﺑﻪ رﺳﺎﻟﺖ و ﻧﻘﺶ آن در ﻣﻴﺎن‬
‫ﺑﺸﺮﻳﺖ ﭘﻲ ﺑﺒﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫دﺷﻤﻨﺎن اﺳﻼم ﺑﺎ ﻫﺮ ﻣﺬﻫﺐ و اﻋﺘﻘﺎدي ﻛﻪ دارﻧﺪ ﺑﺎ اﻳﺠﺎد ﺷﺒﻬﺎت و اﻓﺘﺮاﺋﺎت در‬
‫اﺳﻼم و ﺗﺎرﻳﺦ درﺧﺸﺎن آن اﻳﻦ دﻳﻦ را آﻣﺎج ﺣﻤﻼت ﺧﻮد ﻗﺮار داده ﺗﺎ از اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ‪،‬‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻠﻢ )‪.(۱۹۶۴– ۱۹۶۳/۴‬‬


‫‪ -٢‬ﺷﺮﺡ ﺍﻟﺴﻨ‪‬ﺔ ﲞﻮﻳﯽ )‪.(۲۱۵– ۲۱۴/۱‬‬
‫‪29‬‬ ‫ﭘﻴﺶ درآﻣﺪ‬

‫ﻣﺮدﻣﺎن را از آن ﺷﺮﻳﻌﺖ ﻋﻈﻴﻢ و ﻣﻴﺮاث ﮔﺮانﺑﻬﺎي ﻋﻠﻢ و ﺗﻤﺪن آن ﺟﺪا ﺳﺎزﻧﺪ و در‬
‫اﻳﻦ راﺳﺘﺎ ﺑﺮاي ﺳﻢﭘﺎﺷﻲ اﻓﻜﺎر زﻫﺮاﮔﻴﻦ ﺧﻮﻳﺶ از ﻫﻴﭻ ﻛﻮﺷﺸﻲ درﻳﻎ ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺧﺎورﺷﻨﺎﺳﺎن‪ -‬و ﭘﻴﺶ از آنﻫﺎ راﻓﻀﻲﻫﺎ‪ ،-‬ﺑﺎ اﺷﺎﻋﻪ رواﻳﺎت و اﺣﺎدﻳﺚ ﺑﺎﻃﻞ‪،‬‬
‫ﻛﻮﺷﻴﺪهاﻧﺪ از ﺷﺄن و ﻣﻘﺎم ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻛﺎﺳﺘﻪ و در ﺗﺎرﻳﺦ ﻋﻈﻴﻢ اﻳﻦ اﻣﺖ ﺧﻠﻞ وارد ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪،‬‬
‫آﻧﺎن ﭼﻨﺎن واﻧﻤﻮد ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺳﺮﺷﺎر از اﺧﺘﻼﻓﺎت و درﮔﻴﺮيﻫﺎي آﻧﺎن‬
‫ﺑﺮ ﺳﺮ ﻗﺪرت و رﻳﺎﺳﺖ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻻزم ﻣﻲآﻳﺪ ﺑﺎ اﺟﺘﻨﺎب از ﻫﻤﻪ راﻓﻀﻲﻫﺎي‬
‫دروﻏﮕﻮ‪ ،‬ﺧﺎورﺷﻨﺎﺳﺎن ﻛﻴﻨﻪﺗﻮز و ﺳﻜﻮﻻرﻫﺎي ﻧﺎدان و ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﻪ ﭘﻴﺮو اﻓﻜﺎر آﻧﺎن‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ دﻓﺎﻋﻲ ﺷﺠﺎﻋﺎﻧﻪ و ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ از ﺗﺎرﻳﺦ ﺟﺎوداﻧﻤﺎن ﺑﭙﺮدازﻳﻢ و ﺑﺎ ﻫﺠﻮﻣﻲ‬
‫دﻟﻴﺮاﻧﻪ ﺑﺮ ﺻﻒ اﻓﻜﺎر دروﻏﮕﻮﻳﺎن و ﻣﻨﺤﺮﻓﺎن از دﻳﻦ ﺣﻤﻠﻪور ﺷﻮﻳﻢ اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻻزﻣﺔ اﻳﻦ ﻛﺎر ﻣﺴﻠﺢ ﺷﺪن ﺑﻪ ﺳﻼح ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘﺖ و دﻟﻴﻞ و ﺑﺮﻫﺎن روﺷﻦ و ﻛﻮﺑﻨﺪه‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫در واﻗﻊ ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼم از ﺧﻼل ﻋﻘﺎﺋﺪ اﻫﻞ ﺳﻨّﺖ و ﺟﻤﺎﻋﺖ ﺿﺮورﺗﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻣﺒﺮم ﻛﻪ ﺧﻮﺷﺒﺨﺘﺎﻧﻪ ﻣﺤﻘّﻘﺎن و ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن ﺑﻪ ﺗﺪوﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ از اﻳﻦ دﻳﺪﮔﺎه روي‬
‫آوردهاﻧﺪ اﻟﺒﺘﻪ آنﻫﺎ اﻳﻦ ﻛﺎر را ﺑﺪون ﭘﺸﺘﻴﺒﺎﻧﻲ ﻣﺤﻜﻤﻲ آﻏﺎز ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ ﭼﻮنﻛﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮاي ﺣﻤﺎﻳﺖ از دﻳﻦ ﺧﻮد و اﻣ‪‬ﺖ اﺳﻼم‪ ،‬اﻓﺮادي را ﺑﺮﺧﻮاﻫﺪ اﻧﮕﻴﺨﺖ ﺗﺎ ﺑﺎ‬
‫ﺗﺤﻘﻴﻖ در ﺗﺎرﻳﺦ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻪ ﭘﺎﻻﻳﺶ آن اﻗﺪام ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و اﻛﺎذﻳﺐ و اﺑﺎﻃﻴﻞ ﺟﺎﻋﻼن و‬
‫دروﻏﮕﻮﻳﺎن را آﺷﻜﺎر ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ اوﺻﺎف واﺿﺢ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻣﺘﻴﺎز و اﻓﺘﺨﺎر اﻳﻦ ﻛﺎر‬
‫ﻧﺨﺴﺖ از آن ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ و ﺳﭙﺲ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻓﻘﻬﺎ و ﻣﺤﺪ‪‬ﺛﺎن اﻫﻞ ﺳﻨﺖ و ﺟﻤﺎﻋﺖ‪،‬‬
‫آﻧﺎنﻛﻪ ﻛﺘﺎبﻫﺎﻳﺸﺎن آﻛﻨﺪه از اﺣﺎدﻳﺚ و رواﻳﺎت ﺻﺤﻴﺤﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ دروغ و اﻛﺎذﻳﺐ و‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﺘﻘﻠّﺒﺎن و ﺟﺎﻋﻼن را ﺑﺮﻣﻼ ﻣﻲﺳﺎزﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس ﻣﻦ در ﻋﻴﻦ اﻟﺘﺰام ﺑﻪ راه و روش اﻫﻞ ﺳﻨﺖ و ﺟﻤﺎﻋﺖ ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‬
‫ﻛﺘﺎبﻫﺎ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻗﺪﻳﻢ و ﺟﺪﻳﺪ ﭘﺮداﺧﺘﻢ و در اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﺮي‪ ،‬اﺑﻦ أﺛﻴﺮ‪،‬‬
‫ذﻫﺒﻲ و دﻳﮕﺮ ﺗﺎرﻳﺨﻬﺎي ﻣﺸﻬﻮر اﻛﺘﻔﺎ ﻧﻨﻤﻮده‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ دﻳﮕﺮ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﻳﻦ ﻋﺼﺮ‪،‬‬
‫ﭼﻮن ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﺗﻔﺴﻴﺮ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ و ﺷﺮحﻫﺎي آنﻫﺎ‪ ،‬ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﻋﻘﺎﺋﺪ‪ ،‬ﻓﺮق و ﻣﺬاﻫﺐ‪،‬‬

‫‪ -١‬ﺍﳌﻨﻬﺞ ﺍﻹﺳﻼﻣﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﺔ ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ‪ ،‬ﳏﻤﺪ ﳏﺰﻭﻥ‪ ،‬ﻉ‪.‬‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪30‬‬

‫ﺗﺮاﺟﻢ و زﻧﺪﮔﻴﻨﺎﻣﻪﻫﺎ‪ ،‬ﻓﻘﻪ و ﺟﺮح و ﺗﻌﺪﻳﻞ راوﻳﺎن و رﺟﺎل ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻧﻤﻮدم‪ .‬در‬
‫ﻃﻮل ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺑﺎ اﻧﺒﻮﻫﻲ از ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ رو ﺑﻪ رو ﺷﺪم ﻛﻪ ﻳﺎﻓﺘﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ را ﺑﺴﻴﺎر‬
‫ﻣﺸﻜﻞ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻣﻦ ﺗﻼش ﻧﻤﻮدهام راﺟﻊ ﺑﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن‪ ،‬آن ﻳﺎر ﺑﺎ وﻓﺎي‬
‫ﺻﺪ‪‬ﻗﻬﺎ ‪‬ﺣﻴ‪‬ﺎ ًﺀ«‪.1‬‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص‪ ،‬و ﻛﺴﻲ ﻛﻪ رﺳﻮل اﻛﺮمص در وﺻﻒ او ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ » :‬ﻭﹶﺃ ‪‬‬
‫)ﻋﺜﻤﺎن در ﺣﻴﺎ وآزرم‪ ،‬ﺻﺎدقﺗﺮﻳﻦ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫ﻧﻴﺰ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص در ﻏﺰوه ﺗﺒﻮك در ﺳﺘﺎﻳﺶ ﺳﺨﺎوﺗﻲ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺮاي ﺗﺄﻣﻴﻦ‬
‫ﻣﺎﻳﺤﺘﺎج ﺳﭙﺎه اﺳﻼم‪ ،‬از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن داد ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫‬
‫ﺿﺮ‪ ‬ﻋﺜﻤﺎ ﹸﻥ ﺑﻌ ‪‬ﺪ ﺍﻟ‪‬ﻴ ‪‬ﻮ ﹺﻡ«‬
‫»ﻣ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫)ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻌﺪ از اﻣﺮوز )ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﺎرش( ﻫﺮﮔﺰ زﻳﺎن ﻧﺨﻮاﻫﺪ دﻳﺪ(‪.‬‬
‫آنﻛﻪ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻣﺼﻴﺒﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ او ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ ﺑﺸﺎرت ﺑﻬﺸﺖ را ﺑﺪو داد‪ .3‬و ﻣﺮدم‬
‫را ﺳﻔﺎرش ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد در ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺮوز ﻓﺘﻨﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در آﻳﻨﺪه رخ ﺧﻮاﻫﺪ داد ﺟﺎﻧﺐ ﻋﺜﻤﺎن‬
‫و ﻳﺎراﻧﺶ را ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ و او را ﺗﻨﻬﺎ ﻧﮕﺬارﻧﺪ‪ .‬از أﺑﻮ ‪‬ﻫﺮَﻳﺮهس رواﻳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫ﺱ‪ :‬ﹶﻓﻤ‪‬ﻦ ﻟﹶﻨﺎ ﻳﺎ‬
‫»ﺇﻧ‪‬ﮑﻢ ‪‬ﺗ ﹾﻠﻘﹶﻮﻥ ‪‬ﺑﻌ‪‬ﺪﯼ ‪‬ﻓﺘ‪‬ﻨ ﹰﺔ ‪‬ﻭ ﺍ ‪‬ﺧﺘ‪‬ﻼﻓﹰﺎ )ﺃﻭ ﺍﺧﺘﻼﻓﹰﺎ ﻭ ﻓﺘﻨ ﹰﺔ(‪ ،‬ﻓﻘﹶﺎ ﹶﻝ ﻟﻪ ﻗﺎﺋ ﹰﻞ ﻣ‪‬ﻦ ﺍﻟﻨﺎ ﹺ‬
‫ﺸﻴﹺﺮ ﺇﹺﻟﯽ ﻋﺜﻤﺎ ﹶﻥ( «‪.4‬‬ ‫ﺭﺳﻮ ﹶﻝ ﺍﷲ؟ ﻗﺎﻝ‪ :‬ﻋﻠﻴﮑﻢ ﺑﺎﻷَﻣﻴ ﹺﻦ ﻭ ﹶﺃﺻ‪‬ﺤﺎﺑﹺﻪ )ﻭ ﻫﻮ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫)ﺷﻤﺎ ﺑﻌﺪ از ﻣﺮگ ﻣﻦ دﭼﺎر ﻓﺘﻨﻪ و اﺧﺘﻼف ﻋﻈﻴﻤﻲ ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﻳﺎران ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ ﻳﺎ‬
‫رﺳﻮل اﷲ! در اﻳﻦ ﺻﻮرت از ﻛﻪ ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﻳﺸﺎن در ﺣﺎﻟﻲﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎنس اﺷﺎره‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ :‬اﻣﻴﻦ و ﻳﺎراﻧﺶ را رﻫﺎ ﻧﺴﺎزﻳﺪ(‪.‬‬
‫ﺧﻮد ﺻﺤﺎﺑﻪ در زﻣﺎن ﺣﻴﺎت ﻧﺒﻲاﻛﺮمص ﻛﺴﻲ را در ﺷﺄن اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن‬
‫ﻧﻤﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﺑﻦ ﻋﻤﺮ در ﺷﺄن ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ‪» :‬ﻣﺎ در زﻣﺎن ﺣﻴﺎت‬
‫ﻧﺒﻲاﻛﺮمص‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻛﺲ را در ﺷﺄن اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻧﻤﻲداﻧﺴﺘﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از او ﻛﺴﻲ را ﻫﻢ ﻃﺮاز ﻋﻤﺮ‬

‫‪ -١‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺍﲪﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ )‪.(۶۰۴/۱‬‬


‫‪ -٢‬ﺳﻨﻦ ﺗﺮﻣﺬﯼ )‪.(۳۷۸۵‬‬
‫‪ -٣‬ﲞﺎﺭﯼ )‪.(۳۶۹۵‬‬
‫‪ -٤‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻪ )‪.(۵۰/۱‬‬
‫‪31‬‬ ‫ﭘﻴﺶ درآﻣﺪ‬

‫ﻧﻤﻲﭘﻨﺪاﺷﺘﻴﻢ و ﺑﻌﺪ از ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ را ﻫﻢ ﺷﺄن ﻋﺜﻤﺎن ﺗﺼﻮر ﻧﻤﻲﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از‬
‫‪.1‬‬
‫اﻳﻦ ﺳﻪ ﺗﻦ‪ ،‬ﻣﻴﺎن دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻛﺴﻲ را ﺑﺮﺗﺮ از دﻳﮕﺮان ﻗﺮار ﻧﻤﻲدادﻳﻢ«‬
‫ﺷﺎﻋﺮ ﻧﻤﻴﺮي در رﺛﺎي ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﻋ‪‬ﻠــﯽ ‪‬ﻣﺘ‪‬ﻮﮐﱢــ ﹺﻞ ﺃﻭ‪‬ﻓــﯽ ﻭﻃﺎﺑــﺎ‬ ‫‪‬ﻋﺸ‪‬ـــﻴ‪ ‬ﹰﺔ ﻳ‪‬ـــ ‪‬ﺪ ‪‬ﺧﻠﹸﻮﻥ ﹺﺑ ‪‬ﻐْﻴـــ ﹺﺮ ﹺﺇ ﹾﺫ ‪‬ﻥ‬
‫‪٢‬‬
‫ـﺎ‬
‫ﻭﺭﺍﺑ ـ ‪‬ﻊ ‪‬ﺧ ‪‬ﻴ ـ ﹺﺮ ‪‬ﻣ ـ ‪‬ﻦ ‪‬ﻭ ‪‬ﻃ ـ ‪‬ﯽ ﺍﻟﺘ‪‬ﺮﺍﺑـ‬ ‫ﻕ‬
‫‪‬ﺧﻠ‪‬ﻴــ ﹸﻞ ‪‬ﳏﻤ‪‬ــ ‪‬ﺪ ﻭ ﻭﺯﻳــ ‪‬ﺮ ﺻ‪‬ــ ‪‬ﺪ ﹴ‬
‫))آن ﻃﻐﻴﺎﻧﮕﺮان( ﺷﺒﺎﻧﮕﺎه و ﺑﺪون اذن ﺑﺮ ﻣﺮدي وارد ﺷﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ ﺧﺪاﻳﺶ‬
‫ﺗﻮﻛﻞ داﺷﺖ و در اﻳﻤﺎن ﭘﺎﻛﺶ وﻓﺎدار ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬او ﻛﻪ دوﺳﺖ ﻣﺤﻤﺪ و وزﻳﺮ راﺳﺘﻴﻦ او ﺑﻮد‪،‬‬
‫ﻣﺮدي ﻛﻪ از رﺳﻮل ﺧﺪاص و اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﺑﻮد(‪.‬‬
‫اﺑﻮﻣﺤﻤﺪ ﻗﻄﺤﺎﻧﻲ‪ 3‬ﻧﻴﺰ در ﻣﻨﻘﺒﺖ آن ﺣﻀﺮت ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺮوده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪‬ﺩﻓﹶــ ‪‬ﻊ ﺍﳋ‪‬ﻼﻓــ ﹶﺔ ‪‬ﻟﻺِﻣــﺎ ﹺﻡ ﺍﻟﺜﱠــﺎﻧﯽ‬ ‫ﺤﺒ‪‬ــ ‪‬ﻪ‬ ‫ﹶﻟﻤ‪‬ــﺎ ﹶﻗﻀ‪‬ــﯽ ﺻــﺪ‪‬ﻳ ‪‬ﻖ ﹶﺃ ‪‬ﺣﻤ‪‬ــﺪ ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﻒ ﺑــﻴ ﹺﻦ ﺍﻟﮑﻔــ ﹺﺮ ﻭ ﺍﻹِﻳﻤــﺎ ‪‬ﻥ‬ ‫ﺑﹺﺎﻟﺴ‪‬ــ ‪‬ﻴ ‪‬‬ ‫ﻕ ‪‬ﻋﻨ‪‬ــ ‪‬ﻮ ﹰﺓ‬ ‫ﻕ ﻓﹶــﺮ‪ ‬‬‫ﹶﺃ ‪‬ﻋﻨﹺــﯽ ﺑــﻪ ﺍﻟﻔﹶــﺎﺭﻭ ‪‬‬
‫ـﺎ ‪‬ﻥ‬‫ﺡ ﺑﹺﺎﻟ ‪‬ﮑﺘ‪‬ﻤـ‬
‫ـﺎ ‪‬‬
‫ـﻼ ‪‬ﻡ ﻭ ﺑـ‬
‫ـﺎ ﺍﻟﻈﱠـ‬ ‫ﺤـ‬‫‪‬ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬‬ ‫ﻫــﻮ ﹶﺃ ﹾﻇﻬ‪‬ــ ‪‬ﺮ ﺍﻹِﺳــﻼ ‪‬ﻡ ‪‬ﺑﻌ‪‬ــ ‪‬ﺪ ‪‬ﺧﻔﹶﺎﺋ‪‬ــﻪ‬
‫ﻓﯽ ﺍ َﻷﻣ‪‬ـ ﹺﺮ ﻓﹶـﺎ ‪‬ﺟ‪‬ﺘ ‪‬ﻤﻌ‪‬ﻮﺍ ﻋﻠـﯽ ‪‬ﻋﺜﹾﻤـﺎ ‪‬ﻥ‬ ‫‪‬ﻭ ‪‬ﻣﻀ‪‬ﺮ ﻭ ‪‬ﺧﻠﱠـﯽ ﺍﻷﻣـ ‪‬ﺮ ﺷ‪‬ـﻮﺭﯼ ‪‬ﺑﻴ‪‬ـﻨ‪‬ﻬﻢ‬
‫‪‬ﻭﺗ‪‬ــﺮﹰﺍ ﹶﻓ‪‬ﻴ ﹾﮑﻤ‪‬ــ ﹸﻞ ‪‬ﺧ ‪‬ﺘﻤ‪‬ــ ﹶﺔ ﺍﻟﻘﹸــﺮ‪‬ﺁ ‪‬ﻥ‬ ‫ـﯽ ‪‬ﺭ ﹾﮐ ‪‬ﻌـ ‪‬ﺔ‬ ‫ﺴـ‪‬ﺘﻬ‪‬ﺮ ﹶﻟ ‪‬ﻴ ﹶﻠـ ﹰﺔ ‪‬ﻓـ‬
‫ـﺎ ﹶﻥ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫‪‬ﻣـ ‪‬ﻦ ﮐـ‬
‫)آﻧﮕﺎه ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬آن دوﺳﺖ راﺳﺘﻴﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬وﻓﺎت ﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬ﺧﻼﻓﺖ را ﺑﻪ ﭘﻴﺸﻮاي‬
‫دوم ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺳﭙﺮد‪ ،‬آن ﭘﻴﺸﻮا‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻓﺎروق ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ ﻋﺰﻣﻲ راﺳﺦ و ﺑﺎ ﺗﻤﺎم ﺗﻮان‪،‬‬
‫ﺷﻤﺸﻴﺮش را ﺑﺮاي ﺟﺪا ﻧﻤﻮدن ﻛﻔﺮ و اﻳﻤﺎن از ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺴﺖ‪ .‬او اﺳﻼم را ﺑﻌﺪ از‬
‫اﻳﻦﻛﻪ در ﺧﻔﺎ و ﻧﻬﺎن ﺑﻮد آﺷﻜﺎر ﻧﻤﻮد و ﺗﺎرﻳﻜﻲﻫﺎي ﻛﻔﺮ را از ﻣﻴﺎن ﺑﺮد‪ .‬ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ‬
‫او ﺷﻮراي اﻣ‪‬ﺖ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ‪ .‬او ﻛﻪ ﺷﺐﻫﺎ را در ﻳﻚ رﻛﻌﺖ ﻧﻤﺎز‬
‫وﺗﺮ ﺑﻪ ﺻﺒﺢ ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ و در آن ﻳﻚ رﻛﻌﺖ ﺗﻤﺎم ﻗﺮآن را ﺧﺘﻢ ﻣﻲﻧﻤﻮد(‪.‬‬
‫ﺗﺎ آنﺟﺎ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ـﻴﺎ ‪‬ﻥ‬
‫ﺼـ‬‫ـﯽ ﺍﻟ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ـﺎ ‪‬ﺟ‪‬ﺘ ‪‬ﻤﻌ‪‬ﻮﹾﺍ ‪‬ﻋ ﹶﻠـ‬
‫ـﺎ ﹶﻥ ﹶﻓـ‬
‫‪‬ﻋﺜﹾﻤـ‬ ‫ـﯽ‬
‫ﺐ ﺍﻟﱠـﺬ‪‬ﻳ ‪‬ﻦ ‪‬ﺳـ ‪‬ﻌﻮ‪‬ﺍ ﺇﹺﻟـ‬
‫ﻭﺍﻟﻮﻳـ ﹸﻞ ﻟﻠﺮ‪ ‬ﹾﮐـ ﹺ‬

‫‪ -١‬ﲞﺎﺭﯼ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺏ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺃﺻﺤﺎﺏ ﺍﻟﻨﺒ ‪‬ﯽص )‪.(۳۶۹۸‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﻪ ﻭ ﺍﻟﻨﻬﺎﻳﻪ( ‪.(۲۰۶/۷‬‬
‫‪ -٣‬ﻧﻮﻧﻴ‪‬ﻪ ﺷﺎﻋﺮ‪ ،‬ﺹ‪.۲۵– ۲۱‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪32‬‬

‫)واي ﺑﺮ آن ﻣﺮدﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺿﺪ ﻋﺜﻤﺎنس ﻗﻴﺎم ﻛﺮدﻧﺪ و ﻋﻠﻴﻪ او ﺳﺮﻛﺸﻲ ﻧﻤﻮدﻧﺪ(‪.‬‬


‫زﻧﺪﮔﻲ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ذي اﻟﻨﻮرﻳﻦ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪاي درﺧﺸﺎن در ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺎﺷﻜﻮه‬
‫اﻣ‪‬ﺖ اﺳﻼم اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﻣﻦ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻢ ﭘﺲ از ﺟﺴﺘﺠﻮ و ﺗﺤﻘﻴﻖ در زﻧﺪﮔﻲ‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن و ﺣﻮادث و روﻳﺪادﻫﺎي دوران ﺧﻼﻓﺖ او‪ ،‬آنﻫﺎ را ﻣﺮﺗﺐ و ﻫﻤﺎﻫﻨﮓ‬
‫ﻧﻤﻮده و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺗﺠﺰﻳﻪ و ﺗﺤﻠﻴﻞ و ﭘﺎﻻﻳﺶ آنﻫﺎ ﺑﭙﺮدازﻳﻢ ﺗﺎ ﺗﻤﺎﻣﻲ اﻗﺸﺎر ﻣﺨﺘﻠﻒ‬
‫ﻣﺮدم اﻋﻢ از ﻋﻠﻤﺎ و داﻋﻴﺎن‪ ،‬ﺳﻴﺎﺳﺘﻤﺪاران و ﻣﺘﻔﻜﺮان‪ ،‬ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ارﺗﺶ‪ ،‬داﻧﺸﺠﻮﻳﺎن و‬
‫ﻋﺎﻣ‪‬ﺔ ﻣﺮدم ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آن‪ ،‬از درسﻫﺎ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ واﻻي آن ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺮاي ﺳﻌﺎدت در‬
‫دﻧﻴﺎ و آﺧﺮﺗﺸﺎن ﺳﻮد ﺟﻮﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻦ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ راﺟﻊ ﺑﻪ ﻣﺴﺎﻳﻞ زﻳﺮ ﺳﺨﻦ راﻧﺪهام‪ :‬اﺳﻢ ذي اﻟﻨﻮرﻳﻦ‪،‬‬
‫ﻧﺴﺐ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻛﻨﻴﻪ‪ ،‬اﻟﻘﺎب‪ ،‬ﺧﺎﻧﻮاده و ﺟﺎﻳﮕﺎه آن ﺣﻀﺮت در زﻣﺎن ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ‪،‬‬
‫اﺳﻼم آوردن آن ﺑﺰرﮔﻮار‪ ،‬ازدواﺟﺸﺎن ﺑﺎ رﻗﻴﻪ دﺧﺘﺮ رﺳﻮل اﻛﺮمص‪ ،‬ﻫﺠﺮت آن‬
‫ﺑﺰرﮔﻮار ﺑﻪ ﺣﺒﺸﻪ‪ ،‬راﺑﻄﻪ او ﺑﺎ ﻗﺮآن و ﻣﺼﺎﺣﺒﺖ و ﻣﻼزﻣﺖ اﻳﺸﺎن ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﻛﺮمص‪،‬‬
‫ﻧﻘﺶ او در ﻏﺰوات رﺳﻮل اﷲص‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ او در ﻣﺪﻳﻨﻪ و ﻣﺸﺎرﻛﺖ اﻳﺸﺎن در اﻳﺠﺎد‬
‫دوﻟﺖ اﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬ﺗﺤﻘﻴﻖ در ﻣﻮرد اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ در ﻣﻮرد ﻓﻀﺎﺋﻞ آن ﺣﻀﺮت رواﻳﺖ ﺷﺪه و‬
‫ﻧﻴﺰ اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ ﺧﺒﺮ از وﻗﻮع ﻓﺘﻨﻪاي ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس‬
‫ﺷﺪ‪ ،‬ﺟﺎﻳﮕﺎه آن ﺑﺰرﮔﻮار در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﺣﻀﺮت اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪﻳﻖ و ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ‬
‫ﻓﺎروقس‪ ،‬داﺳﺘﺎن ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن او و ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺷﮕﺮﻓﻲ ﻛﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﺎن‬
‫ﺑﻦ ﻋﻮفس در ﻃﻮل ﺟﻠﺴﺎت ﺷﻮري از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن داد‪ ،‬ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ دروﻏﻬﺎ و أﺑﺎﻃﻴﻞ‬
‫راﻓﻀﻴﻬﺎ در ﺧﺼﻮص ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺷﻮري و اﺛﺒﺎت ﺑﻄﻼن و ﻛﺬب ﺑﻮدن ﺳﺨﻨﺎن آﻧﺎن ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد‬
‫ﺑﻪ دﻻﻳﻞ ﻋﻠﻤﻲ و ﻣﺤﻜﻢ‪ ،‬ﺑﺎزﮔﻮ ﻛﺮدن ﺳﺨﻨﺎن ﻋﻠﻤﺎ در ﺧﺼﻮص ﺷﺎﻳﺴﺘﻪﺗﺮ ﺑﻮدن آن‬
‫ﺣﻀﺮت ﺑﻪ اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ و ﺑﻴﺎن اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻛﻪ اﺟﻤﺎع ﺷﻮري ﺑﺮ ﺗﺄﻳﻴﺪ او‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ‬
‫اﻳﻦ ﻣﻬﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻴﺎن راه و روش آن ﺣﻀﺮت در ﺣﻜﻮﻣﺖ از ﻃﺮﻳﻖ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺑﺮرﺳﻲ‬
‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي اﻳﺸﺎن ﺑﻪ واﻟﻴﺎن و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﻟﺸﻜﺮ و ﻋﺎﻣ‪‬ﻪ ﻣﺮدم‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﺎ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ آن ﺣﻀﺮت ﻣﺮﺟﻊ وﺿﻊ ﻗﻮاﻧﻴﻦ را ﻗﺮآن‬
‫و ﺳﻨّﺖ ﻣﻲداﻧﺴﺖ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﺑﺎزﺧﻮاﺳﺖ از ﺧﻠﻴﻔﻪ را از ﺣﻘﻮق اﻣ‪‬ﺖ ﺑﺮﻣﻲﺷﻤﺮد‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺑﻴﺎن ﻗﻮاﻋﺪ و اﺻﻮل ﺷﻮري‪ ،‬اﻫﻤﻴﺖ ﻋﺪاﻟﺖ و ﻣﺴﺎوات‪ ،‬آزادي و اﻣﺮ ﺑﻪ‬
‫‪33‬‬ ‫ﭘﻴﺶ درآﻣﺪ‬

‫ﻣﻌﺮوف و ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ در ﺟﻮاﻣﻊ ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪ .‬ﺑﻴﺎن ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت آن ﺣﻀﺮت در ﻣﻘﺎم‬


‫رﻫﺒﺮي و ﺧﻼﻓﺖ از دﻳﮕﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت اﻳﻦ ﻛﺘﺎب اﺳﺖ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﺒﺤﺚ ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ‬
‫ﭼﻨﺪ ﻣﻮرد از ﻣﻮﺿﻌﮕﻴﺮيﻫﺎي اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﻧﻮزده ﺻﻔﺖ از اﻳﻦ ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت را ﻋﺮﺿﻪ‬
‫ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻴﻢ‪ .‬ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻌﺪ از ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن اﻳﺸﺎن و ﻧﻴﺰ‬
‫ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﻲ دوران اﻳﺸﺎن ﭼﻮن ﺣﻘﻮق واﻟﻴﺎن و ﺳﺮﺑﺎزان‪ ،‬ﻫﺰﻳﻨﻪ اﻣﻮر ﺣﺞ‪،‬‬
‫ﺑﺎزﺳﺎزي ﻣﺴﺠﺪ اﻟﻨّﺒﻲ و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﺴﺠﺪاﻟﺤﺮام‪ ،‬ﺗﺸﻜﻴﻞ اوﻟﻴﻦ ﻧﺎوﮔﺎن درﻳﺎﻳﻲ ﺣﻜﻮﻣﺖ‪،‬‬
‫اﻧﺘﻘﺎل ﺳﺎﺣﻞ ﺣﺠﺎز از ﺷﻌﻴﺒﻪ ﺑﻪ ﺟﺪ‪‬ه‪ ،‬ﺣﻔﺮ ﭼﺎهﻫﺎ‪ ،‬ﺣﻘﻮق ﻣﺆذﻧﺎن و ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ ﺗﺄﺛﻴﺮ‬
‫اﻳﻦ ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎ در زﻧﺪﮔﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و اﻗﺘﺼﺎدي ﻣﺮدم از ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت دﻳﮕﺮ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ واﻗﻌﻴﺖ رواﺑﻂ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ ﻧﺰدﻳﻜﺎﻧﺶ‪ ،‬ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﺣﻘﻮﻗﻲ و ﻗﻀﺎﻳﻲ‬
‫آن ﺣﻀﺮت‪ ،‬اﺟﺘﻬﺎدات ﻓﻘﻬﻲ اﻳﺸﺎن و ﺗﺄﺛﻴﺮ آن اﺟﺘﻬﺎدات در ﻣﺪارس و ﻣﻜﺎﺗﺒﻲ ﻓﻘﻬﻲ‪،‬‬
‫ﻓﺘﻮﺣﺎت دوران آن ﺣﻀﺮت و ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻣﺴﻴﺮ ﺣﺮﻛﺖ ﻟﺸﻜﺮﻳﺎن اﺳﻼم در ﻣﺸﺮق ﺟﺰﻳﺮه‬
‫اﻟﻌﺮب ﺷﺎم‪ ،‬ﻣﺼﺮ و ﺷﻤﺎل آﻓﺮﻳﻘﺎ و ﺗﺒﻴﻴﻦ درسﻫﺎ و ﻋﺒﺮتﻫﺎي آن ﺟﺮﻳﺎن‪ ،‬ﺗﺤﻘﻖ وﻋﺪه‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﺆﻣﻨﺎن و ﻧﻴﺰ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ در ﻓﻨﻮن ﺟﻨﮓ و ﺳﻴﺎﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺣﻔﻆ‬
‫ﺣﺪود دوﻟﺖ‪ ،‬اﻫﺘﻤﺎم ﺑﻪ ﺣﻔﻆ وﺣﺪت ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ دﺷﻤﻦ‪ ،‬ﻛﺴﺐ‬
‫اﻃﻼﻋﺎت در ﻣﻮرد دﺷﻤﻨﺎن‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻴﻨﺎﻣﻪ ﭼﻨﺪ ﺗﻦ از ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﻟﺸﻜﺮ‬
‫اﺳﻼم‪ ،‬ﻣﺜﻞ اﺣﻨﻒ ﺑﻦ ﻗﻴﺲ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ رﺑﻴﻌﻪ ﺟﺎﻫﻠﻲ‪ ،‬ﺳﻠﻤﺎن ﺑﻦ رﺑﻴﻌﻪ‪ ،‬ﺣﺒﻴﺐ ﺑﻦ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﻪ ﻓﻬﺮي ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬ﺑﻴﺎن ﺗﻼشﻫﺎي ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن در اﻳﺠﺎد وﺣﺪت اﻣ‪‬ﺖ‬
‫در ﺧﺼﻮص ﻗﺮاﺋﺖ ﻗﺮآن‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻣﺮاﺣﻞ ﻛﺘﺎﺑﺖ ﻗﺮآن و ﻋﻮاﻣﻞ اﻫﺘﻤﺎم ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﻛﺘﺎﺑﺖ‬
‫آن در دوران ﺧﻼﻓﺖ آن ﺣﻀﺮت و ﻣﺸﻮرتﻫﺎي اﻳﺸﺎن ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ‪،‬‬
‫ﺗﻌﺪاد ﻣﺼﺤﻒﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ارﺳﺎل ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻧﻮع ﻓﻬﻢ‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪ از آﻳﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را از اﺧﺘﻼف ﺑﺮﺣﺬر ﻣﻲدارﻧﺪ ﻧﻴﺰ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت دﻳﮕﺮ اﻳﻦ‬
‫ﻛﺘﺎﺑﻨﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻣﺎ در ﻣﻮرد دﻳﻮان واﻟﻴﺎن و ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي ﺗﺤﺖ ﺳﻠﻄﻪ ﺧﻼﻓﺖ در دوران‬
‫آن ﺣﻀﺮت‪ ،‬ﺳﻴﺎﺳﺖ آن ﺣﻀﺮت در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ واﻟﻴﺎن و ﻣﻴﺰان اﺧﺘﻴﺎرات و ﺣﻘﻮقﺷﺎن‪،‬‬
‫روشﻫﺎي آن ﺣﻀﺮت در ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﺗﻔﺤ‪‬ﺺ از آﻧﺎن‪ ،‬ﺑﻴﺎن واﻗﻌﻴﺎت واﻟﻴﺎن آن ﺣﻀﺮت‪،‬‬
‫ﺑﻴﺎن ﻧﻮع راﺑﻄﻪ آن ﺣﻀﺮت ﺑﺎ ﺣﻀﺮت اﺑﻮذرس‪ ،‬ﺣﻀﺮت اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮدس و ﺣﻀﺮت‬
‫ﻋﻤ‪‬ﺎر ﺑﻦ ﻳﺎﺳﺮس ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ و ﺑﻌﺪ از آن ﺑﻪ دﻻﻳﻞ ﺑﺮوز ﻓﺘﻨﻪاي ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت ﺣﻀﺮت‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪34‬‬

‫ﻋﺜﻤﺎنس ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪ و ﺑﺮرﺳﻲ ﺣﻮادث و رﺧﺪادﻫﺎي آن واﻗﻌﻪ و دﻻﻳﻞ ﭘﻴﺪاﻳﺶ آن‪،‬‬


‫ﻫﭽﻮن رﺷﺪ رﻓﺎه و آﺳﺎﻳﺶ در ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و ﺗﺎﺛﻴﺮ آن ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﭘﻴﺪاﻳﺶ ﺗﻐﻴﻴﺮات‬
‫ﻣﻬﻢ در ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬و ﺑﺮﮔﺰﻳﺪن ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻌﺪ از ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬ﻋﻠﻞ ﺧﺮوج‬
‫ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ از ﻣﺪﻳﻨﻪ‪ ،‬ﺑﺮوز ﺗﻌﺼﺐﻫﺎي ﻋﺼﺮ ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ‪ ،‬ﻃﻤﻊ و آز ﺟﺎهﻃﻠﺒﺎن‪ ،‬ﺗﻮﻃﺌﻪ‬
‫ﻛﻴﻨﻪﺗﻮزان‪ ،‬اﺗﺨﺎذ ﺗﺪاﺑﻴﺮ زﻳﺮﻛﺎﻧﻪ ﺑﺮﺿﺪ‪ ‬ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﻈﻠﻮم و ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي وﺳﺎﻳﻞ ﺗﺤﺮﻳﻚآﻣﻴﺰ‬
‫در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم‪ ،‬ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺳﺒﺌﻴﻪ در اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪ و ﮔﺎمﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺣﻀﺮت ﺟﻬﺖ ﺑﺮﻃﺮف ﻧﻤﻮدن آن‬
‫ﺑﺮداﺷﺘﻨﺪ و ﺗﻼشﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ آن ﺣﻀﺮت در رد‪ ‬ادﻋﺎﻫﺎي ﺷﻮرﺷﻴﺎن اﻧﺠﺎم داد را ﺑﻪ ﻃﻮر‬
‫ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻴﻢ‪ ،‬ﺗﻼﺷﻬﺎﻳﻲ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ‪ :‬ارﺳﺎل ﻫﻴﺌﺖ ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﺑﺮرﺳﻲ‪،‬‬
‫و ارﺳﺎل ﻧﺎﻣﻪاي ﺳﺮﮔﺸﺎده ﺑﻪ ﺗﻤﺎم ﺷﻬﺮﻫﺎ و ﺑﺮاي ﺗﻤﺎم ﻣﺮدم‪ ،‬و ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ واﻟﻴﺎن ﺗﻤﺎم‬
‫ﺷﻬﺮﻫﺎ‪ ،‬و اﻗﺎﻣﻪ ﺣﺠﺖ ﺑﺮ ﺷﻮرﺷﮕﺮان‪ ،‬و ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﻄﺎﻟﺒﺎت آنﻫﺎ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﺎ‬
‫ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﻮاﺿﻊ ﻋﺜﻤﺎن در آن ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﻪ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺿﻮاﺑﻂ ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﺎ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﭼﻮن ﻣﻘﺎوﻣﺖ‪،‬‬
‫ﺻﺒﺮ‪ ،‬اﻫﺘﻤﺎم ﺑﻪ ﻋﻮاﻣﻞ وﺣﺪت و اﺟﺘﻨﺎب از ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﻔﺮﻗﻪ‪ ،‬و ﻟﺰوم ﭘﺮﻫﻴﺰ از زﻳﺎدهﮔﻮﻳﻲ‪،‬‬
‫و ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬ﺗﺒﻌﻴﺖ از اﺣﺎدﻳﺚ رﺳﻮل اﷲص در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ و آﺷﻮبﻫﺎ‬
‫ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬ﺗﻮﺻﻴﻒ وﺿﻌﻴﺖ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻣﻮاﻗﻊ اﺷﻐﺎل آن و ﻣﺤﺎﺻﺮه ﺧﺎﻧﻪ ﺣﻀﺮت‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺗﻮﺳﻂ ﺷﻮرﺷﻴﺎن و ﻣﻮاﺿﻊ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن ﺣﻀﺮت‪ ،‬ﺷﻬﺎدت اﻳﺸﺎن و‬
‫ﺳﺨﻨﺎن آﻧﺎن در وﺻﻒ آن ﻓﺘﻨﻪ‪ ،‬آﺧﺮﻳﻦ ﻣﺒﺎﺣﺚ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫در واﻗﻊ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﺎ اراﺋﻪ دﻟﻴﻞ و ﺑﺮﻫﺎن ﺑﻪ اﺛﺒﺎت ﻋﻈﻤﺖ ﺷﺨﺼﻴﺖ و ﺟﺎﻳﮕﺎه‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن در اﺳﻼم ﻣﻲﭘﺮدازد و ﻋﻠﻢ و ﻣﻌﺮﻓﺖ واﺧﻼق واﻻي اﻳﺸﺎن را ﻧﺸﺎن‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﻋﻈﻤﺖ و ﺟﺎﻳﮕﺎﻫﻲ ﻛﻪ ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از ﻓﻬﻢ او از اﺳﻼم و اﺟﺮاي اﺣﻜﺎم و ارﺗﺒﺎط‬
‫ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮓ اﻳﺸﺎن ﺑﺎ ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ رﺳﻮل اﷲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس ﻳﻜﻲ از ﭘﻴﺸﻮاﻳﺎن دﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﺳﺨﻨﺎن و ﺳﻨّﺖ او‬
‫اﻗﺘﺪا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺳﻴﺮت اﻳﺸﺎن ﺧﻮد از ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻳﻤﺎن و ﻓﻬﻢ درﺳﺖ از دﻳﻦ اﺳﻼم اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﺗﻼش ﻧﻤﻮدم ﻛﻪ در ﺑﺮرﺳﻲ ﺷﺨﺼﻴﺖ اﻳﻦ رادﻣﺮد ﺑﺰرگ و دوران آن‬
‫ﺣﻀﺮت از ﻫﺮ ﻧﻮع ادﻋﺎي ﻋﺼﻤﺖ و ﻳﺎ ﻣﺒﺮّا ﺑﻮدن از اﺷﺘﺒﺎه دوري ﺟﻮﻳﻢ و ﺗﻨﻬﺎ رﺿﺎي‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﺮﻳﻢ و اﺟﺮ و ﭘﺎداش او را ﻣﺪ‪ ‬ﻧﻈﺮ ﻗﺮار دﻫﻢ‪.‬‬
‫‪35‬‬ ‫ﭘﻴﺶ درآﻣﺪ‬

‫ﻣﻦ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب را در ﺳﺎﻋﺖ ﻫﻔﺖ ﺻﺒﺢ ﭼﻬﺎرﺷﻨﺒﻪ‪ ،‬ﻫﺸﺘﻢ رﺑﻴﻊ اﻟﺜﺎﻧﻲ‪ 1423‬ﻫ‬
‫ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ‪ 2002/6/18‬م ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن رﺳﺎﻧﺪم و از ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺎك و ﺳﺒﺤﺎن ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ أﺳﻤﺎي ﺣﺴﻨﻲ و ﺻﻔﺎت ﻋﻠﻴﺎي ﺧﻮﻳﺶ اﻳﻦ ﻛﺎر ﻣﺮا ﺧﺎﻟﺺ ﮔﺮداﻧﺪ و آنرا ﻣﺜﻤﺮ‬
‫ﺛﻤﺮ ﺑﺮاي ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ ﻗﺮار دﻫﺪ‪ .‬از او ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﻣﺮا در ازاي ﻫﺮ ﺣﺮف آن از ﭘﺎداش ﺧﻮد‬
‫ﺑﻲﻧﺼﻴﺐ ﻧﺴﺎزد‪ ،‬و ﻧﻴﺰ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺑﺮادراﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺮا در ﺗﺄﻟﻴﻒ اﻳﻦ اﺛﺮ ﻳﺎري دادﻧﺪ اﺟﺮ ﺟﺰﻳﻞ‬
‫ﻋﻄﺎ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ .‬ﻧﻴﺰ از ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب آﺷﻨﺎ ﺷﺪه و آنرا ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ اﻳﻦ ﻋﺒﺪ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﻣﻐﻔﺮت و رﺣﻤﺖ ﭘﺮوردﮔﺎر را از دﻋﺎي ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻲﺑﻬﺮه‬
‫ﻧﻜﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ ¥ ¤ £ ¢ ¡  ~ } | {  z y x w m‬‬
‫¦ § ¨ © ‪ l « ª‬ﺍﻟﻨﻤﻞ‪١٩ :‬‬
‫)ﭘﺮوردﮔﺎرا! ﭼﻨﺎن ﻛﻦ ﻛﻪ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﺳﭙﺎﺳﮕﺰار ﻧﻌﻤﺘﻬﺎﺋﻲ ﺑﺎﺷﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻦ و ﭘﺪر و‬
‫ﻣﺎدرم ارزاﻧﻲ داﺷﺘﻪاي‪ ،‬و )ﻣﺮا ﺗﻮﻓﻴﻖ ﻋﻄﺎء ﻓﺮﻣﺎ ﺗﺎ( ﻛﺎرﻫﺎي ﻧﻴﻜﻲ را اﻧﺠﺎم دﻫﻢ ﻛﻪ ﺗﻮ از‬
‫آنﻫﺎ راﺿﻲ ﺑﺎﺷﻲ )و ﻣﻦ ﺑﺪآنﻫﺎ رﺳﺘﮕﺎر ﺑﺎﺷﻢ(‪ ،‬و ﻣﺮا در ﭘﺮﺗﻮ ﻣﺮﺣﻤﺖ ﺧﻮد از زﻣﺮه‬
‫ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺷﺎﻳﺴﺘﻪات ﮔﺮدان(‪.‬‬
‫‪  À ¿ ¾½ ¼ » º ¹ ¸ ¶ µ´ ³ ² ± ° ¯ ® ¬ «m‬‬
‫‪ l  Á‬ﻓﺎﻃﺮ‪٢ :‬‬
‫)ﺧﺪاوﻧﺪ )درِ ﺧﺰاﺋﻦ( ﻫﺮ رﺣﻤﺘﻲ را ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﺑﮕﺸﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ )آن را‬
‫ﺑﺒﻨﺪد و( از آن ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧﺪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي را ﻛﻪ ﺑﺎز دارد و از آن ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي‬
‫ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﺟﺰ او ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ آن را رﻫﺎ و روان ﺳﺎزد‪ ،‬و او ﺗﻮاﻧﺎ و ﻛﺎر ﺑﺠﺎ اﺳﺖ‪) .‬ﻟﺬا ﻧﻪ‬
‫در ﻛﺎري در ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬و ﻧﻪ ﻛﺎري را ﺑﺪون ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﺪ(‪.‬‬
‫ﻭﺻﻠﯽ ﺍﷲ ﻭﺳﻠﻢ ﻋﻠﯽ ﳏﻤﺪ ﻭﺁﻝ ﳏﻤﺪ‪.‬‬
‫ﺳﺒﺤﺎﻧﮏ ﺍﻟﻠﻬﻢ ﻭﲝﻤﺪﮎ‪ ،‬ﺍﺷﻬﺪ ﺍﻥ ﻻ ﺍﻟﻪ ﺍﻻ ﺍﻧﺖ‪ ،‬ﺍﺳﺘﻐﻔﺮﮎ ﻭﺍﺗﻮﺏ ﺍﻟﻴﮏ‪.‬‬
‫ﻭﺁﺧﺮ ﺩﻋﻮﺍﻧﺎ ﺍﻥ ﺍﳊﻤﺪ ﷲ ﺭﺏ ﺍﻟﻌﺎﳌﻴﻦ‪.‬‬
‫دﻟﺒﺎﺧﺘﻪ رﺣﻤﺖ وﻣﻐﻔﺮت ورﺿﺎﻳﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ‪:‬‬
‫ﻋﻠﻲ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺻﻼﺑﻲ‬
‫ﻓﺼﻞ اول‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن از ﻣﻜّﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫اﻳﻦ ﻓﺼﻞ درﺑﺮﮔﻴﺮﻧﺪه ﭘﻨﺞ ﮔﻔﺘﺎر زﻳﺮ ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬


‫ﮔﻔﺘﺎر ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬اﺳﻢ‪ ،‬ﻧﺴﺐ‪ ،‬ﻛﻨﻴﻪ‪ ،‬اﻟﻘﺎب‪ ،‬ﺻﻔﺎت‪ ،‬ﺧﺎﻧﺪان و ﺟﺎﻳﮕﺎه و‬
‫ﻣﻨﺰﻟﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س در ﻋﺼﺮ ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ‬
‫ﮔﻔﺘﺎر دوم‪ :‬راﺑﻄﻪ ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﺎ ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﺳﻮم‪ :‬ﻣﻼزﻣﺖ و ﻣﺼﺎﺣﺒﺖ ﻧﺒﻲ اﻛﺮمص در ﻣﺪﻳﻨﻪ‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﭼﻬﺎرم‪ :‬اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ در ﻓﻀﻴﻠﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس رواﻳﺖ‬
‫ﺷﺪهاﻧﺪ‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ذواﻟﻨﻮرﻳﻦ در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﺻﺪ‪‬ﻳﻖ و ﻓﺎروقب‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﻧﺨﺴﺖ‬
‫اﺳﻢ‪ ،‬ﻧﺴﺐ‪ ،‬ﻛﻨﻴﻪ‪ ،‬اﻟﻘﺎب‪ ،‬ﺻﻔﺎت‪ ،‬ﺧﺎﻧﺪان و ﺟﺎﻳﮕﺎه اﻳﺸﺎن در ﻋﺼﺮ‬
‫ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ‬

‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬اﺳﻢ‪ ،‬ﻛﻨﻴﻪ و اﻟﻘﺎب‬


‫‪ -1‬اﻳﺸﺎن ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻌﺎص ﺑﻦ اﻣﻴ‪‬ﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺸﻤﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﻣﻨﺎف ﺑﻦ‬
‫ﻗﺼ‪‬ﻲ‪ 1‬ﺑﻦ ﻛﻼب اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺴﺐ اﻳﺸﺎن در ﻋﺒﺪ ﻣﻨﺎف ﺑﻪ ﻧﺴﺐ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻣﻲرﺳﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎدرﺷﺎن أروي دﺧﺘﺮ ُﻛﺮَﻳ‪‬ﺰ ﺑﻦ رﺑﻴﻌﻪ ﺑﻦ ﺣﺒﻴﺐ ﺑﻦ ﻋﺒﺪﺷﻤﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﻣﻨﺎف ﺑﻦ ﻗﺼ‪‬ﻲ‪ 2‬و‬
‫ﻣﺎدر ﺑﺰرگ ﻣﺎدري اﻳﺸﺎن‪ ،‬ام ﺣﻜﻴﻢ اﻟﺒﻴﻀﺎء دﺧﺘﺮ ﻋﺒﺪاﻟﻤﻄﻠﺐ‪ ،‬ﺧﻮاﻫﺮ ﺗﻨﻲ ﻋﺒﺪاﷲ‪ ،‬ﭘﺪر‬
‫ﻧﺒﻲ اﻛﺮمص ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﺑﻴﺮ ﺑﻦ ﺑﻜﺎر ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ام ﺣﻜﻴﻢ و ﻋﺒﺪاﷲ دوﻗﻠﻮ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﭘﺴﺮ دﺧﺘﺮ ﻋﻤﻪ رﺳﻮل اﷲص ﺑﻮد و ﺣﻀﺮت رﺳﻮل‪ ،‬ﭘﺴﺮ داﻳﻲ‬
‫ﻣﺎدر ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن‪ .‬ﻣﺎدر ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﭘﺴﺮش‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎن از دﻧﻴﺎ‬
‫رﻓﺖ و اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬در ﺗﺸﻴﻴﻊ ﺟﻨﺎزه ﻣﺎدر ﺷﺮﻛﺖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ 3‬اﻣﺎ ﭘﺪر آن ﺣﻀﺮت در‬
‫زﻣﺎن ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ ﻓﻮت ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻛﻨﻴﻪ اﻳﺸﺎن‪ :‬در زﻣﺎن ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ ﻛﻨﻴﻪ اﻳﺸﺎن‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﺑﻮد اﻣﺎ ﭘﺲ از اﻳﻦﻛﻪ‬
‫رﻗﻴﻪ دﺧﺖ رﺳﻮل اﻛﺮمص از اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﺪاﷲ ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬اﻳﺸﺎن را ﺑﺎ ﻛﻨﻴﻪ‬
‫‪4‬‬
‫اﺑﻮﻋﺒﺪاﷲ ﺻﺪا ﻣﻲزدﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﻟﻘﺐ اﻳﺸﺎن‪ :‬ﻟﻘﺐ آن ﺣﻀﺮت ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺪراﻟﺪﻳﻦ اﻟﻌﻴﻨﻲ‪ 5‬در ﺷﺮح‬
‫ﺧﻮد ﺑﺮ ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺨﺎري ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬از ﻣﻬﻠّﺐ ﺑﻦ أﺑﻲ ﺻﻔﺮه‪ 6‬ﺳﺆال ﺷﺪ‪ :‬ﭼﺮا ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن‪،‬‬

‫‪ -١‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪ .(۵۳/۳‬ﺍﻻﺻﺎﺑﺔ )‪.(۳۷۷/۴‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺘﻤﻬﻴﺪ ﻭﺍﻟﺒﻴﺎﻥ‪ ،‬ﳏﻤﺪ ﻳﺤﻴﯽ ﺍﻷﻧﺪﻟﺲ‪ ،‬ﺹ‪.۱۹‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﳋﻼﻗﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ ﻭﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﺍﻷﻣﻮﻳ‪‬ﺔ‪ ،‬ﻳﺤﻴﯽ ﺍﻻﻳﺤﻴﯽ‪ ،‬ﺹ‪.۳۸۸‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﺘﻤﻬﻴﺪ ﻭ ﺍﻟﺒﻴﺎﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۱۹‬‬
‫‪ -٥‬ﳏﻤﻮﺩ ﺑﻦ ﺍﲪﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺍﻟﻌﻴﻨﯽ‪ ،‬ﺍﺯﻋﻠﻤﺎﯼ ﺗﺎﺭﻳﺦ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ ﻭ ﻓﻘﻪ ﺑﻮﺩ ﻭ ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺄﻟﻴﻔﺎﺕ ﺑﺴﻴﺎﺭ )ﺩ‪ ۸۵۵ .‬ﻫ (‬
‫ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺷﺬﺭﺍﺕ ﺍﻟﺬﻫﺐ )‪ (۲۸۶/۷‬ﻭ ﺍﻟﻀﻮﺀ ﺍﻟﻼﻣﻊ )‪.(۱۳۱/۱۰‬‬
‫‪ -٦‬ﻣﻬﻠﺐ ﺑﻦ ﺃﺑﯽ ﺻﻔﺮﻩ ﺃﺯﺩﯼ )ﺩ ‪ ۸۳‬ﻫ ( ﺍﺯ ﺍﻣﺮﺍ ﻭ ﺳﺮﺩﺍﺭﺍﻥ ﺑﻨﺎﻣﯽ ﺑﻮﺩ ﮐﻪ ﺩﺭ ﻋﻬﺪ ﻣﻌﺎﻭﻳﻪ ﻭ ﺩﺭ ﻫﻨﺪ ﻧﱪﺩﻫﺎﯼ‬
‫ﺑﺴﻴﺎﺭﯼ( ﺍﳒﺎﻡ ﺩﺍﺩ‪ .‬ﺍﻭ ﺍﺯ ﺟﺎﻧﺐ ﺍﺑﻦ ﺯﺑﻴﺮ‪ ،‬ﺍﻣﺎﺭﺕ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺟﺰﻳﺮﻩ ﺭﺍ ﻋﻬﺪ ﺩﺍﺭ ﺑﻮﺩ ﻭ ﺩﺭ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﻋﺒﺪﺍﳌﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺮﻭﺍﻥ‪،‬‬
‫ﺟﻨﮕﻬﺎﯼ ﺑﺴﻴﺎﺭﯼ ﻣﻴﺎﻥ ﺍﻭ ﻭ ﺧﻮﺍﺭﺝ ﺭﻭﯼ ﺩﺍﺩ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺩﺭ ﺳﺎﻝ )‪ ۷۹‬ﻫ ( ﺍﺯ ﺟﺎﻧﺐ ﻋﺒﺪﺍﳌﻠﮏ‪ ،‬ﺍﻣﺎﺭﺕ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪40‬‬

‫ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ؟ او ﮔﻔﺖ‪ :‬زﻳﺮا اﻳﺸﺎن ﺗﻨﻬﺎ ﻓﺮدي ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ دو دﺧﺘﺮ ﻧﺒﻲ اﻛﺮم‬
‫ازدواج ﻧﻤﻮد‪ .1‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺑﺎن ﺟﻌﻔﻲ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬داﺋﻴﻢ‪ ،‬ﺣﺴﻴﻦ‬
‫ﺟ‪‬ﻌﻔﻲ ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺴﺮم‪ ،‬آﻳﺎ ﻣﻲداﻧﻲ ﭼﺮا ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ؟ ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻢ‪:‬‬
‫ﻧﻪ ﻧﻤﻲداﻧﻢ‪ ،‬او ﮔﻔﺖ‪ :‬زﻳﺮا ﻛﻪ از ﻣﻴﺎن ﺧﻠﻘﺖ آدم ﺗﺎ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺗﻨﻬﺎ ﻋﺜﻤﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ‬
‫دو دﺧﺘﺮ ﻳﻚ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ازدواج ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .2‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ‪ ،‬ﻗﻮﻟﻲ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﭼﻮن در ﻫﻨﮕﺎم ﺷﺐ‪ ،‬زﻳﺎد ﻗﺮآن ﺗﻼوت ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻟﻘﺐ ﺷﻬﺮت ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﻗﺮآن‬
‫‪3‬‬
‫و ﻗﻴﺎم در ﺷﺐ ﻫﺮ دو ﺑﺴﺎن ﻧﻮر ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﺗﻮﻟّﺪ اﻳﺸﺎن‪ :‬آن ﺣﻀﺮت در ﻣﻜﻪ و ﺷﺶ ﺳﺎل ﺑﻌﺪ از ﻋﺎماﻟﻔﻴﻞ ﺑﻪ دﻧﻴﺎ آﻣﺪ‪.4‬‬
‫ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻛﻪ ﻗﻮﻟﻲ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺷﻬﺮ ﻃﺎﺋﻒ را ﻣﺤﻞ ﺗﻮﻟﺪ اﻳﺸﺎن ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ‬
‫‪5‬‬
‫ﻛﻪ اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﭘﻨﺞ ﺳﺎل از ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص ﻛﻮﭼﻜﺘﺮ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -5‬ﻇﺎﻫﺮ اﻳﺸﺎن‪ :‬آن ﺣﻀﺮت‪ ،‬ﻣﺮدي ﺑﻮدﻧﺪ ﻣﻴﺎن ﺑﺎﻻ‪ ،‬ﺑﺎ ﭘﻮﺳﺘﻲ ﻧﺎزك‪ ،‬رﻳﺸﻲ‬
‫ﭘﺮﭘﺸﺖ‪ ،‬ﻣﻔﺎﺻﻠﻲ ﺑﺰرگ و ﭘﺸﺘﻲ ﭘﻬﻦ‪ ،‬ﻣﻮي ﺳﺮﺷﺎن اﻧﺒﻮه ﺑﻮد و ﻋﺎدت داﺷﺘﻨﺪ رﻳﺸﺸﺎن‬
‫را زرد ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎم ز‪‬ﻫﺮي در وﺻﻒ ﻇﺎﻫﺮ اﻳﺸﺎن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻋﺜﻤﺎن ﻣﺮدي ﭼﻬﺎرﺷﺎﻧﻪ‪،‬‬
‫ﺑﺎ ﻣﻮﻫﺎ و ﺻﻮرﺗﻲ زﻳﺒﺎ ﻛﻪ ﻣﻮﻫﺎي دو ﻃﺮف ﭘﻴﺸﺎﻧﻴﺶ رﻳﺨﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،6‬ﺑﻴﻨﻴﺸﺎن ﺑﺎرﻳﻚ و‬
‫دراز ﺑﻮد و ﺳﺎقﻫﺎي ﭘﺎﻳﺸﺎن ﻛﻠﻔﺖ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬دﺳﺘﺎﻧﻲ ﺑﻠﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻮﻫﺎﻳﻲ ﻣﺠﻌ‪‬ﺪ‪ ،‬دﻫﺎﻧﻲ زﻳﺒﺎ و‬
‫ﺳﻴﻤﺎﻳﻲ زﻳﺒﺎ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﮔﻮﻳﻨﺪ اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﭘﻮﺳﺘﻲ ﺳﻔﻴﺪ داﺷﺖ‪ ،‬اﮔﺮﭼﻪ ﻗﻮﻟﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﺮ آن اﺳﺖ‬
‫‪7‬‬
‫ﻛﻪ او رﻧﮕﻲ ﮔﻨﺪﻣﻲ داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﺷﻬﺮﺕ ﺍﻭ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺟﻨﮕﻬﺎﯼ ﺍﻭ ﺑﺎ ﺧﻮﺍﺭﺝ ﺑﻮﺩ‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﻭﻓﻴﺎﺕ ﺍﻷﻋﻴﺎﻥ )‪ .(۳۵۰/۵‬ﺳﻴﺮﺃﻋﻼﻡ ﺍﻟﻨﺒﻼﺀ‬
‫)‪.(۳۸۳/۴‬‬
‫‪ -١‬ﻋﻤﺪﺓ ﺍﻟﻘﺎﺭﯼ ﺷﺮﺡ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ )‪.(۲۰۱/۱۶‬‬
‫‪ -٢‬ﺳﻨﻦ ﺍﻟﺒﻴﻬﻘﯽ )‪ (۷۳/۷‬ﮐﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻗﻮﻝ ﺩﮐﺘﺮ ﻋﺎﻃﻒ ﳌﺎﺿﻪ ﺍﻳﻦ ﺧﱪﯼ ﺣﺴﻦ ﺍﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -٣‬ﺫﻭﺍﻟﻨﻮﺭﻳﻦ ﻋﺜﹼﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺹ ‪.۷۹‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻹﺻﺎﺑﺔ )‪.(۳۷۷/۴‬‬
‫‪ -٥‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺻﺎﺩﻕ ﻋﺮﺟﻮﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۴۵‬‬
‫‪ -٦‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۴۴۰/۵‬‬
‫‪ -٧‬ﺻﻔﺔ ﺍﻟﺼﻔﻮﺓ )‪ .(۲۹۵/۱‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺘﻮﺛﻴﻖ ﻓﯽ ﺳﻴﺮﺓ ﻭ ﺣﻴﺎﺓ ﺫﯼ ﺍﻟﻨﻮﺭﻳﻦ‪ ،‬ﺹ‪.۱۵‬‬
‫‪41‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫دوم‪ :‬ﺧﺎﻧﻮاده اﻳﺸﺎن‬


‫ﺣﻀﺮت‪ ،‬ﻫﺸﺖ ﻫﻤﺴﺮ داﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از اﺳﻼم ﺑﺎ اﻳﺸﺎن ازدواج ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﺑﻪ‬
‫ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪ :‬رﻗﻴ‪‬ﻪ دﺧﺘﺮ ﻧﺒﻲاﻛﺮم‪ ،‬ﺣﻀﺮت از اﻳﺸﺎن ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﺪاﷲ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ‬
‫آن ﺣﻀﺮت ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت رﻗﻴ‪‬ﻪ‪ ،‬ﺑﺎ امﻛﻠﺜﻮم دﺧﺘﺮ دﻳﮕﺮ ﺑﺰرﮔﻮار ﺣﻀﺮت رﺳﻮل ازدواج‬
‫ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻫﻤﺴﺮ دﻳﮕﺮ آن ﺣﻀﺮت ﻓﺎﺧﺘﻪ دﺧﺘﺮ ﻏﺰوان و ﺧﻮاﻫﺮ اﻣﻴﺮ ﻋﺘﺒﻪ ﺑﻦ ﻏﺰوان اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ از اﻳﺸﺎن ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﺪاﷲ اﺻﻐﺮ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﺎ أم ﻋﻤﺮو دﺧﺘﺮ ﺟﻨﺪب ازدي ازدواج‬
‫ﻛﺮد و از او ﺻﺎﺣﺐ ﻋﻤﺮو‪ ،‬ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬أﺑﺎن‪ ،‬ﻋﻤﺮ و ﻣﺮﻳﻢ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ از آن ﺑﺎ ﻓﺎﻃﻤﻪ دﺧﺘﺮ‬
‫وﻟﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪﺷﻤﺲ ﺑﻦ ﻣﻐﻴﺮة ﻣﺨﺰوﻣﻲ وﺻﻠﺖ ﻧﻤﻮد و از او ﺻﺎﺣﺐ وﻟﻴﺪ‪ ،‬ﺳﻌﻴﺪ‪ ،‬ام‬
‫ﺳﻌﺪ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺣﺎﺻﻞ ازدواج اﻳﺸﺎن ﺑﺎ ام اﻟﻨﺒﻴﻴﻦ دﺧﺘﺮ ﻋﻴﻨﻴﻪ ﺑﻦ ﺣﺼﻦ ﻗﺮاري‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﻤﻠﻚ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬اﻳﺸﺎن از رﻣﻠﻪ دﺧﺘﺮ ﺷﻴﺒﻪ ﺑﻦ رﺑﻴﻌﻪ اﻣﻮي ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻋﺎﺋﺸﻪل‪ ،‬أم أﺑ‪‬ﺎن و أم‪‬‬
‫ﻋﻤﺮو ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻻزم ﺑﻪ ذﻛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ رﻣﻠﻪ در زﻣﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص اﺳﻼم آورده و ﺑﺎ اﻳﺸﺎن‬
‫ﺑﻴﻌﺖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬آﺧﺮﻳﻦ ﻫﻤﺴﺮ اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﻧﺎﺋﻠﻪ دﺧﺘﺮ ﻓﺮاﻓﺼﻪ ﻛﻠﺒﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻗﺒﻞ از زﻓﺎف‪ ،‬از‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ ﺑﺮﮔﺸﺘﻪ و ﺑﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم ﮔﺮوﻳﺪ‪.‬‬
‫اﻳﺸﺎن را ﻧﻪ ﭘﺴﺮ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از‪ :‬ﻋﺒﺪاﷲ از ﻫﻤﺴﺮش رﻗﻴﻪ‪ ،‬ﻛﻪ دو ﺳﺎل‬
‫ﻗﺒﻞ از ﻫﺠﺮت ﺑﻪ دﻧﻴﺎ آﻣﺪ و ﻣﺎدرش او را ﺑﺎ ﺧﻮد و ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﺮد‪ .‬در‬
‫ﻃﻔﻮﻟﻴﺖ‪ ،‬ﺧﺮوس ﻧﺰدﻳﻚ ﭼﺸﻢ او را ﻣﺠﺮوح ﻛﺮد‪ .‬اﻳﻦ زﺧﻢ ﺑﻪ ﺗﺪرﻳﺞ ﺑﺰرگ ﺷﺪ‪ 2‬ﺗﺎ‬
‫اﻳﻦﻛﻪ در ﺳﺎل ﭼﻬﺎرم ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت ﺑﺮ اﺛﺮ ﺷﺪت اﻳﻦ زﺧﻢ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ در ﺳﻦ ﺷﺶ‬
‫ﺳﺎﻟﮕﻲ ﻓﻮت ﻛﺮد‪ .‬دوﻣﻴﻦ ﭘﺴﺮ او ﻋﺒﺪاﷲ اﺻﻐﺮ ﭘﺴﺮ ﻓﺎﺧﺘﻪ ﺑﻨﺖ ﻏﺰوان ﺑﻮد‪ .‬ﺳﻮﻣﻴﻦ ﭘﺴﺮ‬
‫اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﻋﻤﺮو ﭘﺴﺮ أم ﻋﻤﺮو دﺧﺘﺮ ﺟﻨﺪب ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﻤﺮو ﺑﻌﺪﻫﺎ از ﭘﺪر ﺧﻮد‪ ،‬ﺣﻀﺮت‬
‫ﻋﺜﻤﺎن و اﺳﺎﻣﻪ ﺑﻦ زﻳﺪ ﺣﺪﻳﺚ را رواﻳﺖ ﻧﻤﻮد و ﻋﻠﻲ ﺑﻦ ﺣﺴﻴﻦ‪ ،‬ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻴﺐ و‬
‫اﺑﻮاﻟﺰّﻧﺎد از او ﺣﺪﻳﺚ را رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬او ﺑﺎ رﻣﻠﻪ دﺧﺘﺮ ﻣﻌﺎوﻳﻪ ﺑﻦ أﺑﻲ ﺳﻔﻴﺎن ازدواج‬
‫ﻧﻤﻮد و در ﺳﺎل ﻫﺸﺘﺎد ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت وﻓﺎت ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬دﻳﮕﺮ ﭘﺴﺮان آن ﺣﻀﺮت از ام‬
‫ﻋﻤﺮو‪ ،‬ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬أﺑﺎن و ﻋﻤﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬أﺑﺎن در ﻓﻘﻪ‪ ،‬اﻣﺎم ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ در دوران ﺧﻼﻓﺖ‬

‫‪ - ١‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻃﱪﯼ )‪ .(۴۴۱/۵‬ﺍﻟﺘﻤﻬﻴﺪ ﻭ ﺍﻟﺒﻴﺎﻥ ﻓﯽ ﻣﻘﺘﻞ ﺍﻟﺸﻬﻴﺪ ﻋﺜﻤﺎﻥ‪ ،‬ﺹ‪ .۱۹‬ﺍﻷﻣﻴﻦ ﺫﻭﺍﻟﻨﻮﺭﻳﻦ ﳏﻤﻮﺩ ﺷﺎﮐﺮ‪،‬‬
‫ﺹ‪.۳۶۴‬‬
‫‪ - ٢‬ﺍﻷﻣﻴﻦ ﺫﻭﺍﻟﻨﻮﺭﻳﻦ‪ ،‬ﺹ‪ ،۳۶۵‬ﺍﻟﺘﻤﻬﻴﺪ ﻭ ﺍﻟﺒﻴﺎﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۱۹‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪42‬‬

‫ﻋﺒﺪاﻟﻤﻠﻚ ﺑﻦ ﻣﺮوان و ﺑﻪ ﻣﺪت ﻫﻔﺖ ﺳﺎل اﻣﺎرت ﻣﺪﻳﻨﻪ را ﺑﺮﻋﻬﺪه داﺷﺖ‪ .‬أﺑﺎن‬
‫اﺣﺎدﻳﺜﻲ را از ﭘﺪر ﺧﻮد و زﻳﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖس رواﻳﺖ ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از آنﻫﺎ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ :‬ﻫﺮ ﻛﺲ در آﻏﺎز روز و اﺑﺘﺪاي ﺷﺐ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺽ ﻭ ﻻ ﻓﯽ ﺍﻟﺴ‪‬ﻤﺎ ِﺀ ‪‬ﻭ ﻫﻮ ﺍﻟﺴ‪‬ﻤﻴ ‪‬ﻊ ﺍﻟﻌ‪‬ﻠﻴ ‪‬ﻢ«‪.‬‬
‫ﻀﺮ‪ ‬ﻣ ‪‬ﻊ ﺍ ‪‬ﺳ ‪‬ﻤﻪ ﺷ‪‬ﯽﺀٌ ﻓﯽ ﺍﻷَﺭ ﹺ‬
‫ﷲ ﺍﻟﹼﺬﯼ ﻻ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫»ﹺﺑﺴ‪‬ﻢ ﺍ ِ‬
‫)ﺑﺎ ﻧﺎم آن ﻓﺮﻣﺎﻧﺮوا و ﭘﺮوردﮔﺎري ﻛﻪ ﺑﺎ ﭘﻨﺎه ﺑﺮدن ﺑﻪ ﻧﺎم او ﻫﻴﭻ ﻛﺲ و ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ را‬
‫ﻳﺎراي زﻳﺎن رﺳﺎﻧﻴﺪن ﺑﻪ اﻧﺴﺎن ﻧﻴﺴﺖ و او ﭘﺮوردﮔﺎري اﺳﺖ ﺷﻨﻮا و داﻧﺎ(‪.‬‬
‫ﻫﻴﭻ ﻛﺲ و ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ در ﻃﻮل آن روز و آن ﺷﺐ ﺑﻪ او زﻳﺎﻧﻲ رﺳﺎﻧﺪ‪ .‬آن‬
‫روز ﻛﻪ ﻓﻠﺞ ﺷﺪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا اﻳﻦ ﺟﺰاي ﻓﺮاﻣﻮش ﻛﺮدن آن دﻋﺎﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ آنرا در ﻣﻮرد ﻣﻦ اﺟﺮا ﻧﻤﻮد«‪ .1‬او‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬از ﻓﻘﻬﺎي ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻮد و در ﺳﺎل ﺻﺪ و‬
‫ﭘﻨﺞ ﻫﺠﺮي وﻓﺎت ﻳﺎﻓﺖ‪ .2‬و ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ از ام ﻋﻤﺮو دﺧﺘﺮ ﺟﻨﺪب زاده ﺷﺪ‪ ،‬وﻟﻴﺪ و ﺳﻌﻴﺪ‬
‫دﻳﮕﺮ ﭘﺴﺮان ﺣﻀﺮتس ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن از ﻓﺎﻃﻤﻪ دﺧﺘﺮ وﻟﻴﺪ ﻣﺨﺰوﻣﻲ ﺻﺎﺣﺐ آﻧﺎن‬
‫ﺷﺪ‪ .‬ﺳﻌﻴﺪ در ﺳﺎل )‪ 56‬ﻫ( و در زﻣﺎن ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻌﺎوﻳﻪ ﺑﻦ أﺑﻲ ﺳﻔﻴﺎن اﻣﺎرت ﺧﺮاﺳﺎن‬
‫داﺷﺖ‪ .‬ﺣﻀﺮتس از ام اﻟﻨﺒﻴﻦ ﺻﺎﺣﺐ ﭘﺴﺮي ﺑﻪ ﻧﺎم ﻋﺒﺪاﻟﻤﻠﻚ ﺷﺪ ﻛﻪ در ﻃﻔﻮﻟﻴﺖ‬
‫ﻓﻮت ﻛﺮد‪ .‬ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ آن ﺣﻀﺮتس از ﻧﺎﺋﻠﻪ دﺧﺘﺮ ﻓﺮاﻓﺼﻪ ﻧﻴﺰ ﺻﺎﺣﺐ ﭘﺴﺮي ﺷﺪ‬
‫‪3‬‬
‫ﻛﻪ ﻧﺎم او را ﻋﻨﺒﺴﻪ ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫دﺧﺘﺮان اﻳﺸﺎن ﻧﻴﺰ ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از‪ :‬ﻣﺮﻳﻢ‪ ،‬دﺧﺘﺮ أم ﻋﻤﺮو‪ ،‬أم‪ ‬ﺳﻌﺪ‪ ،‬دﺧﺘﺮ ﻓﺎﻃﻤﻪ‬
‫ﺑﻨﺖ وﻟﻴﺪ ﻣ‪‬ﺨﺰوﻣﻲ‪ ،‬ﻋﺎﺋﺸﻪ‪ ،‬اُم أَﺑ‪‬ﺎن و اُم‪ ‬ﻋﻤﺮو دﺧﺘﺮان ر‪‬ﻣ‪‬ﻠﻪ ﺑﻨﺖ ﺷﻴﺒﻪ‪ ،‬ﻣﺮﻳﻢ دﺧﺘﺮ ﻧﺎﺋﻠﻪ‬
‫ﺑﻨﺖ ﻓَﺮاﻓﺼﻪ و أم وﻟﺪ دﺧﺘﺮ أم‪ ‬اﻟﻨﺒﻴﻦ‪ .4‬آﻣﻨﻪ دﺧﺘﺮ ﻋﻔّﺎن و ﺧﻮاﻫﺮ ﺗﻨﻲ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن‬
‫در زﻣﺎن ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ آراﻳﺶﮔﺮ ﺑﻮد و ﺑﺎ ﺣﻜﻢ ﺑﻦ ﻛﻴﺴﺎن ﺧﺪﻣﺖﻛﺎر ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻣﻐﻴﺮه‬
‫ﻣﺨﺰوﻣﻲ ازدواج ﻛﺮد‪ ،‬ﺣﻜﻢ در ﺳﺮّﻳﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺟﺤﺲ اﺳﻴﺮ ﺷﺪ و ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﺮده ﺷﺪ‪.‬‬
‫در آنﺟﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪ و ﻫﻤﺎنﺟﺎ ﻣﺎﻧﺪ ﺗﺎ اﻳﻦﻛﻪ در ﺳﺎل ﭼﻬﺎرم ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت و در‬
‫ﺣﺎدﺛﻪ »ﺑﺌﺮ ﻣﻌﻮﻧﻪ« ﺷﻬﻴﺪ ﺷﺪ‪ .‬آﻣﻨﻪ ﺑﺮﺧﻼف ﺷﻮﻫﺮ در ﻣﻜﻪ و ﺑﺮ ﻛﻔﺮ ﺧﻮﻳﺶ ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬ﺗﺎ‬

‫‪ -١‬ﺳﻨﻦ ﺗﺮﻣﺬﯼ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺏ ﺍﻟﺪﻋﻮﺍﺕ‪.۳۳۸۵:‬‬


‫‪ -٢‬ﺳﻴﺮﺃ ﻋﻼﻡ ﺍﻟﻨﺒﻼﺀ )‪.(۲۵۳/۴‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻷﻣﻴﻦ ﺫﻭﺍﻟﻨﻮﺭﻳﻦ‪ ،‬ﺹ‪.۳۶۹‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﺘﻤﻬﻴﺪ ﻭ ﺍﻟﺒﻴﺎﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۲۰‬‬
‫‪43‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫اﻳﻦﻛﻪ در روز ﻓﺘﺢ ﻣﻜﻪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺎدر و دﻳﮕﺮ ﺧﻮاﻫﺮاﻧﺶ اﺳﻼم آورد و ﻫﻤﺮاه ﻫﻨﺪ‪ ،‬دﺧﺘﺮ‬
‫ﻋﺘﺒﻪ و ﻫﻤﺴﺮ اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن‪ ،‬ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﻛﺮمص ﺑﻴﻌﺖ ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﺷﺮك ﻧﻮرزد‪ ،‬دﺳﺖ ﺑﻪ‬
‫‪1‬‬
‫ﺳﺮﻗﺖ ﻧﺰﻧﺪ و ﻣﺮﺗﻜﺐ زﻧﺎ و ﻓﺤﺸﺎ ﻧﺸﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺮادران ﻣﺎدري آن ﺣﻀﺮتس ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از‪ :‬وﻟﻴﺪ ﺑﻦ ‪‬ﻋﻘْﺒﻪ ﺑﻦ أﺑﻲ ‪‬ﻣِﻌﻴﻂ‪،‬‬
‫ﻋﻤﺎره ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ و ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ‪ .‬ﻋﻘﺒﻪ‪ ،‬ﭘﺪر آﻧﺎن‪ ،‬در روز ﺑﺪر‪ ،‬از ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪﮔﺎن ﺳﭙﺎه ﻛﻔﺮ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻌﺪ از ﺻﻠﺢ ﺣﺪﻳﺒﻴ‪‬ﻪ‪ ،‬وﻟﻴﺪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺮادر ﺧﻮد‪ ،‬ﻋﻤﺎره‪ ،‬ﺑﺮاي ﭘﺲ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺧﻮاﻫﺮﺷﺎن‪،‬‬
‫أُم‪ ‬ﻛﻠﺜﻮم ﻛﻪ اﺳﻼم آورده و ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻫﺠﺮت ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ رﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ رﺳﻮل‬
‫اﷲص از ﺗﺤﻮﻳﻞ او ﺑﻪ ﺑﺮادراﻧﺶ اﻣﺘﻨﺎع ﻛﺮد‪ .‬وﻟﻴﺪ در روز ﻓﺘﺢ ﻣﻜﻪ‪ ،‬اﺳﻼم آورد اﻣﺎ‬
‫اﺳﻼم آوردن ﻋﻤﺎره‪ ،‬دﻳﺮ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺧﻮاﻫﺮان ﻣﺎدري آن ﺣﻀﺮت ﻧﻴﺰ ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از‪ :‬أم ﻛﻠﺜﻮم دﺧﺘﺮ ﻋﻘﺒﻪ ﺑﻦ أﺑﻲ‬
‫ﻣﻌﻴﻂ ﻛﻪ در ﻣﻜﻪ اﺳﻼم آورد و ﻫﺠﺮت ﻧﻤﻮد‪ .‬او اوﻟﻴﻦ زﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از ﻣﺮاﺟﻌﺖ‬
‫رﺳﻮل اﷲص از ﺣﺪﻳﺒﻴ‪‬ﻪ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﻬﺮ ﻫﺠﺮت ﻛﺮد‪ .‬دﻳﮕﺮ ﺧﻮاﻫﺮان ﻣﺎدري آن‬
‫‪2‬‬
‫ﺣﻀﺮتس ام ﺣﻜﻴﻢ و ﻫﻨﺪ دﺧﺘﺮان ﻋﻘﺒﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫ﺳﻮم‪ :‬ﺟﺎﻳﮕﺎه ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن در زﻣﺎن ﺟﺎﻫﻠﻴ‪‬ﺖ‬


‫در آن دوران ﺟﺰء ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ اﻓﺮاد ﻗﻮم ﺧﻮد ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﺮدي ﺑﻮد ﺻﺎﺣﺐ ﻗﺪر و ﻣﻨﺰﻟﺖ و‬
‫ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺣﻴﺎ و آزرم و ﺷﻴﺮﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﺑﻮد‪ ،‬ﻗﻮﻣﺶ او را ﺑﺴﻴﺎر دوﺳﺖ ﻣﻲداﺷﺘﻨﺪ و‬
‫ﺑﺮاﻳﺶ اﺣﺘﺮام زﻳﺎدي ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻫﻴﭻ ﺑﺘﻲ ﺑﻪ ﺳﺠﻮد ﻧﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻣﺮﺗﻜﺐ ﻫﻴﭻ ﻓﺤﺸﺎ و‬
‫ﻛﺎر ﻧﺎﭘﺴﻨﺪي ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﻟﺐ ﺑﻪ ﺷﺮاب ﻧﺰد و ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﺷﺮاب‪ ،‬ﻋﻘﻞ را زاﺋﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ و‬
‫ﻋﻘﻞ ﮔﺮانﺑﻬﺎﺗﺮﻳﻦ ﻧﻌﻤﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ اﻧﺴﺎن داده‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺮ اﻧﺴﺎن ﻻزم اﺳﺖ‬
‫ﻗﺪر آنرا ﺑﺪاﻧﺪ و آنرا ﺑﻲارزش ﻧﻨﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﻫﺮﮔﺰ آوازﻫﺎي ﺧﻨﻴﺎﮔﺮان و ﻣﺠﺎﻟﺲ ﻟﻬﻮ و ﻟﻌﺐ‬
‫او را ﻣﺠﺬوب ﺧﻮد ﻧﻜﺮد و ﺑﺤﺪ‪‬ي ﺑﺎ ﺣﻴﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺷﺮم داﺷﺖ ﻛﺴﻲ ﻋﻮرت او را ﺑﺒﻴﻨﺪ‪.3‬‬
‫ﺑﻪ واﻗﻊ اﮔﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن ﺧﻮد او ﻧﻈﺮي ﺑﻴﻔﻜﻨﻴﻢ‪ ،‬راه ﺷﻨﺎﺧﺖ او ﺑﺮ ﻣﺎ آﺳﺎن ﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻷﻣﻴﻦ ﺫﻭﺍﻟﻨﻮﺭﻳﻦ‪ ،‬ﺹ‪.۳۴۶‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻷﻣﻴﻦ ﺫﻭﺍﻟﻨﻮﺭﻳﻦ‪ ،‬ﺹ‪.۳۵۴‬‬
‫‪ ٣‬ﻣﻮﺳﻮﻋﻪ ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﺍﲪﺪ ﺷﻠﺒﯽ )‪.(۶۱۸/۱‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪44‬‬

‫»ﻫﺮﮔﺰ آواز ﻧﺨﻮاﻧﺪم‪ ،‬آرزوﻫﺎي ﺑﺎﻃﻞ ﻧﻨﻤﻮدم‪ ،‬از آن ﻫﻨﮕﺎم ﻛﻪ ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﻴﻌﺖ ﻧﻤﻮدم‪،‬‬
‫ﺷﺮﻣﮕﺎه ﺧﻮد را ﺑﺎ دﺳﺖ راﺳﺘﻢ ﻟﻤﺲ ﻧﻜﺮدم‪ ،‬ﻧﻪ در ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ و ﻧﻪ در اﺳﻼم‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ‬
‫‪1‬‬
‫ﺷﺮاب ﻧﺨﻮردم و دﭼﺎر زﻧﺎ ﻧﺸﺪم‪«.‬‬
‫اﻳﺸﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﻠﻮم و ﻣﻌﺎرف آن روزﮔﺎر ﻋﺮب‪ ،‬ﭼﻮن ﻋﻠﻢ أﻧﺴﺎب‪ ،‬أﻣﺜﺎل و‬
‫ﺣﻜﻢ و ﺗﺎرﻳﺦ ﺟﻨﮓﻫﺎي ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻋﺮب )اﻷﻳ‪‬ﺎم( ﻣﻄﻠﻊ ﺑﻮد‪ ،‬اﻫﻞ ﺳﻔﺮ ﺑﻮد و از‬
‫ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي ﺷﺎم و ﺣﺒﺸﻪ دﻳﺪن ﻛﺮده ﺑﺎ اﻗﻮام و ﻣﻠّﺖﻫﺎي ﻋﺮب ﺑﺮ ﺧﻮرد داﺷﺘﻪ و ﺑﺎ‬
‫وﺿﻌﻴﺖ و ﺷﺮاﻳﻂ آﻧﺎن آﺷﻨﺎ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺮد ﺗﺠﺎرت ﺑﻮد و ﺑﺎ ﺛﺮوﺗﻲ ﻛﻪ از ﭘﺪر ﺑﻪ ارث‬
‫ﺑﺮده ﺑﻮد ﺑﺪان اﻗﺪام ﻧﻤﻮد و ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﭘﺲ از ﻣﻮﻓﻘﻴﺖﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎر‪ ،‬ﺟﺰو ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪان و‬
‫ﺑﺰرﮔﺎن ﺑﻨﻲاﻣﻴﺒﻪ ﻛﻪ ﺧﻮد‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﻗﺪر و ﻣﻨﺰﻟﺘﻲ واﻻ در ﻣﻴﺎن ﻗﺮﻳﺶ ﺑﻮد‪ ،‬ﺷﻮد‪ .‬در آن‬
‫روزﮔﺎران‪ ،‬در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻜﻪ‪ ،‬ﺷﺮف و ﻣﻨﺰﻟﺖ ﻫﺮ ﻓﺮدي ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻴﺰان ﻣﺎل و ﺛﺮوت او‬
‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﺷﺪ و ﻗﺪرت او ﺑﺮ ﭘﺎﻳﺔ ﺗﻌﺪاد ﻓﺮزﻧﺪان‪ ،‬ﺑﺮادران و اﻗﻮام و ﻃﺎﻳﻔﻪاش ﺷﻜﻞ‬
‫ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺪانﻫﺎ دﺳﺖ ﻳﺎﺑﺪ ﺑﻠﻜﻪ از ﻣﺤﺒﺖ و اﺣﺘﺮام‬
‫زﻳﺎدي در ﻣﻴﺎن ﻗﻮم ﺧﻮد و ﻗﺮﻳﺶ ﺑﺮﺧﻮردار ﺷﺪ‪ .‬از ﺟﺎﻟﺐﺗﺮﻳﻦ داﺳﺘﺎنﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در‬
‫ﻣﻮرد ﻣﻴﺰان ﻣﺤﺒﺖ و اﺣﺘﺮام ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن در زﻣﺎن ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل زن ﻋﺮب‪ ،‬آن ﻫﻨﮕﺎم ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻃﻔﻞ ﺧﻮﻳﺶ آواز ﻣﻲ ﺧﻮاﻧﺪ‪ ،2‬آوازﻫﺎﻳﻲ ﺑﺮ‬
‫زﺑﺎن ﻣﻲآورد ﻛﻪ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻣﻴﺰان اﻳﻦ ﻣﺤﺒﺖ و اﺣﺘﺮام ﻣﺮدم ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻲﺑﻮده‬
‫‪3‬‬
‫اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﺣ‪‬ــﺐ‪ ‬ﻗﹸــﺮ‪‬ﻳﺶ ﻟ‪‬ﻌﺜﻤــﺎ ﹶﻥ‬ ‫ﹸﺍﺣ‪‬ﺒـــﮏ ﻭ ﺍﻟـــﺮ‪‬ﺣ‪‬ﻤ ﹺﻦ‬
‫)]ﻓﺮزﻧﺪم[ ﻣﻦ ﺗﻮ را ﻫﻤﺎنﻗﺪر دوﺳﺖ دارم ﻛﻪ ﻗﺮﻳﺶ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن را دوﺳﺖ ﻣﻲداﺷﺖ(‬

‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬اﺳﻼم آوردن اﻳﺸﺎن‬


‫ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺳﻲ و ﭼﻬﺎر ﺳﺎل داﺷﺖ ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪﻳﻖس او را ﺑﻪ دﻳﻦ ﺟﺪﻳﺪ دﻋﻮت ﻧﻤﻮد و‬
‫او ﻧﻴﺰ ﺑﺪون ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ ﻣﻜﺚ و ﺗﺄﺛﻴﺮي ﺑﺪان ﮔﺮوﻳﺪ و ﺑﺪﻳﻦﺳﺎن ﺟﺰو ﺳﺎﺑﻘﻴﻦ اوﻟﻴﻦ اﻣ‪‬ﺖ‬

‫‪ -١‬ﺣﻠﻴﻪ ﺍﻷﻭﻟﻴﺎﺀ )‪.(۶۱ ،۶۰/۱‬‬


‫‪ -٢‬ﻋﺒﻘﹼﺮﻳﺔ ﻋﺜﻤﺎﻥ‪ ،‬ﻋﻘﹼﺎﺩ‪ ،‬ﺹ ‪.۷۲‬‬
‫‪ -٣‬ﻣﻮﺳﻮﻋﺔ ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﯽ )‪.(۶۱۸/۱‬‬
‫‪45‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬اﺑﻮاﺳﺤﺎق در اﻳﻦ اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻌﺪ از اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻋﻠﻲ و زﻳﺪ ﺑﻦ‬
‫ﺣﺎرﺛﻪ‪ ،1‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺳﻼم آورد و ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭼﻬﺎرﻣﻴﻦ ﻓﺮد ﻣﺴﻠﻤﺎن‬
‫ﻣﻄﺮح ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﺳﻼم آوردن ﺳﺮﻳﻊ او ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ در‬
‫ﺑﺎزﮔﺸﺖ از ﺳﻔﺮ ﺷﺎم‪ ،‬ﻣﺎﺟﺮاﻳﻲ ﺷﮕﻔﺖاﻧﮕﻴﺰ ﺑﺮاﻳﺶ ﭘﻴﺶ آﻣﺪه ﺑﻮد و رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﻧﺰد او و ﻃﻠﺤﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﻴﺪاﷲس رﻓﺖ و ﭼﻮن آﻧﺎن را ﺑﻪ اﺳﻼم ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ و ﺑﺸﺎرت‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ را ﺑﻪ آن دو داد‪ ،‬و اﻳﺸﺎن را از ﺣﻘﻮق اﺳﻼم آﮔﺎه ﻛﺮد‪ ،‬و ﺑﻪ آنﻫﺎ از ﺟﺎﻧﺐ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ وﻋﺪه اﺣﺘﺮام و اﻛﺮام داد‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﻫﻢ اﻳﻤﺎن آوردﻧﺪ و ﻋﺜﻤﺎن آن ﻣﺎﺟﺮا را ﺑﺮاي‬
‫ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص ﺑﺎزﮔﻮ ﻛﺮد‪ :‬ﺑﻪ ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص ﻋﺮض ﻛﺮد‪ :‬ﻳﺎ رﺳﻮل اﷲ!‪ ،‬ﻣﻦ ﺑﻪ‬
‫ﺗﺎزﮔﻲ از ﺷﺎم ﺑﺎزﮔﺸﺘﻪام‪ ،‬ﭼﻮن ﻛﺎروان ﻣﺎ در ﺣﺪ ﻓﺎﺻﻞ »ﻣﻌﺎن« و »اﻟﺰرﻗﺎء« اﺗﺮاق ﻛﺮد‪،‬‬
‫ﺷﺐ ﻫﻨﮕﺎم ﺻﺪاﻳﻲ را ﺷﻨﻴﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﺧﻔﺘﮕﺎن‪ ،‬ﺑﻴﺪار ﺷﻮﻳﺪ ﻛﻪ اﺣﻤﺪ در‬
‫ﻣﻜﻪ ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻪ ﺷﺪ و ﭼﻮن ﺑﻪ ﻣﻜﻪ آﻣﺪﻳﻢ‪ ،‬از ﺷﻤﺎ رﺳﺎﻟﺘﺘﺎن را ﺷﻨﻴﺪﻳﻢ‪ .2‬ﺑﺪون ﺷﻚ اﻳﻦ‬
‫ﺣﺎدﺛﻪ‪ ،‬ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺷﮕﺮﻓﻲ ﺑﺮ ﻋﺜﻤﺎن ﮔﺬاﺷﺘﻪ و او را ﺑﻪ ﺳﻮي اﺳﻼم ﺳﻮق داد‪ .‬او‪ ،‬ﺧﻮد‪،‬‬
‫ﺣﻘﻴﻘﺖ را ﺑﻪ ﭼﺸﻢ دﻳﺪ و ﭘﻴﺶ از ورود ﺑﻪ ﻣﻜﻪ ﺧﺒﺮ رﺳﺎﻟﺖ ﻣﺤﻤﺪ را ﺷﻨﻴﺪ‪ ،‬ﭘﺲ‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ آن ﻫﻨﮕﺎم ﻛﻪ ﺻﺪاﻗﺖ و ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺷﻨﻴﺪهﻫﺎﻳﺶ را ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬در ﭘﺬﻳﺮش آن‬
‫ﺗﺮدﻳﺪ ﺑﻪ ﺧﻮد راه دﻫﺪ؟ ﺑﻪ واﻗﻊ در اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺑﺎ ﻫﺮ درﺟﻪ از ﻋﻨﺎد و ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻲ‬
‫ﻛﻪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺟﺰ ﻗﺒﻮل ﺣﻖ و اﻳﻤﺎن آوردن ﺑﻪ آن ﻫﻴﭻ راه دﻳﮕﺮي را ﻳﭙﺶروي ﺧﻮد‬
‫ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﺪ و ﻟﻮ اﻳﻦﻛﻪ ﺗﻼش زﻳﺎدي ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﺟﻠﻮي روح ﺣﻘﻴﻘﺖﻃﻠﺐ ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﮕﻴﺮد اﻣﺎ‬
‫ﺑﺎز ﻗﺎدر ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﺎر ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد و ﺑﻪ ﻧﺪاي وﺟﺪان آﮔﺎه ﺧﻮﻳﺶ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺜﺒﺖ ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﭘﺎﺳﺦ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ دﻋﻮت ﻣﺒﺎرك‪ ،‬ﻧﻪ از روي ﺣﻤﺎﻗﺖ و‬
‫ﺟﻬﺎﻟﺖ ﻛﻪ از روي ﻳﻘﻴﻨﻲ راﺳﺦ و ﺑﺎوري ﺑﺪور از ﺷﻚ ﺑﻮد‪ .3‬او ﻫﻤﺎنﻃﻮر ﻛﻪ ﻋﺎدت‬
‫داﺷﺖ در ﺗﻤﺎﻣﻲ اﻣﻮر ﺑﺎ آراﻣﺶ و ﺗﺪﺑﻴﺮ ﺑﻴﺎﻧﺪﻳﺸﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻧﻴﺰ ﻫﻤﻴﻦ روش را در‬
‫ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﻪ ﻳﻘﻴﻦ ﭘﻲ ﺑﺮد ﻛﻪ اﻳﻦ دﻋﻮت‪ ،‬ﻓﺮاﺧﻮاﻧﻲ اﺳﺖ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻓﻀﺎﺋﻠﻮ ﻧﻪ‬
‫رزاﺋﻞ و ﭘﺴﺘﻲﻫﺎ‪ ،‬او اﻳﻦ دﻋﻮت را راﻫﻲ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺗﻮﺣﻴﺪ و اﺟﺘﻨﺎب از ﺷﺮك دﻳﺪ ﻛﻪ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ )‪.(۲۸۹– ۲۸۷/۱‬‬


‫‪ -٢‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪.(۵۵/۳‬‬
‫‪ -٣‬ﺟﻮﻟﺔ ﺗﺎﺭﻳﺨﻴﻪ ﻓﯽ ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ ﺹ‪.۳۰۲‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪46‬‬

‫ﻣﺮدﻣﺎن را ﺑﻪ ﻋﺒﺎدت و اﻃﺎﻋﺖ ﭘﺮوردﮔﺎرﺷﺎن ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ و آﻧﺎن را از ﻏﻔﻠﺖ و ﺧﻮاب‬


‫ﺟﻬﺎﻟﺖ ﺑﺮﺣﺬر ﻣﻲدارد و در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﺑﻪ ﻗﻮم ﺧﻮﻳﺶ ﻧﮕﺮﻳﺴﺖ و دﻳﺪ ﻛﻪ آﻧﺎن ﺟﺎﻫﻼﻧﻪ‬
‫ﺑﺖ ﻣﻲﭘﺮﺳﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺮدار ﻣﻲﺧﻮرﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻣﺤﺮّﻣﺎﺗﻲ ﭼﻮن‬
‫رﻳﺨﺘﻦ ﺧﻮن دﻳﮕﺮان را ﻣﺒﺎح ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ ،1‬آﻧﮕﺎه در ﻣﺤﻤﺪ اﻧﺪﻳﺸﻴﺪ‪ ،‬ﻓﺮدي راﺳﺘﮕﻮ و اﻣﻴﻦ‪،‬‬
‫ﻛﻪ ﻣﺮدﻣﺎن ﺗﻨﻬﺎ از او ﺧﻮﺑﻲ دﻳﺪهاﻧﺪ و ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺪي را از او ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻧﻨﻤﻮدهاﻧﺪ‪ .‬ﻫﻴﭻ ﻛﺲ‬
‫دروﻏﻲ را از او ﻧﺸﻨﻴﺪه و ﺧﻴﺎﻧﺘﻲ از او ﺳﺮ ﻧﺰده‪ ،‬ﺣﺎل اﻳﻦ ﻓﺮد‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﻓﻀﺎﻳﻞ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن را‬
‫ﺑﻪ ﻋﺒﺎدت و ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻨﻬﺎ ﻓﺮاﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺪاﻳﻲ ﻛﻪ او را ﻫﻴﭻ ﺷﺮﻳﻜﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺤﻤﺪ او را دﻋﻮت ﺑﻪ ﺻﻠﻪ رﺣﻢ و ﻣﺤﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻮﻳﺸﺎن و ﻫﻤﺴﺎﻳﮕﺎن‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬او را ﺑﻪ اﻗﺎﻣﺔ ﻧﻤﺎز و ﮔﺮﻓﺘﻦ روزه ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ و از او ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ را ﭘﺮﺳﺘﺶ و اﻃﺎﻋﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،2‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﻪ ﻧﺪاي ﻣﺤﻤﺪص ﻟﺒﻴﻚ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ و‬
‫ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪ‪‬ﻳﻖس اﺳﻼم ﻣﻲآورد و در اﻳﻦ راه ﭘﻴﺸﮕﺎﻣﺎﻧﻪ و در ﻋﻴﻦ ﺻﻼﺑﺖ‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫آراﻣﺶ ﮔﺎم ﻣﻲﻧﻬﺪ‪ ،‬راﻫﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ در آن ﭼﻮﻧﺎن او‪ ،‬ﺻﺒﻮر و ﺑﺰرگﻣﻨﺶ‪ ،‬آرام و ﺑﺎ‬
‫ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺰرﮔﻮار و ﻧﻴﻜﻮﻛﺎر و ﻣﻬﺮﺑﺎن و ﺳﺨﺎوﺗﻤﻨﺪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎﻳﺴﺖ ﺑﺎ ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻫﻤﺪل ﺑﻮد و‬
‫‪3‬‬
‫ﻳﺎر ﺿﻌﻴﻔﺎن ﺷﺪ ﺗﺎ ﻧﻬﺎل اﺳﻼم رﺷﺪ ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﺛﻤﺮ دﻫﺪ‪.‬‬
‫در وﺻﻒ اﺳﻼم آوردن ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺧﺎﻟﻪاش‪ ،‬ﺳﻌﺪي ﺑﻨﺖ ﻛﺮﻳﺰ ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺮوده اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﷲ ‪‬ﻳﻬ‪‬ــﺪﯼ ﺇﻟــﯽ ﺍﹾﻟﺤ‪‬ــﻖ‪‬‬ ‫ﻭ ﹶﺃ ‪‬ﺭﺷ‪‬ــﺪ‪‬ﻩ ﻭ‪‬ﺍ ُ‬ ‫ﷲ ‪‬ﻋﺜﹾﻤﺎﻧـﹰﺎ ﹺﺑﻘﹶـﻮ‪‬ﻟﯽ ﺇﻟـﯽ ﺍﳍﹸـﺪﯼ‬ ‫ﻫ‪‬ﺪﯼ ﺍ ُ‬
‫ﻕ‬‫ﯼ ﻻ‪‬ﻳﺼ‪‬ـﺪ‪ ‬ﻋ‪‬ـ ﹺﻦ ﺍﻟﺼ‪‬ـ ‪‬ﺪ ﹺ‬ ‫ﻭﮐﺎ ﹶﻥ ﺑ‪‬ـﺮ‪‬ﺃ ﹴ‬ ‫ﺤﻤ‪‬ــﺪﹰﺍ‬ ‫ﯼ ﺍﻟﺴ‪‬ــﺪ‪‬ﻳ ‪‬ﺪ ‪‬ﻣ ‪‬‬ ‫ﻓﺘــﺎ‪‬ﺑ ‪‬ﻊ ﺑــﺎﻟﺮ‪‬ﹾﺃ ﹺ‬
‫ﺲ ﻓ‪‬ـﯽ ﺍﻷُﻓـ ﹺﻖ‬ ‫ﺝ ﺍﻟﺸ‪ ‬ﻤ ‪‬‬ ‫ﻓﹶﮑﺎ ﹶﻥ ﹶﮐ‪‬ﺒ ‪‬ﺪ ﹴﺭ ﻣﺎ ‪‬ﺯ ‪‬‬ ‫ﺤﻖ‪ ‬ﹺﺑ ‪‬ﻨﺘ‪‬ــﻪ‬
‫ﺙ ﺑﹺــﺎﹾﻟ ‪‬‬‫ﻭ ﺃ‪‬ﻧ ﹶﮑﺤ‪‬ــﻪ ﺍ ﹶﳌ ‪‬ﺒﻌ‪‬ــﻮ ﹸ‬
‫ﺨﻠﹾــ ﹺﻖ‬
‫ﺖ ‪‬ﻟ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﷲ ﹸﺃ ‪‬ﺭﺳ‪‬ــ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﻭ ﺃﻧــﺖ ﺃﹶﻣــﻴ ‪‬ﻦ ﺍ ِ‬ ‫ﮎ ﻳــﺎﺍﺑ ‪‬ﻦ ﺍﻟﹾﻬﺎﺷ‪‬ــﻤﻴ‪ ‬ﻴ ‪‬ﻦ ‪‬ﻣ ‪‬ﻬﺠ‪‬ﺘــﯽ‬
‫ﻓ‪‬ــﺪﺍ ‪‬ﺅ ‪‬‬

‫)ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ راه راﺳﺖ رﻫﻨﻤﻮن ﻛﺮد و ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ راه ﺣﻖ را‬
‫ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ ﺗﺼﻤﻴﻤﻲ درﺳﺖ‪ ،‬ﭘﻴﺮو ﻣﺤﻤﺪص ﺷﺪ‪ ،‬ﺗﺼﻤﻴﻢ درﺳﺘﻲ ﻛﻪ او را‬
‫از ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﺎز ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﻴﺰ دﺧﺘﺮش را ﺑﻪ ﻋﻘﺪ او در آورد‪ ،‬وﺻﻠﺘﻲ ﻛﻪ‬

‫‪ -١‬ﻣﺮﻭﻳ‪‬ﺎﺕ ﺍﻟﻌﻬﺪ ﺍﳌﮑﹼﯽ‪ ،‬ﻋﺎﺩﻝ ﻋﺒﺪﺍﻟﻐﻔﻮﺭ )‪.(۸۰۵/۲‬‬


‫‪ -٢‬ﻓﺘﻨﺔ ﻣﻘﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎﻥ )‪.(۳۷/۱‬‬
‫‪ -٣‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺻﺎﺩﻕ ﻋﺮﺟﻮﻥ‪ ،‬ﺹ‪ .۵۳‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭ ﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ )‪.(۲۱۰/۷‬‬
‫‪47‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫ﺑﺴﺎن ﺑﺮﺧﻮرد ﺑﺪر و ﺧﻮرﺷﻴﺪ در اﻓﻖ ﺑﻮد‪ .‬اي ﻣﺤﻤﺪ! اي ﻓﺮزﻧﺪ ﻫﺎﺷﻤﻴﺎن! ﺟﺎﻧﻢ ﺑﻪ‬
‫ﻗﺮﺑﺎﻧﺖ‪ ،‬ﺗﻮ اﻣﻴﻦ ﺧﺪاوﻧﺪي ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻫﺪاﻳﺖ ﻣﺮدﻣﺎن ﻣﺒﻌﻮث ﺷﺪهاي(‪.‬‬

‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ازدواج آن ﺣﻀﺮت ﺑﺎ رﻗﻴ‪‬ﻪ دﺧﺖ ﺑﺰرﮔﻮار رﺳﻮل ﺧﺪاص‬


‫ﺑﺎ اﺳﻼم آوردن ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﭘﻴﻮﻧﺪﻫﺎي ﻣﺤﺒ‪‬ﺖ و اﺧﻮ‪‬ت ﺑﻴﻦ او و دﻳﮕﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫ﺑﺮﻗﺮار ﺷﺪ و ﺑﺎ ازدواج آن ﺣﻀﺮت ﺑﺎ رﻗﻴ‪‬ﻪ دﺧﺖ ﻧﺒﻲاﻛﺮمص ﻗﺪر و ﻣﻨﺰﻟﺖ او ﻧﺰد‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن دو ﭼﻨﺪان ﺷﺪ‪ .‬داﺳﺘﺎن اﻳﻦ ازدواج ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﺮح اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﭘﻴﺸﺘﺮ رﻗﻴ‪‬ﻪ را ﺑﻪ ﻋﻘﺪ ‪‬ﻋﺘْﺒﻪ ﭘﺴﺮ اﺑﻮﻟﻬﺐ و دﺧﺘﺮ دﻳﮕﺮﺷﺎن‪ ،‬أم‪‬ﻛﻠﺜﻮم را ﺑﻪ ﻧﻜﺎح ‪‬ﻋ َﺘﻴ‪‬ﺒﻪ‪،‬‬
‫دﻳﮕﺮ ﭘﺴﺮ اﺑﻮﻟﻬﺐ درآورده ﺑﻮد اﻣﺎ ﭘﺲ از ﻧﺰول آﻳﺎت ﺳﻮرة ﻣﺒﺎرﻛﻪ ﻣﺴﺪ ﻛﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫‪f e d c b a ` _ ~ } | { z y x m‬‬

‫‪ l sr q po n mlk jihg‬ﺍﳌﺴﺪ‪٥ - ١ :‬‬


‫)ﻧﺎﺑﻮد ﺑﺎد اﺑﻮﻟﻬﺐ! و ﺣﺘﻤﺎً ﻫﻢ ﻧﺎﺑﻮد ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬داراﺋﻲ و آﻧﭽﻪ )از ﺷﻐﻞ و ﻣﻘﺎم( ﺑﻪ‬
‫دﺳﺖ آورده اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﻮدي ﺑﺪو ﻧﻤﻲرﺳﺎﻧﺪ )و او را از آﺗﺶ دوزخ ﻧﻤﻲرﻫﺎﻧﺪ(‪ .‬ﺑﻪ آﺗﺶ‬
‫ﺑﺰرﮔﻲ در ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ و ﺧﻮاﻫﺪ ﺳﻮﺧﺖ ﻛﻪ زﺑﺎﻧﻪﻛﺶ و ﺷﻌﻠﻪور ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬و‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻫﻤﺴﺮش ﻛﻪ )در اﻳﻨﺠﺎ آﺗﺶ ﺑﻴﺎر ﻣﻌﺮﻛﻪ و ﺳﺨﻦﭼﻴﻦ اﺳﺖ در آنﺟﺎ ﺑﺪﺑﺨﺖ‬
‫و( ﻫﻴﺰمﻛﺶ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬در ﮔﺮدﻧﺶ رﺷﺘﻪ ﻃﻨﺎب ﺗﺎﻓﺘﻪ و ﺑﺎﻓﺘﻪاي از اﻟﻴﺎف اﺳﺖ(‪.‬‬
‫اﺑﻮﻟﻬﺐ و ام ﺟﻤﻴﻞ دﺧﺘﺮ ﺣﺮب ﺑﻦ اﻣﻴ‪‬ﻪ‪ ،‬ﻣﺎدر ﻋﺘﺒﻪ و ﻋﺘﻴﺒﻪ‪ ،‬آﻧﺪو را اﻣﺮ ﺑﻪ ﻃﻼق‬
‫دﺧﺘﺮان ﻣﺤﻤﺪص دادﻧﺪ وآﻧﺎن ﻧﻴﺰ ﻗﺒﻞ از ﻫﻤﺒﺴﺘﺮ ﺷﺪن اﻳﺸﺎن را ﻃﻼق دادﻧﺪ ﺗﺎ ﺧﻮد‬
‫ﻟﻄﻔﻲ ﺑﺎﺷﺪ از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ آل ﻣﺤﻤﺪ و ذﻟّﺘﻲ ﺑﺎﺷﺪ از آن اﺑﻮﻟﻬﺐ و ﻓﺮزﻧﺪان او‪.1‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﻣﺤﺾ ﺷﻨﻴﺪن اﻳﻦ ﻣﺎﺟﺮا ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص آﻣﺪ و از رﻗﻴﻪ ﺧﻮاﺳﺘﮕﺎري‬
‫ﻧﻤﻮد‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﻴﺰ اﻳﺸﺎن را ﺑﻪ ﻋﻘﺪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس درآورد و ﺣﻀﺮت‬
‫ﺧﺪﻳﺠﻪ)ل(‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬دﺧﺘﺮ ﺑﺰرﮔﻮارﺷﺎن را ﺑﺮاي اﻳﻦ اﻣﺮ آﻣﺎده ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ازدواﺟﻲ‬
‫ﺑﻮد ﻣﻴﻤﻮن و ﻣﺒﺎرك ﺑﺎ ﻣﺮدي ﻛﻪ از ﺧﻮش ﺳﻴﻤﺎﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدان ﻗﺮﻳﺶ ﺑﻮد و ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ‬

‫‪ -١‬ﺫﻭﺍﻟﻨﻮﺭﻳﻦ ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﳏﻤﺪ ﺭﺷﻴﺪﺭﺿﺎ‪ ،‬ﺹ‪.۱۲‬‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪48‬‬

‫ﻫﻤﭙﺎﻳﻪ ﺟﻤﺎل و زﻳﺒﺎﻳﻲ رﻗﻴﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻫﻨﮕﺎم ازدواج آن دو‪ ،‬ﻣﺮدم اﻳﻦ ﺑﻴﺖ ﺷﻌﺮ را‬
‫ﻣﻲﺳﺮودﻧﺪ‪:‬‬
‫‪١‬‬
‫‪‬ﺭ ‪‬ﻗﻴ‪ ‬ﹲﺔ‪ ،‬ﻭ ﺯ‪‬ﻭﺟ‪‬ﻬـﺎ ﻋﺜﻤـﺎ ﹸﻥ‬ ‫ﺴ ‪‬ﻦ ‪‬ﺯ ‪‬ﻭﺟ‪‬ﻴ ﹺﻦ ﺭﺁﳘـﺎ ﺇﻧﺴـﺎ ﹲﻥ‬
‫ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬‬
‫)رﻗﻴﻪ و ﻫﻤﺴﺮش‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬زﻳﺒﺎﺗﺮﻳﻦ ﻫﺴﻤﺮاﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺣﺎل ﻣﺮدم آنﻫﺎ را‬
‫ﺑﻪ ﭼﺸﻢ دﻳﺪهاﻧﺪ(‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﻗﺮﻳﺸﻲ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ رﻗﻴﻪ ﻣﺸﻐﻮل ﺷﺴﺘﻦ ﺳﺮ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻮد‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮ او وارد ﺷﺪ و ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ »دﺧﺘﺮم ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬
‫اﺑﻮﻋﺒﺪاﷲ )ﻋﺜﻤﺎن( ﺑﻪ ﻧﻴﻜﻲ رﻓﺘﺎر ﻛﻦ ﻛﻪ اﺧﻼق او از دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﻣﻦ ﺷﺒﻴﻪ‬
‫‪2‬‬
‫اﺳﺖ«‪.‬‬
‫در واﻗﻊ امﺟﻤﻴﻞ و اﺑﻮﻟﻬﺐ ﮔﻤﺎن ﻣﻲﺑﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻃﻼق رﻗﻴﻪ و امﻛﻠﺜﻮمب آل‬
‫ﻣﺤﻤﺪ را ﺧﻮار و ذﻟﻴﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ و ﻋﻈﻴﻢاﻟﺸﺄن‪ ،‬ﺳﺮﻧﻮﺷﺘﻲ ﺧﻮب را‬
‫ﺑﺮاي دﺧﺘﺮان ﻣﺤﻤﺪص رﻗﻢ زده ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺪون ﺷﻚ اﻳﻦ ذﻟّﺖ ﺑﻪ ﺧﻮد امﺟﻤﻴﻞ و اﺑﻮﻟﻬﺐ‬
‫ﺑﺎزﮔﺸﺖ و ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻴﺖ ﻧﺒﻮ‪‬ت را از ﺑﺪيﻫﺎ ﻣﺤﻔﻮظ ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻫﺮﭼﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫‪3‬‬
‫ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﻫﻤﺎن ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻣﺸﻜﻼت ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس و ﻫﺠﺮت اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﺣﺒﺸﻪ‬


‫ﻗﺎﻧﻮن آزﻣﺎﻳﺶ و ﺗﺤﻤﻞ ﻣﺸﻜﻼت‪ ،‬ﻗﺎﻧﻮﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪي اﻓﺮاد و اﻗﻮام آنﻫﺎ را ﺗﺠﺮﺑﻪ‬
‫ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ وﺻﺤﺎﺑﻪ ﻧﻴﺰ از اﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺴﺘﺜﻨﻲ ﻧﺒﻮده و ﻣﺸﻜﻼﺗﻲ را ﺑﻪ ﭼﺸﻢ دﻳﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﻛﻮه‬
‫را از ﺟﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﺟﺎن و ﻣﺎل ﺧﻮد را در راه ﺧﺪا ﻓﺪا ﻛﺮدﻧﺪ و ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺗﻼش ﺧﻮد را‬
‫در اﻳﻦ راه از ﺧﻮد ﻣﺒﺬول داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ ﻧﻴﺰ از ﺑﻼﻳﺎ و‬
‫ﻣﺼﺎﺋﺐ آن در اﻣﺎن ﻧﻤﺎﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن ﻧﻴﺰ ﻳﻜﻲ از آﻧﺎن ﺑﻮد ﻛﻪ در راه ﺧﺪا و دﻳﻦ‬
‫ﺣﻜَﻢ ﺑﻦ أﺑﻲ اﻟﻌﺎص ﺑﻦ أﻣﻴ‪‬ﻪ ﻣﺘﺤﻤﻞ‬
‫او آزار و اذﻳﺖ ﺑﺴﻴﺎري را از ﺟﺎﻧﺐ ﻋﻤﻮﻳﺶ‪ ،‬‬

‫‪ -١‬ﺃﻧﺴﺎﺏ ﺍﻷﺷﺮﺍﻑ‪ ،‬ﺹ ‪.۸۹‬‬


‫‪» -٢‬ﺍﻧ‪‬ﻪ ﹶﺃ ‪‬ﺷ‪‬ﺒ ‪‬ﻪ ﺃﺻﺤﺎﺑﯽ ﺑﯽ ‪‬ﺧﻠﹸﻘﹰﺎ«‪ :‬ﻃﱪﺍﻧﯽ ﺍﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﺭﻭﺍﻳﺖ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺍﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻫﻴﺜﻤﯽ ﺩﺭ ﺍ‪‬ﻤﻊ‬
‫)ﺣﺪﻳﺚ‪ (۱۴۵۰۰‬ﺭﺟﺎﻝ ﻭ ﺭﺍﻭﻳﺎﻥ ﺁﻥﺭﺍ ﺛﻘﻪ ﻣﯽﺩﺍﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -٣‬ﺩﻣﺎﺀ ﻋﻠﯽ ﻗﻤﻴﺺ ﻋﺜﻤﺎﻥ‪ ،‬ﺍﺑﺮﺍﻫﻴﻢ ﺍﳌﻨﺘﺎﻭﯼ‪.۸۴ ،‬‬
‫‪49‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫ﺷﺪ‪ .‬ﺣﻜﻢ ﺑﻦ أﺑﻲ اﻟﻌﺎص‪ ،‬او را ﺑﺎ ﻃﻨﺎب ﻣﻲﺑﺴﺖ و او را وادار ﻣﻲﻛﺮد ﺗﺎ دﺳﺖ از‬
‫ﻣﺤﻤﺪ و دﻳﻦ او ﺑﻜﺸﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ او ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ ﻣﮕﺮ از دﻳﻦ آﺑﺎ واﺟﺪاد ﺧﻮﻳﺶ رويﮔﺮدان‬
‫و ﺑﻪ دﻳﻦ ﺗﺎزه دﻳﮕﺮي ﻣﻲﮔﺮوﻳﻴﺪ؟ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺗﺎ اﻳﻦﻛﻪ از آن دﻳﻦ دﺳﺖ ﺑﺮ ﻧﺪارﻳﺪ‬
‫ﺗﻮ را آزاد ﻧﺨﻮاﻫﻢ ﻛﺮد‪ .‬اﻣﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻣﻲﻧﻤﻮد و ﺑﺮ اﻳﻤﺎن ﺧﻮد اﺻﺮار ﻣﻲورزﻳﺪ‬
‫ﺗﺎ اﻳﻦﻛﻪ ﻋﻤﻮﻳﺶ ﭼﻮن اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ او را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮد‪ ،‬دﺳﺖ از اذﻳﺖ و ﺷﻜﻨﺠﻪ او‬
‫ﺑﺮداﺷﺖ‪.1‬‬
‫ﭘﺲ از اوج ﮔﺮﻓﺘﻦ آزار و اذﻳﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و ﺑﻪ ﺧﺼﻮص ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻓﻘﻴﺮ و ﺑﻲﭘﻨﺎه‬
‫و ﺑﻌﺪ از ﺷﻬﺎدت دﻟﺨﺮاش ﺳﻤﻴ‪‬ﻪ و ﻫﻤﺴﺮش ﻳﺎﺳﺮ‪ ،‬ﭘﺪر و ﻣﺎدر ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺎرس‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫اﻛﺮمص اﻣﺮ ﻓﺮﻣﻮد ﺗﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﺣﺒﺸﻪ ﻫﺠﺮت ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫ﺸ ‪‬ﺔ‪ ،‬ﹶﻓﹺﺈﻥﱠ ‪‬ﺎ ‪‬ﻣﻠ‪‬ﮑﹰﺎ ﺻﺎﻟ‪‬ﺤﹰﺎ ﻻ‪‬ﻳ ﹾﻈ ﹶﻠ ‪‬ﻢ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ«‪.2‬‬
‫ﳊ‪‬ﺒ ‪‬‬
‫»ﹶﻟ ‪‬ﻮ ‪‬ﺧ ‪‬ﺮ ‪‬ﺟﺘ‪‬ﻢ ﺇﻟﯽ ﺍ ﹶ‬
‫)ﺑﻪ ﺣﺒﺸﻪ ﺑﺮوﻳﺪ زﻳﺮا در آنﺟﺎ ﭘﺎدﺷﺎه ﺻﺎﻟﺤﻲ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻛﺴﻲ ﻇﻠﻢ و‬
‫ﺳﺘﻢ روا ﻧﻤﻲدارد(‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻫﺠﺮت آﻏﺎز ﺷﺪ و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن دﺳﺘﻪ دﺳﺘﻪ و ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺨﻔﻴﺎﻧﻪ از‬
‫ﻣﻜﻪ ﺧﺎرج ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ و ﺧﻮد را ﺳﻮاره و ﭘﻴﺎده ﺑﻪ ﺳﺎﺣﻞ درﻳﺎي ﺳﺮخ ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪﻧﺪ‪ .3‬آﻧﺎن‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻈﻌﻮن را ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ ﺧﻮد ﻗﺮار دادﻧﺪ ﺗﺎ وﺿﻌﻴﺖﺷﺎن را ﻣﻨﻈﻢ ﻛﻨﺪ؛ ﻋﻨﺎﻳﺖ‬
‫ﺧﺪا ﺷﺎﻣﻞ ﺣﺎل آﻧﺎن ﺷﺪ و دو ﻛﺸﺘﻲ‪ ،‬آﻧﺎن را در ازاي ﭘﺮداﺧﺖ ﻧﻴﻢ دﻳﻨﺎر ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻧﻔﺮ‪،‬‬
‫ﺳﻮار ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .4‬ﺑﺎ اﻃﻼع ﻳﺎﻓﺘﻦ ﻗﺮﻳﺶ از ﻗﻀﻴﻪ‪ ،‬ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ اﻓﺮادي را در ﺗﻌﻘﻴﺐ آﻧﺎن‬
‫ﮔﺴﻴﻞ ﻛﺮد اﻣﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻧﻴﻤﻪي راه ﺣﺒﺸﻪ ﺑﻮدﻧﺪ و دﻳﮕﺮ دﺳﺖ ﻗﺮﻳﺶ ﺑﻪ آﻧﺎن‬
‫ﻧﻤﻲرﺳﻴﺪ‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن و ﻫﻤﺴﺮش‪ ،‬رﻗﻴﻪ‪ ،‬ﻫﻢ در ﻫﺠﺮت اول و ﻫﻢ در ﻫﺠﺮت دوم‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﺣﺒﺸﻪ ﺣﻀﻮر داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در رﺟﺐ ﺳﺎل ﭘﻨﺠﻢ ﺑﻌﺜﺖ ﺑﻪ ﺣﺒﺸﻪ‬
‫رﺳﻴﺪﻧﺪ و در آنﺟﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ اﻣﻨﻴﺖ و آزادي اﻧﺠﺎم ﻣﻨﺎﺳﻚ ﺧﻮد را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬در‬
‫ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ در ﻣﻮرد ﻫﺠﺮت اول ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺘﻤﻬﻴﺪ ﻭ ﺍﻟﺒﻴﺎﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۲۲‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳍﺠﺮﺓ ﻓﯽ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ ﮐﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺹ‪ ۲۹۰‬ﻭ ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ‪ ،‬ﺇﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ )‪.(۴۱۳/۱‬‬
‫‪ -٣‬ﺩﻣﺎﺀ ﻋﻠﯽ ﻗﻤﻴﺺ ﻋﺜﻤﺎﻥ‪ ،‬ﺹ‪ ۱۵‬ﻭ ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪.(۲۰۴/۱‬‬
‫‪ -٤‬ﻃﺒﻘﺎﺕ )‪ (۲۰۴/۱‬ﻭ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۶۹/۲‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪50‬‬

‫‪ Ó ÒÑ Ð Ï ÎÍ Ì Ë Ê É È Ç Æ Å Ä Ã Âm‬‬

‫‪ lÖÕ   Ô‬ﺍﻟﻨﺤﻞ‪٤١ :‬‬


‫)ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺧﺪا )ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ( ﻫﺠﺮت ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ از آن ﻛﻪ )در ﻣﻜّﻪ( ﻣﻮرد ﻇﻠﻢ‬
‫و ﺳﺘﻢ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ دﻧﻴﺎ ﺟﺎﻳﮕﺎه و ﭘﺎﻳﮕﺎه ﺧﻮﺑﻲ ﺑﺪاﻧﺎن ﻣﻲدﻫﻴﻢ‪ ،‬و ﭘﺎداش اﺧﺮوي‬
‫)اﻳﺸﺎن از ﭘﺎداش دﻧﻴﻮي آﻧﺎن( ﺑﺰرﮔﺘﺮ اﺳﺖ اﮔﺮ ﺑﺪاﻧﻨﺪ(‪.‬‬
‫اﻣﺎم ﻗُﺮﻃﺒﻲ از ﻗﺘﺎده ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺮاد از اﻳﻦ آﻳﻪ‪ ،‬أﺻﺤﺎب ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺸﺮﻛﺎن ﻣﻜﻪ آﻧﺎن را ﻣﻮرد ﺳﺘﻢ ﺧﻮد ﻗﺮار داده و آﻧﺎن را از ﻣﻜﻪ اﺧﺮاج ﻛﺮدﻧﺪ و‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﺣﺒﺸﻪ ﻣﻬﺎﺟﺮت ﻛﺮدﻧﺪ اﻣﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﺎن را در ﻫﺠﺮتﮔﺎه‬
‫ﺧﻮﻳﺶ ﺳﻜﻨﻲ داد و ﻳﺎراﻧﻲ را ﺑﺮاي اﻳﺸﺎن ﻓﺮاﻫﻢ ﻧﻤﻮد‪ .1‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﺧﻮد در ﻗﺮآن ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ äã â á àß Þ Ý Ü Û Ú ÙØ × Ö Õ Ô Óm‬‬

‫‪ lëêéèçæå‬ﺍﻟﺰﻣﺮ‪١٠ :‬‬
‫))اي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ! از ﺳﻮي ﻣﻦ ﺑﻪ ﻣﺮدﻣﺎن( ﺑﮕﻮ‪ :‬اي ﺑﻨﺪﮔﺎن ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻦ! از )ﻋﺬاب(‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎرﺗﺎن )ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ را( ﺑﭙﺮﻫﻴﺰﻳﺪ‪ .‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻧﻴﻜﻲ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬در ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺎن ﺑﺪﻳﺸﺎن‬
‫ﻧﻴﻜﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪) .‬در ﻣﺮاﻛﺰ ﻛﻔﺮ و ﺷﺮك و ﻇﻠﻢ و ﻏﺮق در ﮔﻨﺎه زﻧﺪﮔﻲ ﻧﻜﻨﻴﺪ و ﭘﺴﺘﻲ و‬
‫ﺧﻮاري را ﻧﭙﺬﻳﺮﻳﺪ و ﻫﺠﺮت را ﭘﻴﺸﻪ ﺳﺎزﻳﺪ(‪ .‬زﻣﻴﻦ ﺧﺪاوﻧﺪ وﺳﻴﻊ و ﻓﺮاخ اﺳﺖ )و در‬
‫دﻳﺎر ﻏﺮﺑﺖ ﺷﻜﻴﺒﺎﺋﻲ ﻛﻨﻴﺪ(‪ .‬ﻗﻄﻌﺎً ﺑﻪ ﺷﻜﻴﺒﺎﻳﺎن اﺟﺮ و ﭘﺎداﺷﺸﺎن ﺑﻪ ﺗﻤﺎم و ﻛﻤﺎل و ﺑﺪون‬
‫ﺣﺴﺎب داده ﻣﻲﺷﻮد(‪.‬‬
‫از اﺑﻦ ﻋﺒﺎس رواﻳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻨﻈﻮر از اﻳﻦ آﻳﻪ‪ ،‬ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ اﺑﻲﻃﺎﻟﺐ و اﻓﺮادي‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ او ﺑﻪ ﺣﺒﺸﻪ ﻫﺠﺮت ﻛﺮدﻧﺪ‪ .2‬ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن از اﻳﻦ ﺳﻔﺮ‪ ،‬درسﻫﺎ و‬
‫ﻋﺒﺮتﻫﺎ ﮔﺮﻓﺖ و آنﻫﺎ را در ﻣﺴﻴﺮ ﻣﺒﺎرك ﺧﻮد ﺑﻪ ﻛﺎر ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﳉﺎﻣﻊ ﻷﺣﮑﺎﻡ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ )‪.(۱۰۷/۱۰‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳉﺎﻣﻊ ﻷﺣﮑﺎﻡ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ )‪.(۲۴۰/۱۵‬‬
‫‪51‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ اﻳﻦ درسﻫﺎ و ﻋﺒﺮتﻫﺎ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬


‫‪ -1‬ﺛﺒﺎت ﻣﺆﻣﻨﺎن ﺑﺮ اﻋﺘﻘﺎدات ﺧﻮد و اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ آﻧﺎن در ﺑﺮاﺑﺮ ﻫﻤﻪ ﺷﻜﻨﺠﻪﻫﺎ و‬
‫ﺳﺘﻢﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﺷﺮار و ﮔﻤﺮاﻫﺎن ﺑﺮ ﺳﺮﺷﺎن آوردﻧﺪ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬اﻳﻦ دﻟﻴﻠﻲ اﺳﺖ ﺑﺮ ﺻﺪق‬
‫اﻳﻤﺎن و اﺧﻼص آﻧﺎن در ﺑﺎورﻫﺎﻳﺸﺎن و ﻋﻈﻤﺖ روح و ﺟﺎن آﻧﺎن‪ ،‬ﺑﻄﻮريﻛﻪ آراﻣﺶ‬
‫روح و درون و رﺿﺎي ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل را ﺑﺮﺗﺮ از ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺷﻜﻨﺠﻪﻫﺎ و ﺳﺘﻢﻫﺎي ﻛﻔﺎر‬
‫ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ .‬در واﻗﻊ در ﻧﺰد ﻣﺆﻣﻨﺎن راﺳﺘﻴﻦ و ﻣﺨﻠﺺ‪ ،‬اﻳﻦ روح اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺪرت دارد‪ ،‬ﻧﻪ‬
‫ﺟﺴﻢ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺎ ﺗﻤﺎم ﺗﻮان ﺧﻮد در ﻣﺴﻴﺮ اﺟﺎﺑﺖ ﺧﻮاﺳﺖ روﺣﺸﺎن ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و‬
‫ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﺒﺎت و ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﺟﺴﻤﺸﺎن اﻋﺘﻨﺎﻳﻲ ﻧﺪارﻧﺪ و اﻳﻦ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬راز ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ و آزادي‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻠّﺖﻫﺎ از زﻳﺮ ﻳﻮغ ﻇﻠﻢ و ﺟﻮر ﺳﺘﻤﻜﺎران و ﻧﺠﺎت از ﺗﺎرﻳﻜﻲﻫﺎي ﺟﻬﺎﻟﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس از ﺳﻨﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﻛﺮمص آﻣﻮﺧﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻣ‪‬ﺖ‬
‫ﻣﻬﺮﺑﺎن ﺑﻮد و ﺑﺮ آﻧﺎن ﺷﻔﻘﺖ ورزﻳﺪ و اﻳﻦ درس ﻣﻬﻢ در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﺧﻮد او ﻧﻴﺰ و‬
‫در روزﮔﺎر ﺣﻴﺎت ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص و ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪﻳﻖ و ﻋﻤﺮ ﻓﺎروق ﻫﻮﻳﺪا‬
‫ﺑﻮد‪ .‬او ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﺧﻮد ﻣﻲدﻳﺪ ﻛﻪ ﻧﺒﻲاﻛﺮم ﭼﻘﺪر ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻳﺎران ﺧﻮﻳﺶ ﻣﻬﺮﺑﺎن اﺳﺖ و‬
‫ﺗﻤﺎم ﺗﻼش ﺧﻮد را ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ ﻛﻪ آﻧﺎن در اﻣﻨﻴﺖ و آﺳﺎﻳﺶ ﺑﻪ ﺳﺮ ﺑﺮﻧﺪ و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ‬
‫ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﻣﺮ ﻓﺮﻣﻮد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻧﺰد ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ ﺑﺮوﻧﺪ ﻋﺎدل ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﺳﺘﻢ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ و ﻛﻼم آن ﺣﻀﺮتص راﺳﺖ ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﺣﺒﺸﻪ در اﻣﺎن ﺑﻮدﻧﺪ و‬
‫ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ دﻳﻦ ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ و ﮔﺴﺘﺮش دﻫﻨﺪ‪ .2‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﻳﻦ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﻮد ﻛﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻦ‬
‫ﺣﺒﺸﻪ را ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را ﺗﺸﻮﻳﻖ ﺑﻪ ﻫﺠﺮت ﺑﺪاﻧﺠﺎ ﻧﻤﻮد ﺗﺎ در اﻣﻨﻴﺖ ﻗﺮار ﮔﻴﺮﻧﺪ‬
‫و اﻳﻦ درس ﻣﻬﻤﻲ اﺳﺖ ﺑﺮاي رﻫﺒﺮان ﺟﻬﺎن اﺳﻼم ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺧﻮد را ﺑﺮاﺳﺎس‬
‫ﺣﻜﻤﺖ و دوراﻧﺪﻳﺸﻲ در ﺟﻬﺖ ﺣﻤﺎﻳﺖ از اﺳﻼم و ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﺗﺪوﻳﻦ ﻛﻨﻨﺪ و در‬
‫ﺟﺴﺘﺠﻮي ﻣﻜﺎﻧﻲ اﻣﻦ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺮﻛﺰي ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻛﻪ در ﺻﻮرت ﺑﻪ ﺧﻄﺮ اﻓﺘﺎدن ﻣﺮاﻛﺰ‬
‫اﺻﻠﻲ و ﭘﺎﻳﻪاي‪ ،‬ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ داﻋﻴﺎن و اﻣ‪‬ﺖ اﺳﻼم را ﭘﻨﺎه دﻫﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻛﻪ ﺛﺮوت واﻗﻌﻲ‪ ،‬ﻫﻤﺎن‬
‫داﻋﻴﺎن راﺳﺘﻴﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ دوﻟﺖﻫﺎ ﺗﻤﺎم ﺗﻼشﻫﺎي ﺧﻮد را ﺻﺮف ﺣﻔﻆ و ﺣﻤﺎﻳﺖ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳ‪‬ﺔ‪ ،‬ﻣﺼﻄﻔﯽ ﺍﻟﺴﺒﺎﻋﯽ‪ ،‬ﺹ‪.۵۷‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳍﺠﺮﺓ ﻓﯽ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ ﺍﻟﮑﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺹ‪.۳۱۲‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪52‬‬

‫از آﻧﺎن ﺑﻨﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ اﺳﻼم ﻧﺸﺄت ﮔﺮﻓﺘﻪ از اﻳﻦ ﺗﻔﻜﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻓﺮد ﻣﺴﻠﻤﺎن در‬
‫اﺳﻼم ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻧﺪازه ﺗﻤﺎم اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن ارزﺷﻤﻨﺪ اﺳﺖ و ﺑﺎﻳﺪ در ﺣﻔﻆ ﺟﺎن و‬
‫اﻣﻨﻴﺖ او ﺑﻜﻮﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬دﻳﮕﺮ درﺳﻲ ﻛﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن از اﻳﻦ ﻫﺠﺮت ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ آن ﺑﻮد ﻛﻪ در ﻣﻮﻗﻊ‬
‫ﺑﺮوز ﺧﻄﺮ‪ ،1‬ﺑﺎﻳﺪ رﻫﺒﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ و دار و دﺳﺘﻪ آن ﺑﺮاي دﻓﺎع از ﺟﺎﻣﻌﻪ و در ﻣﻴﺪان ﻧﺒﺮد‬
‫ﭘﻴﺶ ﻗﺪم و ﭘﻴﺶ ﻗﺮاول ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و ﺧﻮد را ﺳﭙﺮ ﻗﺮار دﻫﻨﺪ و ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺧﻮد از ﻣﻴﺪان ﻛﺎرزار‬
‫ﺑﮕﺮﻳﺰﻧﺪ و ﭘﻴﺮوان را ﺑﻪ ﻣﻌﺮﻛﻪ ﺑﻔﺮﺳﺘﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا اﻳﻦ روﺷﻲ اﺳﺖ ﺑﺪور از ﺳﻨﺖ ﻧﺒﻲ‬
‫اﻛﺮمص‪ .2‬و ﺑﺮ اﺳﺎس اﻳﻦ اﺻﻞ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﺧﻮﻳﺶ‪،‬‬
‫ﻧﺰدﻳﻜﺎن و اﻫﻞ ﺑﻴﺖ ﺧﻮد را در ﺻﻒ ﻣﻘﺪم ﻟﺸﻜﺮ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﻛﻤﺎ اﻳﻦﻛﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ‬
‫أﺑﻲ ﺳﺮح در ﻓﺘﻮﺣﺎت آﻓﺮﻳﻘﺎ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ در ﻓﺘﻮﺣﺎت ﻣﺸﺮق‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬ﭘﻴﺸﺎﭘﻴﺶ‬
‫ﺳﭙﺎﻫﻴﺎﻧﺶ ﻧﺒﺮد ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و ﻧﻴﺰ ﺣﻀﺮتس ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﻳﻪ دﺳﺘﻮر داد ﻛﻪ ﻫﻤﺮاه ﻫﻤﺴﺮش‬
‫ﺳﻮار ﺑﺮ ﻛﺸﺘﻲ در ﺻﻒ ﻣﻘﺪم ﻧﺎوﮔﺎن ﺧﻮد ﺑﻪ ﻧﺒﺮد ﺑﺎ روﻣﻴﺎن ﺑﭙﺮدازد‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ در اﻳﻦ‬
‫ﺧﺼﻮص‪ ،‬در ﻣﺒﺤﺚ ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺑﻪ ﺗﻔﺼﻴﻞ ﺳﺨﻦ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﮔﻔﺖ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس اوﻟﻴﻦ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ اﻫﻞ ﺑﻴﺖ ﺧﻮﻳﺶ ﻫﺠﺮت‬
‫ﻧﻤﻮد‪ 3‬و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﻧﻴﺰ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﺗﺪﻳﻴﺮ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪:‬‬
‫‬
‫‪4‬‬
‫ﷲ ﹺﺑﹶﺄ ‪‬ﻫ ‪‬ﻠ ‪‬ﻪ ﺑﻌﺪﻟﻮﻁ‪« .‬‬
‫ﷲ‪ ،‬ﺇﻥﹼ ﻋﺜﻤﺎﻥ َﻷﻭ‪ ‬ﹸﻝ ﻣ‪‬ﻦ ﻫﺎ ‪‬ﺟ ‪‬ﺮ ﺇﻟﯽ ﺍ ِ‬
‫ﺤﺒ‪‬ﻬﻤﺎ ﺍ ُ‬
‫ﺻ‪‬‬‫» ‪‬‬
‫)ﺧﺪاوﻧﺪ ﻳﺎر و ﻫﻤﺮاه ﻋﺜﻤﺎن و رﻗﻴ‪‬ﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﺣﻀﺮت ﻟﻮط اوﻟﻴﻦ‬
‫ﻓﺮدﻳﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻫﻞ ﺑﻴﺘﺶ در راه ﺧﺪا ﻫﺠﺮت ﻛﺮده اﺳﺖ(‪.‬‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺷﺎﻳﻊ ﺷﺪ ﻣﺮدم ﻣﻜﻪ اﺳﻼم آوردهاﻧﺪ‪ ،‬دﺳﺘﻪاي از ﻣﻬـﺎﺟﺮان ﺣﺒﺸـﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﻧﺰدﻳﻜﻲﻫﺎي ﻣﻜﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺧﺒﺮ دروغ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ در ﺟﻮار‬
‫ﭼﻨﺪ ﺗﻦ از اﻫﻞ ﻣﻜﻪ ﺳﻜﻨﻲ ﮔﺰﻳﺪﻧﺪ‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ رﻗﻴـﻪ‪ ،‬ﻫﻤﺴـﺮ ﺧـﻮد‪ ،‬ﻧﻴـﺰ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺘﺮﺑﻴﺔ ﺍﻟﻘﻴﺎﺩﻳﺔ )‪.(۳۳۳/۱‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺘﺮﺑﻴﺔ ﻭ ﺍﻟﻘﻴﺎﺩﻳﺔ )‪ ،(۳۳۳/۱‬ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳ‪‬ﺔ‪ ،‬ﺍﻟﺼﻠﹼﺎﺑﯽ )‪.(۳۴۸/۱‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺼﻮﺍﻋﻖ ﺍﳌﺮﺳﻠﺔ )‪.(۳۱۴/۱‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﳌﻌﺮﻓﺔ ﻭ ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ )‪.(۲۶۸/۳‬‬
‫‪53‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫ﺟﺰو اﻳﻦ دﺳﺘﻪ از ﻣﻬـﺎﺟﺮان ﺑﻮدﻧـﺪ‪ .1‬اﻳـﻦ دﺳـﺘﻪ از ﻣﻬـﺎﺟﺮان ﻫﻤﭽﻨـﺎن ﺗـﺎ زﻣـﺎﻧﻲﻛـﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻫﺠﺮت ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ داد‪ ،‬در ﻣﺤﻞ اﺳﺘﻘﺮار ﺧﻮد ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤـﺎن‪،‬‬
‫ﻓﺮدﻳﺴﺖ ﻛﻪ از ﻫﻤﺎن ﺑﺪو اﺳﻼم آوردن‪ ،‬ﺟﺰ در زﻣﺎنﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑـﻪ ﺧـﺎﻃﺮ ﻫﺠـﺮت و ﻳـﺎ‬
‫اﻧﺠﺎم اﻣﻮر ﻣﻬﻢ از ﺟﺎﻧﺐ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﺄﻣﻮرﻳﺖ ﻣﻲﻳﺎﻓﺘﻨـﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻴﺸـﻪ ﻫـﻢﺻـﺤﺒﺖ و‬
‫ﻣﻼزم رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮدﻧﺪ و ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﻧﻤـﻲﺗﻮاﻧﺴـﺖ ﺟـﺎي او را آنﭼﻨـﺎن ﻛـﻪ ﺑﺎﻳـﺪ‬
‫ﺑﮕﻴﺮد‪.‬‬
‫در واﻗﻊ اﻳﻦ وﺿﻌﻴﺖ ﺣﻀـﺮت ﻋﺜﻤـﺎن‪ ،‬درﺳـﺖ ﺑﻤﺎﻧﻨـﺪ ﺷـﺮاﻳﻂ دﻳﮕـﺮ ﺧﻠﻔـﺎي‬
‫راﺷﺪﻳﻦ ﺑﻮد‪ ،‬ﮔﻮﻳﺎ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺧﺼﻮﺻﻴﺖ و اﻣﺘﻴﺎز‪ ،‬ﻣﺨﺘﺺ آﻧﺎن ﺑﻮده و ﺧﻮد‪ ،‬دﻟﻴﻠـﻲ ﺑـﺮاي‬
‫‪2‬‬
‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪﻧﺸﺎن ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت ذياﻟﻨﻮرﻳﻦس ﻫﻤﻴﺸﻪ راﺑﻄﻪاي ﻣﺤﻜﻢ ﺑﺎ اﺳﻼم و ﻗـﺮآن داﺷـﺖ و ﻫﺮﮔـﺰ‬
‫اﻣﺮي‪ ،‬ﭼﻪ ﻋﺎم و ﭼﻪ ﺧﺎص‪ ،‬از اﻣﻮر زﻧﺪﮔﻲ ﭘﺮ ﺑﺮﻛﺖ ﻧﺒﻲاﻛـﺮمص و ﺧﻼﻓـﺖ اﺑـﻮﺑﻜﺮ‬
‫ﺻﺪﻳﻖ و ﻋﻤﺮ ﻓﺎروق از دﻳـﺪ او ﭘﻨﻬـﺎن ﻧﻤﺎﻧـﺪ و از آنﻫـﺎ ﻏﻔﻠـﺖ ﻧﻮرزﻳـﺪ و ﺑـﻪ ﺗﻌﺒﻴـﺮ‬
‫اﻣﺮوزي‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﺗﻤﺎم اﻣﻮر ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻛﺎرﻫﺎي ﺑﻨﻴﺎدﻳﻦ در ﺣﻜﻮﻣﺖ و دوﻟـﺖ اﺳـﻼﻣﻲ را‬
‫‪3‬‬
‫ﻣﺪ‪‬ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ‪ ،‬ﺇﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ )‪.(۴۲۰/۱‬‬


‫‪ -٢‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﻋﻤ‪‬ﺎ‪ ،‬ﺹ ‪.۸۰‬‬
‫‪ -٣‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﻋﻘﹼﺎﺩ‪ ،‬ﺹ ‪.۷۸‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر دوم‬
‫راﺑﻄﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﺎ ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ‬

‫ﺗﻨﻬﺎ راه و روﺷﻲ ﻛﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن و دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺰرﮔﻮارس ﺑﺮاﺳﺎس آن ﭘﺮورش‬
‫ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ و ﺑﻪ رﺷﺪ و ﺗﻌﺎﻟﻲ رﺳﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ ﺑﻮد‪ ،‬ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻛﻪ ﭘﺮوردﮔﺎر ﻋﺎﻟﻤﻴﺎن آنرا ﺑﺮ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﻮﻳﺶص ﻧﺎزل ﻓﺮﻣﻮد و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﻫﻢ ﻧﺒﻲ اﻛﺮمص ﺗﺄﻛﻴﺪ داﺷﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ‬
‫وﺣﺪت روش را ﺣﻔﻆ ﻛﻨﺪ و ﺗﻚ ﺗﻚ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و ﺟﻮاﻣﻊ آﻧﺎن ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس ﺗﺮﺑﻴﺖ‬
‫ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬آﻳﺎﺗﻲ را ﻛﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ از زﺑﺎن ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص‬
‫ﻣﻲﺷﻨﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺷﮕﺮﻓﻲ در ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺷﺨﺼﻴﺖ اﻳﺸﺎن داﺷﺖ‪ ،‬ﻫﻤﻴﻦ آﻳﺎت ﺑﻮد ﻛﻪ ﻗﻠﺐ‬
‫اﻳﺸﺎن را از ﭘﻠﻴﺪيﻫﺎ ﭘﺎك ﮔﺮداﻧﻴﺪ‪ ،‬ﺟﺎﻧﺸﺎن را ﭘﺮورش داد و روﺣﺸﺎن را ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻧﻤﻮد ﺗﺎ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ اﻧﺴﺎن ﺟﺪﻳﺪي ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﻮد‪ ،‬اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺑﺎ ارزشﻫﺎ‪ ،‬اﺣﺴﺎﺳﺎت‪ ،‬اﻫﺪاف‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﺖ و‬
‫‪1‬‬
‫راه و روﺷﻲ دﻳﮕﺮ‪.‬‬
‫و ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺷﻴﻔﺘﻪ ﻗﺮآن ﺷﺪ‪ .‬اﺑﻮﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ‪‬ﺳﻠﱠﻤﻲ‪ ،‬از ﻛﻴﻔﻴﺖ‬
‫ﻓﺮاﮔﺮﻓﺘﻦ ﻗﺮآن ﺗﻮﺳﻂ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص و ﻣﻴﺰان ﻋﺸﻖ ﺷﺪﻳﺪ او ﺑﻪ ﻗﺮآن و‬
‫ﻋﻤﻞ ﺑﻪ آن ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﻓﺮادي ﭼﻮن ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن و ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‬
‫ﻫﺮﮔﺎه آن ده آﻳﻪ از ﻗﺮآن را ﻧﺰد ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص ﻓﺮا ﻣﻲﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲﻛﻪ ﺗﻤﺎﻣﻲ‬
‫ﻣﻌﺎرف آن ده آﻳﻪ را ﻓﻬﻢ ﻧﻤﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﺑﺪان ﻋﻤﻞ ﻧﻤﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ آﻳﺎت دﻳﮕﺮي‬
‫ﻧﻤﻲﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﺎ ﻫﻢ ﻗﺮآن را ﻳﺎد ﮔﺮﻓﺘﻴﻢ‪ ،‬ﻫﻢ ﻣﻌﺎرف آنرا و ﻫﻢ ﺑﺪان ﻋﻤﻞ‬
‫ﻣﻲﻧﻤﻮدﻳﻢ‪ ،‬آﻧﺎن ﻣﺪﺗﻲ را ﺻﺮف ﺣﻔﻆ آن آﻳﺎت ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ 2‬ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎآنﻫﺎ اﻧﺲ‬
‫ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺮآن در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ lkjihgfedcbm‬ﺹ‪٢٩ :‬‬
‫))اي ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ! اﻳﻦ ﻗﺮآن( ﻛﺘﺎب ﭘﺮﺧﻴﺮ و ﺑﺮﻛﺘﻲ اﺳﺖ و آن را ﺑﺮاي ﺗﻮ ﻓﺮو‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎدهاﻳﻢ ﺗﺎ درﺑﺎره آﻳﻪﻫﺎﻳﺶ ﺑﻴﻨﺪﻳﺸﻨﺪ‪ ،‬و ﺧﺮدﻣﻨﺪان ﭘﻨﺪ ﮔﻴﺮﻧﺪ(‪.‬‬

‫ﺼﻠﹼﺎﺑﯽ )‪.(۱۴۵/۱‬‬
‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳ‪‬ﺔ‪ ،‬ﺍﻟ ‪‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﯼ )‪.(۱۷۷/۱۳‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪56‬‬

‫ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬


‫»ﺧﻴﺮ‪‬ﮐﻢ ﻣ‪‬ﻦ ‪‬ﺗ ‪‬ﻌﻠﱠﻢ ﺍﻟﻘﺮﺁ ﹶﻥ ﻭ ‪‬ﻋﻠﱠﻤ‪‬ﻪ«‪.‬‬
‫)ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺷﻤﺎ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺮآن را ﻳﺎد ﺑﮕﻴﺮد و ﺑﻪ دﻳﮕﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻧﻴﺰ ﻳﺎد دﻫﺪ(‪.‬‬
‫اﻳﺸﺎن ﻗﺒﻞ از وﻓﺎت رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺗﻤﺎم ﻗﺮآن را ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﻋﺮﺿﻪ داﺷﺖ ﺗﺎ ﺻﺤ‪‬ﺖ‬
‫آن را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫از ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ ﺷﺎﮔﺮدان ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ اﺑﻮﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ‪‬ﺳﻠﱠﻤﻲ‪ ،‬ﻣﻌﻴﺮه‬
‫ﺑﻦ أﺑﻲ ﺷﻬﺎب‪ ،‬اﺑﻮاﻷﺳﻮد‪ ،‬زرﺑﻦ ﺟﻴﺶ‪ 1‬اﺷﺎره ﻧﻤﻮد‪ .‬در اﻳﻦﺟﺎ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ اﺳﺖ اﻳﻦ‬
‫ﺻﻔﺤﺎت را ﺑﺎ ﺟﻤﻼﺗﻲ از ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﻛﻪ در ﻣﻮرد ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻴﺎراﻳﻴﻢ‪ :‬اﻳﺸﺎن‬
‫ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ‪ :‬اﮔﺮ ﻗﻠﺒﻬﺎي ﻣﺎ از ﭘﻠﻴﺪيﻫﺎي دﻧﻴﺎ ﭘﺎك ﮔﺮدد ﻫﺮﮔﺰ از ﻛﻼم ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ‬
‫ﺳﻴﺮاب ﻧﺨﻮاﻫﻴﻢ ﺷﺪ‪ .2‬ﻧﻴﺰ ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ‪ :‬ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ روز‪ ،‬آن وﻗﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﺸﻢ ﺑﻪ ﻋﻬﺪ و‬
‫ﭘﻴﻤﺎن ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ‪ ،‬ﻧﻴﺎﻓﺘﺪ‪ .3‬ﺑﺎز ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ‪ :‬ﺳﻪ ﭼﻴﺰ در دﻧﻴﺎي ﻣﻦ ﻧﻴﻜﻮ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ :‬ﺳﻴﺮﻛﺮدن ﮔﺮﺳﻨﮕﺎن‪ ،‬ﭘﻮﺷﺎﻧﻴﺪن ﺑﺮﻫﻨﮕﺎن و ﺗﻼوت ﻗﺮآن‪ .4‬اﻳﺸﺎن ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪:‬‬
‫ﭼﻬﺎر ﭼﻴﺰ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻇﺎﻫﺮﺷﺎن ﻓﻀﻴﻠﺖ و ﺑﺎﻃﻨﺸﺎن ﻓﺮﻳﻀﻪ ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ و آنﻫﺎ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫ﻫﻤﻨﺸﻴﻨﻲ ﺑﺎ ﺻﺎﻟﺤﺎن ﻓﻀﻴﻠﺖ اﺳﺖ اﻣﺎ ﺗﺒﻌﻴﺖ از آﻧﺎن واﺟﺐ‪ ،‬ﺗﻼوت ﻗﺮآن ﻓﻀﻴﻠﺖ‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ اﻣﺎ ﻋﻤﻞ ﺑﺪان ﻓﺮﻳﻀﻪ‪ ،‬زﻳﺎرت ﻗﺒﻮر ﻛﻪ ﻓﻀﻴﻠﺖ اﺳﺖ اﻣﺎ ﻣﻬﻴﺎ ﺷﺪن ﺑﺮاي ﻣﺮگ‬
‫ﻓﺮﻳﻀﻪ‪ ،‬ﻋﻴﺎدت ﺑﻴﻤﺎر ﻓﻀﻴﻠﺖ اﺳﺖ اﻣﺎ اﺟﺮاي وﺻﻴﺖ و ﺳﻔﺎرش او ﻓﺮﻳﻀﻪ‪ .5‬ﻧﻴﺰ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﻣﻀﺮﺗﺮﻳﻦ ﭼﻴﺰﻫﺎ ده ﭼﻴﺰ اﺳﺖ‪ :‬ﻋﺎﻟﻤﻲ ﻛﻪ از او ﺳﺆال ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﻋﻠﻤﻲ ﻛﻪ ﺑﺪان ﻋﻤﻞ‬
‫ﻧﻜﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻈﺮ درﺳﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﻗﺮار ﻧﮕﻴﺮد‪ ،‬اﺳﻠﺤﻪاي ﻛﻪ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده واﻗﻊ ﻧﺸﻮد‪،‬‬
‫ﻣﺴﺠﺪي ﻛﻪ در آن ﻧﻤﺎز ﻧﺨﻮاﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺼﺤﻒ ﻗﺮآﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﻼوت آن ﻧﭙﺮدازﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻟﻲ ﻛﻪ از‬
‫آن ﺻﺪﻗﻪ ﻧﺪﻫﻨﺪ‪ ،‬اﺳﺒﻲ ﻛﻪ ﺳﻮار آن ﻧﺸﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻢ زﻫﺪ ﻛﻪ در ﻧﺰد ﻃﺎﻟﺐ دﻧﻴﺎ ﺑﺎﺷﺪ و ﻋﻤﺮ‬
‫درازي ﻛﻪ ﺻﺎﺣﺐ آن ﺑﺮاي ﺗﺪارك زاد و ﺗﻮﺷﻪ آﺧﺮت ﺳﻮد ﻧﺠﻮﻳﺪ‪ .6‬اﻳﺸﺎن ﺣﺎﻓﻆ ﻛﺎﻣﻞ‬

‫‪ -١‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻡ؛ ﻋﻬﺪ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﻴﺮﺍﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﺍﻟﺬﻫﺒﯽ‪ ،‬ﺹ‪.۴۶۷‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﯼ )‪ (۱۲۲/۱۱‬ﻭﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭ ﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ )‪.(۲۲۵/۷‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭ ﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ )‪ (۲۲۵/۷‬ﻭ ﻓﻮﺍﺋﺪ ﺍﻟﮑﻼﻡ‪ ،‬ﺹ‪.۲۷۵‬‬
‫‪ -٤‬ﺇﺭﺷﺎﺩ ﺍﻟﻌﺒﺎﺩ ﻻﺳﺘﻌﺪﺍﺩ ﻟﻴﻮﻡ ﺍﳌﻌﺎﺩ‪ ،‬ﺹ ‪.۸۸‬‬
‫‪ -٥‬ﳘﺎﻥ‪ ،‬ﺹ ‪ .۹۰‬ﻓﻮﺍﺋﺪ ﺍﻟﮑﻼﻡ‪ ،‬ﺹ‪.۲۷۸‬‬
‫‪ -٦‬ﳘﺎﻥ‪ ،‬ﺹ ‪ .۹۱‬ﻓﻮﺍﺋﺪ ﺍﻟﮑﻼﻡ‪ ،‬ﺹ‪.۲۷۸‬‬
‫‪57‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫ﻗﺮآن ﺑﻮدﻧﺪ و ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻣﺼﺤﻒﺷﺎن را در دﺳﺖ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﻛﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ اﻳﺸﺎن‬
‫ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ ﻣﺮدي ﺑﺎ ﺑﺮﻛﺖ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺑﻲ ﺑﺎ ﺑﺮﻛﺖ را آورد‪ .1‬آنﻗﺪر ﺑﻪ ﻗﺮاﺋﺖ آن ﻣﺼﺤﻒ ﻣﺒﺎدرت‬
‫ﻧﻤﻮده ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﭘﺎره ﭘﺎره ﺷﺪ‪ .2‬ﻫﻤﺴﺮﺷﺎن‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺤﺎﺻﺮه ﺑﻴﺖ ﺣﻀﺮت‪ ،‬ﺧﻄﺎب ﺑﻪ‬
‫ﺷﻮرﺷﻴﺎن ﮔﻔﺖ ﻳﺎ او را ﺑﻜﺸﻴﺪ و ﻳﺎ رﻫﺎﻳﺶ ﺳﺎزﻳﺪ‪ ،‬او ﻣﺮدﻳﺴﺖ ﻛﻪ ﺷﺐ را ﺑﺎ ﻳﻚ‬
‫رﻛﻌﺖ ﺑﻪ ﺻﺒﺢ ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪﻧﺪ و در ﻫﻤﺎن ﻳﻚ رﻛﻌﺖ ﻛﻞ ﻗﺮآن را ﺗﻼوت ﻣﻲﻛﺮد‪ .3‬از او‬
‫رواﻳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻳﻚ ﺷﺐ ﻛﻞ ﻗﺮآن را در ﻳﻚ رﻛﻌﺖ ﺗﻼوت ﻛﺮدﻧﺪ‪ .4‬و اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻖ‬
‫ﺳﺨﻦ ﺧﺪا در ﻣﻮرد اوﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ È Ç Æ Å ÄÃ Â Á À ¿ ¾ ½ ¼ » º ¹ ¸m‬‬

‫‪ lÒÑÐ Ï ÎÍÌËÊÉ‬ﺍﻟﺰﻣﺮ‪٩ :‬‬


‫))آﻳﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺨﺺ ﻣﺸﺮﻛﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﺎن ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ( ﻳﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در اوﻗﺎت‬
‫ﺷﺐ ﺳﺠﺪهﻛﻨﺎن و اﻳﺴﺘﺎده ﺑﻪ ﻃﺎﻋﺖ و ﻋﺒﺎدت ﻣﺸﻐﻮل ﻣﻲﺷﻮد و )ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ را( از‬
‫)ﻋﺬاب( آﺧﺮت ﺑﻪ دور ﻣﻲدارد‪ ،‬و رﺣﻤﺖ ﭘﺮوردﮔﺎر ﺧﻮد را ﺧﻮاﺳﺘﺎر ﻣﻲﮔﺮدد؟ ﺑﮕﻮ‪:‬‬
‫آﻳﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ )وﻇﻴﻔﻪ ﺧﻮد را در ﻗﺒﺎل ﺧﺪا( ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ )ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي را(‬
‫ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﺑﺮ و ﻳﻜﺴﺎﻧﻨﺪ؟! )ﻫﺮﮔﺰ(‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺮدﻣﻨﺪان )ﻓﺮق اﻳﻨﺎن را ﺑﺎ آﻧﺎن ﺗﺸﺨﻴﺺ‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬و از آن( ﭘﻨﺪ و اﻧﺪرز ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ(‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت از ﭼﺸﻤﻪ زﻻل ﻗﺮآن ﻧﻮﺷﻴﺪ و ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺷﺎﮔﺮدي ﻧﻤﻮد و از‬
‫ﺧﻼل آﻳﺎت ﻗﺮآن داﻧﺴﺖ ﻛﻪ‪ ،‬ﻛﻪرا ﺑﺎﻳﺪ ﭘﺮﺳﺘﻴﺪ و اﻃﺎﻋﺖ ﻧﻤﻮد‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص درﺧﺖ‬
‫اﻳﻤﺎن و ﻋﺸﻖ ﺑﻪ ﻗﺮآن را در درون ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎرور ﻧﻤﻮد و ﺗﻼش ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻪ ﻓﻬﻤﻲ‬
‫درﺳﺖ از ﭘﺮوردﮔﺎرﺷﺎن و ﺣﻘﻮق او ﺑﺮ آﻧﺎن دﺳﺖ ﻳﺎﺑﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا اﻳﺸﺎن ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻓﻬﻢ درﺳﺖ اﮔﺮ ﺑﺮ اﺳﺎس ﺗﻄﻬﻴﺮ روح و ﺟﺎن و ﻓﻄﺮت ﭘﺎك ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﻳﻘﻴﻦ و اﻳﻤﺎن‬
‫راﺳﺦ ﻣﻨﺘﻬﻲ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﭼﻮن دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻓﻬﻢ ﺧﻮﻳﺶ از‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺒﻴﺎﻥ ﻭ ﺍﻟﺘﺒﻴﺎﻥ )‪ .(۱۷۷/۳‬ﻓﻮﺍﺋﺪ ﺍﻟﮑﻼﻡ‪ ،‬ﺹ‪.۲۷۳‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭ ﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ )‪.(۲۲۵/۷‬‬
‫‪ -٣‬ﳘﺎﻥ )‪.(۲۲۵/۷‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ ﻭ ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﺍﻷﻣﻮﻳ‪‬ﺔ‪ ،‬ﺹ‪.۳۹۷‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪58‬‬

‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﻛﺎﺋﻨﺎت‪ ،‬ﻣﺮگ و زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬ﺑﻬﺸﺖ و ﺟﻬﻨﻢ‪ ،‬ﻗﻀﺎ و ﻗﺪر و ﺣﻘﻴﻘﺖ اﻧﺴﺎن و‬
‫ﻧﺒﺮد او ﺑﺎ ﺷﻴﻄﺎن را از ﺧﻮد ﻗﺮآن و ﺳﻨّﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص درﻳﺎﻓﺖ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺎك و ﺑﺰرگ‪ ،‬از ﻫﺮ ﻧﻘﺺ و ﻋﻴﺒﻲ ﻣﺒﺮّاﺳﺖ و ﺻﺎﺣﺐ ﻛﻤﺎﻻﺗﻲ ﺑﻲاﻧﺘﻬﺎ‬
‫‪1‬‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ‪ :‬وﺣﺪاﻧﻴﺖ و ﻧﺪاﺷﺘﻦ ﺷﺮﻳﻚ و ﻣﺎﻧﻨﺪ و ﻫﻤﺴﺮ و ﻓﺮزﻧﺪ‪.‬‬
‫آن ذات ﭘﺎك‪ ،‬ﺧﻮد ﻣﻔﻬﻮم ﻋﺒﻮدﻳﺖ و ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺧﻮﻳﺶ را در ﻛﻼم ﺧﻮد‪ ،‬ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﻴﺎن ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺎل ﺑﻪ آن ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ واﻻﻳﻲ ﻛﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ آنﻫﺎ ﺑﻪ ﻓﻬﻢ‬
‫درﺳﺘﻲ از دﻳﻦ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪ :‬آﻧﺎن ﺑﻴﻨﺶ ﺧﻮد را در ﻣﻮرد ﻛﺎﺋﻨﺎت از اﻳﻦ‬
‫آﻳﺎت درﻳﺎﻓﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪:‬‬
‫‪~ } | {z y x w v u t s r q p om‬‬

‫ ¡ ‪ ² ± ° ¯ ® ¬  « ª © ¨ § ¦ ¥ ¤ £ ¢‬‬

‫‪ A Ã Â Á À   ¿ ¾ ½ ¼ » º ¹  ¸ ¶ µ  ´ ³‬‬

‫‪ S R QP O N M L KJ I  H G F E D C B‬‬

‫‪ lVU T‬ﻓﺼﻠﺖ‪١٢ - ٩ :‬‬


‫)ﺑﮕﻮ‪ :‬آﻳﺎ ﺑﻪ آن ﻛﺴﻲ ﻛﻪ زﻣﻴﻦ را در دو روز آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ اﻳﻤﺎن ﻧﺪارﻳﺪ‪ ،‬و ﺑﺮاي او‬
‫ﻫﻤﮕﻮﻧﻬﺎ و اﻧﺒﺎزﻫﺎﺋﻲ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻴﺪ؟ او )ﻋﻼوه از اﻳﻦ ﻛﻪ آﻓﺮﻳﺪﮔﺎر زﻣﻴﻦ اﺳﺖ(‬
‫آﻓﺮﻳﺪﮔﺎر ﺟﻬﺎﻧﻴﺎن ﻫﻢ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬او در زﻣﻴﻦ ﺑﺮ ﻓﺮاز آن ﻛﻮﻫﻬﺎي اﺳﺘﻮاري ﻗﺮار داد‪ ،‬و‬
‫ﺧﻴﺮات و ﺑﺮﻛﺎت زﻳﺎدي در آن آﻓﺮﻳﺪ‪ ،‬و ﻣﻮاد‪ ‬ﻏﺬاﺋﻲ )ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﺟﻮراﺟﻮر ﺳﺎﻛﻨﺎن(‬
‫زﻣﻴﻦ را ﺑﻪ اﻧﺪازه ﻻزم ﻣﻘﺪ‪‬ر و ﻣﺸﺨّﺺ ﻛﺮد‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ ﻫﻤﻪ )اﻋﻢ‪ ‬از ﺧﻠﻖ زﻣﻴﻦ و اﻳﺠﺎد‬
‫ﻛﻮﻫﻬﺎ و ﺗﻘﺪﻳﺮ اﻗﻮات( روي ﻫﻢ در ﭼﻬﺎر روز ﻛﺎﻣﻞ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن آﻣﺪ‪ ،‬ﺑﺪان ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻧﻴﺎز‬
‫ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪان و روزي روزيﺧﻮاﻫﺎن را ﺑﺮآورده ﻛﻨﺪ )و ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﻛﻢ و زﻳﺎدي در آن ﻧﺒﺎﺷﺪ(‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ اراده آﻓﺮﻳﻨﺶ آﺳﻤﺎن ﻛﺮد‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ دود )ﮔﻮﻧﻪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﺳﺤﺎﺑﻴﻬﺎ در ﮔﺴﺘﺮه‬
‫ﻓﻀﺎي ﺑﻲاﻧﺘﻬﺎء ﭘﺮاﻛﻨﺪه( ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻪ آﺳﻤﺎن و زﻣﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﭼﻪ ﺑﺨﻮاﻫﻴﺪ و ﭼﻪ ﻧﺨﻮاﻫﻴﺪ‬
‫ﭘﺪﻳﺪ آﺋﻴﺪ )و ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮﻳﺪ(‪ .‬ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداراﻧﻪ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪﻳﻢ )و ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺻﻮرت‬

‫‪ -١‬ﻣﻨﻬﺞ ﺍﻟﺮ‪‬ﺳﻮﻝ ﻓﯽ ﻏﺮﺱ ﺍﻟﺮﻭﺡ ﺍﳉﻬﺎﺩﻳ‪‬ﻪ‪ ،‬ﺹ‪.۱۶– ۱۰‬‬


‫‪59‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫درآﻣﺪهاﻳﻢ ﻛﻪ اراده ﻓﺮﻣﻮدهاي(‪ .‬آن ﮔﺎه آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻫﻔﺖ آﺳﻤﺎن در دو روز ﺑﻪ‬
‫اﻧﺠﺎم رﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬و در ﻫﺮ آﺳﻤﺎﻧﻲ ﻓﺮﻣﺎن ﻻزﻣﻪاش را ﺻﺎدر )و ﻧﻈﺎم و ﺗﺪﺑﻴﺮ ﺧﺎﺻ‪‬ﻲ ﻣﻘﺮّر(‬
‫ﻓﺮﻣﻮد )و ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت و ﻣﻮﺟﻮدات ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ آنﺟﺎ را آﻓﺮﻳﺪ(‪ .‬آﺳﻤﺎن ﻧﺰدﻳﻚ را ﺑﺎ‬
‫ﭼﺮاﻏﻬﺎي ﺑﺰرﮔﻲ )از ﺳﺘﺎرﮔﺎن درﺧﺸﺎن و ﺗﺎﺑﺎن( ﺑﻴﺎراﺳﺘﻴﻢ و )آن را ﻛﺎﻣﻼً از آﻓﺎت و‬
‫اﺳﺘﺮاق ﺳﻤﻊ ﺷﻴﺎﻃﻴﻦ( ﻣﺤﻔﻮظ داﺷﺘﻴﻢ‪ .‬اﻳﻦ )اﻣﻮر ﻣﺬﻛﻮره‪ ،‬اﻋﻢ از آﻓﺮﻳﻨﺶ ﺟﻬﺎن ﻫﺴﺘﻲ‬
‫و دوران ﺷﻜﻞﮔﻴﺮي و ﻧﻈﻢ دﻗﻴﻖ‪ ،‬ﺑﺮﺟﻮﺷﻴﺪه از( ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﻳﺰي ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺴﻴﺎر ﺗﻮاﻧﺎ و ﺑﺲ‬
‫آﮔﺎه اﺳﺖ(‪.‬‬
‫آﻧﺎن ﺑﺎ ﺑﻴﻨﺶ درﺳﺖ از ﻗﺮآن داﻧﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ اﻧﺴﺎنﻫﺎ‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻛﻪ ﻃﻮﻻﻧﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫ﺑﺎز رو ﺑﻪ زوال و ﻧﺎﺑﻮدي دارد و دﻧﻴﺎ و ﻣﺘﺎع آن‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻛﻪ زﻳﺎد و زﻳﺒﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﺎﭼﻴﺰ و‬
‫ﺑﻲارزش اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﻗﺮآن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪³ ² ± ° ¯  ® ¬ « ª © ¨ § ¦ ¥ ¤ m‬‬

‫´ ‪ Á  À ¿ ¾ ½ ¼ » º  ¹ ¸ ¶ µ‬‬

‫‪ Ð  Ï  Î       Í  ÌË   Ê  É   È  Ç  Æ  Å  Ä  Ã  Â‬‬

‫‪ lÒÑ‬ﻳﻮﻧﺲ‪٢٤ :‬‬
‫)ﺣﺎل دﻧﻴﺎ )از ﺣﻴﺚ زوال و ﻓﻨﺎ و از ﻣﻴﺎنرﻓﺘﻦ ﻧﻌﻤﺖ آن( ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ آﺑﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از‬
‫آﺳﻤﺎن ﻣﻲﺑﺎراﻧﻴﻢ و ﺑﺮ اﺛﺮ آن ﮔﻴﺎﻫﺎن زﻣﻴﻦ ﻛﻪ اﻧﺴ‪Ĥ‬نﻫﺎ و ﺣﻴﻮآنﻫﺎ از آنﻫﺎ ﻣﻲﺧﻮرﻧﺪ‬
‫)و اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲروﻳﻨﺪ و( ﺑﻪ ﻫﻢ ﻣﻲآﻣﻴﺰﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺪاﻧﺠﺎ ﻛﻪ زﻣﻴﻦ )در ﭘﺮﺗﻮ آن( ﻛﺎﻣﻼً‬
‫آراﻳﺶ و زﻳﺒﺎﺋﻲ ﻣﻲﮔﻴﺮد و آراﺳﺘﻪ و ﭘﻴﺮاﺳﺘﻪ ﻣﻲﮔﺮدد و اﻫﻞ زﻣﻴﻦ ﻳﻘﻴﻦ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮ زﻣﻴﻦ ﺗﺴﻠّﻂ دارﻧﺪ )و ﺣﺘﻤﺎً ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ از ﺛﻤﺮات و ﻏﻠّﺎت و ﻣﺤﺼﻮﻻت آن ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ‬
‫ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬در ﺑﺤﺒﻮﺣﻪ اﻳﻦ ﺷﺎدي و در ﮔﻴﺮاﮔﻴﺮ اﻳﻦ ﺳﺮﺳﺒﺰي و آراﺳﺘﮕﻲ( ﻓﺮﻣﺎن ﻣﺎ )ﻣﺒﻨﻲ‬
‫ﺑﺮ درﻫﻢ ﻛﻮﺑﻴﺪن و وﻳﺮان ﻛﺮدن آن( در ﺷﺐ ﻳﺎ روز در ﻣﻲرﺳﺪ )و ﺑﺎ ﺑﻼﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن‪،‬‬
‫از ﻗﺒﻴﻞ‪ :‬ﺳﺮﻣﺎي ﺳﺨﺖ‪ ،‬ﺗﮕﺮگ ﺷﺪﻳﺪ‪ ،‬ﺳﻴﻞ‪ ،‬ﻃﻮﻓﺎن‪ ،‬و ﻏﻴﺮه‪ ،‬آن را ﻧﺎﺑﻮد ﻣﻲﺳﺎزﻳﻢ( و‬
‫ﮔﻴﺎﻫﺎﻧﺶ را از رﻳﺸﻪ ﺑﺮآورده و دروده و ﻧﺎﺑﻮدش ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﻧﮕﺎر دﻳﺮوز در اﻳﻨﺠﺎ ﻧﺒﻮده‬
‫اﺳﺖ )و ﻫﺮﮔﺰ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻧﺴ‪Ĥ‬نﻫﺎﺋﻲ در آن ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﻧﺰﻳﺴﺘﻪاﻧﺪ(‪ .‬ﻣﺎ )ﺑﺪﻳﻦ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪60‬‬

‫وﺿﻮح( آﻳﻪﻫﺎ )ي ﺧﻮﻳﺶ( را ﺑﺮاي ﻗﻮﻣﻲ ﺗﺸﺮﻳﺢ و ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻲاﻧﺪﻳﺸﻨﺪ )و‬
‫ﻣﻲﻓﻬﻤﻨﺪ((‪.‬‬
‫ﻧﻴﺰ آﻧﺎن ﺑﺎ اﻋﺘﻘﺎد راﺳﺦ و درﺳﺖ ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ و دوزخ ﻛﻪ از آﻳﺎت ﻗﺮآن درﻳﺎﻓﺖ‬
‫ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺧﻮد و زﻧﺪﮔﻲﺷﺎن را از اﻧﺤﺮاف و ﺗﻤﺮّد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺷﺮﻳﻌﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺎك‬
‫ﻧﮕﻪ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﻪ ﺳﻴﺮة ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن و دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺰﮔﻮارس ﻧﻈﺮي ﻋﻤﻴﻖ‬
‫ﺑﻴﺎﻓﻜﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﻛﻪ ﭼﻘﺪر آﻧﺎن در ﻣﺴﻴﺮ ﺷﻨﺎﺧﺖ دﻳﻦ ﺧﺪاوﻧﺪﺷﺎن ﺗﻼش ﻛﺮدﻧﺪ و ﺗﺎ‬
‫ﭼﻪ ﻣﻴﺰان ﺧﻮف و ﺗﺮس از ﻋﺬاب و ﻋﻘﺎب او را در دل ﺧﻮﻳﺶ ﻣﻲﭘﺮوراﻧﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﭼﻮن دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻣﻔﻬﻮم درﺳﺖ ﻗﻀﺎ و ﻗﺪر را از ﺑﻄﻦ ﻗﺮآن و‬
‫ﺳﻴﺮه رﺳﻮل ﺧﺪاص درك ﻛﺮد و در آن دﭼﺎر اﻓﺮاط و ﺗﻔﺮﻳﻂ ﻧﮕﺸﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﻔﻬﻮم در‬
‫دل و ﺟﺎن او رﺳﻮخ ﭘﻴﺪا ﻛﺮد و ﻳﻘﻴﻦ ﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ اﺣﺎﻃﻪ‬
‫دارد‪ ،‬ﻛﻤﺎ اﻳﻦﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ در ﻗﺮآن ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ Ë Ê É È Ç Æ Å Ä Ã Â Á À ¿ ¾ ½ ¼ » ºm‬‬

‫‪ ß Þ Ý Ü Û Ú Ù Ø × Ö Õ Ô Ó Ò Ñ Ð Ï ÎÍ Ì‬‬

‫‪ l åä  ãâ áà‬ﻳﻮﻧﺲ‪٦١ :‬‬


‫))اي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ!( ﺗﻮ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺎري ﻧﻤﻲﭘﺮدازي و ﭼﻴﺰي از ﻗﺮآن ﻧﻤﻲﺧﻮاﻧﻲ‪ ،‬و )ﺷﻤﺎ‬
‫اي ﻣﺆﻣﻨﺎن!( ﻫﻴﭻ ﻛﺎري ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻫﺴﺘﻴﻢ‪ ،‬در ﻫﻤﺎن ﺣﺎل ﻛﻪ‬
‫ﺷﻤﺎ ﺑﺪان دﺳﺖ ﻣﻲﻳﺎزﻳﺪ و ﺳﺮﮔﺮم اﻧﺠﺎم آن ﻣﻲﺑﺎﺷﻴﺪ‪ .‬و ﻫﻴﭻﭼﻴﺰ در زﻣﻴﻦ و در‬
‫آﺳﻤﺎن از ﭘﺮوردﮔﺎر ﺗﻮ ﭘﻨﻬﺎن ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ذر‪‬هاي ﺑﺎﺷﺪ و ﭼﻪ ﻛﻮﭼﻜﺘﺮ و ﭼﻪ ﺑﺰرﮔﺘﺮ از‬
‫آن‪) ،‬ﻫﻤﻪ اﻳﻨﻬﺎ( در ﻛﺘﺎب واﺿﺢ و روﺷﻨﻲ )در ﻧﺰد ﭘﺮوردﮔﺎرﺗﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺎم ﻟﻮح ﻣﺤﻔﻮظ(‬
‫ﺛﺒﺖ و ﺿﺒﻂ ﻣﻲﮔﺮدد(‪.‬‬
‫ﻧﻴﺰ ﺑﺎور داﺷﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﻧﺰد ﺧﻮﻳﺶ ﺛﺒﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ را‬
‫از ﻗﻠﻢ ﻧﻤﻲاﻧﺪازد‪:‬‬
‫‪ ¾  ½ ¼ » º ¹ ¸¶ µ ´ ³ ² ± ° ¯m‬‬

‫¿‪ l‬ﻳﺲ‪١٢ :‬‬


‫‪61‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫)ﻣﺎ ﺧﻮدﻣﺎن ﻣﺮدﮔﺎن را زﻧﺪه ﻣﻲﮔﺮداﻧﻴﻢ‪ ،‬و ﭼﻴﺰﻫﺎﺋﻲ را ﻛﻪ )در دﻧﻴﺎ( ﭘﻴﺸﺎﭘﻴﺶ‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎدهاﻧﺪ و )ﻛﺎرﻫﺎﺋﻲ را ﻛﻪ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ( ﭼﻴﺰﻫﺎﺋﻲ را ﻛﻪ )در آن( ﺑﺮﺟﺎي‬
‫ﻧﻬﺎدهاﻧﺪ )و ﻛﺎرﻫﺎﺋﻲ را ﻛﻪ ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺛﺒﺖ و ﺿﺒﻂ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و( ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﻴﻢ‪ .‬و ﻣﺎ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ‬
‫را در ﻛﺘﺎب آﺷﻜﺎر )ﻟﻮح ﻣﺤﻔﻮظ( ﺳﺮﺷﻤﺎري ﻣﻲﻧﻤﺎﺋﻴﻢ و ﻣﻲﻧﮕﺎرﻳﻢ(‪.‬‬
‫او ﻳﻘﻴﻦ داﺷﺖ ﺧﻮاﺳﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺎﻓﺬ و ﻗﺪرﺗﺶ ﻛﺎﻣﻞ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪  ß Þ ÝÜ Û Ú Ù Ø × Ö Õ   Ô Ó Ò Ñ Ð Ï Îm‬‬

‫‪ l îí ì  ë êéèçæ åäãâ áà‬ﻓﺎﻃﺮ‪٤٤ :‬‬


‫)آﻳﺎ در زﻣﻴﻦ ﺑﻪ ﮔﺸﺖ و ﮔﺬار ﻧﻤﻲﭘﺮدازﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺒﻴﻨﻨﺪ ﻓﺮﺟﺎم ﻛﺎر ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن ﺑﻪ ﻛﺠﺎ‬
‫ﻛﺸﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ آﻧﺎن از اﻳﻨﺎن ﻗﺪرت و ﻗﻮت ﺑﻴﺸﺘﺮي داﺷﺘﻪاﻧﺪ ؟ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي‬
‫ﭼﻪ در آﺳﻤ‪Ĥ‬نﻫﺎ و ﭼﻪ در زﻣﻴﻦ ﺧﺪا را درﻣﺎﻧﺪه و ﻧﺎﺗﻮان ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ او ﺑﺴﻴﺎر‬
‫ﻓﺮزاﻧﻪ و ﺧﻴﻠﻲ ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫و اﻋﺘﻘﺎد راﺳﺦ داﺷﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬آﻓﺮﻳﺪﮔﺎر ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ R   Q P O NM L K J IH  G F E DC B A m‬‬

‫‪ lTS‬ﺍﻷﻧﻌﺎﻡ‪١٠٢ :‬‬
‫)آن )ﻣﺘّﺼﻒ ﺑﻪ ﺻﻔﺎت ﻛﻤﺎل اﺳﺖ ﻛﻪ( ﺧﺪا و ﭘﺮوردﮔﺎر ﺷﻤﺎ اﺳﺖ‪ .‬ﺟﺰ او‬
‫ﺧﺪاﺋﻲ ﻧﻴﺴﺖ؛ و او آﻓﺮﻳﻨﻨﺪه ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ وي را ﺑﺎﻳﺪ ﺑﭙﺮﺳﺘﻴﺪ )و ﺑﺲ؛ ﭼﺮا ﻛﻪ‬
‫ﺗﻨﻬﺎ او ﻣﺴﺘﺤﻖّ ﭘﺮﺳﺘﺶ اﺳﺖ( و ﺣﺎﻓﻆ و ﻣﺪﺑ‪‬ﺮ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻓﻬﻢ ﺻﺤﻴﺢ و ﻋﻤﻴﻖ و اﻋﺘﻘﺎد راﺳﺦ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻗﻀﺎ و ﻗﺪر‪ ،‬ﻧﺘﺎﻳﺞ وآﺛﺎر‬
‫ﻣﻬﻤﻲ در درون اﻳﻦ ﻣﺮد ﺑﺰرگ ﮔﺬاﺷﺖ ﻛﻪ در ﻣﺒﺎﺣﺚ آﻳﻨﺪه ﺑﻪ ﺗﻔﺼﻴﻞ ﺑﻪ آن ﺧﻮاﻫﻴﻢ‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬او از ﻃﺮﻳﻖ درك ﻋﻤﻴﻖ ﻗﺮآن‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺧﻮد و ﻫﻤﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﭘﻲ ﺑﺮد و‬
‫داﻧﺴﺖ ﺣﻘﻴﻘﺖ او ﻧﺨﺴﺖ ﺑﻪ اﺻﻠﻲ دور ﻛﻪ ﻫﻤﺎن ﺧﻠﻘﺖ از ﺧﺎك اﺳﺖ ﺑﺮﻣﻲﮔﺮدد و‬
‫ﺳﭙﺲ وﺟﻮد ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ اﻧﺴﺎن از ﻳﻚ ﻧﻄﻔﻪ ﻧﺎﭼﻴﺰ و ﺑﻲارزش ﻣﻲﮔﻴﺮد‪:‬‬
‫‪ ¦ ¥ ¤ £ ¢ ¡  ~ } | { z yx w v u tm‬‬

‫§ ¨ © ‪ º ¹ ¸¶ µ ´ ³ ² ±° ¯  ® ¬ « ª‬‬

‫»¼‪ l‬ﺍﻟﺴﺠﺪﺓ‪٩ - ٧ :‬‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪62‬‬

‫)آن ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﭼﻪ را آﻓﺮﻳﺪ‪ ،‬ﻧﻴﻜﻮ آﻓﺮﻳﺪ‪ ،‬و آﻓﺮﻳﻨﺶ اﻧﺴﺎن )او‪‬ل( را از ﮔﻞ‬
‫آﻏﺎزﻳﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺧﺪاوﻧﺪ ذر‪‬ﻳ‪‬ﻪ او را از ﻋ‪‬ﺼﺎره آب )ﺑﻪ ﻇﺎﻫﺮ( ﺿﻌﻴﻒ و ﻧﺎﭼﻴﺰي )ﺑﻪ ﻧﺎم‬
‫ﻣﻨﻲ( آﻓﺮﻳﺪ‪ .‬آن ﮔﺎه اﻧﺪاﻣﻬﺎي او را ﺗﻜﻤﻴﻞ و آراﺳﺘﻪ ﻛﺮد و از روح ﻣﺘﻌﻠّﻖ ﺑﻪ ﺧﻮد )ﻛﻪ‬
‫ﺳﺮّي از اﺳﺮار اﺳﺖ( در او دﻣﻴﺪ‪ ،‬و ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﮔﻮﺷﻬﺎ و ﭼﺸﻤﻬﺎ و دﻟﻬﺎ آﻓﺮﻳﺪ )ﺗﺎ‬
‫ﺑﺸﻨﻮﻳﺪ و ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ و ﺑﻔﻬﻤﻴﺪ‪ ،‬اﻣ‪‬ﺎ( ﺷﻤﺎ ﻛﻤﺘﺮ ﺷﻜﺮ )ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي او( را ﺑﻪ ﺟﺎي ﻣﻲآورﻳﺪ(‪.‬‬
‫آن ﺣﻀﺮت ﺑﻪ اﻳﻦ ﺑﺎور رﺳﻴﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬اﻧﺴﺎن را ﺑﻪ ﺻﻮرت و‬
‫ﻇﺎﻫﺮي زﻳﺒﺎ و ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ آﻓﺮﻳﺪه‪ ،‬ﺑﻪ او ﻧﻌﻤﺖ ﻋﻘﻞ و ﺗﺸﺨﻴﺺ و ﺗﻮان ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﻋﻄﺎ‬
‫ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬آﺳﻤﺎنﻫﺎ و زﻣﻴﻦ و ﻫﺮ آﻧﭽﻪ در آنﻫﺎﺳﺖ را ﻣﺴﺨّﺮ او ﮔﺮداﻧﻴﺪه‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﻮﺟﻮد را‬
‫ﺑﺮ ﺑﻴﺸﺘﺮ آﻓﺮﻳﺪهﻫﺎﻳﺶ ﺑﺮﺗﺮي داده و او را ﺑﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎدن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‪ ،‬ﻗﺪر و ﻣﻨﺰﻟﺖ ﻓﺮﻣﻮده‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫و از ﺟﻤﻠﻪي ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻧﻤﺎد اﻛﺮام و اﺣﺘﺮام ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻧﺴﺎن اﻳﻦ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ زﻣﻴﻨﻪ اﻳﺠﺎد ﻣﺤﺒﺖ و رﺿﺎﻳﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ را در وﺟﻮد اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ودﻳﻌﺖ ﻧﻬﺎده‪ ،‬و اﻳﻦ‬
‫اوج ﻛﺮاﻣﺖ و ﺷﺮاﻓﺖ ﻧﻮع اﻧﺴﺎن اﺳﺖ و اﻳﻦ ﺷﺮاﻓﺖ را ﺗﻨﻬﺎ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺒﻌﻴﺖ‬
‫ﻧﺒﻲاﻛﺮمص ﻛﻪ ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺳﻮي اﺳﻼم و ﺣﻴﺎت ﻃﻴ‪‬ﺒﻪ در دﻧﻴﺎ و آﺧﺮت ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻲﺗﻮان ﺟﺴﺖ‪:‬‬
‫‪f ed c b a ` _ ~ } | { z y m‬‬

‫‪ l lk jihg‬ﺍﻟﻨﺤﻞ‪٩٧ :‬‬


‫)ﻫﺮﻛﺲ ﭼﻪ زن و ﭼﻪ ﻣﺮد ﻛﺎر ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ و ﻣﺆﻣﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺪو )در اﻳﻦ‬
‫دﻧﻴﺎ( زﻧﺪﮔﻲ ﭘﺎﻛﻴﺰه و ﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪي ﻣﻲﺑﺨﺸﻴﻢ و )در آن دﻧﻴﺎ( ﭘﺎداش )ﻛﺎرﻫﺎي ﺧﻮب و‬
‫ﻣﺘﻮﺳ‪‬ﻂ و ﻋﺎﻟﻲ( آﻧﺎن را ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻛﺎرﻫﺎﻳﺸﺎن ﺧﻮاﻫﻴﻢ داد(‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ ﺷﻨﺎﺧﺖ آﻳﺎت ﻗﺮآن ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻋﺪاوت ﺷﻴﻄﺎن ﺑﺎ اﻧﺴﺎن و ﻟﺰوم‬
‫ﻧﺒﺮد ﺑﺸﺮ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻣﻮﺟﻮد ﭘﻠﻴﺪ ﭘﻲ ﺑﺮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﺮق ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﺷﻴﻮهﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺗﻼش‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ اﻧﺴﺎن را ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﻌﺼﻴﺖ وﺳﻮﺳﻪ ﻧﻤﺎﻳﺪ و آﺗﺶ ﺳﻮزان ﺷﻬﻮت را در او‬
‫ﺷﻌﻠﻪور ﺳﺎزد‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت و دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻛﺮام‪ ،‬ﺑﺎ اﺳﺘﻌﺎﻧﺖ از ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ و ﺗﻮاﻧﺎ ﺑﻪ ﺟﻬﺎد ﺑﺎ آن‬
‫ﻣﻮﺟﻮد ﭘﺴﺖ و ﻧﻴﺰ ﺷﻴﻄﺎن درون ﺧﻮﻳﺶ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﺑﺎ ﭘﻨﺪﮔﺮﻓﺘﻦ از داﺳﺘﺎن‬
‫‪63‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫ﺣﻀﺮت آدم و اﺧﺮاج او از ﺑﻬﺸﺖ و رﺣﻤﺖ اﻟﻬﻲ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ اﺻﻞ ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺟﻮﻫﺮ‬
‫و اﺳﺎس اﺳﻼم‪ ،‬اﻃﺎﻋﺖ ﻣﻄﻠﻖ و ﺑﻲﭼﻮن و ﭼﺮا در ﺑﺮاﺑﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﮔﻨﺎه و ﻋﺼﻴﺎن را دارد ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﻋﺒﺮت ﮔﺮﻓﺘﻦ از ﻋﺼﻴﺎن آدم‪ ،‬ﺿﺮورت ﺗﻮﻛﻞ ﺑﺮ‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎرش را از ﻳﺎد ﻧﺒﺮد و از اﻫﻤﻴﺖ ﺗﻮﺑﻪ و اﺳﺘﻐﻔﺎر ﻏﺎﻓﻞ ﻧﺸﻮد‪ .‬او و دﻳﮕﺮ ﻳﺎران‬
‫رﺳﻮلص ﻧﻔﺲ ﺧﻮﻳﺶ را از ﺗﻜﺒ‪‬ﺮ ﺣﻔﻆ ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ‪ ،‬اﻫﻤﻴ‪‬ﺖ ﺳﺨﻨﺎن زﻳﺒﺎ و‬
‫ﺗﺄﺛﻴﺮ آن ﺑﺮ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﺧﻮﻳﺶ را درﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫‪ ` _ ~ } | {z y x w vu t s r q pm‬‬

‫‪ lba‬ﺍﻹﺳﺮﺍﺀ‪٥٣ :‬‬
‫))اي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ!( ﺑﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﻢ ﺑﮕﻮ‪ :‬ﺳﺨﻨﻲ )در ﮔﻔﺘﺎر و ﻧﻮﺷﺘﺎر ﺧﻮد( ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫زﻳﺒﺎﺗﺮﻳﻦ )و ﻧﻴﻜﻮﺗﺮﻳﻦ ﺳﺨﻨﻬﺎ( ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ اﻫﺮﻳﻤﻦ )ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﺳﺨﻨﻬﺎي زﺷﺖ و‬
‫ﻧﺎﺷﻴﺮﻳﻦ( در ﻣﻴﺎن اﻳﺸﺎن ﻓﺴﺎد و ﺗﺒﺎﻫﻲ ﺑﻪ راه ﻣﻲاﻧﺪازد‪ ،‬و ﺑﻲﮔﻤﺎن اﻫﺮﻳﻤﻦ )از دﻳﺮ ﺑﺎز(‬
‫دﺷﻤﻦ آﺷﻜﺎر اﻧﺴﺎن ﺑﻮده اﺳﺖ )و ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ درﺻﺪد ﺑﺮآﻣﺪه ﺗﺎ آﺗﺶ ﺟﻨﮓ را ﺑﺎ اﻓﺮوزﻳﻨﻪ‬
‫وﺳﻮﺳﻪ ﺷﻌﻠﻪور ﺳﺎزد((‪.‬‬
‫آري‪ ،‬اﻳﻦﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ اﺳﻼم زﻳﺴﺖ‪ ،‬و در راه ﻧﺸﺮ آن ﺟﻬﺎد ﻧﻤﻮد‪،‬‬
‫اﺻﻮل و ﻓﺮوع دﻳﻨﺶ را از ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش ﺟﺴﺖ و از ﭘﻴﺸﻮاﻳﺎن اﺳﻼم ﺷﺪ‪،‬‬
‫اﻣﺎﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ راه راﺳﺖ را ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻨﺪ و ﻣﺮدم از رﻓﺘﺎر و ﮔﻔﺘﺎرﺷﺎن ﺗﺒﻌﻴﺖ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻓﺮاﻣﻮش ﻛﺮد ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن از ﻛﺎﺗﺒﺎن وﺣﻲ و ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﻠﹼﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻧﻒ ﺹ‪ .۲۲‬ﺍﻟﺘﺒﻴﻴﻦ ﻓﯽ ﺃﻧﺴﺎﺏ ﺍﻟﻘﺮﺷﻴﻴﻦ‪ ،‬ﺹ ‪.۹۴‬‬


‫ﮔﻔﺘﺎر ﺳﻮم‬
‫ﻣﻼزﻣﺖ و ﻣﺼﺎﺣﺒﺖ ﺑﺎ ﻧﺒﻲ اﻛﺮمص در ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫ﺑﺪون ﺷﻚ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻪ در ﺷﺨﺼﻴﺖ و روﺣﻴﻪ ﻋﺜﻤﺎنس ﺗﺄﺛﻴﺮي ﺷﮕﺮف ﻧﻤﻮد و‬


‫اﺳﺘﻌﺪادﻫﺎ و ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲﻫﺎي او را ﺑﺎرور ﻛﺮد‪ ،‬ﻣﺼﺎﺣﺒﺖ و ﻣﻼزﻣﺖ ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪاص و‬
‫ﺷﺎﮔﺮدي آن ﺣﻀﺮتص در ﻣﺪرﺳﻪ ﻧﺒﻮ‪‬ت ﺑﻮد‪ ،‬زﻳﺮا ﻋﺜﻤﺎنس ﭼﻪ در ﻣﻜﻪ ﭼﻪ در‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ‪ ،‬ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﻮد و ﺧﻮد را ﻣﻠﺰم ﺑﻪ ﺣﻀﻮر در ﺟﻠﺴﺎت ﻣﺪرﺳﻪ رﺳﺎﻟﺖ و‬
‫ﻓﺮاﮔﺮﻓﺘﻦ اﻧﻮاع ﻣﻌﺎرف ﻧﺰد آن ﻣﻌﻠﻢ و ﻫﺪاﻳﺖﮔﺮ ﺑﺸﺮﻳﺖ‪ ،‬ﺣﻀﺮت رﺳﻮل اﻛﺮمص ﻛﻪ‬
‫ﺧﻮد ﭘﺮورش ﻳﺎﻓﺘﻪ ﭘﺮوردﮔﺎر ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﻲداﻧﺴﺖ و ﺑﺎ ﻋﺸﻖ و ﻋﻼﻗﻪ ﺑﻪ ﻓﺮاﮔﺮﻓﺘﻦ ﻗﺮآن و‬
‫ﺳﻨّﺖ ﭘﺎك ﺳﺮور ﻣﺮدﻣﺎن‪ ،‬ﺣﻀﺮت رﺳﻮل اﻛﺮمص ﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬ﺧﻮد اﻳﺸﺎن درﺑﺎرهي‬
‫ﻣﺼﺎﺣﺒﺖ و ﻣﻼزﻣﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪» :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ و‬
‫ﻋﻈﻴﻢاﻟﺸﺄن‪ ،‬ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ را ﺑﻪ ﺣﻖّ ﻧﺰد ﻣﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﻗﺮآن را ﺑﺮ او ﻧﺎزل ﻧﻤﻮد و ﻣﻦ از آﻧﺎﻧﻲ‬
‫ﺑﻮدم ﻛﻪ دﻋﻮت اﻳﺸﺎن را ﻟﺒﻴﻚ ﮔﻔﺘﻢ‪ ،‬در دو ﻫﺠﺮت ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺷﺮﻛﺖ ﻧﻤﻮدم‪ ،‬اﻓﺘﺨﺎر‬
‫داﻣﺎدي رﺳﻮل اﻛﺮمص را ﻳﺎﻓﺘﻢ و ﺳﻨّﺖ اﻳﺸﺎن را ﺑﻪ ﭼﺸﻢ دﻳﺪم«‪ .1‬ﻋﺜﻤﺎن در ﻣﻜﺘﺐ‬
‫ﻗﺮآن و ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺒﺎرك رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﺮورش ﻳﺎﻓﺖ و ﻧﻘﻄﺔ آﻏﺎزﻳﻦ اﻳﻦ ﺣﺮﻛﺖ‬
‫ﺑﺰرگ‪ ،‬ﻣﻼﻗﺎت او ﺑﺎ ﻧﺒﻲ اﻛﺮمص ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺠﺮّد ﭘﻴﺶ آﻣﺪن اﻳﻦ دﻳﺪار ﺗﺤﻮ‪‬ﻻت‬
‫ﺷﮕﺮﻓﻲ در او ﭘﺪﻳﺪار ﮔﺸﺖ‪ ،‬ﺗﺤﻮﻻﺗﻲ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن از ﺗﺎرﻳﻜﻲﻫﺎي ﻛﻔﺮ و ﺿﻼﻟﺖ ﺑﻪ‬
‫ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﻧﻮر و اﻳﻤﺎن رﻫﻨﻤﻮن ﺷﺪ و او را ﺑﺮاي ﺗﺤﻤﻞ ﺳﺨﺘﻲﻫﺎ و ﻣﺼﺎﺋﺐ اﻳﻦ راه‬
‫ﭘﺮﺧﻄﺮ اﻣﺎ ﺳﻌﺎدتﺑﺨﺶ ﻣﻬﻴ‪‬ﺎ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﺷﺨﺼﻴ‪‬ﺖ رﺳﻮل اﻛﺮمص‪ ،‬از ﻋﻈﻤﺖ و ﻗﺪرت ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬاري ﻋﺠﻴﺒﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‬
‫و اﻳﻦ اﻣﺮﻳﺴﺖ ﻛﻪ از ﺗﺮﺑﻴﺖ اﻳﺸﺎن ﺑﻪ دﺳﺖ ﭘﺮوردﮔﺎرﺷﺎن ﺣﺎﺻﻞ آﻣﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﺮورﺷﻲ‬
‫ﻛﻪ آن ﺣﻀﺮت را ﺑﻪ ﻛﺎﻣﻞﺗﺮﻳﻦ اﻧﺴﺎنﻫﺎ در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺸﺮﻳﺖ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻧﻤﻮد‪ .‬اﻳﻦ دو‬
‫اﻣﺮ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬ﺳﺒﺐ ﮔﺮاﻳﺶ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺳﻮي آن ﺣﻀﺮتص و اﻇﻬﺎر ﻣﺤﺒﺖ و ارادت آﻧﺎن‬
‫ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﻣﻲﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﻣﻬﻢ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺖ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺟﺪا از اﻳﻦ‬

‫‪ ١‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑ‪‬ﻪ‪ ،‬ﺃﲪﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ )‪.(۵۹۷/۱‬‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪66‬‬

‫ﺧﺼﺎﺋﺺ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪﻓﺮد‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا و دﻋﻮﺗﮕﺮ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺳﻮي ﺣﻖ ﺑﻮد و اﻳﻦ ﺑ‪‬ﻌﺪ‬
‫دﻳﮕﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن ﺣﻀﺮتص را ﺗﺤﺖاﻟﺸﻌﺎع ﺧﻮد ﻗﺮار‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ؛ زﻳﺮا آﻧﺎن‪ ،‬ﺣﻀﺮتص را ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺧﻮد اﻳﺸﺎن دوﺳﺖ ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ در‬
‫ﻛﻨﺎر اﻳﻦ ﻣﺤﺒﺖ‪ ،‬ارادت ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن ﻣﻘﺎم واﻻﻳﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﻋﻄﺎ ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ و‬
‫اﺣﺴﺎس ﺣﻀﻮر ﺑﺎ آن ﺣﻀﺮت در آﺳﺘﺎﻧﻪ وﺣﻲ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬ﻋﺎﻣﻞ اﻳﻦ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻋﻤﻴﻖ و‬
‫ﺧﺎﻟﺼﺎﻧﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن ﺣﻀﺮت اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺆﻣﻨﺎن در ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﺷﺎن اﻧﺴﺎﻧﻲ واﻻ و ﺑﺰرﮔﻮار و‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮي ﺑﺰرگ را ﻣﻲﺑﻴﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ذات واﺣﺪي‪ ،‬ﻋﺸﻖ و ارادت ﻋﻤﻴﻖ و ﺧﺎﻟﺼﺎﻧﻪ‬
‫ﭘﻴﺮواﻧﺶ را ﺑﻪ ﻫﺮ دو ﺑﻌﺪ ﺧﻮﻳﺶ ﺟﺬب ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻋﺸﻖ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻫﻤﺎن ﻣﺤﺒﺖ‬
‫ﺑﻪ ﺧﺪا اﺳﺖ ﻛﻪ در وﺟﻮد رﺳﻮل اﻛﺮمص ﺗﺒﻠﻮر ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﻣﺤﻮر اﺣﺴﺎﺳﺎت و رﻓﺘﺎر‬
‫ﻣﺆﻣﻨﺎن ﮔﺸﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻋﺸﻖ‪ ،‬ﻛﻠﻴﺪ ﺗﺮﺑﻴﺖ و ﭘﺮورش اﺳﻼﻣﻲ اﺳﺖ و ﻣﺴﻴﺮ ﺣﺮﻛﺖ در آن وادي‬
‫اﺳﺖ‪ .1‬ﻛﻪ ﻧﺴﻞ اول ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را ﺑﻪ ﭼﻨﺎن ﻧﻬﻀﺖ ﻋﻈﻴﻤﻲ واداﺷﺖ‪ .‬و ﺑﻪ ﺑﺮﻛﺖ‬
‫ﻣﺼﺎﺣﺒﺖ و ﻣﻼزﻣﺖ رﺳﻮل اﻛﺮم‪ ،‬اﻳﻤﺎﻧﻲ واﻻ را ﻧﺼﻴﺐ ﻋﺜﻤﺎن و دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻧﻤﻮد‪،‬‬
‫آﻧﺎن در ﻣﺤﻀﺮ ﻧﺒﻲاﻛﺮمص ﻗﺮآن را آﻣﻮﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺳﻨﺖ اﻳﺸﺎن را دﻳﺪﻧﺪ و راه و روش‬
‫ﭘﺮورش و ﺗﺮﺑﻴﺖ روح و ﺟﺎن را ﻓﺮاﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪:‬‬
‫‪ i h g f e d c b a ` _ ^ ] \ [ Zm‬‬

‫‪y  x w v u t sr q p o n  m l k j‬‬

‫‪ lz‬ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪٦٤ :‬‬


‫)ﺑﮕﻮ‪ :‬اي اﻫﻞ ﻛﺘﺎب! ﺑﻴﺎﺋﻴﺪ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺳﺨﻦ دادﮔﺮآنﻫﺎي ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﺎ و ﺷﻤﺎ ﻣﺸﺘﺮك‬
‫اﺳﺖ )و ﻫﻤﻪ آن را ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣﻲراﻧﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻴﺎﺋﻴﺪ ﺑﺪان ﻋﻤﻞ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬و آن اﻳﻦ( ﻛﻪ ﺟﺰ ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﻳﮕﺎﻧﻪ را ﻧﭙﺮﺳﺘﻴﻢ‪ ،‬و ﭼﻴﺰي را ﺷﺮﻳﻚ او ﻧﻜﻨﻴﻢ‪ ،‬و ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﺎ ﺑﺮﺧﻲ دﻳﮕﺮ را‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺎي‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻳﮕﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺪاﺋﻲ ﻧﭙﺬﻳﺮد‪ .‬ﭘﺲ ﻫﺮﮔﺎه )از اﻳﻦ دﻋﻮت( ﺳﺮ ﺑﺮ ﺗﺎﺑﻨﺪ‪ ،‬ﺑﮕﻮﺋﻴﺪ‪ :‬ﮔﻮاه‬
‫ﺑﺎﺷﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻨﻘﺎد )اواﻣﺮ و ﻧﻮاﻫﻲ ﺧﺪا( ﻫﺴﺘﻴﻢ(‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻣﻨﻬﺞ ﺍﻟﺘﺮﺑﻴﺔ ﺍﻹﺳﻼﻣﻴﺔ‪ ،‬ﳏﻤ‪‬ﺪ ﻗﻄﺐ‪ ،‬ﺹ‪ ۳۴‬ﻭ‪.۳۵‬‬


‫‪67‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺎس‪ ،‬از ﺧﻼل ﻣﺼﺎﺣﺒﺖ و ﻣﻼزﻣﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص و‬
‫ﺣﻀﻮر در ﺟﻨﮓ و ﺻﻠﺢ اﻳﺸﺎن‪ ،‬از ﺳﻨﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﺗﺒﺤﺮ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ‪،‬‬
‫ﻋﻠﻢ و ﻣﻌﺮﻓﺖ او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺟﻨﮓ و ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﺼﻮﺻﻴ‪‬ﺎت اﻧﺴﺎنﻫﺎ اﻳﺸﺎن را‬
‫ﻛﻤﻚ ﻧﻤﻮد و در ﻣﺒﺎﺣﺚ آﻳﻨﺪه ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻔﺼ‪‬ﻞ ﺑﻪ ﻣﻮاﺿﻊ و ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎي ﺟﻬﺎدي‪،‬‬
‫ﺳﻴﺎﺳﻲ‪ ،‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و اﻗﺘﺼﺎدي اﻳﺸﺎن در زﻣﺎن ﺣﻴﺎت رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﭘﺮداﺧﺖ‪.‬‬

‫اول‪ :‬ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﻋﺜﻤﺎنس درﻣﻴﺪانﻫﺎي ﺟﻬﺎد ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص‬


‫ﺑﺎ اﺳﺘﻘﺮار رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻣﺪﻳﻨﻪ‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﺗﺤﻜﻴﻢ ﭘﺎﻳﻪ دوﻟﺖ اﺳﻼﻣﻲ اﻗﺪام ﻧﻤﻮد و‬
‫در اوﻟﻴﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻴﻦ ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر ﭘﻴﻤﺎن اﺧﻮ‪‬ت اﻳﺠﺎد ﻧﻤﻮد ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﻧﺼﻴﺐ‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬أوس ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﺑﻮد‪ .1‬ﺳﭙﺲ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﺑﻨﺎي ﻣﺴﺠﺪ‪ ،‬ﺑﺴﺘﻦ‬
‫ﻣﻌﺎﻫﺪه ﺑﺎ ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﺳﺎﻛﻦ ﻣﺪﻳﻨﻪ‪ ،‬ﺳﺎﺧﺖ زﻳﺮﺑﻨﺎﻫﺎي اﻗﺘﺼﺎدي و آﻣﻮزﺷﻲ و ﭘﺮورﺷﻲ‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺟﺪﻳﺪ ﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺗﺪرﻳﺞ ﺳﺮﻳ‪‬ﻪﻫﺎ ﺷﺪﻧﺪ و در اﻳﻦ اﺛﻨﺎ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس از‬
‫ارﻛﺎن اﻳﻦ دوﻟﺖ ﺑﻮد و از ﻫﻴﭻ ﻧﻮع ﻣﺸﻮرت و ﺑﺬل ﻣﺎﻟﻲ درﻳﻎ ﻧﻤﻲﻧﻤﻮد و در ﺗﻤﺎﻣﻲ‬
‫‪2‬‬
‫ﻏﺰوات‪ ،‬ﺟﺰ ﻏﺰوه ﺑﺪر‪ ،‬ﺷﺮﻛﺖ ﺟﺴﺖ‪.‬‬

‫‪ -1‬ﻋﺜﻤﺎن و ﻏﺰوه ﺑﺪر‬


‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻋﺎزم ﻏﺰوهي ﺑﺪر ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻧﻮ رﻗﻴﻪ‪ ،‬دﺧﺖ ﮔﺮاﻣﻲ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﻛﺮمص‬
‫و ﻫﻤﺴﺮ ﺑﺎ وﻓﺎي ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﺼﺒﻪ ﻣﺒﺘﻼ ﺷﺪه و ﺑﻪ اﻳﻦ ﺑﻴﻤﺎري ﮔﺮﻓﺘﺎر آﻣﺪه و‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺴﺘﺮي ﺑﻮد‪ ،‬ﻟﺬا ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﻛﺮمص ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن اﻣﺮ ﻓﺮﻣﻮد ﻛﻪ در ﻛﻨﺎر رﻗﻴﻪ‬
‫ﺑﻤﺎﻧﺪ و از او ﻣﺮاﻗﺒﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﺎ رﺿﺎﻳﺖ ﻛﺎﻣﻞ‪ ،‬اﻣﺘﺜﺎل اﻣﺮ رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﻧﻤﻮد و ﻧﺰد ﻫﻤﺴﺮ ﺑﻴﻤﺎر ﺧﻮﻳﺶ ﻣﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ روز وﺿﻌﻴﺘﺶ وﺧﻴﻢﺗﺮ ﻣﻲﺷﺪ‪ .‬ﺑﺎﻧﻮ رﻗﻴﻪ‬
‫در آن ﻟﺤﻈﺎت ﺳﺨﺖ ﺗﻨﻬﺎ آرزوﻳﺶ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻗﺒﻞ از ﺗﺮك اﻳﻦ دﻧﻴﺎ ﭼﺸﻤﺶ ﺑﻪ ﻧﻮر‬
‫ﺟﻤﺎل ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش ﺣﻀﺮت رﺳﻮل اﻛﺮمص‪ ،‬روﺷﻦ ﺷﻮد و ﺑﺮاي آﺧﺮﻳﻦ ﺑﺎر ﺧﻮاﻫﺮ‬
‫ﻣﺤﺒﻮﺑﺶ زﻳﻨﺐ ﻛﺒﺮيص را ﻛﻪ در ﻣﻜﻪ و ﻣﻴﺎن ﻛﻔﺎر ﺑﻮد ﺑﺒﻴﻨﺪ و ﻋﺜﻤﺎن اﻳﻦ ﻟﺤﻈﺎت ﭘﺮ‬

‫‪ -١‬ﺍﻷﻣﻴﻦ ﺫﻭﺍﻟﻨﻮﺭﻳﻦ‪ ،‬ﺹ‪.۴۰‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻭﻥ‪ ،‬ﻋﺒﺪﺍﻟﻮ‪‬ﻫﺎﺏ ﺍﻟﺒﺨ‪‬ﺎﺭ‪ ،‬ﺹ‪.۲۶۹‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪68‬‬

‫از ﺣﺰن و اﻧﺪوه را از وراي اﺷﻚﻫﺎي رﻳﺰان ﺧﻮﻳﺶ ﻧﻈﺎره ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .1‬رﻗﻴﻪ‪ ،‬ﻓﻮت ﻛﺮد‬
‫ﺑﺪون آنﻛﻪ ﺑﻪ دﻳﺪار رﺳﻮل اﻛﺮمص ﻧﺎﺋﻞ آﻳﺪ‪ ،‬او را ﺑﺪون ﺣﻀﻮر رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻛﻪ‬
‫ﻫﻨﻮز در ﺑﺪر و ﻣﺸﻐﻮل ﻧﺒﺮد ﺑﺎ ﻛﻔﺎر ﺑﻮد‪ ،‬در ﺑﻘﻴﻊ دﻓﻦ ﻛﺮدﻧﺪ و ﭼﻮن ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ زﻳﺪ ﺑﻦ‬
‫ﺣﺎرﺛﻪ‪ ،‬ﺳﻮار ﺑﺮ ﻧﺎﻗﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص‪ ،‬ﻣﮋده ﻧﺼﺮت و ﭘﻴﺮوزي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و ﺳﻼﻣﺖ‬
‫رﺳﻮل اﷲص را ﺑﺮاي اﻫﻞ ﻣﺪﻳﻨﻪ آورد‪ ،‬و اﻳﻦ ﺧﺒﺮي ﺑﻮد ﺷﺎديآور و ﻣﺴﺮّتﺑﺨﺶ ﻛﻪ‬
‫ﺳﺮﺗﺎﺳﺮ ﻣﺪﻳﻨﻪ را ﻓﺮاﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ از اﻳﻦ ﻓﺘﺢ و ﭘﻴﺮوزي ﻋﻈﻴﻢ ﺧﺸﻨﻮد ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎ آﻳﺎ‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺣﺰن و اﻧﺪوه ﻓﺮاق از ﻫﻤﺴﺮ ﺑﺎ وﻓﺎﻳﺶ را ﺑﺪان ﺳﺮﻋﺖ از ﻳﺎد ﺑﺮد؟‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭼﻮن ﺑﺎزﮔﺸﺖ و از ﻓﻮت دﺧﺘﺮﺷﺎن آﮔﺎه ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻏﻢ و اﻧﺪوه ﺑﺮ‬
‫‪2‬‬
‫ﺳﺮ ﻣﺰار اﻳﺸﺎن رﻓﺘﻨﺪ و از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﻃﻠﺐ ﻣﻐﻔﺮت ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺮﺧﻼف ادﻋﺎي دروﻏﻴﻦ ﻫﻮسﭘﺮﺳﺘﺎن‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس از ﺣﻀﻮر در ﻣﻴﺎن‬
‫ﺳﭙﺎﻫﻴﺎن ﺑﺪر ﻓﺮار ﻧﻜﺮد و ﺑﺎ دﺳﺘﻮر رﺳﻮل اﻛﺮمص ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻧﻮرزﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ‬
‫اﻃﺎﻋﺖ اﻣﺮ ﺧﺪا و رﺳﻮﻟﺶ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻓﻀﻞ و ﭘﺎداﺷﻲ ﻛﻪ اﻫﻞ ﺑﺪر ﺑﺪان دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪ‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ ﻧﺎﺋﻞ آﻣﺪ‪ .‬زﻳﺮا اﻳﺸﺎن ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﻬﻴﺎي ﻋﺰﻳﻤﺖ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺑﺪر ﺷﺪ اﻣﺎ‬
‫ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎن رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﺆﻇّﻒ ﺑﻪ ﻣﺮاﻗﺒﺖ از دﺧﺘﺮ ﺑﻴﻤﺎر آن ﺣﻀﺮت و ﻫﻤﺴﺮ ﺧﻮﻳﺶ‬
‫ﺷﺪﻧﺪ و رﺳﻮل ﺧﺪاص از اردوﮔﺎه ﺑﺪر ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن را در ﻏﻨﺎﻳﻢ‬
‫ﺳﭙﺎه اﺳﻼم و ﭘﺎداش آﻧﺎن ﺳﻬﻴﻢ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪.3‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ وﻫﺐ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﻣﺮدي ﻣﺼﺮي در اﻳﺎم ﺣﺞ ﻧﺰد اﺑﻦ ﻋﻤﺮ‬
‫آﻣﺪ و از او ﺳﺆال ﻛﺮد‪ :‬ﺗﻮ را ﻗﺴﻢ ﻣﻲدﻫﻢ ﺑﻪ ﺣﺮﻣﺖ اﻳﻦ ﺑﻴﺖ‪ ،‬ﺑﮕﻮ آﻳﺎ ﻋﺜﻤﺎن در ﺑﺪر‬
‫ﺣﺎﺿﺮ ﻧﺸﺪ؟ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ در ﺟﻮاب او ﮔﻔﺖ‪ :‬درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن در ﺑﺪر ﺣﺎﺿﺮ ﻧﺒﻮد‬
‫اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ در آن زﻣﺎن ﭼﻮن رﻗﻴﻪ‪ ،‬ﻫﻤﺴﺮ ﻋﺜﻤﺎن و دﺧﺘﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﻼمص ﺑﻴﻤﺎر‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬رﺳﻮل اﻛﺮمص اﻳﺸﺎن را ﻣﺄﻣﻮر ﻣﺮاﻗﺒﺖ از رﻗﻴﻪ ﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪» :‬ﻛﻪ‬
‫او در اﺟﺮ و ﭘﺎداش اﻫﻞ ﺑﺪر ﺳﻬﻴﻢ اﺳﺖ«‪.4‬‬

‫‪ -١‬ﻧﺴﺎﺀ ﺃﻫﻞ ﺑﻴﺖ‪ ،‬ﺍﲪﺪ ﺧﻠﻴﻞ ﲨﻌﻪ‪ ،‬ﺹ‪.۵۰۴– ۴۹۱‬‬


‫‪ -٢‬ﺩﻣﺎﺀ ﻋﻠﯽ ﻋﻤﻴﺺ ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﺎﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۲۰‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻹﻣﺎﻣﺔ ﻭ ﺍﻟﺮ‪‬ﺩ ﻋﻠﯽ ﺍﻟﺮﺍﻓﻀﺔ‪ ،‬ﺍﻹﺻﺒﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺹ‪.۳۰۲‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ )‪.(۳۶۹۸‬‬
‫‪69‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫از أﺑﻮ واﺋﻞ ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﻀﺮتس ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ :‬ﻣﻦ در روز ﺑﺪر‪ ،‬ﺑﻪ اﻣﺮ رﺳﻮل‬
‫اﷲص ﻧﺰد ﻫﻤﺴﺮ ﺑﻴﻤﺎر ﺧﻮﻳﺶ ﻣﺎﻧﺪم اﻣﺎ ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص ﻣﺮا در ﻏﻨﺎﻳﻢ آن ﺳﻬﻴﻢ‬
‫ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻧﻴﺰ از زاﺋﺪه رواﻳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ او را در ﻏﻨﺎﻳﻢ ﺑﺪر ﺳﻬﻴﻢ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺑﺪر را‬
‫درك ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .1‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ واﺿﺢ اﺳﺖ ﺑﻪ ﺑﺎور ﺗﻤﺎم ﻣﻮر‪‬ﺧﺎن و ﻣﺤﺪ‪‬ﺛﺎن ﺣﻀﺮت‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺟﺰو اﻫﻞ ﺑﺪر ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.2‬‬

‫‪ -2‬ﻋﺜﻤﺎن و ﻏﺰوه اُﺣﺪ‬


‫در ﻧﺒﺮ اُﺣﺪ‪ ،‬ﻧﺼﺮت در اﺑﺘﺪا از آن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻮد و آﻧﺎن ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﻣﺸﺮﻛﺎن را ﺗﺎروﻣﺎر‬
‫ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺷﻜﺴﺖ ﻛﻔﺎر‪ ،‬ﺣﺘﻤﻲ ﺑﻮد و ﺑﺴﻴﺎري از آﻧﺎن ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﻴﺪﻧﺪ و ﻫﻴﭻ ﻛﺲ را ﺟﺮأت‬
‫ﺑﺮ اﻓﺮاﺷﺘﻦ ﻋﻠﻢ آﻧﺎن ﻧﺒﻮد‪ ،‬زﻧﺎﻧﺸﺎن ﻛﻪ در آﻏﺎز ﺟﻨﮓ آواز ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ و دف ﻣﻲزدﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺷﻴﻮنﻛﻨﺎن ﺑﻪ ﻛﻮهﻫﺎ و اﻃﺮاف ﮔﺮﻳﺨﺘﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ورق ﺑﺮﮔﺸﺖ و دﻟﻴﻞ آن‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫اﻛﺮمس اﻓﺮادي را ﺑﺮ داﻣﻨﻪ ﻛﻮه اُﺣﺪ ﮔﻤﺎﺷﺖ و آﻧﺎن را ﻣﺄﻣﻮر ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺟﻨﮓ ﻫﺮ‬
‫ﭼﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬آﻧﺎن ﻣﺤﻞّ ﺧﻮد را ﺗﺮك ﻧﻨﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﭘﺲ از ﭘﻴﺸﺮويﻫﺎي اوﻟﻴﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و‬
‫ﻛﺴﺐ ﻏﻨﺎﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘﺮ آن اﻓﺮاد از داﻣﻨﻪ ﻛﻮه ﭘﺎﻳﻴﻦ آﻣﺪﻧﺪ و ﺑﻪ ﺟﻤﻊ ﻛﺮدن ﻏﻨﺎﻳﻢ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ اﺛﻨﺎ‪ ،‬ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ وﻟﻴﺪ‪ ،‬ﺳﺮدﺳﺘﻪ ﺳﻮارﻛﺎران ﻗﺮﻳﺶ‪ ،‬ﻛﻪ ﻛﻮه را ﺑﺪون ﻧﮕﻬﺒﺎن و‬
‫ﻛﻤﺎﻧﺪار دﻳﺪ ﺑﺎ ﻋﻜﺮﻣﻪ ﺑﻦ اﺑﻲﺟﻬﻞ و دﻳﮕﺮ ﺳﻮارﻛﺎران ﺑﺮ آنﺟﺎ ﺗﺎﺧﺖ و آن ﺗﻌﺪاد از‬
‫ﺟﺒ‪‬ﻴﺮ ﺑﻪ‬
‫ﻛﻤﺎﻧﺪاراﻧﻲ را ﻛﻪ در ﻣﺤﻞ ﺧﻮد ﻣﺎﻧﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﻫﻤﺮاه ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺸﺎن‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ‪‬‬
‫ﺷﻬﺎدت رﺳﺎﻧﺪﻧﺪ و ﺳﭙﺲ ﺑﺎ ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺷﻤﺮدن ﻏﻔﻠﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬از ﭘﺸﺖ ﺑﺮ آﻧﺎن ﻳﻮرش‬
‫ﺑﺮدﻧﺪ و ﺑﺴﻴﺎري از آﻧﺎن را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﺪﻧﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﺷﺮاﻳﻂ‪ ،‬وﺿﻌﻴﺖ ﺳﭙﺎه اﺳﻼم ﻣﺘﺸﻨﺞ‬
‫ﺷﺪ و دﺳﺘﻪاي از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻛﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﺟﺰو آﻧﺎن ﺑﻮد ﺑﻪ ﻧﺰدﻳﻜﻲﻫﺎي ﻣﺪﻳﻨﻪ‬
‫ﻋﻘﺐﻧﺸﻴﻨﻲ ﻛﺮدﻧﺪ و دﻳﮕﺮ ﺑﻪ اردوﮔﺎه ﺑﺎزﻧﮕﺸﺘﻨﺪ‪ ،‬دﺳﺘﻪاي دﻳﮕﺮ ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن ﺧﺒﺮ ﻣﺮگ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺣﻴﺮان و ﺳﺮﮔﺮدان ﺷﺪﻧﺪ و دﺳﺘﻪاي ﻫﻢ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻧﻤﻮد و در ﻛﻨﺎر‬
‫ﻧﺒﻲاﻛﺮمص ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﻛﻔﺎر اداﻣﻪ داد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻹﻣﺎﻣﻪ ﻭ ﺍﻟﻮ ‪‬ﺩ ﻋﻠﯽ ﺍﻟﺪﺍﻗﺼﻪ‪ ،‬ﺹ‪.۳۰۴‬‬


‫‪ -٢‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺻﺎﺩﻕ ﻋﺮﺟﻮﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۴۷‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪70‬‬

‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ راﺟﻊ ﺑﻪ وﺿﻌﻴﺖ آﻧﺎنﻛﻪ از ﻣﻌﺮﻛﻪ ﮔﺮﻳﺨﺘﻨﺪ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص را‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ ﺑﺎ ﺑﻴﺎن اﺷﺘﺒﺎه اﻳﻦ ﮔﺮوه‪ ،‬آﻧﺎن را ﻣﻮرد ﻋﻔﻮ ﻗﺮار داده و ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ £¢  ¡  ~ } | { z y  x w v u m‬‬

‫‪ l ® ¬«ª©¨§¦¥¤‬ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪١٥٥ :‬‬


‫)آﻧﺎن ﻛﻪ در روز روﻳﺎروﺋﻲ دو ﮔﺮوه )ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و ﻛﺎﻓﺮان در ﺟﻨﮓ اﺣﺪ( ﻓﺮار‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻴﮕﻤﺎن اﻫﺮﻳﻤﻦ ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﭘﺎرهاي از آﻧﭽﻪ ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ )ﻛﻪ ﺳﺮﻛﺸﻲ از ﻓﺮﻣﺎن ﺧﺪا‬
‫ﺑﻮد( آﻧﺎن را ﺑﻪ ﻟﻐﺰش اﻧﺪاﺧﺖ و ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﺸﺎن را ﺑﺨﺸﻴﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻣﺮزﻧﺪه و‬
‫ﺷﻜﻴﺒﺎ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﻫﻮسﭘﺮﺳﺘﺎن و دﻧﻴﺎﻃﻠﺒﺎن ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻴﻞ و ﺧﻮاﻫﺶ ﻧﻔﺲ ﺧﻮﻳﺶ را ﻣﺪﻧﻈﺮ ﻗﺮار‬
‫دارﻧﺪ‪ ،‬از ﻣﻴﺎن ﻫﻤﻪ آﻧﺎن ﻛﻪ از ﻣﻌﺮﻛﻪ ﮔﺮﻳﺨﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن را ﻣﻲﺑﻴﻨﻨﺪ و ﭘﻴﻜﺎن‬
‫اﺗﻬﺎﻣﺎت را ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺳﻮي او ﻧﺸﺎﻧﻪ ﻣﻲروﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس ﺑﻪ ﻫﺮ‬
‫دﻟﻴﻠﻲ ﻛﻪ از ﺻﺤﻨﻪ ﻧﺒﺮد اُﺣﺪ ﮔﺮﻳﺨﺖ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻲ واﺿﺢ و روﺷﻦ از او‬
‫و ﻫﻤﺮاﻫﺎن او در ﮔﺬﺷﺘﻪ و آﻧﺎن را ﻣﻮرد ﺑﺨﺸﺎﻳﺶ ﺧﻮد ﻗﺮار داد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺟﺎي ﻫﻴﭻ‬
‫ﺷﻚ و ﺷﺒﻬﻪ ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ و دﻳﮕﺮ ﻫﻴﭻ اﺗﻬﺎﻣﻲ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻤﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬زﻳﺮا‬
‫اوﻻً ﺧﺪاوﻧﺪ ﺻﺮاﺣﺘﺎً او را ﻣﻮرد ﻋﻔﻮ ﺧﻮﻳﺶ ﻗﺮار داده و در ﺛﺎﻧﻲ ﺣﻀﻮر اﻳﺸﺎن در‬
‫دﻳﮕﺮ ﻣﻴﺎدﻳﻦ ﺟﻬﺎد و ﻣﺒﺎرزه‪ ،‬ﮔﻮاﻫﻲ ﺑﺮ ﻟﻴﺎﻗﺖ و اﻳﻤﺎن اﻳﺸﺎن اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -3‬ﻏﺰوه ﻏﻄﻔﺎن ﻳﺎ ذيأﻣﺮ‬


‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﭼﻬﺎر ﺻﺪ ﺗﻦ از ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺮاي ﻧﺒﺮد ﺑﺎ ﻗﺒﺎﻳﻞ َﻏﻄْﻔﺎن‬
‫ﺣﺮﻛﺖ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺮ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻣﻨﺼﻮب ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻃﻮل راه‪ ،‬ﺳﭙﺎه اﺳﻼم در ﻣﻨﻄﻘﺔ )ذواﻟﻘﺼ‪‬ﻪ( ﺑﻪ ﻣﺮدي از ﺑﻨﻲ َﺛ ‪‬ﻌ َﻠﺒ‪‬ﻪ ﻛﻪ از ﻃﻮاﻳﻒ‬
‫ﻏﻄﻔﺎن ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺮﺧﻮرد ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺮد ﻛﻪ ﺟﺒﺎر ﻧﺎم داﺷﺖ و ﺑﺎ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﺑﻪ‬
‫اﺳﻼم ﮔﺮوﻳﺪ‪ ،‬ﻋﺮض ﻛﺮد ﻛﻪ ﻗﺒﺎﻳﻞ ﻏﻄﻔﺎن ﺑﻪ ﻛﻮهﻫﺎي اﻃﺮاف ﮔﺮﻳﺨﺘﻪ و دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ‬
‫اداﻣﻪ ﺣﺮﻛﺖ ﺳﭙﺎه ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻪ آنﺟﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﻴﺰ آن ﻣﺮد را ﺑﻪ ﺣﻀﺮت‬
‫‪71‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫ﺑﻼلس ﺳﭙﺮد و ﻫﻤﺮاه ﺳﭙﺎه ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺪون ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ ﻛﺎرزاري ﭘﺲ از ﮔﺬﺷﺖ ﻳﺎزده ﺷﺐ‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -4‬ﻏﺰوة »ذات اﻟﺮﻗﺎع«‬


‫ﺑﺎ رﺳﻴﺪن ﺧﺒﺮ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﺮدان ﻃﻮاﻳﻒ ﺛﻌﻠﺒﻪ و أﻧﻤﺎر از ﻗﺒﻴﻠﻪ ﻏﻄﻔﺎن ﺑﺮاي ﻳﻮرش ﺑﻪ‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ‪ ،‬ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس را ﺑﺮ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﮔﻤﺎﺷﺖ و ﺧﻮد ﺑﺎ ﭼﻬﺎر ﺻﺪ‬
‫ﺗﻦ از ﻳﺎراﻧﺶ رﻫﺴﭙﺎر ﻛﺎرزار ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬در ﻣﻨﻄﻘﻪ »ﺻﺮار« ﺳﭙﺎﻫﻴﺎن اﺳﻼم ﺑﺎ ﺟﻤﻊ ﻛﺜﻴﺮي از‬
‫ﻏﻄﻔﺎﻧﻴﺎن روﺑﻪرو ﺷﺪﻧﺪ اﻣﺎ ﻫﻴﭻ ﺟﻨﮕﻲ ﺑﻴﻦ ﻃﺮﻓﻴﻦ ﺻﻮرت ﻧﮕﺮﻓﺖ‪ .‬ﻫﺮ دو ﺳﭙﺎه از‬
‫ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺑﻴﻢ ﺣﻤﻠﻪ داﺷﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﻛﺮمص و ﻳﺎراﻧﺶ ﻧﻤﺎز ﺧﻮف را ﺑﻪ‬
‫ﺟﺎ آوردﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ از ﮔﺬﺷﺖ زﻣﺎن‪ ،‬دو ﺳﭙﺎه ﻣﺘﻔﺮق ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻨﻬﺎي ﺧﻮﻳﺶ‬
‫ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻏﺰوه ﭘﺎﻧﺰده ﺷﺒﺎﻧﻪروز ﻃﻮل ﻛﺸﻴﺪ‪.‬‬

‫‪ -5‬ﺑﻴﻌﻪ اﻟﺮّﺿﻮان‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲﻛﻪ ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص و ﻳﺎراﻧﺸﺎن ﺑﻪ ﺣﺪﻳﺒﻴ‪‬ﻪ رﺳﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻻزم داﻧﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪهاي از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﻮد ﻧﺰد ﻗﺮﻳﺶ ﺑﻔﺮﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﭘﻴﺎم ﺻﻠﺢ اﻳﺸﺎن و ﺗﺄﻛﻴﺪ آن ﺣﻀﺮت ﺑﺮ‬
‫ﺣﻔﻆ ﺣﺮﻣﺖ اﻣﺎﻛﻦ ﻣﻘﺪﺳﻪ را ﺑﺪانﻫﺎ ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ و ﺑﻪ آنﻫﺎ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﻨﻬﺎ ﻗﺼﺪ‬
‫أداي ﻣﻨﺎﺳﻚ ﺣﺞ ﻋﻤﺮه را دارﻧﺪ و ﭘﺲ از آن ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﺎزﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﺸﺖ‪ .‬رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص اﺑﺘﺪا ﺧﺪاش ﺑﻦ أﻣﻴﻪ ﺧﺰاﻋﻲ را ﺳﻮار ﺑﺮ ﺷﺘﺮي ﺑﻪ ﻧﺎم )ﺛﻌﻠﺐ( ﺑﻪ ﺳﻮي ﻗﺮﻳﺶ‬
‫رواﻧﻪ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻣﺤﺾ ورود ﺧﺮاش ﺑﻪ ﻣﻜﻪ‪ ،‬ﻗﺮﻳﺸﻴﺎن ﺷﺘﺮ او را ﻫﻼك ﻛﺮدﻧﺪ و‬
‫ﻗﺼﺪ ﻛﺸﺘﻦ ﺧﻮد او را ﻧﻤﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺣﺒﺸﻲﻫﺎ آﻧﺎن را از اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﺎزداﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺑﺎزﮔﺸﺖ‬
‫ﺧﺮاش ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص و ﺑﺎزﮔﻮ ﻛﺮدن واﻗﻌﻪ‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﺳﻔﻴﺮ دﻳﮕﺮي‬
‫را ﻧﺰد ﻗﺮﻳﺶ ﺑﻔﺮﺳﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺨﺴﺖ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄّﺎبس را ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻛﺎر‬
‫ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﻧﺪ‪ ،2‬اﻣﺎ ﻋﻤﺮس از ﺣﻀﺮت ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن را از اﻳﻦ ﻛﺎر ﻣﻌﺬور دارﻧﺪ و‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس را ﻧﺰد ﻗﺮﻳﺶ ﺑﻔﺮﺳﺘﻨﺪ‪ .‬ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺣﻖّ ﺑﻮد و دﻻﻳﻞ روﺷﻨﻲ را‬

‫‪ -١‬ﺍﻷﻣﻴﻦ ﺫﻭﺍﻟﻨﻮﺭﻳﻦ‪ ،‬ﺹ‪ ۵۲‬ﻭ‪.۵۳‬‬


‫‪ -٢‬ﻏﺰﻭﺓ ﺍﳊﺪﻳﺒﻴ‪‬ﺔ‪ ،‬ﺃﺑﻮﻓﺎﺭﺱ‪ ،‬ﺹ ‪.۸۳‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪72‬‬

‫ﺑﺮاي اﻳﻦ ﺧﻮاﺳﺘﻪ اراﺋﻪ ﻧﻤﻮد‪ .‬اﻳﺸﺎن ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن را ﺑﺮاي اﻳﻦ ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ‪ 1‬زﻳﺮا‬
‫ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎنس از ﻗﺒﻴﻠﻪاي ﺑﻮد ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ و ﺻﺎﺣﺐ اﻋﺘﺒﺎر ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺗﺤﺖ ﺣﻤﺎﻳﺖ‬
‫‪2‬‬
‫آﻧﺎن‪ ،‬ﭘﻴﺎم رﺳﻮل ﺧﺪاص را ﺑﻪ ﻣﻜّﻴﺎن اﺑﻼغ ﻛﻨﺪ ‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮس ﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻗﺮﻳﺶ از ﻋﺪاوت ﻣﻦ ﺑﺎ آﻧﺎن ﺧﺒﺮدار ﻫﺴﺘﻨﺪ و از ﻃﺮﻓﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﻨﻲ ﻋﺪي در ﻣﻜﻪ‬
‫ﺣﻀﻮر ﻧﺪارﻧﺪ ﺗﺎ از ﻣﻦ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻗﺮﻳﺶ دﻓﺎع ﻛﻨﺪ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ اﮔﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﺎز ﻣﺼﻠﺤﺖ را‬
‫در رﻓﺘﻦ ﻣﻦ ﺑﺒﻴﻨﺪ‪ ،‬اﻃﺎﻋﺖ اﻣﺮ ﺧﻮاﻫﻢ ﻧﻤﻮد‪ .3‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﺑﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ ﺟﻮاﺑﻲ‬
‫ﻧﺪادﻧﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮس در اداﻣﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻳﺎ رﺳﻮل اﷲص ﻣﻦ ﻛﺴﻲ را ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ در ﻣﻜﻪ از ﻣﻦ ﺑﺰرﮔﻮارﺗﺮ و ﺧﺎﻧﺪان او ﺑﻴﺸﺘﺮ اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺮد‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن‬
‫ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﻛﻪ ﻗﺒﻴﻠﻪ او ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ از او ﺣﻔﺎﻇﺖ و ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﻴﺰ‬
‫ﺑﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫ﺕ ﻟﻘﺘﺎﻝ ﺃﺣﺪ‪ ،‬ﻭﺇﳕﺎ ﺟﺌﻨﺎ ﺯﻭﺍﺭ‪‬ﺍ ﳍﺬﺍ ﺍﻟﺒﻴﺖ‪ ،‬ﻣﻌﻈﻤﲔ‬
‫»ﺍﺫﻫﺐ ﺇﱃ ﻗﺮﻳﺶ ﻓﺨﱪﻫﻢ ﺃﻧ‪‬ﺎ ﱂ ﻧﺄ ‪‬‬
‫ﳊﺮﻣﺘﻪ‪ ،‬ﻣﻌﻨﺎ ﺍﳍﺪﻱ‪ ،‬ﻧﻨﺤﺮﻩ ﻭﻧﻨﺼﺮﻑ«‪.‬‬
‫»ﻧﺰد ﻗﺮﻳﺶ ﺑﺮو و ﺑﻪ آﻧﺎن ﺑﮕﻮ ﻣﺎ ﻧﻪ ﺑﻪ ﻗﺼﺪ ﺟﻨﮓ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﺼﺪ ﺣﺞ‪ ‬و زﻳﺎرت‬
‫ﻛﻌﺒﻪ آﻣﺪهاﻳﻢ و ﻫﻤﺮاﻫﻤﺎن ﺣﻴﻮاﻧﺎﺗﻲ ﺑﺮاي ذﺑﺢ اﺳﺖ و ﺑﻌﺪ از اداي اﻳﻦ ﻣﻨﺎﺳﻚ‬
‫ﺑﺎزﺧﻮاﻫﻴﻢ ﮔﺸﺖ«‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن ﺑﻪ راه اﻓﺘﺎد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻣﻨﻄﻘﻪ » ‪‬ﺑ ْﻠﺪ‪‬ح« رﺳﻴﺪ‪ 4‬ﻛﻪ در آنﺟﺎ ﺑﺎ ﻗﺮﻳﺶ‬
‫ﺑﺮﺧﻮرد ﻛﺮد‪ .‬آﻧﺎن از آن ﺣﻀﺮت ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﭼﻪ دﻟﻴﻠﻲ ﺑﻪ آنﺟﺎ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻳﺸﺎن‬
‫ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﺮا ﻧﺰد ﺷﻤﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺗﺎ ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ دﻳﻦ ﺧﺪا ﻓﺮاﺧﻮاﻧﻢ و ﺑﻪ‬
‫ﺷﻤﺎ ﺑﮕﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﺧﺪا دﻳﻨﺶ را ﭘﻴﺮوز ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش را ﻋﺰّﺗﻤﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺪاﻧﻴﺪ اﮔﺮ ﺷﻤﺎ ﺑﺮ‬
‫ﻣﺤﻤﺪ ﻓﺎﺋﻖ آﺋﻴﺪ ﺑﻪ آرزوﻳﺘﺎن ﻣﻲرﺳﻴﺪ اﻣﺎ اﮔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﭘﻴﺮوز ﺷﻮد ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ رأﻓﺖ و‬
‫ﻣﺤﺒ‪‬ﺘﺸﺎن ﺑﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﺪا‪ ،‬ﺷﻤﺎ را ﺑﻴﻦ ﺟﻨﮓ و اﻳﻤﺎن ﻣ‪‬ﺨﻴ‪‬ﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ و اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻴﺪ ﺟﻨﮓ‬
‫ﻛﻨﻴﺪ ﺷﻜﺴﺖ ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺧﻮرد‪ ،‬زﻳﺮا ﺟﻨﮓﻫﺎي اﻳﻦ ﭼﻨﺪ ﺳﺎﻟﻪ اﺧﻴﺮ ﺷﻤﺎ را ﺗﻀﻌﻴﻒ ﻧﻤﻮده‬

‫‪ -١‬ﺍﳌﻐﺎﺯﯼ )‪.(۶۰۰/۲‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﳌﻐﺎﺯﯼ )‪.(۶۰۰/۲‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﳌﻐﺎﺯﯼ )‪.(۶۰۰/۲‬‬
‫‪ -٤‬ﻣﮑﺎﻧﯽ ﺍﺳﺖ ﻧﺰﺩﻳﮏ ﻣﮑﻪ‪.‬‬
‫‪73‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫و ﺷﻜﻮه و ﻋﻈﻤﺖ ﺷﻤﺎ را از ﻣﻴﺎن ﺑﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻋﺜﻤﺎن از اﻳﻦ ﻧﻮع ﺳﺨﻨﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻮرد ﭘﺴﻨﺪ‬
‫ﻗﺮﻳﺶ ﺑﻮد ﻣﻲﮔﻔﺖ و ﻗﺮﻳﺶ آنﻫﺎ را ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﺣﺮﻓﻬﺎﻳﺖ را ﺷﻨﻴﺪم اﻣﺎ‬
‫اﻳﻦ اﺗﻔﺎق ﻧﺨﻮاﻫﺪ اﻓﺘﺎد و ﻣﺤﻤﺪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ زور ﺑﻪ ﻣﻜﻪ وارد ﺷﻮد‪ ،‬ﻧﺰد ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺮﮔﺮد و‬
‫ﺑﻪ او ﺑﮕﻮ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ دﺳﺘﺶ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﻤﻲرﺳﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن أﺑﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﺎص ﺧﻮد را‬
‫ﻇﺎﻫﺮ ﻛﺮد و از ﻋﺜﻤﺎن اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻛﺮد و او را ﭘﻨﺎه داد و ﺑﺪو ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺄﻣﻮرﻳﺘﺖ را اﻧﺠﺎم ﺑﺪه‬
‫و ﭘﻴﺎم ﻣﺤﻤﺪ را ﺑﻪ ﻗﺮﻳﺶ ﺑﺮﺳﺎن‪ .‬ﺳﭙﺲ از اﺳﺐ ﭘﺎﻳﻴﻦ آﻣﺪ و ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﺮ ﺗﺮﻛﻪ اﺳﺒﺶ‬
‫ﺳﻮار ﻛﺮد و ﺑﻪ ﻣﻜﻪ ﺑﺮد‪ .‬در ﻣﻜﻪ‪ ،‬اﺷﺮاف و ﺑﺰرﮔﺎن ﻗﺮﻳﺶ ﭼﻮن اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن ﺑﻦ ﺣﺮب و‬
‫ﺻﻔﻮان ﺑﻦ أﻣﻴ‪‬ﻪ ﻛﻪ در ﺑﻠﺪح ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻼﻗﺎت ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺰد ﻋﺜﻤﺎن آﻣﺪﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺪو‬
‫ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻫﻴﭻﮔﺎه ﺣﻖ ورود ﺑﻪ ﻣﻜﻪ را ﻧﺪارد‪ .1‬ﻣﺸﺮﻛﺎن ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻛﺮدﻧﺪ ﺗﺎ‬
‫ﺧﻮد او در ﺻﻮرت ﺗﻤﺎﻳﻞ ﻛﻌﺒﻪ را ﻃﻮاف ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺣﻀﺮتس از اﻳﻦ ﻛﺎر اﻣﺘﻨﺎع‬
‫ورزﻳﺪ‪ .2‬در ﻣﺪت زﻣﺎﻧﻲﻛﻪ ﺣﻀﺮتس در ﻣﻜﻪ اﻗﺎﻣﺖ داﺷﺘﻨﺪ ﺷﺮوع ﺑﻪ رﺳﺎﻧﻴﺪن ﭘﻴﺎم‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻣﺮدم و ﺑﻪ وﻳﮋه ﻣﺮدم ﻣﺴﺘﻤﻨﺪ و ﺗﺤﺖ ﺳﺘﻢ ﻣﻜﻪ ﻧﻤﻮد و آﻧﺎن را ﺑﻪ‬
‫دﻳﻦ آزاديﺑﺨﺶ اﺳﻼم ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ و آﻧﺎن را ﺑﻪ آزادي و رﻫﺎﻳﻲ ﻗﺮﻳﺐاﻟﻮﻗﻮﻋﻲ ﺑﺸﺎرت‬
‫ﻣﻲداد‪ .3‬آﻧﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪ .‬ﺳﻼم ﻣﺎ را ﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮﺳﺎن ﻛﻪ ﻣﺎ ﻳﻘﻴﻦ‬
‫دارﻳﻢ ﺧﺪاﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﺤﻤﺪ را ﺑﻪ ﺣﺪﻳﺒﻴﻪ آورده‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ او را ﺑﻪ ﻣﻜﻪ ﻧﻴﺰ وارد ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .4‬از‬
‫ﻃﺮﻓﻲ دﻳﮕﺮ در ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺷﺎﻳﻊ ﺷﺪ ﻛﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ دﺳﺖ ﻗﺮﻳﺶ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ‬
‫رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻳﺎراﻧﺶ را ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺮ ﺳﺮ ﻧﺒﺮد ﺑﺎ ﻛﻔﺎر ﺑﺎ آن‬
‫ﺣﻀﺮتص ﺑﻴﻌﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ دﻋﻮت اﻳﺸﺎن ﻟﺒﻴﻚ ﮔﻔﺘﻨﺪ و ﺑﺎ ﺣﻀﺮتص‬
‫‪5‬‬
‫ﭘﻴﻤﺎن ﺑﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﺎ ﭘﺎي ﻣﺮگ در رﻛﺎب اﻳﺸﺎن ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺯﺍﺩﺍﳌﻌﺎﺩ )‪ (۲۹۰/۳‬ﻭ ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳ‪‬ﻪ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ )‪.(۳۴۴/۳‬‬


‫‪ -٢‬ﺯﺍﺩﺍﳌﻌﺎﺩ )‪.(۲۹۰/۳‬‬
‫‪ -٣‬ﺯﺍﺩﺍﳌﻌﺎﺩ )‪.(۲۹۰/۳‬‬
‫‪ -٤‬ﻏﺰﻭﺓ ﺍﳊﺪﻳﺒﻴ‪‬ﺔ‪ ،‬ﺍﺑﻮﻓﺎﺭﺱ‪ ،‬ﺹ ‪.۸۵‬‬
‫‪ -٥‬ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ )‪.(۴۱۶۹‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪74‬‬

‫در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﺗﻨﻬﺎ ﻳﻜﻲ از ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن ﺑﻪ ﻧﺎم ﺟﺪ‪ ‬ﺑﻦ ﻗﻴﺲ از ﺑﻴﻌﺖ ﺳﺮﺑﺎز زد‪ .1‬ﻫﺮﭼﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ در رواﻳﺎﺗﻲ دﻳﮕﺮ ﭘﻴﻤﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮ ﺳﺮ ﺻﺒﺮ و اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ‪ 2‬و ﻳﺎ ﻓﺮار‬
‫ﻧﻜﺮدن از ﺣﺪﻳﺒﻴﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﺻﺒﺮ و ﻓﺮار ﻧﻜﺮدن ﺑﺎ ﭘﻴﻤﺎن ﻣﺮگ‬
‫‪3‬‬
‫ﺗﻔﺎوت ﭼﻨﺪاﻧﻲ ﻧﺪارد و ﺑﻪ ﻳﻚ ﻣﻌﻨﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﻣﻴﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬اوﻟﻴﻦ ﻧﻔﺮي ﻛﻪ ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮد‪ ،‬أﺑﻮﺳﻨﺎن ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ‬
‫وﻫﺐ أﺳﺪي‪ 4‬ﺑﻮد و ﺑﻌﺪ از او دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﭘﻴﻤﺎن ﺑﺴﺘﻨﺪ‪ .5‬ﺳﻠﻤﻪ‬
‫ﺑﻦ أﻛﻮع ﻧﻴﺰ ﺳﻪ ﺑﺎر ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮد‪ ،‬او ﺟﺰو ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ اﻓﺮادي ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﺑﻴﻌﺖ‬
‫ﻛﺮد اﻣﺎ ﺑﻌﺪ از آن در ﻣﻴﺎﻧﻪ و ﻧﻴﺰ در آﺧﺮ ﻛﺎر ﺑﻴﻌﺖ ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﻴﻤﺎن‬
‫ﻣﺠﺪ‪‬د ﺑﺴﺖ‪ .6‬ﺳﭙﺲ رﺳﻮل ﺧﺪاص دﺳﺖ راﺳﺖ ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﻪ ﺟﺎي دﺳﺖ ﻋﺜﻤﺎن‬
‫ﺑﺮدﺳﺖ ﺧﻮﻳﺶ ﮔﺬاﺷﺖ‪ ،‬وﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﻫﺬﻩ ﻳﺪ ﻋﺜﻤﺎﻥ«‬
‫‪7‬‬
‫»اﻳﻦ دﺳﺖ ﻋﺜﻤﺎن اﺳﺖ« ‪ .‬ﺷﻤﺎر ﺻﺤﺎﺑﻪاي ﻛﻪ در ﺣﺪﻳﺒﻴﻪ ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻴﻌﺖ‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻫﺰار و ﭼﻬﺎر ﺻﺪ ﻧﻔﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،8‬ﻗﺮآن در ﻣﻮرد ﺑﻴﺎن ﻓﻀﻞ اﻫﻞ ﺑﻴﻌﻪ اﻟﺮﺿﻮان ﺑﺮ‬
‫دﻳﮕﺮان ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ P O  N M L KJ I H G F E D C B A m‬‬

‫‪ l\[ZYX WVUTSRQ‬ﺍﻟﻔﺘﺢ‪١٠ :‬‬


‫)ﺑﻲﮔﻤﺎن ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ )در ﺑﻴﻌﺔاﻟﺮﺿﻮانِ ﺣﺪﻳﺒﻴ‪‬ﻪ( ﺑﺎ ﺗﻮ ﭘﻴﻤﺎن )ﺟﺎن( ﻣﻲﺑﻨﺪﻧﺪ‪ ،‬در‬
‫ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﺎ ﺧﺪا ﭘﻴﻤﺎن ﻣﻲﺑﻨﺪﻧﺪ‪ ،‬و در اﺻﻞ )دﺳﺖ ﺧﻮد را ﻛﻪ در دﺳﺖ ﭘﻴﺸﻮا و‬
‫رﻫﺒﺮﺷﺎن ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻣﻲﮔﺬارﻧﺪ‪ ،‬و دﺳﺖ رﺳﻮل ﺑﺎﻻي دﺳﺖ اﻳﺸﺎن ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬اﻳﻦ دﺳﺖ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ ﻓﯽ ﺿﻮﺀ ﺍﳌﺼﺎﺩﺭ ﺍﻷﺻﻠﻴﺔ‪ ،‬ﺹ‪.۴۸۶‬‬


‫‪ -٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ )‪.(۴۱۶۹‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔﻓﯽ ﺿﻮﺀ ﺍﳌﺼﺎﺩﺭ ﺍﻷﺻﻠﻴﻪ‪ ،‬ﺹ‪.۴۸۶‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔﻓﯽ ﺿﻮﺀ ﺍﳌﺼﺎﺩﺭ ﺍﻷﺻﻠﻴﻪ‪ ،‬ﺹ‪.۴۸۶‬‬
‫‪ -٥‬ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔﻓﯽ ﺿﻮﺀ ﺍﳌﺼﺎﺩﺭ ﺍﻷﺻﻠﻴﻪ‪ ،‬ﺹ‪.۴۸۶‬‬
‫‪ -٦‬ﺯﺍﺩﺍﳌﻌﺎﺩ )‪.(۲۹۱/۳‬‬
‫‪ -٧‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ‪ ،‬ﺹ‪.۴۰۴‬‬
‫‪ -٨‬ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ ﻓﯽ ﺿﻮﺀ ﺍﳌﺼﺎﺩﺭ ﺍﻷﺻﻠﻴ‪‬ﻪ‪ ،‬ﺹ‪.۴۸۲‬‬
‫‪75‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻪ دﺳﺖ ﺧﺪا اﺳﺖ و( دﺳﺖ ﺧﺪا ﺑﺎﻻي دﺳﺖ آﻧﺎن اﺳﺖ! ﻫﺮ ﻛﺲ ﭘﻴﻤﺎنﺷﻜﻨﻲ‬
‫ﻛﻨﺪ ﺑﻪ زﻳﺎن ﺧﻮد ﭘﻴﻤﺎنﺷﻜﻨﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و آن ﻛﺲ ﻛﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﭘﻴﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺧﺪا ﺑﺴﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ وﻓﺎدار ﺑﻤﺎﻧﺪ و آن را رﻋﺎﻳﺖ ﺑﺪارد‪ ،‬ﺧﺪا ﭘﺎداش ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﻪ او ﻋﻄﺎء ﻣﻲﻛﻨﺪ(‪.‬‬
‫و ﺑﺎز ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ q p o n m lk j i h g f e d c b a `m‬‬

‫‪ c b a ` _ ~ } | { z y x wv u t s r‬‬

‫‪l rqpo nmlkji hgfed‬‬


‫ﺍﻟﻔﺘﺢ‪١٨ - ١٧ :‬‬
‫)ﺑﺮ ﻧﺎﺑﻴﻨﺎ و ﻟﻨﮓ و ﺑﻴﻤﺎر ﮔﻨﺎﻫﻲ ﻧﻴﺴﺖ )اﮔﺮ در ﻣﻴﺪان ﺟﻬﺎد ﺷﺮﻛﺖ ﻧﻜﻨﻨﺪ(‪ .‬ﻫﺮ‬
‫ﻛﺲ از ﺧﺪا و ﻓﺮﺳﺘﺎدهاش ﻓﺮاﻧﺒﺮداري ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺧﺪا او را ﺑﻪ ﺑﺎﻏﻬﺎي ﺑﻬﺸﺘﻲ وارد ﻣﻲﺳﺎزد‬
‫ﻛﻪ رودﺑﺎرﻫﺎ در زﻳﺮ )ﻛﺎﺧﻬﺎ و درﺧﺘﺎن( آن روان اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﻪ ﺳﺮﭘﻴﭽﻲ ﻛﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺧﺪا او را ﺑﻪ ﻋﺬاب دردﻧﺎﻛﻲ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﻣﻲﺳﺎزد‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ از ﻣﺆﻣﻨﺎن راﺿﻲ ﮔﺮدﻳﺪ ﻫﻤﺎن دم‬
‫ﻛﻪ در زﻳﺮ درﺧﺖ ﺑﺎ ﺗﻮ ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺧﺪا ﻣﻲداﻧﺴﺖ آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ در درون دﻟﻬﺎﻳﺸﺎن )از‬
‫ﺻﺪاﻗﺖ و اﻳﻤﺎن و اﺧﻼص و وﻓﺎداري ﺑﻪ اﺳﻼم( ﻧﻬﻔﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻟﺬا اﻃﻤﻴﻨﺎن ﺧﺎﻃﺮي ﺑﻪ‬
‫دﻟﻬﺎﻳﺸﺎن داد‪ ،‬و ﻓﺘﺢ ﻧﺰدﻳﻜﻲ را )ﮔﺬﺷﺘﻪ از ﻧﻌﻤﺖ ﺳﺮﻣﺪي آﺧﺮت( ﭘﺎداﺷﺸﺎن ﻛﺮد(‪.‬‬
‫از ﺟﺎﺑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲس ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮل اﻛﺮمص در روز ﺣﺪﻳﺒﻴ‪‬ﻪ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﺃﻧﺘﻢ ﺧﲑ ﺃﻫﻞ ﺍﻷﺭﺽ«‪.‬‬
‫»ﺷﻤﺎ‪ ،‬اي ﻳﺎران ﻣﻦ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻣﺮدﻣﺎن زﻣﻴﻦ ﻫﺴﺘﻴﺪ«‪ .‬و ﻣﺎ آن روز ﻫﺰار و ﭼﻬﺎر ﺻﺪ‬
‫ﻧﻔﺮ ﺑﻮدﻳﻢ و اﮔﺮ اﻣﺮوز ﭼﺸﻤﺎﻧﻢ ﺑﻴﻨﺎ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺟﺎي آن درﺧﺖ را ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدادم‪ .1‬و‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺻﺮاﺣﺘﺎً ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻓﻀﻞ ﻳﺎران ﺑﻴﻌﻪ اﻟﺮﺿﻮان ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﺑﺎ ﺗﻤﺴﻚ ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ ﻣﺎﺟﺮا و ﻋﺪم ﺣﻀﻮر ﻋﺜﻤﺎن در ﺟﻤﻊ آن ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ادﻋﺎي ﺑﺮﺗﺮي ﻋﻠﻲس ﺑﺮ ﻋﺜﻤﺎنس‬
‫را دارﻧﺪ اﻣﺎ اﻳﻦ اد‪‬ﻋﺎ ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ؛ زﻳﺮا ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺎي ﺣﻀﺮت‬
‫ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﻴﻌﺖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﺑﺪﻳﻦﺳﺎن ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس در اﺟﺮ و ﭘﺎداش اﻫﻞ ﺑﻴﻌﻪ‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ )‪.(۱۴۸۵/۳‬‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪76‬‬

‫اﻟﺮﺿﻮان ﺷﺮﻳﻚ ﺑﻮد‪ .‬از دﻳﮕﺮ ﺳﻮ ﻫﺪف اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺗﻔﻀﻴﻞ ﺗﻌﺪادي از ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺮ ﺳﺎﻳﺮ‬
‫ﻳﺎران ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻧﻴﺴﺖ‪.1‬‬
‫ﻣﺤﺐ‪‬اﻟﺪﻳﻦ ﻃﺒﺮي در ﻛﺘﺎب ﺧﻮد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در روز ﺣﺪﻳﺒﻴ‪‬ﻪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن از ﭼﻨﺪ اﻣﺘﻴﺎز‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎبش ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪ :‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﻪ ﺟﺎي ﺣﻀﺮت‬
‫ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﺎ دﺳﺖ ﻣﺒﺎرك ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻴﻌﺖ ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ ﺟﺎ آورد‪ ،‬ﻧﻴﺰ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﻛﺮمص ﻋﺜﻤﺎن‬
‫ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن را ﻣﺄﻣﻮر اﺑﻼغ ﭘﻴﺎم ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺳﺎﻛﻦ ﻣﻜﻪ ﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﺣﻀﺮت‬
‫رﺳﻮلص ﻋﻤﻞ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﻣﺘﻨﺎع ﻃﻮاف ﻛﻌﺒﻪ‪ ،‬ﺑﺪون ﺣﻀﻮر رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .2‬إﻳﺎس ﺑﻦ ﺳﻠﻤﻪ از ﭘﺪرﺷﺎن رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﭼﻮن ﺣﻀﺮت‬
‫رﺳﻮلص‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺎي ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬ﺑﺎ دﺳﺖ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻴﻌﺖ او را ﺑﻪ ﺟﺎ آوردﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻳﺎران ﮔﻔﺘﻨﺪ ﺧﻮﺷﺎ ﺑﻪ ﺣﺎل ﻋﺜﻤﺎن ﻛﻪ ﺑﺎ اﻣﻨﻴﺖ ﺑﻪ ﻃﻮاف ﻛﻌﺒﻪ ﻣﻲﭘﺮدازد‪ ،‬اﻣﺎ رﺳﻮل‬
‫اﻛﺮمص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﻟﻮ ﻣﻜﺚ ﻛﺬﺍ ﻣﺎ ﻃﺎﻑ ﺣﱴ ﺃﻃﻮﻑ«‪.‬‬
‫‪3‬‬
‫» ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻴﻜﻪ ﻣﻦ ﻃﻮاف ﻧﻜﻨﻢ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﻃﻮاف ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ«‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ ﻇﺎﻟﻤﺎﻧﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن را‪ ،‬ﻣﺘﻬﻢ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﻛﻪ در ﺑﻴﻌﻪ اﻟﺮﺿﻮان ﺷﺮﻛﺖ‬
‫ﻧﺠﺴﺘﻪ و ﻏﺎﻳﺐ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻦ اﺗﻬﺎﻣﺎت ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻣﻄﺮح ﺷﺪ ﺗﺎ ارﻛﺎن‬
‫ﺧﻼﻓﺖ را ﻓﺮو رﻳﺰد‪ .4‬در اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ در ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻔﺼﻞ ﺻﺤﺒﺖ ﺧﻮاﻫﻴﻢ‬
‫ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚس رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﭼﻮن رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺻﺤﺎﺑﻪ را ﺑﻪ‬
‫اﻣﺮ ﺑﻪ ﺑﻴﻌﺖ ﺑﺎ اﻳﺸﺎن ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن ﺑﻪ دﺳﺘﻮر ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص در ﻣﻜﻪ و دور از‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻮد و ﻫﻨﮕﺎﻣﻲﻛﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ :‬ﻋﺜﻤﺎن در ﻣﺄﻣﻮرﻳﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪا و رﺳﻮﻟﺶ ﺑﺪو دادهاﻧﺪ و ﺳﭙﺲ ﻳﻜﻲ از‬

‫‪ -١‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ )‪.(۴۴۳/۷‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺮﻳﺎﺽ ﺍﻟﻨﻀﺮﺓ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺍﻟﻌﺸﺮﺓ‪ ،‬ﺹ‪ ۴۹۰‬ﻭ‪.۴۹۱‬‬
‫‪ -٣‬ﳘﺎﻥ؛ ﻫﺮﭼﻨﺪ ﮐﻪ ﺩﺭ ﺳﻨﺪ ﺍﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺿﻌﻒ ﻭﺟﻮﺩ ﺩﺍﺭﺩ‪.‬‬
‫‪ -٤‬ﺫﻭﺍﻟﻨﻮﺭﻳﻦ ﻣﻊ ﺍﻟﻨﺒﯽ‪ ،‬ﺹ‪.۳۲‬‬
‫‪77‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫دﺳﺘﺎن ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﺮ زﻣﻴﻦ زد‪ .‬ﺧﻮﺷﺎ ﺑﻪ ﺣﺎل ﻋﺜﻤﺎن ﻛﻪ دﺳﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺎي‬
‫‪1‬‬
‫دﺳﺖ او ﺑﻴﻌﺖ ﻧﻤﻮد ﻛﻪ دﺳﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﻬﺘﺮ از دﺳﺖ ﺧﻮد آﻧﺎن ﺑﺮاي ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪ -6‬ﺷﻔﺎﻋﺖ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس در ﻣﻮرد ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ أﺑﻲ ﺳﺮح در روز ﻓﺘﺢ ﻣﻜﻪ‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬ﻣﻜﻪ را ﻓﺘﺢ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ أﺑﻲ ﺳﺮح ﺑﻪ ﺣﻀﺮت‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﭘﻨﺎه آورد و ﺧﻮد را ﻧﺰد اﻳﺸﺎن ﭘﻨﻬﺎن ﻛﺮد‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ او را ﻧﺰد‬
‫ﻧﺒﻲاﻛﺮمص آورد و ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻳﺎ رﺳﻮل اﷲ! ﺑﻴﻌﺖ ﻋﺒﺪاﷲ را ﺑﭙﺬﻳﺮ‪ ،‬اﻣﺎ ﺣﻀﺮت‬
‫رﺳﻮلص از اﻳﻦ ﻛﺎر اﻣﺘﻨﺎع ﻣﻲورزﻳﺪ ﺗﺎ اﻳﻦﻛﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺮاي ﺑﺎر ﺳﻮم اﻳﻦ‬
‫درﺧﻮاﺳﺖ را ﻣﻄﺮح و رﺳﻮل ﺧﺪا آنرا ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‪ .‬ﺳﭙﺲ رﺳﻮل ﺧﺪاص رو ﺑﻪ ﻳﺎراﻧﺸﺎن‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ و ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﺃﻣﺎ ﻛﺎﻥ ﻓﻴﻜﻢ ﺭﺟﻞ ﺭﺷﻴﺪ ﻳﻘﻮﻡ ﺇﱃ ﻫﺬﺍ ﺣﻴﺚ ﺭﺁﱐ ﻛﻔﻔﺖ ﻳﺪﻱ ﻋﻦ ﺑﻴﻌﺘﻪ ﻓﻴﻘﺘﻠﻪ«‪.‬‬
‫»آﻳﺎ در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ ﻣﺮدي ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﻛﻪ ﭼﻮن ﻣﻦ از ﭘﺬﻳﺮش ﺑﻴﻌﺖ آن ﻣﺮد ﺧﻮداري‬
‫ورزﻳﺪم‪ ،‬ﮔﺮدن او را ﺑﺰﻧﺪ«‪.‬‬
‫ﻳﺎران ﮔﻔﺘﻨﺪ ﻳﺎ رﺳﻮل ﺧﺪا! ﻣﺎ ﻛﻪ ﺑﻪ درون ﺷﻤﺎ ﻋﻠﻢ ﻧﺪارﻳﻢ‪ ،‬ﭼﺮا ﺑﻪ ﻣﺎ اﺷﺎره‬
‫ﻧﻔﺮﻣﻮدﻳﺪ ﻛﻪ آن ﻛﺎر را ﺑﻜﻨﻴﻢ؟ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﺇﻧﻪ ﻻ ﻳﻨﺒﻐﻲ ﻟﻨﱯ ﺃﻥ ﻳﻜﻮﻥ ﻟﻪ ﺧﺎﺋﻨﺔ ﺍﻷﻋﲔ«‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫»ﻫﻴﭻ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮي را ﺳﺰاوار ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﭼﺸﻤﺎن ﺧﺎﺋﻨﺎﻧﻪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ« ‪.‬‬
‫در رواﻳﺘﻲ دﻳﮕﺮ ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ :‬در روز ﻓﺘﺢ ﻣﻜﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻫﻤﻪ ﻣﺸﺮﻛﺎن‬
‫ﺟﺰ ﭼﻬﺎر ﺗﻦ را ﻣﻮرد ﻋﻔﻮ ﻗﺮار دادﻧﺪ و دﺳﺘﻮر دادﻧﺪ ﻛﻪ‪:‬‬
‫»ﺍﻗﺘﻠﻮﻫﻢ ﻭﺇﻥ ﻭﺟﺪﲤﻮﻫﻢ ﻣﺘﻌﻠﻘﲔ ﺑﺄﺳﺘﺎﺭ ﺍﻟﻜﻌﺒﺔ‪ :‬ﻋﻜﺮﻣﺔ ﺑﻦ ﺃﰊ ﺟﻬﻞ‪ ،‬ﻭﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﺑﻦ ﺧﻄﻞ‪،‬‬
‫ﻭﻣﻘﻴﺲ ﺑﻦ ﺣﺒﺎﺑﺔﻭﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﺃﰊ ﺍﻟﺴﺮﺡ«‪.‬‬
‫»آن ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺑﺮﺳﺎﻧﻴﺪ و ﻟﻮ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﭘﺮدهﻫﺎي ﻛﻌﺒﻪ آوﻳﺰان ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪:‬‬
‫ﻋﻜﺮﻣﻪ ﺑﻦ أﺑﻲ ﺟﻬﻞ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺧﺼﻞ‪ ،‬ﻣﻘﻴﺲ ﺑﻦ ﺣﺒﺎﺑﻪ و ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ أﺑﻲ‬

‫‪ -١‬ﺳﻴﺮ ﺍﻟﺴﻠﻒ ﺍﻟﺼﺎﺣﻠﻴﻦ )‪ .(۱۸۱/۱‬ﺳﻨﻦ ﺍﻟﺘﺮﻣﺬﯼ )‪ .(۳۷۰۲‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﺣﺪﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ ﺍﻣﺎ ﺍﺳﻨﺎﺩ ﺁﻥ ﺿﻌﻴﻒ‬
‫ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﻟﺼﺎﺭﻡ ﺍﳌﺴﻠﻮﻝ ﻋﻠﯽ ﺷﺎﰎ ﺍﻟﺮﺳﻮﻝ‪ ،‬ﺹ‪.۱۰۹‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪78‬‬

‫ﺳﺮح‪ «.1‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺧﻄﻞ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﭘﺮدهﻫﺎي ﻛﻌﺒﻪ آوﻳﺰان ﻛﺮد ﺗﺎ اﻣﺎن ﺑﮕﻴﺮد اﻣﺎ ﺳﻌﻴﺪ‬
‫ﺑﻦ ﺣﺎرﺛﻪس و ﻋﻤﺎر ﺑﻦ ﻳﺎﺳﺮس ﺑﺮاي ﻛﺸﺘﻦ او ﮔﺮﻳﺨﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﮔﺎمﻫﺎي‬
‫ﺑﻠﻨﺪ از ﻋﻤﺎر ﭘﻴﺶ اﻓﺘﺎد و اﺑﻦ اﺧﻄﻞ را ﺑﻪ ﻫﻼﻛﺖ رﺳﺎﻧﻴﺪ‪ .‬ﻋﻜﺮﻣﻪ ﺑﻦ أﺑﻲ ﺟﻬﻞ ﺧﻮد را‬
‫ﺑﻪ درﻳﺎ رﺳﺎﻧﺪ و ﺳﻮار ﺑﺮ ﻛﺸﺘﻲ ﺷﺪ اﻣﺎ در ﻣﻴﺎﻧﻪ راه‪ ،‬ﻛﺸﺘﻲ دﭼﺎر ﻃﻮﻓﺎن ﺷﺪﻳﺪي ﺷﺪ و‬
‫ﺳﺮﻧﺸﻴﻨﺎن آن از ﻫﻤﻪ ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ اﻳﻤﺎﻧﻲ ﺧﺎﻟﺺ و ﺑﺪور از ﺷﺮك‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ را ﺑﻪ ﻣﺪد‬
‫ﺑﻄﻠﺒﻨﺪ‪ ،‬ﻋﻜﺮﻣﻪ در آنﺟﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺖ اﮔﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ او را از آن ﻣﻬﻠﻜﻪ ﻧﺠﺎت‬
‫دﻫﺪ ﻧﺰد رﺳﻮلﺧﺪاص رود و ﺑﻪ او اﻳﻤﺎن آورد و از او ﻃﻠﺐ ﻋﻔﻮ و ﺑﺨﺸﺎﻳﺶ ﻧﻤﺎﻳﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﻓﺮدي اﺳﺖ رؤوف و ﺑﺰرﮔﻮار‪ ،‬اﻳﺸﺎن آﻣﺪﻧﺪ و ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‬
‫ﺑﻦ أﺑﻲ ﺳﺮح ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن ﭘﻨﺎه ﺑﺮد و ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﺮدم را ﺑﺮاي‬
‫ﺑﻴﻌﺖ ﺑﺎ اﻳﺸﺎن ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس او را ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮدﻧﺪ و ﺑﻘﻴﻪ‬
‫داﺳﺘﺎن ﻛﻪ در ﺳﻄﺮﻫﺎي ﻓﻮق ﺑﻴﺎن ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ أﺑﻲ ﺳﺮح ﻛﺎﺗﺐ وﺣﻲ ﺑﻮد‪،‬‬
‫اﻣﺎ ﺷﻴﻄﺎن او را ﮔﻤﺮاه ﻛﺮد و ﺑﻪ ﻛﻔﺎر ﭘﻴﻮﺳﺖ و رﺳﻮل ﺧﺪاص در روز ﻓﺘﺢ ﻣﻜﻪ دﺳﺘﻮر‬
‫داد ﺗﺎ او را ﺑﻜﺸﻨﺪ‪ .‬ﻋﺜﻤﺎن او را ﭘﻨﺎه داد و از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ او را اﻣﺎن‬
‫دﻫﺪ‪ 2.‬اﺑﻦ اﺳﺤﺎق در ﻣﻮرد ﻓﺮﻣﺎن ﻗﺘﻞ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ أﺑﻲ ﺳﺮح و ﺷﻔﺎﻋﺖ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺑﻦ اﺑﻲ ﺳﺮح را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ‪.‬‬
‫زﻳﺮا او ﻗﺒﻼً ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮد و از ﻛﺎﺗﺒﺎن وﺣﻲ ﻛﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻣﺮﺗّﺪ ﺷﺪه و ﺑﻪ ﺻﻒ ﻛﺎﻓﺮان‬
‫ﭘﻴﻮﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ از ﻓﺘﺢ ﻣﻜﻪ او ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن ﻛﻪ ﺑﺮادر ﺷﻴﺮي او ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﻨﺎه ﺑﺮد و او ﻧﻴﺰ‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ را ﭘﻨﻬﺎن داد ﺗﺎ اﻳﻦﻛﻪ او را ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮد و از او ﺑﺮاي ﻋﺒﺪاﷲ أﻣﺎن‬
‫ﺧﻮاﺳﺖ‪ .‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم در ﻛﺘﺎب ﺧﻮد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﺒﺪاﷲ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪ و در زﻣﺎن ﺧﻼﻓﺖ‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ أﺑﻲ ﺳﺮح ﺑﻪ اﻣﺎرت ﭼﻨﺪ ﻣﻨﻄﻘﻪ از‬
‫‪3‬‬
‫ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻨﺼﻮب ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺃﺿﻮﺍﺀ ﺍﻟﺒﻴﺎﻥ ﻓﯽ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ‪ ،‬ﺻﺎﺑﺮ ﺃﺑﻮﺳﻠﻴﻤﺎﻥ‪ ،‬ﺹ ‪.۷۹‬‬


‫‪ -٢‬ﳘﺎﻥ‪ ،‬ﺹ ‪.۸۰‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳ‪‬ﺔ‪ ،‬ﺇﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ )‪ ۵۷/۴‬ﻭ‪.(۵۸‬‬
‫‪79‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫‪ -7‬ﻏﺰوه ﺗﺒﻮك‬
‫در ﺳﺎل ﻧﻬﻢ ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت‪ ،‬ﻫﺮاﻛﻠﻴﻮس‪ ،‬اﻣﭙﺮاﻃﻮر روم‪ ،‬ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻦ‬
‫ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺣﻤﻠﻪ ﻛﻨﺪ و آنرا ﺗﺤﺖ ﺗﺼﺮف ﺧﻮد در آورد‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﺑﻪ ﺳﭙﺎﻫﻴﺎن ﺧﻮد‬
‫ﻓﺮﻣﺎن داد ﺗﺎ ﻣﻬﻴﺎي ﻟﺸﻜﺮﻛﺸﻲ ﺑﻪ ﺷﺒﻪﺟﺰﻳﺮه ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﮔﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺧﺒﺮ اﻳﻦ ﺗﺤﺮّﻛﺎت ﺑﻪ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص رﺳﻴﺪ و اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را اﻣﺮ ﺑﻪ ﺗﺪارك ﺣﺮﻛﺖ ﺑﻪ ﺳﻮي روم ﻧﻤﻮد‬
‫اﻣﺎ در آن ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن ﮔﺮم و ﺧﺸﻚ و ﺑﻴﺎﺑﺎنﻫﺎي ﺳﻮزان و ﺑﻲآب ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ راه‬
‫اﻓﺘﺎد؟ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺗﻮان وﺳﺎﺋﻞ و ﺗﺠﻬﻴﺰات ﺳﭙﺎه را ﻓﺮاﻫﻢ ﻧﻤﻮد؟ ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و‬
‫زﻧﺎن آﻧﺎن‪ ،‬داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻫﺮ آﻧﭽﻪ در اﺧﺘﻴﺎر داﺷﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﺗﻘﺪﻳﻢ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫ﺑﺎز اﻳﻦ ﻣﻘﺪار ﻛﻔﺎف ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي اﻳﻦ ﺳﻔﺮ را ﻧﻤﻲﻧﻤﻮد‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﭼﻮن ﺻﻔﻮف دراز‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎﻧﻲ را ﻛﻪ آﻣﺎدة ﻋﺰﻳﻤﺖ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ روم ﻣﻲدﻳﺪ و از دﻳﮕﺮ ﺳﻮ اﻣﻜﺎﻧﺎت و‬
‫ﺗﺠﻬﻴﺰات ﻣﺤﺪود آﻧﺎن را‪ ،‬ﻧﺪا ﺑﺮآورد ﻛﻪ‪:‬‬
‫»ﻣﻦ ﳚﻬﺰ ﻫﺆﻻﺀ ﻭﻳﻐﻔﺮ ﺍﷲ ﻟﻪ؟«‬
‫»ﻛﻴﺴﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺳﭙﺎه را ﺗﺠﻬﻴﺰ ﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﺧﺪاﻳﺶ او را ﺑﻴﺎﻣﺮزد؟«‬
‫اﻳﻦ ﻧﺪا ﻛﺎﻓﻲ ﺑﻮد ﺗﺎ ﻋﺜﻤﺎن را دﭼﺎر ﺗﺤﻮ‪‬ﻟﻲ ﻋﻈﻴﻢ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬او ﺑﻪ ﺳﻮي آﻣﺮزش و‬
‫رﺿﻮان ﭘﺮوردﮔﺎرش ﺷﺘﺎﻓﺖ و ﺳﭙﺎه اﺳﻼم‪ ،‬در آن ﺷﺮاﻳﻂ ﺳﺨﺖ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺳﺨﺎوﺗﻤﻨﺪي‬
‫را ﻳﺎﻓﺖ‪ .1‬ﻋﺜﻤﺎن ﺳﭙﺎه اﺳﻼم را ﺗﺠﻬﻴﺰ ﻛﺮد و ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ از ﻧﻴﺎزﻫﺎي آنرا ﺑﺎﻗﻲ ﻧﮕﺬاﺷﺖ‪،‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﻳﻦ ﺳﭙﺎه ﺣﺘﻲ ﺑﻪ دﻫﻦ ﺑﻨﺪ و ﭘﺎﺑﻨﺪ دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺰ ﻧﻴﺎزي ﻧﺪاﺷﺖ‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺷﻬﺎب زﻫﺮي در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن‪ ،‬در ﻏﺰوة‬
‫ﺗﺒﻮك‪ ،‬ﺳﭙﺎه اﺳﻼم را ﺑﺎ ﻧﻬﺼﺪ و ﭼﻬﻞ ﺷﺘﺮ و ﺷﺼﺖ اﺳﺐ ﺗﺠﻬﻴﺰ ﻧﻤﻮد و ده ﻫﺰار دﻳﻨﺎر‬
‫را ﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺗﻘﺪﻳﻢ ﻧﻤﻮد‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﻴﺰ ﭼﻮن آن ﺳﻜﻪﻫﺎ را ﺗﺤﻮﻳﻞ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ دوﺑﺎر ﺗﻜﺮار ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﻣﺎ ﺿﺮ ﻋﺜﻤﺎﻥ ﻣﺎ ﻋﻤﻞ ﺑﻌﺪ ﺍﻟﻴﻮﻡ«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ )‪ ،(۶۷/۷‬ﺧﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺳﻮﻝ‪ ،‬ﺹ‪ ۲۵۰‬ﻭ ﺍﻟﻌﺸﺮﺓ ﺍﳌﺒﺸ‪‬ﺮﻭﻥ ﺑﺎﳉﻨ‪‬ﺔ‪ ،‬ﳏﻤﺪ ﺻﺎﱀ ﻋﻮﺽ‪ ،‬ﺹ‪.۵۳‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪80‬‬

‫» ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﺎري ﻛﻪ اﻧﺠﺎم داد دﻳﮕﺮ از اﻣﺮوز ﺑﻪ ﺑﻌﺪ دﭼﺎر ﺿﺮر وزﻳﺎن‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ«‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن ﺻﺎﺣﺐ ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ اﻧﻔﺎق اﻳﻦ اردوﮔﺎه و ﭘﻴﺮوزي اﻳﻦ ﻣﻴﺪان ﺷﺪ‪.2‬‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﺒﺎب راﺟﻊ ﺑﻪ اﻳﻦ اﻧﻔﺎق ﺑﺰرگ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬در آن روز‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص را دﻳﺪم ﻛﻪ ﻳﺎران ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﻪ ﺗﺠﻬﻴﺰ ﺳﭙﺎه اﺳﻼم دﻋﻮت ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ و در آن‬
‫ﻫﻨﮕﺎم ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! ﻣﻦ در راه ﺧﺪا‪ ،‬دوﻳﺴﺖ ﺷﺘﺮ را ﺑﺎ‬
‫زﻳﻨﺸﺎن ﻣﻲﺑﺨﺸﻢ‪ .‬ﺑﺎز رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻳﺎراﻧﺸﺎن را ﺑﻪ ﺗﺠﻬﻴﺰ ﺳﭙﺎه ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ و اﻳﻦ‬
‫ﺑﺎر ﻫﻢ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن از ﺟﺎي ﺧﻮد ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا! ﻣﻦ در راه ﺧﺪا‬
‫ﺳﻴﺼﺪ ﺷﺘﺮ را ﺑﺎ زﻳﻨﺸﺎن اﻧﻔﺎق ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ .‬ﻣﻦ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﺧﻮد دﻳﺪم ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص از‬
‫ﻣﻨﺒﺮ ﭘﺎﻳﻴﻦ آﻣﺪﻧﺪ و در ﻣﻮرد ﻋﺜﻤﺎن دوﺑﺎر ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﻣﺎ ﻋﻠﻰ ﻋﺜﻤﺎﻥ ﻣﺎ ﻋﻤﻞ ﺑﻌﺪ ﻫﺬﻩ‪ ،‬ﻣﺎ ﻋﻠﻰ ﻋﺜﻤﺎﻥ ﻣﺎ ﻋﻤﻞ ﺑﻌﺪ ﻫﺬﻩ«‪.‬‬
‫»از اﻳﻦ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﻫﻴﭻ ﮔﻨﺎﻫﻲ ﺑﺮ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺴﺖ«‪.3‬‬
‫از ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺷﻤﺮه ﻧﻴﺰ ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﻮن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﺳﺮﮔﺮم ﺗﺠﻬﻴﺰ‬
‫ﺳﭙﺎه اﺳﻼم ﺑﻮدﻧﺪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ ﻫﺰار دﻳﻨﺎري ﻛﻪ در ﻟﺒﺎس ﺧﻮد ﻗﺮار داده ﺑﻮد ﻧﺰد رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص آﻣﺪ و آنرا ﺑﻪ اﻳﺸﺎن داد‪ ،‬ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص ﻧﻴﺰ آن دﻳﻨﺎرﻫﺎ را دﺳﺖ ﺑﻪ دﺳﺖ‬
‫ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﻣﺎ ﺿﺮ ﺍﺑﻦ ﻋﻔﺎﻥ ﻣﺎ ﻋﻤﻞ ﺑﻌﺪ ﺍﻟﻴﻮﻡ«‪.‬‬
‫‪4‬‬
‫»از اﻣﺮوز ﺑﻪ ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﻫﺮ ﻛﺎري ﻛﻪ ﺑﻜﻨﺪ زﻳﺎن ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﺪ«‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻣﻘﺪﻣﺎت ﺣﺮﻛﺎت ﺳﭙﺎه اﺳﻼم ﻓﺮاﻫﻢ ﺷﺪ و آن ﺣﻀﺮت ﻫﻤﺮاه ﻳﺎران‬
‫ﺧﻮﻳﺶ رﻫﺴﭙﺎر ﻣﻴﺪان ﻛﺎرزار ﺷﺪﻧﺪ ﺗﺎ اﻳﻦﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﻄﻘﻪاي ﺑﻪ ﻧﺎم »ﺗﺒﻮك« ﻛﻪ در ﻣﻴﺎﻧﻪ راه‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻪ دﻣﺸﻖ واﻗﻊ ﺑﻮد‪ ،‬رﺳﻴﺪﻧﺪ و ﻫﻤﺎنﺟﺎ ﺧﺒﺮ رﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﻫﺮاﻛﻠﻴﻮس ﺑﺎ اﻃﻼع از‬
‫ﺣﺮﻛﺖ ﺳﭙﺎه ﻋﻈﻴﻢ اﺳﻼم از ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺧﻮد ﻣﻨﺼﺮف ﺷﺪه و ﻣﺰﺑﻮﺣﺎﻧﻪ دﻣﺸﻖ را ﺗﺮك‬

‫‪ -١‬ﺳﻨﻦ ﺍﻟﺘ‪‬ﺮﻣﺬﯼ )‪ (۳۷۸۵‬ﻭ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺘﻮﺛﻴﻖ‪ ،‬ﺹ‪.۲۶‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳ‪‬ﺔ ﻓﯽ ﺿﻮﺀ ﺍﳌﺼﺎﺩﺭ ﺍﻷﺻﻠﻴ‪‬ﺔ‪ ،‬ﺹ ‪.۶۱۵‬‬
‫‪ -٣‬ﺳﻨﻦ ﺍﻟﺘﺮﻣﺬﯼ )‪(۳۷۰۰‬‬
‫‪ -٤‬ﳘﺎﻥ )‪.(۳۷۰۲‬‬
‫‪81‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﺳﭙﺎه اﺳﻼم ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﺗﻤﺎم ﺗﺠﻬﻴﺰات و وﺳﺎﺋﻞ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺖ‪ .‬آﻳﺎ‬
‫ﻣﻤﻜﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن آن وﺳﺎﺋﻞ و ﻣﺮﻛﺐﻫﺎ را ﺑﺎزﭘﺲ ﮔﻴﺮد؟ ﻫﺮﮔﺰ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﭘﺲ از آن ﻧﻴﺰ‬
‫ﻫﺮﮔﺎه رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را ﺗﺸﻮﻳﻖ ﺑﻪ ﺑﺬل و ﺑﺨﺸﺸﻲ ﺟﺪﻳﺪ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫‪1‬‬
‫ﺳﺮﻋﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻋﻮت ﻟﺒﻴﻚ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫دوم‪ :‬زﻧﺪﮔﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس در ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫‪ -1‬ازدواج ﺑﺎ أم‪ ‬ﻛﻠﺜﻮم در ﺳﺎل ﺳﻮم ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت‬


‫در ﻻﺑﻪﻻي ﻛﺘﺎبﻫﺎ راﺟﻊ ﺑﻪ اﻳﻦ دﺧﺘﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﺗﻨﻬﺎ ﻛﻨﻴﻪﺷﺎن ﺛﺒﺖ ﺷﺪه و اﺳﻢ‬
‫اﻳﺸﺎن ﺑﻴﺎن ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺣﺎﻛﻢ از ﻣﺼﻌﺐ زﺑﻴﺮي رواﻳﺖ ﻛﺮده ﻛﻪ ﻧﺎم اﻳﺸﺎن »أﻣﻴ‪‬ﻪ« و‬
‫‪2‬‬
‫ﺑﺰرﮔﺘﺮ از ﻓﺎﻃﻤﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻴ‪‬ﺐ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﭼﻮن رﻗﻴﻪ‪ ،‬ﻫﻤﺴﺮ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻓﻮت ﻛﺮد و ﺣﻔﺼﻪ‬
‫دﺧﺘﺮ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺷﻮﻫﺮش را از دﺳﺖ داد‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻧﺰد ﻋﺜﻤﺎن آﻣﺪ و ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ ﺑﺎ ﺣﻔﺼﻪ‬
‫ازدواج ﻣﻲﻛﻨﻲ؟ و ﻋﺜﻤﺎن ﭼﻮن ﻗﺒﻼً از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺷﻨﻴﺪه ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ آن‬
‫ﺣﻀﺮت ﺑﺎ ﺣﻔﺼﻪ ازدواح ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﺟﻮاب ﻣﺜﺒﺘﻲ ﻧﺪاد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫آﻣﺪ و ﻣﺎﺟﺮا را ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮد‪ .‬ﺣﻀﺮتص ﺑﺪو ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫» ﻫﻞ ﻟﻚ ﰲ ﺧﲑ ﻣﻦ ﺫﻟﻚ؟ ﺃﺗﺰﻭﺝ ﺣﻔﺼﺔ‪ ،‬ﻭﺃﺯﻭﺝ ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺧﲑﺍ ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬ﺃﻡ ﻛﻠﺜﻮﻡ«‪.‬‬
‫»آﻳﺎ ازدواﺟﻲ ﺑﻬﺘﺮ از اﻳﻦ وﺻﻠﺖ را ﻣﻲﺧﻮاﻫﻲ؟ ﻣﻦ ﺑﺎ دﺧﺘﺮت ﺣﻔﺼﻪ‪ ،‬ازدواج‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻢ و ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ ﻋﻘﺪ زﻧﻲ ﺑﻬﺘﺮ از ﺣﻔﺼﻪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ دﺧﺘﺮم‪ ،‬أم ﻛﻠﺜﻮم‪ ،‬در ﻣﻲآورم«‪.3‬‬
‫در ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺨﺎري در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧ ّﻄﺎب ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﭘﺲ‬
‫از ﻓﻮت ﺧﻨﻴﺲ ﺑﻦ ﺣﺬاﻓﻪ ﺳﻬﻤﻲ‪ ،‬ﺷﻮﻫﺮ ﺣﻔﺼﻪ‪ ،‬ﻛﻪ از ﺻﺤﺎﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻧﻴﺰ ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﺰد‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن رﻓﺘﻢ و ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ازدواج ﺑﺎ ﺣﻔﺼﻪ را ﺑﺪو ﻧﻤﻮدم اﻣﺎ ﻋﺜﻤﺎن در ﺟﻮاب ﻣﻦ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﺧﻮاﺳﺘﻢ ﺑﺎ ﺣﻔﺼﻪ ازدواج ﻛﻨﻢ ﺑﻪ ﺗﻮ ﺧﻮاﻫﻢ ﮔﻔﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺪ روز ﺑﻪ ﻣﻦ ﻣﻬﻠﺖ‬
‫ﺑﺪه ﺗﺎ در اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻓﻜﺮ ﻛﻨﻢ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺲ از ﮔﺬﺷﺖ ﭼﻨﺪ روز ﻋﺜﻤﺎن را دﻳﺪم و از‬

‫‪ -١‬ﺧﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺳﻮﻝ‪ ،‬ﺹ‪ ۱۳۸‬ﻭ ﺍﻟﻌﺸﺮﺓ ﺍﳌﺒﺸ‪‬ﺮﻭﻥ ﺑﺎﳉﻨ‪‬ﻪ‪ ،‬ﺹ‪.۳۱‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺪ‪‬ﻭﻗﺔ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳ‪‬ﺔ ﺍﻟﺸﺮﻳﻔﺔ‪ ،‬ﻓﺎﺭﻭﻕ ﲪ‪‬ﺎﺩﺓ‪ ،‬ﺹ‪ ۴۵‬ﻭ‪.۴۶‬‬
‫‪ -٣‬ﻣﺴﺘﺪﺭﮎ ﺍﳊﺎﮐﻢ )‪ (۴۹/۴‬ﻭ ﺍﻵﺛﺎﺭ‪ ،‬ﺃﺑﻮﻳﻮﺳﻒ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ )‪.(۱۹۵۷‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪82‬‬

‫او در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ آن ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺳﺆال ﻛﺮدم ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻢ ﻛﻪ اﻣﺮوز‬
‫ازدواج ﻛﻨﻢ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻋﻤﺮ ﺑﻴﺎن داﺷﺖ‪ :‬ﻧﺰد اﺑﻮﺑﻜﺮ رﻓﺘﻢ و ﻫﻤﻴﻦ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد را ﺑﻪ او ﻧﻤﻮدم‪،‬‬
‫اﻣﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺳﻜﻮت ﻛﺮد و ﻫﻴﭻ ﺟﻮاﺑﻲ را ﺑﻪ ﻣﻦ ﻧﺪاد‪ .‬از او ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻋﺜﻤﺎن ﻧﺎراﺣﺖ ﺷﺪم‬
‫ﺗﺎ اﻳﻦﻛﻪ ﺑﻌﺪ از ﮔﺬﺷﺖ ﭼﻨﺪ روز‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺣﻔﺼﻪ را از ﻣﻦ ﺧﻮاﺳﺘﮕﺎري ﻧﻤﻮدﻧﺪ‬
‫و ﻣﻦ ﻧﻴﺰ او را ﺑﻪ ﻋﻘﺪ آن ﺣﻀﺮتص درآوردم‪ .‬ﺑﻌﺪاً ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ را دﻳﺪم ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﺷﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﻛﻪ در ﻣﻮرد ازدواج ﺑﺎ ﺣﻔﺼﻪ ﺑﻪ ﺗﻮ ﺟﻮاب ﻣﺜﺒﺘﻲ ﻧﺪادم از ﻣﻦ‬
‫ﻧﺎراﺣﺖ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﻲ؟ ﺑﺪان ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ اﻳﻦ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد را ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺘﻢ ﻛﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮص‬
‫در ﻣﻮرد اﻳﻦ ازدواج ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ و ﻧﻤﻲﺧﻮاﺳﺘﻢ ﻛﻪ راز رﺳﻮل ﺧﺪاص را ﺑﺮﻣﻼ‬
‫ﺳﺎزم و اﮔﺮ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺎ او ازدواج ﻧﻤﻲﻧﻤﻮد ﻣﻦ ﺑﺎ دﺧﺘﺮت‪ ،‬ﺣﻔﺼﻪ‪ ،‬ازدواج‬
‫ﻣﻲﻛﺮدم‪.1‬‬
‫ام اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﻋﺎﺋﺸﻪب دﺧﺘﺮ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪﻳﻖ در ﻣﻮرد ازدواج ام ﻛﻠﺜﻮم ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎن‬
‫ﭼﻨﻴﻦ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪:‬‬
‫ﭼﻮن ﻧﺒﻲ ﺧﺪاص دﺧﺘﺮﺷﺎن‪ ،‬ام ﻛﻠﺜﻮم‪ ،‬را ﺑﻪ ﻧﻜﺎح ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن درآورد‪ ،‬ﺑﻪ أم‪‬‬
‫اﻳﻤﻦ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﻫﻴﺊ ﺍﺑﻨﱵ ﺃﻡ ﻛﻠﺜﻮﻡ ﻭﺯﻓﻴﻬﺎ ﺇﱃ ﻋﺜﻤﺎﻥ‪ ،‬ﻭﺧﻔﻘﻲ ﺑﲔ ﻳﺪﻳﻬﺎ ﺑﺎﻟﺪﻑ«‪.‬‬
‫»دﺧﺘﺮم‪ ،‬أم ﻛﻠﺜﻮم‪ ،‬را آﻣﺎده ﻛﻦ و او را ﺑﺎ دف ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺒﺮ« و او ﻫﻤﻴﻦ ﻛﺎر‬
‫را ﻛﺮد‪ .‬ﺑﻌﺪ از ﮔﺬﺷﺖ ﺳﻪ روز ﻧﺰد دﺧﺘﺮﺷﺎن رﻓﺘﻨﺪ و از او در ﻣﻮرد ﻋﺜﻤﺎن ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ و‬
‫ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ » :‬اي دﺧﺘﺮم! ﺷﻮﻫﺮت را ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﺪ؟« و او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺷﻮﻫﺮ‬
‫اﺳﺖ‪.2‬‬
‫از اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﺑﺮ در ﻣﺴﺠﺪ اﻳﺴﺘﺎد و ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﻳﺎ ﻋﺜﻤﺎﻥ‪ ،‬ﻫﺬﺍ ﺟﱪﻳﻞ ﺃﺧﱪﱐ ﺃﻥ ﺍﷲ ﻗﺪ ﺯﻭﺟﻚ ﺃﻡ ﻛﻠﺜﻮﻡ ﲟﺜﻞ ﺻﺪﺍﻕ ﺭﻗﻴﺔ‪ ،‬ﻭﻋﻠﻰ ﻣﺜﻞ‬
‫ﺻﺤﺒﺘﻬﺎ«‪.‬‬
‫»ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺧﺒﺮ آورده ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ أم ﻛﻠﺜﻮم را ﺑﺎ ﻫﻤﺎن ﺻﺪاق و ﻣﻬﺮﻳﻪ رﻗﻴﻪ ﺑﻪ‬
‫ﻋﻘﺪ ﺗﻮ در آورده اﺳﺖ«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺏ ﺍﻟﻨﮑﺎﺡ‪.(۵۱۲۲) ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺴﻴﺮﺓ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳ‪‬ﺔ‪ ،‬ﺃﺑﻮﺷﻬﺒﺔ )‪ (۲۳۱/۲‬ﻭ ﺩﻣﺎﺀ ﻋﻠﯽ ﻗﻤﻴﺺ ﻋﺜﻤﺎﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۲۲‬‬
‫‪83‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫اﻳﻦ روﻳﺪاد در رﺑﻴﻊ اﻷول ﺳﺎل ﺳﻮم ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت رخ داد و ازدواج در ﺟﻤﺎدي‬
‫‪1‬‬
‫اﻷﺧﺮ ﻫﻤﺎن ﺳﺎل ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬

‫‪ -2‬وﻓﺎت ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن‬


‫در ﺟﻤﺎدي اﻷوﻟﻲ ﺳﺎل ﭼﻬﺎرم ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﭘﺴﺮ رﻗﻴﻪ‪ ،‬در ﺷﺶ‬
‫ﺳﺎﻟﮕﻲ ﻓﻮت ﻛﺮد‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﺮ او ﻧﻤﺎز ﮔﺬارد‪ ،‬و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ دﺳﺖ ﺧﻮد او را دﻓﻦ‬
‫ﻧﻤﻮد‪ 2‬و اﻳﻦ ﺿﺎﻳﻌﻪ و ﻣﺼﻴﺒﺘﻲ ﺑﺰرگ ﺑﺮاي ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ در زﻧﺪﮔﻲ‬
‫دﻋﻮﺗﮕﺮان و ﻣﺒﻠّﻐﺎن دﻳﻦ‪ ،‬اﻳﻦ ﻗﺒﻴﻞ ﻣﺼﺎﺋﺐ و ﻣﺸﻜﻼت ﺑﻪ وﻓﻮر وﺟﻮد دارﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -3‬وﻓﺎت ام ﻛﻠﺜﻮمل‬
‫ام ﻛﻠﺜﻮم ﺑﺮ اﺛﺮ ﺑﻴﻤﺎري در ﺷﻌﺒﺎن ﺳﺎل ﻧﻬﻢ ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت ﻓﻮت ﻧﻤﻮد و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺮ او‬
‫ﻧﻤﺎز ﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ‪ .‬أَﻧَﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪا را دﻳﺪم ﻛﻪ ﺑﺮ ﻗﺒﺮ ام ﻛﻠﺜﻮم‬
‫ﻧﺸﺴﺘﻪ و اﺷﻚ ﻣﻲرﻳﺨﺖ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﻫﻞ ﻣﻨﻜﻢ ﺭﺟﻞ ﱂ ﻳﻘﺎﺭﻑ ﺍﻟﻠﻴﻠﺔ؟«‪.‬‬
‫»ﻛﺪاﻣﻴﻚ از ﺷﻤﺎ اﻣﺸﺐ ﺑﺎ زﻧﺶ ﻫﻤﺒﺴﺘﺮ ﻧﺸﺪه؟« و اﺑﻮﻃﻠﺤﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﻛﻪ‪:‬‬
‫»ﻓﺎﻧﺰﻝ ﰲ ﻗﱪﻫﺎ«‪.‬‬
‫» داﺧﻞ ﻗﺒﺮ امﻛﻠﺜﻮم ﺷﻮ« و او را دﻓﻦ ﻛﻨﺪ‪.3‬‬
‫از ﻟﻴﻠﻲ ﺑﻨﺖ ﻗﺎﻧ‪‬ﻒ َﺛﻘَﻔﻲ رواﻳﺖ ﺷﺪه‪ :‬ﻣﻦ ﺟﺰو زﻧﺎﻧﻲ ﺑﻮدم ﻛﻪ أم‪ ‬ﻛﻠﺜﻮم را ﻏﺴﻞ‬
‫دادﻧﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ دم در اﻳﺴﺘﺎده و ﻛﻔﻦ دﺧﺘﺮﺷﺎن را دردﺳﺖ داﺷﺘﻨﺪ و آنﻫﺎ را ﻳﻜﻲ ﻳﻜﻲ‬
‫ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲدادﻧﺪ‪ ،‬اول ﭘﺎرﭼﻪ ﺑﺮاي ﺑﺴﺘﻦ ﻣﻴﺎنﺗﻨﻪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﭘﻴﺮاﻫﻦ اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﺑﻌﺪ روﺳﺮي او را‬
‫دادﻧﺪ و ﭘﺲ از آن ﻣﻠﺤﻔﻪ را ﺑﺮ او ﭘﻮﺷﺎﻧﻴﺪم و در آﺧﺮ‪ ،‬اﻳﺸﺎن را در ﻟﺒﺎﺳﻲ دﻳﮕﺮ ﻗﺮار‬
‫‪4‬‬
‫دادﻳﻢ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺳﻨﻦ ﺍﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ )‪.(۱۱۰‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﮑﺎﻣﻞ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﺃﺛﻴﺮ )‪ (۱۳۰/۲‬ﻭ ﺩﻣﺎﺀ ﻋﻠﯽ ﻗﻤﻴﺺ ﻋﺜﻤﺎﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۲۲‬‬
‫‪ -٣‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺏ ﺍﳉﻨﺎﺋﺰﺩ )‪.(۱۳۴۲‬‬
‫‪ -٤‬ﺳﻨﻦ ﺃﺑﻮﺩﺍﻭﺩ )‪.(۳۱۵۷‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪84‬‬

‫اﺑﻦ ﺳ‪‬ﻌﺪ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ أﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬ﻓﻀﻞ ﺑﻦ ﻋﺒ‪‬ﺎس و أُﺳﺎﻣﻪ ﺑﻦ زﻳﺪ‬
‫ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ أﺑﻮ َﻃﻠْﺤﻪ وارد ﻗﺒﺮ امﻛﻠﺜﻮم ﺷﺪﻧﺪ و أَﺳﻤﺎء ﺑﻨﺖ ‪‬ﻋﻤ‪‬ﻴﺲ و ﺻ‪‬ﻔﻴ‪‬ﻪ ﺑﻨﺖ‬
‫‪1‬‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﻤﻄﻠّﺐ اﻳﺸﺎن را ﻏﺴﻞ دادﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن از اﻳﻦ ﻣﺼﻴﺒﺖ ﺑﺴﻴﺎر ﻧﺎراﺣﺖ و اﻧﺪوﻫﮕﻴﻦ ﺷﺪ و رﺳﻮل ﺧﺪاص اﻳﻦ را در‬
‫ﭼﺸﻤﺎن ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻲدﻳﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﻟﻮ ﻛﺎﻧﺖ ﻋﻨﺪﻧﺎ ﺛﺎﻟﺜﺔ ﻟﺰﻭﺟﻨﺎﻛﻬﺎ ﻳﺎ ﻋﺜﻤﺎﻥ«‪.‬‬
‫»اﮔﺮ دﺧﺘﺮي دﻳﮕﺮ داﺷﺘﻢ آنرا ﺑﻪ ﻧﻜﺎح ﺗﻮ درﻣﻲآوردم «‪.2‬‬
‫اﻳﻦ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻣﻴﺰان ﻣﺤﺒ‪‬ﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ودﻟﻴﻞ آن ﻫﻤﻪ وﻓﺎداري و‬
‫اﺣﺘﺮام ﻋﺜﻤﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻧﺒﻲ ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﺧﻂّ ﺑﻄﻼﻧﻲ اﺳﺖ ﺑﺮ ﺑﺎورﻫﺎي ﺑﺪﺑﻴﻨﺎﻧﻪ‬
‫ﻣﺮدم ﻛﻪ در ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ از ﺧﻮد ﺑﺮوز ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮاﻛﻪ ﺧﻮاﺳﺖ و ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺧﺪا ﻧﺎﻓﺬ‬
‫و ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ ﺑﺮﮔﺸﺖ اﺳﺖ‪ .3‬و ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﺑﻲﭼﻮن و ﭼﺮاي آن ﺷﺪ‪.‬‬

‫ﺳﻮم‪ :‬ﻣﺸﺎرﻛﺖ اﻗﺘﺼﺎدي ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس در ﺗﺸﻜﻴﻞ و ﺗﻘﻮﻳﺖ دوﻟﺖ‬


‫اﮔﺮﭼﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن از ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪان و ﺗﺎﺟﺮان ﺑﺰرگ ﻋﺮب ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎ او اﻳﻦ ﺛﺮوت را در‬
‫راه ﻛﺴﺐ رﺿﺎي ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ و ﻋﻈﻴﻢاﻟﺸﺄن ﺻﺮف ﻧﻤﻮد‪ .‬او در ﻫﺮ اﻣﺮ ﺧﻴﺮي‬
‫ﭘﻴﺶﻗﺪم ﺑﻮد و ﻫﻴﭻ ﻫﺮاﺳﻲ از ﻓﻘﺮ ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬در اﻳﻦﺟﺎ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﻣﻮرد‬
‫از اﻳﻦ ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎ و ﺑﺨﺸﺶﻫﺎي ﻓﺮاوان اﻳﺸﺎن اﺷﺎره ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪:‬‬

‫‪ -1‬ﺑﺌﺮروﻣﻪ‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻧﺒﻲ ﺧﺪاص وارد ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺷﻬﺮ از آب ﺷﻴﺮﻳﻦ ﻛﻤﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد و‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺌﺮروﻣﻪ آب ﺷﻴﺮﻳﻦ ﻛﺎﻓﻲ داﺷﺖ‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻳﺎران ﺧﻮﻳﺶ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﻣﻦ ﻳﺸﺘﺮﻱ ﺑﺌﺮ ﺭﻭﻣﺔ ﻓﻴﺠﻌﻞ ﺩﻟﻮﻩ ﻣﻊ ﺩﻻﺀ ﺍﳌﺴﻠﻤﲔ ﲞﲑ ﻟﻪ ﰲ ﺍﳉﻨﺔ«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻭﺍﻟﺪﻭﻣﺔ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳ‪‬ﺔ‪ ،‬ﺹ‪ – ۴۸‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳ‪‬ﻌﺪ )‪.(۳۹/۸‬‬


‫‪ -٢‬ﳎﻤﻊ ﺍﻟﺰﻭﺍﺋﺪ‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺃﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺍﳍﻴﺜﻤﯽ )‪.(۸۳/۹‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻭﻥ‪ :‬ﺃﻋﻤﺎﻝ ﻭ ﺃﺣﺪﺍﺙ‪ ،‬ﺃﻣﻴﻦ ﺍﻟﻘﺼﺎﺓ‪ ،‬ﺹ ‪.۷۳‬‬
‫‪85‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫» ﻫﺮﻛﺲ ﺑﺌﺮ روﻣﻪ را ﺑﺨﺮد و دﻳﮕﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را در آن ﺳﻬﻴﻢ ﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻌﻤﺘﻲ از‬
‫ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي ﺑﻬﺸﺖ ﭘﺎداش اوﺳﺖ«‪.1‬‬
‫ﻧﻴﺰ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪» :‬ﻣﻦ ﺣﻔﺮ ﺑﺌﺮ ﺭﻭﻣﺔ ﻓﻠﻪ ﺍﳉﻨﺔ«‪.‬‬
‫» ﻫﺮ ﻛﺲ ﭼﺎﻫﻲ ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ ﺑﺌﺮروﻣﻪ ﺑﻜﻨﺪ )و آنرا در اﺧﺘﻴﺎر ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻗﺮار دﻫﺪ(‬
‫‪2‬‬
‫ﺑﺎﻏﻲ در ﺑﻬﺸﺖ ﻧﺼﻴﺐ او ﻣﻲﺷﻮد«‪.‬‬
‫ﭘﻴﺶ از ورود ﻧﺒﻲ‪ ‬ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ‪ ،‬آب ﺑﺌﺮروﻣﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﭘﺮداﺧﺖ ﺑﻬﺎي آن‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻣﺮدم داده ﻣﻲﺷﺪ‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﻬﺎﺟﺮان ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ رﺳﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬آﺑﻲ ﺑﺮاي ﺧﻮردن ﻧﻴﺎﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺌﺮروﻣﻪ از آنِ ﻣﺮدي ﻏﻔﺎري ﺑﻪ ﻧﺎم »روﻣﻪ« ﺑﻮد ﻛﻪ ﻫﺮ دﻟﻮ آنرا ﺑﻪ ازاي درﻳﺎﻓﺖ ﻣﺪ‪‬‬
‫ﮔﻨﺪم ﻳﺎ دﻳﮕﺮ ﻏﻠّﺎت و ﺣﺒﻮﺑﺎت و ﻣﻴﻮهﺟﺎت ﻣﻲﻓﺮوﺧﺖ‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﻛﺮمص ﺑﻪ او ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﺗﺒﻴﻌﻬﺎ ﺑﻌﲔ ﰲ ﺍﳉﻨﺔ؟«‪.‬‬
‫»ﻛﻪ آنرا در ﺑﺮاﺑﺮ ﭼﺸﻤﻪاي از ﭼﺸﻤﻪﻫﺎي ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﻓﺮوﺷﻲ؟«‪ .‬اﻣﺎ آن ﻣﺮد ﺑﻪ ﻧﺒﻲ‬
‫ﺧﺪاص ﻋﺮض ﻛﺮد ﻛﻪ آن ﭼﺎه‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻨﺒﻊ درآﻣﺪ او و ﺧﺎﻧﻮادهاش اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻮن اﻳﻦ ﺧﺒﺮ‬
‫ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن رﺳﻴﺪ آن ﭼﺎه را ﺑﻪ ﺳﻲ و ﭘﻨﺞ ﻫﺰار دﻳﻨﺎر ﺧﺮﻳﺪ و ﻧﺰد ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص آﻣﺪ و‬
‫ﻋﺮض ﻛﺮد‪ :‬اي رﺳﻮل ﺧﺪا آﻳﺎ آن ﭘﺎداﺷﻲ را ﻛﻪ ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺐ آن ﺑﺸﺎرت دادﻳﺪ‪ ،‬ﻧﺼﻴﺐ‬
‫ﻣﻦ ﻣﻲﺷﻮد؟ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ او ﺟﻮاب ﻣﺜﺒﺖ داد‪ .‬ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ آنرا در‬
‫اﺧﺘﻴﺎر ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻢ‪ .3‬در رواﻳﺘﻲ دﻳﮕﺮ در ﻣﻮرد اﻳﻦ ﭼﺎه ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﭼﺎه روﻣﻪ‪ ،‬ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻳﻚ ﻓﺮد ﻳﻬﻮدي ﺑﻮد ﻛﻪ آب آنرا ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﻲﻓﺮوﺧﺖ و ﻋﺜﻤﺎن‬
‫آنرا ﺑﻪ ده ﻫﺰار درﻫﻢ از او ﺧﺮﻳﺪ و آنرا در اﺧﺘﻴﺎر ﻫﻤﻪ‪ ،‬اﻋﻢ از ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ و ﻓﻘﻴﺮ و‬
‫‪4‬‬
‫ﻣﺴﺎﻓﺮان‪ ،‬ﻗﺮار داد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ‪‬ﺳﻨ‪‬ﻦ ﺍﻟﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬ﺍﻷﻟﺒﺎﻧﯽ )‪.(۷۶۶/۲‬‬


‫‪ -٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ )‪.(۲۷۷۸‬‬
‫‪ -٣‬ﲢﻔﺔ ﺍﻷﺣﻮﺫﯼ ﺑﺸﺮﺡ ‪‬ﺳﻨ‪‬ﻦ ﺍﻟﺘﺮﻣﺬﯼ )‪.(۱۹۶/۱۰‬‬
‫‪ -٤‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ )‪ (۴۰۸/۵‬ﻭ ﺍﳊﮑﻤﺔ ﻓﯽ ﺍﻟﺪﻋﻮﺓ ﺇﻟﯽ ﺍﷲ‪ ،‬ﺹ‪.۲۳۱‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪86‬‬

‫‪ -2‬ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﺴﺠﺪاﻟﻨﺒﻲ‬
‫ﺑﻌﺪ از اﻳﻦﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﺴﺠﺪﺷﺎن را در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻨﺎ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺮاي اداي‬
‫ﻧﻤﺎزﻫﺎي ﭘﻨﺠﮕﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺷﻨﻴﺪن ﺧﻄﺒﻪﻫﺎ و أواﻣﺮ و ﻧﻮاﻫﻲ رﺳﻮل ﺧﺪاص‪ ،‬ﺗﻌﻠﻴﻢ و ﺗﻌﻠّﻢ اﻣﻮر‬
‫دﻳﻦ و ﺗﺠﻤﻊ در آنﺟﺎ ﺟﻬﺖ ﻋﺰﻳﻤﺖ ﺑﻪ ﻏﺰوات و ﺑﺎزﮔﺸﺖ از آنﻫﺎ‪ ،‬در آن ﻣﺤﻞ‬
‫ﮔﺮدﻫﻢ ﻣﻲآﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل آن ﻣﺴﺠﺪ ﻣﻜﺎن ﺑﺰرﮔﻲ ﻧﺒﻮد و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در آنﺟﺎ‬
‫ﺑﺮاي اﺟﺮاي اﻳﻦ ﻣﺮاﺳﻤﺎت دﭼﺎر ﺗﻨﮕﻨﺎ ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ‬
‫ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﻣﻦ ﻳﺸﺘﺮﻱ ﺑﻘﻌﺔ ﺁﻝ ﻓﻼﻥ ﻓﻴﺰﻳﺪﻫﺎ ﰲ ﺍﳌﺴﺠﺪ ﲞﲑ ﻟﻪ ﻣﻨﻬﺎ ﰲ ﺍﳉﻨﺔ؟«‪.‬‬
‫»ﻫﺮ ﻛﺲ زﻣﻴﻦ اﻃﺮاف ﻣﺴﺠﺪ را ﺑﺨﺮد و آنرا ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ اﺿﺎﻓﻪ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫در ﺑﻬﺸﺖ‪ ،‬ﭘﺎداﺷﻲ ﺑﻬﺘﺮ ﺑﻪ او ﺧﻮاﻫﺪ داد«‪ .‬ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ زﻣﻴﻦ اﻃﺮاف ﻣﺴﺠﺪ را از ﻣﺎل‬
‫‪3‬‬
‫ﺧﻮد و ﺑﻪ ﻗﻴﻤﺖ ﺑﻴﺴﺖ‪ 1‬ﻳﺎ ﺑﻴﺴﺖ و ﭘﻨﺞ‪ 2‬ﻫﺰار درﻫﻢ ﺧﺮﻳﺪ و آنرا ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ اﻓﺰود‪.‬‬

‫‪ -3‬ﺳﭙﺎه ﺗﺒﻮك و ﺑﺨﺸﺶ ﻓﺮاوان ﻋﺜﻤﺎنس‬


‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺳﭙﺎه ﺧﻮﻳﺶ را ﺟﻬﺖ ﻋﺰﻳﻤﺖ ﺑﻪ ﺳﻮي روم و ﻧﺒﺮد ﺑﺎ آﻧﺎن‬
‫ﻣﻬﻴﺎ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪان را ﺗﺮﻏﻴﺐ ﺑﻪ ﺗﺠﻬﻴﺰ اﻳﻦ ﺳﭙﺎه و ﻓﺮاﻫﻢ ﻧﻤﻮدن ﻟﻮازم و وﺳﺎﻳﻞ‬
‫آن ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ ﺑﻪ ﻣﻘﺪار ﺗﻮان ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﭙﺎه ﻛﻤﻚ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬اﻣ‪‬ﺎ در‬
‫اﻳﻦ ﻣﻴﺎن‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﺑﺨﺸﺶ و ﻛﻤﻚ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﭙﺎه ﻧﻤﻮد‪ 4‬ﻛﻪ ﺟﺰﺋﻴﺎت آن در‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻏﺰوه ﺗﺒﻮك ﻣﻄﺮح ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺳﻨﻦ ﺍﻟﻨﺴﺎﺋﯽ ﺍﻷﻟﺒﺎﻧﯽ )‪.(۷۶۶/۲‬‬


‫‪ -٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﺳﻨﻦ ﺍﻟﺘﺮﻣﺬﯼ‪ ،‬ﺍﻷﻟﺒﺎﻧﯽ )‪.(۲۰۹/۳‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻋﻼﻡ ﺍﳌﺴﻠﻤﻴﻦ‪ ،‬ﺧﺎﻟﺪ ‪‬ﺑﻴ‪‬ﻄﺎﺭ )‪.(۴۱/۳‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﳊﮑﻤﺔ ﻓﯽ ﺍﻟﺪﻋﻮﺓ ﺇﻟﯽ ﺍﷲ‪ ،‬ﺍ َﻷﻟﹾﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺹ‪.۲۳۱‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﭼﻬﺎرم‬
‫اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ در ﻓﻀﻴﻠﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس ﺑﻴﺎن ﺷﺪه اﻧﺪ‬

‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬أﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ در ﻓﻀﻴﻠﺖ او و دﻳﮕﺮان ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‬

‫‪ -1‬او را ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺸﺎرت دﻫﻴﺪ‬


‫اﺑﻮﻣﻮﺳﻲس رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ‪ :‬در ﻳﻜﻲ از ﺑﺎغﻫﺎي ﻣﺪﻳﻨﻪ‪ ،‬ﺧﺪﻣﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮدم‬
‫ﻛﻪ ﻣﺮدي د‪‬رِ ﺑﺎغ را زد‪ .‬ﻧﺒﻲ ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ﳉﻨ‪ ‬ﺔ«‪.‬‬
‫ﺢ ﻟﻪ ﻭ ‪‬ﺑﺸ‪ ‬ﺮﻩ ﹺﺑﺎ ﹶ‬
‫»‪‬ﺍ ﹾﻓ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫»در را ﺑﻪ روي او ﺑﮕﺸﺎي و او را ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺸﺎرت ده«‪.‬‬
‫در را ﻛﻪ ﺑﺎز ﻛﺮدم اﺑﻮﺑﻜﺮ را دﻳﺪم و او را ﺑﻪ آﻧﭽﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد‬
‫ﺑﺸﺎرت دادم و او ﻧﻴﺰ ﺧﺪا را ﺣﻤﺪ و ﺳﭙﺎس ﮔﻔﺖ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﻣﺮدي در را زد‪.‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻫﻤﺎن ﻋﺒﺎرت ﭘﻴﺸﻴﻦ را ﺗﻜﺮار ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻣﻦ ﻫﻢ در را ﻛﻪ ﺑﺎز ﻛﺮدم دﻳﺪم‬
‫ﻋﻤﺮ ﭘﺸﺖ در اﺳﺖ و او را ﺑﻪ ﺳﺨﻨﺎن ﻧﺒﻲ ﺧﺪا ﺑﺸﺎرت دادم و او ﻧﻴﺰ ﺷﺎد ﺷﺪ و ﺧﺪا را‬
‫ﺳﭙﺎس ﮔﻔﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ از ﮔﺬﺷﺖ ﻣﺪ‪‬ﺗﻲ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ در ﺑﺎغ را زدﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﺎر رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ﳉﻨ‪‬ﻪ ﻋﻠﯽ ‪‬ﺑﻠﹾﻮﯼ ‪‬ﺗﺼ‪‬ﻴﺒ‪‬ﻪ«‬
‫ﺢ ﻟﻪ ﻭ ‪‬ﺑﺸ‪‬ﺮ‪‬ﻩ ﺑﺎ ﹶ‬
‫»‪‬ﺍ ﹾﻓ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫»در را ﺑﻪ روي او ﺑﮕﺸﺎي و او را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ]ﺻﺒﺮ و ﺗﺤﻤﻞ در ﺑﺮاﺑﺮ[ ﻣﺼﻴﺒﺘﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮ ﺳﺮ او ﻣﻲآﻳﺪ ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺸﺎرت ده«‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﻛﻪ در را ﺑﺎز ﻛﺮدم‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن را دﻳﺪم و او را از ﺳﺨﻦ رﺳﻮل ﺧﺪاص آﮔﺎه‬
‫ﺴﺘ‪‬ﻌﺎ ﹸﻥ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻳﺎر و ﻳﺎور‬
‫ﷲ ‪‬ﻣ ‪‬‬
‫ﻧﻤﻮدم‪ .‬او ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﺣﻤﺪ و ﺛﻨﺎي ﺧﺪا در ﺟﻮاب ﮔﻔﺖ‪» :‬ﺍ ُ‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﺎﺳﺖ‪«.‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻓﻀﻴﻠﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺒﻲ ﺧﺪاص ﺑﺸﺎرت‬
‫ﺑﻬﺸﺖ را ﺑﻪ آنﻫﺎ داده اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ ﻣﺒﻴ‪‬ﻦ ﻓﻀﻴﻠﺖ اﺑﻮﻣﻮﺳﻲ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ در ﺧﺪﻣﺖ‬

‫‪ ١‬ﺻﺤﻴﺢ ﲞﺎﺭﯼ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۳۶۹۵‬‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪88‬‬

‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬از ﻃﺮﻓﻲ دﻳﮕﺮ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ اﺣﺘﻤﺎل ﻏﺮور‬
‫و ﺗﻜﺒ‪‬ﺮ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺟﺎﺋﺰ اﺳﺖ رودر روي ﺧﻮد اﻓﺮاد‪ ،‬آﻧﺎن را ﻣﺪح و ﺛﻨﺎ ﻛﺮد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬از ﻣﻌﺠﺰات رﺳﻮل ﺧﺪا اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻓﺎﺟﻌﻪ ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن و آن‬
‫آﺷﻮب و ﺑﻠﻮي و ﻧﻴﺰ ﺗﺪاوم و اﺳﺘﻤﺮار آن ﺳﻪ ﺗﻦ ﺑﺮ اﻳﻤﺎن و اﺳﻼم ﺧﻮﻳﺶ ﺧﺒﺮ داده‬
‫‪1‬‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -2‬اي أﺣﺪ! آرام ﮔﻴﺮ‪...‬‬


‫اﻧﺲس رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ‪ :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻧﺒﻲ ﺧﺪاص ﻫﻤﺮاه اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺮ ﻛﻮه‬
‫اُﺣﺪ رﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻮه ﺑﻪ ﻟﺮزه اﻓﺘﺎد‪ ،‬آنﮔﺎه رﺳﻮل ﺧﺪا ﭘﺎي ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﺮ آن زد و ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﺍﺳﻜﻦ ﺃﺣﺪ ‪-‬ﺃﻇﻨﻪ ﺿﺮﺑﻪ ﺑﺮﺟﻠﻪ‪ -‬ﻓﻠﻴﺲ ﻋﻠﻴﻚ ﺇﻻ ﻧﱯ ﻭﺻﺪﻳﻖ ﻭﺷﻬﻴﺪﺍﻥ«‪.‬‬
‫»اي اﺣﺪ! آرام ﮔﻴﺮ زﻳﺮا ﺟﺰ ﻳﻚ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ و ﻳﻚ ﺻﺪ‪‬ﻳﻖ و دو ﺷﻬﻴﺪ ﺑﺮ ﭘﺸﺖ ﺗﻮ‬
‫‪2‬‬
‫وﺟﻮد ﻧﺪارد«‪.‬‬

‫‪ -3‬آرام ﮔﻴﺮ‬
‫از اﺑﻮﻫﺮﻳﺮهص رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻫﻤﺮاه اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻠﻲ‪،‬‬
‫ﻃﻠﺤﻪ و زﺑﻴﺮ ﺑﺮ روي ﺣﺮاء اﻳﺴﺘﺎده ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺑﻪ ﻟﺮزه اﻓﺘﺎد‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ در اﻳﻦ ﻫﻨﮕﺎم‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﺍﻫﺪﺃ‪ ،‬ﻓﻤﺎ ﻋﻠﻴﻚ ﺇﻻ ﻧﱯ ﺃﻭ ﺻﺪﻳﻖ ﺃﻭ ﺷﻬﻴﺪ«‪.‬‬
‫‪3‬‬
‫»آرام ﮔﻴﺮ زﻳﺮا ﺑﺮ روي ﺗﻮ ﺟﺰ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﻳﺎ ﺻﺪﻳﻖ و ﻳﺎ ﺷﻬﻴﺪ ]راه ﺣﻖّ[ ﻧﺎﻳﺴﺘﺎدهاﻧﺪ«‪.‬‬

‫‪ -4‬ﺷﺮم و ﺣﻴﺎي ﻋﺜﻤﺎنس‬


‫از ﻳﺤﻴﻲ ﺑﻦ ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﺎص رواﻳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ أم‪‬اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﻋﺎﺋﺸﻪل و ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻫﺮ دو‪،‬‬
‫ﺑﺮاي او ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ روزي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص در ﻣﻨﺰل ﻋﺎﺋﺸﻪل دراز ﻛﺸﻴﺪه و در ﺣﺎل‬
‫اﺳﺘﺮاﺣﺖ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ اذن ورود ﺧﻮاﺳﺖ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﺪون اﻳﻦﻛﻪ ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪه و‬

‫‪ -١‬ﺷﺮﺡ ﺍﻟﻨﻮﻭﯼ ﻋﻠﯽ ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ )‪.(۱۷۱– ۱۷۰/۱۵‬‬


‫‪ -٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۳۶۹۷‬‬
‫‪ -٣‬ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۲۴۱۷‬‬
‫‪89‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫ﺑﻨﺸﻴﻨﺪ ﺑﻪ او اذن ورود داد‪ ،‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻧﻴﺰ وارد ﺷﺪ و ﻛﺎرش را ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻣﻄﺮح ﻧﻤﻮد و‬
‫ﺑﻌﺪ رﻓﺖ‪ .‬ﭘﺲ از رﻓﺘﻦ او‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص آﻣﺪ و اﻳﻦ ﺑﺎر ﻧﻴﺰ ﺣﻀﺮت‬
‫رﺳﻮلص ﺑﺪون اﻳﻦﻛﻪ ﺑﻠﻨﺪ ﺷﻮد ﺑﺎ او ﺑﻪ ﺻﺤﺒﺖ ﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﭼﻮن ﻋﺜﻤﺎن ﻧﺰد رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص آﻣﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪ و ﺧﻮد را ﻣﺮﺗﺐ ﻧﻤﻮد و ﺑﻪ ﻋﺎﺋﺸﻪل ﻧﻴﺰ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﺍﲨﻌﻲ ﻋﻠﻴﻚ ﺛﻴﺎﺑﻚ«‪.‬‬
‫»ﻛﻪ ﺧﻮد را ﻛﺎﻣﻼً در ﻟﺒﺎﺳﺶ ﺑﭙﻮﺷﺎﻧﺪ«‪.‬‬
‫ﭘﺲ از رﻓﺘﻦ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻋﺎﺋﺸﻪل از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭘﺮﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﭼﺮا ﻣﻮﻗﻌﻲ ﻛﻪ‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ ﻧﺰدﺗﺎن آﻣﺪﻧﺪ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺣﺎﻟﺖ‪ ،‬راﺣﺖ ﺑﺎ آﻧﺎن ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮدﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﭼﻮن‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﭘﻴﺶ ﺷﻤﺎ آﻣﺪ ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪﻳﺪ و ﺧﻮد را ﻣﺮﺗﺐ ﻧﻤﻮدﻳﺪ؟‪ .‬ﺣﻀﺮتص ﺑﻪ او ﭘﺎﺳﺦ‬
‫داد‪:‬‬
‫»ﺇﻥ ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺭﺟﻞ ﺣﻴﻲ‪ ،‬ﻭﺇﱐ ﺧﺸﻴﺖ ﺇﻥ ﺃﺫﻧﺖ ﻟﻪ ﻋﻠﻰ ﺗﻠﻚ ﺍﳊﺎﻝ ﺃﻥ ﻻ ﻳﺒﻠﻎ ﺇﱄﱠ ﰲ‬
‫ﺣﺎﺟﺘﻪ«‪.‬‬
‫» ﻋﺜﻤﺎن ﻣﺮد ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺎ ﺣﻴﺎﺋﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺮﺳﻴﺪم ﻛﻪ اﮔﺮ در آن ﺣﺎﻟﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﻦ ﺑﻮدم ﺑﺮ‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻦ وارد ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬ﺧﺠﺎﻟﺖ و ﺷﺮم و ﺣﻴﺎ ﻧﮕﺬارد ﻛﻪ او ﻛﺎرش را ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﮕﻮﻳﺪ«‪.‬‬

‫‪ -5‬ﺷﺮم و ﺣﻴﺎي ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن از ﻋﺜﻤﺎن‬


‫اﺑﻮﺳﻠﻤﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ از ﻋﺎﺋﺸﻪل ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﻛﻪ روزي رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻣﻨﺰل‬
‫او ﺑﻪ ﭘﺸﺖ دراز ﻛﺸﻴﺪه و ﺳﺎق ﭘﺎﻳﺶ از زﻳﺮ ﻟﺒﺎس ﺑﻴﺮون اﻓﺘﺎده ﺑﻮد ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻫﻨﮕﺎم‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻧﺰد اﻳﺸﺎن آﻣﺪ و آن ﺣﻀﺮتص ﺑﺪون اﻳﻦﻛﻪ ﺑﻠﻨﺪ ﺷﻮد ﺑﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﮕﻮ‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬ﭘﺲ از اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻧﺰد آن ﺣﻀﺮتص آﻣﺪ اﻣﺎ ﺑﺎز ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص از ﺟﺎي ﺧﻮد‬
‫ﺗﻜﺎن ﻧﺨﻮرد و ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺣﺎﻟﺖ ﺑﺎ ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮدن ﻣﺸﻐﻮل ﺷﺪ‪ ،‬ﺗﺎ اﻳﻦﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن‬
‫ﻧﺰد ﺣﻀﺮتص آﻣﺪ ﺑﺎ آﻣﺪن او‪ ،‬ﺣﻀﺮتص ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪ و ﻟﺒﺎس ﺧﻮد را ﻣﺮﺗﺐ ﻧﻤﻮد و‬
‫ﺑﻪ ﺻﺤﺒﺖ ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن رﻓﺖ‪ ،‬ﻋﺎﺋﺸﻪل از ﺣﻀﺮتص‬
‫ﺳﺆال ﻛﺮد ﻛﻪ ﻳﺎ رﺳﻮل اﷲص‪ ،‬ﭼﺮا ﺷﻤﺎ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ ﻧﺰدﺗﺎن آﻣﺪﻧﺪ ﺷﻤﺎ‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۲۴۰۲‬‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪90‬‬

‫ﺑﻠﻨﺪ ﻧﺸﺪﻳﺪ و ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺣﺎﻟﺖ اﺳﺘﺮاﺣﺖ ﺑﺎ آﻧﺎن ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮدﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﭼﻮن ﻋﺜﻤﺎن ﻧﺰد ﺷﻤﺎ‬
‫آﻣﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪﻳﺪ و ﺧﻮد را ﻣﺮﺗﺐ ﻛﺮدﻳﺪ‪ .‬ﺣﻀﺮتص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﺃﻻ ﺃﹶﺳﺘﺤﻴﯽ ﻣﻦ ﺭﺟﻞ ﺗ‪‬ﺴﺘﺤﻴﯽ ﻣﻨﻪ ﺍﳌﻼﺋﮑ ﹸﺔ«‪.1‬‬
‫)آﻳﺎ ﻧﺒﺎﻳﺪ از ﻣﺮدي ﺷﺮم داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻢ ﻛﻪ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن از او ﺷﺮم ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ(‪.‬‬
‫ﻣﻨﺎوي در ﻛﺘﺎب ﺧﻮﻳﺶ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻘﺎم ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻘﺎم ﺷﺮم و ﺣﻴﺎء اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻘﺎم ﺷﺮم‬
‫و ﺣﻴﺎ ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از ﻋﻈﻤﺖ ﻣﻘﺎم و ﻣﻨﺰﻟﺖ ﻣﺨﺎﻃﺐ اﺳﺖ‪ ،‬آنﻫﻢ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻧﻘﺼﻲ ﻛﻪ در‬
‫ﻧﻔﺲ ﺧﻮﻳﺶ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ .‬در ﻣﻮرد ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﻋﻈﻤﺖ و ﺟﻼل ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‬
‫ﺑﺮ او ﻏﺎﻟﺐ آﻣﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﺧﻮد او ﻧﻴﺰ در ﺑﺮاﺑﺮ آن ذات ﺑﺰرگ‪ ،‬اﺣﺴﺎس ﺣﻘﺎرت ﻣﻲﻛﺮد و‬
‫اﻳﻦ دو ﺧﺼﻠﺖ از وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي ﻣﻬﻢ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﻣﻘﺮّب درﮔﺎه ﺣﻀﺮت اﺣﺪﻳ‪‬ﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ‪ ،‬ﻣﻘﺎم ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ واﻻ ﺷﺪ و ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﺪا‪ ،‬ﺣﻀﺮت رﺳﻮل اﻛﺮمص‪ ،‬از‬
‫او ﺷﺮم ﻣﻲﻧﻤﻮد ﻛﻤﺎ اﻳﻦﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﺧﺪا را دوﺳﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬دوﺳﺘﺎن ﻣﺨﻠﺺ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻴﺰ او را دوﺳﺖ ﺧﻮاﻫﻨﺪ داﺷﺖ و ﻫﺮ ﻛﺲ ﺧﻮف ﺧﺪاوﻧﺪ را در دل ﺟﺎي دﻫﺪ‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ و ﻫﻤﻪ ﻛﺲ ﻧﻴﺰ در ﺑﺮاﺑﺮ او ﺧﻮﻓﻲ ﻋﺠﻴﺐ در ﺧﻮد ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻳﺎﻓﺖ‪.‬‬

‫‪ -6‬ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺎﺣﻴﺎﺗﺮﻳﻦ ﻓﺮد ﺑﻮد‬


‫از اﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚس رواﻳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ﻕ ﺣ‪‬ﻴﺎ ًﺀ ﻋﺜﻤﺎ ﹸﻥ‪ ،‬ﻭ ﹶﺃ ‪‬ﻋ ﹶﻠﻤ‪‬ﻬﺎ ﺑﺎﳊﹶﻼﻝ‬‫ﺻ ‪‬ﺪ ‪‬‬‫»ﹶﺃ ‪‬ﺭ ‪‬ﺣ ‪‬ﻢ ﹸﺃﻣ‪‬ﺘﯽ ﺃﺑﻮﺑﮑﺮ‪ ،‬ﻭ ﹶﺃ ‪‬ﺷﺪ‪‬ﻫﺎ ﻓﯽ ﺩﻳﻦ ﺍﷲ ﻋﻤ ‪‬ﺮ‪ ،‬ﻭ ﹶﺃ ‪‬‬
‫ﺖ‪ ،‬ﻭ‬
‫ﺾ ﺯ‪‬ﻳ ‪‬ﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑ ‪‬‬ ‫ﺐ‪ ،‬ﻭ ﹶﺃ ‪‬ﻋ ﹶﻠﻤ‪‬ﻬﺎ ﺑﺎﻟﻔﹶﺮﺍ‪‬ﺋ ﹺ‬‫ﷲ ﹸﺃ‪‬ﺑﯽ‪ ‬ﺑﻦ ﹶﮐ ‪‬ﻌ ‪‬‬‫ﺏﺍِ‬ ‫ﻭ ﺍﳊﹶﺮﺍﻡ ﻣ‪‬ﻌﺎﺫﹸﻳﻦ ‪‬ﺟ‪‬ﺒ ﹶﻞ‪ ،‬ﻭ ﹶﺃﻗﹾﺮﺃﻫﺎ ﻟ‪‬ﻠﮑﺘﺎ ﹺ‬
‫‪3‬‬
‫ﺡ‪«.‬‬‫ﳉﺮ‪‬ﺍ ﹺ‬
‫ﻟﮑﻞﹼ ﺃﻣ‪ ‬ﺔ ﺃﹶﻣﻴ ‪‬ﻦ‪ ،‬ﻭ ﺃﹶﻣﻴ ‪‬ﻦ ﻫﺬﻩ ﺍﻷﻣ‪ ‬ﺔ ﺃﺑﻮ ‪‬ﻋ‪‬ﺒﻴ‪‬ﺪ ‪‬ﺓ ﺑ ﹺﻦ ﺍ ﹶ‬
‫)ﻣﻬﺮﺑﺎنﺗﺮﻳﻦ اﻣ‪‬ﺖ ﻣﻦ‪ ،‬اﺑﻮﺑﻜﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﺨﺖﮔﻴﺮﺗﺮﻳﻨﺸﺎن در اﺟﺮاي دﻳﻦ‪ ،‬ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫ﺣﻴﺎﺗﺮﻳﻦ اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬داﻧﺎﺗﺮﻳﻦ آﻧﺎن ﺑﻪ ﺣﻼل و ﺣﺮام‪ ،‬ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ ﺟﺒﻞ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﺑﻲ‪ ‬ﺑﻦ‬
‫ﻛﻌﺐ داﻧﺎﺗﺮﻳﻦ اﻣﺖ ﺑﻪ ﻗﺮاﺋﺖ ﻗﺮآن اﺳﺖ و زﻳﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ آﮔﺎهﺗﺮﻳﻨﺸﺎن ﺑﻪ ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺗﻘﺴﻴﻢ‬
‫ارث‪ ،‬و ﻫﺮ اﻣ‪‬ﺘﻲ را اﻣﻴﻨﻲ اﺳﺖ و اﻣﻴﻦ اﻣﺖ ﻣﻦ اﺑﻮﻋﺒﻴﺪه ﺑﻦ ﺟﺮّاح ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ(‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۲۴۰۱‬‬


‫‪ -٢‬ﻓﻴﺾ ﺍﻟﻘﺪﻳﺮ )‪.(۳۰۲/۴‬‬
‫‪ -٣‬ﻓﻀﺎﺉ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )‪.(۶۰۴/۱‬‬
‫‪91‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫دوم‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺧﺒﺮ از ﻓﺘﻨﻪاي ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت ﻋﺜﻤﺎن ﺷﺪ‬

‫‪ -1‬ﻫﺮ ﻛﻪ از ﺳﻪ ﭼﻴﺰ ﻧﺠﺎت ﻳﺎﺑﺪ از ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﻧﺠﺎت ﺧﻮاﻫﺪ ﻳﺎﻓﺖ‬


‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺣﻮاﻟﻪ از رﺳﻮل ﺧﺪا رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺣﻀﺮتص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ﱪ ﺑﺎﳊﻖ‪ ‬ﻣ ‪‬ﻌﻄ‪‬ﻴﻪ«‪.1‬‬
‫ﺙ ﻓﻘﺪ ‪‬ﻧﺠ‪‬ﺎ‪ :‬ﻣﻮﺗﯽ‪ ،‬ﻭﺍﻟﺪﺟ‪‬ﺎ ﹸﻝ‪ ،‬ﻭ ﻗﺘ ﹸﻞ ﺧﻠﻴﻔ ‪‬ﺔ ﻣﺼﻄ ﹴ‬
‫»ﻣ‪‬ﻦ ‪‬ﻧﺠ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺛﻼ ‪‬‬
‫)ﻫﺮﻛﺲ از ﺳﻪ ﺟﺮﻳﺎن ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺠﺎت ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ و آن ﺳﻪ ﭼﻴﺰ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ‬
‫از‪ :‬ﻣﺮگ ﻣﻦ‪ ،‬ﻣﺴﻴﺢ دﺟ‪‬ﺎل و ﻗﺘﻞ ﺧﻠﻴﻔﻪاي ﺑﺮ ﺣﻖّ ﻛﻪ ﺑﺮ آن‪ ،‬ﺻﺒﺮ و اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ ﻣﻲورزد(‪.‬‬
‫واﺿﺢ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻨﻈﻮر از آن ﺧﻠﻴﻔﻪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن اﺳﺖ‪ ،‬و دﻻﻳﻞ و ﻗﺮاﻳﻦ ﻧﻴﺰ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در واﻗﻊ‪ ،‬اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬ﻣﺨﺎﻃﺐ را ﺑﻪ درﮔﻴﺮ ﻧﺸﺪن در آن‬
‫ﻓﺘﻨﻪ ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺸﺎرﻛﺖ در ﻓﺘﻨﻪ‪ ،‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻋﻤﻠﻲ و ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﺎن‬
‫ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ در ﻗﺘﻞ ﺧﻠﻴﻔﻪ و ﺗﺸﻮﻳﻖ و ﺗﺮﻏﻴﺐ ﻣﺮدم ﺑﻪ آن آﺷﻮب و ﺑﻠﻮا اﺳﺖ و‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ زﺑﺎﻧﻲ و ﻣﻌﻨﻮي ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ از ﻃﺮﻳﻖ رد‪ ‬و ﺑﺪل ﺳﺨﻨﺎن ﺑﺎﻃﻞ و ﻧﺎروا و‬
‫ﺷﺎﻳﻌﺎت و اﻛﺎذﻳﺐ در ﻣﻮرد آن ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‬
‫‪2‬‬
‫ﻋﺎم‪ ‬و ﻓﺮاﮔﻴﺮ اﺳﺖ و ﻫﻤﻪي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را در ﻫﺮ زﻣﺎن و ﻣﻜﺎﻧﻲ در ﺑﺮﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬

‫‪ -2‬اﻳﻦ ﻣﺮد‪ ،‬در آن ﻓﺘﻨﻪ ﺑﺰرگ ﻛﺸﺘﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‬


‫اﺑﻦ ﻋﻤﺮس از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ روزي آن ﺣﻀﺮت در ﻣﻮرد ﻓﺘﻨﻪاي ﻛﻪ‬
‫ﮔﺮﻳﺒﺎنﮔﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ ﻣﺮدي از آنﺟﺎ رد ﺷﺪ ﻛﻪ ﺳﺮ و‬
‫ﺻﻮرﺗﺶ را ﺑﺎ ﻋﻤﺎﻣﻪ ﭘﻮﺷﺎﻧﻴﺪه ﺑﻮد؛ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﺎ ﺳﺮ ﺑﻪ او اﺷﺎره ﻧﻤﻮده و ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﻳﻘﺘﻞ ﻓﻴﻬﺎ ﻫﺬﺍ ﺍﳌﻘﻨﻊ ﻳﻮﻣﺌﺬ ﻣﻈﻠﻮﻣﺎ«‪.‬‬
‫»در آن روز‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺮد ﻣﻈﻠﻮﻣﺎﻧﻪ ﻛﺸﺘﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ«‪.‬‬
‫‪3‬‬
‫ﻣﻦ ﻧﻴﺰ در آن ﻣﺮد دﻗﺖ ﻛﺮدم و داﻧﺴﺘﻢ ﻛﻪ او ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ )‪.(۴۱۹/۴‬‬


‫‪ -٢‬ﻓﺘﻨﺔ ﻣﻘﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎﻥ )‪.(۴۴/۱‬‬
‫‪ -٣‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )‪.(۵۵۱/۱‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪92‬‬

‫‪ -3‬اﻳﻦ ﻣﺮد‪ ،‬در روز ﻓﺘﻨﻪ‪ ،‬ﺑﺮ راه راﺳﺖ اﺳﺖ‬


‫ﻛﻌﺐ ﺑﻦ ﻋﺠﺮه از رﺳﻮل ﺧﺪاص رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬روزي رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻣﻮرد‬
‫ﻓﺘﻨﻪاي ﻛﻪ اﻣ‪‬ﺖ را در ﺑﺮﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻲﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻧﺎﮔﺎه ﻣﺮدي از آنﺟﺎ رد ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﻫﺬﺍ ﻳﻮﻣﺌﺬ ﻋﻠﻰ ﺍﳍﺪﻯ«‪.‬‬
‫»در آن روز‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺮد ﺑﺮ راه راﺳﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد«‪.‬‬
‫ﻣﻦ ﺑﺎ ﺳﺮﻋﺖ ﺧﻮد را ﺑﻪ آن ﻣﺮد رﺳﺎﻧﺪم و دﻳﺪم ﻛﻪ او ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺮﮔﺸﺘﻢ و از اﻳﺸﺎن ﭘﺮﺳﻴﺪم‪ :‬ﻳﺎ رﺳﻮل اﷲص! آﻳﺎ ﻣﻨﻈﻮرﺗﺎن‬
‫‪1‬‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺮد اﺳﺖ؟ اﻳﺸﺎن ﭘﺎﺳﺦ داد‪ » :‬ﺑﻠﻪ‪ ،‬ﻣﻨﻈﻮرم ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺮد اﺳﺖ«‪.‬‬

‫‪ -4‬ﻓﺘﻨﻪ ﻋﻈﻴﻤﻲ روي ﺧﻮاﻫﺪ داد واﻳﻦ ﻣﺮد و ﻳﺎراﻧﺶ در آن روز‪ ،‬ﺑﺮ ﺣﻖّ ﻫﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﻣﺮّه ﺑﻬﺰِي رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ روزي ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮدﻳﻢ و اﻳﺸﺎن از ﻓﺘﻨﻪ ﻋﻈﻴﻤﻲ‬
‫ﻛﻪ اﻣ‪‬ﺖ را در ﺑﺮﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»‪‬ﻴﺞ ﻓﺘﻨﺔ ﻛﺎﻟﺼﻴﺎﺻﻰ‪ ،‬ﻓﻬﺬﺍ ﻭﻣﻦ ﻣﻌﻪ ﻋﻠﻰ ﺍﳊﻖ«‪.‬‬
‫»در آن روز اﻳﻦ ﻣﺮد و ﺣﺎﻣﻴﺎن او ﺑﺮ ﺣﻖّ ﻫﺴﺘﻨﺪ«‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫در اﻳﻦ ﻟﺤﻈﻪ ﻣﻦ ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪم و ﻧﺰد آن ﻣﺮد رﻓﺘﻢ‪ ،‬دﻳﺪم ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -5‬در آن روز اﻳﻦ ﻣﺮد و ﻳﺎراﻧﺶ ﺑﺮ ﺣﻖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‬


‫اﺑﻮاﻷﺷﻌﺚ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ در دوران اﻣﺎرت ﻣﻌﺎوﻳﻪ ﺑﺮ ﺷﺎم‪ ،‬دﺳﺘﻪاي از ﺧﻄﺒﺎ‪ ،‬در‬
‫ﻣﻨﻄﻘﻪ »اﻳﻠﻴﺎ« ﮔﺮدﻫﻢ آﻣﺪه و ﻫﺮ ﻳﻚ ﺳﺨﻨﺎﻧﻲ را ﺑﻴﺎن ﻛﺮد‪ ،‬در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن‪ ،‬ﻣﺮّه ﺑﻦ ﻛﻌﺐ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﺣﺪﻳﺜﻲ را ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﺑﺎزﮔﻮ ﻛﻨﻢ ﻛﻪ اﮔﺮ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﮔﻔﺘﻦ آن ﻧﺒﻮد‬
‫در اﻳﻦﺟﺎ ﺳﺨﻦ ﻧﻤﻲﮔﻔﺘﻢ‪ :‬روزي ﻧﺰد رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮدﻳﻢ و اﻳﺸﺎن راﺟﻊ ﺑﻪ ﻓﺘﻨﻪاي‬
‫ﻛﻪ اﻣﺖ دﭼﺎر آن ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﻧﺎﮔﻬﺎن ﻣﺮدي از آنﺟﺎ رد ﺷﺪ ﻛﻪ ﺳﺮ و‬
‫ﺻﻮرت ﺧﻮد را ﺑﺎ ﻋﻤﺎﻣﻪ ﭘﻮﺷﺎﻧﻴﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﺑﺎ دﻳﺪن او ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﻫﺬﺍ ﻳﻮﻣﺌﺬ ﻭﺃﺻﺤﺎﺑﻪ ﻋﻠﻰ ﺍﳊﻖ ﻭﺍﳍﺪﻯ«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺳﻨﻦ ﺍﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ )‪.(۲۴/۱‬‬


‫‪ -٢‬ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ )‪.(۳۳/۵‬‬
‫‪93‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫»اﻳﻦ ﻣﺮد و ﺣﺎﻣﻴﺎن او در آن روز‪ ،‬ﺑﺮ ﺣﻖّ ﻫﺴﺘﻨﺪ و آﻧﺎﻧﻨﺪ ﻧﺠﺎت ﻳﺎﻓﺘﮕﺎن آن ﻓﺘﻨﻪ«‪.‬‬
‫ﻣﻦ ﺳﺆال ﻛﺮدم‪ :‬ﻳﺎ رﺳﻮل اﷲص! آﻳﺎ ﻣﻨﻈﻮرﺗﺎن ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺮد اﺳﺖ؟ واﻳﺸﺎن رو ﺑﻪ‬
‫آن ﻣﺮد ﻛﺮدﻧﺪ و ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ » :‬ﺑﻠﻪ«‪ ،‬ﻣﻨﻈﻮرم ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺮد اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻮن دﻗﺖ ﻛﺮدم ﻓﻬﻤﻴﺪم ﻛﻪ‬
‫‪1‬‬
‫آن ﻣﺮد ﻛﺴﻲ ﻧﺒﻮد ﺟﺰ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن‪.‬‬

‫‪ -6‬ﺟﺎﻧﺐ اﻣﻴﻦ اﻣ‪‬ﺖ و ﺣﺎﻣﻴﺎن او را ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ‬


‫اﺑﻮﺣﺒﻴﺒﻪ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﭼﻮن در ﺟﺮﻳﺎن ﻓﺘﻨﻪ وارد ﻣﻨﺰل ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻛﻪ در ﻣﺤﺎﺻﺮه ﺷﻮرﺷﻴﺎن‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬ﺷﺪم ﺑﻪ ﻳﺎد ﺳﺨﻦ اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه اﻓﺘﺎدم ﻛﻪ در ﻣﺠﻠﺲ از ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬اذن ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ را‬
‫ﺧﻮاﺳﺖ و ﭼﻮن ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ او اﻳﻦ اذن را داد‪ ،‬او ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪ و ﭘﺲ از ﺣﻤﺪ و ﺛﻨﺎي‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎر‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﺇﻧﻜﻢ ﺗﻠﻘﻮﻥ ﺑﻌﺪﻱ ﻓﺘﻨﺔ ﻭﺍﺧﺘﻼﻓﺎ«‪.‬‬
‫» ﺷﻤﺎ ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ‪ ،‬دﭼﺎر ﻓﺘﻨﻪ و اﺧﺘﻼف ﻋﻈﻴﻤﻲ ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺷﺪ«‪.‬‬
‫ﻳﺎران ﻋﺮض ﻛﺮدﻧﺪ‪ :‬ﻳﺎ رﺳﻮل اﷲص‪ ،‬در آن ﻫﻨﮕﺎم ﭼﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻛﺮد؟ و اﻳﺸﺎن در‬
‫ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﮕﺎه ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﻋﻠﻴﻜﻢ ﺑﺎﻷﻣﲔ ﻭﺃﺻﺤﺎﺑﻪ«‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫»ﺑﺎﻳﺪ ﺟﺎﻧﺐ اﻣﻴﻦ اﻣ‪‬ﺖ و ﻳﺎران و ﺣﺎﻣﻴﺎن او را ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ«‪.‬‬

‫‪ -7‬اﮔﺮ ﻣﺮدﻣﺎﻧﻲ ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻛﻪ آن ﭘﻴﺮاﻫﻦ را از ﺗﻨﺖ درآورﻧﺪ ﺗﻮ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻛﻦ‬


‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ از ﻧﻌﻤﺎن ﺑﻦ ﺑﺸﻴﺮ از ام‪ ‬اﻟﻤﺆﻧﻴﻦ ﻋﺎﺋﺸﻪل ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ روزي‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮدي را ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺐ ﻋﺜﻤﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ او را ﻧﺰد اﻳﺸﺎن ﺑﻴﺎورد‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻋﺜﻤﺎنس ﻧﺰد ﺣﻀﺮتص آﻣﺪ ﺣﻀﺮتص از او اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻛﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ ﮔﻔﺘﮕﻮ ﺑﺎ ﻫﻢ‬
‫ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎم رﻓﺘﻦ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺣﻀﺮتص ﺳﻪ ﺑﺎر ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫»ﻳﺎ ﻋﺜﻤﺎﻥ‪ ،‬ﺇﻥ ﺍﷲ ‪-‬ﻋﺰ ﻭﺟﻞ‪ -‬ﻋﺴﻰ ﺃﻥ ﻳﻠﺒﺴﻚ ﻗﻤﻴﺼﺎ‪ ،‬ﻓﺈﻥ ﺃﺭﺍﺩﻙ ﺍﳌﻨﺎﻓﻘﻮﻥ ﻋﻠﻰ ﺧﻠﻌﻪ‬
‫ﻓﻼ ﲣﻠﻌﻪ ﺣﱴ ﺗﻠﻘﺎﱐ‪ .‬ﻳﺎ ﻋﺜﻤﺎﻥ‪ ،‬ﺇﻥ ﺍﷲ ﻋﺴﻰ ﺃﻥ ﻳﻠﺒﺴﻚ ﻗﻤﻴﺼﺎ‪ ،‬ﻓﺈﻥ ﺃﺭﺍﺩﻙ ﺍﳌﻨﺎﻓﻘﻮﻥ ﻋﻠﻰ ﺧﻠﻌﻪ‬
‫ﻓﻼ ﲣﻠﻌﻪ ﺣﱴ ﺗﻠﻘﺎﱐ«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )‪.(۵۵۰/۱‬‬


‫‪ -٢‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )‪(۵۵۰/۱‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪94‬‬

‫» ﻋﺜﻤﺎن! ﺑﻪ ﻳﺎد داﺷﺘﻪ ﺑﺎش ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﭘﻴﺮاﻫﻨﻲ ﻣﺒﺎرك را ﺑﺮ ﺗﻦ ﺗﻮ ﺧﻮاﻫﺪ‬


‫ﻛﺮد و اﮔﺮ ﻣﺮدﻣﺎن ﻣﻨﺎﻓﻘﻲ ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ آنرا از ﺗﻨﺖ درآورﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻮ در ﺑﺮاﺑﺮ آﻧﺎن ﻣﻘﺎوﻣﺖ‬
‫ﻛﻦ«‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪل ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اي ﻣﺎدر ﻣﺆﻣﻨﺎن! اﻳﻦ ﭼﻪ ﺣﺪﻳﺜﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺰد ﺗﻮ‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ آنرا ﻓﺮاﻣﻮش ﻛﺮده و ﺑﻪ ﻳﺎد ﻧﻤﻲآوردم‪ .‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻣﻌﺎوﻳﻪ را از اﻳﻦ رواﻳﺖ ﺑﺎ ﺧﺒﺮ ﻛﺮدم‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ رﺿﺎﻳﺖ ﻧﺪادﻧﺪ ﺗﺎ اﻳﻦﻛﻪ‬
‫ﻧﺎﻣﻪاي ﺑﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪل ﻧﻮﺷﺖ ﺗﺎ آن رواﻳﺖ را ﺑﺮاي وي ﺑﻨﻮﻳﺴﺪ‪ ،‬ﺣﻀﺮت‬
‫ﻋﺎﻳﺸﻪل ﻫﻢ آنرا ﺑﺮاي وي ﻧﻮﺷﺖ‪.‬‬

‫‪ -8‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﺑﺎ ﻣﻦ ﭘﻴﻤﺎﻧﻲ ﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻦ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ آن وﻓﺎدار ﺑﻤﺎﻧﻢ‬


‫اﺑﻮﺳﻬﻠﻪ از ام‪ ‬اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﻋﺎﺋﺸﻪل رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ روزي رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻣﻦ‬
‫ﮔﻔﺖ‪» :‬ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﺎ ﻳﻜﻲ از ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺻﺤﺒﺖ ﻛﻨﺪ«‪ .‬ﻣﻦ ﭘﺮﺳﻴﺪم‪ :‬ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ ﻓﺮدي را ﺑﻪ‬
‫دﻧﺒﺎل ﭘﺪرم‪ ،‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻔﺮﺳﺘﻢ؟ ﺣﻀﺮت ﭘﺎﺳﺦ رد دادﻧﺪ‪ .‬ﭼﻮن ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻢ ﻛﻪ آﻳﺎ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﺻﺤﺒﺖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺜﺒﺖ دادﻧﺪ‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن‬
‫ﻧﺰد ﺣﻀﺮتص آﻣﺪ‪ ،‬آن ﺣﻀﺮتص ﺑﻪ ﻣﻦ ﻓﺮﻣﻮد ﻛﻪ از آﻧﺎن دور ﺷﻮم و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرﺗﻲ آرام و آﻫﺴﺘﻪ ﺑﺎ ﻫﻢ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻣﺸﻐﻮل ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬در اﺛﻨﺎي اﻳﻦ ﮔﻔﺘﮕﻮ ﺑﻮد ﻛﻪ دﻳﺪم‬
‫رﻧﮓ رﺧﺴﺎر ﻋﺜﻤﺎن دﮔﺮﮔﻮن ﺷﺪ‪ .‬آن روزيﻛﻪ ﺷﻮرﺷﻴﺎن‪ ،‬ﺧﺎﻧﻪ ﻋﺜﻤﺎن را ﻣﺤﺎﺻﺮه ﻛﺮده‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ ﻧﺰد او رﻓﺘﻴﻢ و ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻴﻢ‪ :‬ﻳﺎ اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ! آﻳﺎ ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ ﻓﺮﻣﺎن ﺟﻨﮓ ﺑﺎ‬
‫ﺷﻮرﺷﻴﺎن را ﺻﺎدر ﻛﻨﻴﺪ؟ اﻳﺸﺎن ﭘﺎﺳﺦ داد‪ :‬ﻫﺮﮔﺰ‪ ،‬زﻳﺮا ﻛﻪ ﻣﺮا ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻋﻬﺪي‬
‫‪1‬‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪان ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﻤﺎﻧﻢ ‪ .‬اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﺷﺪت ﻣﺤﺒ‪‬ﺖ ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎنس و اﺻﺮار ﺷﺪﻳﺪ آن ﺣﻀﺮتص ﺑﺮ ﺣﻔﻆ ﻣﺼﺎﻟﺢ دﻳﻦ و اﻣ‪‬ﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫آن ﺣﻀﺮتص ﻋﺜﻤﺎن را از ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻣﻬﻢ آن ﻓﺘﻨﻪ ﻛﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ او ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬آﮔﺎه‬
‫ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺗﻮﺻﻴﻪ ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص آنرا ﭘﻨﻬﺎن ﻧﮕﻪ داﺷﺘﻪ ﺑﻮد و از آن‬
‫ﺳﺨﻨﺎن‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ آن ﻣﻘﺪار را ﻛﻪ ﺧﻮد ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬در ﮔﺮﻣﺎﮔﺮم ﻓﺘﻨﻪ ﺑﺎزﮔﻮ ﻧﻤﻮده ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺎ‬
‫رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬روﺷﻦ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ اﺗﺨﺎذ‬

‫‪ -١‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )‪(۶۰۵/۱‬‬


‫‪95‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫ﻣﻮاﺿﻊ درﺳﺖ و ﻣﻨﺎﺳﺐ در ﻗﺒﺎل اﻳﻦ روﻳﺪاد ﻣﻬﻢ ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪه و دﺳﺘﻮرات ﻻزم را ﺑﻪ او‬
‫داده ﺑﻮد و ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ از اﻳﻦ دﺳﺘﻮرات و رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎ ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻧﻤﻮده و ﺑﻪ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻊ‬
‫ﮔﺴﺘﺮش ﻓﺘﻨﻪ ﺑﻪ دﻳﮕﺮ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺷﺪ‪ .‬در رواﻳﺎﺗﻲ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﺒﻲ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﻮﺷﻪﻫﺎﻳﻲ‬
‫از اﻳﻦ اﺳﺮار را ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎزﮔﻮ ﻛﺮد ﺑﺮاي ﻣﺎ روﺷﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل‪ ،‬در رواﻳﺘﻲ ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﻭﺇﻥ ﺳﺄﻟﻮﻙ ﺃﻥ ﺗﻨﺨﻠﻊ ﻣﻦ ﻗﻤﻴﺺ ﻗﻤ‪‬ﺼﻚ ﺍﷲ ‪-‬ﻋﺰ ﻭﺟﻞ‪ -‬ﻓﻼ ﺗﻔﻌﻞ«‪.1‬‬
‫»اي ﻋﺜﻤﺎن! ﺧﺪاوﻧﺪ ﻟﺒﺎﺳﻲ را ﺑﺮ ﺗﻨﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻳﺎد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻲ اﮔﺮ‬
‫ﻣﺮدﻣﺎﻧﻲ از ﺗﻮ ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ آن را از ﺗﻨﺖ درآورﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ در ﺑﺮاﺑﺮ آﻧﺎن ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻛﻨﻲ«‪.‬‬
‫ﻣﻀﻤﻮن اﻳﻦ ﭘﻴﻤﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن در روز ﻓﺘﻨﻪ ﺑﺎزﮔﻮ ﻧﻤﻮدو ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻫﻤﺎن‬
‫ﺳﻔﺎرش رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ اوﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ او ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﺑﺎﻳﺪ در ﺑﺮاﺑﺮ آن ﻓﺘﻨﻪ ﺻﺒﺮ و‬
‫اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ در ﭘﻴﺶ ﮔﻴﺮد«‪ .‬اﮔﺮﭼﻪ در اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ‪ ،‬ﺳﺨﻦ از ﺧﻠﻴﻔﻪاي اﺳﺖ ﻣﺠﻬﻮل ﻛﻪ‬
‫روزي ﺑﺮ ﻣﺴﻨﺪ ﻗﺪرت ﺧﻮاﻫﺪ ﻧﺸﺖ‪.‬‬
‫واﺿﺢ اﺳﺖ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن راﻫﻨﻤﺎﻳﻲﻫﺎ و ﺳﻔﺎرﺷﺎﺗﻲ را از رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص درﻳﺎﻓﺖ ﻧﻤﻮد ﻛﻪ دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪس از آن ﺑﻲﺧﺒﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻧﻬﺎنﺳﺎزي در اراﺋﻪي‬
‫اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺤﻮي اﺳﺖ ﻛﻪ اماﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﻋﺎﺋﺸﻪل ﻧﻴﺰ ﻧﺒﺎﻳﺪ آنﻫﺎ را‬
‫ﺑﺸﻨﻮد و ﻧﻴﺰ دﮔﺮﮔﻮن ﺷﺪن رﻧﮓ رﺧﺴﺎر ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻬﻨﮕﺎم ﺷﻨﻴﺪن آن ﺳﺨﻨﺎن‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬دﻟﻴﻠﻲ‬
‫اﺳﺖ واﺿﺢ ﺑﺮ اﻳﻦﻛﻪ آن ﻣﻄﺎﻟﺐ راﺟﻊ ﺑﻪ ﺣﺎدﺛﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ و ﺳﺮﻧﻮﺷﺖﺳﺎزي ﭼﻮن آن‬
‫ﻓﺘﻨﻪ ﺑﺰرگ ﺑﻮد‪ .‬در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل‪ ،‬آن ﺳﺨﻨﺎن‪ ،‬درﺑﺮﮔﻴﺮﻧﺪه ﺗﻮﺻﻴﻪﻫﺎ و دﺳﺘﻮراﺗﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮاﺳﺎس آن ﺳﻔﺎرﺷﺎت‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن در روز ﺣﺎدﺛﻪ‪ ،‬ﻣﻮاﺿﻊ درﺳﺖ و ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ در ﺑﺮاﺑﺮ آن‬
‫ﺟﺮﻳﺎﻧﺎت ﻣﺸﻜﻮك اﺗﺨﺎذ ﻧﻤﻮد‪ .‬در واﻗﻊ‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪاص دﺳﺘﻮرات و ﺳﻔﺎرﺷﺎﺗﻲ ﺑﻪ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺪ ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ ﻫﻤﺎن ﺗﻮﺻﻴﻪﻫﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن در ﺟﺮﻳﺎن ﻓﺘﻨﻪ‪ ،‬ﻧﻪ از ﻣﻘﺎم‬
‫ﺧﻮد ﻛﻨﺎره ﮔﺮﻓﺖ و ﻧﻪ ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﻓﺘﻨﻪﮔﺮان وآﺷﻮبﻃﻠﺒﺎن ﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬ﺑﻪ واﻗﻊ‪ ،‬اﻳﻦ دو‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ‪ ،‬ﻫﻤﻴﺸﻪ‪ ،‬ذﻫﻦ ﻣﺤﻘﻘﺎن و ﻣﻮر‪‬ﺧﺎن را ﺑﻪ ﺧﻮد ﻣﺸﻐﻮل ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻛﻪ ﭼﺮا ﻋﺜﻤﺎن درآن‬

‫‪ -١‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )‪ ،(۶۳۱/۱‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪.(۶۶/۳‬‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪96‬‬

‫اﻳﺎم‪ ،‬ﻧﻪ از ﻣﻘﺎم ﺧﻮد اﺳﺘﻌﻔﺎ داد و ﻧﻪ ﻓﺮﻣﺎن ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﺷﻮرﺷﻴﺎن را ﺻﺎدر ﻛﺮد‪ .1‬ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﺧﺒﺮ از وﻗﻮع ﺣﻮادث ﺑﺴﻴﺎري دادﻧﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﻧﻴﺰ‪،‬‬
‫ﭼﻮن ﺑﺎ ﻏﻴﺐ در ارﺗﺒﺎط ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺒﺮ از وﻗﻮع ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺘﻨﻪ ﺑﺰرﮔﻲ دادﻧﺪ‪ .‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻳﻘﻴﻦ‬
‫دارﻳﻢ ﻛﻪ ﻏﻴﺐ را ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ و ﺑﻲﻫﻤﺘﺎ ﻣﻲداﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ او ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺷﺮاﻳﻂ و‬
‫ﺣﻜﻤﺖﻫﺎﻳﻲ ﺧﺎص‪ ،‬اﺧﺒﺎري را در اﺧﺘﻴﺎر ﻧﺒﻲ ﺧﻮدص ﻗﺮار ﻣﻲداد ﺗﺎ ﻣﺮدم را از آنﻫﺎ‬
‫آﮔﺎه ﺳﺎزد‪ ،‬ﻛﻤﺎ اﻳﻦﻛﻪ در ﻗﺮآن آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ‪:‬‬
‫‪ Q P O   N M LK J I H G F E D C B Am‬‬

‫‪ l _^] \[ ZY XWVUTSR‬ﺍﻷﻋﺮﺍﻑ‪١٨٨ :‬‬


‫)ﺑﮕﻮ‪ :‬ﻣﻦ ﻣﺎﻟﻚ ﺳﻮدي و زﻳﺎﻧﻲ ﺑﺮاي ﺧﻮد ﻧﻴﺴﺘﻢ‪ ،‬ﻣﮕﺮ آن ﻣﻘﺪاري ﻛﻪ ﺧﺪا‬
‫ﺑﺨﻮاﻫﺪ و )از راه ﻟﻄﻒ ﺑﺮ ﺟﻠﺐ ﻧﻔﻊ ﻳﺎ دﻓﻊ ﺷﺮّ‪ ،‬ﻣﺎﻟﻚ و ﻣﻘﺘﺪرم ﮔﺮداﻧﺪ‪ ( .‬اﮔﺮ ﻏﻴﺐ‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺘﻢ‪ ،‬ﻗﻄﻌﺎً ﻣﻨﺎﻓﻊ ﻓﺮاواﻧﻲ ﻧﺼﻴﺐ ﺧﻮد ﻣﻲﻛﺮدم )ﭼﺮا ﻛﻪ ﺑﺎ اﺳﺒﺎب آن آﺷﻨﺎ ﺑﻮدم( و‬
‫اﺻﻼً ﺷﺮّ و ﺑﻼ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻧﻤﻲرﺳﺪ )ﭼﺮا ﻛﻪ از ﻣﻮﺟﺒﺎت آن آﮔﺎه ﺑﻮدم‪ .‬ﺣﺎل ﻛﻪ از اﺳﺒﺎب‬
‫ﺧﻴﺮات و ﺑﺮﻛﺎت و از ﻣﻮﺟﺒﺎت آﻓﺎت و ﻣﻀﺮّات ﺑﻲﺧﺒﺮم‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ از وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ آﮔﺎه‬
‫ﺧﻮاﻫﻢ ﺑﻮد؟(‪ .‬ﻣﻦ ﻛﺴﻲ ﺟﺰ ﺑﻴﻢدﻫﻨﺪه و ﻣﮋدهدﻫﻨﺪه ﻣﺆﻣﻨﺎن )ﺑﻪ ﻋﺬاب و ﺛﻮاب ﻳﺰدان(‬
‫ﻧﻤﻲﺑﺎﺷﻢ(‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻓﺘﻨﺔ ﻣﻘﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎﻥ )‪.(۴۸/۱‬‬


‫ﮔﻔﺘﺎر ﭘﻨﺠﻢ‬
‫ذياﻟﻨﻮرﻳﻦس در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﺻﺪ‪‬ﻳﻖ و ﻓﺎروقب‬

‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬در ﻋﻬﺪ ﺻﺪ‪‬ﻳﻖس‬

‫‪ -1‬ﻋﺜﻤﺎن ﻳﻜﻲ از اﻋﻀﺎي ﻣﻬﻢ ﺷﻮراي ﻣﺸﻮرﺗﻲ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻮد‬


‫ﻋﺜﻤﺎن از ﺟﻤﻠﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪاي ﺑﻮد ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪ‪‬ﻳﻖ‪ ،‬ﺑﺮاي رأي و ﻧﻈﺮ او ارزش زﻳﺎدي ﻗﺎﺋﻞ‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬در دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻼﻓﺖ اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎبس‪ ،‬دوﻣﻴﻦ ﻓﺮدي ﺑﻮد ﻛﻪ‬
‫از ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻣﻤﺘﺎزي ﻧﺰد اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪ‪‬ﻳﻖ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪ ،‬زﻳﺮا اﻳﺸﺎن ﺑﺎ آن رأﻓﺖ و آراﻣﺸﺶ‪،‬‬
‫در واﻗﻊ‪ ،‬ﻧﻘﻄﻪ ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄّﺎب ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺮدي ﻗﺎﻃﻊ و ﻣﺤﻜﻢ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻣﺪ‪..‬‬
‫اﮔﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄّﺎب‪ ،‬وزﻳﺮ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪﻳﻖ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ دﺑﻴﺮ ﻛﻞ‬
‫دوﻟﺖ‪ ،‬ﻛﺎﺗﺐ ﺑﺮﺗﺮ آن و ﻓﺮدي ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻣﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ از دﻳﮕﺮان ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد و‬
‫اﻃﻤﻴﻨﺎن ﺑﻮد‪ .1‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ‪ ،‬ﺟﻨﮓﻫﺎي رد‪‬ه ﺑﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦ رﺳﻴﺪ‪ ،‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪﻳﻖ‪،‬‬
‫در ﻣﻮرد اﻋﺰام ﺳﭙﺎه ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺐ روم ﺑﺎ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻪ ﻣﺸﻮرت ﭘﺮداﺧﺖ؛ در اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ‪ ،‬ﻫﺮ‬
‫ﻳﻚ از ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر‪ ،‬ﻧﻈﺮ ﺧﻮﻳﺶ را ﻣﻄﺮح ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﻫﻤﻪ ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ دﻟﺴﻮز اﻳﻦ اﻣ‪‬ﺖ و ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻧﺎن ﻣﻬﺮﺑﺎن ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ‬
‫ﻛﺎري ﺑﻪ ﺻﻼح آﻧﺎن اﺳﺖ آنرا اﻧﺠﺎم ﺑﺪﻫﻴﺪ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﻧﺰد ﻣﺎ ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد و اﻃﻤﻴﻨﺎن‬
‫ﻫﺴﺘﻴﺪ و ﻛﺴﻲ در ﺣﺴﻦ ﻧﻴﺖ ﺷﻤﺎ ﺷﻚ ﻧﺪارد‪ .2‬دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﭼﻮن ﻃﻠﺤﻪ‪ ،‬زﺑﻴﺮ‪ ،‬ﺳﻌﻴﺪ‬
‫ﺑﻦ اﺑﻲوﻗّﺎص‪ ،‬اﺑﻮﻋﺒﻴﺪ ﺟﺮّاح‪ ،‬ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ زﻳﺪ و ﺳﺎﻳﺮ ﺣﻀﺎر آن ﻣﺠﻠﺲ ﻧﻴﺰ ﺳﺨﻨﺎن‬
‫ﻋﺜﻤﺎن را ﻣﻮرد ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻗﺮار دادﻧﺪ‪.3‬‬
‫ﻧﻴﺰ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪﻳﻖ ﺧﻮاﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻛﻤﻲ را ﺑﺮاي ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺑﺤﺮﻳﻦ‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻣﺸﻮرت ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ او ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻛﺮد ﻛﻪ ﻓﺮدي را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫ﺣﺎﻛﻢ ﺑﻪ آن ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺑﻔﺮﺳﺘﺪ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص‪ ،‬او را ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺐ ﻣﺮدﻣﺎن آن دﻳﺎر ﻓﺮﺳﺘﺎد‬

‫‪ -١‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺻﺎﺩﻕ ﻋﺮﺟﻮﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۵۸‬‬


‫‪ -٢‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺩﻣﺸﻖ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ )‪.(۶۵ – ۶۳/۲‬‬
‫‪ -٣‬ﳘﺎﻥ‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪98‬‬

‫و او ﺑﻮد ﻛﻪ آﻧﺎن را ﺑﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم وارد ﻛﺮد‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻣﺮدم آنﺟﺎ او را ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﻨﺪ و او‬
‫ﻧﻴﺰ ﻫﻢ آﻧﺎن را ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﺪ و ﻫﻢ ﺳﺮزﻣﻴﻨﺸﺎن‪ .‬اﻳﻦ ﻓﺮد‪ ،‬ﻋﻼء ﺑﻦ ﺣﻀﺮﻣﻲ ﻧﺎم داﺷﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬اﺑﻮﺑﻜﺮ او را ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺐ ﺑﺤﺮﻳﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪.1‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪ‪‬ﻳﻖ در ﺑﺴﺘﺮ ﺑﻴﻤﺎري ﺑﻮد‪ ،‬ﺻﺤﺎﺑﻪ را ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪ ﺗﺎ‬
‫ﻧﻈﺮ ﺧﻮد را در ﻣﻮرد ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ او ﻣﻄﺮح ﻛﻨﻨﺪ و آﻧﺎن‪ ،‬ﻋﻤﺮ را ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﻧﻈﺮ را داﺷﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪا! ﻣﻲداﻧﻢ ﻛﻪ درون او ﺑﻬﺘﺮ از ﻇﺎﻫﺮ اوﺳﺖ و ﻫﻤﻪ‬
‫ﻣﺎ اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎﻧﻤﺎن ﭼﻮن او ﻛﺴﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬رﺣﻤﺖ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﺗﻮ ﺑﺎد‪....‬‬

‫‪ -2‬ﺑﺤﺮان اﻗﺘﺼﺎدي دوران ﺧﻼﻓﺖ ﺻﺪ‪‬ﻳﻖس‬


‫اﺑﻦ ﻋﺒﺎس رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ در ﻋﻬﺪ ﺻﺪ‪‬ﻳﻖ‪ ،‬ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺣﺠﺎز‪ ،‬دﭼﺎر ﻗﺤﻄﻲ و‬
‫ﺧﺸﻚﺳﺎﻟﻲ ﺷﺪﻳﺪي ﺷﺪ‪ .‬ﻣﺮدم ﻧﻴﺰ ﻧﺰد اﺑﻮﺑﻜﺮس آﻣﺪﻧﺪ و وﺧﺎﻣﺖ اوﺿﺎع و اﺣﻮال‬
‫ﺧﻮد را ﺑﻪ او اﻃﻼع دادﻧﺪ؛ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻪ آﻧﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺮﮔﺮدﻳﺪ و ﺻﺒﺮ ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ اﻣﺸﺐ‪ ،‬ﺷﻤﺎ‬
‫را‪ ،‬إن ﺷﺎءاﷲ‪ ،‬ﻓﺮﺟﻲ ﺣﺎﺻﻞ آﻳﺪ‪ ،‬ﺷﺎﻣﮕﺎه ﻛﺎروان ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ ﺻﺪ ﺷﺘﺮ ﺑﺎر ﮔﻨﺪم ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬
‫رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﻣﺮدم ﺑﺮ در ﺧﺎﻧﻪ او ﮔﺮد آﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ آنﻫﺎ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ ؟ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪:‬‬
‫ﻗﺤﻄﻲ آنﻫﺎ را در ﺑﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬از آﺳﻤﺎن ﺑﺎران ﻧﻤﻲﺑﺎرد‪ ،‬و از زﻣﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﺳﺮ در ﻧﻤﻲ‪-‬‬
‫آورد‪ ،‬و ﻣﺮدم در اوج وﺧﺎﻣﺖ ﺑﻪ ﺳﺮ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻣﺎ ﺧﺒﺮ دادهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ داراي ﮔﻨﺪم‬
‫ﻓﺮاواﻧﻲ ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬از ﺷﻤﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﻪ از آن ﮔﻨﺪﻣﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺑﻔﺮوﺷﻴﺪ ﺗﺎ از ﺷﺪت و‬
‫وﺧﺎﻣﺖ اوﺿﺎع ﻣﺴﺘﻤﻨﺪان و اﻳﺘﺎم و ﺑﻴﻮهزﻧﺎن ﻛﺎﺳﺘﻪ ﺷﻮد‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻋﺰﻳﺰان ﺑﻔﺮﻣﺎﻳﻴﺪ و‬
‫آنﻫﺎ را ﺑﺨﺮﻳﺪ‪ ،‬آنﻫﺎ وارد ﺷﺪﻧﺪ و دﻳﺪﻧﺪ ﻛﻪ در ﺧﺎﻧﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﮔﻨﺪم وﺟﻮد دارد‪ ،‬آﻧﺎن‬
‫ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻛﻪ ﺣﺎﺿﺮﻧﺪ در ازاي ﻫﺮ ده درﻫﻢ ﻛﻪ در ﺷﺎم در ﺑﺮاﺑﺮ ﻫﺮ ﻛﻴﺴﻪ ﮔﻨﺪم ﭘﺮداﺧﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ دوازده درﻫﻢ ﺑﻪ او ﺳﻮد ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻛﻪ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ دﻳﮕﺮ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﺳﻮد‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮي را ﺑﻪ او داده اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺮدم ﺑﺎ ﺗﻌﺠﺐ از او ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ‪ :‬اي اﺑﻮﻋﻤﺮو! ﺗﻨﻬﺎ ﺗﺎﺟﺮان و‬
‫ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪان ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻣﺎ ﻫﺴﺘﻴﻢ‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﺒﻠﻐﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﭘﻮل ﻣﺎ ﺑﻪ ﺗﻮ ﺳﻮد ﻣﻲﭘﺮدازد‪.‬‬
‫او ﭘﺎﺳﺦ داد‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻗﻮل داده اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻫﺮ ﻳﻚ درﻫﻢ‪ ،‬ده درﻫﻢ ﺑﻪ‬

‫‪ -١‬ﮐﻨﺰ ﺍﻟﻌﻤﺎﻝ )‪ ،(۶۲۰/۵‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪ ،(۱۲۲/۴‬ﺍﻟﻘﻴﻮﺩ ﺍﻟﻮﺍﺭﺩﺓ ﻋﻠﯽ ﺳﻠﻄﺔ ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ‪ ،‬ﺹ‪.۱۶۹‬‬
‫‪99‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫ﻣﻦ ﺳﻮد ﻣﻲﭘﺮدازد‪ ،‬آﻳﺎ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﺪ ﺑﻴﺸﺘﺮ از آن ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﺪﻫﻴﺪ؟ ﻣﺮدم ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺑﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﻮان ﭘﺮداﺧﺖ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺒﻠﻐﻲ را ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﻋﺜﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪا را‬
‫ﺷﺎﻫﺪ ﻣﻲﮔﻴﺮم ﻛﻪ ﺗﻤﺎم ﮔﻨﺪمﻫﺎ را ﺑﻪ او ﻣﻲﻓﺮوﺷﻢ و آنﻫﺎ را در راه او ﺑﻪ ﻓﻘﺮا و‬
‫ﮔﺮﺳﻨﮕﺎن ﻣﻲﺑﺨﺸﻢ‪ .1‬اﺑﻦ ﻋﺒﺎسس در اداﻣﻪ رواﻳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻛﻪ ﻫﻤﺎن ﺷﺐ‪ ،‬در‬
‫ﺧﻮاب‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪاص را دﻳﺪم ﻛﻪ ﺳﻮار ﺑﺮ اﺳﺒﻲ ﺑﻮد و ﻟﺒﺎس زﻳﺒﺎ و درﺧﺸﺎن ﺑﻪ ﺗﻦ‬
‫داﺷﺖ و ﻛﻔﺶ ﭘﺮﻧﻮر ﺑﻪ ﭘﺎ‪ ،‬ﻋﺮض ﻛﺮدم‪ :‬ﻳﺎ رﺳﻮل اﷲص! ﺻﺒﺮ ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﺷﻮق دﻳﺪار‬
‫ﺷﻤﺎ و ﺷﻨﻴﺪن آن ﺻﺪاي دﻟﻨﺸﻴﻨﺘﺎن‪ ،‬ﺗﻮان ﺻﺒﺮ از ﻣﺎ ﺳﺘﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺷﺘﺎب و‬
‫ﺗﻌﺠﻴﻞ ﺑﻪ ﻛﺠﺎ ﺗﺸﺮﻳﻒ ﻣﻲﺑﺮﻳﺪ؟ ﺣﻀﺮتص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﻳﺎ ﺍﺑﻦ ﻋﺒﺎﺱ‪ ،‬ﺇﻥ ﻋﺜﻤﺎﻥ ﻗﺪ ﺗﺼﺪﻕ ﺑﺼﺪﻗﺔ‪ ،‬ﻭﺇﻥ ﺍﷲ ﻗﺪ ﻗﺒﻠﻬﺎ ﻣﻨﻪ ﻭﺯﻭﺟﻪ ﻋﺮﻭﺳﺎ ﰲ ﺍﳉﻨﺔ‪،‬‬
‫ﻭﻗﺪ ﺩﻋﻴﻨﺎ ﺇﱃ ﻋﺮﺳﻪ«‪.‬‬
‫»ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬اﻣﺮوز‪ ،‬ﺑﺨﺸﺶ ﻋﻈﻴﻢ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬او را‬
‫‪2‬‬
‫ﻋﺮوﺳﻲ از ﺣﻮرﻳﺎن ﺑﻬﺸﺖ داده و ﻣﺎ را ﺑﻪ آن ﻣﺮاﺳﻢ دﻋﻮت ﻛﺮدهاﻧﺪ«‪.‬‬
‫آﻳﺎ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺪاي ﭘﺮﻃﻨﻴﻦ اﻳﻦ ﺑﺨﺸﺶ و ﺳﺨﺎوت ﺑﺰرگ را ﺑﻪ‬
‫ﮔﻮش ﻣﺎلﭘﺮﺳﺘﺎن آزﻣﻨﺪ و ﺣﺮﻳﺺ و ﺑﺨﻴﻞ و آن ﻣﺤﺘﻜﺮان ﺳﻴﺮيﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻨﺪﮔﺎن ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ را از ﻧﺎن و ﻗﻮت ﺧﻮﻳﺶ ﻣﺤﺮوم ﺳﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ و ﻗﻠﺐ ﺧﻔﺘﻪ آﻧﺎن را ﺑﺎ اﻳﻦ‬
‫ﻧﺪاي زﻳﺒﺎ ﺑﻴﺪار ﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﺷﺎﻳﺪ ﻓﺮﻳﺎد و ﻓﻐﺎن ﻓﻘﺮا‪ ،‬اﻳﺘﺎم‪ ،‬ﺑﻴﻮهزﻧﺎن و ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪان را ﺑﺸﻨﻮﻧﺪ و‬
‫اﺟﺴﺎد در ﻫﻢ ﺷﻜﺴﺘﻪ آﻧﺎن را ﺑﺎ ﺑﺎران رﺣﻤﺖ و اﺣﺴﺎن ﺳﺨﺎوﺗﻤﻨﺪاﻧﻪ ﺧﻮﻳﺶ از زﻳﺮ‬
‫ﭼﺮﺧﻬﺎي ﺳﻨﮕﻴﻦ ﻓﻘﺮ و ﻣﺤﺮوﻣﻴﺖ ﻧﺠﺎت دﻫﻨﺪ؟!‬
‫ﺑﻪ ﻳﻘﻴﻦ‪ ،‬اﻣﺮوز دﻧﻴﺎي اﺳﻼم ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺮﻛﺖﻫﺎ و ﺳﺨﺎوتﻫﺎ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ اﺳﺖ ﺗﺎ‬
‫ﺧﻨُﻚ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﺤﺒ‪‬ﺖ و ﻋﺎﻃﻔﻪ ﭘﺎك و اﺣﺴﺎن و ﻧﻴﻜﻮﻛﺎري را در ﻣﻴﺎن ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪان‬
‫ﺑﺘﻮاﻧﺪ ُ‬
‫‪3‬‬
‫ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺪﻣﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟ ‪‬ﺮﻗﱠﺔ ﻭ ﺍﻟﺒﮑﺎﺀ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﻗﹸﺪﺍﻣﻪ‪ ،‬ﺹ‪ ،۱۹۰‬ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻭﻥ‪ ،‬ﺣﺴﻦ ﺍﻳ‪‬ﻮﺏ‪ ،‬ﺹ‪ ،۱۹۱‬ﺷﻬﻴﺪ ﺍﻟﺪﺍﺭ‪ ،‬ﺍﲪﺪ ﺧﺮ‪‬ﻭﻑ‪،‬‬
‫ﺹ‪.۲۱‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﻟ ‪‬ﺮﻗﱠﺔ ﻭ ﺍﻟﺒﮑﺎﺀ‪ ،‬ﺹ‪.۱۹۰‬‬
‫‪ -٣‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺻﺎﺩﻕ ﻋﺮﺟﻮﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۵۲‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪100‬‬

‫ﻋﺜﻤﺎن از ﻣﻬﺮﺑﺎنﺗﺮﻳﻦ و دﻟﺴﻮزﺗﺮﻳﻦ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻮد و ﻫﻤﻴﺸﻪ اﻳﻦ ﻛﻼم ﭘﺮوردﮔﺎر را‬
‫در ﺧﺎﻃﺮ داﺷﺖ ﻛﻪ‪:‬‬
‫‪ l lk jihgf edm‬ﺍﻟﻌﻠﻖ‪٧ - ٦ :‬‬
‫)ﻗﻄﻌﺎً )اﻏﻠﺐ( اﻧﺴ‪Ĥ‬نﻫﺎ ﺳﺮﻛﺸﻲ و ﺗﻤﺮّد ﻣﻲآﻏﺎزﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺧﻮد را دارا و ﺑﻲﻧﻴﺎز‬
‫ﺑﺒﻴﻨﻨﺪ(‪.‬‬
‫آﻧﮕﺎه ﺑﺎ ﺳﺮﻣﺸﻖ ﮔﺮﻓﺘﻦ از اﻳﻦ آﻳﻪ ﺷﺮﻳﻔﻪ‪:‬‬
‫‪l ~}|{zyxwvut sm‬‬
‫‬ ‫ﺍﻟﺒﻘﺮﺓ‪٤٤ :‬‬
‫)آﻳﺎ ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﻧﻴﻜﻮﻛﺎري ﻓﺮﻣﺎن ﻣﻲدﻫﻴﺪ )و از اﻳﺸﺎن ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ‬
‫ﻃﺎﻋﺖ و ﻧﻴﻜﻴﻬﺎ ﺑﭙﺮدازﻧﺪ و از ﮔﻨﺎﻫﺎن دﺳﺖ ﺑﺮدارﻧﺪ( و ﺧﻮد را ﻓﺮاﻣﻮش ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ )و ﺑﻪ‬
‫آﻧﭽﻪ ﺑﻪ دﻳﮕﺮان ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﺪ‪ ،‬ﺧﻮدﺗﺎن ﻋﻤﻞ ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ ؟( در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﻛﺘﺎب ﻣﻲﺧﻮاﻧﻴﺪ‬
‫)و ﺗﻮرات را در اﺧﺘﻴﺎر دارﻳﺪ و در آن ﺗﻬﺪﻳﺪ ﺧﺪا را درﺑﺎره آن ﻛﻪ ﻛﺮدارش ﻣﺨﺎﻟﻒ‬
‫ﮔﻔﺘﺎر اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ ؟(‪ .‬آﻳﺎ ﻧﻤﻲﻓﻬﻤﻴﺪ )و ﻋﻘﻞ ﻧﺪارﻳﺪ ﺗﺎ ﺷﻤﺎ را از اﻳﻦ ﻛﺮدار‬
‫زﺷﺖ ﺑﺎزدارد ؟((‪.‬‬
‫ﺗﻼش ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ ﺧﻮد را از ﺗﻜﺒﺮ و ﻋﺼﻴﺎن و از ﻧﻔﺎق و ﺳﺴﺘﻲ در اﻳﻤﺎن ﻣﺼﻮن‬
‫دارد و ﺑﺎ ﭼﺸﻢ دوﺧﺘﻦ ﺑﻪ رﻫﻨﻤﻮن اﻳﻦ آﻳﻪ‪:‬‬
‫‪P O N M L K J I H G F E D C B Am‬‬

‫‪ \ [ Z Y X W V U T S R Q‬‬

‫] ^ _ ` ‪ ih g f e d c b  a‬‬

‫‪lxwvutsrqponmlkj‬‬
‫ﺍﻟﺒﻘﺮﺓ‪١٧٧ :‬‬
‫)اﻳﻦ ﻛﻪ )ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻧﻤﺎز( ﭼﻬﺮهﻫﺎﻳﺘﺎن را ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺐ ﻣﺸﺮِق و ﻣﻐﺮب ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻧﻴﻜﻲ‬
‫)ﺗﻨﻬﺎ ﻫﻤﻴﻦ( ﻧﻴﺴﺖ )و ﻳﺎ ذاﺗﺎً روﻛﺮدن ﺑﻪ ﺧﺎور و ﺑﺎﺧﺘﺮ‪ ،‬ﻧﻴﻜﻲ ﺑﺸﻤﺎر ﻧﻤﻲآﻳﺪ(‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫ﻧﻴﻜﻲ )ﻛﺮدار( ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺪا و روز واﭘﺴﻴﻦ و ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن و ﻛﺘﺎب )آﺳﻤﺎﻧﻲ( و‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان اﻳﻤﺎن آورده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﻣﺎل )ﺧﻮد( را ﺑﺎ وﺟﻮد ﻋﻼﻗﻪاي ﻛﻪ ﺑﺪان دارد )و ﻳﺎ ﺑﻪ‬
‫‪101‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫ﺳﺒﺐ دوﺳﺖ داﺷﺖ ﺧﺪا‪ ،‬و ﻳﺎ ﺑﺎ ﻃﻴﺐ ﺧﺎﻃﺮ( ﺑﻪ ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪان و ﻳﺘﻴﻤﺎن و درﻣﺎﻧﺪﮔﺎن و‬
‫واﻣﺎﻧﺪﮔﺎن در راه و ﮔﺪاﻳﺎن دﻫﺪ‪ ،‬و در راه آزادﺳﺎزي ﺑﺮدﮔﺎن ﺻﺮف ﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﻧﻤﺎز را ﺑﺮﭘﺎ‬
‫دارد‪ ،‬و زﻛﺎت را ﺑﭙﺮدازد‪ ،‬و )ﻧﻴﻜﻲ ﻛﺮدار ﻛﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ( وﻓﺎﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﻪ ﭘﻴﻤﺎن ﺧﻮد‬
‫ﺑﻮده ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﭘﻴﻤﺎن ﺑﻨﺪﻧﺪ‪ ،‬و )ﺑﻪ وﻳﮋه ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻧﻴﻜﻨﺪ و ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﺳﺘﺎﻳﺸﻨﺪ ﻛﻪ( در ﺑﺮاﺑﺮ‬
‫ﻓﻘﺮ )و ﻣﺤﺮوﻣﻴ‪‬ﺘﻬﺎ( و ﺑﻴﻤﺎري )و زﻳﺎن و ﺿﺮرﻫﺎ( و ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻧﺒﺮد‪ ،‬ﺷﻜﻴﺒﺎﻳﻨﺪ )و‬
‫اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ ﻣﻲورزﻧﺪ(‪ .‬اﻳﻨﺎن ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ راﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ )در اد‪‬ﻋﺎي اﻳﻤﺎن راﺳﺘﻴﻦ‬
‫و ﭘﻴﺠﻮﺋﻲ اﻋﻤﺎل ﻧﻴﻚ( و ﺑﻪ راﺳﺘﻲ ﭘﺮﻫﻴﺰﻛﺎران )از ﻋﺬاب ﺧﺪا ﺑﺎ دوري ﮔﺮﻓﺘﻦ از‬
‫ﻣﻌﺎﺻﻲ و اﻣﺘﺜﺎل اواﻣﺮ اﻟﻬﻲ( اﻳﻨﺎﻧﻨﺪ(‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫اﻫﺘﻤﺎم ﺧﻮﻳﺶ را ﺻﺮف آن ﻧﻤﻮد ﺗﺎ ﻣﺼﺪاق ﻛﺎﻣﻞ اﻳﻦ آﻳﻪ ﺷﻮد‪.‬‬

‫دوم‪ :‬در ﻋﻬﺪ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﻓﺎروقس‬


‫ﻋﺜﻤﺎنس در ﻋﻬﺪ ﻓﺎروق ﻧﻴﺰ از اﻋﺘﺒﺎر و اﺣﺘﺮام ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺎدي ﻧﺰد ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‬
‫ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺎه ﺻﺤﺎﺑﻪ و دﻳﮕﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬ﺳﺆال و ﻳﺎ درﺧﻮاﺳﺖ ﻣﻬﻤﻲ داﺷﺘﻨﺪ او و‬
‫ﻳﺎ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮفس را ﭘﻴﺸﻘﺪم ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ؛ آﻧﺎن ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﻟﻘﺐ »ردﻳﻒ« داده ﺑﻮد‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﻛﺴﻲ اﻃﻼق ﻣﻲﺷﺪ ﻛﻪ ﭘﺸﺖ ﻛﺴﻲ ﻣﻲﻧﺸﻴﻨﺪ و ﻋﺮب ﺑﻪ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از رﻫﺒﺮ و‬
‫رﺋﻴﺲ‪ ،‬ﺑﻪ او اﻣﻴﺪ اﻧﺠﺎم ﻛﺎري را داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻟﻘﺐ را ﻣﻲدادﻧﺪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﭼﻮن از ﻃﺮﻳﻖ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن و ﻳﺎ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻪ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺧﻮد ﻧﻤﻲرﺳﻴﺪﻧﺪ ﺑﻪ ﻋﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻤﻄﻠﺐ‪ ،‬ﻋﻤﻮي‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص‪ ،‬ﻛﻪ از ارج و ﻗﺮب ﺧﺎﺻ‪‬ﻲ ﻧﺰد ﻫﻤﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ‬
‫‪2‬‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﻳﻚ روز‪ ،‬ﻋﻤﺮ دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ ﻣﺮدان ﻣﺪﻳﻨﻪ آﻣﺎده ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه آﻧﺎن را ﺑﻪ‬
‫ﻣﻨﻄﻘﻪ »ﺻ‪‬ﺮار« ﺑﺮد؛ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﺰد او آﻣﺪ و ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬ﻫﺪﻓﺖ از اﻳﻦ ﻛﺎر ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻗﺒﻞ از‬
‫ﭘﺎﺳﺦ دادن ﺑﻪ ﺳﺆال ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻣﺮدم را ﺑﺮاي اداي ﻓﺮﻳﻀﻪ ﻧﻤﺎز ﺟﻤﻌﻪ ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪ و ﭼﻮن‬
‫ﻧﻤﺎز ﺗﻤﺎم ﺷﺪ ﺑﻪ آﻧﺎن اﻋﻼم ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻗﺼﺪ دارد ﻧﻴﺮوﻫﺎﻳﻲ را ﺑﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﻋﺮاق اﻋﺰام ﻛﻨﺪ‬

‫‪ -١‬ﺷﻬﻴﺪ ﺍﻟﺪﺍﺭ‪ ،‬ﺹ‪.۲۳– ۲۲‬‬


‫‪ -٢‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪ ،(۸۳/۴‬ﺍﳌﺮﺗﻀﯽ‪ ،‬ﺍﺑﻮﺍﳊﺴﻦ ﺍﻟﻨﺪﻭﯼ‪ ،‬ﺹ‪.۱۳۱‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪102‬‬

‫و از ﻣﺮدان ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺧﻮد را ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻛﺎر ﻣﻬﻴ‪‬ﺎ ﻛﻨﻨﺪ‪ .1‬ﻧﻴﺰ ﮔﻮﻳﻨﺪ آن روزي ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ‬
‫ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ را ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ و راﺟﻊ ﺑﻪ ﻧﺤﻮه ﻣﺼﺮف ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﺑﺎ آﻧﺎن‬
‫ﻣﺸﻮرت ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺪو ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻫﻢ ﺧﻮدت از آن ﺑﺨﻮر و ﺑﻬﺮه ﺑﺒﺮ و ﻫﻢ دﻳﮕﺮان را از‬
‫آن ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﺳﺎز‪ .2‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ اﺑﻮﻋﺒﻴﺪه ﺟﺮّاحس‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪاي را ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺐ ﻋﻤﺮس‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎد و از او ﺧﻮاﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﺒﻬﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﺑﻴﺖاﻟﻤﻘﺪس ﺑﻴﺎﻳﺪ ﺗﺎ ﺧﻮد او‬
‫دروازهﻫﺎي آن ﺷﻬﺮ را ﺑﻪ روي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﮕﺸﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻪ ﻣﺸﻮرت ﭘﺮداﺧﺖ‪،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻛﺮد ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﺪانﺟﺎ ﻧﺮود ﺗﺎ ﺑﺎ رد‪ ‬درﺧﻮاﺳﺖ ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن‪ ،‬آﻧﺎن را ﺗﺤﻘﻴﺮ‬
‫ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻪ آﻧﺎن ﺑﻔﻬﻤﺎﻧﺪ ﻛﻪ درﺧﻮاﺳﺖ آﻧﺎن ﻧﺰد او ﺑﻲارزش اﺳﺖ و او آﻣﺎده ﺟﻨﮓ‬
‫ﺑﺎ آﻧﺎن ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و آﻧﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﻗﺒﻮل ﺷﻜﺴﺖ و ذﻟّﺖ ﺣﺎﺻﻞ از آن‪ ،‬ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ﭘﺮداﺧﺖ‬
‫ﺟﺰﻳﻪ ﺷﻮﻧﺪ‪ .3‬اﻣﺎ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ أﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐس‪ ،‬ﺑﺮ ﺧﻼف ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬ﻧﻈﺮش اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻬﺘﺮ آن‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﻘﺪس ﺑﺮود ﺗﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻧﺒﺮد ﺧﻮد ﺑﺎ ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن و روﻣﻴﺎن‪،‬‬
‫‪4‬‬
‫روﺣﻴﻪ ﮔﻴﺮﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﻧﻈﺮ ﻋﻠﻲ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و ﺑﻪ ﻓﻠﺴﻄﻴﻦ ﻋﺰﻳﻤﺖ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫در واﻗﻊ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮس ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ وزﻳﺮ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت‬
‫ﺑﻬﺘﺮ‪ ،‬ﺟﺎﻳﮕﺎه او در ﻧﺰد ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﭼﻮﻧﺎن ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻋﻤﺮ ﻧﺰد اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻮد‪ .‬اﮔﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎ وزارت‬
‫ﻋﻤﺮ در ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻧﻌﻤﺖ را ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻣﺮدﻣﺎن ﻋﻄﺎ ﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬ﺑﺎ وزارت ﻋﺜﻤﺎن‬
‫ﻧﻴﺰ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻫﺪﻳﻪ را ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺧﻠﻖ ﺧﺪا ﺑﺨﺸﻴﺪ‪ .‬اﮔﺮ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻣﻬﺮﺑﺎنﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدم ﻧﺴﺒﺖ‬
‫ﺑﻪ ﺧﻮد آﻧﺎن ﺑﻮد‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻗﺎﻃﻊﺗﺮﻳﻦ و ﺳﺨﺘﮕﻴﺮﺗﺮﻳﻦ اﻳﺸﺎن در اﻣﺮ دﻳﻦ و ﺣﻖ ﻣﺤﺴﻮب‬
‫ﻣﻲﺷﺪ و ﺧﺪاوﻧﺪأ رأﻓﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ را ﺑﺎ ﻗﺎﻃﻌﻴﺖ ﻋﻤﺮ درﻫﻢ آﻣﻴﺨﺖ ﺗﺎ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ‬
‫ﺻﺪق و رﺣﻤﺖ و ﻋﺪل ﭘﺪﻳﺪ آﻳﺪ‪ .‬ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﭼﻮن اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻣﻬﺮﺑﺎن ﺑﻮد و رﺋﻮف‪ ،‬و ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻨﻲ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮاي اﺑﻮﺑﻜﺮ اﻧﺘﺨﺎب‬
‫ﻧﻤﻮد و از ﺗﻌﺎون و ﻣﺸﻮرت اﻳﻦ دو ﺷﺨﺼﻴﺖ ﺑﺰرگ اﺳﻼم‪ ،‬ﻣﺤﻜﻢﺗﺮﻳﻦ و ﻋﺎدﻻﻧﻪﺗﺮﻳﻦ‬
‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎ وﻋﻤﻠﻜﺮدﻫﺎ ﻇﻬﻮر ﻛﺮد ﻛﻪ زﺑﺎﻧﺰد ﺧﺎص و ﻋﺎم در ﻫﻤﻪ ادوار ﺗﺎرﻳﺦ ﺷﺪ‪ .‬در‬

‫‪ -١‬ﺍﳋﻠﻴﻔﺔ ﺍﻟﺸﺎﮐﺮ ﺍﻟﺼﺎﺑﺮ ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺹ ‪.۶۳‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳋﻠﻴﻔﺔ ﺍﻟﺸﺎﮐﺮ ﺍﻟﺼﺎﺑﺮ ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺹ ‪.۶۳‬‬
‫‪ -٣‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﳏﻤﺪ ﺣﺴﻴﻦ ﻫﻴﮑﻞ‪ ،‬ﺹ‪.۴۷‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﳋﻠﻴﻔﺔ ﺍﻟﺸﺎﮐﺮ ﺍﻟﺼﺎﺑﺮ ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺹ ‪.۶۳‬‬
‫‪103‬‬ ‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن س از ﻣﻜﻪ ﺗﺎ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬

‫اﻳﻦﺟﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻘﺶ ﻋﺜﻤﺎن در ﭼﻨﺪ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻣﻬﻢ ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ ﻛﻪ در دوران ﻋﻤﺮ‬
‫روي داد‪ ،‬و ﻣﺎ ﻣﺠﻤﻼ آنﻫﺎ را ذﻛﺮ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻴﻢ‪:‬‬

‫‪ -1‬دﻳﻮان‬
‫ﺑﺎ ﮔﺴﺘﺮش ﻓﺘﻮﺣﺎت و اﻓﺰاﻳﺶ اﻣﻮال ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‪ ،‬ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺻﺤﺎﺑﻪ را ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ ﺗﺎ در اﻳﻦ‬
‫ﻣﻮرد راه ﺣﻠﻲ ﺑﻴﺎﺑﻨﺪ؛ ﻋﺜﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻣﺎل ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺎدي را ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮان آنرا ﺑﻪ‬
‫دﺳﺖ ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم رﺳﺎﻧﻴﺪ ﺗﺎ از آن ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﺷﻮﻧﺪ اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ آنﻫﺎ را ﺛﺒﺖ ﻧﻤﻮد ﺗﺎ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ‬
‫ﭼﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺳﻬﻢ ﺧﻮد را درﻳﺎﻓﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﭼﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ آنرا ﻧﮕﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﺎﻋﺚ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﻛﺎرﻫﺎ ﺳﺮوﺳﺎﻣﺎن ﮔﻴﺮﻧﺪ و ﺣﻜﻮﻣﺖ و ﻣﺮدم ﺳﺮﮔﺮدان ﻧﺸﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد‬
‫او را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و در آﺧﺮ آن ﺟﻠﺴﻪ‪ ،‬ﺷﻮراي ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺗﺸﻜﻴﻞ دﻳﻮان ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل را ﺑﻪ‬
‫‪1‬‬
‫ﺗﺼﻮﻳﺐ رﺳﺎﻧﻴﺪ‪.‬‬

‫‪ -2‬ﻣﺒﺪأ ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺟﺮﻳﺎن ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﺒﺪأ ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬اﻳﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻮد ﻛﻪ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد داد ﺗﺎ ﻣﺤﺮم را‬
‫اوﻟﻴﻦ ﻣﺎه ﺳﺎل در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬در واﻗﻊ ﭘﺲ از اﻳﻦﻛﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﻣﺸﻮرتﻫﺎي‬
‫ﻣﺘﻌﺪد ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺠﺮت رﺳﻮل ﺧﺪاص از ﻣﻜﻪ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ را ﻛﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻣﺮز‬
‫ﻣﻴﺎن دوران ﺣﻖ و ﺑﺎﻃﻞ ﺑﻮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺒﺪأ ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼم ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﻳﻚ از آﻧﺎن در‬
‫ﻣﻮرد اﻳﻦﻛﻪ ﻛﺪاﻣﻴﻚ از ﻣﺎهﻫﺎي ﺳﺎل را ﻣﺎه اول آن ﻗﺮار دﻫﻨﺪ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي ﻣﺘﻔﺎوﺗﻲ‬
‫داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻴﺎن ﻛﺮد ﻛﻪ ﻣﺤﺮم را ﻣﺎه اول ﺳﺎل ﻗﺮار دﻫﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺮاﻛﻪ‬
‫ﻣﺤﺮم‪ ،‬ﻣﺎه ﺣﺮام اﺳﺖ و ﻣﺎﻫﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در آن ﺣﺠ‪‬ﺎج از ﺣﺞ‪ ‬ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ و‬
‫‪2‬‬
‫دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻧﻴﺰ از اﻳﻦ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻛﺮدﻧﺪ و آنرا ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪ ،(۲۰۳/۵‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺻﺎﺩﻕ ﻋﺮﺟﻮﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۶۰‬‬


‫‪ -٢‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺻﺎﺩﻕ ﻋﺮﺟﻮﻥ‪ ،‬ﺹ ‪.۶۰‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪104‬‬

‫‪ -3‬ﺳﺮزﻣﻴﻨﻬﺎي ﻣﺸﻤﻮل ﺧﺮاج‬


‫ﺑﻌﺪ از ﮔﺴﺘﺮش ﻓﺘﻮﺣﺎت‪ ،‬ﻧﻈﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎﻳﻲ را ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻓﺘﺢ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻣﻴﺎن ﻓﺎﺗﺤﺎن ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻧﻜﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺮاج آن ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎ در ﻣﻴﺎن آﻧﺎن و‬
‫‪1‬‬
‫ﻓﺮزﻧﺪانﺷﺎن ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷﻮد و ﻋﺜﻤﺎن از ﺟﻤﻠﻪ آﻧﺎﻧﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ دﻳﺪﮔﺎه ﻣﻮاﻓﻖ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -4‬ﺣﺞ‪ ‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ أﻣ‪‬ﻬﺎت اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ‬


‫ﭼﻮن ﻋﻤﺮ در ﺳﺎل ﺳﻴﺰدﻫﻢ ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف را‬
‫اﻣﻴﺮ ﺣﺞ آن ﺳﺎل ﻧﻤﻮد‪ ،‬در ﻫﻤﺎن ﺳﺎل‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻫﻤﺴﺮان ﻧﺒﻲ ﺧﺪاص اذن داد ﺗﺎ ﺣﺞ‬
‫ﮔﺬارﻧﺪ اﻣﺎ ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن و ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ اﻣﺮ ﻧﻤﻮد ﺗﺎ ﺑﺎزﮔﺸﺖ آﻧﺎن ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻣﺮاﻗﺐ اﻳﺸﺎن‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺳﻮار ﺑﺮ ﺷﺘﺮش‪ ،‬ﭘﻴﺸﺎﭘﻴﺶ آﻧﺎن ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﺮد و ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ‬
‫اﺟﺎزه ﻧﻤﻲداد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻛﺠﺎوهﻫﺎي اﻣﻬﺎت اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﻮد و ﻫﺮ ﺟﺎ ﻗﺎﻓﻠﻪ ﻋﻤﺮ اﺗﺮاق‬
‫ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﻗﺎﻓﻠﻪ اﻳﺸﺎن ﻧﻴﺰ ﺗﻮﻗﻒ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .‬ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ در اﻳﻦ اﺗﺮاقﻫﺎ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن و‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻛﺎروان اﻣﻬﺎت اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ را در درون درهﻫﺎ اﺳﻜﺎن ﻣﻲدادﻧﺪ و ﺧﻮد ﺟﻠﻮي‬
‫‪2‬‬
‫ورودي و ﺧﺮوﺟﻲ آنﻫﺎ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪﻧﺪ و ﺑﻪ ﻫﻴﭻﻛﺲ اﺟﺎزه ﻋﺒﻮر از آنﺟﺎ را ﻧﻤﻲدادﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﻠﻠﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۲۵‬‬


‫‪ -٢‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪ ،(۱۳۴/۳‬ﺃﻧﺴﺎﺏ ﺍﻷﺷﺮﺍﻑ )‪.(۴۶۶– ۴۶۵/۱‬‬
‫ﻓﺼﻞ دوم‬
‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و‬
‫ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫اﻳﻦ ﻓﺼﻞ ﺷﺎﻣﻞ ﺳﻪ ﮔﻔﺘﺎر ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬


‫ﮔﻔﺘﺎر اول‪ :‬ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬
‫ﮔﻔﺘﺎر دوم‪ :‬ﺷﻴﻮه ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس در ﺣﻜﻮﻣﺖ‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﺳﻮم‪ :‬ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﺻﻔﺎت ذياﻟﻨﻮرﻳﻦس‬
‫ﮔﻔﺘﺎر اول‬
‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎن‬

‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﺑﻴﻨﺶ ﻋﻤﺮس در اﻧﺘﺼﺎب ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺧﻮد‬


‫ﻋﻤﺮ ﻓﺎروق ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﻪ ﻓﻜﺮ ﺣﻔﻆ وﺣﺪت اﻣ‪‬ﺖ ﺑﻮد‪ ،‬ﺣﺘﻲ در آن ﻟﺤﻈﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ اﺛﺮ‬
‫ﺟﺮاﺣﺎت ﺷﺪﻳﺪ‪ ،‬در ﺑﺴﺘﺮ ﻣﺮگ اﻓﺘﺎده ﺑﻮد‪ ،‬ﻓﻜﺮ وﺣﺪت اﻣﺖ و ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ او‪ ،‬ﻟﺤﻈﻪاي‬
‫ﻋﻤﺮ را رﻫﺎ ﻧﻤﻲﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬ﺑﻪ واﻗﻊ اﻳﻦ ﻟﺤﻈﺎت ﻧﻤﺎﻳﺎنﮔﺮ ﻣﻴﺰان اﻳﻤﺎن ﻋﻤﻴﻖ ﻋﻤﺮ و‬
‫اﺧﻼص و اﻳﺜﺎر او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﻳﻦ و ﭘﻴﺮوان آن ﺑﻮد‪ .1‬ﻋﻤﺮ‪ ،‬در آن ﻟﺤﻈﺎت ﺳﺨﺖ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫روﺷﻲ ﻧﻮ در اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ رﺳﻴﺪه ﺑﻮد‪ ،‬روﺷﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻋﻤﻖ ﺑﻴﻨﺶ و درك او از‬
‫ﺳﻴﺎﺳﺖ و دﻳﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﻗﺒﻞ از او‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﻫﻴﭻ ﻛﺲ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ اﻧﺘﺨﺎب‬
‫ﻧﻨﻤﻮده ﺑﻮد و اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻧﻴﺰ ﭘﺲ از ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ را ﺑﻪ ﺟﺎي ﺧﻮد‬
‫ﺑﺮﮔﺰﻳﺪه ﺑﻮد و وﻗﺘﻲ ﻛﻪ در ﺑﺴﺘﺮ ﻣﺮگ ﺑﻪ وي ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬او ﺑﻌﺪ از‬
‫ﺗﺄﻣ‪‬ﻞ ﺑﺴﻴﺎر‪ ،‬ﺗﺼﻤﻴﻤﻲ اﺗﺨﺎذ ﻛﺮد ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪي ﻣﻘﺎم و ﺟﺎﻳﮕﺎه او ﺑﻮد؛ اﮔﺮ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﻓﻮت ﻛﺮد‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻪ ﻓﻀﻴﻠﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﺳﺎﺑﻘﻪ او در اﺳﻼم اذﻋﺎن داﺷﺘﻨﺪ و‬
‫او را ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﮔﺰﻳﻨﻪ ﺑﺮاي ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺎ ﻗﻮل و ﻋﻤﻞ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻪ‬
‫اﻣﺖ ﺧﻮﻳﺶ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮده ﺑﻮد ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺮاي اﻳﻦ اﻣﺮ از ﻫﻤﻪ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﭼﻮن اﺑﻮﺑﻜﺮ‬
‫در ﺑﺴﺘﺮ ﻣﺮگ اﻓﺘﺎد‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ را ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺧﻮد ﻛﺮد ﭼﻮن‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻪ ﻗﺪر و ﻛﺎراﻳﻲ ﻋﻤﺮ اﻳﻤﺎن دارﻧﺪ‪ ،‬ﻟﺬا ﺑﻌﺪ از ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ‬
‫ﺑﺰرﮔﺎن اﺻﺤﺎب او را ﺑﻌﻨﻮان ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺧﻮد اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮد‪ ،‬وﻫﻴﭻ ﻳﻚ از آنﻫﺎ ﺑﺎ راي‬
‫اﻳﺸﺎن ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻧﻮرزﻳﺪﻧﺪ‪ .2‬و اﻣﺎ روش ﺟﺪﻳﺪ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﻓﺮﻣﺎن داد ﺗﺎ ﺷﺶ ﻧﻔﺮ از‬
‫ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ آﻧﺎن ﺻﻼﺣﻴﺖ ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ را دارﻧﺪ‪ ،‬ﮔﺮدﻫﻢ آﻳﻨﺪ و از ﻣﻴﺎن‬
‫ﺧﻮد ﻳﻜﻲ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬او ﻃﺮﻳﻘﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ و ﻣﺪت زﻣﺎﻧﻲ را ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﻓﺮﺻﺖ ﺑﺮاي ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻤﻮده و داوري را ﻣﻌﻴﻦ ﻛﺮده ﺑﻮد ﺗﺎ در‬
‫ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ آراي اﻋﻀﺎي ﺷﻮري ﺑﺮاﺑﺮ ﺷﺪ‪ ،‬او ﻧﻈﺮ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان داور ﺑﮕﻮﻳﺪ‪،‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺍﳋﻠﻴﻔﻪ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺍﳋﻄﹼﺎﺏ‪.۱۶۱ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺃﻭﻟﻴﺎﺕ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ‪.۱۲۲ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪108‬‬

‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ دﺳﺘﻪاي از ﺻﺤﺎﺑﻪ را ﻣﺄﻣﻮر ﻛﺮده ﺑﻮد ﺗﺎ ﻣﺮاﻗﺐ و ﻣﺎﻧﻊ آﺷﻮب و ﻫﺮج و ﻣﺮج‬
‫ﮔﺮدﻧﺪ و ﻧﻴﺰ ﻧﮕﺬارﻧﺪ ﻛﺴﻲ ﻧﻪ ﺑﻪ ﻣﺤﻞ ﺷﻮري وارد ﺷﻮد و ﻧﻪ ﺑﻪ ﻣﺬاﻛﺮات آن ﮔﻮش‬
‫دﻫﺪ‪ .1‬ﻣﺎ در اﻳﻦﺟﺎ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ از ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻓﻮق ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪:‬‬

‫‪ -1‬ﺗﻌﺪاد اﻋﻀﺎي ﺷﻮري و ﻧﺎم آﻧﺎن‬


‫ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺷﺶ ﻧﻔﺮ از ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻤﻮد ﺗﺎ ﺧﻠﻴﻔﻪ را از ﻣﻴﺎن ﺧﻮد اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﻨﺪ‪،‬‬
‫آﻧﺎن ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از‪ :‬ﻋﻠﻲ ﺑﻦ أﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف‪ ،‬ﺳﻌﺪ‬
‫ﺑﻦ أﺑﻲ وﻗّﺎص‪ ،‬زﺑﻴﺮ ﺑﻦ ﻋﻮ‪‬ام و ﻃﻠﺤﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﻴﺪاﷲ‪ .‬ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ زﻳﺪ را ﻛﻪ از ﻋﺸﺮه‬
‫ﻣﺒﺸﺮه ﺑﻮد‪ ،‬ﺟﺰو اﻳﻦ ﺷﻮري ﻗﺮار ﻧﺪاد‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻋﻠﺖ ﻛﻪ ﺳﻌﻴﺪ از ﺑﻨﻲ ‪‬ﻋﺪ‪‬ي‪ ‬و‬
‫ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪ ﻋﻤﺮ ﺑﻮد‪ 2‬و او دوﺳﺖ ﻧﺪاﺷﺖ ﻫﻴﭻ ﻛﺪام از ﻧﺰدﻳﻜﺎﻧﺶ وارد ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺷﻮﻧﺪ‪،‬‬
‫‪3‬‬
‫ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن آﻧﺎن اﻓﺮاد ﺷﺎﻳﺴﺘﻪاي ﻧﻴﺰ ﻳﺎﻓﺖ ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -2‬ﻃﺮﻳﻘﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻪ اﻋﻀﺎي ﺷﻮري دﺳﺘﻮر داده ﺑﻮد ﻛﻪ در ﺧﺎﻧﻪاي ﮔﺮدﻫﻢ آﻳﻨﺪ و ﺑﻪ ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﻫﻢ‬
‫ﺑﭙﺮدازﻧﺪ؛ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻳﺸﺎن ﻋﺒﺪاﷲ‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪ ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺣﻜﻢ و داور در ﻣﻴﺎن آﻧﺎن‬
‫ﻣﻨﺼﻮب ﻛﺮده ﺑﻮد ﺗﺎ ﺑﺎ آﻧﺎن در اﻣﺮ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﺸﻮرت ﻧﻤﺎﻳﺪ اﻣﺎ ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ ﺣﻖ رأﻳﻲ‬
‫ﺻﻬ‪‬ﻴﺐ دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ ﺳﻪ‬
‫ﻧﺪاﺷﺖ و ﺣﻖ ﻧﺪاﺷﺖ ﺧﻮد را ﻧﺎﻣﺰد اﻳﻦ ﻣﻘﺎم ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ‪‬‬
‫روز‪ ،‬اﻣﺎﻣﺖ ﻣﺮدم را ﺑﺮ ﻋﻬﺪه ﮔﻴﺮد‪ ،‬در واﻗﻊ ﻋﻤﺮس ﻫﻴﭻ ﻛﺪام از اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا را اﻣﺎم‬
‫ﺟﻤﺎﻋﺖ ﻧﻜﺮد ﺗﺎ ﮔﻤﺎن ﻧﺸﻮد ﻋﻤﺮ‪ ،‬او را ﺑﺮاي ﺧﻼﻓﺖ ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،4‬ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ‪‬ﻣﻘْﺪاد ﺑﻦ‬
‫‪5‬‬
‫أَ ‪‬ﺳﻮ‪‬د و أﺑﻮﻃﻠﺤﻪ أﻧﺼﺎري اﻣﺮ ﻛﺮد‪ ،‬ﺗﺎ ﻧﺎﻇﺮ و ﻣﺮاﻗﺐ روﻧﺪ ﻣﺬاﻛﺮات ﺷﻮري ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﳘﺎﻥ‪.۱۲۴ ،‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭ ﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ )‪.(۱۴۲/۷‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﳋﺎﻟﺪﯼ‪ ،‬ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻭﻥ‪.۹۸ ،‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﺒﻬﻨﺴﺎﻭﯼ‪ ،‬ﺍﳋﻼﻓﺔ ﻭ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻭﻥ‪.۲۱۳ ،‬‬
‫‪ -٥‬ﺃﺷﻬﺮ ﻣﺸﺎﻫﻴﺮ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﻓﯽ ﺍﳊﺮﺏ ﻭ ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ‪.۶۴۸ ،‬‬
‫‪109‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫‪ -3‬ﻣﺪت زﻣﺎن ﻓﺮﺻﺖ اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ‬


‫ﻋﻤﺮس ﺑﻪ اﻋﻀﺎي ﺷﻮري ﺳﻪ روز ﻓﺮﺻﺖ داده ﺑﻮد ﺗﺎ از ﻣﻴﺎن ﺧﻮد ﺧﻠﻴﻔﻪاي را ﺗﻌﻴﻴﻦ‬
‫ﻛﻨﻨﺪ و اﻳﻦ ﻣﺪ‪‬ت ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻛﺎر ﻛﺎﻓﻲ ﺑﻮد و ﻋﻤﺮ ﺑﻪ آﻧﺎن ﮔﻔﺖ ﻛﻪ آﻧﺎن ﺑﺎﻳﺪ در اﻳﻦ‬
‫ﻣﺪت‪ ،‬ﺧﻠﻴﻔﻪاي را ﺗﻌﻴﻴﻦ و ﻧﺒﺎﻳﺪ روز ﭼﻬﺎرم اﻣ‪‬ﺖ اﺳﻼم ﺑﺪون اﻣﻴﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.1‬‬

‫‪ -4‬ﺗﻌﺪاد آراي ﻻزم ﺑﺮاي اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ‬


‫اﺑﻦ ﺳﻌﺪ در رواﻳﺘﻲ ﻛﻪ راوﻳﺎن آن ﺛﻘﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺑﺎزﮔﻮ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺻﻬﻴﺐ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﺳﻪ روز ﺑﺮ ﻣﺮدم ﻧﻤﺎز ﺑﺨﻮان و اﻋﻀﺎي ﺷﻮري در ﺧﺎﻧﻪاي ﮔﺮدﻫﻢ آﻳﻨﺪ‪ ،‬اﮔﺮ آﻧﺎن در‬
‫ﻣﻮرد ﻳﻚ ﻧﻔﺮ ﺑﻪ ﺗﻮاﻓﻖ رﺳﻴﺪﻧﺪ اﻣﺎ ﻛﺴﻲ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻧﻈﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻛﺮد‪ ،‬ﮔﺮدن او را ﺑﺰﻧﻴﺪ‪2‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺮاﺳﺎس ﺣﺪﻳﺚ ذﻳﻞ ﻋﻤﻞ ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص دﺳﺘﻮر داده ﺑﻮد‪:‬‬
‫»ﻣﻦ ﺃﺗﺎﻛﻢ ﻭﺃﻣﺮﻛﻢ ﲨﻊ ﻋﻠﻰ ﺭﺟﻞ ﻣﻨﻜﻢ ﻳﺮﻳﺪ ﺃﻥ ﻳﺸﻖ ﻋﺼﺎﻛﻢ ﺃﻭ ﻳﻔﺮﻕ ﲨﺎﻋﺘﻜﻢ‬
‫‪3‬‬
‫ﻓﺎﻗﺘﻠﻮﻩ«‪.‬‬
‫»ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﺎ ﻧﻈﺮ ﺷﻮري ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻛﺮد و از اﻃﺎﻋﺖ ﺟﻤﻬﻮر ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﻣﺘﻨﺎع ورزﻳﺪ‬
‫او را ﺑﻜﺸﻴﺪ ﺗﺎ وﺣﺪت اﻣﺖ دﭼﺎر ﺧﺪﺷﻪ ﻧﺸﻮد«‪.‬‬
‫اﻣﺎ اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻧﻴﺰ در ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﺗﺎرﻳﺦ راﺟﻊ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻗﻀﻴﻪ وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺮاﺳﺎس‬
‫رواﻳﺖ آنﻫﺎ‪ ،‬ﻋﻤﺮ اﻋﻀﺎي ﺷﻮري را ﻣﺄﻣﻮر ﺑﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻧﻤﻮد و ﺑﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﮔﻔﺖ اﮔﺮ‬
‫ﭘﻨﺞ ﻧﻔﺮ از آﻧﺎن در ﻣﻮرد ﻳﻚ ﻧﻔﺮ ﺑﻪ ﺗﻮاﻓﻖ رﺳﻴﺪﻧﺪ و ﻧﻔﺮ ﺷﺸﻢ آﻧﺎن از اﻳﻦ ﻧﻈﺮ ﺳﺮﺑﺎز‬
‫زد‪ ،‬ﺑﺎ ﺷﻤﺸﻴﺮ ﮔﺮدن او را ﺑﺰﻧﻴﺪ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﮔﺮ ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ از اﻋﻀﺎي ﺷﻮري در ﻣﻮرد‬
‫ﻳﻚ ﻧﻔﺮ ﺑﻪ اﺟﻤﺎع ﺑﺮﺳﻨﺪ اﻣﺎ دو ﻧﻔﺮ دﻳﮕﺮ ﺑﺎ آن ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬آن دو ﻧﻔﺮ را ﺑﻜﺸﻴﺪ‪.4‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ اﻳﻦ رواﻳﺖ از ﺳﻨﺪ درﺳﺖ و ﺻﺤﻴﺤﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ‬
‫رواﻳﺎت ﻋﺠﻴﺒﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﺑﻮﻣﺨﻨﻒ آنﻫﺎ را رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ رواﻳﺎت ﻣﺠﻬﻮل‪،‬‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ و ﺳﻴﺮه ﺻﺤﺎﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻄﻮر ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ‬
‫ﻋﻤﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺨﻨﺎﻧﻲ را ﺑﻪ ﺻﻬﻴﺐ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﺠﻮز ﻗﺘﻞ ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ را داده ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬

‫‪ -١‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪.(۳۶۴/۳‬‬


‫‪ -٢‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪.(۳۴۲/۳‬‬
‫‪ -٣‬ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ )‪.(۱۴۸۰/۳‬‬
‫‪ -٤‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻃﱪﯼ )‪.(۲۲۶/۵‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪110‬‬

‫اﻋﻀﺎي ﺷﻮري ﻫﻢ‪ ،‬از ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮدﻧﺪ و ﻋﻤﺮ آنﻫﺎ را ﺑﺎ ﻳﻘﻴﻦ‬
‫داﺷﺘﻦ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﻓﻀﻴﻠﺖ‪ ،‬اﻳﻤﺎن و ﻣﻨﺰﻟﺖﺷﺎن ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ‪ 1‬ﺗﺎ از وﺣﺪت اﻣﺖ ﺣﻔﺎﻇﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬رواﻳﺖ ﻣﺠﻌﻮل دﻳﮕﺮي را ﺑﺎ اﻳﻦ ﻣﻀﻤﻮن رواﻳﺖ ﻛﺮده ﻛﻪ آن ﻧﻴﺰ ﺑﻪ‬
‫ﻫﻴﭻ وﺟﻪ ﺑﺎ روﺣﻴﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺳﺎزﮔﺎر ﻧﻤﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬رواﻳﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ‬
‫اﻧﺼﺎر دﺳﺘﻮر داد ﻛﻪ اﻋﻀﺎي ﺷﻮري را در ﺧﺎﻧﻪاي ﮔﺮدﻫﻢ آورﻳﺪ و ﺳﻪ روز ﺑﻪ آﻧﺎن‬
‫ﻓﺮﺻﺖ دﻫﻴﺪ‪ ،‬ﭘﺲ از ﺳﻪ روز‪ ،‬داﺧﻞ ﺧﺎﻧﻪ ﺷﻮﻳﺪ و اﮔﺮ ﺑﻪ ﺗﻮاﻓﻖ ﻧﺮﺳﻴﺪه ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬آﻧﺎن را‬
‫‪2‬‬
‫ﺑﻜﺸﻴﺪ‪.‬‬
‫از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ اﻳﻦ رواﻳﺖ از ﺳﻤﺎك ﺑﻦ ﺣﺮب ﻧﻘﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬او ﻓﺮدي ﺑﻮد‬
‫‪3‬‬
‫ﺿﻌﻴﻒاﻻﻳﻤﺎن ﻛﻪ در آﺧﺮ ﻧﻴﺰ از دﻳﻦ ﺑﺮﮔﺸﺖ و ﻛﺎﻓﺮ ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -5‬داوري ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم اﺧﺘﻼف‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄّﺎب‪ ،‬دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ ﻋﺒﺪاﷲ ﭘﺴﺮ ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺣﻜﻢ و داور‪ ،‬در ﺟﻠﺴﺎت‬
‫ﺷﻮري ﺣﺎﺿﺮ ﺑﺎﺷﺪ اﻣﺎ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ وﺟﻬﻲ ﺣﻖّ ﻧﺎﻣﺰد ﺷﺪن ﺟﻬﺖ ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ را ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺷﻮري ﮔﻔﺖ اﮔﺮ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ از آنﻫﺎ ﺑﺮ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ اﺟﻤﺎع ﻛﺮدﻧﺪ و ﺳﻪ ﻧﻔﺮ دﻳﮕﺮ در‬
‫ﻣﻮرد دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﺗﻮاﻓﻖ رﺳﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺟﺎﻧﺐ ﻫﺮ ﮔﺮوه را ﻛﻪ ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻣﻨﺘﺨﺐ آﻧﺎن ﺧﻠﻴﻔﻪ‬
‫اﺳﺖ و اﮔﺮ ﻧﻈﺮ او را ﻧﭙﺴﻨﺪﻳﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮد ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف را ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ‬
‫ﺑﺮﮔﺰﻳﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ آﻧﺎن ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﻣﺮدﻳﺴﺖ ﺧﺮدﻣﻨﺪ و ﻛﺎردان‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻪ‬
‫‪4‬‬
‫ﺳﺨﻨﺎن او ﮔﻮش ﻓﺮا دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫‪ -6‬دﺳﺘﻪاي از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﺮاﻗﺐ روﻧﺪ ﻛﺎر ﺷﻮري ﺑﺎﺷﻨﺪ و از ﻫﺮ ﻧﻮع آﺷﻮب ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي‬
‫ﻛﻨﻨﺪ‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻪ اﺑﻮﻃﻠﺤﻪ اﻧﺼﺎري ﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﺑﻮﻃﻠﺤﻪ! ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ‪ ،‬اﺳﻼم را ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﺷﻤﺎ‬
‫اﻧﺼﺎر ﻋﺰّﺗﻤﻨﺪ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺑﺮو و ﭘﻨﺠﺎه ﺗﻦ از ﻣﺮدان اﻧﺼﺎر را اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻦ و ﻣﺮاﻗﺐ اﻋﻀﺎي‬

‫‪ -١‬ﻳﺤﻴﯽ ﺍﻟﻴﺤﻴﯽ‪ ،‬ﻣﺮﻭﻳﺎﺕ ﺃﺑﯽ ﳐﻨﻒ ﻓﯽ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻃﱪﯼ‪.۱۷۵ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪.(۳۴۲/۳‬‬
‫‪ -٣‬ﻣﺮﻭﻳﺎﺕ ﺃﺑﯽ ﳐﻨﻒ ﻓﯽ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻃﱪﯼ‪.۱۷۶ ،‬‬
‫‪ -٤‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻃﱪﯼ )‪.(۳۲۵/۵‬‬
‫‪111‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﺷﻮرا ﺑﺎش ﺗﺎ ﺧﻠﻴﻔﻪاي را از ﻣﻴﺎن ﺧﻮد ﺑﺮﮔﺰﻳﻨﻨﺪ‪ .1‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﻣﻘﺪاد ﺑﻦ اﺳﻮد ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﭘﺲ از اﻳﻦﻛﻪ ﻣﺮا دﻓﻦ ﻛﺮدﻳﺪ‪ ،‬اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا را ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪاي ﺑﺮﻳﺪ ﺗﺎ از ﻣﻴﺎن ﺧﻮد‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫ﺧﻠﻴﻔﻪاي را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -7‬ﻛﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﻓﺮد اﻓﻀﻞ و اﺻﻠﺢ و ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻓﺮدي ﻛﻪ از ﻓﻀﻞ و ﺻﻼﺣﻴﺖ ﻛﻤﺘـﺮي‬
‫ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﺎﺋﺰ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ ﻧﺘﺎﻳﺞ اﻳﻦ ﺷﻮرا آن ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮان ﻓﺮد أوﻟﻲ و اﺻﻠﺢ را ﻛﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺖ و ﻓﺮدي‬
‫ﻛﻪ از ﻓﻀﻞ و ﺻﻼﺣﻴﺖ ﻛﻤﺘﺮي ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ را ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ‪ ،‬اﻋﻀﺎي‬
‫ﺷﻮرا را از ﻣﻴﺎن ﺷﺶ ﺗﻦ اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮد و ﻣﻲداﻧﺴﺖ ﺻﻼﺣﻴﺖ ﺗﻌﺪادي از آﻧﺎن ﺑﻴﺸﺘﺮ از‬
‫دﻳﮕﺮان اﺳﺖ و اﻳﻦ اﻣﺮ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ از ﻧﻮع اﻧﺘﺨﺎب واﻟﻴﺎن و ﺣﺎﻛﻤﺎن دوران ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ‬
‫ﻧﻴﺰ آﺷﻜﺎر اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا او ﺗﻨﻬﺎ ﻓﻀﻴﻠﺖ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ را در ﻧﻈﺮ ﻧﻤﻲﮔﺮﻓﺖ ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺮد ﺳﻴﺎﺳﺖ‬
‫ﺑﻮدن و ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﻮدن ﺑﻪ ﺷﺮع را ﻧﻴﺰ از ﺧﺼﺎﻳﺺ ﻻزم آﻧﺎن ﻣﻲداﻧﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل او‬
‫ﻣﻌﺎوﻳﻪ‪ ،‬ﻣﻐﻴﺮه ﺑﻦ ﺷﻌﺒﻪ و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص را ﺑﻪ اﻣﺎرت ﭼﻨﺪ ﻣﻨﻄﻘﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮد ﺣﺎل‬
‫آنﻛﻪ ﺑﻮدﻧﺪ اﻓﺮادي ﻛﻪ ﻓﻀﻴﻠﺖﺷﺎن از اﻳﻦ ﻣﺮدان ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎنﻃﻮر ﻛﻪ اﺑﻮدرداء در‬
‫‪3‬‬
‫ﺷﺎم و ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد در ﻛﻮﻓﻪ از اﻳﻦ واﻟﻴﺎن اﻓﻀﻞﺗﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -8‬ﺟﻤﻊ ﻧﻤﻮدن ﺑﻴﻦ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮدن ﻧﺎﻣﺰدﻫﺎ و ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻜﺮدن آﻧﺎن‬


‫ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﻣﺸﺨﺺ ﻛﺮدن اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا‪ ،‬ﻫﻢ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﺎﻣﺰد ﺧﻼﻓﺖ ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ آن را اﻧﺠﺎم داد‬
‫‪4‬‬
‫و ﻫﻢ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻜﺮدن آن ﻛﻪ ﻓﻌﻞ رﺳﻮل اﷲ ص ﺑﻮد را ﺑﺎ ﻫﻢ ﺟﻤﻊ ﻧﻤﻮد‪.‬‬

‫‪ -9‬ﻣﺸﻮرت ﺗﻨﻬﺎ در ﻣﻴﺎن اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا ﻧﻴﺴﺖ‬


‫ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺧﻮب ﻣﻲداﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﺣﻖ اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺗﻨﻬﺎ از آن اﻋﻀﺎي ﺷﻮري ﻧﻴﺴﺖ و ﻫﻤﻪ‬
‫اﻫﻞ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﺎﻳﺪ در آن ﺳﻬﻴﻢ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺮاي اﻋﻀﺎي ﺷﻮري ﻓﺮﺻﺘﻲ را ﺗﻌﻴﻴﻦ‬
‫ﻧﻤﻮد و در ﻃﻮل آن ﻣﺪت زﻣﺎن ﺑﻪ ﻣﺸﺎوره و ﮔﻔﺘﮕﻮ ﺑﺎ ﺧﻮد و دﻳﮕﺮان ﺑﭙﺮدازﻧﺪ ﺗﺎ ﺧﻠﻴﻔﻪ‬

‫‪ -١‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻃﱪﯼ )‪.(۲۲۵/۵‬‬


‫‪ -٢‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻃﱪﯼ )‪.(۲۲۵/۵‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﳌﺪﻳﻨﻪ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﻪ‪ ،‬ﻓﺠﺮﺍﻻﺳﻼﻡ ﻭ ﺍﻟﻌﺼﺮ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﯼ )‪.(۹۷/۲‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﳌﺪﻳﻨﻪ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﻪ‪ ،‬ﻓﺠﺮﺍﻻﺳﻼﻡ ﻭ ﺍﻟﻌﺼﺮ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﯼ )‪.(۹۷/۲‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪112‬‬

‫ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از او ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﺷﻮد از ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﺣﻤﺎﻳﺖ ﺳﺎﻛﻨﺎن داراﻟﻬﺠﺮه ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ‬
‫داﻧﺴﺖ ﻛﻪ در آن زﻣﺎن‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺣﻖ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ از ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺧﺎرج ﺷﻮﻧﺪ‬
‫و ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬آن ﺷﻬﺮ ﺗﺎ ﺳﺎل‪ 23‬ﻫ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺠﻤﻊ آﻧﺎن در آﻣﺪه ﺑﻮد و از دﻳﮕﺮ ﺳﻮ‪ ،‬ﻣﺮدم‬
‫‪1‬‬
‫دﻳﮕﺮ ﻧﻘﺎط‪ ،‬دﻧﺒﺎﻟﻪرو ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻛﻪ در اﺳﻼم ﭘﻴﺸﻘﺪم ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺤﻮب ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -10‬ﺷﻮري ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ ﻫﻴﺌﺖ ﻣﺮﺟﻊ ﺣﻜﻮﻣﺖ و ﺳﻴﺎﺳﺖ اﺳﺖ‬


‫ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا ﺣﻖ داد ﻛﻪ از ﻣﻴﺎن ﺧﻮد‪ ،‬ﺧﻠﻴﻔﻪ را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻧﻜﺘﻪاي ﻛﻪ‬
‫در اﻳﻦﺟﺎ ﻻزم اﺳﺖ ﺑﻪ آن ﺑﭙﺮدازﻳﻢ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﻮن ﻋﻤﺮ اﻋﻀﺎي اﻳﻦ ﺷﻮرا را ﺗﻌﻴﻴﻦ‬
‫ﻧﻤﻮد و وﻇﻴﻔﻪ آﻧﺎن را ﺑﻪ آﻧﺎن اﺑﻼغ ﻛﺮد‪ ،‬ﺗﺎ آنﺟﺎ ﻛﻪ ﺑﺮاﺳﺎس رواﻳﺎت‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﺑﺎ ﻋﻤﺮ‬
‫ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺮﻧﺨﻮاﺳﺖ؛ ﻣﺎ از ﭘﻴﺸﻨﻬﺎدﻫﺎ و دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي دﻳﮕﺮ و ﻳﺎ اﻋﺘﺮاﺿﺎت و‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺖﻫﺎي ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ اﻣﺮ اﻃﻼﻋﻲ ﻧﺪارﻳﻢ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم از اﻳﻦ ﺗﺪﺑﻴﺮ‬
‫اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻛﺮدﻧﺪ و ﻣﺼﻠﺤﺖ اﻣﺖ را در ﻗﺒﻮل آن دﻳﺪﻧﺪ‪ .‬ﻣﻲﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﻣﺤﻔﻠﻲ را‬
‫ﺗﺄﺳﻴﺲ ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻣﺄﻣﻮر اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻮد ﻣﻜﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻧﺒﻮغ ﻋﻤﺮ آنرا ﺑﺮ اﺳﺎس اﺻﻮل و‬
‫ﻣﺒﺎدي اﺳﻼم ﺑﻨﻴﺎن ﮔﺬاﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻪ وﻳﮋه ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﺤﻔﻞ‪ ،‬ﺑﺮاﺳﺎس ﺷﻮراﺳﺖ و ﺷﻮرا‪ ،‬ﺧﻮد از‬
‫ﻣﺒﺎدي اﺳﻼم ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬از ﻃﺮﻓﻲ دﻳﮕﺮ اﺻﻞ در اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ‪ ،‬ﭘﺲ از ﺗﻌﻴﻴﻦ آن ﺗﻮﺳﻂ‬
‫ﺷﻮري‪ ،‬ﺗﺄﺋﻴﺪ آن ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻣﺴﺠﺪ ﺟﺎﻣﻊ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻮﺿﻴﺤﺎت دﻳﮕﺮ‬
‫ﺳﺆاﻻﺗﻲ ﭼﻮن‪ :‬ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﻳﻦ ﺣﻖ را ﺑﻪ ﻋﻤﺮ داد؟ ﻳﺎ ﻋﻤﺮ ﺑﺮ ﭼﻪ اﺳﺎﺳﻲ اﻳﻦ ﺗﺼﻤﻴﻢ را‬
‫ﮔﺮﻓﺖ؟ دﻳﮕﺮ ﺑﻲﻣﻌﻨﺎ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺎﻳﺪ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﺟﻤﺎﻋﺖ ﻋﻈﻴﻤﻲ از‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﻳﻦ ﺗﺼﻤﻴﻢ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ و از آن اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﻫﻴﭻ ﻧﻮع‬
‫اﻋﺘﺮاﺿﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺼﻤﻴﻢ در ﻫﻴﭻ رواﻳﺎﺗﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﺮﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ آنﺟﺎ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﺗﻮان ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﻪ اﺟﻤﺎع رﺳﻴﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ اﺟﻤﺎع‪ ،‬ﺑﻌﺪ‬
‫از ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ‪ ،‬از ﻣﺼﺎدر و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺗﺸﺮﻳﻊ و وﺿﻊ اﺣﻜﺎم ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .2‬ﻧﺒﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﻣﻬﻢ را از‬
‫ﻳﺎد ﺑﺮد ﺧﻠﻴﻔﻪاي ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﺼﻤﻴﻢ را اﺗﺨﺎذ ﻧﻤﻮد ﻋﻤﺮي ﺑﻮد ﻛﻪ در ﺧﺮد و ﺗﻌﻬﺪ او ﻫﻴﭻ‬
‫ﺷﻜﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻋﻀﺎي آن ﺷﻮرا از ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺻﺤﺎﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮدﻧﺪ و‬

‫‪ -١‬ﺍﳌﺪﻳﻨﻪ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﻪ‪ ،‬ﻓﺠﺮﺍﻻﺳﻼﻡ ﻭ ﺍﻟﻌﺼﺮ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﯼ )‪.(۹۷/۲‬‬


‫‪ -٢‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﮑﻢ ﻓﯽ ﺍﻟﺸﺮﻳﻌﺔ ﻭ ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﻇﺎﻓﺮ ﺍﻟﻘﺎﲰﯽ )‪.(۲۲۸– ۲۲۷/۱‬‬
‫‪113‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﺻﺎﺣﺐ وﻳﮋﮔﻲﻫﺎ و اﻣﺘﻴﺎزات ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮدي ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ و رﺳﻮﻟﺶ آنرا‬


‫‪1‬‬
‫اﺑﻼغ و اﻋﻼم ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﭼﺸﻢ از ﺟﻬﺎن ﻓﺮو ﺑﺴﺖ اﻣﺎ ﺑﺎ وﺟﻮد آن دردﻫﺎ و ﺟﺮاﺣﺎت‬
‫ﺷﺪﻳﺪ‪ ،‬از ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ اﻣﺖ ﻏﺎﻓﻞ ﻧﺸﺪ و ﻧﻈﺎﻣﻲ را ﺑﻨﻴﺎن ﻧﻬﺎد ﻛﻪ ﻛﺴﻲ ﭘﻴﺶ از او ﺑﺪان‬
‫دﺳﺖ ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد؛ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ در اﻳﻦ ﺷﻚ ﻧﺪارد ﻛﻪ اﺻﻞ ﺷﻮري‪ ،‬ﺻﺮاﺣﺘﺎً در ﻗﺮآن و ﻗﻮل‬
‫و ﻓﻌﻞ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻴﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ و اﮔﺮ ﻋﻤﺮ ﺗﺪﺑﻴﺮي را ﺑﻪ ﺧﺮج داد و ﻫﻴﺌﺘﻲ را‬
‫ﻣﺘﺸﻜﻞ از اﻓﺮاد ﻣﺤﺪود ﺟﻬﺖ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﻨﺼﻮب ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺶ از او‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص و اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪﻳﻖ آنرا اﻧﺠﺎم ﻧﺪاده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻳﻘﻴﻨﺎً ﻋﻤﺮ‪ ،‬آنرا از اﺳﻼم‬
‫راﺳﺘﻴﻦ و اﺻﻞ ﺷﻮرا اﺧﺬ ﻧﻤﻮد و ﭼﻪ ﻛﺎر ﺑﺠﺎ و ﻧﻴﻜﻮﻳﻲ ﺑﻮد و در آن ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ‬
‫‪2‬‬
‫ﮔﺰﻳﻨﻪ و راه ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ وﺣﺪت و ﻣﺼﺎﻟﺢ ﺻﺤﺎﺑﻪ و اﻣﺖ اﺳﻼم ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﺪ‪.‬‬

‫دوم‪ :‬وﺻﺎﻳﺎي ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد‬


‫ﻋﻤﺮ‪ ،‬در وﺻﻴﺘﻨﺎﻣﻪاي‪ ،‬ﺳﻔﺎرشﻫﺎﻳﻲ را ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺧﻮد ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳﺮ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﺗﻮ را ﺑﻪ ﺗﻘﻮا و ﺗﺮس از ﺧﺪاي ﻳﻜﺘﺎ و ﺑﻲﺷﺮﻳﻚ ﺳﻔﺎرش ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻣﻬﺮﺑﺎن ﺑﺎش و ﭘﻴﺸﻘﺪم ﺑﻮدن آﻧﺎن در اﺳﻼم را ﻓﺮاﻣﻮش ﻧﻜﻦ‪ ،‬ﻣﻨﺰﻟﺖ‬
‫اﻧﺼﺎر را ﻧﻴﺰ رﻋﺎﻳﺖ ﻛﻦ‪ ،‬ﺧﻮﺑﻴﻬﺎي آﻧﺎن را ﺑﭙﺬﻳﺮ و از اﺷﺘﺒﺎﻫﺎﺗﺸﺎن در ﮔﺬر‪.‬‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺳﺮﺑﺎزان ﺟﺒﻬﻪﻫﺎي ﺟﻨﮓ‪ ،‬ﺧﻮب ﻛﺮدار ﺑﺎش‪ ،‬ﺑﺪان ﻛﻪ آﻧﺎن ﺳﭙﺮ اﺳﻼم‬
‫در ﺑﺮاﺑﺮ دﺷﻤﻨﺎن و ﺧﺮاج ﺑﮕﻴﺮان دوﻟﺖ ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ؛ از ﻣﺎزاد ﻣﺎل و ﺛﺮوت ﻣﺮدم‪ ،‬ﻣﺎﻟﻴﺎت‬
‫اﺧﺬ ﻛﻦ و ﺑﻪ آﻧﺎن ﺑﻴﺶ از ﺣﺪ ﺗﻮاﻧﺸﺎن ﺳﺨﺖ ﻧﮕﻴﺮ؛ ﺗﻮ را ﺳﻔﺎرش ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﺑﺎ‬
‫ﺑﺎدﻳﻪﻧﺸﻴﻨﺎن ﻧﻴﻚ ﻛﺮدار ﺑﺎش ﻛﻪ آﻧﺎن اﺻﻞ ﻋﺮب و ﭘﺸﺘﻮاﻧﻪ دﻳﻦ ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬از اﻣﻮال‬
‫ﻣﺎزادﺷﺎن ﺟﻬﺖ ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﻓﻘﺮاي آﻧﺎن ﺳﻮد ﺑﺒﺮ‪ .‬ﺗﻮ را ﺑﻪ رﻓﺘﺎر ﻧﻴﻚ ﺑﺎ ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن‬
‫اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ ﺳﻔﺎرش ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬در ﺻﻮرت ﺟﻨﮓ ﺑﺎ دﺷﻤﻨﺎن‪ ،‬ﭘﺸﺖ ﺧﻮد را ﺑﻪ آن ﻧﻨﻤﺎ‪ ،‬در‬
‫ﻋﻴﻦ ﺣﺎل اﮔﺮ ﺑﻪ وﻇﺎﻳﻒ ﺧﻮد در ﻗﺒﺎل ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ و ﻳﺎ از روي ﺗﺮس و ذﻟّﺖ‬
‫ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻛﺎري ﺑﻴﺶ از ﺣﺪ ﺗﻮاﻧﺸﺎن از آﻧﺎن ﻣﺨﻮاه؛ ﺗﻮ را ﺑﻪ ﺗﻘﻮاي ﺧﺪا و ﺑﺮ ﺣﺬر‬

‫‪ -١‬ﳘﺎﻥ )‪.(۲۲۹/۱‬‬
‫‪ -٢‬ﺃﻭﻟﻴﺎﺕ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ‪ ،‬ﺹ‪.۱۲۷‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪114‬‬

‫ﺑﻮدن از ﺧﺸﻢ و ﻣﺠﺎزات او ﺳﻔﺎرش ﻣﻲﻛﻨﻢ و ﺑﺘﺮس از او ﻛﻪ ﺗﻮ را در ﺷﻚ و ﺷﺒﻬﻪ‬


‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﻳﻦ ﺧﻮد ﺑﺒﻴﻨﺪ‪ .‬ﺗﻮ را ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ را راﺟﻊ ﺑﻪ ﻧﺤﻮه رﻓﺘﺎر ﺑﺎ‬
‫ﻣﺮدم در ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎش اﻣﺎ ﻫﺮﮔﺰ در ﻣﻮرد ﺧﺪاوﻧﺪ و رﻋﺎﻳﺖ دﺳﺘﻮرات او از ﻣﺮدم‬
‫ﻫﺮاﺳﻲ ﺑﻪ دل راه ﻣﺪه‪ .‬در ﺣﻖ رﻋﻴ‪‬ﺖ ﻋﺪاﻟﺖ را رﻋﺎﻳﺖ ﻛﻦ‪ ،‬ﺑﻪ رﻓﻊ ﻧﻴﺎزﻫﺎي آﻧﺎن و‬
‫دﻓﺎع از ﻣﺮزﻫﺎ ﺑﭙﺮداز‪ ،‬اﻏﻨﻴﺎ را ﺑﺮ ﻓﻘﺮا ﺑﺮﺗﺮي ﻣﺪه ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻛﺎرﻫﺎ‪ ،‬اﮔﺮ ﺧﺪا ﺑﺨﻮاﻫﺪ‬
‫ﺳﻼﻣﺖ ﻗﻠﺐ ﺗﻮ از ﭘﻠﻴﺪيﻫﺎ‪ ،‬ﺗﻘﻮﻳﺖ ارﻛﺎن ﺣﻜﻮﻣﺖ و ﺳﻌﺎدت و ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ آن ﻧﻬﻔﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻮ ﺳﻔﺎرش ﻣﻲﻛﻨﻢ در دﻳﻦ ﺧﺪا و اﺟﺮاي ﺣﺪود و دﺳﺘﻮرات آن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬
‫ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم ﺳﺨﺘﮕﻴﺮ و ﻣﺼﻤ‪‬ﻢ ﺑﺎﺷﻲ‪ ،‬در اﺟﺮاي آنﻫﺎ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ دﭼﺎر رﺣﻢ و‬
‫ﺷﻔﻘﺖ ﻣﺸﻮ ﺗﺎ ﮔﻨﺎﻫﻲ را ﻛﻪ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺷﺪ در ﻣﻮرد او اﺟﺮا ﻧﻤﺎﻳﻲ‪ ،‬ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﻳﻚ ﭼﺸﻢ‬
‫ﻧﮕﺎه ﻛﻦ وآنﻫﺎ را ﺑﺎ ﻫﻢ ﺑﺮاﺑﺮ دان‪ ،‬ﺑﻪ اﺟﺮاي ﺣﻖ اﻫﻤﻴﺖ ﺑﺪه و ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﮕﺎه ﻧﻜﻦ ﻛﻪ‬
‫ﺻﺎﺣﺐ ﺣﻖ ﻛﻴﺴﺖ‪ ،‬در اﺟﺮاي اﺣﻜﺎم و ﺣﺪود ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬از ﻣﻼﻣﺖ ﻫﻴﭽﻜﺲ ﻫﺮاس‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎش؛ از ﺗﺒﻌﻴﺾ در ﻧﺤﻮه ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﺑﭙﺮﻫﻴﺰ و از ﻇﻠﻢ و ﺟﻮر دوري ﻛﻦ ﺗﺎ‬
‫از ﻟﻄﻒ و ﻓﻀﻠﻲ ﻛﻪ ﺧﺪا ﺑﻪ ﺗﻮ ارزاﻧﻲ داﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻣﺤﺮوم ﻧﮕﺮدي‪ ،‬ﺑﺪان ﻛﻪ ﺗﻮ در اﻳﻦ ﻣﻘﺎم‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﺴﻲ ﻫﺴﺘﻲ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن دﻧﻴﺎ و آﺧﺮت ﻣﻨﺰلﮔﺎﻫﻲ را ﺑﺮﮔﺰﻳﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ در‬
‫دﻧﻴﺎﻳﺖ ﺑﻪ ﻋﺪاﻟﺖ روي آوري و از ﺷﻬﻮت و اﻣﻴﺎل ﺣﺮاﻣﻲ ﻛﻪ در اﺧﺘﻴﺎر ﺗﻮﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻮد‬
‫را ﻣﺼﻮن داري آﻧﮕﺎه ﺑﻪ اﻳﻤﺎن و رﺿﻮان ﭘﺮوردﮔﺎر ﻧﺎﺋﻞ آﻣﺪهاي اﻣﺎ اﮔﺮﻫﻮي و ﻫﻮﺳﻲ‬
‫ﺑﺮ ﺗﻮ ﻓﺎﺋﻖ آﻳﻨﺪ‪ ،‬در آنﺻﻮرت ﺑﻪ ﺧﺸﻢ ﺧﺪاوﻧﺪ ﮔﺮﻓﺘﺎر آﻣﺪهاي و از ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ ﺑﻪ اﻫﻞ‬
‫ذﻣﻪ ﺑﭙﺮﻫﻴﺰﻳﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﺗﻮ را ﻧﺼﻴﺤﺖ و اﻧﺪرز دادم ﺗﺎ ﺑﺪان رﺿﺎﻳﺖ ﺧﺪا و ﺳﻌﺎدت آﺧﺮت‬
‫را ﺑﻪ دﺳﺖ آوري‪ ،‬ﻣﻦ ﻧﺼﺎﻳﺤﻲ را ﺑﺮ ﺗﻮ ﻋﺮﺿﻪ داﺷﺘﻢ ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪم‬
‫ﺳﻔﺎرش ﻣﻲﻛﺮدم‪ ،‬ﺣﺎل اﮔﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﻨﺪﻫﺎ و وﺻﺎﻳﺎ ﻋﻤﻞ ﻧﻤﺎﻳﻲ‪ ،‬ﺳﻮد و ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﺑﺴﻴﺎري‬
‫را ﻧﺼﻴﺐ ﺧﻮد ﺳﺎﺧﺘﻪاي‪ ،‬اﻣﺎ اﮔﺮ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﭘﺸﺖ ﻧﻤﺎﻳﻲ و ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ را ﻛﻪ ﻣﻮرد رﺿﺎي‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎر اﺳﺖ اﻧﺠﺎم ﻧﺪﻫﻲ آنوﻗﺖ ﺧﻮاﻫﻲ دﻳﺪ ﻛﻪ ﺧﻮد و اﻳﻤﺎﻧﺖ را دﭼﺎر ﻧﻘﺼﺎن‬
‫ﻧﻤﻮدهاي و در آن راه ﺑﻪ ﺧﻄﺎ رﻓﺘﻪاي‪ ،‬ﺑﺪان ﻛﻪ اﻣﻴﺎل و ﺧﻮاﻫﺶﻫﺎي ﻧﻔﺲ در ﻣﻴﺎن ﻫﻤﻪ‬
‫اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻣﺸﺘﺮك اﺳﺖ و ﺳﺮ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﮔﻨﺎﻫﺎن إﺑﻠﻴﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ را ﺑﻪ ﻓﻨﺎ و ﻧﺎﺑﻮدي ﻓﺮا‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻮﺟﻮد ﭘﻠﻴﺪي ﻛﻪ ﻣﺮدﻣﺎن ﭘﻴﺸﻴﻦ را ﮔﻤﺮاه ﻛﺮد و آﻧﺎن را ﺑﻪ آﺗﺶ دوزخ‬
‫دراﻓﻜﻨﺪ و اﻳﻦ آﺗﺶ ﺑﺲ ﺟﺎﻳﮕﺎﻫﻲ زﺷﺖ و دﻫﺸﺘﻨﺎﻛﻲ اﺳﺖ و ﻋﺠﺐ ﻗﻴﻤﺖ ﻧﺎﭼﻴﺰي را‬
‫‪115‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫در ﻗﺒﺎل اﻃﺎﻋﺖ از دﺷﻤﻦ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻛﻒ آوردﻧﺪ‪ .‬ﺑﺪون ﺗﺮس از ﻏﻴﺮ ﺧﺪا ﺳﻮار ﻣﺮﻛﺐ‬
‫ﺣﻖ ﺷﻮ و ﺑﻪ ﻣﻴﺎدﻳﻦ ﻧﺒﺮد ﺣﻖ و ﺑﺎﻃﻞ داﺧﻞ ﺷﻮ و از ﻣﺮاﻗﺒﺖ ﻧﻔﺲ ﺧﻮﻳﺶ و ﭘﻨﺪ و‬
‫اﻧﺪرز در آن ﻏﺎﻓﻞ ﻣﺸﻮ‪ .‬ﺗﻮ را ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻣﻲدﻫﻢ ﻛﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﺮﺣ‪‬ﻢ‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺮدان و زﻧﺎن اﺣﺘﺮام ﮔﺬاري و ﺑﻪ ﻛﻮدﻛﺎﻧﺘﺎن رﺣﻢ ﻛﻨﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻠﻤﺎﻳﺸﺎن‬
‫ارج ﻧﻬﻲ و آﻧﺎن را ﺧﻮار ﻧﻨﻤﺎﻳﻲ‪ .‬ﻣﺮزداران را از ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺧﺮاجﻫﺎ و ﻣﺎﻟﻴﺎتﻫﺎ ﺑﻲﺑﻬﺮه‬
‫ﻧﺴﺎﺧﺘﻪ و ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﻧﻨﻤﺎﻳﻲ‪ ،‬آﻧﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﺳﺰاوار ﭘﺎداش و ﺑﺨﺸﺶ ﻫﺴﺘﻨﺪ از آنﻫﺎ‬
‫ﻣﺤﺮوم ﻧﺴﺎزي ﺗﺎ آﻧﺎن دﭼﺎر ﻓﻘﺮ و ﻓﻼﻛﺖ ﻧﺸﻮﻧﺪ و آﻧﺎن را ﺑﻪ ﻣﺪت زﻳﺎد از ﻫﻤﺴﺮ و‬
‫ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺸﺎن دور ﻧﮕﻪ ﻧﺪاري ﺗﺎ ﻧﺴﻞ آﻧﺎن از ﻣﻴﺎن ﻧﺮود‪ ،‬ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل را در اﻧﺤﺼﺎر اﻏﻨﻴﺎ و‬
‫ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪان ﻗﺮار ﻧﺪﻫﻲ و درﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﺖ را ﺑﻪ روي ﻣﺮدم ﻧﺒﻨﺪي ﻛﻪ در ﻏﻴﺮ‬
‫اﻳﻦﺻﻮرت ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪان و ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪان‪ ،‬ﺿﻌﻴﻔﺎن و ﻣﺴﺘﻤﻨﺪان را از ﻣﻴﺎن ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﺮد‪ .‬اﻳﻦ‬
‫وﺻﻴﺖ و ﺳﻔﺎرش ﻣﻦ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﺖ و ﺧﺪاوﻧﺪ را ﺷﺎﻫﺪ آن ﻣﻲﮔﻴﺮم‪ ،‬از ﻫﻢاﻛﻨﻮن ﺑﺮ ﺗﻮ‬
‫ﺳﻼم ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﻢ و از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﻛﻪ ﺗﻮ را در ﭘﻨﺎه ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬ﺣﻔﻆ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ وﺻﻴﺖ ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻣﻴﺰان ﺑﻌﺪ ﻧﻈﺮ و دوراﻧﺪﻳﺸﻲ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎبس در‬
‫ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ و ﻧﺤﻮه اداره آن اﺳﺖ؛ اﻳﻦ ﺳﻔﺎرﺷﺎت ﻧﻈﺎﻣﻲ ﻛﺎﻣﻞ در ﻧﺤﻮه‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ و ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻤﻲ را در ﺑﺮدارد ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ اﺳﺖ آنرا‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﻴﻤﺎنﻧﺎﻣﻪاي ﮔﺮانﺑﻬﺎ ﭼﺮاغ راه ﺧﻮﻳﺶ ﺳﺎزﻳﻢ‪ .‬در اﻳﻦﺟﺎ ﻻزم ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ اﺻﻮل و ﻣﺒﺎدي آن ﺳﻔﺎرﺷﺎت در اﺑﻌﺎد و ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي دﻳﻨﻲ‪ ،‬ﺳﻴﺎﺳﻲ‪ ،‬ﻧﻈﺎﻣﻲ‪،‬‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻧﻈﺮي ﺑﻴﺎﻓﻜﻨﻴﻢ‪:‬‬

‫‪ -1‬ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﺮ ﻟﺰوم داﺷﺘﻦ ﺗﻘﻮي و ﺗﺮس از ﺧﺪا‬


‫اﻟﻒ‪ :‬ﺑﺮ ﻟﺰوم داﺷﺘﻦ ﺗﻘﻮاي ﺧﺪا و ﺗﺮس از او ﻫﻢ در ﺧﻔﺎ و ﻫﻢ در ﻣﻸ ﻋﺎم‪ ‬و ﻫﻢ در‬
‫ﮔﻔﺘﺎر و ﻫﻢ در ﻛﺮدار ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ؛ زﻳﺮا آﻧﻜﻪ از ﺧﺪا ﻣﻲﺗﺮﺳﺪ‪ ،‬از دﻳﻦ او و دﺳﺘﻮراﺗﺶ‬
‫ﺻﻴﺎﻧﺖ و ﺣﻔﺎﻇﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ب‪ :‬اﻗﺎﻣﻪ و اﺟﺮاي ﻗﻮاﻧﻴﻦ و ﺣﺪود ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم؛ زﻳﺮا در دﻳﻦ‪ ،‬ﺻﺮاﺣﺘﺎً‬
‫ﺣﺪود ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻴﺎن ﺷﺪه و ﺟﺰو دﻳﻦ اﺳﺖ و دﻳﻦ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬ﺣﺠ‪‬ﺘﻲ اﺳﺖ ﺑﺮ ﻣﺮدم ﻛﻪ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪116‬‬

‫ﺑﺮ اﺳﺎس ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﻮدن ﺑﺪانﻫﺎ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ وﻫﺮ ﻧﻮع ﺗﺴﺎﻫﻞ و ﻏﻔﻠﺖ در آنﻫﺎ‪،‬‬
‫ﻣﻮﺟﺐ از ﻣﻴﺎن رﻓﺘﻦ دﻳﻦ و ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ج‪ :‬اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ و ﺻﺒﺮ ﻛﻪ از ﺿﺮورﻳﺎت دﻳﻦ و دﻧﻴﺎ و از اﻣﻮرﻳﺴﺖ ﻛﻪ ﻫﻢ ﺣﺎﻛﻢ و ﻫﻢ‬
‫رﻋﻴ‪‬ﺖ او ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ در ﮔﻔﺘﺎر و ﻛﺮدار ﺧﻮد ﺑﻪ آن ﻣﻠﺰم ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -2‬ﺳﻴﺎﺳﺖ و ﺣﻜﻮﻣﺖ‬
‫اﻟﻒ‪ :‬ﻣﻠﺰم ﺑﻮدن ﺑﻪ ﻋﺪاﻟﺖ؛ زﻳﺮا ﻋﺪاﻟﺖ اﺳﺎس و ﭘﺎﻳﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﺖ واﺟﺮاي آن ﺑﺎﻋﺚ‬
‫ﻗﺪرت و ﺛﺒﺎت ﺣﻜﻮﻣﺖ و ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬وﺟﺎﻳﮕﺎه واﺣﺘﺮام ﺣﺎﻛﻢ را در دل ﻣﺮدم زﻳﺎد‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ب‪ :‬اﺣﺘﺮام و ﻋﻨﺎﻳﺖ ﺧﺎص ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ‪ ،‬اﻋﻢ از ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫آﻧﺎن در اﺳﻼم ﭘﻴﺸﻘﺪم ﺑﻮدﻧﺪ ودﻳﻦ و ﻗﺮآن از ﻃﺮﻳﻖ زﺣﻤﺎت و ﺗﻼشﻫﺎي آﻧﺎن ﺑﻪ دﻳﮕﺮ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -3‬ﺟﻨﺒﻪ ﻧﻈﺎﻣﻲ آن‬


‫اﻟﻒ‪ :‬اﻫﺘﻤﺎم ﺑﻪ ارﺗﺶ و ﺗﺠﻬﻴﺰ آن ﺟﻬﺖ ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﻛﻴﺎن و اﻣﻨﻴﺖ دوﻟﺖ و ﻧﻴﺰ‬
‫رﺳﻴﺪﮔﻲ ﺑﻪ ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﺳﺮﺑﺎزان‪.‬‬
‫ب‪ :‬ﻧﮕﺬار ﻛﻪ ﺳﺮﺑﺎزان ﺑﻪ ﻣﺪت زﻳﺎدي در ﻣﺮزﻫﺎ ﻣﺎﻧﺪه و از زن و ﻓﺮزﻧﺪان ﺧﻮﻳﺶ‬
‫ﺑﺪور ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﺎﻋﺚ ﺧﺴﺘﮕﻲ‪ ،‬اﻓﺴﺮدﮔﻲ‪ ،‬ﻓﺸﺎر روﺣﻲ و ﻣﻌﻀﻼت اﺧﻼﻗﻲ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ آﻧﺎن اﺟﺎزه داد ﺗﺎ در زﻣﺎنﻫﺎي ﻣﻘﺮر و ﻣﻌﻴﻨﻲ ﺑﻪ ﻧﺰد ﺧﺎﻧﻮاده‬
‫ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺎزﮔﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﻢ ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻘﻮﻳﺖ روﺣﻴﻪ ﻣﻲﺷﻮد و ﻫﻢ ﻧﺴﻞ آﻧﺎن ﺣﻔﻆ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ج‪ :‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ از ﺳﺮﺑﺎزان‪ ،‬ﺑﺮاﺳﺎس ﻟﻴﺎﻗﺖ ﺧﻮد او‪ ،‬ﺧﺮاج و ﭘﺎداش داده ﺷﻮد ﻛﻪ‬
‫ﻫﻢ وﺿﻌﻴﺖ ﻣﻌﻴﺸﺖ او و ﺧﺎﻧﻮادهاش ﻣﻌﻠﻮم و روﺷﻦ ﺑﺎﺷﺪ و ﻫﻢ ﻓﻜﺮ و ذﻫﻦ او‬
‫ﻣﺸﻐﻮل ﻧﺤﻮه ﻛﺴﺐ درآﻣﺪ ﻧﺸﻮد‪.‬‬

‫‪ -4‬ﺟﻨﺒﻪ اﻗﺘﺼﺎدي و ﻣﺎﻟﻲ‬


‫اﻟﻒ‪ :‬ﺗﻮزﻳﻊ ﻋﺎدﻻﻧﻪ ﺛﺮوت ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم و ﻣﻤﺎﻧﻌﺖ از اﻧﺤﺼﺎر آن در دﺳﺘﺎن ﮔﺮوﻫﻲ‬
‫ﺧﺎص‪.‬‬
‫‪117‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ب‪ :‬اﮔﺮ اﻫﻞ ذﻣﻪ ﺑﻪ وﻇﺎﻳﻒ ﺧﻮد در ﻗﺒﺎل دوﻟﺖ ﻋﻤﻞ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻴﺶ از‬
‫ﺗﻮاﻧﺸﺎن ﺑﻪ آﻧﺎن ﻓﺸﺎر آورد‪.‬‬
‫ج‪ :‬ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻣﺎﻳﺤﺘﺎج ﻣﺮدم و ﻋﺪم ﻗﺼﻮر در آن‪ ،‬و ﻧﻴﺰ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻴﺶ از ﺗﻮان و ﻗﺪرﺗﺸﺎن‬
‫ﺑﺮ آﻧﺎن ﺳﺨﺖ ﮔﺮﻓﺖ و ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺎزاد ﻣﺎل و ﺛﺮوﺗﺸﺎن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﺮاج و ﻣﺎﻟﻴﺎت‬
‫‪1‬‬
‫ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬

‫‪ -5‬ﺑﻌﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ آن‬


‫اﻟﻒ‪ :‬اﻫﺘﻤﺎم ﺑﻪ ﻣﺮدم و ﺗﻼش در ﺟﻬﺖ ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻧﻴﺎزﻫﺎ و اﺣﺘﻴﺎﺟﺎت آﻧﺎن‪.‬‬
‫ب‪ :‬ﭘﺮﻫﻴﺰ از ﺗﺒﻌﻴﺾ و ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻫﻮي و ﻫﻮس ﻛﻪ ﺧﻮد‪ ،‬ﺳﺒﺐ اﻧﺤﺮاف ﺣﺎﻛﻤﺎن و‬
‫ﮔﺴﺘﺮش ﻓﺴﺎد در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ج‪ :‬اﺣﺘﺮام ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم و ارزش ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪن ﺑﺮاي آنﻫﺎ؛ زﻳﺮا اﻳﻦ اﻣﺮ ﺑﺎﻋﺚ رﺷﺪ‬
‫رواﺑﻂ ﻣﻴﺎن اﻓﺮاد ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﺪه و ارﺗﺒﺎط آﻧﺎن ﺑﺎ ﺣﺎﻛﻤﺎن را ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫د‪ :‬درﻫﺎي دﺳﺘﮕﺎهﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ روي ﻣﺮدم ﺑﺎز ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻪ ﺷﻜﺎﻳﺎت و‬
‫اﻋﺘﺮاﺿﺎت آﻧﺎن ﮔﻮش داد ﻛﻪ در ﻏﻴﺮ اﻳﻦﺻﻮرت رواﺑﻂ ﻣﻴﺎن اﻓﺮاد ﺟﺎﻣﻌﻪ دﭼﺎر اﻧﺤﺮاف‬
‫و ﻟﻐﺰش ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻫ‪ :‬ﺗﺒﻌﻴﺖ از ﺣﻖ و ﺗﻼش در ﺟﻬﺖ ﺗﺤﻘﻖ آن در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﻪ اﻗﺎﻣﻪ آن ﺿﺮوري‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم ﻣﺤﻘﻖ ﺷﻮد‪.‬‬
‫و – اﻗﺎﻣﻪ ﻋﺪل و ﭘﺮﻫﻴﺰ از ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ ﺑﻪ ﻫﺮ ﻧﻮع و ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ وﻳﮋه ﺑﺎ‬
‫ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ؛ زﻳﺮا ﻋﺪاﻟﺖ‪ ،‬اﻣﺮﻳﺴﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﺧﻮاﻫﺎن ﺗﺤﻘﻖ آن ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬از‬
‫دﻳﮕﺮ ﺳﻮ‪ ،‬ﺑﺎ اﺟﺮاي ﻋﺪاﻟﺖ‪ ،‬ﻃﻌﻢ ﺷﻴﺮﻳﻦ اﺳﻼم را ﻫﻤﻪ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﭼﺸﻴﺪ‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫ز‪ :‬اﻫﺘﻤﺎم ﺑﻪ ﺑﺎدﻳﻪﻧﺸﻴﻨﺎن و رﻋﺎﻳﺖ ﺷﺮاﻳﻂ و اوﺿﺎع ﺧﺎص آﻧﺎن‪.‬‬
‫ح‪ :‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ از وﺻﺎﻳﺎي ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ اﻳﻦ وﺻﻴﺖ اﺷﺎره‬
‫ﻛﺮد ﻛﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ‪ ،‬ﻋﺎﻣﻼن و واﻟﻴﺎن ﺧﻮد را ﺗﻨﻬﺎ ﻳﻚ ﺳﺎل ﺑﺮ ﻣﺴﻨﺪ ﻗﺪرت ﻧﮕﻪ‬
‫‪1‬‬
‫دارد ﺟﺰ اﺑﻮﻣﻮﺳﻲ أﺷﻌﺮي ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ او را ﭼﻬﺎر ﺳﺎل در ﺳﻤﺖ ﺧﻮد ﺣﻔﻆ ﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺍﳋﻠﻴﻔﺔ ﺍﻟﻔﺎﺭﻭﻕ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺍﳋﻄﹼﺎﺏ‪.۱۷۵– ۱۷۳ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ‪.۱۰۲ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪118‬‬

‫ﺳﻮم‪ :‬روش ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف در ﻧﺤﻮه اداره ﺷﻮري‬

‫‪ -1‬ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺟﻠﺴﺎت ﺷﻮري‬


‫ﺑﺎ ﺑﻪ ﺧﺎك ﺳﭙﺮدن ﻋﻤﺮ‪ ،‬اﻋﻀﺎي ﺷﻮري در ﺧﺎﻧﻪ أماﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﻋﺎﺋﺸﻪل و ﻳﺎ ﺧﺎﻧﺔ‬
‫ﻓﺎﻃﻤﻪ دﺧﺘﺮ ﻗﻴﺲ و ﺧﻮاﻫﺮ ﺿﺤﺎك ﺑﻦ ﻗﻴﺲ‪ ،‬ﺟﻠﺴﺎت ﺧﻮد را آﻏﺎز ﻧﻤﻮدﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ وﻇﻴﻔﻪ‬
‫ﻣﻬﻤﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﺎن ﻣﺤﻮ‪‬ل ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﭙﺮدازﻧﺪ و ﺑﻌﺪ از ﺑﺤﺚ و ﮔﻔﺘﮕﻮﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪد ﺑﻪ‬
‫‪2‬‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪاي رﺳﻴﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن از آن اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -2‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬اﻋﻀﺎي ﺷﻮري را دﻋﻮت ﺑﻪ اﺳﺘﻌﻔﺎ ﺑﻪ ﻧﻔﻊ اﻓﻀﻞ آﻧﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‬


‫ﭘﺲ از آﻏﺎز ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﺷﻮرا‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف از ﻫﻤﻪ اﻋﻀﺎي ﺷﻮري ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ اﻣﺮ‬
‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ را ﺑﻪ ﻓﺮد اﻓﻀﻞ و أﺻﻠﺢ واﮔﺬار ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن زﺑﻴﺮ ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﻋﻠﻲ‪،‬‬
‫ﻃﻠﺤﻪ ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﻋﺜﻤﺎن و ﺳﻌﺪ ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ اﺳﺘﻌﻔﺎ دادﻧﺪ؛ ﺳﭙﺲ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ رو ﺑﻪ‬
‫ﻋﻠﻲ و ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻤﻮد و از آﻧﺎن ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬ﻛﺪام ﻳﻚ از ﺷﻤﺎ دو ﻧﻔﺮ از اﻳﻦ اﻣﺮ ﺧﻄﻴﺮ ﺧﻮد را‬
‫ﻛﻨﺎر ﻣﻲﻛﺸﺪ ﺗﺎ آنرا ﺑﻪ دﻳﮕﺮي ﺑﺴﭙﺎرﻳﻢ و او ﻧﻴﺰ ﻓﺮد اﻓﻀﻞ و اﺻﻠﺢ را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬آن‬
‫دو ﺳﺎﻛﺖ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻪ آﻧﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ اﻣﺮ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ را ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﺴﭙﺎرﻳﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻦ در اﻳﻦ اﻣﺮ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻓﺮد اﻓﻀﻞ و اﺻﻠﺤﺘﺎن ﻗﺼﻮري ﺑﻪ ﺧﺮج ﻧﺨﻮاﻫﻢ داد و آندو‬
‫ﻧﻴﺰ اﻳﻦ اﻣﺮ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -3‬ﺗﻔﻮﻳﺾ اداره ﺷﻮري ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف‬


‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺤﺾ ﭘﺎﻳﺎن ﺟﻠﺴﻪ اﻋﻀﺎي ﺷﻮري‪ ،‬از ﺻﺒﺢ روز ﻳﻜﺸﻨﺒﻪ ﺷﺮوع ﺑﻪ‬
‫ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﻣﺮدم و ﺑﺰرﮔﺎن ﺷﻬﺮ ﻧﻤﻮد و ﺗﺎ روز ﭼﻬﺎرﺷﻨﺒﻪ ﻛﻪ در آن ﻣﻬﻠﺖ ﺷﻮري ﺗﻤﺎم‬
‫ﻣﻲﺷﺪ اﻳﻦ ﻛﺎر را اداﻣﻪ داد‪ .‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ اﺑﺘﺪا ﻧﺰد ﻋﻠﻲ رﻓﺖ و ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﻣﻦ ﺑﺎ ﺗﻮ‬
‫ﺑﻴﻌﺖ ﻧﻜﻨﻢ‪ ،‬ﺗﻮ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ را ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮﻣﻲﮔﺰﻳﻨﻲ‪ ،‬او ﻧﻴﺰ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن را ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد‬
‫ﻛﺮد‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻧﺰد ﻋﺜﻤﺎن رﻓﺖ و از او ﻧﻴﺰ ﻫﻤﻴﻦ ﭘﺮﺳﺶ را ﻧﻤﻮد و ﻋﺜﻤﺎن ﺟﻮاب داد ﻛﻪ‬
‫او ﻋﻠﻲ را ﺑﺮﻣﻲﮔﺰﻳﻨﺪ‪ .‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻌﺪ از آن ﻧﺰد دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ رﻓﺖ و ﻫﻤﻴﻦ ﺳﺆال را‬

‫‪ -١‬ﺻﺎﺩﻕ ﻋﺮﺟﻮﻥ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۶۳ – ۶۲ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺏ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺃﺻﺤﺎﺏ ﺍﻟﻨﺒﯽ )‪.(۳۷۰۰‬‬
‫‪119‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫از آﻧﺎن ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ ،‬او ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻧﺰد دﻳﮕﺮ ﺳﺎﻛﻨﺎن ﻣﺪﻳﻨﻪ‪ ،‬اﻋﻢ از ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ و ﻓﻘﻴﺮ‪ ،‬زن و ﻣﺮد‪،‬‬
‫ﺑﺰرگ و ﻛﻮﭼﻚ و ﺣﺘﻲ ﺑﺮدﮔﺎن ﻣﻲرﻓﺖ و در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﺑﺎ آﻧﺎن ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ .‬در‬
‫ﭘﺎﻳﺎن اﻳﻦ ﭘﺮسوﺟﻮ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺮدم‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﺮاي‬
‫ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻲداﻧﻨﺪ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻋﻠﻲ را ﺑﺮاي ﺧﻼﻓﺖ ﻻﻳﻖﺗﺮ‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ در ﺷﺐ روز ﻣﻮﻋﻮد ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﭘﺴﺮ ﺧﻮاﻫﺮش‪ ،‬ﻣﺴﻮرﺑﻦ ﻣﺨﺮﻣﻪ‪،‬‬
‫رﻓﺖ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ در ﺧﺎﻧﻪ او رﺳﻴﺪ‪ ،‬دﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﺴﻮر در ﺧﻮاب اﺳﺖ‪ ،‬در را زد ﺗﺎ‬
‫ﻣﺴﻮر ﺑﻴﺪار ﺷﻮد و ﭼﻮن ﺑﻴﺪار ﺷﺪ ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺴﻮر ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﻮاب رﻓﺘﻪاي‪ 1‬اﻣﺎ‬
‫ﻣﻦ اﻣﺸﺐ اﺻﻼً ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻢ ﺑﺨﻮاﺑﻢ‪ ،‬ﺣﺎﻻ ﺑﻠﻨﺪ ﺷﻮ و ﺑﺮو زﺑﻴﺮ و ﺳﻌﺪ را ﺑﻪ اﻳﻦﺟﺎ ﺑﻴﺎور؛‬
‫ﭼﻮن زﺑﻴﺮ وﺳﻌﺪ ﻧﺰد ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ آﻣﺪﻧﺪ ﺑﺎ آندو ﻣﺸﻮرت ﻧﻤﻮد؛ ﺳﭙﺲ ﻣﺴﻮر را ﺑﻪ دﻧﺒﺎل‬
‫ﻋﻠﻲ ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﭼﻮن ﻋﻠﻲ آﻣﺪ ﺗﺎ ﻧﻴﻢ ﺷﺐ ﺑﺎ او ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻛﺮد‪ ،‬آنﮔﺎه ﻣﺴﻮر را ﭘﺲ ﻋﺜﻤﺎن‬
‫‪2‬‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺮ او وارد ﺷﺪ ﺗﺎ اذان ﺻﺒﺢ ﻣﺸﻐﻮل ﺑﺤﺚ ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -4‬اﺗﻔﺎقﻧﻈﺮ در ﻣﻮرد ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن‬


‫ﺑﻌﺪ از ﻧﻤﺎز ﺻﺒﺢ روز ﺑﻴﻌﺖ )آﺧﺮﻳﻦ روز از ﻣﺎه ذياﻟﺤﺠ‪‬ﻪ ﺳﺎل‪23‬ﻫ ‪ 644 /‬م(‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺎﻣﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص را ﺑﻪ ﺳﺮ داﺷﺖ ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ آﻣﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺶ از‬
‫آﻣﺪن او اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا در ﻛﻨﺎر ﻣﻨﺒﺮ ﮔﺮد ﻫﻢ آﻣﺪه و ﻣﻨﺘﻈﺮ او ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ اﻓﺮادي‬
‫را ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن واﻟﻴﺎن ﺣﺎﺿﺮ در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎد؛ در آن ﻣﻮﻗﻊ‬
‫ﻣﻌﺎوﻳﻪ‪ ،‬اﻣﻴﺮ ﺷﺎم‪ ،‬ﻋﻤﻴﺮ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬اﻣﻴﺮ ﺣﻤﺺ و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص‪ ،‬اﻣﻴﺮ ﻣﺼﺮ‪ ،‬ﭼﻮن ﺑﻪ‬
‫‪3‬‬
‫ﺣﺞ آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺣﻀﻮر داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫در رواﻳﺖ ﺑﺨﺎري‪ ،‬در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪» :‬ﭼﻮن ﻣﺮدم ﻧﻤﺎز ﺻﺒﺢ‬
‫ﮔﺰاردﻧﺪ و اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا ﻛﻨﺎر ﻣﻨﺒﺮ ﮔﺮدﻫﻢ آﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ اﻓﺮادي را ﺑﻪ دﻧﺒﺎل‬
‫ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن و واﻟﻴﺎن ﺣﺎﺿﺮ در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﺞ آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪.‬‬
‫ﭼﻮن ﻫﻤﻪ ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪ و ﺑﻌﺪ از ﮔﻔﺘﻦ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻋﻠﻲ!‬

‫‪ -١‬ﺍﳋﺎﻟﺪﯼ‪ ،‬ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻭﻥ‪.۱۰۷– ۱۵۶ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺏ ﺍﻷﺣﮑﺎﻡ )‪.(۷۲۰۷‬‬
‫‪ -٣‬ﺷﻬﻴﺪﺍﻟﺪﺍﺭ‪ ،‬ﺹ‪.۳۷‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪120‬‬

‫ﻣﻦ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﺎ ﻣﺮدم ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮدم‪ ،‬دﻳﺪم ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ آﻧﺎن ﺑﺎ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻮاﻓﻖ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ﭘﺲ از ﻣﻦ ﻧﺎراﺣﺖ ﻣﺸﻮ‪ .‬ﺳﭙﺲ رو ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻤﻮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﺑﺎ ﺗﻮ ﺑﻴﻌﺖ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻢ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﺮط ﻛﻪ ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﻪ ﻗﺮآن‪ ،‬ﺳﻨّﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص و روش دو ﺧﻠﻴﻔﻪ ﭘﻴﺸﻴﻦ‬
‫ﺑﺎﺷﻲ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ‪ ،‬اﻧﺼﺎر‪ ،‬ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن و واﻟﻴﺎن و دﻳﮕﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺎ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .1‬در رواﻳﺖ ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻤﻬﻴﺪ و اﻟﺒﻴﺎن آﻣﺪه ﻛﻪ ﻋﻠﻲ ﺑﻌﺪ از ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ‬
‫‪2‬‬
‫اوﻟﻴﻦ ﻓﺮدي ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻴﻌﺖ ﻧﻤﻮد‪.‬‬

‫‪ -5‬ﺗﺪﺑﻴﺮ و ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ در اﺟﺮاي روﻧﺪ ﺷﻮرا‬


‫ﺗﺪﺑﻴﺮ و ﻣﺪﻳﺮﻳﺘﻲ ﻛﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف در اﺟﺮاي روﻧﺪ ﺷﻮرا از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن داد ﺧﺒﺮ‬
‫از دراﻳﺖ و اﻳﻤﺎن و اﻳﺜﺎر او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺼﺎﻟﺢ اﻣﺖ ﻣﻲدﻫﺪ؛ او ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ وﺣﺪت ﻛﻠﻤﻪ‬
‫از ﺧﻮاﻫﺶ ﻧﻔﺲ ﮔﺬﺷﺖ و ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ اول اﺻﻞ از اﺻﻮل ﺷﻮراي اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ را‬
‫ﺑﻪ ﻣﻨﺼﻪ ﻇﻬﻮر رﺳﺎﻧﻴﺪ‪ .‬او ﺑﺎ ﺻﺒﺮ‪ ،‬آراﻣﺶ‪ ،‬دوراﻧﺪﻳﺸﻲ و ﺣﺴﻦ ﺗﺪﺑﻴﺮي ﻛﻪ از ﺧﻮد‬
‫ﺑﺮوز داد ﺗﻮاﻧﺴﺖ در آن اﻣﺮ ﻣﻬﻢ و ﺧﻄﻴﺮ ﺑﻪ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ دﺳﺖ ﻳﺎﺑﺪ‪ .‬در اﻳﻦﺟﺎ ﻣﺎ ﺑﻪ‬
‫ﻣﺮاﺣﻠﻲ ﻛﻪ او در اﻳﻦ ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﻃﻲ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪:‬‬
‫اﻟﻒ‪ :‬اراﺋﻪ روش ﻛﺎر ﺷﻮرا در اوﻟﻴﻦ ﺟﻠﺴﻪ آن‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺷﻨﻴﺪن دﻳﺪﮔﺎه و آراي‬
‫ﻫﻤﻪ اﻋﻀﺎ و ﺷﻨﺎﺧﺖ اﻫﺪاف ﻫﺮ ﻳﻚ از آﻧﺎن اوﻟﻴﻦ ﮔﺎم ﺑﻮد ﺗﺎ او ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺎ ﻋﻠﻢ و‬
‫ﺑﺼﻴﺮت در اﻳﻦ راه ﺣﺮﻛﺖ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ب‪ :‬اﺳﺘﻌﻔﺎ و ﻛﻨﺎر ﻛﺸﻴﺪن ﺧﻮد از ﻧﺎﻣﺰدي ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﺗﺎ ﻫﺮ ﻧﻮع ﺷﻜﻲ در زﻣﻴﻨﻪ‬
‫را از ﻣﻴﺎن ﺑﺮد‪.‬‬
‫ج‪ :‬ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺗﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﻫﺮ ﻳﻚ از اﻋﻀﺎ را ﺑﺸﻨﺎﺳﺪ و در اﺛﻨﺎي‬
‫ﻣﺬاﻛﺮات و ﺑﺎ ﮔﺮاﻳﺶ ﺳﻌﺪ و زﺑﻴﺮ ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﺧﻠﻴﻔﻪ را ﺷﻨﺎﺧﺖ‪.‬‬
‫د‪ :‬ﻧﻈﺮ ﻋﺜﻤﺎن و ﻋﻠﻲ را ﻛﻪ ﻧﺎﻣﺰد ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻮدﻧﺪ در ﻣﻮرد ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺟﻮﻳﺎ ﺷﺪ و‬
‫داﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺪام از آﻧﺎن‪ ،‬در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ آن ﻣﻘﺎم ﻧﺮﺳﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻛﺲ را‬
‫ﺳﺰاوارﺗﺮ از رﻗﻴﺐ ﺧﻮد ﻧﻤﻲداﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺏ ﺍﻷﺣﮑﺎﻡ )‪.(۷۲۰۷‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺘﻤﻬﻴﺪ ﻭ ﺍﻟﺒﻴﺎﻥ‪.۲۶ ،‬‬
‫‪121‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﻫ‪ :‬او ﻏﻴﺮ از اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا‪ ،‬ﺑﺎ ﺧﻮاص‪ ‬و ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان و ﻧﻴﺰ دﻳﮕﺮ اﻗﺸﺎر ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫ﻣﺸﻮرت ﻛﺮد و ﭘﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺑﺮد ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺮدم ﻫﻴﭻﻛﺲ را ﭼﻮن ﻋﺜﻤﺎن ﺳﺰاوار‬
‫‪1‬‬
‫وﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﻧﻤﻲﺑﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف ﺑﺎ ﻛﻴﺎﺳﺖ‪ ،‬دراﻳﺖ و ﻛﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﺧﻮد از ﻧﺎﻣﺰدي ﻣﻘﺎم‬
‫ﺧﻼﻓﺖ و ﭼﺸﻢ ﺑﺴﺘﻦ ﺑﺮ ﺧﻮاﻫﺶ و ﻣﻴﻞ درون‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺴﺖ اﻣﺖ را از اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻣﻬﻢ‬
‫ﻋﺒﻮر دﻫﺪ ﻛﻪ ﺧﻮد‪ ،‬ﺟﺎي ﺑﺴﻲ ﺗﻘﺪﻳﺮ و ﺳﺘﺎﻳﺶ دارد‪.‬‬
‫ذﻫﺒﻲ در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬از ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ اﻗﺪاﻣﺎت ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف در ﺟﺮﻳﺎن‬
‫ﻣﺬاﻛﺮات ﺷﻮري‪ ،‬ﺣﺬف ﺧﻮد از ﻧﺎﻣﺰدي ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻮد؛ او ﺳﭙﺲ ﻓﺮدي را ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻣﻘﺎم ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ ﻛﻪ اﻫﻞ ﺣﻞ و ﻋﻘﺪ و ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ او را ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻣﻲدادﻧﺪ؛ او در اﻳﻦ ﻛﺎر‬
‫ﻣﻬﻢ‪ ،‬ﺑﺎ ﻛﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﻫﺮ ﻧﻮع ﺗﻤﺎﻳﻞ و ﺗﺒﻌﻴﺾ‪ ،‬اﻣﺖ را ﺑﻪ ﺑﻴﻌﺖ ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﺳﻮق داد‪ ،‬اﮔﺮ‬
‫او ﺑﻪ ﻓﻜﺮ اﻳﻦ ﻣﻘﺎم ﺑﻮد ﻳﺎ ﺧﻮد را ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﻲﻧﻤﻮد و ﻳﺎ ﭘﺴﺮ ﻋﻤﻮﻳﺶ‪ ،‬ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻲ‬
‫‪2‬‬
‫وﻗﺎص را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻘﺎم ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺗﺼﻮﻳﺮي دﻳﮕﺮ از ارزش و اﻫﻤﻴﺖ ﺷﻮرا در ﻋﺼﺮ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ‬
‫ﺑﻪ ﻣﻨﺼﻪ ﻇﻬﻮر رﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﻋﺒﺎرت ﺑﻮد از اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮرا و ﺗﻌﻴﻴﻦ او‬
‫‪3‬‬
‫ﺑﻌﺪ از ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم و ﺑﻴﻌﺖ آﻧﺎن ﺑﺎ او‪.‬‬

‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬أﺑﺎﻃﻴﻞ و أﻛﺎذﻳﺐ راﻓﻀﻲﻫﺎ درﻣﻮرد ﻣﺎﺟﺮاي ﺷﻮرا‬


‫راﻓﻀﻲﻫﺎ در ﻣﻮرد ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼم‪ ،‬دﺳﺖ ﺑﻪ ﺟﻌﻞ اﺧﺒﺎر و رواﻳﺎت دروﻏﻴﻨﻲ زدهاﻧﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺎﺟﺮاي ﺷﻮرا واﻧﺘﺨﺎب ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ از اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﺴﺘﺜﻨﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺧﺎورﺷﻨﺎﺳﺎن ﻧﻴﺰ در آﺛﺎر‬
‫ﺧﻮد اﻳﻦ رواﻳﺎت را ﻣﻨﻌﻜﺲ ﻛﺮده و آنﻫﺎ را ﮔﺴﺘﺮش دادهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ از آﻧﺎن‪ ،‬ﻣﺘﺄﺳﻔﺎﻧﻪ‬
‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن و ﻣﺤﻘّﻘﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ ﻧﻴﺰ ﺑﺪون ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﭘﺎﻻﻳﺶ رواﻳﺖ و اﺧﺒﺎر‪ ،‬در ﻛﺘﺎبﻫﺎي‬
‫ﺧﻮد‪ ،‬آﻧﺎن را ﻣﻮرد اﺳﺘﻨﺎد ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺻﺎﺩﻕ ﻋﺮﺟﻮﻥ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۷۱ – ۷۰ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺳﻴﺮ ﺃﻋﻼﻡ ﺍﻟﻨﺒﻼﺀ )‪.(۸۶/۱‬‬
‫‪ -٣‬ﺩﺭﺍﺳﺎﺕ ﻓﯽ ﻋﻬﺪ ﺍﻟﻨﺒﻮﺓ ﻭ ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ‪.۲۷۸ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪122‬‬

‫راﻓﻀﻲﻫﺎ ﺑﺎ اﻫﺘﻤﺎم ﺑﻪ اﻳﻦ روﻳﺪاد ﻣﻬﻢ در ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼم‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺄﻟﻴﻒ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ و‬
‫ﻧﺸﺮ أﻛﺎذﻳﺐ و أﺑﺎﻃﻴﻞ راﺟﻊ ﺑﻪ آن ﭘﺮداﺧﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ أﺑﻮﻣﺨﻨﻒ و‬
‫ﻛﺘﺎب او‪ ،‬ﻛﺘﺎب اﻟﺸﻮري‪ ،‬اﺑﻦ ﻋﻘﺪه‪ ،‬اﺑﻦ ﺑﺎﺑﻮﻳﻪ‪ 1‬ﻣﻲﺗﻮان اﺷﺎره ﻛﺮد‪ .‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ از ﻃﺮﻳﻖ‬
‫واﻗﺪﻳﻪ رواﻳﺘﻲ را راﺟﻊ ﺑﻪ ﻣﺎﺟﺮاي ﺷﻮرا و ﺑﻴﻌﺖ ﻣﺮدم ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻘﻞ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪.2‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ از ﻃﺮﻳﻖ ﻋﺒﻴﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﻲ رواﻳﺘﻲ در ﻣﻮرد ﻗﺘﻞ ﻋﻤﺮ و ﺗﻌﻴﻴﻦ اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا‪،‬‬
‫وﺻﻴﺖ او در ﺧﺼﻮص ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﻠﻲ و ﻋﺜﻤﺎن و وﺻﻴﺖ او ﺑﻪ ﺻﻬﻴﺐ در اﻳﻦ‬
‫‪3‬‬
‫زﻣﻴﻨﻪ را در ﻛﺘﺎب ﺧﻮد ﺑﻪ ﺛﺒﺖ رﺳﺎﻧﻴﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﻴﺰ ﺑﻼذري ﺧﺒﺮي را در ﻣﻮرد ﻣﺎﺟﺮاي ﺷﻮرا و ﺟﺮﻳﺎن ﺑﻴﻌﺖ ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬از‬
‫اﺑﻮﻣﺨﻨﻒ‪ ،4‬ﻫﺸﺎم ﻛﻠﺒﻲ‪ ،5‬واﻗﺪي‪ 6‬و ﻋﺒﻴﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﻲ‪ 7‬ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻃﺒﺮي ﻫﻢ در‬
‫‪8‬‬
‫اﻳﻦ ﻣﺎﺟﺮا‪ ،‬ﺑﻪ رواﻳﺘﻲ از اﺑﻮﻣﺨﻨﻒ اﺳﺘﻨﺎد ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﺑﻦ اﺑﻲﺣﺪﻳﺪ در ﺑﻴﺎن ﺟﺮﻳﺎن ﺷﻮرا‪ ،‬از رواﻳﺎت اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰﻳﺰ ﺟﻮﻫﺮي‪ 9‬و‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻛﺘﺎب »اﻟﺸﻮري« واﻗﺪي اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .10‬ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﻀﺎﻣﻴﻦ اﻳﻦ رواﻳﺎت‬
‫ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬

‫‪ -1‬ﻣﺘﻬﻢ ﻧﻤﻮدن ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻪ ﺗﺒﻌﻴﺾ در اﻣﺮ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ‬


‫رواﻳﺎت ﻣﺠﻌﻮﻟﻲ وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ را ﻣﺘﻬﻢ ﺑﻪ ﺗﺒﻌﻴﺾ و ﺿﺎﻳﻊ ﻛﺮدن ﺣﻖ دﻳﮕﺮان‬
‫در ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ و ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻲ از اﻗﺪاﻣﺎت ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺟﻬﺖ‬
‫ﺑﺮﮔﺰﻳﺪن ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺧﺸﻨﻮد ﻧﺒﻮده اﺳﺖ‪ .‬اﺑﻮﻣﺨﻨﻒ و ﻫﺸﺎم ﻛﻠﺒﻲ از ﭘﺪر ﺧﻮد و اﺣﻤﺪ‬

‫‪ ١‬ﺍﻟﺬﺭﻳﻌﺔ ﺇﻟﯽ ﺗﺼﺎﻧﻴﻒ ﺍﻟﺸﻴﻌﻪ )‪.(۲۴۶/۱۴‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ ﺍﻟﮑﱪﯼ )‪.(۶۷ – ۶۳/۳‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ ﺍﻟﮑﱪﯼ )‪.(۳۴۰/۳‬‬
‫‪ -٤‬ﺃﻧﺴﺎﺏ ﺍﻷﺷﺮﺍﻑ )‪.(۱۹- ۱۸‬‬
‫‪ -٥‬ﺃﻧﺴﺎﺏ ﺍﻷﺷﺮﺍﻑ )‪.(۱۹- ۱۸‬‬
‫‪ -٦‬ﺃﻧﺴﺎﺏ ﺍﻷﺷﺮﺍﻑ )‪.(۱۹- ۱۸‬‬
‫‪ -٧‬ﺃﻧﺴﺎﺏ ﺍﻷﺷﺮﺍﻑ )‪.(۶/۵‬‬
‫‪ -٨‬ﺃﺛﺮ ﺍﻟﺘﺸﻴﻊ ﻋﻠﯽ ﺍﻟﺮﻭﺍﻳﺎﺕ ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺨﻴﻪ‪ ،‬ﻋﺒﺪﺍﻟﻌﺰﻳﺰ ﻧﻮﺭ‪.۳۲۱ ،‬‬
‫‪ -٩‬ﺷﺮﺡ ‪‬ﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏﻪ )‪ ۵۰ ،۴۹/۹‬ﻭ‪.(۵۸‬‬
‫‪ -١٠‬ﺷﺮﺡ ‪‬ﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏﻪ )‪.(۱۵/۹‬‬
‫‪123‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﺟﻮﻫﺮي رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ وﺻﻴ‪‬ﺖ ﻛﺮد‪ :‬در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﺗﻌﺪاد آراي دو ﻧﺎﻣﺰد ﺑﺮاﺑﺮ‬
‫ﺷﺪ‪ ،‬ﻧﺎﻣﺰد ﻣﻮرد ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ اﻧﺘﺨﺎب ﮔﺮدد و ﻋﻠﻲ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ‬
‫اﺣﺴﺎس ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ ﺣﻘّﺶ ﺿﺎﻳﻊ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ؛ زﻳﺮا ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ راﺑﻄﻪ‬
‫داﻣﺎدياي ﻛﻪ ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎن داﺷﺖ و از ﻃﺮﻳﻖ ازدواج ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﺎ امﻛﻠﺜﻮم دﺧﺘﺮ ﻋﻘﺒﻪ ﺑﻦ‬
‫أﺑﻲ ﻣﻌﻴﻂ و ﺧﻮاﻫﺮ وﻟﻴﺪ ﺣﺎﺻﻞ آﻣﺪه ﺑﻮد‪ ،1‬او را اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .2‬اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﺑﺎ رد‪ ‬ﻫﺮ‬
‫ﻧﻮع ﻧﺴﺒﺖ ﻧﺰدﻳﻚ ﻣﻴﺎن ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ و ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﻧﻪ ﺑﺮادر‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻮد ﻧﻪ ﭘﺴﺮ ﻋﻤﻮ و ﻧﻪ از ﻗﺒﻴﻠﻪ او؛ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ از ﺑﻨﻲزﻫﺮه ﺑﻮد و ﻋﺜﻤﺎن از ﺑﻨﻲاﻣﻴﻪ‬
‫و راﺑﻄﻪ ﺑﻨﻲزﻫﺮه ﺑﺎ ﺑﻨﻲﻫﺎﺷﻢ ﺑﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮ از راﺑﻄﻪ آن ﺑﺎ ﺑﻨﻲاﻣﻴﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬از‬
‫ﻃﺮﻓﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﻨﻲزﻫﺮه‪ ،‬داﺋﻲﻫﺎي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﺑﻮدﻧﺪ و ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ و ﺳﻌﺪ ﺑﻦ أﺑﻲ‬
‫وﻗّﺎص ﻧﻴﺰ ﻣﻦ ﺟﻤﻠﻪ آنﻫﺎ ﺑﺸﻤﺎر ﻣﻲآﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﺳﻌﺪ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫»اﻳﻦ ﻣﺮد‪ ،‬داﺋﻲ ﻣﻦ اﺳﺖ«‪ .3‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺎﻳﺪ در ﻧﻈﺮ داﺷﺖ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻴﻦ‬
‫دو ﻣﻬﺎﺟﺮ و ﻳﺎ دو اﻧﺼﺎر ﭘﻴﻤﺎن اﺧﻮ‪‬ت ﺑﺮﻗﺮار ﻧﻜﺮد و ﻃﺒﻖ اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺸﻬﻮر آن‬
‫ﺣﻀﺮتص ﺳﻌﺪ ﺑﻦ رﺑﻴﻊ‪ 4‬را ﺑﺮادر ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻤﻮدﻧﺪ؛ ﺣﺎل اﻳﻦ‬
‫رواﻳﺎت ﻣﺠﻬﻮل او ﻳﺎ از ﻳﺎد ﺑﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺧﻮﻧﻲ‪ ،‬ﻧﺰد ﻋﺮب‪ ،‬از ﻧﺴﺒﺖ داﻣﺎدي‬
‫ﻗﻮيﺗﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ؛ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ آﻧﺎن آن راﺑﻄﺔ ﻋﻤﻴﻖ و ﺷﮕﺮف ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻧﺴﻞ اول را‬
‫درك ﻧﻨﻤﻮده و ﭘﻲ ﻧﺒﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﺑﺮاﺳﺎس راﺑﻄﻪ ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪي ﻧﺒﻮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -2‬ﺣﺰب ﺑﻨﻲاﻣﻴ‪‬ﻪ و ﺣﺰب ﺑﻨﻲﻫﺎﺷﻢ‬


‫در رواﻳﺖ اﺑﻮﻣﺨﻨﻒ ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه ﻛﻪ ﻳﺎران رﺳﻮل ﺧﺪاص در اﻣﺮ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻪ دو‬
‫دﺳﺘﻪ ﻃﺮﻓﺪاران ﺑﻨﻲاﻣﻴﻪ و ﻃﺮﻓﺪاران ﺑﻨﻲﻫﺎﺷﻢ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷﺪﻧﺪ و در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﺎ ﻫﻢ ﺑﻪ‬
‫ﻣﺠﺎدﻟﻪ و ﻧﺰاع ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ؛ اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻗﺒﻴﻞ رواﻳﺎت ﺑﺮاﺳﺎس ﻫﻴﭻ ﺳﻨﺪ ﻣﻌﺘﺒﺮ‬
‫و ﺻﺤﻴﺤﻲ ﻧﻤﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .5‬ﻣﺘﺄﺳﻔﺎﻧﻪ ﺑﻌﻀﻲ از ﻣﺆر‪‬ﺧﺎن ﺑﺮ اﺳﺎس ﻫﻤﻴﻦ رواﻳﺎت ﻏﻴﺮﻣﻌﺘﺒﺮ‪،‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ ﺍﻟﮑﱪﯼ )‪.(۱۲۷/۳‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﺛﺮ ﺍﻟﺘﺸﻴﻊ ﻋﻠﯽ ﺍﻟﺮﻭﺍﻳﺎﺕ ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺨﻴﻪ‪.۳۲۲ ،‬‬
‫‪ -٣‬ﺻﺤﻴﺢ ﺳﻨﻦ ﺍﻟﺘﺮﻣﺬﯼ )‪.(۴۰۱۸‬‬
‫‪ -٤‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺏ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺍﻷﻧﺼﺎﺭ )‪.(۳۷۸۰‬‬
‫‪ -٥‬ﻣﺮﻭﻳﺎﺕ ﺍﺑﯽ ﳐﻨﻒ ﻓﯽ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ‪.۱۷۸– ۱۷۷ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪124‬‬

‫ﺑﻪ ﺗﺤﻠﻴﻞﻫﺎ و ﺑﺮرﺳﻲﻫﺎي اﺷﺘﺒﺎﻫﻲ ﮔﺮﻓﺘﺎر آﻣﺪهاﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦﻛﻪ آﻧﺎن ﻣﻮﺿﻮع ﻣﺸﻮرت‬
‫اﺻﺤﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ در ﺧﺼﻮص اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺟﺪﻳﺪ را ﺑﻪ اﺧﺘﻼﻓﺎﺗﻲ ﻋﺸﺎﻳﺮي ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮ‬
‫ﻛﺸﻴﺪهاﻧﺪ‪ ،‬واﻳﻦﻛﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ دو ﮔﺮوه اﻣﻮي و ﻫﺎﺷﻤﻲ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻳﻚ ﺗﺼﻮﻳﺮي‬
‫ﻣﺮدود و ﻣﻄﺮود اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا آﻧﺎن در ﻛﻨﺎر ﻫﻢ و ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﻼم ﺑﺎ ﭘﺪران و ﺑﺮادران و‬
‫ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻧﺒﺮد ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬آﻧﺎن ﻣﺘﺎع ﺑﻲارزش دﻧﻴﺎ را ﻓﺪا ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﺗﺎ دﻳﻦ ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ ﻛﻨﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﻮع ﻣﻮﺿﻌﮕﻴﺮيﻫﺎ و اﻗﺪاﻣﺎت از ﺻﺤﺎﺑﻪاي ﻛﻪ ﺑﺸﺎرت ﺑﻬﺸﺖ ﺑﻪ آﻧﺎن داده‬
‫ﺷﺪه ﻛﺎﻣﻼً ﻏﻴﺮﻣﻤﻜﻦ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬آﻧﺎن ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرﮔﻮارﺗﺮ از آن ﺑﻮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺸﻜﻼت و‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺧﻮد را از اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﺣﻞّ و ﻓﺼﻞ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -3‬ﺳﺨﻨﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ دروغ ﺑﻪ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ أﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐ ﻧﺴﺒﺖ دادهاﻧﺪ‬


‫اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﺆر‪‬ﺧﺎﻧﻲ ﭼﻮن اﺑﻦ ﺟﺮﻳﺮ از راوﻳﺎﻧﻲ ﻧﺎﺷﻨﺎس‬
‫رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻲ ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﻮ ﻣﺮا ﻓﺮﻳﺐ دادي و ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ ﻣﻘﺎم‬
‫ﺧﻼﻓﺖ رﺳﺎﻧﺪي ﺗﺎ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﺎ ﺗﻮ ﻣﺸﻮرت ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﺗﻮ در ﺧﻼﻓﺖ او ﺻﺎﺣﺐ ﻗﺪرت‬
‫ﺑﺎﺷﻲ و ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﭼﻮن آﻳﻪ‪:‬‬
‫‪ P O N M L KJ I H G F E D C B A m‬‬

‫‪ l\[ZYX WVUTSRQ‬ﺍﻟﻔﺘﺢ‪١٠ :‬‬


‫)ﺑﻲﮔﻤﺎن ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ )در ﺑﻴﻌﻪ اﻟﺮﺿﻮانِ ﺣﺪﻳﺒ ‪‬ﻴﻪ( ﺑﺎ ﺗﻮ ﭘﻴﻤﺎن )ﺟﺎن( ﻣﻲﺑﻨﺪﻧﺪ‪ ،‬در‬
‫ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﺎ ﺧﺪا ﭘﻴﻤﺎن ﻣﻲﺑﻨﺪﻧﺪ‪ ،‬و در اﺻﻞ )دﺳﺖ ﺧﻮد را ﻛﻪ در دﺳﺖ ﭘﻴﺸﻮا و‬
‫رﻫﺒﺮﺷﺎن ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻣﻲﮔﺬارﻧﺪ‪ ،‬و دﺳﺖ رﺳﻮل ﺑﺎﻻي دﺳﺖ اﻳﺸﺎن ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬اﻳﻦ دﺳﺖ‬
‫ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻪ دﺳﺖ ﺧﺪا اﺳﺖ و( دﺳﺖ ﺧﺪا ﺑﺎﻻي دﺳﺖ آﻧﺎن اﺳﺖ! ﻫﺮ ﻛﺲ ﭘﻴﻤﺎنﺷﻜﻨﻲ‬
‫ﻛﻨﺪ ﺑﻪ زﻳﺎن ﺧﻮد ﭘﻴﻤﺎنﺷﻜﻨﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و آن ﻛﺲ ﻛﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﭘﻴﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺧﺪا ﺑﺴﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ وﻓﺎدار ﺑﻤﺎﻧﺪ و آن را رﻋﺎﻳﺖ ﺑﺪارد‪ ،‬ﺧﺪا ﭘﺎداش ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﻪ او ﻋﻄﺎء ﻣﻲﻛﻨﺪ(‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻭﻥ‪ ،‬ﺃﻣﻴﻦ ﺍﻟﻘﻀﺎﺓ‪.۷۹ – ۷۸ ،‬‬


‫‪125‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫را ﺷﻨﻴﺪ از ﺳﺨﻦ ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺨﺎﻟﻒ اﺣﺎدﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا در واﻗﻊ روش‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺮﺧﻼف اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ ﺿﻌﻴﻒ و ﻣﺠﻬﻮﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ راﻓﻀﻲﻫﺎ و داﺳﺘﺎنﭘﺮدازاﻧﻲ‬
‫‪1‬‬
‫ﻛﻪ ﺣﺪﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ و ﺑﺎﻃﻞ را از ﻫﻢ ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻧﻤﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -4‬ﻣﺘﻬﻢ ﻛﺮدن ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص و ﻣﻐﻴﺮه ﺑﻦ ﺷﻌﺒﻪ‬


‫اﺑﻮﻣﺨﻨﻒ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص و ﻣﻐﻴﺮه ﺑﻦ ﺷﻌﺒﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺟﺮﻳﺎن ﺟﻠﺴﻪ‬
‫ﺷﻮرا‪ ،‬ﺑﺮ در ﺧﺎﻧﻪاي ﻛﻪ اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا در آنﺟﺎ ﺑﻮدﻧﺪ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ‬
‫اﺑﻲوﻗﺎص از ﻛﻨﺎر آن رد‪ ‬ﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺎل ﺑﻪ اﻳﻦ رﻓﺘﺎري ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدﻣﺎن ﭘﺴﺖ ﻧﻴﺰ از اﻳﻦ‬
‫ﻛﺎر اﻣﺘﻨﺎع ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬از اﻳﻦ ﻋﺠﻴﺐﺗﺮ ﺳﺨﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻪ اوﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦﺟﺎ ﻧﺸﺴﺘﻪاﻳﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺮدم ﻓﻜﺮ ﻛﻨﺪ ﺷﻤﺎ ﻋﻀﻮ ﺷﻮرا ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ اﻋﻀﺎي آنرا ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﻛﺲ‬
‫در اﻳﻦ رواﻳﺖ‪ ،‬ﺧﻮب ﺑﻴﺎﻧﺪﻳﺸﺪ ﻛﺎﻣﻼً ﭘﻲ ﺑﻪ ﺗﻨﺎﻗﻀﺎت آن ﻣﻲﺑﺮد‪ .‬دﻛﺘﺮ ﻳﺤﻴﻲاﻟ ‪‬ﻴﺤ‪‬ﻴﻲ در‬
‫ﻛﺘﺎب ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺜﺎلﻫﺎ و ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﻳﻲ ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﻛﻪ ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت ﺑﻄﻼن اﻳﻦ رواﻳﺖ ﻛﻔﺎﻳﺖ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .2‬در واﻗﻊ اﻳﻦ ﻧﮕﺎﻫﻲ ﺑﻮد ﻛﻮﺗﺎه ﺑﺮ اﻳﻦ رواﻳﺎت ﻣﺠﻌﻮل ﺗﺎ ﻫﻮﺷﻴﺎر ﺷﺪ و از اﻳﻦ‬
‫ﻧﻮع رواﻳﺎت ﻛﻪ در ﮔﻮﺷﻪﮔﻮﺷﻪ ﺗﺎرﻳﺦ و ﻓﺮﻫﻨﮓ اﺳﻼم ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﭙﺮﻫﻴﺰﻳﻢ‪.‬‬

‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺳﺰاوارﺗﺮ ﺑﻮدن ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن ﺑﻪ اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ‬


‫ﻫﻴﭻ ﺷﻜﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن ﺑﻪ ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﺳﺰاوارﺗﺮ ﺑﻮدﻧﺪ و اﻳﻦ را ﻫﺮ‬
‫ﺻﺎﺣﺐ ﻗﻠﺐ و ﻓﻜﺮ ﭘﺎك و ﺑﺪور از ﻧﻔﺮت ﺑﺪان اذﻋﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺗﻨﻬﺎ راﻓﻀﻲﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪﺷﺎن از دﻳﻦ‪ ،‬ﻟﻌﻦ و دﺷﻨﺎم ﺻﺤﺎﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ رواﻳﺎت و‬
‫اﺑﺎﻃﻴﻞ ﻛﻪ ﺑﻲارزش ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻄﻼن آنﻫﺎ آﺷﻜﺎر اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲﭘﺮدازﻧﺪ‪ .3‬در ﻣﻮرد ﺳﺰاوارﺗﺮ‬
‫ﺑﻮدن ﻋﺜﻤﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﻗﺮآن و اﺣﺎدﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل در ﻗﺮآن ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭ ﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ )‪.(۱۵۲/۷‬‬


‫‪ -٢‬ﻣﺮﻭﻳﺎﺕ ﺃﺑﯽ ﳐﻨﻒ‪ ،‬ﺹ‪.۱۷۹‬‬
‫‪ -٣‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨ‪‬ﺔ ﻓﯽ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻪ )‪.(۶۵۶/۲‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪126‬‬

‫‪ g f e d c b a ` _  ^ ] \ m‬‬

‫‪ x w vu t s r q p o n m l k j i h‬‬

‫‪ l d cba`_~}|{ zy‬ﺍﻟﻨﻮﺭ‪٥٥ :‬‬


‫)ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ از ﺷﻤﺎ ﻛﻪ اﻳﻤﺎن آوردهاﻧﺪ و ﻛﺎرﻫﺎي ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ اﻧﺠﺎم دادهاﻧﺪ‪،‬‬
‫وﻋﺪه ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ آﻧﺎن را ﻗﻄﻌﺎً ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ )ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن‪ ،‬و وارث ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻲ و ﺣﻜﻮﻣﺖ‬
‫اﻳﺸﺎن( در زﻣﻴﻦ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد )ﺗﺎ آن را ﭘﺲ از ﻇﻠﻢ ﻇﺎﻟﻤﺎن‪ ،‬در ﭘﺮﺗﻮ ﻋﺪل و داد ﺧﻮد‬
‫آﺑﺎدان ﮔﺮداﻧﻨﺪ( ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن )دادﮔﺮ و ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻠّﺘﻬﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ( را ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ‬
‫)ﻃﺎﻏﻴﺎن و ﻳﺎﻏﻴﺎن ﺳﺘﻤﮕﺮ( ﻗﺒﻞ از ﺧﻮد )در ادوار و اﻋﺼﺎر دور و دراز ﺗﺎرﻳﺦ( ﻛﺮده‬
‫اﺳﺖ )و ﺣﻜﻮﻣﺖ و ﻗﺪرت را ﺑﺪاﻧﺎن ﺑﺨﺸﻴﺪه اﺳﺖ(‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ آﺋﻴﻦ )اﺳﻼم ﻧﺎم( اﻳﺸﺎن‬
‫را ﻛﻪ ﺑﺮاي آﻧﺎن ﻣﻲﭘﺴﻨﺪد‪ ،‬ﺣﺘﻤﺎً )در زﻣﻴﻦ( ﭘﺎﺑﺮﺟﺎ و ﺑﺮﻗﺮار ﺧﻮاﻫﺪ ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ‬
‫ﺧﻮف و ﻫﺮاس آﻧﺎن را ﺑﻪ اﻣﻨﻴ‪‬ﺖ و آراﻣﺶ ﻣﺒﺪ‪‬ل ﻣﻲﺳﺎزد‪) ،‬آن ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﺪون دﻏﺪﻏﻪ‬
‫و دﻟﻬﺮه از دﻳﮕﺮان‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ( ﻣﺮا ﻣﻲﭘﺮﺳﺘﻨﺪ و ﭼﻴﺰي را اﻧﺒﺎزم ﻧﻤﻲﮔﺮداﻧﻨﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ‬
‫)وﻋﺪه راﺳﺘﻴﻦ( ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻛﺎﻓﺮ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬آﻧﺎن ﻛﺎﻣﻼً ﺑﻴﺮون ﺷﻮﻧﺪﮔﺎن )از داﺋﺮه اﻳﻤﺎن و‬
‫اﺳﻼم( ﺑﺸﻤﺎرﻧﺪ )و ﻣﺘﻤﺮّدان و ﻣﺮﺗﺪ‪‬ان ﺣﻘﻴﻘﻲ ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ((‪.‬‬
‫ﻫﺮ آﻳﻨﻪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﺼﺎدﻳﻖ اﻳﻦ آﻳﻪ ﺷﺮﻳﻔﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﺎن را ﻗﺪرت و‬
‫ﻣﻜﺎﻧﺖ‪ ،‬ﻋﻄﺎ ﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬او در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬ﻋﺪاﻟﺖ را ﮔﺴﺘﺮاﻧﻴﺪ و اﻗﺎﻣﺔ ﻧﻤﺎز‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ زﻛﺎت و اﻣﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﺮوف و ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ را ﺳﻴﺮه ﺧﻮﻳﺶ ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﺧﺪاوﻧﺪ – ﻋﺰّوﺟﻞّ – در ﻗﺮآن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ P O NM L K J I H G F E D C B Am‬‬

‫‪ l _^] \[ZY XW VUTSRQ‬ﺍﻟﻔﺘﺢ‪١٦ :‬‬


‫)ﺑﻪ ﺑﺎزﭘﺲﻣﺎﻧﺪﮔﺎن ﻋﺮﺑﻬﺎي ﺑﺎدﻳﻪﻧﺸﻴﻦ ﺑﮕﻮ‪ :‬از ﺷﻤﺎ دﻋﻮت ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻮي‬
‫ﻗﻮﻣﻲ ﺟﻨﮕﺠﻮ و ﭘﺮﻗﺪرت ﺑﻴﺮون روﻳﺪ‪ .‬ﺑﺎ آﻧﺎن ﭘﻴﻜﺎر ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ ﻳﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪) .‬ﻳﻌﻨﻲ دو راه ﺑﻴﺸﺘﺮ در ﭘﻴﺶ ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ داﺷﺖ‪ :‬رزم ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬ﻳﺎ ﭘﺬﻳﺮش‬

‫‪ -١‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨ‪‬ﺔ ﻓﯽ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )‪.(۶۵۶/۲‬‬


‫‪127‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫دﻳﻦ آﻧﺎن(‪ .‬اﮔﺮ ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺎداش ﺧﻮﺑﻲ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺧﻮاﻫﺪ داد‪ ،‬و اﮔﺮ‬
‫ﺳﺮﭘﻴﭽﻲ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﻧﻴﺰ ﺳﺮﭘﻴﭽﻲ ﻛﺮدهاﻳﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎ ﻋﺬاب دردﻧﺎﻛﻲ‬
‫ﻋﺬاﺑﺘﺎن ﺧﻮاﻫﺪ داد(‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ از رﺣﻠﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﭘﺲ از اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ آن‬
‫ﺑﺎدﻳﻪﻧﺸﻴﻨﺎن ﻋﺮب را ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﺎ روﻣﻴﺎن‪ ،‬اﻳﺮاﻧﻴﺎن و ﺗﺮكﻫﺎ ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻃﺒﻖ ﻧﺺ‪‬‬
‫ﺻﺮﻳﺢ ﻗﺮآن‪ ،‬آن ﺧﻠﻔﺎ واﺟﺐ اﻻﻃﺎﻋﻪ ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻗﺎﻋﺪﺗﺎً ﺧﻼﻓﺖ آﻧﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﺮﺣﻖ ﺑﻮده‬
‫‪1‬‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -3‬اﺑﻮﻣﻮﺳﻲ أﺷﻌﺮيس از رﺳﻮل ﺧﺪاص رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ او روزي ﺑﺎ ﺣﻀﺮت‬
‫در ﻳﻜﻲ از ﺑﺎﻏﻬﺎي ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺮدي درِ ﺑﺎغ را ﻛﻮﺑﻴﺪ‪ ،‬ﺣﻀﺮتص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﺍﺋﺬﻥ ﻟﻪ ﻭﺑﺸﺮﻩ ﺑﺎﳉﻨﺔ«‪.‬‬
‫»ﺑﺮو در را ﺑﺎز ﻛﻦ و ﺑﻪ آنﻛﻪ ﭘﺸﺖ در اﺳﺖ ﺑﮕﻮ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺗﻮ را ﺑﻪ‬
‫ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺸﺎرت ﻣﻲدﻫﺪ«‪ .‬و ﭼﻮن در را ﺑﺎز ﻧﻤﻮد دﻳﺪم آنﻛﻪ ﭘﺸﺖ در اﺳﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﭘﺲ از ﻣﺪﺗﻲ‪ ،‬ﻣﺮد دﻳﮕﺮي درِ ﺑﺎغ را ﻛﻮﺑﻴﺪ‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺎز ﺑﻪ ﻣﻦ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﺍﺋﺬﻥ ﻟﻪ ﻭﺑﺸﺮﻩ ﺑﺎﳉﻨﺔ«‪.‬‬
‫»ﺑﻪ آﻧﻜﻪ ﭘﺸﺖ در اﺳﺖ ﺑﮕﻮﻳﻢ رﺳﻮل ﺧﺪاص او را ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺸﺎرت ﻣﻲدﻫﺪ«‪.‬‬
‫ﭼﻮن در را ﮔﺸﻮدم دﻳﺪم ﻛﻪ او ﻋﻤﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ از ﮔﺬﺷﺖ ﻟﺤﻈﺎﺗﻲ‪ ،‬ﻣﺮد دﻳﮕﺮي در ﺑﺎغ‬
‫را ﻛﻮﺑﻴﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﺎرﻫﻢ ﺣﻀﺮتص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﺍﺋﺬﻥ ﻟﻪ ﻭﺑﺸﺮﻩ ﺑﺎﳉﻨﺔ ﻋﻠﻰ ﺑﻠﻮﻯ ﺗﺼﻴﺒﻪ«‪.‬‬
‫»ﺑﺮو در را ﺑﻪ روي او ﺑﮕﺸﺎ و ﺑﻪ او ﺑﮕﻮ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺗﻮ را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺻﺒﺮ و‬
‫ﺗﺤﻤ‪‬ﻞ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﺼﻴﺒﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ او ﻣﻲآﻳﺪ ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺸﺎرت ﻣﻲدﻫﺪ«‪ .‬ﭼﻮن در را‬
‫ﮔﺸﻮدم‪ ،‬دﻳﺪم ﻋﺜﻤﺎن ﭘﺸﺖ در اﻳﺴﺘﺎده اﺳﺖ‪ .2‬اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬ﺧﻮد اﺛﺒﺎت ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻌﺪ از ﺧﻮﻳﺶ اﺷﺎره ﻧﻤﻮده و ﺳﺎلﻫﺎ ﻗﺒﻞ از وﻗﻮع ﻣﺎﺟﺮاي‬
‫ﻓﺘﻨﻪ ﻣﺜﻞ ﻋﺜﻤﺎنس او دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪس را از آن آﮔﺎه ﻧﻤﻮد‪ .‬از دﻳﮕﺮ ﺳﻮ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‪،‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﻔﺼﻞ ﻓﯽ ﺍﳌﻠﻞ ﻭ ﺍﻷﻫﻮﺍﺀ ﻭ ﺍﻟﻨﺤﻞ )‪.(۱۱۰– ۱۰۹/۴‬‬


‫‪ -٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۳۶۹۵‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪128‬‬

‫ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ رﺿﺎﻳﺖ ﺧﺪا و رﺳﻮﻟﺶص از اﻳﻦ ﻣﺮد ﺑﺰرگ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ در راه دﻳﻦ ﺧﺪا ﺟﺎن‬
‫‪1‬‬
‫ﺧﻮﻳﺶ را از دﺳﺖ داد‪.‬‬
‫‪ -4‬اﺑﻮداود از ﺟﺎﺑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲس رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ﻱ ﺍﻟﻠﻴﻠﺔ ﺭﺟ ﹲﻞ ﺻﺎﱀ‪ :‬ﺃﻥ ﺃﺑﺎ ﺑﻜﺮ ﻧﻴﻂ ﺑﺮﺳﻮﻝ ﺍﷲ ×‪ ،‬ﻭﻧﻴﻂ ﻋﻤﺮ ﺑﺄﰊ ﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻭﻧﻴﻂ ﻋﺜﻤﺎﻥ‬
‫»ﹸﺃ ﹺﺭ ‪‬‬
‫ﺑﻌﻤﺮ«‪.‬‬
‫»اﻣﺸﺐ‪ ،‬ﻣﺮد ﺻﺎﻟﺤﻲ را در ﺧﻮاب دﻳﺪم ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ دﺳﺘﺎن رﺳﻮل ﺧﺪاص را‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ دﺳﺘﺎن اﺑﻮﺑﻜﺮ را و ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﭼﻨﮓ زده اﺳﺖ«‪.‬‬
‫ﺟﺎﺑﺮ ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﭼﻮن رﺳﻮل ﺧﺪاص از ﭘﻴﺶ ﻣﺎ رﻓﺖ‪ ،‬ﻣﺎ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﮔﻔﺘﻴﻢ‪ :‬ﺑﻴﻘﻴﻦ‪ ،‬آن‬
‫ﻣﺮد ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬ﺧﻮد رﺳﻮل ﺧﺪا اﺳﺖ و اﻳﻦ ﺧﻮاب‪ ،‬ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از ﺣﻀﺮت‬
‫‪2‬‬
‫رﺳﻮلص اﻳﻦ ﺑﺰرﮔﻮاران‪ ،‬ﺳﻜﺎن رﻫﺒﺮي اﻣﺖ اﺳﻼم را ﺑﻪ دﺳﺖ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫‪ -5‬ﺣﺎﻛﻢ در ﻛﺘﺎب ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از اﺑﻮﻫﺮﻳﺮهس رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫ﺑﻪ ﻳﺎران ﺧﻮد ﻓﺮﻣﻮد ﻛﻪ‪:‬‬
‫»ﺇ‪‬ﺎ ﺳﺘﻜﻮﻥ ﻓﺘﻨﺔ ﻭﺍﺧﺘﻼﻑ ‪-‬ﺃﻭ ﺍﺧﺘﻼﻑ ﻭﻓﺘﻨﺔ«‪.‬‬
‫»ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ ﻓﺘﻨﻪ و اﺧﺘﻼف ﻋﻈﻴﻤﻲ در ﻣﻴﺎن اﻣ‪‬ﺖ رخ ﻣﻲدﻫﺪ«‪.‬‬
‫ﻳﺎران ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻳﺎ رﺳﻮل اﷲ! ﺑﻪ ﻣﺎ ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ ﻛﻪ در آن وﺿﻌﻴﺖ‪ ،‬ﭼﻜﺎر ﺑﺎﻳﺪ ﻛﺮد؟‬
‫اوص در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﮕﺎه ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﻋﻠﻴﻜﻢ ﺑﺎﻷﻣﲔ ﻭﺃﺻﺤﺎﺑﻪ«‪.‬‬
‫‪3‬‬
‫»ﺟﺎﻧﺐ اﻣﻴﻦ اﻣﺖ و ﻳﺎراﻧﺶ را ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ« ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬از ﻣﻌﺠﺰات ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص و از دﻻﻳﻞ ﺣﻘّﺎﻧﻴ‪‬ﺖ ﻧﺒﻮ‪‬ت اﻳﺸﺎن‬
‫اﺳﺖ‪ .‬از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ‪ ،‬اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬ﻣﺆﻳ‪‬ﺪ ﻋﺜﻤﺎنس و ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﺑﺮ ﺣﻖ ﺑﻮدن او و ﺑﻄﻼن‬
‫ادﻋﺎﻫﺎي دﺷﻤﻨﺎن او ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻧﻴﺮ در ﺣﺪﻳﺜﻲ دﻳﮕﺮ‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪاص اﻋﻼم ﻛﺮد ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن‬
‫‪4‬‬
‫ﺑﺮ ﻃﺮﻳﻖ ﻫﺪاﻳﺖ اﺳﺖ و ﻫﺮﮔﺰ از آن ﻣﻨﺤﺮف ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨ‪‬ﺔ ﻓﯽ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )‪.(۶۵۷/۲‬‬


‫‪ -٢‬ﺳﻨﻦ ﺍﺑﻮﺩﺍﻭﺩ )‪.(۵۱۳/۲‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﳌﺴﺘﺪﺭﮎ )‪.(۹۹/۳‬‬
‫‪ -٤‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨ‪‬ﺔ ﻓﯽ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )‪.(۶۶۰/۲‬‬
‫‪129‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫‪ -6‬اﺑﻮﻋﻴﺴﻲ ‪‬ﺗﺮْﻣ‪‬ﺬي از ام‪‬اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﻋﺎﺋﺸﻪل رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص‬


‫ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫»ﻳﺎ ﻋﺜﻤﺎﻥ‪ ،‬ﺇﻧﻪ ﻟﻌﻞ ﺍﷲ ﻳﻘﻤ‪‬ﺼﻚ ﻗﻤﻴﺼ‪‬ﺎ ﻓﺈﻥ ﺃﺭﺍﺩﻭﻙ ﻋﻠﻰ ﺧﻠﻌﻪ ﻓﻼ ﲣﻠﻌﻪ ﳍﻢ«‪.‬‬
‫»ﺑﺪان ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺮاﻫﻨﻲ را ﺑﺮ ﺗﻦ ﺗﻮ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد ﻛﻪ در ﻫﺮ ﺻﻮرت‪،‬‬
‫اﮔﺮﻣﺮدﻣﺎﻧﻲ ﺗﻮ را وادار ﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ آن را از ﺗﻨﺖ ﺑﻴﺮون ﺑﻴﺎوري‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻣﻜﻦ«‪.1‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ ﺗﺄﻳﻴﺪ ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎنس ﻛﻪ از آن ﺑﻪ ﭘﻴﺮاﻫﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮ‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻣﻲدارد ﻛﻪ اﮔﺮ ﻣﺮدﻣﺎﻧﻲ از ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﺨﻮاﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻣﻴﻞ آﻧﺎن‪ ،‬او از‬
‫آن ﻣﻘﺎم ﻛﻨﺎره ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻪ درﺧﻮاﺳﺖ آﻧﺎن ﻋﻤﻞ ﻛﺮد و ﺑﻪ ﺧﻮاﺳﺖ ﻧﺎﻣﺸﺮوع آﻧﺎن ﺗﻦ‬
‫‪2‬‬
‫در داد‪.‬‬
‫‪ -7‬ﺗﺮﻣﺬي از اﺑﻮﺳﻬﻠﻪ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن در روز ﻓﺘﻨﻪ ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ ﻛﻪ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص ﺑﺎ او ﭘﻴﻤﺎﻧﻲ ﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ و او ﺑﺮ آن ﻋﻬﺪ‪ ،‬ﺻﺒﺮ و اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﻧﻤﻮد و ﺑﻪ آن‬
‫وﻓﺎدار ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ .3‬در واﻗﻊ‪ ،‬اﻳﻦ ﻋﻬﺪ و ﭘﻴﻤﺎن‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﺣﺪﻳﺚ ﭘﻴﺮاﻫﻦ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ در آن‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺳﻔﺎرش ﻛﺮد ﻛﻪ‪» :‬در ﺑﺮاﺑﺮ ﺧﻮاﺳﺖ ﻣﺮدﻣﺎن ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻛﻨﺪ و از‬
‫‪4‬‬
‫ﻣﻘﺎم ﺧﻮد ﻛﻨﺎره ﻧﮕﻴﺮد«‪.‬‬
‫‪ -8‬ﺣﺎﻛﻢ از اﺑﻮﺳﻬﻠﻪ‪ ،‬ﻣﻮﻻي ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ام‪‬اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﻋﺎﺋﺸﻪل‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻧﻤﻮد‪ :‬روزي رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻣﺎ ﻓﺮﻣﻮد‪ » :‬ﻛﻪ دوﺳﺖ دارد ﻳﻜﻲ از ﻳﺎراﻧﺶ را‬
‫ﺑﺒﻴﻨﺪ«‪ ،‬ﺑﻪ آن ﺣﻀﺮت ﻋﺮض ﻛﺮدﻳﻢ‪ :‬آﻳﺎ ﻣﺎﻳﻞ ﻫﺴﺘﻴﺪ ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ را ﺻﺪا ﺑﺰﻧﻴﻢ ﺗﺎ ﻧﺰد ﺷﻤﺎ‬
‫ﺑﻴﺎﻳﺪ؛ اﻳﺸﺎن ﻓﺮﻣﻮد‪ » :‬ﺧﻴﺮ«‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﭼﻄﻮر؟ اﻳﺸﺎن ﺑﺎز ﺟﻮاب رد‪ ‬دادﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ آﻣﺪن‬
‫ﻋﻠﻲ ﻧﻴﺰ ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻧﻨﻤﻮد‪ .‬ﭼﻮن ﻧﺎم ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﺮدﻳﻢ‪ ،‬آن ﺣﻀﺮت ﺧﻮﺷﺤﺎل ﺷﺪﻧﺪ و از ﻣﺎ‬
‫ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻛﻪ او را ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﻴﻢ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﻣﺎ آﻣﺪ‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪاص از ﻣﻦ‬
‫ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ از اﺗﺎق ﺑﻴﺮون ﺑﺮوم و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮدن ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﭘﺮداﺧﺖ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از‬
‫ﻣﺪ‪‬ﺗﻲ دﻳﺪم ﻛﻪ رﻧﮓ رﺧﺴﺎر ﻋﺜﻤﺎن دﮔﺮﮔﻮن ﺷﺪ‪ .‬آن روزي ﻛﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﻋﺜﻤﺎنس در‬

‫‪ -١‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻪ )‪.(۶۱۳/۱‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺪﻳﻦ ﺍﳋﺎﻟﺺ )‪.(۴۴۶/۳‬‬
‫‪ -٣‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻪ )‪ ،(۶۰۵/۱‬ﺳﻨﻦ ﺍﻟﺘﺮﻣﺬﯼ )‪.(۲۹۵/۵‬‬
‫‪ -٤‬ﲢﻔﺔ ﺍﻷﺣﻮﺫﯼ )‪.(۲۰۹/۱۰‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪130‬‬

‫ﻣﺤﺎﺻﺮه ﺷﻮرﺷﻴﺎن ﺑﻮد ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻴﻢ ﭼﺮا ﻓﺮﻣﺎن ﻧﺒﺮد ﻧﻤﻲدﻫﻴﺪ؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﺎ ﻣﻦ ﻋﻬﺪي ﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ آن وﻓﺎدار ﺑﻤﺎﻧﻢ و ﺑﺮ آن ﺻﺒﺮ ﻛﻨﻢ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻧﻴﺰ ﭼﻮن اﺣﺎدﻳﺚ ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ﻣﺆﻳ‪‬ﺪ ﺣﻘّﺎﻧﻴﺖ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎنس ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و‬
‫ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺧﻼﻓﺖ او ﻣﻮرد ﺗﺄﻳﻴﺪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬در واﻗﻊ‪ ،‬ﺑﺮاﺳﺎس‬
‫ﻫﻤﻴﻦ اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒﺮ‪ ،‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن را ﻧﭙﺬﻳﺮد‪ ،‬او را از اﻫﻞ ﺑﻬﺸﺖ و ﺟﺰو‬
‫ﺷﻬﺪا ﻧﺪاﻧﺪ و ﺑﺎ ﻗﻠﺐ و زﺑﺎن ﺑﻪ ﺗﻮﻫﻴﻦ و ﺗﺨﺮﻳﺐ ﺷﺨﺼﻴﺖ او ﺑﭙﺮدازد ﺑﺎﻳﺪ‪ ،‬در ﺻﺤ‪‬ﺖ‬
‫‪2‬‬
‫اﻳﻤﺎن ﺧﻮد ﺷﻚ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -9‬ﺑﺨﺎري ﻧﻴﺰ از ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮس رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ در زﻣﺎن ﺣﻴﺎت‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻫﻴﭻ ﻛﺲ را ﺑﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺮاﺑﺮ ﻧﻤﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻌﺪ از او ﻋﻤﺮ و ﺳﭙﺲ ﻋﺜﻤﺎن‬
‫را ﺑﺮﺗﺮ از دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻣﻲﭘﻨﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻏﻴﺮ از اﻳﻦ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ‪ ،‬آﻧﺎن دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ را ﺑﺎ ﻫﻢ‬
‫ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ و ﻫﻴﭽﻜﺪام را ﺑﺮ دﻳﮕﺮي ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻧﻤﻲدادﻧﺪ‪ .3‬اﻳﻦ رواﻳﺖ ﻧﺸﺎن ﻣﻲﻫﺪ‬
‫ﻛﻪ ﭼﻄﻮر ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل زﻣﻴﻨﻪ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ ﻗﻠﺒﻬﺎي‬
‫‪4‬‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪ اﻟﻬﺎم ﻧﻤﻮده و آﻧﺎن را ﻣﻬﻴﺎي ﭘﺬﻳﺮش آن ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﻳﻦ رواﻳﺖ ﺧﺒﺮ از آن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ‪،‬‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮس را ﺑﺮ دﻳﮕﺮان ﺑﺮﺗﺮي ﻣﻲدادﻧﺪ و ﺑﻌﺪ از او ﻋﻤﺮ و ﺳﭙﺲ ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻬﺘﺮ از دﻳﮕﺮ‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ‪ .‬در رواﻳﺘﻲ دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺰ ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص از اﻳﻦ ﻣﺎﺟﺮا ﺑﺎﺧﺒﺮ‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ اﻣﺎ ﺑﺎ آن ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻲ ﻧﻨﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﻳﻦ رﺟﺤﺎن و ﻓﻀﻴﻠﺖ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﺑﺮ‬
‫دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬از ﻃﺮﻳﻖ اﺣﺎدﻳﺚ و رواﻳﺎت رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ اﺛﺒﺎت رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ‬
‫ﻫﻢ دراﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ‪ ،‬ﺷﻚ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺧﻮد رﻓﺘﺎر ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ را ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ‬
‫و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻧﻴﺰ ﻣﻮاﺟﻪ ﻧﺸﺪﻧﺪ‪ .‬از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ‪ ،‬اﺟﻤﺎع‬

‫‪ -١‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻪ )‪ ،(۶۰۵/۱‬ﺍﳌﺴﺘﺪﺭﮎ )‪ (۹۹/۳‬ﺳﻨﺪ ﺍﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺩﺭ ﻫﺮ ﺩﻭ ﮐﺘﺎﺏ‪ ،‬ﺻﺤﻴﺢ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺪﻳﻦ ﺍﳋﺎﻟﺺ )‪.(۴۴۶/۳‬‬
‫‪ -٣‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ )ﮐﺘﺎﺏ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺃﺻﺤﺎﺏ ﺍﻟﻨﺒ ‪‬ﯽ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ‪.(۳۶۹۸‬‬
‫‪ -٤‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨ‪‬ﺔ ﻓﯽ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )‪.(۶۶۴/۲‬‬
‫‪131‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎنس و ﺑﻴﻌﺖ داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ و از روي رﺿﺎﻳﺖ ﺻﺤﺎﺑﻪس‪ ،‬ﺧﻮد‪،‬‬


‫‪1‬‬
‫دﻟﻴﻠﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺗﻤﺎﻣﻲ اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ‪ ،‬ﻫﻤﻪ و ﻫﻤﻪ‪ ،‬ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻻﻳﻖﺗﺮ ﺑﻮدن ﻋﺜﻤﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ‬
‫اﺳﺖ و ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﻪ ﺧﻮد را ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﻪ ﻗﺮآن و ﺳﻨّﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﻲداﻧﺪ ﻧﺒﺎﻳﺪ در آن‬
‫ﺷﻜﻲ ﺑﻪ ﺧﻮد راه دﻫﺪ‪ .‬در واﻗﻊ‪ ،‬ﺑﺮ ﻫﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ واﺟﺐ اﺳﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﻬﻢ ﺑﺎور‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و در ﺑﺮاﺑﺮ ﺷﻮاﻫﺪ و ﻧﺼﻮﺻﻲ ﻛﻪ ﺻﺤ‪‬ﺖ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ را ﺑﻪ اﺛﺒﺎت ﻣﻲرﺳﺎﻧﻨﺪ‬
‫‪2‬‬
‫ﺳﺮ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻓﺮود آورد‪.‬‬

‫ﺷﺸﻢ‪ :‬اﺟﻤﺎع ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺮ ﻻﻳﻖﺗﺮ ﺑﻮدن ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ‬


‫رﺳﻮل ﺧﺪاص و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ و ﺟﻤﺎﻋﺖ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺟﻤﺎع ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎنس‬
‫ﺑﻌﺪ از اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮس‪ ،‬ﻻﻳﻖﺗﺮﻳﻦ اﻓﺮاد ﺑﺮاي اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻮده و ﻫﻴﭻﻛﺲ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ اﻳﻦ‬
‫ﻗﻀﻴﻪ ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺮﻧﺨﻮاﺳﺘﻪ اﺳﺖ‪ .3‬ﻣﺎ در اﻳﻦﺟﺎ آراي ﺗﻌﺪادي از ﻋﻠﻤﺎي‬
‫ﺣﺪﻳﺚ را در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﺑﺎزﮔﻮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪:‬‬
‫‪ -1‬اﺑﻮﺷﻴﺒﻪ از ﺣﺎرﺛﻪ ﺑﻦ ﻣﻀﺮب رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ‪ :‬او در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮس‬
‫ﺑﻪ ﺣﺞ‪ ‬رﻓﺖ و ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮد ﻛﻪ ﻫﻤﮕﺎن ﺑﻌﺪ از ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎنس را ﻻﻳﻖﺗﺮﻳﻦ اﻓﺮاد ﺑﺮاي‬
‫‪4‬‬
‫ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺬَﻳﻔﻪ ﺑﻦ ﻳ‪‬ﻤﺎنس ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ روزي ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎبس از ﻣﻦ‬
‫‪-2‬اﺑﻮﻧﻌﻴﻢ از ‪‬‬
‫ﺳﺆال ﻛﺮد‪ :‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮت‪ ،‬ﻣﺮدم ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ را اﻣﻴﺮ ﺧﻮد ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد؟ ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻢ‪:‬‬
‫‪5‬‬
‫ﻗﻄﻌﺎً ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﺰﻳﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬ذﻫﺒﻲ از ﻗﻮل ﻗﺎﺿﻲ ﺷﺮﻳﻚ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﭼﻨﻴﻦ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﺑﺎ ﻣﺮگ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص‪ ،‬ﻣﺮدم‪ ،‬اﺑﻮﺑﻜﺮ را ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﻧﺪ و اﮔﺮ ﺑﻬﺘﺮ از اﺑﻮﺑﻜﺮ در ﻣﻴﺎﻧﺸﺎن ﺑﻮده‬
‫ﺑﺎﺷﺪ اﻣﺎ ﺑﻪ ﻫﺮ دﻟﻴﻞ‪ ،‬او را ﻛﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﺎ ﻣﺮگ اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪ‬

‫‪ -١‬ﻣﻨﻬﺎﺝ ﺍﻟﺴﻨ‪‬ﻪ )‪.(۱۶۵/۳‬‬


‫‪ -٢‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺍﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨ‪‬ﻪ ﻓﯽ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )‪.(۶۶۴/۲‬‬
‫‪ -٣‬ﳘﺎﻥ‪.‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﳌﺼﻨ‪‬ﻒ )‪.(۵۸/۱۴‬‬
‫‪ -٥‬ﮐﺘﺎﺏ ﺍﻹﻣﺎﻣﺔ ﻭ ﺍﻟﺮ‪‬ﺩ ﻋﻠﯽ ﺍﻟﺮﺍﻓﻀﺔ‪ ،‬ﺹ‪.۳۰۶‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪132‬‬

‫و ﺑﻪ اﻗﺎﻣﻪ ﺣﻖ و ﻋﺪاﻟﺖ ﻣﺒﺎدرت ورزﻳﺪ و ﭼﻮن در ﺑﺴﺘﺮ ﻣﺮگ اﻓﺘﺎد‪ ،‬ﺷﻮراﻳﻲ را ﺑﺮاي‬
‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺗﺸﻜﻴﻞ داد و آﻧﺎن ﻧﻴﺰ ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﻧﺪ و اﮔﺮ ﻓﺮض ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ‬
‫در ﻣﻴﺎن اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ از ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻮده اﻣﺎ آﻧﺎن او را اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻜﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ آﻧﺎن ﺑﻪ اﻣﺖ‬
‫‪1‬‬
‫ﺧﻴﺎﻧﺖ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫آرا و اﺣﺎدﻳﺚ‪ ،‬ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن در ﻣﻴﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪس ﺑﻌﺪ از اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ‪،‬‬
‫از ﺣﻖ اوﻟﻮﻳﺖ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺳﺎﻳﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮده اﺳﺖ؛ ﻧﻴﺰ روﺷﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮد‬
‫ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﺑﺮاﺳﺎس اﺣﺎدﻳﺚ رﺳﻮل ﺧﺪاص و ﮔﺮاﻳﺸﺎت ﻣﺮدم ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﭘﻲ ﺑﺮده ﺑﻮد‬
‫‪2‬‬
‫ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﻴﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ از ﻗﻮل ﻧﺰال ﺑﻦ ﺳﺒﺮهس رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﭼﻮن ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ‬
‫رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮدس اﻋﻼم ﻧﻤﻮد‪ :‬ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦِ اﻓﺮاد را ﺑﻪ ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ‬
‫‪3‬‬
‫ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﻳﻢ و در اﻳﻦ ﻣﻬﻢ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻗﺼﻮري ﻧﻨﻤﻮدﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺣﻤ‪‬ﻪ اﷲ( ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ او در اﻳﻦ‬
‫‪ -5‬ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ زﻋﻔﺮاﻧﻲ از اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ )ر‪ ‬‬
‫راﺑﻄﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﭼﻮن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص وﻓﺎت ﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬ﻣﺮدم اﺑﻮﺑﻜﺮس را ﺑﻪ‬
‫ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﻧﺪ؛ ﭘﺲ از او ﻧﻴﺰ ﻋﻤﺮس ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺷﺪ و ﭼﻮن در ﺑﺴﺘﺮ ﻣﺮگ اﻓﺘﺎد‪،‬‬
‫ﺷﻮراﻳﻲ را ﺟﻬﺖ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺗﺸﻜﻴﻞ داد‪ ،‬اﻋﻀﺎي اﻳﻦ ﺷﻮرا ﻧﻴﺰ ﺑﻪ اﺟﻤﺎع‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎنس را‬
‫ﺣﻤ‪‬ﻪ اﷲ(‬
‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮدﻧﺪ‪ .4‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﺑﻮﺣﺎﻣﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﻘﺪ‪‬س از اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ )ر‪ ‬‬
‫ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ او ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻌﺪ از ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﭘﻴﺸﻮا و رﻫﺒﺮ ﺑﺮ ﺣﻖ‬
‫اﻣ‪‬ﺖ اﺳﻼم ﺑﻮد‪ ،‬زﻳﺮا ﺧﻮد اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺣﻖ اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ را ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ‬
‫ﺑﻦ ﻋﻮف واﮔﺬار ﻛﺮدﻧﺪ و او ﻧﻴﺰ ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻘﺎم ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ و ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ اﻳﻦ‬
‫اﻧﺘﺨﺎب اﺟﻤﺎع ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺗﺎ آن ﻫﻨﮕﺎم ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت‬
‫‪5‬‬
‫رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﺳﺎس ﺣﻖ و ﻋﺪاﻟﺖ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻛﺮد و در راه ﮔﺴﺘﺮش دﻳﻦ ﺗﻼش ﻧﻤﻮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻣﻴﺰﺍﻥ ﺍﻹﻋﺘﺪﺍﻝ )‪.(۲۷۳/۲‬‬


‫‪ -٢‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨ‪‬ﺔ ﻓﯽ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻪ )‪.(۶۶۶/۲‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ ﺍﻟﮑﱪﯼ )‪.(۶۳/۳‬‬
‫‪ -٤‬ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺍﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﺍﻟﺒﻴﻬﻘﯽ )‪.(۴۳۴/۱‬‬
‫‪ -٥‬ﺍﻟﺮ ‪‬ﺩ ﻋﻠﯽ ﺍﻟﺮﺍﻓﻀﺔ‪ ،‬ﺹ‪.۳۲۰‬‬
‫‪133‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫‪ -6‬اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ از اﻣﺎم اﺣﻤﺪ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪس ﺑﻌﺪ از اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ‪،‬‬
‫آنﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ ﻫﻢ ﺑﻪ ﺗﻮاﻓﻖ رﺳﻴﺪﻧﺪ در ﻣﻮرد ﻫﻴﭻﻛﺲ دﻳﮕﺮي ﺑﻪ‬
‫‪1‬‬
‫ﭼﻨﻴﻦ اﺟﻤﺎﻋﻲ دﺳﺖ ﻧﻴﺎﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -7‬اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ أﺷﻌﺮي ﻧﻴﺰ در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﻋﺜﻤﺎن را اﻋﻀﺎي‬
‫ﺷﻮراﻳﻲ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺮاﺳﺎس وﺻﻴﺖ ﻋﻤﺮس‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﺣﻖ ﺧﻼﻓﺖ را‬
‫‪2‬‬
‫داﺷﺘﻨﺪ اﻣﺎ ﻫﻤﻪي آﻧﺎن‪ ،‬ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ و ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ اﺟﻤﺎع ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -8‬ﻋﺜﻤﺎن ﺻﺎﺑﻮﻧﻲ در ﺑﻴﺎن ﻋﻘﻴﺪه ﺳﻠﻒ و اﺻﺤﺎب‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ‬
‫ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬آﻧﺎن ﺑﻌﺪ از ﺧﻼﻓﺖ ﺻﺪ‪‬ﻳﻖ و ﻓﺎروق‪ ،‬ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ‬
‫ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻛﻪ او ﺑﺎ اﺟﻤﺎع اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا و ﺳﭙﺲ ﻫﻤﻪ‬
‫‪3‬‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻘﺎم رﺳﻴﺪ‪.‬‬
‫‪ -9‬اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻧﻴﺰ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﻫﻤﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮدﻧﺪ و‬
‫ﻫﻴﭻﻳﻚ از اﻳﻦ ﻛﺎر اﻣﺘﻨﺎع ﻧﻨﻤﻮد‪ ،‬ﺣﺎل اﮔﺮ ﺗﺼﻮر ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻋﻠﻲ ﻳﺎ دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺎ او‬
‫ﺑﻴﻌﺖ ﻧﻤﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺪون ﺷﻚ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻨﺼﺐ دﺳﺖ ﭘﻴﺪا ﻧﻤﻲﻛﺮد‪ ،‬ﻋﻤﺮ‪،‬‬
‫اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا را از ﻣﻴﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪاي ﭼﻮن ﻋﻠﻲ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻃﻠﺤﻪ‪ ،‬زﺑﻴﺮ‪ ،‬ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻲوﻗﺎص‬
‫و ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ ﺻﻼﺣﻴﺖ ﺧﻼﻓﺖ را داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در‬
‫ﺟﺮﻳﺎن ﻣﺬاﻛﺮات‪ ،‬زﺑﻴﺮ‪ ،‬ﻃﻠﺤﻪ و ﺳﻌﺪ ﺧﻮد را از ﻛﺎر ﻛﺸﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از آﻧﺎن ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ‬
‫ﻧﻴﺰ ﺧﻮد را ﻛﻨﺎر ﻛﺸﻴﺪ ﺗﺎ از ﻣﻴﺎن ﻋﻠﻲ و ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻳﻜﻲ را ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮﮔﺰﻳﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ در ﻃﻲ ﭼﻨﺪ ﺷﺒﺎﻧﻪروزي ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ آﻧﺎن ﻓﺮﺻﺖ داده ﺑﻮد ﺗﺎ ﺧﻠﻴﻔﻪ را از‬
‫ﻣﻴﺎن ﺧﻮد اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ‪ ،‬اﻧﺼﺎر‪ ،‬ﺗﺎﺑﻌﻴﻦ‪ ،‬اﻣﺮا و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﻣﺸﻮرت ﻧﻤﻮد و‬
‫ﻧﻈﺮ آﻧﺎنرا ﺟﻮﻳﺎ ﺷﺪ و ﻫﻤﻪي آﻧﺎن‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﻻﻳﻖﺗﺮ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺳﭙﺲ در روز ﻣﻮﻋﻮد‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ و ﺑﺎ ﻃﻴﺐ ﺧﺎﻃﺮ‪-‬و ﻧﻪ از روي ﺗﻄﻤﻴﻊ و‬
‫ﻳﺎ ﺗﻬﺪﻳﺪ‪ -‬ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﺤﺪ‪‬ﺛﺎﻧﻲ ﭼﻮن اﻳ‪‬ﻮب ﺳﺨﺘﻴﺎﻧﻲ‪ ،‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و‬
‫دارﻗﻄﻨﻲ ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻋﻠﻲ را در اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﻻﻳﻖﺗﺮ از ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺪاﻧﺪ‪،‬‬

‫‪ -١‬ﻣﻨﻬﺎﺝ ﺍﻟﺴﻨ‪‬ﻪ )‪.(۱۶۶/۳‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻻﺑﺎﻧﻪ ﻋﻦ ﺃﺻﻮﻝ ﺍﻟﺪﻳﺎﺗﺔ‪ ،‬ﺹ ‪.۶۸‬‬
‫‪ -٣‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺍﻟﺴﻠﻒ ﻭ ﺃﺻﺤﺎﺏ ﺍﳊﺪﻳﺚ ﺿﻤﻦ ﺍﻟﺮﺳﺎﺋﻞ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳ‪‬ﺔ )‪.(۱۳۹/۱‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪134‬‬

‫ﺻﺤﺎﺑﻪس را ﺗﺤﻘﻴﺮ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ؛ در واﻗﻊ‪ ،‬ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ دﻟﻴﻞ اوﻟﻮﻳﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺮاي ﻣﻘﺎم‬
‫‪1‬‬
‫ﺧﻼﻓﺖ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪس او را ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﺼﺐ ﻻﻳﻖﺗﺮ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -10‬اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ‪ ،‬در ﺧﺼﻮص ﻛﻴﻔﻴﺖ اﺟﻤﺎع ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺮﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎنس ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﺗﺸﻜﻴﻞ اوﻟﻴﻦ ﺟﻠﺴﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ اﻳﻦ اﺧﺘﻴﺎر را دادﻧﺪ‬
‫ﺗﺎ او ﺧﻠﻴﻔﻪ را اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﺎﻳﺪ؛ او ﻧﻴﺰ ﻧﺨﺴﺖ ﺑﺎ ﻫﻤﻪ اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻓﺮد اﺻﻠﺢ و‬
‫اوﻟﻲ ﺻﺤﺒﺖ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻫﻤﻪي آﻧﺎن در ﻣﻴﺎن ﺧﻮد‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن را ﻓﺮد اﺻﻠﺢ و اوﻟﻲ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ‪،‬‬
‫او از ﻋﻠﻲ ﺳﺆال ﻛﺮد‪ :‬اﮔﺮ ﻣﻦ ﺗﻮ را ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻜﻨﻢ ﺗﻮ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬
‫ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬از ﻫﻤﻪ ﻻﻳﻖﺗﺮ ﻣﻲداﻧﻲ؟ ﻋﻠﻲ ﻧﻴﺰ در ﺟﻮاب‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن را ﻧﺎم ﺑﺮد؛ ﭼﻮن‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﻫﻤﻴﻦ ﺳﻮال را از ﻋﺜﻤﺎن ﭘﺮﺳﻴﺪ او در ﺟﻮاب‪ ،‬ﻋﻠﻲ را ﻻﻳﻖﺗﺮ از ﻫﻤﻪ‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺖ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻪ ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪس‪ ،‬ﺗﺎﺑﻌﻴﻦ‪ ،‬اﻣﺮا و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ‪ ،‬او ﺣﺘﻲ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ‪ ،‬ﻧﻈﺮ زﻧﺎن‪ ،‬ﻣﺴﺎﻓﺮان‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﺳﺎﻛﻨﺎن ﻣﺪﻳﻨﻪ و ﻧﻴﺰ ﻛﻮدﻛﺎﻧﻲ‬
‫را ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺪرﺳﻪ ﻣﻲرﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺟﻮﻳﺎ ﺷﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ آﻧﺎن‪ ،‬ﺑﺎﻻﺟﻤﺎع‪ ،‬ﺑﻪ ﻻﻳﻖﺗﺮ ﺑﻮدن ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ اﻣﺮ‬
‫ﺧﻼﻓﺖ اذﻋﺎن داﺷﺘﻨﺪ و او را ﻓﺮد اﺻﻠﺢ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ در ﻃﻮل آن ﭼﻨﺪ ﺷﺐ‬
‫و روز‪ ،‬وﻗﺖ ﺧﻮد را ﺻﺮف ﻧﻤﺎز‪ ،‬دﻋﺎ و ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﻣﺮدم ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻧﻤﻮد و ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ وﻗﺖ‬
‫را ﺑﻪ اﺳﺘﺮاﺣﺖ اﺧﺘﺼﺎص داد‪ ،‬ﭼﻮن ﺷﺐِ روزِ ﭼﻬﺎرم ﻓﺮا رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ‬
‫ﭘﺴﺮ ﺧﻮاﻫﺮش‪ ،‬ﻣﺴﻮ‪‬ر ﺑﻦ ﻣﺨﺮﻣﻪ‪ ،‬رﻓﺖ و او را ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﻋﻠﻲ و ﻋﺜﻤﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻋﻠﻲ و ﻋﺜﻤﺎن ﻧﺰد او آﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻪ آﻧﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم ﺷﻤﺎ را ﻻﻳﻖﺗﺮﻳﻦ‬
‫اﻓﺮاد ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻘﺎم ﻣﻲدادﻧﺪ اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﻣﻦ ﭘﻴﻤﺎن ﺑﺒﻨﺪﻳﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻫﺮ ﻳﻚ از ﺷﻤﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻣﻘﺎم رﺳﻴﺪ ﻋﺎدل ﺑﺎﺷﺪ و اﮔﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻨﺼﺐ اﻧﺘﺨﺎب ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﻃﻐﻴﺎن ﻧﻜﻨﺪ و در ﺑﺮاﺑﺮ ﺧﻠﻴﻔﻪ‬
‫ﺟﺪﻳﺪ‪ ،‬ﻣﻄﻴﻊ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮدار ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬روز ﻣﻮﻋﻮد‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻋﻤﺎﻣﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص را ﺑﺮ‬
‫ﺳﺮ ﮔﺬاﺷﺖ و ﺑﺎ ﺷﻤﺸﻴﺮي ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ رﻓﺖ‪ ،‬او را ﺑﻪ دﻧﺒﺎل اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ‬
‫و ﺳﺎﻛﻨﺎن ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ ،‬ﭼﻮن ﻫﻤﻪ آﻣﺪﻧﺪ و ﻣﺴﺠﺪ ﻣﻤﻠﻮ از ﺟﻤﻌﻴﺖ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﻨﺒﺮ رﻓﺖ‬
‫و ﭘﺲ از ﺣﻤﺪ و ﺛﻨﺎ و دﻋﺎ و ﻧﻴﺎﻳﺶ‪ ،‬رو ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻣﺮدم‪ ،‬ﻣﻦ در اﻳﻦ‬
‫ﭼﻨﺪ روز‪ ،‬ﻧﻈﺮ ﻫﻤﻪ ﺷﻤﺎ را راﺟﻊ ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ و ﭘﻴﺸﻮاي ﺧﻮد ﺟﻮﻳﺎ ﺷﺪم و داﻧﺴﺘﻢ ﻛﻪ‬

‫‪ -١‬ﻣﻨﻬﺎﺝ ﺍﻟﺴﻨﺔ )‪.(۱۳۴/۱‬‬


‫‪135‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﻫﻤﻪ‪ ،‬ﻋﻠﻲ و ﻋﺜﻤﺎن را ﻻﻳﻖﺗﺮ از دﻳﮕﺮان ﻣﻲداﻧﻴﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻋﻠﻲ را ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ‬
‫و ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺎ ﻣﻦ ﭘﻴﻤﺎن ﺑﺒﻨﺪ ﻛﻪ در ﺻﻮرت ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ‬
‫رﺳﻮل اﷲص و روش اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ و وﻓﺎدار ﺑﻤﺎﻧﻲ ﻋﻠﻲ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﭘﻴﻤﺎﻧﻲ ﻧﻤﻲﺑﻨﺪم‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮاﺳﺎس ﻓﻬﻢ و ﺗﻮان ﺧﻮد رﻓﺘﺎر ﺧﻮاﻫﻢ ﻧﻤﻮد‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ‪،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن را ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ و ﻫﻤﻴﻦ درﺧﻮاﺳﺖ را از او ﻧﻤﻮد و ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﺎ او ﭘﻴﻤﺎن ﺑﺴﺖ‪ ،‬در‬
‫اﻳﻦ ﻫﻨﮕﺎم‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬دﺳﺖ ﺑﻪ دﻋﺎ ﺑﺮداﺷﺖ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪا! ﻣﻦ ﺣﻘﻲ را ﻛﻪ ﺑﺮ‬
‫ﮔﺮدﻧﻢ ﺑﻮد ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن واﮔﺬار ﻧﻤﻮدم‪ ،‬ﭼﻮن ﺳﺨﻨﺎن ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺗﻤﺎم ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺮدم ﮔﺮد‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﺎ او ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﻧﻴﺰ ﻳﻚ ﭘﻠﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﻨﺒﺮ‬
‫ﻧﺸﺴﺘﻪ و ﻧﻈﺎرهﮔﺮ اﻳﻦ ﻣﺎﺟﺮا ﺑﻮد‪ .‬ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻲ اوﻟﻴﻦ و ﻳﺎ دوﻣﻴﻦ ﻓﺮدي ﺑﻮد ﻛﻪ‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻴﻌﺖ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫اﻳﻦ رواﻳﺎت را ﺑﺪان دﻟﻴﻞ آوردﻳﻢ ﺗﺎ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻴﻢ ﺗﺎ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﻴﻔﻪ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﺑﻪ اﺟﻤﺎع ﻫﻤﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪس ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ و در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن‪ ،‬ﻫﻴﭻﻳﻚ از آﻧﺎن‬
‫‪2‬‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻲ ﻧﻨﻤﻮد‪.‬‬

‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺣﻜﻢ آنﻛﻪ ﻋﻠﻲس را ﺑﺮ ﻋﺜﻤﺎنس ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻣﻲدﻫﺪ‬


‫ﺑﺮ اﺳﺎس اﻋﺘﻘﺎدات اﻫﻞ ﺳﻨّﺖ‪ ،‬ﻫﺮﻛﺲ ﻋﻠﻲ را در اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ‪،‬‬
‫ﻻﻳﻖﺗﺮ و اﻓﻀﻞ داﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻤﺮاه و ﺑﺪﻋﺖﮔﺬار اﺳﺖ و ﻫﺮ ﻛﺲ او را ﺑﺮ ﻋﺜﻤﺎن ﺗﺮﺟﻴﺢ دﻫﺪ‬
‫ﮔﻨﺎهﻛﺎر ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ وﻟﻲ او را ﮔﻤﺮاه و ﺑﺪﻋﺖﮔﺬار ﻧﻤﻲﻧﺎﻣﻨﺪ‪ .3‬ﻫﺮﭼﻨﺪ در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﻋﻠﻤﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﻋﻼم ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻋﻠﻲ را ﻻﻳﻖﺗﺮ از ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺪاﻧﺪ‪ ،‬در واﻗﻊ‪ ،‬ﺻﺤﺎﺑﻪ‬
‫رﺳﻮل اﷲص را ﺑﻪ ﺧﻴﺎﻧﺖ در اﻣﺎﻧﺖ ﻣﺘﻬﻢ ﻛﺮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﺎي ﻋﻠﻲ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ‬
‫‪4‬‬
‫ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ رﺳﺎﻧﺪهاﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭ ﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ )‪.(۱۶۱– ۱۵۹/۷‬‬


‫‪ -٢‬ﻋﻘﻴﺪﺓ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﺴﻨ‪‬ﺔ ﻓﯽ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )‪.(۶۷۱/۲‬‬
‫‪ -٣‬ﳎﻤﻮﻋﺔ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﯼ )‪.(۱۰۲– ۱۰۱/۳‬‬
‫‪ -٤‬ﺣﻘﺒﺔ ﻣﻦ ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﲬﻴﺲ‪ ،‬ﺹ ‪.۶۶‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪136‬‬

‫اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ در ﻫﻤﻴﻦ راﺑﻄﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﻋﺘﻘﺎد اﻫﻞ ﺳﻨّﺖ و ﺟﻤﺎﻋﺖ ﺑﺮ اﻳﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن در اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﻠﻲ اﻓﻀﻞ ﺑﻮده اﺳﺖ اﻣﺎ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺟﺰو آن‬
‫اﺻﻮل و ﻗﻮاﻋﺪي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ در ﺻﻮرت ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ آن‪ ،‬ﻓﺮد دﭼﺎر ﺿﻼﻟﺖ ﺷﻮد؛ ﻣﺴﺄﻟﻪ‬
‫ﻣﻬﻢ و ﺧﻄﻴﺮ در ﻗﻀﻴﻪ ﺧﻼﻗﺖ ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا اﻫﻞ ﺳﻨّﺖ‪ ،‬ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺧﻠﻔﺎي‬
‫راﺷﺪﻳﻦ از اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺗﺎ ﻋﻠﻲ اﺳﺖ و ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﻪ ﻛﻢ ارزش ﻛﺮدن ﻫﺮ ﻳﻚ از ﺧﻠﻔﺎي‬
‫‪1‬‬
‫راﺷﺪﻳﻦ ﺑﭙﺮدازد از ﮔﻤﺮاهﺗﺮﻳﻦ اﻓﺮاد اﻣ‪‬ﺖ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺑﻴﺎن آراي ﻋﻠﻤﺎ در ﺧﺼﻮص ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺗﺮﺟﻴﺢ دادن ﻋﻠﻲ ﺑﺮ ﻋﺜﻤﺎنس‬


‫اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ در ﺿﻤﻦ اﻳﻦ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺑﻴﺎن ﻣﻲدارد ﻛﻪ در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ دو ﻧﻈﺮ وﺟﻮد دارد‪:‬‬
‫‪ -1‬اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ اﻓﻀﻞ ﺑﻮدن ﻋﻠﻲ ﺑﺮ ﻋﺜﻤﺎن ﺟﺎﺋﺰ ﻧﻴﺴﺖ و ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎور ﺑﺎﺷﺪ‬
‫از راه ﺳﻨّﺖ ﺧﺎرج ﺷﺪه و ﺑﻪ ﺑﻴﺮاﻫﻪي ﺑﺪﻋﺖ ﮔﺎم ﻧﻬﺎده اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﺧﻠﻴﻔﻪ‪ ،‬ﺑﺮاﺳﺎس اﺟﻤﺎع ﺻﺤﺎﺑﻪس ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻠﻤﺎﻳﻲ ﭼﻮن ا ‪‬ﻳﻮب ﺳﺨﺘﻴﺎﻧﻲ‪،‬‬
‫اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و دارﻗﻄﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻗﻮل ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺑﺎور ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر را ﺗﺤﻘﻴﺮ و ﺑﻲاﻋﺘﺒﺎر ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﭼﻮن وﺿﻌﻴﺖ و ﺷﺮاﻳﻂ ﻋﺜﻤﺎن و ﻋﻠﻲ ﺑﻪ ﻫﻢ ﻧﺰدﻳﻚ و ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﻳﻜﺴﺎن ﺑﻮده‬
‫اﺳﺖ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ اﻓﻀﻞ ﺑﻮدن ﻋﻠﻲ ﺑﺮ ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬دﭼﺎر ﺑﺪﻋﺖ و ﺿﻼﻟﺖ‬
‫‪2‬‬
‫ﻧﮕﺸﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﳎﻤﻮﻋﺔ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﯼ )‪.(۱۰۱/۳‬‬


‫‪ -٢‬ﳎﻤﻮﻋﺔ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﯼ )‪.(۲۶۷/۴‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر دوم‬
‫روش ﺣﻜﻮﻣﺖ داري ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫ﭼﻮن ﺑﻴﻌﺖ ﻣﺮدم ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﺗﻤﺎم ﺷﺪ‪ ،‬ﺧﻄﻴﺒﻲ از ﺟﺎﻧﺐ او ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و اﻋﻼم ﻛﺮد ﻛﻪ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺮ اﺳﺎس ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ و ﺷﻴﻮة ﺷﻴﺨﻴﻦ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ در‬
‫ﺧﻄﺒﺔ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺎ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﻬﻢ‪ ،‬اﻋﻼم ﻧﻤﻮد ﻛﻪ او ﺟﺰ در ﻣﻮارد اﺟﺮاي ﺣﺪود‪،‬‬
‫ﺑﺮاﺳﺎس ﺻﺒﺮ و ﺣﻜﻤﺖ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد؛ او ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﭘﺮﻫﻴﺰ از ﻣﺘﺎع‬
‫ﺑﻲارزش دﻧﻴﺎ ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ ﺗﺎ دﭼﺎر ﻧﺰاع و ﺣﺴﺎدت ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻢ ﻧﺸﻮﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ اﻣﺮ ﺳﺒﺐ‬
‫ﺗﻔﺮﻗﺔ اﻣﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﮔﻮﻳﺎ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺎ ﺑﺼﻴﺮت اﻳﻤﺎن ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬ﻣﻲدﻳﺪ ﻛﻪ اﻣﺖ اﺳﻼم ﺑﻪ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ دﻧﻴﺎ و ﺗﺒﻌﻴﺖ از ﻫﻮي و ﻫﻮس‪ ،‬در دام ﻓﺘﻨﻪاي ﻋﻈﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺧﻮاﻫﻨﺪ‬
‫‪1‬‬
‫ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن در ﺧﻄﺒﺔ ﺧﻮﻳﺶ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺮا ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﻴﻔﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮدﻧﺪ و ﻣﻦ ﻫﻢ‬
‫آن را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻢ؛ ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﻦ ﭘﻴﺮو راه راﺳﺖ ﻫﺴﺘﻢ و ﺑﺪﻋﺖﮔﺬار ﻧﻤﻲﺑﺎﺷﻢ؛ ﻣﻦ ﺳﻮﮔﻨﺪ‬
‫ﻳﺎد ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﭘﻴﺮو ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺎﺷﻢ و از راه و روش ﺧﻠﻔﺎي ﻗﺒﻞ از‬
‫ﺧﻮد و ﻧﻴﻜﻮﻛﺎران و ﻣﺤﺴﻨﻴﻦ ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻧﻤﺎﻳﻢ و ﺟﺰ در ﻣﻮارد اﺟﺮاي ﺣﺪود و ﻣﺠﺎزات‪،‬‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺎ ﺻﺒﺮ و رأﻓﺖ رﻓﺘﺎر ﻛﻨﻢ‪ ،‬دﻧﻴﺎ ﭼﻮن ﮔﻴﺎﻫﻲ اﺳﺖ زﻳﺒﺎ ﻛﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺮدﻣﺎن‬
‫ﺑﺴﻴﺎري را ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﻮد ﺟﻠﺐ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬اي ﻣﺮدم! ﺑﻪ ﻣﺘﺎع ﺑﻲارزش دﻧﻴﺎ دل ﻧﺒﻨﺪﻳﺪ و‬
‫ﺑﻪ آن اﻃﻤﻴﻨﺎن ﻧﻜﻨﻴﺪ ﻛﻪ آن ﻗﺎﺑﻞ اﻃﻤﻴﻨﺎن ﻧﻴﺴﺖ و ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻛﺴﻲ از دام آن ﻧﺠﺎت‬
‫ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ آن ﭘﺸﺖ ﻛﻨﺪ‪.2‬‬
‫در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن رواﻳﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در آن ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﭼﻮن ﺷﺮوع ﺑﻪ ﺧﻄﺒﻪ‬
‫ﻧﻤﻮد‪ ،‬دﭼﺎر ﻟﻜﻨﺖ زﺑﺎن ﺷﺪ و ﻧﻤﻲداﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﭼﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﺳﻮارﻛﺎري ﺑﺮاي اوﻟﻴﻦ ﺑﺎر ﻣﺸﻜﻞ اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ زﻧﺪه ﺑﻤﺎﻧﻢ ﺧﻄﺒﻪ را ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ درﺳﺖ و‬

‫‪ -١‬ﲢﻘﻴﻖ ﻣﻮﺍﻗﻒ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ ﻓﯽ ﺍﻟﻔﺘﻨﺔ )‪.(۳۹۲/۱‬‬


‫‪ -٢‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۴۴۳/۵‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪138‬‬

‫واﺿﺢ ﺧﻮاﻫﻢ ﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ اﻳﻦ رواﻳﺖ ﻛﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪرﺑﻪ آنرا را در »اﻟﻌﻘﺪ اﻟﻔﺮﻳﺮ«‬
‫‪1‬‬
‫آورده‪ ،‬ﻧﺎدرﺳﺖ و ﺑﻲاﺳﺎس ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﺰاران‪ ،‬واﻟﻴﺎن‪ ،‬ﻓﺮﻣﺎﻧـﺪﻫﺎن ﻟﺸـﻜﺮي و ﻋﺎﻣ‪‬ـﻪ‬


‫ﻣﺮدم‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻨﺎ ﺑﻪ وﺻﻴﺖ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺗﺎ ﻳﻜﺴﺎل ﻫﻴﭻﻛﺪام از ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ را از ﻛﺎر ﺑﺮﻛﻨﺎر‬
‫ﻧﻜﺮد‪ .‬اﮔﺮ ﻓﺮدي ﻣﺤﻘﻖ‪ ،‬در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ واﻟﻴﺎن و ﻛﺎرﮔﺰارن دوﻟﺖ ﻧﻮﺷﺖ‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫ﺧﻮب و ﻋﻤﻴﻖ ﺑﻨﮕﺮد ﺑﻪ راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ ﭘﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﺮد‪.‬‬
‫ﻣﺎ در اﻳﻨﺠﺎ ﺑﻪ ﺗﺤﻘﻴﻖ در اﻳﻦ راه و روش ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﭘﺮداﺧﺖ‪:‬‬

‫‪ -1‬اوﻟﻴﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﻪ ﻫﻤﻪي واﻟﻴﺎن‬


‫ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬اوﻟﻴﻦ وﻇﻴﻔﻪ رﻫﺒﺮان را ﺣﻔﺎﻇﺖ و ﻣﺮاﻗﺒﺖ از ﻣﻠّﺘﺸﺎن ﻗﺮار داده و ﻧﻪ ﺟﻤﻊ‬
‫ﻛﺮدن ﺧﺮاج و ﻣﺎﻟﻴ‪‬ﺎت‪ .‬ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ رﻫﺒﺮان ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ و ﻣﺮاﻗﺐ اﻣﺖ ﺑﻮدﻧﺪ و ﻧﻪ‬
‫ﺧﺮاج ﺑﮕﻴﺮ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻌﺪ از آﻧﺎن‪ ،‬رﻫﺒﺮان اﻳﻦ اﻣ‪‬ﺖ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺮاج ﺑﮕﻴﺮ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد و دﻳﮕﺮ‬
‫ﺣﺎﻓﻆ و ﻣﺮاﻗﺐ اﻣﺖ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ اوﺿﺎع ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺷﻮد‪ ،‬ﺷﺮم و ﺣﻴﺎ‪ ،‬ﺣﺲ‬
‫اﻣﺎﻧﺖداري و وﻓﺎداري از ﻣﻴﺎن ﻣﻲرود‪ .‬ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ درﺳﺖﺗﺮﻳﻦ روشﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺖ اﻳﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻛﻤﺎن ﻣﺮاﻗﺐ اﻣﻮر و ﻣﺴﺎﻳﻞ اﻣﺖ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﺑﻪ وﻇﺎﻳﻒ ﺧﻮد در ﻗﺒﺎل آﻧﺎن‬
‫ﻋﻤﻞ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻣﻮال ﻣﺮدم را از آﻧﺎن ﻧﮕﻴﺮﻧﺪ و ﺗﻨﻬﺎ آن ﻣﻘﺪار ﻛﻪ ﺑﺮاﻳﺸﺎن اﺳﺖ از آﻧﺎن ﻃﻠﺐ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ را اﺣﺘﺮام ﮔﺬارﻧﺪ‪ ،‬در ﮔﺎم ﻧﺨﺴﺖ اﻣﻮالﺷﺎن را از آﻧﺎن ﻧﮕﻴﺮﻧﺪ و ﺗﻨﻬﺎ‬
‫آن ﻣﻘﺪار ﻛﻪ ﺑﺮاﻳﺸﺎن اﺳﺖ از آﻧﺎن ﻃﻠﺐ ﻛﻨﻨﺪ و ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﺷﻤﻨﺎنﺷﺎن از درِ وﻓﺎي ﺑﻪ‬
‫ﻋﻬﺪ و ﭘﻴﻤﺎن وارد ﺷﻮﻧﺪ‪.3‬‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن در اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬وﻇﻴﻔﻪ ﺣﺎﻛﻤﺎن در ﺑﺮاﺑﺮ اﻣﺖ را روﺷﻦ ﻣﻲﺳﺎزد‪ .‬او‬
‫ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ وﻇﻴﻔﻪ ﺣﺎﻛﻤﺎن ﺣﻔﺎﻇﺖ و ﻣﺮاﻗﺒﺖ از اﻣﺖ و ﻣﺼﺎﻟﺢ و ﻣﻨﺎﻓﻊ آﻧﺎن اﺳﺖ‬
‫ﻧﻪ ﺟﻤﻊ ﻛﺮدن ﻣﺎﻟﻴﺎت و ﺧﺮاج از اﻳﺸﺎن‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﻳﺸﺎن اﻋﻼم ﻣﻲدارد ﻛﻪ ﺳﻴﺎﺳﺖ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻠﹼﻤﯽ‪ ،‬ﺧﻼﻓﺔ ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ۳۴ ،‬ﻭ‪.۳۵‬‬


‫‪ -٢‬ﲢﻘﻴﻖ ﻣﻮﺍﻗﻒ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )‪.(۳۹۳/۱‬‬
‫‪ -٣‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۲۴۴/۵‬‬
‫‪139‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﺣﻜﺎم ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ رﻫﺒﺮان ﺑﺎ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺗﻨﻬﺎ آن ﻣﻘﺪار ﻣﺎﻟﻴﺎت و ﺧﺮاج ﻛﻪ ﺑﺮ‬
‫ﻣﺮدم اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﻘﻮق ﻣﺮدم را رﻋﺎﻳﺖ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و از ﻣﺸﻐﻮل ﺷﺪن ﺑﻪ ﺟﻤﻊآوري ﻣﺎﻟﻴﺎت و‬
‫ﺛﺮوت اﻧﺪوﺧﺘﻦ ﺑﭙﺮﻫﻴﺰﻧﺪ ﻛﻪ در ﻏﻴﺮ اﻳﻦﺻﻮرت ﺣﻴﺎ و آزرم از ﻣﻴﺎن ﻣﻲرود و ﺣﺲ‬
‫‪1‬‬
‫اﻣﺎﻧﺖداري و وﻓﺎداري از ﺟﺎﻣﻌﻪ رﺧﺖ ﺑﺮﺧﻮاﻫﺪ ﺑﺴﺖ‪.‬‬
‫در واﻗﻊ در ﻧﺎﻣﺔ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﻜﺎت ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ :‬ﺣﻔﻆ ﻋﺪاﻟﺖ ﺳﻴﺎﺳﻲ‪،‬‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و اﻗﺘﺼﺎدي در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﻪ از ﻃﺮﻳﻖ رﻋﺎﻳﺖ ﺣﻘﻮق ﺷﻬﺮوﻧﺪان و ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺗﻨﻬﺎ آن‬
‫ﻣﻘﺪار ﺧﺮاج و ﻣﺎﻟﻴﺎت ﻛﻪ ﺑﺮ ﻋﻬﺪه آﻧﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲآﻳﺪ و ﻧﻴﺰ اﺳﺎس ﻗﺮار دادن اﻳﻦ‬
‫اﺻﻞ ﻛﻪ وﻇﻴﻔﻪ دوﻟﺖ ﺣﻔﺎﻇﺖ و ﻣﺮاﻗﺒﺖ از اﻣ‪‬ﺖ اﺳﺖ ﻧﻪ ﺟﻤﻊ ﻛﺮدن ﻣﺎﻟﻴﺎت و ﺛﺮوت‬
‫‪2‬‬
‫اﻧﺪوﺧﺘﻦ‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن در اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻴﺎن ﻣﻲدارد ﻛﻪ در ﺻﻮرت ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪن ﺣﺎﻛﻤﺎن ﺑﻪ‬
‫ﺧﺮاجﺑﮕﻴﺮان و ﺟﻤﻊﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻣﺎﻟﻴﺎت ﺑﻪ ﺟﺎي ﻣﺤﺎﻓﻈﺎن و ﺳﺮﭘﺮﺳﺘﺎن اﻣ‪‬ﺖ‪ ،‬اﺧﻼق ﻧﻴﻜﻮ‬
‫و ﭘﺴﻨﺪﻳﺪه از ﻣﻴﺎن ﺟﺎﻣﻌﻪ رﺧﺖ ﺑﺮ ﺑﺴﺘﻪ و دﻳﮕﺮ ﺷﺎﻫﺪ ﺷﺮم و ﺣﻴﺎ و ﺣﺲ اﻣﺎﻧﺖداري‬
‫و وﻓﺎداري در ﻣﻴﺎن اﻓﺮاد ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﺨﻮاﻫﻴﻢ ﺑﻮد‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﺎﺑﻴﻦ ﺣﺎﻛﻤﺎن و ﻣﺮدم رﻳﺴﻤﺎﻧﻲ‬
‫وﺟﻮد دارد واﻻ و ﺑﺎ ارزش ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻳﻚ ﭼﻴﺰ آنرا اﺳﺘﺤﻜﺎم ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ و آن ﺣﺮﻛﺖ ﺑﻪ‬
‫ﺳﻮي رﺿﺎي ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺣﺎﻛﻤﺎن ﺑﺎ اﻃﺎﻋﺖ از رﻫﺒﺮان اﻣﺖ و اﻣﺎﻧﺖدار ﺑﻮدن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل و‬
‫وﻓﺎدار ﻣﺎﻧﺪن ﺑﻪ رﻫﺒﺮان‪ ،‬در اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ ﺣﺮﻛﺖ ﻛﻨﻨﺪ آنﮔﺎه ﺣﻴﺎ و آزرم در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻓﺮاﮔﻴﺮ‬
‫ﺷﺪه و ﻣﺮدم را از ارﺗﻜﺎب ﻛﺎرﻫﺎي ﻧﺎﭘﺴﻨﺪ و ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺷﺪن در ﮔﻨﺎﻫﺎن ﻣﻨﻊ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬واﻟﻴﺎن را ﺑﻪ رﻋﺎﻳﺖ ﻋﺪاﻟﺖ در ﺣﻖ ﻣﺮدم ﺳﻔﺎرش ﻧﻤﻮد ﻛﻪ آن ﺣﺎﺻﻞ ﻧﻤﻲﺷﻮد‬
‫ﺟﺰ آن ﻫﻨﮕﺎم ﻛﻪ ﺣﻜﺎم ﺗﻨﻬﺎ آن ﻣﺎﻟﻴﺎﺗﻲ را ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﺮدم اﺳﺖ از آﻧﺎن ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ و ﺗﻨﻬﺎ اﻧﺠﺎم‬
‫وﻇﺎﻳﻔﻲ را ﻛﻪ ﺑﺮ دوﺷﺸﺎن اﺳﺖ از آﻧﺎن ﺑﺨﻮاﻫﻨﺪ و در ﻣﻘﺎﺑﻞ‪ ،‬اﻣﻮال ﻣﺮدم را ﺣﻴﻒ و‬
‫ﻣﻴﻞ ﻧﻜﻨﻨﺪ و آن را ﺣﻖ ﺻﺎﺣﺒﺎنﺷﺎن ﺑﺪاﻧﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﲢﻘﻴﻖ ﻣﻮﺍﻗﻒ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )‪.(۳۹۳/۱‬‬


‫‪ -٢‬ﲪﺪ ﺷﺎﻫﻴﻦ‪ ،‬ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﺍﻹﺳﻼﻣﻴﺔ ﻓﯽ ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﺹ‪.۲۴۶‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪140‬‬

‫از دﻳﮕﺮ ﺳﻮ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬وﻓﺎدار ﺑﻮدن ﺑﻪ ﭘﻴﻤﺎنﻫﺎ و ﻋﻘﺪﻧﺎﻣﻪﻫﺎ را ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ دﻻﻳﻞ ﻓﺘﺢ و‬
‫ﭘﻴﺮوزي ﺑﺮ دﺷﻤﻨﺎن ﻣﻲداﻧﺪ و واﻟﻴﺎن را ﺑﻪ رﻋﺎﻳﺖ آن ﺳﻔﺎرش ﻣﻲﻛﻨﺪ و اﻳﻦ اﻣﺮﻳﺴﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﺗﺄﺛﻴﺮ اﻳﻦ اﺧﻼق واﻻ را در ﻣﻮﻓﻘﻴﺖﻫﺎي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ اﺛﺒﺎت رﺳﺎﻧﻴﺪه اﺳﺖ‪.1‬‬

‫‪ -2‬ﻧﺎﻣﻪ اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﺳﭙﺎه‬


‫اوﻟﻴﻦ ﻧﺎﻣﻪاي ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﺳﭙﺎه در دﻳﮕﺮ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺳﺮزﻣﻴﻦ اﺳﻼﻣﻲ ﻣﻲﻧﻮﺷﺘﻨﺪ‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﺮح اﺳﺖ‪ :‬ﺷﻤﺎ ﺣﺎﻓﻈﺎن و ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﺎن اﻣﺖ ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺷﻤﺎ را ﺑﺮ اﺳﺎس ﺷﻮرا‬
‫ﻣﻨﺼﻮب ﻛﺮد و ﻗﻮاﻧﻴﻦ و دﺳﺘﻮرات ﺷﻤﺎ را در ﺷﻮرا ﺗﺪوﻳﻦ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻫﺮ ﻛﺪام از ﺷﻤﺎ ﻛﻪ‬
‫از راه راﺳﺖ ﻣﻨﺤﺮف ﺷﻮد‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ او را‪ ،‬ﺑﺮاﺳﺎس ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺧﻮد‪ ،‬از ﻣﻴﺎن ﻣﻲﺑﺮد و‬
‫دﻳﮕﺮان را ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ او ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ؛ ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ دﻗﺖ ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ رﻓﺘﺎر ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﻦ‬
‫در اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺮا ﻣﻠﺰم ﺑﻪ رﻋﺎﻳﺖ و ﻣﺮاﻗﺒﺖ آن ﻧﻤﻮده دﻗﻴﻖ ﺑﻮده و‬
‫‪2‬‬
‫ﻣﺮاﻗﺐ اﻋﻤﺎل ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ ﻣﻲﺑﺎﺷﻢ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﻧﻜﺘﻪاي ﻛﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻪ اﺳﺖ اﻳﻦ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ در ﺧﻼﻓﺖ اﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺧﻠﻴﻔﻪ‪ ،‬ﻫﻤﻪي اﻣﻮر و ﻣﺴﺎﻳﻞ دﭼﺎر ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻫﻤﻪي ﺧﻠﻔﺎ و ﻛﺎرﮔﺰاران‬
‫آﻧﺎن در ﻳﻚ ﻣﺴﻴﺮ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و آن اﺟﺮاي اﺳﻼم و اﺣﻜﺎم آن در دﻧﻴﺎ و ﻣﻴﺎن‬
‫ﻣﺮدﻣﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻴﺰ در اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ اﻣﺮ اﺷﺎره ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ و دﺳﺘﻮرات‬
‫ﺧﻠﻔﺎ ﺑﺮاﺳﺎس ﺷﻮراي اﻣﺖ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺗﻤﺎﻣﻲ اﻣﻮر ﻣﻬﻢ زﻳﺮ ﻧﻈﺮ ﺑﺰرﮔﺎن و‬
‫ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان اﻣﺖ ﺗﺼﻮﻳﺐ و اﺟﺮا ﻣﻲﺷﻮد و اﮔﺮ ﺣﺎﻛﻤﻲ ﺑﻤﻴﺮد و ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ او ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺎز‬
‫ﻫﻤﻪ ﺑﺮ ﻫﻤﺎن روش و در ﺟﻬﺖ ﻫﻤﺎن ﻫﺪف واﻻي اﺟﺮاي اﺳﻼم ﮔﺎم ﺑﺮﻣﻲدارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺣﻀﺮتس ﺑﺮ اﻳﻦ اﺻﻞ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ از دﻳﻦ ﺧﺪا و ﺻﺮاط‬
‫ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ او ﻣﻨﺤﺮف ﺷﻮد‪ ،‬ﺳﻨﺖ و ﻗﺎﻧﻮن ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ و ﻣﺘﻌﺎل در ﻣﻮرد او اﺟﺮا ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻛﻤﻚ و ﻧﺼﺮت ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ دوﺳﺘﺎن ﺧﻮد‪ ،‬ﻣﺸﺮوط ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺒﻨﺪي ﺑﻪ دﻳﻦ و ﺗﺴﻠﻴﻢ‬
‫ﺑﻮدن در ﺑﺮاﺑﺮ اواﻣﺮ و دﺳﺘﻮرات اوﺳﺖ و اﮔﺮ ﻣﺮدﻣﺎﻧﻲ از اﻳﻦ راه ﻣﻨﺤﺮف ﺷﻮﻧﺪ‪،‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﯽ )‪.(۳۶۹/۱۲‬‬


‫‪ -٢‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۲۴۴/۵‬‬
‫‪141‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎ اﻗﺘﺪار ﻛﺎﻣﻞ‪ ،‬آﻧﺎن را از ﻣﻴﺎن ﺑﺮده و ﻣﺮدﻣﺎﻧﻲ دﻳﮕﺮ را ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ آﻧﺎن‬
‫ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .1‬ﻛﻤﺎ اﻳﻦﻛﻪ در ﻗﺮآن ﻧﻴﺰ ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ £  ¢ ¡  ~ }  | {z  y x  w v u t s r q p m‬‬

‫‪ l ¹ ¸¶µ´ ³ ²±°¯®¬« ª©¨§¦¥¤‬ﺍﻟﺮﻋﺪ‪١١ :‬‬


‫)اﻧﺴﺎن داراي ﻓﺮﺷﺘﮕﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ )ﻧﻮﺑﺖ ﻋﻮض ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و( ﭘﻴﺎﭘﻲ از روﺑﺮو و‬
‫از ﭘﺸﺖ ﺳﺮ )و از ﻫﻤﻪ ﺟﻮاﻧﺐ دﻳﮕﺮ‪ ،‬او را ﻣﻲﭘﺎﻳﻨﺪ و( ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎن ﺧﺪا از او ﻣﺮاﻗﺒﺖ‬
‫ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺣﺎل و وﺿﻊ ﻫﻴﭻ ﻗﻮم و ﻣﻠّﺘﻲ را ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﻤﻲدﻫﺪ )و اﻳﺸﺎن را از‬
‫ﺑﺪﺑﺨﺘﻲ ﺑﻪ ﺧﻮﺷﺒﺨﺘﻲ‪ ،‬از ﻧﺎداﻧﻲ ﺑﻪ داﻧﺎﺋﻲ‪ ،‬از ذﻟّﺖ ﺑﻪ ﻋﺰّت‪ ،‬از ﻧﻮﻛﺮي ﺑﻪ ﺳﺮوري‪ ،‬و‪...‬‬
‫و ﺑﺎﻟﻌﻜﺲ ﻧﻤﻲﻛﺸﺎﻧﺪ( ﻣﮕﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ آﻧﺎن اﺣﻮال ﺧﻮد را ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻫﻨﺪ‪ ،‬و )اﻳﻦ ﺳﻨّﺖ ﺟﺎري‬
‫در اﺳﺒﺎب و ﻣﺴﺒ‪‬ﺒﺎت ﻇﺎﻫﺮي اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ( ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺧﺪا ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻼﺋﻲ ﺑﻪ ﻗﻮﻣﻲ‬
‫ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ و ﻫﻴﭻﭼﻴﺰي ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ آن را )از اﻳﺸﺎن( ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬و ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﻏﻴﺮ‬
‫ﺧﺪا ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻳﺎور و ﻣﺪدﻛﺎر آﻧﺎن ﺷﻮد(‪.‬‬
‫در آﺧﺮ ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ وﻇﺎﻳﻒ ﺧﻮد آﮔﺎه ﺑﻮد و‬
‫ﺑﺪانﻫﺎ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻫﻢ ﺣﺎﻛﻤﺎن ﺑﻪ وﻇﺎﻳﻒ ﺧﻮد ﻋﻤﻞ ﻛﻨﻨﺪ و ﻫﻢ ﻣﺮدم‪ ،‬در آن‬
‫ﺻﻮرت ﻫﺮ ﻓﺮدي از اﻓﺮاد ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ اﺣﺴﺎس واﻻ ﻣﻲرﺳﺪ ﻛﻪ در راه ﺧﺪﻣﺖ ﺑﻪ‬
‫‪2‬‬
‫اﻣ‪‬ﺖ ﮔﺎم ﺑﺮﻣﻲدارد‪.‬‬

‫‪ -3‬ﻧﺎﻣﻪ اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﺰاران اﻣﺮ ﺧﺮاج و ﻣﺎﻟﻴﺎت‬


‫اوﻟﻴﻦ ﻧﺎﻣﻪ اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﺰاران اﻣﺮ ﺧﺮاج و ﻣﺎﻟﻴﺎت ﺑﻪ ﺷﺮح ذﻳﻞ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺮدﻣﺎن را ﺑﻪ ﺣﻖ آﻓﺮﻳﺪ و ﺟﺰ ﺣﻖ‪ ،‬ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي را از آﻧﺎن‬
‫ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ دﻧﺒﺎل ﺣﻖ ﺑﺎﺷﻴﺪ و ﺑﺎ آن‪ ،‬ﺣﻖ را ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺐ آن ﺑﺪﻫﻴﺪ‪ .‬اﻣﺎﻧﺖدار‬
‫ﺑﺎﺷﻴﺪ و ﺑﻪ آن ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﺎﺷﻴﺪ‪ ،‬اوﻟﻴﻦ اﻓﺮادي ﻧﺒﺎﺷﻴﺪ ﻛﻪ آنرا از ﺑﻴﻦ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ ﻛﻪ در‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﯽ )‪.(۳۷۰/۱۲‬‬


‫‪ -٢‬ﺻﺎﺩﻕ ﻋﺮﺟﻮﻥ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۱۹۹ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪142‬‬

‫ﺧﻴﺎﻧﺖﻫﺎي ﻧﺴﻞﻫﺎي ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد ﺷﺮﻳﻚ ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ .‬وﻓﺎداري را ﺗﺮوﻳﺞ دﻫﻴﺪ و ﺑﻪ ﻳﺘﻴﻤﺎن‬
‫ﺳﺘﻢ ﻧﻜﻨﻴﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎ ﻫﺮ ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﺎن ﻇﻠﻢ ﻧﻤﺎﻳﺪ دﺷﻤﻦ اﺳﺖ‪.1‬‬
‫در اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻴﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬از ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﻮد ﺗﻨﻬﺎ ﺣﻖ را ﻣﻲﭘﺬﻳﺮد و‬
‫ﺣﻖ ﺑﺮ دو رﻛﻦ اﻣﺎﻧﺖداري و وﻓﺎداري اﺳﺘﻮار اﺳﺖ؛ ﭘﺲ اﻳﺸﺎن از ﻳﺘﻴﻤﺎن و ﻫﻢ ﭘﻴﻤﺎﻧﺎن‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻳﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﺰارن ﺳﻔﺎرش ﻣﻲﻛﻨﺪ در ﻣﻮرد آﻧﺎن ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺗﻼش را‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،2‬زﻳﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ از ﺳﺘﻢﻛﻨﻨﺪﮔﺎنِ ﺑﻪ آﻧﺎن‪ ،‬اﻧﺘﻘﺎم ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ دﺷﻤﻦ ﺳﺘﻤﻜﺎران‬
‫اﺳﺖ و اﻳﻦ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﺟﻨﺒﻪ ﻇﻠﻢ ﺳﺘﻴﺰي دﻳﻦ اﺳﻼم و ﺗﺄﻛﻴﺪ آن ﺑﺮ دﺳﺘﮕﻴﺮي از ﺿﻌﻔﺎ‬
‫‪3‬‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -4‬ﻧﺎﻣﻪ او ﺑﻪ ﻋﺎﻣ‪‬ﻪي ﻣﺮدم‬


‫ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲﻛﻪ از ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ﻫﺪاﻳﺖ دﺳﺖ‬
‫ﻳﺎﻓﺘﻪاﻳﺪ‪ .‬اﮔﺮ در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ ﺳﻪ ﺧﺼﻠﺖ ﭘﺪﻳﺪ آﻳﺪ ﺑﻪ ﺑﻴﺮاﻫﻪي ﺑﺪﻋﺖ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺧﻮاﻫﻴﺪ آﻣﺪ‪.‬‬
‫آنﻫﺎ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪ :‬ﻧﻌﻤﺖ ﻓﺮاوان‪ ،‬ازدواج ﻓﺮزﻧﺪان ﺷﻤﺎ ﺑﺎ دﺧﺘﺮان ﻣﻠﻞ دﻳﮕﺮ و ﺧﻮاﻧﺪن‬
‫ﻗﺮآن از ﺟﺎﻧﺐ ﻋﺮبﻫﺎ وﻋﺠﻢﻫﺎ‪ ،‬زﻳﺮا رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﺍﻟﻜﻔﺮ ﰲ ﺍﻟﻌﺠﻤﺔ‪ ،‬ﻓﺈﺫﺍ ﺍﺳﺘﻌﺠﻢ ﻋﻠﻴﻬﻢ ﺃﻣﺮ ﺗﻜﻠﻔﻮﺍ ﻭﺍﺑﺘﺪﻋﻮﺍ«‪.‬‬
‫»ﻛﻔﺮ در ﻣﻴﺎن ﻏﻴﺮﻋ‪‬ﺮب اﺳﺖ ﻛﻪ آﻧﺎن ﻫﺮﮔﺎه در اﻣﺮي دﭼﺎر ﺷﻚ و اﺧﺘﻼف ﺷﻮﻧﺪ‬
‫‪4‬‬
‫ﺑﻪ ﺑﺪﻋﺖ و اﺟﺘﻬﺎد ﺧﻮد در آن اﻣﻮر روي ﻣﻲآورﻧﺪ«‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺗﺒﻌﻴﺖ از ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ و اﺟﺘﻨﺎب از ﺑﺪﻋﺖ ﺗﺸﻮﻳﻖ‬
‫ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ و آﻧﺎن را از اﻧﺤﺮاﻓﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ اﺛﺮ ﮔﺮﻓﺘﺎر آﻣﺪن در ﺳﻪ ﺧﺼﻠﺖ ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲآﻳﺪ‪،‬‬
‫ﺑﺮﺣﺬر داﺷﺘﻪ اﺳﺖ و آنﻫﺎ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ‪ :‬ﻧﻌﻤﺖ ﻓﺮاوان ﻛﻪ ﻣﺮدﻣﺎن را ﺑﻪ رﻓﺎه و ﻛﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻦ‬
‫ﺗﻼش و ﻛﻮﺷﺶ و ﺳﺴﺘﻲ ارادهﻫﺎ دﭼﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ازدواج ﺑﺎ زﻧﺎن و دﺧﺘﺮان ﻣﻠﻞ دﻳﮕﺮ ﻛﻪ‬
‫در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ در ﺗﻤﺎﻣﻲ زﻣﻴﻨﻪﻫﺎ ﺗﺄﺛﻴﺮات ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺟﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻪ اﺳﺖ و ﺗﺮوﻳﺞ ﻓﺮاﮔﺮﻓﺘﻦ‬

‫‪ -١‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۲۴۴/۵‬‬


‫‪ -٢‬ﺻﺎﺩﻕ ﻋﺮﺟﻮﻥ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۱۹۹‬‬
‫‪ -٣‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﯽ )‪.(۳۷۱/۲۰‬‬
‫‪ -٤‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۲۴۵/۵‬‬
‫‪143‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﻗﺮآن در ﻣﻴﺎن ﻋﺮب و ﻏﻴﺮ ﻋﺮب‪ ،‬زﻳﺮا اﻋﺮاب ﺑﺎدﻳﻪﻧﺸﻴﻦ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺳﺮﺳﺨﺖ و ﺧﺸﻦ‬
‫ﺑﻮدن‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺪرت ﺑﻪ ﻫﺪاﻳﺖ راﺳﺘﻴﻦ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻤﺎ اﻳﻦﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺧﻮارج از ﺑﺎدﻳﻪﻧﺸﻴﻨﺎن‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﻗﺮآن ﺗﻼوت ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و ﺷﺐ و روز ﺑﻪ ﻋﺒﺎدت ﻣﺸﻐﻮل ﺑﻮدﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻠﻞ ﻏﻴﺮﻋﺮب ﻫﻢ ﭼﻮن ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ادﻳﺎن و ﺗﻔﻜّﺮات ﻛﻬﻨﻲ ﻛﻪ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻗﺮآن و ﺳﻨّﺖ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻗﺮار دارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ از اﻟﺘﻘﺎط اﻳﻦ ادﻳﺎن و ﻋﻘﺎﺋﺪ و ﺑﺎورﻫﺎي راﺳﺘﻴﻦ‬
‫اﺳﻼم و ﭘﻴﺪاﻳﺶ اﻧﻮاع ﺑﺪﻋﺖﻫﺎ ﻣﻤﺎﻧﻌﺖ ﻛﺮد و از آن ﭘﺮﻫﻴﺰ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ‬
‫‪1‬‬
‫ﮔﻤﺮاهﺗﺮﻳﻦ ﻓﺮﻗﻪ و ﻣﻜﺎﺗﺒﻲ ﻛﻪ در ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼم ﻇﻬﻮر ﻛﺮدهاﻧﺪ از اﻳﻨﺎن ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫دوم‪ :‬ﻣﺮﺟﻊ ﻋﺎﻟﻲ ﻗﻮاﻧﻴﻦ دوﻟﺖ‬


‫ﻋﺜﻤﺎن در ﺧﻄﺒﻪ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺧﻮد اﻋﻼم ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻣﺮﺟﻊ ﻋﺎﻟﻲ ﻗﻮاﻧﻴﻦ و ﻋﻤﻠﻜﺮد دوﻟﺖ او‬
‫ﻗﺮآن‪ ،‬ﺳﻨﺖ و ﺷﻴﻮه ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺷﻴﺨﻴﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﺎنﻃﻮر ﻛﻪ ﺧﻮد او ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻣﻦ‬
‫ﭘﻴﺮو ﻗﺮآن و ﺳﻨّﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻫﺴﺘﻢ و از ﺑﺪﻋﺖ اﺟﺘﻨﺎب ﺧﻮاﻫﻢ ﻧﻤﻮد و ﺳﻮﮔﻨﺪ‬
‫ﻳﺎد ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از ﺗﺒﻌﻴﺖ از آن دو‪ ،‬از راه و روش دو ﺧﻠﻴﻔﻪ ﭘﻴﺸﻴﻦ ﺧﻮد ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺮ‬
‫‪2‬‬
‫آﻧﺎن و ﺣﻜﻮﻣﺖﺷﺎن اﺟﻤﺎع ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻴﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺮوي ﻧﻤﺎﻳﻢ«‪.‬‬
‫‪ -1‬ﻣﺮﺟﻊ اول‪ ،‬ﻗﺮآن اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻣﺮﺟﻌﻴﺖ آن ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ Æ Å Ä ÃÂ Á À ¿ ¾ ½ ¼ » º ¹ ¸ m‬‬

‫‪ lÈÇ‬ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ‪١٠٥ :‬‬
‫)ﻣﺎ ﻛﺘﺎب )ﻗﺮآن را ﻛﻪ ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ ﺣﻖ و ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻫﺮ آن ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﺣﻖ اﺳﺖ( ﺑﻪ‬
‫ﺣﻖ ﺑﺮ ﺗﻮ ﻧﺎزل ﻛﺮدهاﻳﻢ ﺗﺎ )ﻣﺸﻌﻞ راه ﻫﺪاﻳﺖ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﺪان( ﻣﻴﺎن ﻣﺮدﻣﺎن ﻃﺒﻖ آﻧﭽﻪ‬
‫ﺧﺪا ﺑﻪ ﺗﻮ ﻧﺸﺎن داده اﺳﺖ داوري ﻛﻨﻲ‪ ،‬و ﻣﺪاﻓﻊ ﺧﺎﺋﻨﺎن ﻣﺒﺎش(‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻗﺮآن ﺷﺎﻣﻞ ﺗﻤﺎم اﺣﻜﺎم ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻣﻮر زﻧﺪﮔﻲ ﻳﻚ ﻓﺮد ﻣﺴﻠﻤﺎن و اﺻﻮل‬
‫و ﻣﺒﺎدي ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺮاي اﺻﻼح ﺑﺨﺶﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺣﻴﺎت ﻳﻚ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻻزم اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻴﺰ‬
‫ﻗﻮاﻋﺪ و اﺻﻮﻟﻲ را ﻛﻪ دوﻟﺖ اﺳﻼﻣﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮ آنﻫﺎ اﺳﺘﻮار ﮔﺮدد را در ﺑﺮدارد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺻﺎﺩﻕ ﻋﺮﺟﻮﻥ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۱۹۹‬‬


‫‪ -٢‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۴۴۳/۵‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪144‬‬

‫‪ -2‬ﻣﺮﺟﻊ دوم‪ :‬ﺳﻨﺖ ﭘﺎك رﺳﻮل ﺧﺪا اﺳﺖ ﻛﻪ اﺻﻮل ﻗﻮاﻧﻴﻦ اﺳﻼﻣﻲ ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ آن‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و از ﻃﺮﻳﻖ آن ﻣﻲﺗﻮان ﻣﻮارد و ﻣﺼﺎدﻳﻖ اﺟﺮاي اﺣﻜﺎم ﻗﺮآن را ﺷﻨﺎﺧﺖ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﺗﺒﻌﻴﺖ از راه و روش اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻣﻮرد آن دو ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫»‪‬ﺍ ﹾﻗ‪‬ﺘﺪ‪‬ﻭﺍ ﺑﺎﻟﻠﱠﺬﻳﻦ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺑﻌ‪‬ﺪﯼ‪ :‬ﺃﺑﯽ ﺑﮑ ‪‬ﺮ ﻭ ‪‬ﻋ ‪‬ﻤ ‪‬ﺮ‪« .‬‬
‫»ﺑﻪ آن دو ﻧﻔﺮ ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ )اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ( اﻗﺘﺪا ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ و از آنﻫﺎ ﭘﻴﺮوي ﻛﻨﻴﺪ(‪.‬‬
‫دوﻟﺖ ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ‪ ،‬دوﻟﺘﻲ ﺑﻮد ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ دﻳﻦ و اﺣﻜﺎم آن‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻲ دﻳﮕﺮ در آن‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ‪ ،‬ﺷﺮﻳﻌﺖ اﺳﻼم ﻣﺎﻓﻮق ﺗﻤﺎم ﻗﻮاﻧﻴﻦ دﻳﮕﺮ ﺑﻮد ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﻛﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮي درﺧﺸﺎن‬
‫از ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼم را ﺑﻪ ﻣﻨﺼﻪ ﻇﻬﻮر رﺳﺎﻧﻴﺪ ﻛﻪ در آن ﺣﺎﻛﻢ و ﻣﺮدم‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﺗﺎﺑﻊ ﻗﻮاﻧﻴﻦ و‬
‫دﺳﺘﻮرات ﺷﺮﻳﻌﺖ ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .3‬در واﻗﻊ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺷﺮﻳﻌﺖ ﺳﺮ‬
‫ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻓﺮود آورده و ﺑﻪ آن ﻣﻘﻴﺪ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ .‬در ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪاي‪ ،‬اﻃﺎﻋﺖ از ﺧﻠﻴﻔﻪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ در‬
‫ﮔﺮو اﻃﺎﻋﺖ او از ﺷﺮﻳﻌﺖ اﺳﺖ ﻛﻤﺎ اﻳﻦﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪4‬‬
‫ﻑ«‪.‬‬
‫ﺼ‪‬ﻴ ‪‬ﺔ‪ ،‬ﺇﻧ‪‬ﻤﺎ ﺍﻟﻄﱠﺎﻋ ﹸﺔ ﻓﯽ ﺍ ﹶﳌﻌ‪‬ﺮﻭ ‪‬‬
‫»ﻻﻃﹶﺎﻋ ﹶﺔ ﻓﯽ ﺍ ﹶﳌ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫»ﺑﺮاي اﻧﺠﺎم ﮔﻨﺎه از ﻛﺴﻲ اﻃﺎﻋﺖ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎﻳﺪ در ﺻﻮرت ﻓﺮﻣﺎن ﺑﻪ‬
‫ﻣﻌﺮوف‪ ،‬دﺳﺘﻮرات را دﻧﺒﺎل ﻧﻤﻮد«‪.‬‬
‫ﻗﺪرت ﺷﺮﻳﻌﺖ در دوﻟﺖ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬در ﻛﻨﺎر دﻳﮕﺮ وﻳﮋﮔﻲﻫﺎ‪ ،‬از ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ‬
‫وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي آن دوﻟﺖ ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ وﻳﮋﮔﻲﻫﺎ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫• ﻗﺪرت ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻓﺮاﮔﻴﺮ ﺑﻮده و در ﺟﻬﺖ اﻳﺠﺎد ﺗﻌﺎﻣﻞ و ﺗﻮازن ﺑﻴﻦ ﻧﻴﺎزﻫﺎي‬
‫دﻧﻴﺎ و آﺧﺮت اﻣﺖ اﺳﻼم ﺑﻮد‪.‬‬
‫• ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺑﻪ اﻃﺎﻋﺖ از ﺷﺮﻳﻌﺖ ﺑﻮد‪.‬‬
‫‪5‬‬
‫• ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻓﻘﻂ ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ وﺣﺪت اﻣ‪‬ﺖ اﺳﻼم اﺳﺘﻮار ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻣﺆﻟﻒ‪ ،‬ﻓﻘﻪ ﺍﻟﺘﻤﮑﻴﻦ ﻓﯽ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ ﺍﻟﮑﺮﻳﻢ‪.۴۳۲ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﺳﻨﻦ ﺍﻟﺘﺮﻣﺬﯼ )‪(۲۰۰/۳‬‬
‫‪ -٣‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﻜﻢ ﰲ ﺍﻹﺳﻼﻡ‪ ،‬ﺹ‪.٢٢٧‬‬
‫‪ -٤‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ )ﺣﺪﻳﺚ ‪(۷۵۴۵‬‬
‫ﺴﻨ‪‬ﻬﻮﺭﯼ‪ ،‬ﻓﻘﻪ ﺍﳋﻼﻓﺔ‪.۸۰ ،‬‬‫‪ -٥‬ﺍﻟ ‪‬‬
‫‪145‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﺳﻮم‪ :‬ﺣﻖ اﻣﺖ در ﺑﺎزﺧﻮاﺳﺖ ﺧﻠﻴﻔﻪ‬


‫ﺑﺪون ﺷﻚ‪ ،‬ﻗﺪرت ﺧﻠﻴﻔﻪ‪ ،‬ﻣﻄﻠﻖ ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ در ﭼﻬﺎرﭼﻮب دو اﻣﺮ ﺑﻮد‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻧﺺ‪ ‬ﺻﺮﻳﺤﻲ ﻧﺒﺎﺷﺪ ﻛﻪ در ﻗﺮآن و ﺳﻨّﺖ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬در ﺿﻤﻦ ﻧﻮع‬
‫اﺟﺮاي آن ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻧﻴﺰ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ روح و اﻫﺪاف ﺷﺮﻳﻌﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻣﻮاردي ﻧﺒﺎﺷﺪ ﻛﻪ اﻣﺖ اﺳﻼم ﺑﺮ آنﻫﺎ اﺟﻤﺎعﻧﻈﺮ دارد‪.‬‬
‫اﺳﺎسِ اﻳﻦ ﺣﻖ اﻣﺖ از آن ﺟﺎ ﻧﺸﺄت ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪهي ﻣﺮدم اﺳﺖ‪ ،‬از‬
‫آﻧﺎن ﻗﺪرت ﺧﻮد را ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﭼﺎرﭼﻮب ﻗﺪرت او را اﻣ‪‬ﺖ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‬
‫ﻫﺮﮔﺎه اﻣ‪‬ﺖ ﺗﻌﻴﻦ اﺟﺮاي ﺷﺮﻳﻌﺖ دﻳﻦ و ﺣﻔﻆ ﻣﺼﺎﻟﺢ اﻣ‪‬ﺖ را در اﻓﺰاﻳﺶ و ﻳﺎ ﻛﺎﻫﺶ‬
‫ﻗﺪرت و اﺧﺘﻴﺎرات ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﺪاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ اﻳﻦ ﻛﺎر ﻣﻬﻢ را اﻧﺠﺎم دﻫﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ از ﻃﺮﻳﻖ‬
‫ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮراي ﻣﻨﺘﺨﺒﻴﻦ اﻣﺖ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .1‬ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺎس ﺧﻄﺎب ﺑﻪ‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﻫﺮﮔﺎه دﻳﺪﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس دﺳﺘﻮر ﻗﺮآن‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺮا ﺑﻪ زﻧﺠﻴﺮ ﺑﻜﺸﻴﺪ‪ ،‬ﺣﺘﻤﺎً‬
‫اﻳﻨﻜﺎر را اﻧﺠﺎم دﻫﻴﺪ«‪ 2‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ دﺳﺘﻪاي از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﻤﻠﻜﺮدش‬
‫ﺑﻪ او ﻣﺘﻌﺮض ﺷﺪه و او را ﻣﻮرد ﺑﺎزﺧﻮاﺳﺖ ﻗﺮار دادﻧﺪ‪ ،‬ﺧﻮاﺳﺘﻪ آﻧﺎن را ﺗﻘﺒﻴﺢ و‬
‫ﻣﺤﻜﻮم ﻧﻜﺮد و ﺑﻪ آﻧﺎن اﻋﻼم ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ اﺷﺘﺒﺎﻫﺎت او اﺛﺒﺎت‬
‫‪3‬‬
‫ﺷﻮد‪ ،‬آنﻫﺎ را اﺻﻼح ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬

‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺷﻮرا‬
‫از ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ارﻛﺎن ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬ﻣﺸﻮرت رﻫﺒﺮان ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و ﭘﺬﻳﺮش‬
‫آرا و ﻧﻈﺮات ﺷﻮراي اﻣ‪‬ﺖ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻛﻤﺎ اﻳﻦﻛﻪ ﻗﺮآن ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ Z Y XW V U T S R  Q P ON M L K J I m‬‬

‫[\]^ _` ‪l kji hgfedcba‬‬


‫ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪١٥٩ :‬‬

‫‪ -١‬ﻓﺘﺤﯽ ﻋﺒﺪﺍﻟﮑﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﻭ ﺍﻟﺴﻴﺎﺩﺓ‪.۲۶۸ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﻣﺴﻨﺪ ﺃﲪﺪ‪.۵۲۴ ،‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﻭ ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ‪.۳۷۹۰ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪146‬‬

‫)از ﭘﺮﺗﻮ رﺣﻤﺖ اﻟﻬﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮ ﺑﺎ آﻧﺎن )ﻛﻪ ﺳﺮ از ﺧﻂّ ﻓﺮﻣﺎن ﻛﺸﻴﺪه ﺑﻮدﻧﺪ(‬
‫ﻧﺮﻣﺶ ﻧﻤﻮدي‪ .‬و اﮔﺮ درﺷﺘﺨﻮي و ﺳﻨﮓدل ﺑﻮدي از ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺗﻮ ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ‬
‫از آﻧﺎن درﮔﺬر و ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﻃﻠﺐ آﻣﺮزش ﻧﻤﺎ و در ﻛﺎرﻫﺎ ﺑﺎ آﻧﺎن ﻣﺸﻮرت و راﻳﺰﻧﻲ ﻛﻦ‪ .‬و‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ )ﭘﺲ از ﺷﻮر و ﺗﺒﺎدل آراء( ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻛﺎري ﮔﺮﻓﺘﻲ )ﻗﺎﻃﻌﺎﻧﻪ دﺳﺖ‬
‫ﺑﻪ ﻛﺎر ﺷﻮ و( ﺑﺮ ﺧﺪا ﺗﻮﻛّﻞ ﻛﻦ؛ ﭼﺮا ﻛﻪ ﺧﺪا ﺗﻮﻛّﻞﻛﻨﻨﺪﮔﺎن را دوﺳﺖ ﻣﻲدارد(‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺧﺪاوﻧﺪ در ﻗﺮآن ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ltsrqponmlkjim‬‬
‫ﺍﻟﺸﻮﺭﻯ‪٣٨ :‬‬
‫)و ﻛﺴﺎﻧﻴﻨﺪ ﻛﻪ دﻋﻮت ﭘﺮوردﮔﺎرﺷﺎن را ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬و ﻧﻤﺎز را ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ‪ ،‬و ﻛﺎرﺷﺎن ﺑﻪ ﺷﻴﻮه راﻳﺰﻧﻲ و ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و از‬
‫ﭼﻴﺰﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﺪﻳﺸﺎن دادهاﻳﻢ )در ﻛﺎرﻫﺎي ﺧﻴﺮ( ﺻﺮف ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ(‪.‬‬
‫ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺎس‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬در ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻮد‪ ،‬ﻣﺠﻠﺴﻲ را ﻣﺘﺸﻜﻞ از ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ‬
‫رﺳﻮل اﷲص ﺗﺸﻜﻴﻞ داده‪ 1‬و ﻛﺎرﮔﺰاران و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﺪان ﺳﻔﺎرش ﻣﻲﻛﺮد‪:‬‬
‫ﺑﺮ آن روﺷﻲ ﻛﻪ در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺑﺮ آن ﺑﻮدﻳﺪ ﺑﻤﺎﻧﻴﺪ و از آن ﻣﻨﺤﺮف‬
‫ﻧﺸﻮﻳﺪ و ﻫﺮﮔﺎه در ﻣﺴﺄﻟﻪاي ﻣﺸﻜﻞ و ﻣﻬﻢ ﺑﻪ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻧﻴﺎز داﺷﺘﻴﺪ‪ ،‬آنرا ﺑﻪ ﻣﻦ و ﺷﻮرا‬
‫‪2‬‬
‫واﮔﺬار ﻛﻨﻴﺪ ﺗﺎ ﻣﺎ اﻣ‪‬ﺖ را ﺑﺮ آن ﺑﻪ اﺟﻤﺎع ﺑﺮﺳﺎﻧﻴﻢ و ﺳﭙﺲ اﻧﺠﺎم آنرا ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺴﭙﺎرﻳﻢ‪.‬‬
‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن و واﻟﻴﺎن آن ﺣﻀﺮت ﻫﻢ‪ ،‬ﭼﻮن ﻗﺼﺪ ﻧﺒﺮد و ﻛﺎرزار ﺑﺎ دﺷﻤﻨﺎن را داﺷﺘﻨﺪ‬
‫از ﺧﻠﻴﻔﻪ درﺧﻮاﺳﺖ اذن ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬آن ﺣﻀﺮت ﻫﻢ ﻣﺴﺄﻟﻪ را ﺑﺎ ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ در ﻣﻴﺎن‬
‫ﻣﻲﮔﺬاﺷﺖ و در ﻣﻮرد ﻟﻮازم و ﺗﺠﻬﻴﺰات و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﻧﻘﺸﻪﻫﺎي ﻛﺎر ﺑﺎ آﻧﺎن‬
‫ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻲﻧﻤﻮد و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن اذن آن ﻛﺎر را ﻣﻲداد‪ .3‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ أﺑﻲ ‪‬ﺳﺮْح ﻗﺼﺪ داﺷﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺳﻮاﺣﻞ ﺷﻤﺎل آﻓﺮﻳﻘﺎ ﻟﺸﻜﺮﻛﺸﻲ ﻛﻨﺪ و ﺧﻄﺮ‬
‫روﻣﻴﺎن را از ﻣﺮزﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼم دور ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪاي ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻧﻮﺷﺖ و از او اذن اﻳﻦ‬

‫‪ -١‬ﺍﻹﺩﺍﺭﺓ ﺍﻟﻌﺴﮑﺮﻳﺔ ﻓﯽ ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﺍﻹﺳﻼﻣﻴ‪‬ﻪ )‪.(۲۷۷/۱‬‬


‫‪ -٢‬ﳘﺎﻥ‪.‬‬
‫‪ -٣‬ﻓﺘﻮﺡ ﻣﺼﺮ‪.۸۳ ،‬‬
‫‪147‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﻛﺎر را درﺧﻮاﺳﺖ ﻛﺮد‪ .‬ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﻌﺪ از ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﺷﻮراي ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬اﻳﻦ اذن را ﺑﻪ او‬
‫‪1‬‬
‫داد‪.‬‬
‫ﻳﺎ آن ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﻌﺎوﻳﻪ ﺑﻦ اﺑﻲﺳﻔﻴﺎن ﻗﺼﺪ ﺣﻤﻠﻪ ﺑﻪ ﺟﺰاﻳﺮ »ﻗﺒﺮص« و»رودس« را‬
‫داﺷﺖ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪاي ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻧﻮﺷﺖ و ﻧﻈﺮ ﺧﻠﻴﻔﻪ را در اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺟﻮﻳﺎ ﺷﺪ‪ .‬ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻧﻴﺰ ﺗﺎ ﺑﻪ‬
‫ﻧﻈﺮ و رأي ﺷﻮراي ﺻﺤﺎﺑﻪ آﮔﺎه ﻧﺸﺪ ﺑﻪ ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻌﺎوﻳﻪ ﺟﻮاﺑﻲ ﻧﺪاد و ﭼﻮن ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ‬
‫‪2‬‬
‫ﻛﺎر ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬او ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﻳﻪ اذن ﺣﻤﻠﻪ ﺑﺎ آن ﺟﺰاﻳﺮ را ﺻﺎدر ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺧﻮد ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﻲﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ و ﻧﻈﺮ‬
‫ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ را در ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻣﻬﻢ ﺟﻮﻳﺎ ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ .3‬از دﻳﮕﺮ ﻣﻮارد ﻣﺸﻮرت ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﺎ ﺷﻮراي‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻮارد اﺷﺎره ﻛﺮد‪ :‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺟﻤﻊآوري و ﺗﺪوﻳﻦ ﻗﺮآن‪ ،‬ﻗﻀﻴﻪ ﻗﺘﻞ‬
‫ﻫﺮﻣﺰان ﺑﻪ دﺳﺖ ﻋﺒﻴﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬اﺗﺨﺎذ ﺗﺪاﺑﻴﺮ ﻻزم ﺑﺮاي ﻛﻨﺘﺮل ﻓﺘﻨﻪ و ﺷﻮرش‬
‫ﻣﻌﺘﺮﺿﺎن ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ‪ ،‬ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻗﻀﺎ و ﺑﺴﻴﺎري ﻣﻮارد دﻳﮕﺮ ﻛﻪ در ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺑﻌﺪ ﺑﻪ آن‬
‫ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﭘﺮداﺧﺖ‪.‬‬

‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻋﺪاﻟﺖ و ﻣﺴﺎوات‬


‫ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ وﻇﺎﻳﻒ ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ اﺻﻮل اﺳﻼﻣﻲ اﺳﺖ و‬
‫ﻋﺪاﻟﺖ و ﻣﺴﺎوات از ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ اﻳﻦ اﺻﻮل ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ ﻫﻢ در ﻧﺎﻣﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ‬
‫ﻣﺮدﻣﺎن ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي اﺳﻼﻣﻲ از آﻧﺎن ﺧﻮاﺳﺖ ﻛﻪ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﺮوف و ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ‬
‫ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻣﺆﻣﻨﻲ ﺧﻮد را ﺧﻮار و ذﻟﻴﻞِ دﻳﮕﺮان ﻧﻜﻨﺪ و ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻣﻦ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻓﺮدي‬
‫ﻣﻮرد ﺳﺘﻢ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻫﻤﺮاه او و ﻋﻠﻴﻪ ﻓﺮد ﺳﺘﻤﻜﺎر ﻫﺴﺘﻢ‪ .4‬ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺧﻮد‬
‫را ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪي ﻋﺪل و ﻣﺴﺎوات ﺑﻨﻴﺎن ﻧﻬﺎد و آن را ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺷﻜﻞ اﺟﺮا ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺷﻬﻮد ﮔﻮاﻫﻲ دادﻧﺪ ﻛﻪ وﻟﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ ﺷُﺮب ﺧﻤﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﺸﺎن‬
‫ﺑﺪون ﻫﻴﭻ ﻋﺬر و ﺑﻬﺎﻧﻪاي‪ ،‬ﺣﺪ‪ ‬را در ﻣﻮرد وﻟﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﺮادر ﻣﺎدري او ﻧﻴﺰ ﺑﻮد ﺑﻪ اﺟﺮا‬

‫‪ -١‬ﳘﺎﻥ‪.۱۸۳ ،‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﻹﺩﺍﺭﺓ ﺍﻟﻌﺴﮑﺮﻳﺔ )‪.(۲۷۸/۱‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻹﺩﺍﺭﺓ ﺍﻟﻌﺴﮑﺮﻳﺔ )‪.(۲۷۸/۱‬‬
‫‪ -٤‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۴۱۴/۴‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪148‬‬

‫ﮔﺬاﺷﺖ و او را از اﻣﺎرت ﻛﻮﻓﻪ ﻋﺰل ﻧﻤﻮد و ﭼﻮن ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﺎص را ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ او‬
‫ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻣﺮدم ﻛﻮﻓﻪ او را ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ و آن ﺣﻀﺮت ﺑﺎ ﺳﻌﻪﺻﺪر‪ ،‬ﻧﻈﺮ ﻣﺮدم را ﻗﺒﻮل ﻛﺮدﻧﺪ و‬
‫اﺑﻮﻣﻮﺳﻲ اﺷﻌﺮيس را ﺑﻪ اﻣﺎرت ﻛﻮﻓﻪ ﻣﻨﺼﻮب ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ رواﻳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫روزي اﻳﺸﺎن از دﺳﺖ ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر ﺧﻮد ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﺷﺪﻧﺪ و ﮔﻮش او را ﻣﺤﻜﻢ ﻛﺸﻴﺪﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺷﺐ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﺴﺘﺮ ﺧﻮاب رﻓﺖ‪ ،‬ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ از اﻳﻦ ﻛﺎر ﺧﻮد ﺑﺴﻴﺎر ﭘﺸﻴﻤﺎن ﺷﺪﻧﺪ‬
‫و از آن ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻛﻪ او ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺷﻜﻞ اﻧﺘﻘﺎم ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر‪ ،‬در‬
‫اﺑﺘﺪا از اﻳﻦ ﻛﺎر اﻣﺘﻨﺎع ﻣﻲﻛﺮد اﻣﺎ ﺑﺎ اﺻﺮار ﺧﻮد ﺣﻀﺮتس ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﻮاﺳﺘﻪي‬
‫‪1‬‬
‫ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ ﺗﻦ دردادﻧﺪ‪.‬‬

‫ﺷﺸﻢ‪ :‬آزاديﻫﺎي ﻣﺸﺮوع‬


‫اﺻﻞ آزادي‪ ،‬از اﺻﻮﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪي آن اﺳﺘﻮار ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ‬
‫اﺻﻞ‪ ،‬اﻋﻼم ﻣﻲدارد ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ آزاديﻫﺎي ﻣﺸﺮوع و در ﭼﺎرﭼﻮب دﻳﻦ را ﺣﻖ ﻣﺮدم‬
‫داﻧﺴﺖ و ﻧﺒﺎﻳﺪ آن را از آﻧﺎن ﺳﻠﺐ ﻛﺮد‪ .‬دﻳﻦ اﺳﻼم‪ ،‬ﻧﻴﺰ در ﻫﻤﻴﻦ راﺳﺘﺎ ﻣﺮدم را ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻣﻬﻢ ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ و آنرا ﺣﻖ ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬در دوران ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﺗﻤﺎم‬
‫آزاديﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﻣﺮوزه ﻣﺮﺳﻮم ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ و دوﻟﺖ ﺑﻪ آنﻫﺎ اﺣﺘﺮام‬
‫ﻣﻲﮔﺬاﺷﺖ‪ .2‬آزاديﻫﺎﻳﻲ ﭼﻮن آزادي ﻋﻘﻴﺪه‪ ،‬آزادي رأي و ﻧﻈﺮ‪ ،‬آزادي ﻣﺴﺎﻓﺮت‪،‬‬
‫آزادي ﺣﻖ ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ‪ ،‬ﺣﻖِ داﺷﺘﻦ اﻣﻨﻴﺖ و ﺣﻔﻆ ﺣﺮﻳﻢ ﻣﺴﻜﻦ اﻓﺮاد ﺟﺎﻣﻌﻪ‪.‬‬

‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ و ﺑﺎزﺧﻮاﺳﺖ‬


‫اﻣﻴﺮ ﻣﺆﻣﻨﺎن ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺧﻮد را ﻣﻮرد ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ و ﺑﺎزﺧﻮاﺳﺖ‬
‫ﻗﺮار ﻣﻲدادﻧﺪ‪ ،‬از ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ و ﺑﺎزﺧﻮاﺳﺖ دﻳﮕﺮ ﻣﺮدﻣﺎن ﻧﻴﺰ ﻫﺮﮔﺰ ﻏﺎﻓﻞ ﻧﻤﻲﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻣﺎ در‬
‫اﻳﻦﺟﺎ ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﻣﻮرد از اﻳﻦ ﻣﻮاﺧﺬه و ﺳﺮزﻧﺶ ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﮑﻢ ﻓﯽ ﻋﻬﺪ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﲪﺪ ﳏﻤﺪ ﺍﻟﺼﻤﺪ‪.۱۴۹ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﳘﺎﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۱۵۸– ۱۵۷‬‬
‫‪149‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫‪ -1‬ﺳﺮزﻧﺶ ﻛﺮدن ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﭘﻮﺷﻴﺪن ﻟﺒﺎس زرد رﻧﮓ‬


‫اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از اﻳﻦﻛﻪ ﻛﺎروان ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻋﺎزم ﺣﺞ ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ‬
‫ﺑﻦ اﺑﻲﻃﺎﻟﺐ ﻧﻴﺰ ﻗﺼﺪ رﻓﺘﻦ ﺑﺎ آﻧﺎن را ﻛﺮد اﻣﺎ ﺷﺐ ﻗﺒﻞ از آن ﺑﺎ ﻫﻤﺴﺮ ﺧﻮد ﻫﻤﺒﺴﺘﺮ‬
‫ﺷﺪ؛ ﺻﺒﺢ ﭼﻮن در ﻣﻨﻄﻘﻪ »ﻣﻠﻞ« ﺑﻪ ﻛﺎروان رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻻﭘﻮش زرد و ﺳﺮخ رﻧﮓ ﺑﺮ ﺗﻦ‬
‫ﻧﻤﻮده ﺑﻮد‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎنس ﭼﻮن او را دﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺮ او ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﺷﺪ و او را ﺳﺮزﻧﺶ ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﭼﺮا‬
‫اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﻟﺒﺎﺳﻲ ﺑﺮ ﺗﻦ ﻛﺮده ﺣﺎل آنﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﺮدم را از ﭘﻮﺷﻴﺪن ﭼﻨﻴﻦ‬
‫‪1‬‬
‫ﻟﺒﺎﺳﻲ ﺑﺮﺣﺬر داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -2‬ﻣﻤﺎﻧﻌﺖ از ﺣﺞ و ﻋﻤﺮه زﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ در دوران ‪‬ﻋﺪ‪‬ه ﺑﻮدﻧﺪ‬


‫اﻣﺎم ﻋﺒﺪاﻟﺮزاق از ﻣﺠﺎﻫﺪ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻢ ﻋﻤﺮ و ﻫﻢ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬زﻧﺎﻧﻲ را ﻛﻪ در‬
‫دوران ﻋﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و ﻗﺼﺪ ﺣﺞ داﺷﺘﻨﺪ از »ﺟﺤﻔﻪ« و »ذياﻟﺤﻠﻴﻔﻪ« ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ‬
‫‪2‬‬
‫ﺑﺮﻣﻲﮔﺮداﻧﺪﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -3‬دﺳﺘﻮر اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ذﺑﺢ ﻛﺒﻮﺗﺮ‬


‫ﭼﻮن وﺿﻌﻴﺖ ﻣﻌﻴﺸﺖ ﻣﺮدم ﺑﻬﺒﻮد ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬اﻧﺪك ﺷﻤﺎري از ﻣﺮدم‪ ،‬ﺑﺮاي ﮔﺬراﻧﺪن‬
‫اوﻗﺎت ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻣﺜﻞ ﻛﺒﻮﺗﺮﺑﺎزي روي آوره ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ‪ ،‬آﻧﺎن را از‬
‫اﻳﻦ ﻛﺎر ﻣﻨﻊ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪.3‬‬
‫اﻣﺎم ﺑﺨﺎري ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﺣﺴﻦ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن دﺳﺘﻮر داد ﺳﮓﻫﺎ را‬
‫‪4‬‬
‫ﺑﻜﺸﻨﺪ و ﻛﺒﻮﺗﺮان را ذﺑﺢ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -4‬ﺗﻮﺑﻴﺦ آﻧﺎﻧﻲﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﺎزي ﺗﺨﺘﻪﻧﺮد ﻣﻲﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‬


‫ﻋﺜﻤﺎنس ﻣﺮدم را از ﺗﺨﺘﻪﻧﺮد و ﺳﺮﮔﺮم ﺷﺪن ﺑﻪ آن ﻧﻬﻲ ﻣﻲﻛﺮد و دﺳﺘﻮر ﻣﻲداد آنﻫﺎ را‬
‫ﺑﺸﻜﻨﻨﺪ و ﺑﺴﻮزاﻧﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎم ﺑﻴﻬﻘﻲ از زﻳﺪ ﺑﻦ ﺻﻠﺖ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ روزي ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺮ‬
‫ﻣﻨﺒﺮ رﻓﺖ و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﺮدم ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻣﺮدم! از ﻗﻤﺎر – ﻛﻪ در اﻳﻦﺟﺎ ﻣﻨﻈﻮرﺷﺎن‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۵۱۷‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳌﺼﻨ‪‬ﻒ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۱۲۰۷۱‬‬
‫‪ -٣‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۴۱۵/۵‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻷﺩﺏ ﺍﳌﻔﺮﺩ‪ ،‬ﺑﺎﺏ ﺫﺑﺢ ﺍﳊﻤﺎﻡ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۱۳۰۷‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪150‬‬

‫ﺗﺨﺘﻪﻧﺮد ﺑﻮد – ﺑﭙﺮﻫﻴﺰﻳﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﺰارش دادهاﻧﺪ ﻛﻪ در ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﺗﻌﺪادي از ﺷﻤﺎ اﻳﻦ‬
‫وﺳﻴﻠﻪ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﻫﺮﻛﺲ ﻛﻪ ﺗﺨﺘﻪﻧﺮد در ﺧﺎﻧﻪاش دارد آنرا ﺑﺸﻜﻨﺪ و ﺑﺴﻮزاﻧﺪ‪ .‬روزي‬
‫دﻳﮕﺮ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎز ﺑﺮ ﻣﻨﺒﺮ در ﻣﻮرد ﺗﺨﺘﻪﻧﺮد ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻣﺮدم‪ ،‬ﻣﻦ در ﻣﻮرد‬
‫ﺗﺨﺘﻪﻧﺮد ﺑﺎ ﺷﻤﺎ ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮدم اﻣﺎ ﻧﺪﻳﺪم ﻛﻪ آن را از ﺧﺎﻧﻪﻫﺎﻳﺘﺎن ﺑﻴﺮون ﺑﻴﺎﻧﺪازﻳﺪ و از آن‬
‫اﺟﺘﻨﺎب ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻣﻦ ﺗﺼﻤﻴﻢ دارم ﻛﻪ ﻫﻴﺰم زﻳﺎدي را ﺟﻤﻊ ﻛﻨﻢ و ﭘﺲ دﺳﺘﻮر دﻫﻢ ﻛﻪ‬
‫‪1‬‬
‫ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺗﺨﺘﻪﻧﺮدﻫﺎ را از ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻴﺮون آورده و ﺑﺮ آن ﻫﻴﺰم‪ ،‬آﺗﺶ زﻧﻨﺪ‪.‬‬

‫‪-5‬ﺗﺒﻌﻴﺪ ﻧﻤﻮدن اﻓﺮاد ﺷﺮور و اراذل و اوﺑﺎش‬


‫ﻋﺜﻤﺎنس ﻫﺮ ﻛﻪ را ﻛﻪ ﺷﺮور ﺑﻮد و ﻳﺎ در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﺎ ﺧﻮد ﺳﻼح ﺣﻤﻞ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬از ﺷﻬﺮ‬
‫اﺧﺮاج ﻣﻲﻧﻤﻮد؛ ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲس رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺎه ﻋﺜﻤﺎن ﻓﺮد ﺷﺮوري را‬
‫دﺳﺘﮕﻴﺮ ﻣﻲﻛﺮد و ﻳﺎ ﺧﺒﺮ ﻣﻲآوردﻧﺪ ﻛﻪ ﻓﺮدي ﺑﺎ ﭼﻮب و ﻳﺎ اﺑﺰاري ﺧﻄﺮﻧﺎكﺗﺮ در ﻣﻴﺎن‬
‫ﻣﺮدم اﻳﺠﺎد رﻋﺐ ﻧﻤﻮده و آﻧﺎن را آزار داده اﺳﺖ او را از ﺷﻬﺮ اﺧﺮاج و ﺗﺒﻌﻴﺪ ﻣﻲﻛﺮد‪.2‬‬

‫‪ -6‬ﻣﺠﺎزات ﻓﺮدي ﻛﻪ ﻋﻤﻮي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا را ﺗﺤﻘﻴﺮ ﻛﺮده ﺑﻮد‬


‫در دوران ﺧﻼﻓﺖ اﻳﺸﺎن‪ ،‬آن ﺣﻀﺮت ﻓﺮدي را ﻛﻪ در ﻳﻚ ﻧﺰاع ﺑﻪ ﻋﺒﺎس ﺑﻦ‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﻤﻄﻠﺐ ﺗﻮﻫﻴﻦ ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﻮرد ﺿﺮب و ﺷﺘﻢ ﻗﺮار داد‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ از او ﺳﺆال ﺷﺪ‬
‫آﻳﺎ اﻳﻦ اﻗﺪام او از ﻧﻈﺮ ﺷﺮع درﺳﺖ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻠﻪ ﻛﺎر ﻣﻦ درﺳﺖ ﺑﻮد‪ ،‬آﻳﺎ‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﻛﻪ ﻋﻤﻮﻳﺶ را ارج ﻣﻲﮔﺬاﺷﺖ‪ ،‬اﺟﺎزه ﺗﺤﻘﻴﺮ ﻧﻤﻮدن او را‬
‫ﻣﻲدادﻧﺪ؟! ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﺎر را اﻧﺠﺎم ﻣﻲداد و ﻳﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن ﻛﺎر‬
‫‪3‬‬
‫رﺿﺎﻳﺖ ﺧﻮد را ﻧﺸﺎن ﻣﻲداد‪ ،‬ﺳﺮزﻧﺶ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻨﻦ ﺍﻟﮑﱪﯼ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺏ ﺍﻟﺸﻬﺎﺩﺍﺕ )‪.(۲۱۵/۱۰‬‬


‫‪ -٢‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۴۱۶/۵‬‬
‫‪ -٣‬ﳘﺎﻥ )‪.(۴۱۷/۵‬‬
‫‪151‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫‪ -7‬اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﻣﺮدم را از ﺷﺮب ﺧﻤﺮ ﻧﻬـﻲ ﻣـﻲﻛـﺮد‪ ،‬زﻳـﺮا ﺷـﺮاب ﺳﺮﭼﺸـﻤﻪ ﻫﻤـﻪي‬
‫ﺟﻨﺎﻳﺘﻬﺎﺳﺖ‬
‫ﻧﺴﺎﺋﻲ و ﺑﻴﻬﻘﻲ در ﺳﻨﻦ ﺧﻮد آوردهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن در ﻳﻚ ﺧﻄﺒﻪ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬از‬
‫ﺷﺮب ﺧﻤﺮ اﺟﺘﻨﺎب ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻛﻪ آن ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﺗﻤﺎم ﺟﻨﺎﻳﺘﻬﺎﺳﺖ‪ ،‬در روزﮔﺎر ﻗﺪﻳﻢ‪،‬‬
‫ﻓﺮدي ﻋﺎﺑﺪ ﺷﻴﻔﺘﻪ زن ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ ﺧﻮد ﺷﺪ و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ زن ﻳﻜﻲ از ﻫﻤﺴﺎﻳﮕﺎن ﺧﻮد را‬
‫ﺑﻪ ﺧﻮاﺳﺘﮕﺎري او ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ ،‬آن زن ﺷﺮط ﮔﺬاﺷﺖ ﻛﻪ اول ﺑﺎﻳﺪ آن ﻣﺮد را ﺑﺒﻴﻨﺪ‪ .‬ﭼﻮن آن‬
‫ﻣﺮد ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ آن زن رﻓﺖ‪ ،‬دﻳﺪ آن زن زﻳﺒﺎرو ﺑﺎ ﻇﺮﻓﻲ از ﺷﺮاب در ﻛﻨﺎر ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر ﺧﻮد‬
‫اﻳﺴﺘﺎده اﺳﺖ‪ ،‬آن زن ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻳﺎ ﺑﺎ ﻣﻦ زﻧﺎ ﻛﻦ‪ ،‬ﻳﺎ اﻳﻦ ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر را ﺑﻜﺶ و ﻳﺎ اﻳﻦ‬
‫ﻇﺮف ﺷﺮاب را ﺑﺨﻮر‪ ،‬آن ﻣﺮد ﺧﻮردن ﺷﺮاب را ﺗﺮﺟﻴﺢ داد ﺗﺎ ﻣﺮﺗﻜﺐ آن دو ﮔﻨﺎه‬
‫ﺑﺰرگ دﻳﮕﺮ ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﭘﺲ از ﺧﻮردن ﻇﺮف ﺷﺮاب‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ زن زﻧﺎ ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر‬
‫او را ﻧﻴﺰﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﻴﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اي ﻣﺮدم! از ﺷﺮب ﺧﻤﺮ ﺑﭙﺮﻫﻴﺰﻳﺪ و ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ اﻳﻤﺎن‬
‫و ﺷﺮاب ﺑﺎ ﻫﻢ در ﻳﻚ ﻓﺮد ﺟﻤﻊ ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ ﺑﻠﻜﻪ ﻳﺎ در او اﻳﻤﺎن وﺟﻮد دارد و ﻳﺎ ﻋﻼﻗﻪ‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﻪ ﺷﺮاب‪.‬‬

‫‪ -8‬ﺷﻤﻪاي از ﺧﻄﺒﻪﻫﺎ و ﺳﺨﻨﺎن ﺣﻜﻤﺖآﻣﻴﺰ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس‬


‫اﻟﻒ‪ :‬ﺧﻄﺒﻪ اﻳﺸﺎن در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺗﺪارك ﺳﻔﺮ آﺧﺮت و ﺣﻀﻮر ﺑﺮاي روز ﻗﻴﺎﻣﺖ‪:‬‬
‫ﺣﺴﻦ ﺑﺼﺮي رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺮ ﻣﻨﺒﺮ رﻓﺖ و ﭘﺲ از ﺣﻤﺪ و ﺛﻨﺎي‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎر ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺖ‪» :‬اي ﻣﺮدم! از ﺧﺪا ﺑﺘﺮﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ را در ﺗﺮس از او ﻣﻨﻔﻌﺖ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬زﻳﺮكﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدﻣﺎن آن ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻔﺲ ﺧﻮد را ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺑﺮاي آﺧﺮت‬
‫ﺧﻮﻳﺶ ﺗﻼش ﻛﺮد و ﺑﻪ ﭼﻨﮓ زدن ﺑﻪ ﻧﻮر ﻗﺮآن‪ ،‬ﭼﺮاغ ﻗﺒﺮ ﺧﻮﻳﺶ را ﻣﻬﻴﺎ ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬ﻛﻮر‬
‫دﻻﻧﻲ ﻛﻪ ﻧﻮر ﺣﻖ را ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﻨﺪ از اﻳﻦ ﺑﺘﺮﺳﻨﺪ ﻛﻪ در روز ﻗﻴﺎﻣﺖ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﺎن را ﻛﻪ در‬
‫دﻧﻴﺎ ﭼﺸﻢ ﺑﻴﻨﺎ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺎﺑﻴﻨﺎ ﻣﺤﺸﻮر ﻣﻲﺳﺎزد‪ .‬اﻧﺴﺎن ﺧﺮدﻣﻨﺪ را ﻗﺮآن و ﻫﺪاﻳﺖ آن‬
‫ﻛﻔﺎﻳﺖ اﺳﺖ‪ .‬آﻧﺎن را ﻛﻪ ﮔﻮش دل ﻧﻴﺴﺖ و ﻧﺪاي ﺣﻖ را ﻧﻤﻲﺷﻨﻮﻧﺪ‪ ،‬از رﺣﻤﺖ‬

‫‪ -١‬ﺳﻨﻦ ﺍﻟﻨﹺﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺏ ﺍ َﻷ ‪‬ﺷﺮﹺﺑﺔ ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻮﺳ‪‬ﻮﻋﺔ ﻓﻘﻪ ﻋﺜﻤﺎﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۵۲‬‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪152‬‬

‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺪورﻧﺪ و ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺧﺪاﺳﺖ از ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻧﻬﺮاﺳﺪ و ﻫﺮ ﻛﻪ دور از‬


‫‪1‬‬
‫ﺧﺪاﺳﺖ اﻣﻴﺪ و آﺧﺮﺗﻲ ﻧﺪارد«‪.‬‬
‫از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪» :‬ﺇﻥ ﺍﳉﻤ‪‬ﺎﺀ ﻟ‪‬ﺘ ﹶﻘﺺ‪ ‬ﻣﻦ ﺍﻟﻘﺮﻧﺎﺀ ﻳﻮﻡ ﺍﻟﻘﻴﺎﻣﺔ«‪.‬‬
‫»در روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ]ﻋﺪاﻟﺖ ﺗﺎ ﺑﺪان ﺣﺪ اﺳﺖ[ ﻛﻪ ﺣﻴﻮان ﺑﻲﺷﺎخ از ﺣﻴﻮان ﺷﺎخدار‬
‫‪2‬‬
‫اﻧﺘﻘﺎم ﻣﻲﮔﻴﺮد«‪.‬‬
‫ب‪ :‬در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ اﺧﻼق ﻧﻴﻚ و ﭘﺴﻨﺪﻳﺪه‬
‫روزي ﻋﺜﻤﺎنس ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﺮدم ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺖ‪» :‬ﻣﺎ در ﻫﻤﻪ ﺣﺎل ﻫﻤﺮاه و ﻫﻤﮕﺎم‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮدﻳﻢ‪ ،‬ﭼﻪ آن ﻫﻨﮕﺎم ﻛﻪ اﻳﺸﺎن در ﺳﻔﺮ و در ﻏﺰوات ﺑﻮدﻧﺪ و ﭼﻪ آن‬
‫ﻫﻨﮕﺎم در ﺷﻬﺮ ﻣﻘﻴﻢ ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻴﺎدت ﺑﻴﻤﺎراﻧﻤﺎن ﻣﻲآﻣﺪﻧﺪ و ﻣﺮدﮔﺎن را ﺗﺸﻴﻴﻊ‬
‫ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻧﺒﺮد دﺷﻤﻦ ﻣﻲآﻣﺪﻧﺪ و در ﻓﻘﺮ و ﺛﺮوﺗﻤﺎن ﺑﺎ ﻣﺎ ﺳﻬﻴﻢ و ﻫﻤﺪم‬
‫‪3‬‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺣﺎل ﻣﺮدﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ او را ﻧﺪﻳﺪهاﻧﺪ‪ ،‬راه و روش او را ﺑﻪ ﻣﻦ ﻳﺎد ﻣﻲدﻫﻨﺪ«‪.‬‬
‫ج‪ :‬ﮔﻮﺷﻪاي از ﺳﺨﻨﺎن ﺣﻜﻤﺖآﻣﻴﺰ اﻳﺸﺎن‬
‫* اﮔﺮ ﻗﻠﺒﻬﺎﻳﻤﺎن از ﭘﻠﻴﺪيﻫﺎ ﭘﺎك ﺷﻮد ﻫﺮﮔﺰ از ﻛﻼم ﭘﺮوردﮔﺎرﻣﺎن ﺳﻴﺮاب‬
‫‪4‬‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮﻳﻢ‪.‬‬
‫* ﻫﺮ ﻛﺲ رازي را ﭘﻴﺶ ﺧﻮد ﻧﮕﺎه دارد‪ ،‬ﺑﺪاﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ آن را ﺑﺎ رﻧﮓ رﺧﺴﺎر‬
‫و ﻟﻐﺰش زﺑﺎن او‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﺮدم آﺷﻜﺎر ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪5.‬‬
‫* ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮﺳﻂ ﺳﻼﻃﻴﻦ و ﭘﺎدﺷﺎن ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ را اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻗﺮآن اﻳﻦ اﻣﺮ‬
‫‪6‬‬
‫ﺻﻮرت ﻧﻤﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺘﻮﺛﻴﻖ ﻓﯽ ﺳﻴﺮﺓ ﻭ ﺣﻴﺎﺓ ﺫﯼﺍﻟﻨﻮﺭﻳﻦ‪.۱۰۷ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳌﻮﺳﻮﻋﻪ ﺍﳊﺪﻳﺜﻴﺔ ﻓﯽ ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ‪.۵۲۰‬‬
‫‪ -٣‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺘﻮﺛﻴﻖ‪.۱۰۷ ،‬‬
‫‪ -٤‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻟﻌﻠﻮﻡ ﻭ ﺍﳊﮑﻢ‪.۳۶۳ ،‬‬
‫‪ -٥‬ﻓﻮﺍﺋﺪ ﺍﻟﮑﻼﻡ ﻟﻠﺨﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﮑﺮﺍﻡ‪.۲۶۹ ،‬‬
‫‪ -٦‬ﺍﻟﮑﺎﱂ ﻓﯽ ﺍﻟﻠﻐﺔ ﻭ ﺍﻷﺩﺏ )‪.(۱۵۷/۱‬‬
‫‪153‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫* اﻳﺸﺎن ﺑﺮاي ﻣﺘﺎع ﺑﻲارزش دﻧﻴﺎ ﻫﻴﭻ ارزﺷﻲ ﻗﺎﺋﻞ ﻧﻤﻲﺷﺪﻧﺪ و در ﻫﻤﻴﻦ راﺑﻄﻪ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ‪» :‬ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن ﺑﻪ ﻣﺘﺎع دﻧﻴﺎ ﻇﻠﻤﺖ وﺗﺎرﻳﻜﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﻠﺐ را ﻓﺮا ﻣﻲﮔﻴﺮد‬
‫‪1‬‬
‫اﻣﺎ ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن ﺑﻪ آﺧﺮت و روز ﻗﻴﺎﻣﺖ‪ ،‬ﻧﻮر روﺷﻨﻲﺑﺨﺶ ﻗﻠﺒﻬﺎ اﺳﺖ«‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫* ﺗﻮ را از ﺣﺴﻮد ﻫﻤﻴﻦ ﻛﻔﺎﻳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﻮن ﺷﺎد ﺑﺎﺷﻲ‪ ،‬او ﻏﻤﮕﻴﻦ ﺷﻮد‪.‬‬
‫* اﻳﺸﺎن در روز وﻗﻮع ﻓﺘﻨﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪» :‬ﺧﺪاوﻧﺪا! اﮔﺮ دﭼﺎر ﻇﻠﻤﻲ ﺷﺪهام ﻣﺮا‬
‫‪3‬‬
‫ﺑﺒﺨﺸﺎي و اﮔﺮ در اﻳﻦ واﻗﻌﻪ ﺑﻪ ﻣﻦ ﺳﺘﻤﻲ روا داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬آﻧﺎن را ﺑﺨﺸﻮدم«‪.‬‬
‫* ﻫﺮ ﭼﻴﺰ را آﻓﺘﻲ اﺳﺖ و ﻫﺮ ﻧﻌﻤﺘﻲ را ﺑﻼﻳﻲ‪ ،‬و آﻓﺖ و ﺑﻼي اﻳﻦ دﻳﻦ ﭘ‪‬ﺮ ﺧﻴﺮ و‬
‫ﺑﺮﻛﺖ‪ ،‬ﻣﻨﺎﻓﻘﺎﻧﻲ ﺳﺮﺗﺎﭘﺎ ﻋﻴﺐ و ﺗﻘﺼﻴﺮ ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ ﻛﻪ دﻟﻬﺎﻳﺸﺎن آﻛﻨﺪه از ﻛﻴﻨﻪ و ﻧﻔﺮت‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺳﻼم و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻮد را ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺧﻮاﺳﺖ ﺷﻤﺎ در ﻣﻲآورﻧﺪ ﺗﺎ از راز‬
‫دروﻧﺸﺎن آﮔﺎه ﻧﺸﻮﻳﺪ‪ ،‬و اﮔﺮ ﭼﻴﺰي را ﭘﺴﻨﺪﻳﺪ‪ ،‬آن را اﻧﺠﺎم دﻫﻨﺪ و اﮔﺮ ﭼﻴﺰي را ﺑﺪ‬
‫‪4‬‬
‫داﻧﺴﺘﻨﺪ از آن اﺟﺘﻨﺎب ورزﻧﺪ‪ ،‬آﻧﺎن ﭼﻮن ﺷﺘﺮﻣﺮﻏﺎن ﺗﺮﺳﻮ و اﺣﻤﻖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫* ﭼﻮن ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ زﺑﻴﺮ از ﻓﺘﻮﺣﺎت آﻓﺮﻳﻘﺎ ﺑﺎزﮔﺸﺖ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن از او ﺧﻮاﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﺻﺤﺒﺖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﻋﻼوه ﺑﺮ ﺷﺠﺎﻋﺖ ﻋﺒﺪاﷲ‪ ،‬ﻓﺼﺎﺣﺖ او را‬
‫ﻧﻴﺰ دﻳﺪ‪ ،‬رو ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪» :‬ﺑﺎ زﻧﺎﻧﻲ ازدواج ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﭘﺪران و ﺑﺮادراﻧﺸﺎن را ﺑﻪ‬
‫ﺷﺠﺎﻋﺖ‪ ،‬اﻳﻤﺎن‪ ،‬ﻓﺼﺎﺣﺖ و دﻳﮕﺮ ﺻﻔﺎت ﭘﺴﻨﺪﻳﺪه ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﻴﺪ‪ .‬ﻣﻦ در ﻣﻴﺎن ﻓﺮزﻧﺪان‬
‫‪5‬‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻫﻴﭻﻛﺲ را در ﺷﺠﺎﻋﺖ و ﻓﺼﺎﺣﺖ ﭼﻮن ﻋﺒﺪاﷲ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻧﺪﻳﺪم«‪.‬‬
‫ﻻزم ﺑﻪ ذﻛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺒﺪاﷲ از اﺳﻤﺎء ﺑﻨﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ زاده ﺷﺪ و در ﺑﺴﻴﺎري از‬
‫‪6‬‬
‫ﺧﺼﺎﻳﻞ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺟﺪﺧﻮﻳﺶ ﺑﻮد‪.‬‬
‫‪7‬‬
‫*ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﺎري ﺑﻜﻨﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻟﺒﺎس ﻧﺘﺎﻳﺞ آن ﻛﺎر را ﺑﺮ او ﺧﻮاﻫﺪ ﭘﻮﺷﺎﻧﻴﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻹﺳﺘﻌﺪﺍﺩ ﻟﻴﻮﻡ ﺍﳌﻌﺎﺩ‪ ،‬ﺹ ‪.۹‬‬


‫ﺠﻤ‪‬ﻊ ﺍﻷﻣﺜﺎﻝ )‪.(۴۵۳/۲‬‬ ‫‪ -٢‬ﻣ ‪‬‬
‫‪ -٣‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺧﻠﻴﻔﺔ ﺑﻦ ﺧﻴﺎﻁ‪ ،‬ﺹ‪.۱۷۱‬‬
‫‪ -٤‬ﳎﻤﻊ ﺍﻷﻣﺜﺎﻝ )‪.(۴۵۳/۲‬‬
‫‪ -٥‬ﺍﻟﺒﻴﺎﻥ ﻭ ﺍﻟﺘﺒﻴﻴﻦ )‪.(۹۵/۲‬‬
‫‪ -٦‬ﻓﻮﺍﺋﺪ ﺍﻟﮑﻼﻡ‪ ،‬ﺹ‪.۲۷۱‬‬
‫‪ -٧‬ﺍﻟﺰﻫﺪ‪ ،‬ﺍﻣﺎﻡ ﺍﲪﺪ‪ ،‬ﺹ‪.۱۸۵‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪154‬‬

‫* ﻣﺆﻣﻦ ﺑﺎﻳﺪ از ﭘﻨﺞ ﭼﻴﺰ ﻫﺮاس داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ :‬ﻧﺨﺴﺖ از آن ﺑﺘﺮﺳﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫اﻳﻤﺎن را از او ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬دوم از ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﻧﮕﻬﺒﺎن و ﻛﺎﺗﺐ اﻋﻤﺎل او ﺑﻴﻢ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ اﻣﺮ‬
‫ﮔﻨﺎﻫﻲ را در دﻓﺘﺮ اﻋﻤﺎل ﺛﺒﺖ ﻛﻨﻨﺪ و ﺑﺪان در روز ﻗﻴﺎﻣﺖ رﺳﻮا ﺷﻮد‪ ،‬ﺳﻮم اﻳﻦﻛﻪ از‬
‫ﺷﻴﻄﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺘﺮﺳﺪ ﺗﺎ ﻣﺒﺎدا ﺑﺎ وﺳﻮﺳﻪﻫﺎي ﺧﻮد ﺳﺒﺐ از ﻣﻴﺎن رﻓﺘﻦ اﻋﻤﺎل ﻧﻴﻚ او ﺷﻮد‪،‬‬
‫ﭼﻬﺎرم از ﻣﻠﻚ اﻟﻤﻮت ﺑﺘﺮﺳﺪ ﻛﻪ او را در ﺧﻮاب ﻏﻔﻠﺖ ﻧﮕﻴﺮد و ﭘﻨﺠﻢ اﻳﻦﻛﻪ از ﻓﺮﻳﺐ‬
‫‪1‬‬
‫دﻧﻴﺎ و زرق و ﺑﺮق آنرا ﺧﻮردن ﺑﻬﺮاﺳﺪ ﺗﺎ از آﺧﺮت ﻏﺎﻓﻞ ﻧﺸﻮد‪.‬‬
‫* در ﭼﻬﺎر ﭼﻴﺰ‪ ،‬ﺣﻼوت و ﻟﺬت ﻋﺒﺎدت را ﻣﻲﺗﻮان ﭼﺸﻴﺪ‪ :‬اول در اداي ﻓﺮاﻳﺾ‬
‫و واﺟﺒﺎت ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬دوم در اﺟﺘﻨﺎب از ﻣﺤﺮّﻣﺎت‪ ،‬ﺳﻮم در اﻣﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﺮوف ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاي‬
‫رﺿﺎي ﺧﺪا اﻧﺠﺎم ﮔﻴﺮد و ﭼﻬﺎرم در ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاي ﻣﺼﻮن ﻣﺎﻧﺪن از ﺧﺸﻢ‬
‫‪2‬‬
‫ﺧﺪا ﺻﻮرت ﮔﻴﺮد‪.‬‬

‫‪ -9‬راﺑﻄﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ ﺷﻌﺮ و ﺷﻌﺮا‬


‫ﺑﺎ وﺟﻮديﻛﻪ دوران ﺧﻼﻓﺖ او ﻧﺴﺒﺘﺎً ﻃﻮﻻﻧﻲ ﺑﻮده اﺳﺖ اﻣﺎ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻌﺘﺒﺮ ﺟﺰ ﻣﻮاردي‬
‫اﻧﺪك و ﻣﺤﺪود‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺧﺎﺻ‪‬ﻲ از راﺑﻄﻪ او ﺑﺎ ﺷﻌﺮ و ﺷﻌﺮا را ﺑﻴﺎن ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻤﻴﻦ‬
‫ﻧﻜﺎت اﻧﺪك ﻧﻴﺰ اﺛﺒﺎت ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ ﺑﺮ ﻫﻤﺎن ﺑﻴﻨﺶ وروﺷﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص آنرا ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻛﺮده و اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ ﺑﻪ آن ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺪون ﺷﻚ ﻫﺮ ﻛﺪام از‬
‫آن ﺧﻠﻔﺎ داراي ﺷﺨﺼﻴﺖ ادﺑﻲ ﺑﺎرزي ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ اﻧﺴﺎب آﮔﺎه‬
‫و از ﻣﺼﺎرف زﻳﺎدي ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد و ﺑﻪ رواﻳﺖ ﺷﻌﺮ ﻧﻴﺰ ﻣﻲﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﻣﺮدم را‬
‫ﺑﻪ ﻓﺮاﮔﺮﻓﺘﻦ ﺷﻌﺮ ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻣﻲﻛﺮد و در ﻫﺮ ﻗﻀﻴﻪاي ﺑﻪ ﺑﻴﺖ ﺷﻌﺮي اﺳﺘﺸﻬﺎد ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .‬اﻣﺎ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺮﺧﻼف دو ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻗﺒﻞ از ﺧﻮد‪ ،‬ﭼﻨﺪان در اﻳﻦ وادي ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮ ﻧﺒﻮد و راﺑﻄﻪ‬
‫ﭼﻨﺪاﻧﻲ ﺑﺎ ﺷﻌﺮو ﺷﻌﺮا ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺖ ﻛﻪ در آن‬
‫دوران ﺷﺎﻋﺮان ﺑﺎدﻳﻪ ﺑﻪ اﻗﺎﻣﺖ در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻣﻲدادﻧﺪ و از ﺗﺠﻤﻊ در داراﻟﺨﻼﻓﻪ‬
‫‪3‬‬
‫اﺟﺘﻨﺎب ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻓﻮﺍﺋﺪ ﺍﻟﮑﻼﻡ ﻟﻠﺨﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﮑﺮﺍﻡ‪ ،‬ﺹ‪.۲۷۸‬‬


‫‪ -٢‬ﳘﺎﻥ‪.‬‬
‫‪ -٣‬ﺃﺩﺏ ﺻﺪﺭ ﺍﻻﺳﻼﻡ‪ ،‬ﻭﺍﺿﺢ ﺍﻟﺼﻤﺪ‪ ،‬ﺹ ‪.۹۹‬‬
‫‪155‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫اﺑﻴﺎت زﻳﺮ را ﻛﺘﺎبﻫﺎي ادﺑﻴﺎت و ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﻧﺴﺒﺖ دادهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ آنﻫﺎ را در‬
‫اﻳﻦﺟﺎ ﻣﻲآورﻳﻢ‪:‬‬
‫ﺻ‪‬ــﻨﹺﻴ ‪‬ﻊ ﻭ ﻻ‪‬ﻳﺨ‪‬ــﺾ ﻋ‪‬ﻠــﯽ ‪‬ﻣ ﹾﻠﺤ‪‬ــ ‪‬ﺪ‬ ‫ﺲ ﹶﮐﺼ‪‬ــ ‪‬ﻨﻌ‪‬ﻪ‬ ‫ﷲ ﻟﹶــ ‪‬ﻴ ‪‬‬ ‫*ﻭﺍ ‪‬ﻋﻠﹶــ ‪‬ﻢ ﹶﺃﻥﱠ ﺍ َ‬
‫‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﳊﹶـﺮ‪‬ﺍ ﹺﻡ ‪‬ﻭ ‪‬ﻳ ‪‬ﺒﻘﹶـﯽ ﺍ ِﻹﺛﹾـ ‪‬ﻢ ﻭ ﺍﻟﻌـﺎ ‪‬ﺭ‬ ‫* ﺗ ﹶﻔﻨ‪‬ﯽ ﺍﻟﻠﹼﺬﺍ‪‬ﺋ ﹸﺬ ﳑ‪‬ـﻦ ﻧـﺎ ﹶﻝ ﺻ‪‬ـ ﹾﻔ ‪‬ﻮﺗ‪‬ﻬﺎ‬
‫‪١‬‬
‫ﻻ ‪‬ﺧ ‪‬ﻴ ‪‬ﺮ ﻓـﯽ ﻟﹶـﺬﱠ ‪‬ﺓ ﻣ‪‬ـ ‪‬ﻦ ‪‬ﺑﻌ‪‬ـﺪ‪‬ﻫﺎ ﻧـﺎ ‪‬ﺭ‬ ‫ﺐ ﺳ‪‬ـ ‪‬ﻮ ٍﺀ ﻣ‪‬ـ ‪‬ﻦ ‪‬ﻣ ‪‬ﻐﺒ‪‬ﺘ‪‬ﻬـﺎ‬
‫* ‪‬ﻳ ﹾﻠﻘﹶﯽ ﻋ‪‬ﻮﺍﻗ‪‬ـ ‪‬‬
‫»ﺑﺪان ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﭼﻮن ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﭼﻴﺰي را ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﻨﺪ و اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺘﻲ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ و ﺣﺘﻲ ﻛﺎﻓﺮان ﻧﻴﺰ آﺷﻜﺎر اﺳﺖ«‪.‬‬
‫آن روزيﻛﻪ ﺷﻮرﺷﻴﺎن وارد ﺧﺎﻧﻪ او ﺷﺪﻧﺪ ﺗﺎ او را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﻨﺪ اﻳﻦ ﺑﻴﺖ را ﺑﻪ‬
‫آﻧﺎن ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫‪‬ﻟﻌ‪‬ﺎ ‪‬ﺩ ‪‬ﻣﻼﹶﺫﹰﺍ ﻓﯽ ﺍﻟﺒﻼ ‪‬ﺩ ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬ﺮﺗ‪‬ﻌﺎ‬ ‫ﻉ‬
‫ﺕ ﻻ‪‬ﻳﺒ‪‬ﻘﯽ ‪‬ﻋﺰﹺﻳﺰﹰﺍ ‪‬ﻭ ﹶﻟ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬ﺪ ‪‬‬
‫* ﺃﹶﺭﯼ ﺍﳌ ‪‬ﻮ ‪‬‬
‫)ﻣﺮگ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻓﺮد ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪي را رﻫﺎ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ ﭼﻨﺎنﻛﻪ ﺑﺮاي ﻗﻮم ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ ﻋﺎد ﻫﻴﭻ‬
‫ﭘﻨﺎﻫﮕﺎه و ﺗﻔﺮﺟﮕﺎﻫﻲ را ﺑﻪ ﺟﺎ ﻧﮕﺬاﺷﺖ(‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺤﺎﺻﺮه ﺧﺎﻧﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ دﺳﺖ ﺷﻮرﺷﻴﺎن ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫‪٣‬‬
‫ﺕ ﴰﺎ ﺭﻳﺨ‪‬ﻬﺎ ﺍﻟﻌ‪‬ـﻼ‬ ‫‪‬ﻭ ‪‬ﻳﺄﹾﺗﯽ ﺍﳉﺒﺎ ﹶﻝ ﺍﳌﻮ ‪‬‬ ‫ﺼ ‪‬ﻦ ‪‬ﻣ ‪‬ﻐﻠﹶـ ‪‬ﻖ‬‫ﳊ ‪‬‬
‫ﺼ ﹺﻦ ﻭ ﺍ ‪‬‬
‫ﳊ ‪‬‬ ‫ﺖ ﺃﻫ ﹸﻞ ﺍ ‪‬‬ ‫*‪‬ﻳ‪‬ﺒﻴ‪ ‬‬
‫‪‬ﻭ ﺇ ﹾﻥ ‪‬ﻋﻀ‪‬ﻬﺎ ﺣﺘ‪‬ﯽ ‪‬ﻳﻀ‪‬ـﺮ‪ ‬ـﺎ ﺍﻟ ﹶﻔﻘﹾـ ‪‬ﺮ‬ ‫ﺱ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﯽ ﻳ‪‬ﮑ ﹸﻔﻬ‪‬ﺎ‬‫ﺲ ‪‬ﻳﻐ‪‬ﻨﯽ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫* ﻏ‪‬ﻨﯽ ﺍﻟ‪‬ﻨ ﹾﻔ ﹺ‬
‫ـ ‪‬ﺮ‬
‫ـ‪‬ﻴ‪‬ﺘ‪‬ﺒﻌ‪‬ﻬﺎ ‪‬ﻳﺴ‪‬ــ‬
‫ـ ‪‬ﺔ ﺇﻻﹼ ﺳــ‬ ‫ﺑﮑﺎﺋ‪‬ﻨــ‬ ‫ﺻﹺﺒ ‪‬ﺮ ﳍـﺎ ﹺﺇ ﹾﻥ ﹶﻟﻘ‪‬ﻴﺘ‪‬ﻬـﺎ‬
‫ﺴ ‪‬ﺮ ﹲﺓ ﻓﹶﺎ ‪‬‬
‫* ﻭ ﻣﺎ ‪‬ﻋ ‪‬‬
‫)ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﺮدم ﺧﻮد را در ﻳﻚ ﻗﻠﻌﻪ و ﭘﺸﺖ درﻫﺎي ﺑﺴﺘﻪ آن‪ ،‬ﺷﺐ و روز را ﺑﻪ‬
‫ﺳﺮ ﺑﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎز ﻣﺮگ ﺑﻪ ﺳﺮاغ آﻧﺎن ﻣﻲرود‪ .‬ﭼﻮن ﻣﺮگ‪ ،‬ﻫﻤﻪ را ﺑﻪ ﭼﻨﮓ ﻣﻲآورد وﻟﻮ آﻧﻜﻪ‬
‫ﻳﻚ ﻓﺮد ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻗﻠﻞ ﻣﺮﺗﻔﻊ ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻗﻨﺎﻋﺖ و ﻣﻨﺎﻋﺖ ﻃﺒﻊ ﻳﻚ اﻧﺴﺎن‪ ،‬او را ﺑﻲﻧﻴﺎز ﻣﻲﺳﺎزد و ﻟﻮ ﻓﻘﺮ ﺳﺨﺖ ﺑﺮ او ﻓﺸﺎر‬
‫آورد‪ .‬در ﺻﻮرت ﺑﺮوز ﻫﺮ ﻧﻮع ﭘﻴﺸﺎﻣﺪ ﺳﺨﺖ‪ ،‬ﺻﺒﺮ ﭘﻴﺸﻪ ﻛﻦ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از ﻫﺮ ﺳﺨﺘﻲ‪،‬‬
‫راﺣﺘﻲ و آﺳﺎﻳﺶ ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫او در اﻳﻦ ﺑﻴﺖ ﻣﻀﻨﻮن آﻳﻪ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﺷﻌﺮﺍﺀ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ‪ ،‬ﻧﺒ‪‬ﺎﻝ ﺗﻴﺴﻴﺮ ﺍﳋﻤﺎﺵ‪ ،‬ﺹ‪.۲۷‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭ ﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ )‪.(۱۹۲/۷‬‬
‫‪ -٣‬ﳘﺎﻥ‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪156‬‬

‫‪ l «  ª ©¨§m‬ﺍﻟﺸﺮﺡ‪٥ :‬‬
‫)ﭼﺮا ﻛﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺳﺨﺘﻲ و دﺷﻮاري‪ ،‬آﺳﺎﻳﺶ و آﺳﻮدﮔﻲ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫را ﺑﺎزﮔﻮ ﻛﺮده اﺳﺖ و اﻳﻦ ﺟﺎي ﺗﻌﺠﺐ ﻧﺪارد‪ ،‬زﻳﺮا او ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و‬
‫دﺳﺖﭘﺮورده داﻣﺎن رﺳﻮل ﺧﺪاص و داﻧﺶآﻣﻮﺧﺘﻪ ﻣﺪرﺳﻪي او ﺑﻮد؛ او ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺎس‬
‫از ﺷﻌﺮ ﻫﺠﺎ و ﺷﻌﺮ رﻛﻴﻚ ﺑﻴﺰار ﺑﻮد و ﻣﺮدم را از آن ﺑﺮﺣﺬر ﻣﻲداﺷﺖ؛ اﻣﺎ از ﺷﻌﺮ زﻳﺒﺎ‬
‫ﻛﻪ اﺧﻼق و ﻣﻀﺎﻣﻴﻦ واﻻ را در ﺑﺮداﺷﺖ‪ ،‬اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .‬و اﻳﻦ ﻫﻤﺎن ﻧﮕﺎه اﺳﻼم‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ادﺑﻴﺎت و ﺷﻌﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ اﻳﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪي ﻫﺪاﻳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﭼﻨﺪان ﺑﻪ ﺷﻌﺮ اﻫﻤﻴﺖ ﻧﻤﻲداد و ﺷﻌﺮا ﺑﻪ دور او‬
‫ﺣﻠﻘﻪ ﻧﻤﻲزدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎ ﺷﻬﺎدت او ﺑﺎب ﺷﻌﺮ ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻛﻪ ﭼﻮن اﺑﺰاري ﺑﺎ ﻧﻔﻮذ در ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫اﺳﻼم ﺗﺒﻠﻮر ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﺑﺎز ﺷﺪ و ﺷﻌﺮاي ﺻﺤﺎﺑﻪ در ﻣﺮﺛﻴﻪي او اﺷﻌﺎر ﺟﺎﻧﮕﺪازي را‬
‫ﺳﺮودﻧﺪ‪ .2‬ﻛﻪ در ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺑﻌﺪ ﺑﻪ آن ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﭘﺮداﺧﺖ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺃﺩﺏ ﺻﺪ ﺍﻻﺳﻼﻡ‪ ،‬ﺹ‪.۱۰۲‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻷﺩﺏ ﺍﻹﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﻧﺎﻳﻒ ﻣﻌﺮﻭﻑ‪ ،‬ﺹ‪.۱۹۰‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﺳﻮم‬
‫ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﺻﻔﺎت ذياﻟﻨﻮرﻳﻦس‬

‫ﺷﺨﺼﻴﺖ ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ‪ ،‬ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻟﻴﺎﻗﺖ رﻫﺒﺮﻳﺖ اﻣ‪‬ﺖ را در ﺧﻮد داﺷﺖ‪ ،‬در‬
‫ﻛﻨﺎر اﻳﻦ ﺧﺼﻮﺻﻴﺖ ﻣﻬﻢ‪ ،‬داﺷﺘﻦ ﺻﻔﺎت ﻳﻚ رﻫﺒﺮ دﻳﻨﻲ و ﺧﺪاﻳﻲ‪ ،‬ﺣﻜﻮﻣﺖ او را ﺑﻪ‬
‫ﺣﺪ ﻛﻤﺎل رﺳﺎﻧﻴﺪ‪ .‬ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ اﻳﻦ ﺻﻔﺎت ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪ :‬اﻳﻤﺎﻧﻲ ﺑﺰرگ و ﺧﻠﻞﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﺑﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل و روز آﺧﺮت‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﺷﺮﻳﻌﺖ و اﺻﻮل و ﻓﺮوع آن‪ ،‬اﻃﻤﻴﻨﺎن ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫و وﻋﺪهﻫﺎي او‪ ،‬ﺻﺪاﻗﺖ‪ ،‬ﻟﻴﺎﻗﺖ‪ ،‬ﺷﺠﺎﻋﺖ‪ ،‬ﻣﺮو‪‬ت‪ ،‬زﻫﺪ‪ ،‬ﻓﺪاﻛﺎري‪ ،‬ﺗﻮاﺿﻊ‪،‬‬
‫اﻧﺘﻘﺎدﭘﺬﻳﺮي‪ ،‬آراﻣﺶ‪ ،‬ﺻﺒﺮ‪ ،‬ﻫﻤ‪‬ﺖ ﺑﻠﻨﺪ‪ ،‬ﻗﺎﻃﻌﻴﺖ‪ ،‬اراده ﻗﻮي‪ ،‬ﻋﺪاﻟﺖ‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ ﺣﻞ‬
‫ﻣﺸﻜﻼت‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ آﻣﻮزش و ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻛﺎرﮔﺰاران و رﻫﺒﺮان ﺟﺪﻳﺪ و ﺑﺴﻴﺎري ﺻﻔﺎت‬
‫دﻳﮕﺮ‪ .‬اﻳﺸﺎن ﺑﺎ ﺗﻮﺳﻞ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ و ﺑﻪ ﭘﺸﺘﻮاﻧﻪ وﻳﮋﮔﻴﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ در او ﺑﻪ ودﻳﻌﺖ‬
‫ﻧﻬﺎده ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺴﺖ دوﻟﺖ را ﭘﺎس ﺑﺪارد‪ ،‬ﺑﺮ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺷﻮرﺷﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ در اﻗﺼﻲ ﻧﻘﺎط‬
‫ﺳﺮزﻣﻴﻦ اﺳﻼﻣﻲ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﻓﺎﺋﻖ آﻳﺪ‪ ،‬و ﺑﺎ ﮔﺎمﻫﺎﻳﻲ ﻣﺤﻜﻢ اﻣﺖ اﺳﻼم را ﺑﻪ‬
‫ﺳﻮي اﻫﺪاف از ﭘﻴﺶ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﺪه رﻫﻨﻤﻮن ﻛﻨﺪ؛ ﺣﺎل ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﻔﺼ‪‬ﻞ‪ ،‬ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﻣﻮرد از‬
‫اﻳﻦ ﺻﻔﺎت و وﻳﮋﮔﻲﻫﺎ ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪:‬‬

‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﺷﺮﻳﻌﺖ و ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ ارﺷﺎد و ﺗﻌﻠﻴﻢ اﻓﺮاد اﻣ‪‬ﺖ‬


‫ﻋﺜﻤﺎن از ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ در ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺻﺎﺣﺐ ﻋﻠﻢ و‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻋﻤﻴﻘﻲ ﺑﻮد و از او اﺟﺘﻬﺎدات ﺑﺴﻴﺎري در زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪد رواﻳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﻛﻪ در ﻓﺼﻮل ﺑﻌﺪ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬اﻳﺸﺎن ﺧﻮد را ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺳﻨّﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫و ﺷﻴﻮهي ﺻﺪ‪‬ﻳﻖ و ﻓﺎروق ﻣﻲداﻧﺴﺖ و ﺗﺎ آﺧﺮﻳﻦ ﻟﺤﻈﺎت ﻋﻤﺮ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺴﻴﺮ‬
‫ﮔﺎم ﺑﺮﻣﻲداﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻋﺮوه ﺑﻦ زﺑﻴﺮ از ﻋﺒﻴﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺪي ﺑﻦ ﺧﻴﺎر‪ ،‬رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﭼﻮن‬
‫ﻣﺴﻮرﺑﻦ ﻣﺨﺮﻣﻪ و ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺒﺪﻳﻐﻮث ﺑﻪ او رﺳﻴﺪﻧﺪ از او ﺳﺆال ﻛﺮدﻧﺪ‪،‬‬
‫ﭼﺮا از داﺋﻴﺖ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬راﺟﻊ ﺑﻪ ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻛﺎر وﻟﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ ﻧﻤﻲﭘﺮﺳﺪ؟‪ ،‬زﻳﺮا ﺣﺮف و‬
‫ﺣﺪﻳﺚ‪ ‬ﻣﺮدم در ﻣﻮرد وﻟﻴﺪ ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺎد اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﺒﻴﺪاﷲ ﻫﻢ ﻗﺒﻮل ﻛﺮد ﻛﻪ اﻳﻦ ﺳﺆال را از‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﭙﺮﺳﺪ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن از ﻣﻨﺰل ﺑﻪ ﻗﺼﺪ ﻣﺴﺠﺪ ﺧﺎرج ﺷﺪ‪ ،‬ﻧﺰد او رﻓﺖ و ﺑﻪ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪158‬‬

‫اﻳﺸﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻛﻪ از او ﺳﺆاﻟﻲ دارد‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮم از ﺷﺮ ﺗﻮ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ‪،‬‬
‫ﭼﻮن ﻧﻤﺎز ﺗﻤﺎم ﺷﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﻣﺮدي را ﻧﺰد ﻋﺒﻴﺪاﷲ ﻛﻪ در ﻣﺴﺠﺪ و در ﻛﻨﺎر ﻣﺴﻮر و اﺑﻦ‬
‫ﻋﺒﺪﻳﻐﻮث ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮد ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ ،‬ﺗﺎ ﺳﺆاﻟﺶ را ﻣﻄﺮح ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺒﻴﺪاﷲ ﻧﺰد ﻋﺜﻤﺎن آﻣﺪ و ﺑﻌﺪ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ ﻣﺤﻤﺪ را ﺑﻪ ﺣﻖ‪ ،‬ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﻣﻦ ﺑﻪ او اﻳﻤﺎن‬
‫آوردم‪ ،‬دو ﺑﺎر ﻫﺠﺮت ﻛﺮدم‪ ،‬داﻣﺎد اﻳﺸﺎن ﺷﺪم و ﺑﺎ او ﺑﻴﻌﺖ ﻧﻤﻮدم و ﺗﺎ آن ﻫﻨﮕﺎم ﻛﻪ‬
‫ﻓﻮت ﻛﺮدﻧﺪ ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻪ او ﺧﻴﺎﻧﺖ ﻧﻜﺮدم و ﭼﻮن اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ او ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﺮ‬
‫دوي آﻧﺎن ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮدم و از ﺧﻴﺎﻧﺖ ﺑﻪ آﻧﺎن اﺟﺘﻨﺎب ﻧﻤﻮدم‪ ،‬ﺣﺎل ﻛﻪ ﻣﻦ ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ آﻧﺎن‬
‫ﺷﺪهام آﻳﺎ روا ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﻫﻤﺎنﮔﻮﻧﻪ ﺑﺎ ﻣﻦ رﻓﺘﺎر ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﻦ ﺑﺎ ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن ﺧﻮد‬
‫ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻲﻛﺮدم؟ ﻋﺒﻴﺪاﷲ ﮔﻔﺖ‪ :‬درﺳﺖ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﻴﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺲ ﻗﻀﻴﻪ اﻳﻦ‬
‫ﺣﺮف و ﺣﺪﻳﺚﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ وﻟﻴﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﺪ‪ ،‬ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺑﺎﺷﻴﺪ ﻣﺎ ﺗﺼﻤﻴﻢ‬
‫ﺧﻮد را در ﻣﻮرد او ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﻪ اﺟﺮا درﻣﻲآورﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﭼﻨﺪ روز‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ‬
‫‪1‬‬
‫ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲﻃﺎﻟﺐ اﻣﺮ ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﭼﻬﻞ ﺿﺮﺑﻪ ﺗﺎزﻳﺎﻧﻪ ﺑﺮ وﻟﻴﺪ زﻧﺪ ﺗﺎ ﺣﺪ‪ ‬ﺷﺮع اﺟﺮا ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪاي ﺑﻮد ﻛﻪ در ﻣﺪرﺳﻪ ﻗﺮآن و ﺳﻨّﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﻌﺮﻓﺖ آﻣﻮﺧﺖ‬
‫و ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺷﻜﻞ آﻣﻮزهﻫﺎ و ﺗﺠﺎرب ﺧﻮد را ﺑﺮ اﻣ‪‬ﺖ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺳﺎزد ﺗﺎ آﻧﺎن را‬
‫آﻣﻮزش و ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﺑﺮاي ﺟﻬﺎد در راه ﺧﺪا ﻣﻬﻴ‪‬ﺎ ﻛﻨﺪ‪ .‬در ﺧﻄﺒﻪ ﺧﻼﻓﺖ اﻳﺸﺎن‬
‫ﺳﺨﻨﺎن ﻫﺪاﻳﺖﮔﺮاﻳﺎﻧﻪاي وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن اﺷﺎره ﻧﻤﻮد‪ :‬اي ﻣﺮدم!‬
‫ﺷﻤﺎ در دﻧﻴﺎﻳﻲ ﻓﻨﺎﭘﺬﻳﺮ ﻫﺴﺘﻴﺪ و ﻋﻤﺮﺗﺎن ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻗﺒﻞ از ﻓﺮا رﺳﻴﺪن‬
‫ﻣﺮگ ﺑﺎ اﻳﻤﺎﻧﻲ ﺧﺎﻟﺼﺎﻧﻪ و اﻋﻤﺎل ﻧﻴﻚ ﺑﻪ ﭘﻴﺸﻮاز آن ﺑﺮوﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻣﺮگ ﺷﻤﺎ را ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ﮔﺮﻓﺖ و ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻴﺪ از آن ﺑﮕﺮﻳﺰﻳﺪ‪ ،‬دﻧﻴﺎ را ﻣﺤﻞ ﻓﺮﻳﺐ و ﻧﻴﺮﻧﮓ ﺑﺪاﻧﻴﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺮاﻗﺐ‬
‫ﺑﺎﺷﻴﺪ ﻓﺮﻳﺐ آن را ﻧﺨﻮرﻳﺪ و از ﺷﻴﻄﺎن ﺑﻬﺮاﺳﻴﺪ‪ ،‬ﻣﺒﺎدا ﺷﻤﺎ را از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻏﺎﻓﻞ ﻛﻨﺪ‪،‬‬
‫از ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن ﻋﺒﺮت ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ و ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﺷﻤﺎ ﻫﻢ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن راه آﻧﺎن ﺧﻮاﻫﻴﺪ رﻓﺖ‪،‬‬
‫ﭘﺲ دﻧﻴﺎ را ﺑﺮاي ﺑﻪ دﺳﺖ آوردن ﺑﻬﺘﺮ از آن رﻫﺎ ﻛﻨﻴﺪ‪ .1‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪ ١‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )‪ :۵۹۷/۱‬ﺣﺪﻳﺚ ‪.(۷۹۱‬‬


‫‪ -١‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ )‪.(۱۵۳/۷‬‬
‫‪159‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫‪ Þ Ý Ü Û Ú Ù Ø × Ö Õ Ô Ó Ò Ñm‬‬

‫‪ G FE D C B A é è ç æ å ä ã âá à ß‬‬

‫‪ l ONM LKJIH‬ﺍﻟﻜﻬﻒ‪٤٦ - ٤٥ :‬‬


‫))اي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ!( ﺑﺮاي آﻧﺎن )ﻛﻪ ﺑﻪ داراﺋﻲ دﻧﻴﺎ ﻣﻲﻧﺎزﻧﺪ و ﺑﻪ اوﻻد و اﻣﻮال ﻣﻲﺑﺎﻟﻨﺪ(‬
‫ﻣﺜﺎل زﻧﺪﮔﻲ دﻧﻴﺎ را ﺑﻴﺎن ﻛﻦ ﻛﻪ ﻫﻤﭽﻮن آﺑﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از )اﺑﺮ( آﺳﻤﺎن ﻓﺮو ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﮔﻴﺎﻫﺎن زﻣﻴﻦ از آن )ﺳﻴﺮاب ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ ﺳﺒﺐ آن رﺷﺪ و ﻧﻤﻮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و(‬
‫ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮓ و ﺗﻮدرﺗﻮ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪) .‬ﻋﻄﺮ ﮔﻞ و رﻳﺤﺎن ﺑﺎ آواز ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن درﻫﻢ ﻣﻲآﻣﻴﺰد و‬
‫رﻗﺺ ﮔﻠﺰار و ﭼﻤﻨﺰار در ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬وﻟﻲ اﻳﻦ ﺻﺤﻨﻪ دلاﻧﮕﻴﺰ دﻳﺮي ﻧﻤﻲﭘﺎﻳﺪ و ﺑﺎد ﺧﺰان‬
‫وزان ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬و ﮔﻴﺎﻫﺎن ﺳﺮﺳﺒﺰ و ﺧﻨﺪان‪ ،‬زرد رﻧﮓ و( ﺳﭙﺲ ﺧﺸﻚ و ﭘﺮﭘﺮ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‬
‫و ﺑﺎدﻫﺎ آنﻫﺎ را )در اﻳﻨﺠﺎ و آنﺟﺎ( ﭘﺨﺶ و ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﻣﻲﺳﺎزﻧﺪ! )آري! داﺷﺘﻦ را ﻧﺪاﺷﺘﻦ‪،‬‬
‫و ﺑﻬﺎر زﻧﺪﮔﻲ را ﺧﺰان در ﭘﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﭼﻪ ﺟﺎي ﻧﺎزﻳﺪن ﺑﻪ وي اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺧﺪا اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻧﻌﻤﺖ و ﺣﻴﺎت ﻣﻲدﻫﺪ و ﻫﺮ وﻗﺖ ﻛﻪ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﻧﻌﻤﺖ و ﺣﻴﺎت را ﺑﺎزﭘﺲ ﻣﻲﮔﻴﺮد(‬
‫و ﺧﺪا ﺑﺮ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺗﻮاﻧﺎ ﺑﻮده )و ﻫﺴﺖ(‪ .‬داراﺋﻲ و ﻓﺮزﻧﺪان‪ ،‬زﻳﻨﺖ زﻧﺪﮔﻲ دﻧﻴﺎﻳﻨﺪ )و‬
‫زوالﭘﺬﻳﺮ و ﮔﺬراﻳﻨﺪ(‪ .‬و اﻣ‪‬ﺎ اﻋﻤﺎل ﺷﺎﻳﺴﺘﻪاي ﻛﻪ ﻧﺘﺎﻳﺞ آنﻫﺎ ﺟﺎوداﻧﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ‬
‫ﭘﺎداش را در ﭘﻴﺸﮕﺎه ﭘﺮوردﮔﺎرت دارد‪ ،‬و ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ اﻣﻴﺪ و آرزو اﺳﺖ(‪.‬‬
‫در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺳﺨﻨﺎن ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺳﻮم در آن ﺧﻄﺒﻪ ﺣﻮل وﺣﻮش‪ :‬ﺗﺮس از ﺧﺪا و ﭘﺮﻫﻴﺰ‬
‫از ﻣﺘﺎع دﻧﻴﺎ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ در آن ﺷﺮاﻳﻂ ﻛﻪ ﭘﺮﺗﻮ اﺳﻼم ﺳﺮﺗﺎﺳﺮ ﻋﺎﻟﻢ را ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺘﻪ و‬
‫ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎري ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻓﺘﺢ ﻣﻲﺷﺪ و ﺑﻪ ﻃﺒﻊ ﺛﺮوت ﻫﻨﮕﻔﺘﻲ در اﺧﺘﻴﺎر‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﺮدم ﺑﻪ اﻧﺪوﺧﺘﻦ آن روي آوردهاﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻨﺎﺳﺐِ ﺣﺎل آن ﻣﺮدﻣﺎن ﺑﻮد‪.‬‬
‫از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﻔﻴﺪ و ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬاري را از رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫رواﻳﺖ ﻛﺮده ﻛﻪ اﻓﺮاد ﺑﺴﻴﺎري را ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺧﻮد ﻗﺮار دادهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل ﺳﻌﺪ ﺑﻦ‬
‫ﻋﺒﻴﺪه از اﺑﻮﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺳﻠﻤﻲ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ او از ﻋﺜﻤﺎن ﺷﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص‬
‫ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﮑﻔﺎﺀﺓ ﺍﻹﺩﺍﺭﻳ‪‬ﺔ ﻓﯽ ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﻟﺸﺮﻋﻴﺔ‪ ،‬ﺍﻟﻘﺎﺩﺭﯼ‪ ،‬ﺹ ‪.۹۳‬‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪160‬‬

‫»ﺧﲑﻛﻢ ﻣﻦ ﺗﻌﻠﻢ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ ﻭﻋﻠﻤﻪ«‪.‬‬


‫‪1‬‬
‫» ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺷﻤﺎ آن ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺮآن را ﻓﺮا ﮔﻴﺮد و ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻧﻴﺰ آﻣﻮزش دﻫﺪ«‪.‬‬
‫ﻣﻦ ﺑﺮاﺳﺎس ﻫﻤﻴﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻪ ﻛﺎر ﺗﻌﻠﻴﻢ ﻗﺮآن ﻣﺒﺎدرت ﻧﻤﻮدم‪ .‬اﺑﻮﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺗﺎ‬
‫زﻣﺎن ﺣﺠﺎج زﻳﺴﺖ و ﭼﻮن دﻟﻴﻞ اﻳﻦ ﻋﻤﺮ دراز را از او ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬او در ﺟﻮاب ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫ﻋﻤﻞ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺮا ﺑﻪ اﻳﻦﺟﺎ رﺳﺎﻧﻴﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺣﺎل ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﻣﻮرد از اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ آنﻫﺎ را از رﺳﻮل ﺧﺪاص رواﻳﺖ‬
‫ﻧﻤﻮده و ﺑﻪ ﻣﻘﺘﻀﺎي ﺣﺎل‪ ،‬آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﻨﺘﻘﻞ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪:‬‬

‫‪ -1‬اﻫﻤﻴﺖ وﺿﻮ‬
‫روزي ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم وﺿﻮ ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺳﭙﺲ رو ﺑﻪ آﻧﺎن ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ‬
‫ﺣﺪﻳﺜﻲ را از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﮕﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﺧﻮد آن را از اﻳﺸﺎن ﺷﻨﻴﺪم‪ .‬ﺣﻀﺮتص‬
‫ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫ﺼﻠﱠﯽ‪ ،‬ﹸﻏ ‪‬ﻔﺮ‪‬ﻟﻪ ﻣﺎ‪‬ﺑ ‪‬ﻴﻨ‪‬ﻪ ﻭ ﺑﻴ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺼ‪‬ﻼ ‪‬ﺓ ﺍ ُﻷﺧ‪‬ﺮﯼ ﺣﺘ‪‬ﯽ‬
‫ﺴ ‪‬ﻦ ﺍﻟﻮﺿﻮ َﺀ‪ ،‬ﰒﹼ ‪‬ﺩ ‪‬ﺧ ﹶﻞ ﹶﻓ ‪‬‬
‫»ﻣ‪‬ﻦ ‪‬ﺗ ‪‬ﻮﺿ‪‬ﺄ ﹶﻓﹶﺄ ‪‬ﺣ ‪‬‬
‫ﺼﻠﱢﻴﻬﺎ‪.3«.‬‬
‫‪‬ﻳ ‪‬‬
‫)ﻫﺮ ﻛﺲ وﺿﻮﻳﺶ را درﺳﺖ ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻧﻤﺎز ﮔﺬارد‪ ،‬ﺗﻤﺎﻣﻲ ﮔﻨﺎﻫﺎﻧﻲ ﻛﻪ در‬
‫ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﻴﺎن آن ﻧﻤﺎز ﺗﺎ ﻧﻤﺎز دﻳﮕﺮ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻮرد ﺑﺨﺸﺎﻳﺶ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد(‪.‬‬

‫‪ -2‬ﺗﺒﻌﻴﺖ از رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻧﺤﻮهي وﺿﻮ ﮔﺮﻓﺘﻦ‬


‫ﺣﻤﺮان ﺑﻦ أﺑﺎن رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ درﺧﻮاﺳﺖ آب ﻧﻤﻮد ﺗﺎ ﺑﺪان وﺿﻮ ﮔﻴﺮد‪،‬‬
‫او در اﺑﺘﺪا آب را در دﻫﺎن ﻣﻀﻤﻀﻪ ﻛﺮد‪ ،‬ﺳﭙﺲ اﺷﺘﻨﺸﺎق ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺻﻮرﺗﺸﺎن و دو‬
‫ﺳﺎﻋﺪﺷﺎن را ﻫﺮ ﻳﻚ ﺳﻪ ﺑﺎر ﺷﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻌﺪ از ﻣﺴﺢ ﺳﺮ‪ ،‬ﭘﺎ و ﭘﺸﺖ ﭘﺎﻳﺸﺎن را ﺑﻪ دﻗﺖ‬
‫ﺷﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬آنﮔﺎه ﺑﺎ ﻟﺒﺨﻨﺪ رو ﺑﻪ ﻫﻤﺮاﻫﺎن ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪» :‬آﻳﺎ ﻧﻤﻲﭘﺮﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﭼﺮا ﻣﻲﺧﻨﺪم؟«‬
‫ﻫﻤﺮاﻫﺎن ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻳﺎ اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﭼﺮا ﻣﻲﺧﻨﺪﻳﺪ؟ اﻳﺸﺎن ﮔﻔﺘﻨﺪ‪» :‬در ﻧﻘﻄﻪاي ﻧﺰدﻳﻚ‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۵۰۲۸‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ‪ ،‬ﻳﺤﻴﯽ ﺍﻟﻴﺤﻴﯽ‪ ،‬ﺹ‪.۴۲۱– ۴۲۰‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﳌﻮﺳﻮﻋﺔ ﺍﳊﺪﻳﺜﻴﻪ‪ ،‬ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۴۰۰‬‬
‫‪161‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎ‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪاص از ﻣﺎ آب ﺧﻮاﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن آب آوردﻳﻢ‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﻫﻤﺎن‬


‫ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﻦ وﺿﻮ ﮔﺮﻓﺘﻢ‪ ،‬وﺿﻮ ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﺎ ﻟﺒﺨﻨﺪ رو ﺑﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪:‬‬
‫»ﺃﻻ ﺗﺴﺄﻟﻮﱐ ﻣﺎ ﺃﺿﺤﻜﲏ؟«‬
‫»آﻳﺎ از ﻣﻦ ﻧﻤﻲﭘﺮﺳﻴﺪ ﭼﺮا ﻣﻲﺧﻨﺪم«؟ ﻳﺎران ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻳﺎ رﺳﻮل اﷲ ﭼﺮا ﻣﻲﺧﻨﺪﻳﺪ؟‬
‫اﻳﺸﺎن ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫ﷲ ﻋﻨﻪ ﮐﻞﹼ ﺧﻄﻴﺌ ‪‬ﺔ ﺃﺻﺎ‪‬ﺎ ﺑﻮﺟﻬﻪ‪ ،‬ﻓﺈﺫﺍ ﻏﺴﻞ‬ ‫ﺴ ﹶﻞ ﻭﺟﻬ‪‬ﻪ‪ ،‬ﺣﻂﱠ ﺍ ُ‬
‫»ﹺﺇﻥﹼ ﺍﻟﻌﺒ ‪‬ﺪ ﺇﺫﺍ ﺩﻋﺎ ﺑﻮﺿﻮﺀ ﹶﻓ ‪‬ﻐ ‪‬‬
‫ﺢ ﺭﺃﺳ‪‬ﻪ ﮐﺎﻥ ﮐﺬﺍﻟﮏ‪ ،‬ﻭ ﺇ ﹾﻥ ﹶﻃﻬ‪ ‬ﺮ ﹶﻗ ‪‬ﺪ ‪‬ﻣﻴ‪‬ﻪ ﮐﺎﻥ ﮐﺬﺍﻟﮏ«‪.1‬‬ ‫ﺴ‪‬‬‫ﺫﺭﺍﹶﻋﻴﻪ ﮐﺎﻥ ﮐﺬﺍﻟﮏ‪ ،‬ﻭ ﺇﻥ ‪‬ﻣ ‪‬‬
‫»اﮔﺮ ﻓﺮدي وﺿﻮ ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﮔﻨﺎﻫﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﺑﺎ ﺻﻮرت‪ ،‬دﺳﺘﺎن‪ ،‬ﺳﺮوﭘﺎﻫﺎﻳﺶ‬
‫اﻧﺠﺎم داده‪ ،‬ﻣﻮرد ﻋﻔﻮ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ«‪.‬‬

‫‪ -3‬وﺿﻮ ﻛﻔّﺎره ﮔﻨﺎﻫﺎن اﺳﺖ‬


‫ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫‪.2‬‬
‫ﺕ ﳌﺎﺑﻴﻨ‪‬ﻬﻦ‪«‬‬
‫ﺕ ﮐﻔﹼﺎﺭﺍ ‪‬‬
‫ﺕ ﺍﳌﮑﺘﻮﺑﺎ ‪‬‬
‫ﷲ ‪‬ﻋﺰ‪‬ﻭ ‪‬ﺟﻞﹼ‪ ،‬ﻓﺎﻟﺼ‪‬ﻠﹶﻮﺍ ‪‬‬
‫» ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ‪‬ﺗﻢ‪ ‬ﺍﻟﻮﺿﻮ َﺀ ﮐﻤﺎ ﹶﺃ ‪‬ﻣﺮ‪‬ﻩ ﺍ ُ‬
‫»ﻫﺮ ﻛﺲ ﻃﺒﻖ دﺳﺘﻮر ﺧﺪاوﻧﺪ وﺿﻮ ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬ﻧﻤﺎزﻫﺎي ﻓﺮض‪ ،‬ﮔﻨﺎﻫﺎن آن ﻓﺮد را‬
‫ﻛﻪ در ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﻴﺎن آنﻫﺎ اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﭘﺎك ﻣﻲﻛﻨﺪ«‪.‬‬

‫‪ -4‬وﺿﻮ و ﺧﻮاﻧﺪن دو رﻛﻌﺖ ﻧﻤﺎز ﺳﺒﺐ ﺑﺨﺸﺎﻳﺶ ﮔﻨﺎﻫﺎن اﺳﺖ‬


‫روزي ﻋﺜﻤﺎن از اﻃﺮاﻓﻴﺎن آب ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ وﺿﻮ ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﭼﻮن آب آوردﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ آن دﺳﺖ‬
‫راﺳﺘﺶ را ﺷﺴﺖ‪ ،‬ﺳﭙﺲ دﺳﺖ راﺳﺘﺶ را داﺧﻞ ﻇﺮف ﻛﺮد و ﺳﻪ ﺑﺎر دو دﺳﺘﺶ را‬
‫ﺷُﺴﺖ و ﺑﻌﺪ از ﻣﺴﺢ ﺳﺮ‪ ،‬ﺳﻪ ﺑﺎر ﭘﺎﻫﺎﻳﺶ را ﺗﺎ ﻗﻮزك ﺷُﺴﺖ و در آﺧﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬از‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﻣﻦ ﺗﻮﺿﺄ ﳓﻮ ﻭﺿﻮﺋﻲ ﻫﺬﺍ‪ ،‬ﰒ ﺻﻠﻰ ﺭﻛﻌﺘﲔ ﻻ ﳛﺪﺙ ﻧﻔﺴﻪ ﻓﻴﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻏﻔﺮ ﺍﷲ ﻣﺎ ﺗﻘﺪﻡ ﻣﻦ‬
‫ﺫﻧﺒﻪ«‪.‬‬
‫»ﻫﺮ ﻛﺲ اﻳﻦﭼﻨﻴﻦ وﺿﻮ ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬ﭘﺲ دو رﻛﻌﺖ ﻧﻤﺎز را ﺧﺎﻟﺼﺎﻧﻪ ﺑﺨﻮاﻧﺪ‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻤﺎم ﮔﻨﺎﻫﺎن او را ﻣﻲﺑﺨﺸﺎﻳﺪ«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﳌﻮﺳﻮﻋﺔ ﺍﳊﺪﻳﺜﻴﺔ ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۴۱۵‬‬


‫‪ -٢‬ﳘﺎﻥ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۴۰۶‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪162‬‬

‫‪ -5‬ﻛﻠﻤﻪ اﺧﻼص و ﻛﻠﻤﻪ ﺗﻘﻮا ﭼﻴﺴﺖ؟‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن از رﺳﻮل ﺧﺪاص رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﺇﱐ ﻷﻋﻠﻢ ﻛﻠﻤﺔ ﻻ ﻳﻘﻮﳍﺎ ﻋﺒﺪ ﺣﻘﹰﺎ ﻣﻦ ﻗﻠﺒﻪ ﺇﻻ ﺣ‪‬ﺮﻡ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﻨﺎﺭ«‪.‬‬
‫»ﻣﻦ ﻛﻠﻤﻪاي را ﻣﻲداﻧﻢ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ آن را ﻗﻠﺒﺎً ﺑﮕﻮﻳﺪ از آﺗﺶ دوزخ ﻧﺠﺎت‬
‫ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻣﻲداﻧﻢ آن ﻛﻠﻤﻪ ﭼﻴﺴﺖ؟ آن ﻛﻠﻤﻪ‪ ،‬ﻛﻠﻤﻪ اﺧﻼص اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ و ﻳﺎراﻧﺶ را ﺑﻪ آن ﻣﻠﺰم ﻧﻤﻮد‪ ،‬آن ﻛﻠﻤﻪ‪ ،‬ﻛﻠﻤﻪ ﺗﻘﻮاﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻧﺒﻲ ﺧﺪاص ﻋﻤﻮﻳﺶ اﺑﻮﻃﺎﻟﺐ را ﺣﻴﻦ اﺣﺘﻀﺎر او‪ ،‬ﺑﻪ آن ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬آن ﻛﻠﻤﻪ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻦ‬
‫‪2‬‬
‫ﻻ إﻟﻪ إﻟّﺎ اﷲ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -6‬ﻳﻘﻴﻦ داﺷﺘﻦ ﺑﻪ ﻛﻠﻤﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬ﻓﺮد را وارد ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن از ﻧﺒﻲ ﺧﺪاص رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫‪.3‬‬
‫ﳉﻨ‪ ‬ﹶﺔ«‬
‫ﷲ ‪‬ﺩ ‪‬ﺧ ﹶﻞ ﺍ ﹶ‬
‫ﺕ ﻭﻫﻮ ‪‬ﻳ ‪‬ﻌ ﹶﻠ ‪‬ﻢ ﹶﺃ ﹾﻥ ﻻ ﺇ ﹶﻻ ﺇﻻﹼ ﺍ ُ‬
‫»ﻣ‪‬ﻦ ﻣﺎ ‪‬‬
‫)ﻫﺮ ﻛﺲ اﻳﻤﺎن داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻣﻌﺒﻮد و ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﻳﻲ ﺟﺰ ﺧﺪاوﻧﺪ وﺟﻮد‬
‫ﻧﺪارد‪ ،‬ﭼﻮن ﺑﻤﻴﺮد وارد ﺑﻬﺸﺖ ﺷﻮد(‪.‬‬

‫‪ -7‬ﺣﺴﻨﺎت و ﺑﺎﻗﻴﺎت‬
‫ﺣﺎرث‪ ،‬ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺧﻠﻴﻔﻪ در ﻣﺴﺠﺪ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻳﻢ‪،‬‬
‫ﻛﻪ ﻣﺆذن آﻣﺪ ﺗﺎ اذان ﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺮاي وﺿﻮ آب ﺧﻮاﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن آب آوردﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ آن‬
‫وﺿﻮ ﮔﺮﻓﺖ و ﭘﺲ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاﻫﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬دﻳﺪم ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺻﻮرت وﺿﻮ‬
‫ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ و ﺑﻌﺪ از آن ﺑﻪ اﺻﺤﺎب ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﻭﻣﻦ ﺗﻮﺿﺄ ﻭﺿﻮﺋﻲ ﻫﺬﺍ‪ ،‬ﰒ ﻗﺎﻝ ﻓﺼﻠﻰ ﺻﻼﺓ ﺍﻟﻈﻬﺮ‪ ،‬ﻏﻔﺮ ﻟﻪ ﻣﺎ ﻛﺎﻥ ﺑﻴﻨﻬﺎ ﻭﺑﲔ ﺍﻟﺼﺒﺢ‪،‬‬
‫ﰒ ﺻﻠﻰ ﺍﻟﻌﺼﺮ ﻏﻔﺮ ﻟﻪ ﻣﺎ ﺑﻴﻨﻬﺎ ﻭﺑﲔ ﺻﻼﺓ ﺍﻟﻈﻬﺮ‪ ،‬ﰒ ﺻﻠﻰ ﺍﳌﻐﺮﺏ ﻏﻔﺮ ﻟﻪ ﻣﺎ ﺑﻴﻨﻬﺎ ﻭﺑﲔ ﺻﻼﺓ‬

‫‪ -١‬ﳘﺎﻥ‪) ،‬ﺣﺪﻳﺚ‪.(۴۱۸‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﳌﻮﺳﻮﻋﺔ ﺍﳊﺪﻳﺜﻴﺔ ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۴۴۷‬‬
‫‪ -٣‬ﻣﺴﺪ ﺍﲪﺪ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۴۶۴‬‬
‫‪163‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﺍﻟﻌﺼﺮ‪ ،‬ﰒ ﺻﻠﻰ ﺍﻟﻌﺸﺎﺀ ﻏﻔﺮ ﻟﻪ ﻣﺎ ﺑﻴﻨﻬﺎ ﻭﺑﲔ ﺻﻼﺓ ﺍﳌﻐﺮﺏ‪ ،‬ﰒ ﻟﻌﻠﻪ ﺃﻥ ﻳﺒﻴﺖ ﻳﺘﻤﺮﻍ ﻟﻴﻠﺘﻪ‪ ،‬ﰒ ﺇﻥ‬
‫ﻗﺎﻡ ﻓﺘﻮﺿﺄ ﻭﺻﻠﻰ ﺍﻟﺼﺒﺢ ﻏﻔﺮ ﻟﻪ ﻣﺎ ﺑﻴﻨﻬﺎ ﻭﺑﲔ ﺻﻼﺓ ﺍﻟﻌﺸﺎﺀ‪ ،‬ﻭﻫﻦ ﺍﳊﺴﻨﺎﺕ ﻳﺬﻫﱭ ﺍﻟﺴﻴﺌﺎﺕ«‪.‬‬
‫»ﻫﺮ ﻛﺲ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻣﻦ وﺿﻮ ﺑﮕﻴﺮد و ﻧﻤﺎز ﻇﻬﺮ را ﺑﺨﻮاﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﮔﻨﺎﻫﺎﻧﻲ را ﻛﻪ از‬
‫ﻧﻤﺎز ﺻﺒﺢ ﺗﺎ آن ﻣﻮﻗﻊ اﻧﺠﺎم داده اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻮرد ﻋﻔﻮ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﭼﻮن ﻧﻤﺎز ﻋﺼﺮ را‬
‫ﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻨﺎﻫﺎن او در ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﻴﺎن ﻧﻤﺎز ﻇﻬﺮ و ﻋﺼﺮ ﻣﻮرد ﺑﺨﺸﺎﻳﺶ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﭼﻮن‬
‫ﺑﻪ ﻧﻤﺎز ﻣﻐﺮب ﺑﺎﻳﺴﺘﺪ‪ ،‬ﮔﻨﺎﻫﺎﻧﻲ را ﻛﻪ از ﻧﻤﺎز ﻋﺼﺮ ﺗﺎ آن ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺷﺪه ﺑﺨﺸﻮده‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻧﻤﺎز ﻋﺸﺎء را ﺑﺮﭘﺎ دارد‪ ،‬ﮔﻨﺎﻫﺎن او در ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﻴﺎن ﻧﻤﺎز ﻣﻐﺮب و ﻋﺸﺎ‬
‫ﻣﻮرد ﻏﻔﺮان ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﭼﻮن ﺑﺮاي ﻧﻤﺎز ﺻﺒﺢ از ﺧﻮاب ﺑﻴﺪار ﺷﻮد و آن را اﻗﺎﻣﻪ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﮔﻨﺎﻫﺎن او در ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﻴﺎن ﻧﻤﺎز ﻋﺸﺎ و ﺻﺒﺢ ﻣﻮرد ﺑﺨﺸﺎﻳﺶ واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦﻫﺎ‬
‫ﺣﺴﻨﺎﺗﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺳﻴ‪‬ﺌﺎت را از ﻣﻴﺎن ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ«‪.‬‬
‫ﻫﻤﺮاﻫﺎن ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻳﺎ اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﭘﺲ ﺑﺎﻗﻴﺎت ﻛﺪامﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ؟ او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺎﻗﻴﺎت‬
‫ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪ :‬ﻻ ﺇﻟﻪ ﺇﻻ ﺍﷲ – ﺳﺒﺤﺎﻥ ﺍﷲ – ﺍﳊﻤﺪ ﺍﷲ – ﺍﷲ ﺍﮐﱪ – ﻻﺣﻮﻝ ﻭ ﻻﻗﻮ‪‬ﺓ ﺇﻻ ﺑﺎﷲ‪.1-‬‬

‫‪ -9‬ﺳﺰاي آن ﻛﻪ ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص دروغ ﺑﻨﺪد‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن از رﺳﻮل ﺧﺪاص رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﮔﻔﺘﻨﺪ‪:‬‬
‫»ﻣ‪‬ﻦ ‪‬ﺗ ‪‬ﻌﻤ‪ ‬ﺪ ﻋﻠﯽ‪ ‬ﮐﺬﺑﹰﺎ ﹶﻓ ﹾﻠ‪‬ﻴ‪‬ﺘ‪‬ﺒﻮ‪‬ﹾﺃ ﺑﻴﺘﹰﺎ ﻓﯽ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎﺭ«‪.‬‬
‫»ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﻪ ﻋﻤﺪ‪ ،‬دروﻏﻲ ﺑﺮ ﻣﻦ ﻣﻲﺑﻨﺪد‪ ،‬ﺳﺰاﻳﺶ آﺗﺶ دوزخ اﺳﺖ«‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﮔﻮﺷﻪاي ﺑﻮد از اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ از رﺳﻮل ﺧﺪاص رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺧﻮد‪ ،‬دﻟﻴﻠﻲ اﺳﺖ ﺑﺮ ﻋﻠﻢ اﻳﺸﺎن و ﻋﻼﻗﻪ واﻓﺮ اﻳﺸﺎن ﺑﺮ ﻓﺮاﮔﺮﻓﺘﻦ ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ‬
‫ﺳﻨّﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص و اﺣﻜﺎم ﺷﺮﻳﻌﺖ اﺳﻼم‪.‬‬

‫دوم‪ :‬وﻗﺎر و آراﻣﺶ‬


‫ﺣﻠﻢ و ﮔﺬﺷﺖ از ﺻﻔﺎت ﺣﻜﻴﻤﺎﻧﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬در ﻗﺮآن‪ ،‬ﺧﻮد را ﺑﻪ آن‬
‫ﻣﺘﺼﻒ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﻣﺴﻨﺪ ﺍﲪﺪ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۵۱۳‬‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪164‬‬

‫‪ £¢  ¡  ~ } | { z y  x w v u m‬‬

‫‪ l® ¬«ª©¨§¦¥¤‬ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪١٥٥ :‬‬


‫)آﻧﺎن ﻛﻪ در روز روﻳﺎروﺋﻲ دو ﮔﺮوه )ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و ﻛﺎﻓﺮان در ﺟﻨﮓ اﺣﺪ( ﻓﺮار‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻴﮕﻤﺎن اﻫﺮﻳﻤﻦ ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﭘﺎرهاي از آﻧﭽﻪ ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ )ﻛﻪ ﺳﺮﻛﺸﻲ از ﻓﺮﻣﺎن ﺧﺪا‬
‫ﺑﻮد( آﻧﺎن را ﺑﻪ ﻟﻐﺰش اﻧﺪاﺧﺖ و ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﺸﺎن را ﺑﺨﺸﻴﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻣﺮزﻧﺪه و‬
‫ﺷﻜﻴﺒﺎ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ اﻗﺘﺪا ﺑﻪ ﮔﻔﺘﺎر‪ ،‬رﻓﺘﺎر و ﺣﺎﻻت رﺳﻮل ﺧﺪاص‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪاي واﻻ‬
‫در آراﻣﺶ و ﮔﺬﺷﺖ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪ‪ .‬او در ﻫﻤﻪ ﺷﺮاﻳﻂ ﺗﻼش داﺷﺖ ﻓﺮدي آرام ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﻦ‬
‫ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ ﺷﺮاﻳﻂ‪ ،‬ﺣﺎدﺛﻪ ﻓﺘﻨﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ اﻳﺸﺎن در آن اوﺿﺎع‪ ،‬از ﺻﺤﺎﺑﻪ درﺧﻮاﺳﺖ ﻛﺮد ﺑﻪ‬
‫ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﻮد ﺑﺎزﮔﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ روي ﻣﻌﺘﺮﺿﺎن ﺳﻼح ﻧﻜﺸﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ درﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از‬
‫‪1‬‬
‫ﺷﻮق دﻳﺪار ﭘﺮوردﮔﺎر و ﺗﺮس از ﺧﻮﻧﺮﻳﺰي ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻮد‪.‬‬

‫ﺳﻮم‪ :‬ﺳﺨﺖﮔﻴﺮ ﺑﻮدن‬


‫ﻋﻄﺎء ﺑﻦ ﻓﺮوخ‪ ،‬از ﻣﻮاﻟﻴﺎن ﻗﺮﻳﺶ‪ ،‬رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻗﻄﻌﻪ زﻣﻴﻨﻲ را از ﻣﺮدي‬
‫ﺧﺮﻳﺪ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎم ﭘﺮداﺧﺖ ﭘﻮل‪ ،‬آن ﻣﺮد از ﺗﺤﻮﻳﻞ ﮔﺮﻓﺘﻦ آن اﻣﺘﻨﺎع ﻣﻲﻛﺮد و ﭼﻮن ﻋﺜﻤﺎن‬
‫ﻋﻠّﺖ اﻳﻦ را از او ﺳﺆال ﻛﺮد‪ ،‬او ﭘﺎﺳﺦ داد‪ :‬ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ در اﻳﻦ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ‪ ،‬زﻳﺎن‬
‫ﻛﺮدهاي و ﺣﺎﻻ ﻣﻦ از اﻳﻦ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﭘﺸﻴﻤﺎن ﺷﺪهام‪ ،‬ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ ﻫﻢ در ﻛﻤﺎل ﻣﺮو‪‬ت‪ ،‬او را‬
‫در ﻟﻐﻮ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﻣﺨﻴﺮ ﻛﺮد‪ ،‬و ﺑﻌﺪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ‪:‬‬
‫ﺸ‪‬ﺘﺮﹺﻳﹰﺎ ‪‬ﻭ ﺑﺎﺋ‪‬ﻌﹰﺎ‪ ،‬ﻭ ﻗﺎﺿ‪‬ﻴﹰﺎ ﻭ ‪‬ﻣ ﹾﻘ‪‬ﺘﻀ‪‬ﻴﹰﺎ«‪.2‬‬
‫ﻼ ‪‬ﻣ ‪‬‬
‫ﻼ ﮐﺎﻥ ‪‬ﺳ ‪‬ﻬ ﹰ‬
‫»ﺃﺩﺧﻞ ﺍﷲ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹰ‬
‫)ﻫﺮ ﻛﺲ در ﺧﺮﻳﺪ و ﻓﺮوش و ﻳﺎ در ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺣﻖ و ﺣﻘﻮق ﺧﻮد ﺑﺮ ﻣﺮدم آﺳﺎن‬
‫ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ او را ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﺧﻮﻳﺶ وارد ﻣﻲﻛﻨﺪ(‪.‬‬
‫اﻳﻦ داﺳﺘﺎن ﺧﻮد ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﺑﺰرﮔﻮاري ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ و ﻋﺪم ﺗﻌﻠّﻖ ﺧﺎﻃﺮ او ﺑﻪ ﻣﺎل‬
‫دﻧﻴﺎﺳﺖ‪ ،‬او ﻣﺎل دﻧﻴﺎ را ﺗﻨﻬﺎ در ﺟﻬﺖ اﺧﻼق ﻧﻴﻚ و ﭘﺴﻨﺪﻳﺪه ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺧﻮد را‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﮑﻔﺎﺀﺓ ﺍﻹﺩﺍﺭﻳﺔ‪.۶۵ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﻣﺴﻨﺪ ﺃﲪﺪ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۴۱۰‬‬
‫‪165‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫از اﻳﻦﻛﻪ اﺳﻴﺮ و ﺷﻴﻔﺘﻪ دﻧﻴﺎ ﺷﻮد ﺣﻔﻆ ﻣﻲﻛﺮد و از ﺛﺮوت ﺧﻮد ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻋﻤﻮم‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﺮدم ﺳﻮد ﻣﻲﺟﺴﺖ‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﺧﻮد ﻣﺘﻀﺮّر ﻣﻲﺷﺪ‪.‬‬

‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻧﺮمﺧﻮﻳﻲ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬در ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ‪ ،‬اﻋﻼم ﻣﻲدارد ﻛﻪ ﭼﻮن رﺳﻮﻟﺶ را ﻧﺮمﺧﻮ ﺧﻠﻖ ﻛﺮده ﺑﺮ او‬
‫ﻣﻨّﺖ ﻧﻬﺎده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ Z Y XW V U T S R  Q P ON M L K J I m‬‬

‫[\]^ _` ‪lkji hgfedcba‬‬


‫ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪١٥٩ :‬‬
‫)از ﭘﺮﺗﻮ رﺣﻤﺖ اﻟﻬﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮ ﺑﺎ آﻧﺎن )ﻛﻪ ﺳﺮ از ﺧﻂّ ﻓﺮﻣﺎن ﻛﺸﻴﺪه ﺑﻮدﻧﺪ(‬
‫ﻧﺮﻣﺶ ﻧﻤﻮدي‪ .‬و اﮔﺮ درﺷﺘﺨﻮي و ﺳﻨﮓدل ﺑﻮدي از ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺗﻮ ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ‬
‫از آﻧﺎن درﮔﺬر و ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﻃﻠﺐ آﻣﺮزش ﻧﻤﺎ و در ﻛﺎرﻫﺎ ﺑﺎ آﻧﺎن ﻣﺸﻮرت و راﻳﺰﻧﻲ ﻛﻦ‪ .‬و‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ )ﭘﺲ از ﺷﻮر و ﺗﺒﺎدل آراء( ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻛﺎري ﮔﺮﻓﺘﻲ )ﻗﺎﻃﻌﺎﻧﻪ دﺳﺖ‬
‫ﺑﻪ ﻛﺎر ﺷﻮ و( ﺑﺮ ﺧﺪا ﺗﻮﻛّﻞ ﻛﻦ؛ ﭼﺮا ﻛﻪ ﺧﺪا ﺗﻮﻛّﻞﻛﻨﻨﺪﮔﺎن را دوﺳﺖ ﻣﻲدارد(‪.‬‬
‫اﻳﻦ آﻳﻪ ﺑﻴﺎن ﻣﻲدارد ﻛﻪ ﺻﻔﺖ ﻧﺮمﺧﻮﺑﻲ‪ ،‬ﻧﻌﻤﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ آنرا ﺑﻪ‬
‫ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﻮب ﺧﻮد‪ ،‬ﭼﻮن ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص و ﻳﺎران ﺑﺎ وﻓﺎي او‪ ،‬ﻋﻄﺎ ﻛﺮده اﺳﺖ؛ اﻳﻦ‬
‫آﻳﻪ اﻋﻼم ﻣﻲدارد ﻫﺮآنﻛﺲ را ﻛﻪ داراي اﻳﻦ ﺻﻔﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺮدم ﮔﺮد او ﺟﻤﻊ ﺷﻮﻧﺪ وﺑﻪ‬
‫‪2‬‬
‫ﺳﺨﻨﺎن و دﺳﺘﻮرات او ﮔﻮش ﻓﺮا دﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺻﻔﺖ ﻧﺮمﺧﻮﻳﻲ از آن ﺻﻔﺎت ﻧﻴﻜﻮﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس از آن‬
‫ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪.‬‬
‫او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻣﻬﺮﺑﺎن و ﻧﺮمﺧﻮ ﺑﻮد و ﺑﻴﻢ آن داﺷﺖ ﻛﻪ ﭼﻮن ﻣﺮدم از او دوري‬
‫ﮔﺰﻳﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺘﻮاﻧﺪ ﻧﻴﺎزﻫﺎي آﻧﺎن را ﺑﺸﻨﺎﺳﺪ‪ ،‬او ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺟﻮﻳﺎي اﺧﺒﺎر و اﺣﻮال ﻣﺮدم‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺎ ﻣﺒﺎدا ﻇﺎﻟﻤﻲ ﺣﻖ ﻣﻈﻠﻮﻣﻲ را ﺑﮕﻴﺮد و ﻋﺜﻤﺎن از آن ﺑﻲﺧﺒﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﯽ )‪.(۱۲۶/۱۷‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﮑﻔﺎﺀﺓ ﺍﻹﺩﺍﺭﻳ‪‬ﺔ‪ ،‬ﺹ ‪.۶۹‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪166‬‬

‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻋﻔﻮ و ﮔﺬﺷﺖ‬


‫ﻋﻤﺮان ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﻪ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ روزي ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎم ﻧﻤﺎز ﺻﺒﺢ‪ ،‬از ﻫﻤﺎن‬
‫دري ﻛﻪ ﻋﺎدت داﺷﺖ از آنﺟﺎ وراد ﻣﺴﺠﺪ ﺷﻮد ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ آﻣﺪ‪ ،‬ﻧﺎﮔﻬﺎن ﻣﺮدي ﺑﺎ‬
‫ﺷﻤﺸﻴﺮ ﺑﻪ او ﺣﻤﻠﻪور ﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻣﻮﻗﻊ ﺟﻠﻮي او را ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن از او ﭘﺮﺳﻴﺪ‪:‬‬
‫ﭼﺮا ﻗﺼﺪ ﻛﺸﺘﻦ ﻣﺮا ﻧﻤﻮدي؟ آن ﻣﺮد ﺑﻪ او ﭘﺎﺳﺦ داد‪ :‬در ﻳﻤﻦ‪ ،‬ﻳﻜﻲ از ﻛﺎرﮔﺰارانِ ﺗﻮ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻦ ﺳﺘﻤﻲ روا داﺷﺘﻪ و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﺧﻮاﺳﺘﻢ از ﺗﻮ اﻧﺘﻘﺎم ﺑﮕﻴﺮم‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫اﮔﺮ ﺗﻮ ﺷﻜﺎﻳﺖ او را ﺑﻪ ﻣﻦ ﻋﺮﺿﻪ ﻣﻲداﺷﺘﻲ و آنﮔﺎه ﻣﻦ ﺣﻖ ﺗﻮ را از ﻛﺎرﮔﺰار ﺧﻮد‬
‫ﻧﻤﻲﮔﺮﻓﺘﻢ‪ ،‬در آن ﺻﻮرت ﺣﻖ اﻧﺘﻘﺎم ﮔﺮﻓﺘﻦ از ﻣﻦ را داﺷﺘﻲ‪ ،‬ﺳﭙﺲ روﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﺧﻮد‬
‫ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺷﻤﺎ ﻣﻦ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻣﺮد ﭼﻪ ﻛﺎر ﻛﻨﻢ؟ ﻫﻤﺮاﻫﺎن ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬دﺷﻤﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ او را در اﺧﺘﻴﺎر ﺗﻮ ﻗﺮار داده و ﻣﻲﺗﻮاﻧﻲ ﻫﺮ ﻛﺎري را ﻛﻪ ﻣﺼﻠﺤﺖ ﻣﻲداﻧﻲ‪،‬‬
‫اﻧﺠﺎم دﻫﻲ‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬او ﻓﺮدي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺼﺪ داﺷﺖ در ﺣﻖ ﻣﻦ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﮔﻨﺎه ﺷﻮد‪،‬‬
‫اﻣﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﺮ او را از ﻣﻦ دور ﻛﺮد‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻪ آن ﻣﺮد ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﺿﺎﻣﻨﻲ را ﻧﺰد ﻣﻦ‬
‫ﺑﻴﺎوري ﻛﻪ ﺗﻌﻬﺪ دﻫﺪ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲﻛﻪ ﻣﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻫﺴﺘﻢ ﺗﻮ وارد ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻧﺸﻮي‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﻲ‬
‫ﺑﺮوي‪ ،‬آن ﻣﺮد ﻧﻴﺰ ﻫﻤﻴﻦ ﻛﺎر را اﻧﺠﺎم داد و ﻣﺮدي از ﻗﺒﻴﻠﻪ ﺧﻮد را ﺑﺮاي ﺿﻤﺎﻧﺖ ﻧﺰد‬
‫‪.1‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن آورد وآنﮔﺎه از آنﺟﺎ رﻓﺖ‬
‫اﻳﻦ ﺗﺴﺎﻣﺢ و ﮔﺬﺷﺖ ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ اﻣﻴﺮﻣﺆﻣﻨﺎن و ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬در ﺣﻖ ﻣﺮدي‬
‫ﻛﻪ ﻗﺼﺪ ﻛﺸﺘﻦ او را داﺷﺖ از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن داد‪ ،‬زﻳﺮا ﻋﻔﻮ وﮔﺬﺷﺖ در ﻋﻴﻦ داﺷﺘﻦ‬
‫ﻗﺪرت‪ ،‬از ﺻﻔﺎت ﻣﺮدان ﺧﺪاﺳﺖ و ﺧﻮد‪ ،‬دﻟﻴﻠﻲ اﺳﺖ ﺑﺮ ﻛﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﻫﻮاي ﻧﻔﺲ و‬
‫ﺧﻮاﻫﺶﻫﺎي ﺧﻮدﺧﻮاﻫﺎﻧﻪ او ﻛﻪ از ارﺗﺒﺎط ﻋﻤﻴﻖ ﺑﺎ آﺧﺮت و ﭘﺸﺖ ﻛﺮدن ﺑﻪ دﻧﻴﺎ ﺣﺎﺻﻞ‬
‫ﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺧﺼﻠﺖ واﻻ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺛﻮاب آﺧﺮت را ﺑﺮاي ﺻﺎﺣﺐ ﺧﻮد ﺑﻪ ارﻣﻐﺎن ﻣﻲآورد‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﺳﻴﺎﺳﺘﻲ اﺳﺖ ﺣﻜﻴﻤﺎﻧﻪ‪ ،‬اﮔﺮ ﻋﺜﻤﺎن آن ﻣﺮد را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ و ﻳﺎ ﻣﺠﺎزات‬
‫ﺷﺪﻳﺪي را در ﺣﻖ او اﻋﻤﺎل ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﻗﺒﻴﻠﻪ او‪ ،‬ﻛﻴﻨﻪ ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ دل ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﻣﻨﺘﻈﺮ‬
‫ﻓﺮﺻﺖ ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ ﺑﺮاي ﮔﺮﻓﺘﻦ اﻧﺘﻘﺎم از او‪ ،‬ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎ آن ﻋﻔﻮ و ﮔﺬﺷﺘﻲ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن‬
‫در ﺣﻖ آن ﻣﺮد ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺟﺮﻳﺎن را ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﺧﻮد ﺗﻐﻴﻴﺮ داد‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﻛﻪ اﻳﻦ‪ ،‬ﺧﻮد ﻗﺒﻴﻠﻪي‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﯽ )‪ (۲۲/۱۷‬ﻭ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﳌﺪﻳﻨﺔ ﺍﳌﻨﻮﺭﺓ‪ ،‬ﺹ‪ ۱۰۲۷‬ﻭ‪.۱۰۲۸‬‬


‫‪167‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫آن ﻣﺮد ﺑﻮد ﻛﻪ او را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ آن ﻛﺎر ﻧﺎﺻﻮاب‪ ،‬ﺳﺮزﻧﺶ و ﻣﻼﻣﺖ ﻛﺮد ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫اﻳﻦ ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺧﺮدﻣﻨﺪاﻧﻪ و ﺣﻜﻴﻤﺎﻧﻪ‪ ،‬آﺗﺶ ﻓﺘﻨﻪاي ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ ﺑﻮد ﺷﻌﻠﻪور ﺷﻮد در ﻧﻄﻔﻪ‬
‫ﺧﻔﻪ ﺷﺪ و ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﻬﺮﺑﺎن و ﺻﺎﺣﺐ ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻣﺮدم را دوﺳﺖ و ﻃﺮﻓﺪار ﺧﻮد‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬

‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺗﻮاﺿﻊ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬در ﻗﺮآن‪ ،‬راﺟﻊ ﺑﻪ ﺗﻮاﺿﻊ ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ ® ¬ « ª © ¨    § ¦ ¥ ¤ £ ¢ m‬‬

‫¯ ‪ l‬ﺍﻟﻔﺮﻗﺎﻥ‪٦٣ :‬‬
‫)و ﺑﻨﺪﮔﺎن )ﺧﻮب ﺧﺪاي( رﺣﻤﺎن ﻛﺴﺎﻧﻴﻨﺪ ﻛﻪ آرام )و ﺑﺪون ﻏﺮور و ﺗﻜﺒ‪‬ﺮ( روي‬
‫زﻣﻴﻦ راه ﻣﻲروﻧﺪ )و ﺗﻮاﺿﻊ در ﺣﺮﻛﺎت و ﺳﻜﻨﺎت اﻳﺸﺎن و ﺣﺘﻲ در راه رﻓﺘﻦ آﻧﺎن‬
‫آﺷﻜﺎر اﺳﺖ(‪ ،‬و ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻧﺎداﻧﺎن اﻳﺸﺎن را ﻣﺨﺎﻃﺐ )دﺷﻨﺎﻣﻬﺎ و ﺑﺪ و ﺑﻴﺮاﻫﻬﺎي ﺧﻮد(‬
‫ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬از آﻧﺎن روي ﻣﻲﮔﺮداﻧﻨﺪ و ﺑﻪ ﺗﺮك اﻳﺸﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ(‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﺒﺎرك و ﺗﻌﺎﻟﻲ‪ ،‬در اﻳﻦ آﻳﻪ‪ ،‬اوﻟﻴﻦ ﺻﻔﺖ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﻣﺆﻣﻦ را ﺗﻮاﺿﻊ داﻧﺴﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﺮﺧﻮردار از اﻳﻦ ﺧﺼﻠﺖ واﻻ ﺑﻮد ﻛﻪ از اﺧﻼص و ﺗﺮس او‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺎك و ﺑﺰرگ ﻧﺸﺄت ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ روﻣﻲ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬
‫ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ ﻋﺎدت داﺷﺖ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺎه ﺑﺮاي ﻧﻤﺎز ﺷﺐ و ﺗﻬﺠ‪‬ﺪ ﺑﺮﻣﻲﺧﺎﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬آب‬
‫وﺿﻮﻳﺶ را ﺗﻬﻴﻪ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﭼﻮن از او ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻛﺎر‪ ،‬ﺧﺪﻣﺘﻜﺎرش را ﺑﻴﺪار‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺷﺐ ﺣﻖ آﻧﺎن اﺳﺖ ﺗﺎ اﺳﺘﺮاﺣﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪاي اﺳﺖ از رأﻓﺖ و رﺣﻤﺖ ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﺧﻮد‪ ،‬او ﺑﺎ‬
‫وﺟﻮد ﻛﻬﻮﻟﺖ ﺳﻦ و ﻣﻨﺰﻟﺖ واﻻﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻮدن از آن ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪،‬‬
‫ﺷﺐﻫﺎ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬ﻣﺎﻳﺤﺘﺎج ﺧﻮﻳﺶ را اﻧﺠﺎم ﻣﻲداد و ﻣﺰاﺣﻢ ﺧﻮاب و اﺳﺘﺮاﺣﺖ ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر‬
‫ﺧﻮﻳﺶ ﻧﻤﻲﺷﺪ‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ در اﺳﻼم‪ ،‬ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺣﻜﻤﺖ و ﺧﻮاﺳﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺨﺮ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﯽ )‪.(۲۲/۱۷‬‬


‫‪ -١‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )ﺣﺪﻳﺚ ‪.(۷۴۲‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪168‬‬

‫ﺻﺎﺣﺐ ﺧﻮﻳﺶ و در اﺧﺘﻴﺎر او اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺎﻟﻚ او ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪاﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر او اﻧﺴﺎﻧﻲ‬
‫اﺳﺖ ﭼﻮن ﺧﻮد او ﻛﻪ از ﺗﻮان و ﻇﺮﻓﻴﺖ ﻣﺤﺪودي ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ و ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ او‬
‫اﺣﺴﺎس و ﻋﺎﻃﻔﻪ دارد و ﺑﺎﻳﺪ اﺣﺴﺎﺳﺎت و ﻋﻮاﻃﻒ او را در ﻧﻈﺮ داﺷﺖ‪ ،‬ﻛﺎرﻫﺎي‬
‫‪1‬‬
‫ﻃﺎﻗﺖﻓﺮﺳﺎ را ﺑﻪ او ﻧﺴﭙﺮد و ﺧﻮاب و اﺳﺘﺮاﺣﺖ را از او ﻧﺴﺘﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫از دﻳﮕﺮ ﻣﻮاردي ﻛﻪ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﺗﻮاﺿﻊ او دارد‪ ،‬اﺣﺘﺮام ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺎد او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬
‫ﻋﻤﻮي ﺑﺰرﮔﻮار ﻧﺒﻲ اﻛﺮمص ﺑﻮد ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺎه ﻋﺜﻤﺎن ﺳﻮار ﺑﺮ ﻣﺮﻛﺒﻲ ﻣﻲﺑﻮد و از‬
‫‪2‬‬
‫ﻛﻨﺎر ﻋﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻤﻄﻠﺐ رد ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ اﺣﺘﺮام ﻋﺒﺎس‪ ،‬از ﻣﺮﻛﺐ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻣﻲآﻣﺪ‪.‬‬

‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺷﺮم و ﺣﻴﺎ و ﻋﻔﺖ و ﭘﺎﻛﻲ‬


‫ﺷﺮم و ﺣﻴﺎ از ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ ﺧﺼﺎﻳﻞ ﻧﻴﻜﻮي ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺪان ﺻﻔﺖ واﻻ‪ ،‬او‬
‫را زﻳﻨﺖ داده ﺑﻮد اﻳﻦ ﺧﺼﻠﺖ در او‪ ،‬ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﺧﻴﺮ و ﺑﺮﻛﺖ و ﻋﻄﻮﻓﺖ و رﺣﻤﺖ‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﺪا ﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺧﺼﻠﺖ ﺗﺎ ﺑﺪاﻧﺠﺎ در او ﻣﺘﺒﻠﻮر ﺑﻮد ﻛﻪ او را ﺑﺎ ﺣﻴﺎﺗﺮﻳﻦ‬
‫‪3‬‬
‫ﻣﺮدم ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫ﺑﻨﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر ﻫﻤﺴﺮ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ وﻗﺖ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺧﻮد را ﺷﺴﺘﺸﻮ‬
‫ﻣﻲداد و ﻣﻦ ﻫﻢ ﻟﺒﺎس او را ﻣﻲآوردم‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻦ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﻣﻦ ﻧﮕﺎه ﻧﻜﻦ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﺎر‬
‫ﺑﺮاي ﺗﻮ ﺣﺮام اﺳﺖ‪ .1‬اﺣﺎدﻳﺚ ﺑﺴﻴﺎري در ﻣﻮرد ﺷﺮم و ﺣﻴﺎي ﻋﺜﻤﺎن رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻣﺎ‬
‫آنﻫﺎ را در ﺟﺎي ﺧﻮد آوردﻳﻢ‪.‬‬
‫در ﻣﻮرد ﻋﻔّﺖ و ﭘﺎﻛﻲ اﻳﺸﺎن از اﺧﻼق زﺷﺖ و ﻛﺎرﻫﺎي ﻧﺎﭘﺴﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻴﻦ ﺑﺲ ﻛﻪ‬
‫او‪ ،‬ﻧﻪ در ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ و ﻧﻪ در دوران اﺳﻼم‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻪ ﻓﺤﺸﺎ و ﻣﻨﻜﺮات روي ﻧﻴﺎورد؛ ﺧﻮد‬
‫در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻫﺮﮔﺰ آواز ﻧﺨﻮاﻧﺪم‪ ،‬ﺑﻪ اﻓﻜﺎر و ﻧﻴﺎت ﺑﺎﻃﻞ‬
‫ﻧﻴﺎﻧﺪﻳﺸﻴﺪم‪ ،‬از آن زﻣﺎن ﻛﻪ ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮدم‪ ،‬ﺑﺎ دﺳﺖ راﺳﺖ ﺷﺮﻣﮕﺎﻫﻢ را‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﯽ )‪.(۶۲/۱۷‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺘﺒﻴﻴﻦ ﻓﯽ ﺃﻧﺴﺎﺏ ﺍﻟﻘﺮﻳﺸﻴﻦ‪ ،‬ﺹ‪.۱۵۳‬‬
‫‪ -٣‬ﺻﺎﺩﻕ ﻋﺮﺟﻮﻥ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۴۸‬‬
‫‪ -١‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪.(۵۹/۳‬‬
‫‪169‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﻟﻤﺲ ﻧﻨﻤﻮدهام‪ ،‬و ﭼﻪ در ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ و ﭼﻪ در دوران اﺳﻼم‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻪ ﺷﺮاب ﻧﻮﺷﻴﺪهام و‬


‫‪1‬‬
‫ﻧﻪ ﻣﺮﺗﻜﺐ زﻧﺎ ﺷﺪهام‪.‬‬

‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻛﺮم و ﺳﺨﺎوت‬


‫ﻋﺜﻤﺎن از ﺳﺨﺎوﺗﻤﻨﺪﺗﺮﻳﻦ و ﺑﺨﺸﻨﺪهﺗﺮﻳﻦ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻮد و او را ﺷﺎﻫﻜﺎرﻫﺎي درﺧﺸﺎﻧﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﺑﺮ ﺗﺎر‪‬ك رﻓﻴﻊ ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼم ﻣﻲدرﺧﺸﺪ‪ ،‬ﻣﺎ ﺑﺨﺸﺶﻫﺎي ﺳﺨﺎوﺗﻤﻨﺪاﻧﻪ و‬
‫ﺑﻲﻧﻈﻴﺮ او را در ﻏﺰوه ﺗﺒﻮك‪ ،‬ﺧﺮﻳﺪ ﭼﺎه »روﻣﻪ« و ﺑﺨﺸﺶ آن ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬ﺗﻮﺳﻌﻪ‬
‫ﻣﺴﺠﺪاﻟﻨﺒﻲص در زﻣﺎن ﺣﻴﺎت ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص‪ ،‬اﻧﻔﺎق ﻛﺎرواﻧﻲ از ﮔﻨﺪم و آذوﻗﻪ در‬
‫ﻣﻴﺎن ﻓﻘﺮا در زﻣﺎن ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪﻳﻖ‪ ،‬در ﺟﺎﻳﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﺎزﮔﻮ ﻧﻤﻮدﻳﻢ‪ .‬از ﻋﺜﻤﺎن‬
‫رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﻫﺮ ﺟﻤﻌﻪ‪ ،‬ﺑﺮدهاي را در راه ﺧﺪا آزاد ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺤﻮيﻛﻪ‬
‫ﺗﺎ زﻣﺎن ﺷﻬﺎدﺗﺸﺎن‪ ،‬ﺣﺪود دوﻫﺰار و ﭼﻬﺎرﺻﺪ ﺑﺮده ﺑﻪ دﺳﺖ اﻳﻦ ﻣﺮد ﺑﺰرگ آزاد‬
‫ﺷﺪﻧﺪ‪ .2‬ﻧﻴﺰ رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ او ﺑﻪ ﻃﻠﺤﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﻴﺪاﷲ ﻛﻪ ﺧﻮد از ﺳﺨﺎوﺗﻤﻨﺪﺗﺮﻳﻦ‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﺒﻠﻎ ﭘﻨﺠﺎه ﻫﺰار درﻫﻢ را ﻗﺮض داد‪ ،‬ﭼﻮن ﻃﻠﺤﻪ ﭘﻮل او را ﭘﺲ داد‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن‬
‫‪3‬‬
‫ﺑﻪ اوﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ را ﻧﺰد ﺧﻮد ﻧﮕﻪدار و ﺑﺎ دﻳﮕﺮ ﺑﺨﺸﺶﻫﺎي ﺧﻮد در راه ﺧﺪا ﻫﺰﻳﻨﻪ ﻛﻦ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺳﺨﺎوت و ﺑﺨﺸﺶ ﻋﻈﻴﻢ‪ ،‬در وﺟﻮد آن ﺷﺨﺼﻴﺖ ﺑﻲﻧﻈﻴﺮ رﻳﺸﻪ دواﻧﻴﺪه ﺑﻮد‪،‬‬
‫او اﻣﻮال و ﺛﺮوت ﺧﻮد را در راه ﺧﺪﻣﺖ ﺑﻪ دﻳﻦ ﺧﺪا و ﻛﻤﻚ ﺑﻪ دوﻟﺖ آن‪ ،‬ﺟﻬﺎد ﻓﻲ‬
‫ﺳﺒﻴﻞ اﷲ و ﺧﺪﻣﺖ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻛﺎر ﮔﺮﻓﺖ و در اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ ﺗﻨﻬﺎ رﺿﺎي ﺧﺪا را در ﻧﻈﺮ‬
‫داﺷﺖ‪.‬‬

‫ﻧﻬﻢ‪ :‬ﺷﺠﺎﻋﺖ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن از ﺷﺠﺎعﺗﺮﻳﻦ ﺻﺤﺎﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻮارد زﻳﺮ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬دﻟﻴﻠﻲ‬
‫ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت اﻳﻦ ادﻋﺎﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﺷﺮﻛﺖ در ﻏﺰوات‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺘﻮﺛﻴﻖ ﻓﯽ ﺳﻴﺮﺓ ﻭ ﺣﻴﺎﺓ ﺫﯼﺍﻟﻨﻮﺭﻳﻦ‪ ،‬ﺹ‪.۴۳‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺼﻮﺍﻋﻖ ﺍﳌﻌﺮﻗﺔ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﺣﺠﺮ )‪.(۳۲۷/۱‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭ ﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ )‪.(۲۲۷/۷‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪170‬‬

‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن در ﻫﻤﻪ ﻏﺰوات رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺷﺮﻛﺖ داﺷﺖ و در راه ﺧﺪا ﺑﺎ‬
‫دﺷﻤﻨﺎن دﻳﻦ ﺑﻪ ﻧﺒﺮد ﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬در ﻣﻮرد ﻗﻀﻴﻪ ﻏﺰوه ﺑﺪر ﻧﻴﺰ در ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻗﺒﻞ ﺗﻮﺿﻴﺢ داده‬
‫ﺷﺪ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﺑﻪ دﺳﺘﻮر ﺧﻮد ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ و ﭼﻮن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن از‬
‫ﺑﺪر ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ‪ ،‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻋﺜﻤﺎن را ﺟﺰو اﻫﻞ ﺑﺪر ﻧﺎم ﺑﺮد‪ ،‬ﺑﻪ او ﻧﻴﺰ از ﻏﻨﺎﻳﻢ آن‬
‫ﺳﻬﻢ داد و او را ﺑﻪ اﺟﺮ و ﭘﺎداش آن ﺑﺸﺎرت داد‪ ،‬و دﻳﮕﺮ ﺳﺨﻨﻲ ﺑﻌﺪ از ﺳﺨﻦ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﺪ ﻗﺪ ﻋﻠﻢ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﺳﻮي ﻗﺮﻳﺶ‪:‬‬
‫اﻳﺸﺎن در ﺟﺮﻳﺎن ﺻﻠﺢ ﺣﺪﻳﺒﻴﻪ‪ ،‬از ﺟﺎﻧﺐ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﺄﻣﻮرﻳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻧﺰد‬
‫ﻗﺮﻳﺶ روﻧﺪ و ﭘﻴﻐﺎم رﺳﻮل اﷲص را ﺑﻪ آﻧﺎن ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪ .‬ﻫﺮﭼﻨﺪ اﻳﻦ ﻛﺎر را ﺑﻪ دﺳﺘﻮر‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص اﻧﺠﺎم داد اﻣﺎ در آن ﺷﺮاﻳﻂ ﺧﻄﺮﻧﺎك ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻗﺎدر ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺎر‬
‫‪1‬‬
‫ﭘﺮﺧﻄﺮي ﻧﺒﻮد و ﺗﻨﻬﺎ ﻳﻚ ﻓﺮد ﺷﺠﺎع و ﻗﻬﺮﻣﺎن ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ آن ﻣﺒﺎدرت ورزد‪.‬‬
‫‪ -3‬ﺗﻘﺪﻳﻢ روح‪:‬‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﺎرﻗﻴﻦ و ﺷﻮرﺷﻴﺎن‪ ،‬ﺧﺎﻧﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس را ﻣﺤﺎﺻﺮه ﻛﺮدﻧﺪ از او‬
‫ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻳﺎ از ﻣﻘﺎم ﺧﻮد اﺳﺘﻌﻔﺎ دﻫﺪ و ﻳﺎ واﻟﻴﺎن و اﻣﺮاي ﺧﻮد را ﻋﺰل ﻛﻨﺪ و آﻧﺎن را‬
‫ﺑﻪ ﺷﻮرﺷﻴﺎن ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻧﻤﺎﻳﺪ و در ﻏﻴﺮ اﻳﻦﺻﻮرت او را ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛُﺸﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬در‬
‫ﻛﻤﺎل ﺷﺠﺎﻋﺖ‪ ،‬ﺟﺎن ﺧﻮد را در ﺟﺎم اﺧﻼص ﮔﺬاﺷﺖ و ﺗﺴﻠﻴﻢ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎي آﻧﺎن ﻧﺸﺪ‬
‫ﺗﺎ ﻣﺒﺎدا ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻧﺎﻻﻳﻖ آﻧﺎن ﺑﻴﺎﻓﺘﺪ و ﻫﺮ ﻛﻪ را ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻛﻨﻨﺪ و‬
‫ﻫﺮﻛﻪ را ﺑﺨﻮاﻫﻨﺪ ﺑﺮﻛﻨﺎر ﺳﺎزﻧﺪ‪ ،‬واﻳﻦ ﺑﻌﻨﻮان ﻳﻚ روش در اﻧﺘﺨﺎب ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻪ وﺟﻮد‬
‫آﻳﺪ؛ او ﺑﺎ وﺟﻮد ﺷﻤﺸﻴﺮ ﻃﻐﻴﺎنﮔﺮان ﻣﺎﻧﻊ آن ﺷﺪ ﻛﻪ اﺻﻞ اﺟﻤﺎع اﻣ‪‬ﺖ زﻳﺮ ﭘﺎ ﻧﻬﺎده ﺷﻮد‬
‫و ﮔﺮوﻫﻲ ﻛﻮﭼﻚ‪ ،‬ﺟﺎي آن را ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬در آن ﺷﺮاﻳﻂ وﺧﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻦ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻊ ﻣﺤﻜﻢ و‬
‫ﻗﺎﻃﻊ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ از ﻳﻚ ﻓﺮد ﺷﺠﺎﻋﻲ ﺑﺮﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﻳﻘﻴﻦ دارد ﺣﻖ ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺐ اوﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ آﻧﺎنﻛﻪ‬
‫از ﻣﺮگ ﻣﻲﻫﺮاﺳﻨﺪ و ﭼﻮن اﺣﺴﺎس ﺧﻄﺮ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺟﺎن ﺧﻮد را ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﻴﺮﻧﺪ و از‬
‫ﻣﻴﺪان ﺑﻪ در ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﺷﮕﻔﺖاﻧﮕﻴﺰ‪ ،‬ﻋﺰم راﺳﺦ و ﺷﺠﺎﻋﺖ ﺑﻲﻧﻈﻴﺮ ﻋﺜﻤﺎن‪،‬‬
‫ﺛﻤﺮه ﮔﺮانﺑﻬﺎي اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ و ﻣﺘﻌﺎل و اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ رﻳﺸﻪ‬

‫‪ -١‬ﺍﻷﻣﻴﻦ ﺫﯼﺍﻟﻨﻮﺭﻳﻦ‪ ،‬ﺹ‪.۱۹۶ ،۱۹۵ ،۱۹۴‬‬


‫‪171‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫در وﺟﻮد ﻋﺜﻤﺎن دارد ﺗﺎ آنﺟﺎ ﻛﻪ او دﻳﮕﺮ دﻧﻴﺎ و ﺣﻴﺎت و ﻣﻤﺎت آن را ﻛﻮﭼﻚ‬
‫ﻣﻲﭘﻨﺪارد و از ﻓﺪاي ﺟﺎن ﺧﻮد ﻧﻴﺰ اﺑﺎﻳﻲ ﻧﺪارد‪.1‬‬
‫‪ -4‬ﺑﺬل ﻣﺎل‪:‬‬
‫در ﻗﺮآن‪ ،‬ﺟﻬﺎد ﺑﺎ ﻧﻔﺲ ﺑﺎرﻫﺎ در ﻛﻨﺎر ﺟﻬﺎد ﺑﺎ ﻣﺎل و ﺛﺮوت آورده ﺷﺪه اﺳﺖ و در‬
‫ﻣﻮاﻗﻌﻲ ﻫﻢ ﺟﻬﺎد ﺑﺎ ﻣﺎل ﻣﻘﺪم ﺑﺮ ﺟﻬﺎد ﺑﺎ ﻧﻔﺲ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ON M L K J  I H G F E D C B A m‬‬

‫‪ a ` _ ^ ]\ [ Z Y XW V U T  S R Q P‬‬

‫‪ l edcb‬ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ‪٩٥ :‬‬
‫))ﺟﻬﺎد ﺑﺎ رﻋﺎﻳﺖ اﻳﻦ ﻫﻤﻪ اﺣﺘﻴﺎﻃﻲ ﻛﻪ ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺲ ﺑﺰرگ و ارزﺷﻤﻨﺪ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ )ﺑﻪ ﺟﻬﺎد ﻧﻤﻲروﻧﺪ و در ﻣﻨﺎزل ﺧﻮد( ﻣﻲﻧﺸﻴﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎﻧﻲ ﺑﺮاﺑﺮ‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺎل و ﺟﺎن‪ ،‬در راه ﻳﺰدان ﺟﻬﺎد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺮﺗﺒﻪ واﻻﺋﻲ را ﻧﺼﻴﺐ‬
‫ﻣﺠﺎﻫﺪان ﻛﺮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮ از درﺟﻪ ﺧﺎﻧﻪﻧﺸﻴﻨﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﺧﺎﻧﻪﻧﺸﻴﻨﺎﻧﻲ‬
‫داراي ﻋﺬري ﺑﺎﺷﻨﺪ )ﻛﻪ اﻳﺸﺎن را از ﺑﻴﺮون ﺷﺪن ﺑﺮاي ﺟﻬﺎد ﺑﺎزداﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬در اﻳﻦ‬
‫ﺻﻮرت درﺧﻮر ﺳﺮزﻧﺶ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﭘﺎداش ﺑﺰرگ ﺧﻮد را از ﺧﺪا درﻳﺎﻓﺖ ﻣﻲدارﻧﺪ و‬
‫ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺑﺎﻻﺋﻲ دارﻧﺪ(‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ )از دو ﮔﺮوه ﻣﺠﺎﻫﺪ و واﻧﺸﺴﺘﮕﺎن ﻣﻌﺬور(‬
‫ﻣﻨﺰﻟﺖ زﻳﺒﺎ )و ﻋﺎﻗﺒﺖ واﻻﺋﻲ( وﻋﺪه داده اﺳﺖ‪ .‬و ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺠﺎﻫﺪان را ﺑﺮ واﻧﺸﺴﺘﮕﺎن‬
‫)ﺑﺪون ﻋﺬر( ﺑﺎ دادن اﺟﺮ ﻓﺮاوان و ﺑﺰرگ‪ ،‬ﺑﺮﺗﺮي ﺑﺨﺸﻴﺪه اﺳﺖ(‪.‬‬
‫در واﻗﻊ آﻧﺎنﻛﻪ ﻣﺎل و ﺛﺮوت ﺧﻮد را ﺳﺨﺎوﺗﻤﻨﺪاﻧﻪ‪ ،‬در راه ﺧﺪا اﻧﻔﺎق ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺷﺠﺎع و ﻣﺠﺎﻫﺪ در راه ﺧﺪاﻳﻨﺪ‪ .‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎرﻫﺎ اﻣﻮال ﻫﻨﮕﻔﺘﻲ را در راه رﺿﺎي ﺧﺪا و‬
‫اﻃﺎﻋﺖ رﺳﻮل او اﻧﻔﺎق ﻧﻤﻮد و ﺑﻬﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻣﻮرد او ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»ﻣﺎ ﺿﺮ ﻋﺜﻤﺎﻥ ﻣﺎ ﻋﻤﻞ ﺑﻌﺪ ﺍﻟﻴﻮﻡ«‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫»ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ اﻳﻦ اﻧﻔﺎق ﺧﻮد‪ ،‬از اﻣﺮوز ﻫﺮﮔﺰ زﻳﺎن ﻧﺨﻮاﻫﺪ دﻳﺪ«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺟﻮﻟﺔ ﺗﺎﺭﻳﺨﻴﻪ ﻓﯽ ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﳏﻤﺪ ﺍﻟﻮﮐﻴﻞ‪ ،‬ﺹ‪.۳۰۴‬‬


‫‪ -١‬ﺳﻨﻦ ﺍﻟﺘ‪‬ﺮﻣﺬﯼ )ﺣﺪﻳﺚ‪.(۳۷۸۵‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪172‬‬

‫ﻋﺜﻤﺎن ﻣﺮدي ﺑﻮد ﺷﺠﺎع ﻛﻪ ﺑﻴﻤﻲ از ﻣﺮگ ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﺑﺎﻃﻞ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و‬
‫در ﺑﺮاﺑﺮ آن ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻧﺸﺪ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻣﺮدي ﺑﻮد آرام و ﻣﺘﻴﻦ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ در ﺑﺮاﺑﺮ‬
‫‪1‬‬
‫ﺣﻤﺎﻗﺖ‪ ‬ﻧﺎدان‪ ،‬آراﻣﺶ و ﻣﺘﺎﻧﺖ ﺧﻮد را از ﻛﻒ ﻧﻤﻲداد‪.‬‬

‫دﻫﻢ‪ :‬ﻗﺎﻃﻌﻴﺖ‬
‫ﻗﺎﻃﻌﻴﺖ‪ ،‬ﺧﺼﻠﺘﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ از اﺑﺘﺪا در ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻋﺜﻤﺎن وﺟﻮد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬آن روزي ﻛﻪ‬
‫ﺻﺪﻳﻖ او را ﺑﻪ اﺳﻼم دﻋﻮت ﻛﺮد ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻋﺜﻤﺎن! ﺗﻮ ﻣﺮد ﻗﺎﻃﻊ و ﺧﺮدﻣﻨﺪي ﻫﺴﺘﻲ‬
‫و ﺣﻖ را از ﺑﺎﻃﻞ ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻣﻲدﻫﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﮕﻮ اﻳﻦ ﺑﺘﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻗﻮم ﺗﻮ آنﻫﺎ را ﭘﺮﺳﺘﺶ‬
‫‪2‬‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻴﺴﺖ؟‬
‫در ﺳﺎل ‪ 26‬ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن اﻗﺪام ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﺴﺠﺪاﻟﺤﺮام ﻧﻤﻮد و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ‬
‫دﻟﻴﻞ ﺧﺎﻧﻪ و زﻣﻴﻦ اﻃﺮاف را ﺧﺮﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﻌﺪادي از ﻣﺮدم ﻗﺼﺪ ﻓﺮوش ﺧﺎﻧﻪ و زﻣﻴﻦ ﺧﻮد‬
‫را ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ و از اﻳﻦ ﻛﺎر اﻣﺘﻨﺎع ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي آﻧﺎن را وﻳﺮان ﻛﺮد و ﭘﻮل‬
‫ﺧﺮﻳﺪ آن ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ را ﺑﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﺑﺎزﮔﺮداﻧﻴﺪ‪ ،‬ﭼﻮن آن ﻣﺮدﻣﺎن ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن اﻋﺘﺮاض ﻛﺮدﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن دﺳﺘﻮر داد آﻧﺎن را ﺑﻪ زﻧﺪان ﺑﻴﺎﻧﺪازﻧﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ آﻧﺎن را اﺣﻀﺎر ﻧﻤﻮد و ﺑﻪ آﻧﺎن ﮔﻔﺖ‬
‫آراﻣﺶ و ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪه ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻦ اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ رﻓﺘﺎر ﻛﻨﻴﺪ و دﻳﮕﺮ ﺑﻪ‬
‫ﺳﺨﻨﺎن ﻣﻦ وﻗﻌﻲ ﻧﻤﻲﮔﺬارﻳﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﻋﻤﺮ اﻳﻦ ﻛﺎر را ﺑﺎ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﺟﺮأت اﻋﺘﺮاض ﺑﺮ‬
‫او را ﻧﺪاﺷﺘﻴﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ أﺳﻴﺪ ﺑﻪ ﺷﻔﺎﻋﺖ آﻧﺎن ﻧﺰد ﻋﺜﻤﺎن رﻓﺖ و‬
‫‪1‬‬
‫ﺗﻮاﻧﺴﺖ رﺿﺎﻳﺖ او را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻧﺎن ﺟﻠﺐ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫وﻗﻮع ﻓﺘﻨﻪ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬ﺗﺠﻠﻲﮔﺎه ﻗﺎﻃﻌﻴﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻮد؛ او ﺑﺮاي ﺣﻤﺎﻳﺖ و ﺣﻔﺎﻇﺖ از‬
‫ﻧﻈﺎم ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺷﻮرﺷﻴﺎن ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ ﻗﺒﻮل اﺳﺘﻌﻔﺎ ﺗﻦ در ﻧﺪاد و در ﺑﺮاﺑﺮ آﻧﺎن‬
‫ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻧﻤﻮد و اﮔﺮ او در آن روز ﺑﻪ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﻧﺎﺑﺨﺮداﻧﻪ ﺷﻮرﺷﻴﺎن ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺜﺒﺖ ﻣﻲداد‪،‬‬
‫ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻪ آﻟﺖ دﺳﺖ آﻧﺎن و دﻳﮕﺮ دﻧﻴﺎ ﻃﻠﺒﺎن آزﻣﻨﺪ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﺪ و ﻫﺮج و ﻣﺮج‬
‫ﺳﺮﺗﺎﺳﺮ ﺳﺮزﻣﻴﻦ را ﻓﺮا ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺴﻴﺎر دوراﻧﺪﻳﺶ و ﺧﺮدﻣﻨﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﻮاﺳﺘﻪي‬

‫‪ -١‬ﺟﻮﻟﺔ ﺗﺎﺭﻳﺨﻴﺔ‪ ،‬ﺹ‪.۳۰۴‬‬


‫‪ -٢‬ﺻﺎﺩﻕ ﻋﺮﺟﻮﻥ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺹ‪.۴۷‬‬
‫‪ -١‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۲۵۰/۵‬‬
‫‪173‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫آﻧﺎن را رد ﻧﻤﻮد‪ ،‬زﻳﺮا در ﻏﻴﺮ اﻳﻦﺻﻮرت‪ ،‬ﺑﻨﻴﺎنﮔﺬار ﺳﻨﺘﻲ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺮاﺳﺎس آن‪،‬‬
‫دﺳﺘﻪاي از ﻣﺮدم ﻫﺮ وﻗﺖ ﻛﻪ ﺑﺨﻮاﻫﻨﺪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺣﺎﻛﻢ ﻣﻨﺘﺨﺐ اﻣ‪‬ﺖ را ﻋﺰل ﻛﻨﻨﺪ و‬
‫ﺧﻮد ﺣﺎﻛﻤﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﺟﺎي او ﻣﻨﺼﻮب ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﻛﻪ در اﻳﻦﺻﻮرت در ﻛﺸﻮر آﺷﻮب و‬
‫ﺑﻠﻮي ﺑﻪ راه ﻣﻲاﻓﺘﺎد‪ ،‬اﻓﺮاد اﻣ‪‬ﺖ اﺳﻼم ﺑﻪ ﻧﺰاع ﺑﺎ ﻫﻢ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﻣﻲآﻣﺪﻧﺪ و ﺗﻤﺎم ﺗﻮان اﻣﺖ‬
‫را در اﻳﻦ ﻧﺰاع ﺑﻪ ﻫﺪر ﻣﻲدادﻧﺪ و آن وﻗﺖ از دﺷﻤﻦ او ﻏﺎﻓﻞ ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ ﻓﺪاي‬
‫ﺟﺎن ﺧﻮد‪ ،‬ﻛﻴﺎن اﻣ‪‬ﺖ اﺳﻼم را از ﺧﻄﺮ رﻫﺎﻧﻴﺪ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ را از آﺷﻮب و اﺧﺘﻼﻓﺎت ﺷﺪﻳﺪ‬
‫ﺣﻔﻆ ﻧﻤﻮد و ﺳﻜﺎن ﺣﻜﻮﻣﺖ را از دﺳﺖ ﺷﻮرﺷﻴﺎن و ﻏﻮﻏﺎﺳﺎﻻران دور ﻧﻤﻮد‪ .‬او در آن‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ ﺳﺨﺖ‪ ،‬راﻫﻲ را ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ ﻛﻪ ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﺿﺮر را ﺑﻪ اﻣﺖ اﺳﻼم ﻣﻲرﺳﺎﻧﻴﺪ‪ ،‬او ﺟﺎن‬
‫ﻋﺰﻳﺰ و ﻣﺒﺎرك ﺧﻮﻳﺶ را ﻓﺪا ﻛﺮد و ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﺎر ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي ﻧﻈﺎم ﺧﻼﻓﺖ را ﭘﺎس داﺷﺖ و‬
‫آن را از اﺿﻤﺤﻼل ﻧﺠﺎت داد‪ 1‬ﻣﺎ در ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ﺗﻔﺼﻴﻞ ﺑﻪ اﻳﻦ روﻳﺪاد ﺧﻮاﻫﻴﻢ‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ‪.‬‬

‫ﻳﺎزدﻫﻢ‪ :‬ﺻﺒﺮ و ﺗﺤﻤ‪‬ﻞ‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﻣﺮدي ﺑﻮد ﺻﺒﻮر و ﭘﺮﻃﺎﻗﺖ ﻛﻪ در ﻣﺎﺟﺮاي ﻓﺘﻨﻪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺻﻔﺖ ﺗﺒﻠﻮر ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﻣﻮﺿﻊ‬
‫او در آن واﻗﻌﻪ‪ ،‬ﻧﻤﻮﻧﻪ واﻻي ﻓﺪاﻛﺎري ﻳﻚ ﻓﺮد ﺑﻮد ﻛﻪ در راه ﺣﻔﻆ ﻛﻴﺎن اﻣ‪‬ﺖ و‬
‫ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از ﺧﻮﻧﺮﻳﺰي ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن داد‪ .‬ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺧﻮد را از‬
‫ﻣﻬﻠﻜﻪ ﺑﻪ در ﺑﺮد‪ ،‬اﻣﺎ او ﻓﺮدي ﺧﻮدﺧﻮاه ﻧﺒﻮد ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﻮد را ﺑﺒﻴﻨﺪ و ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻓﻜﺮ‬
‫ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎ او ﺑﻘﺎي ﻛﻴﺎن ﺟﺎﻣﻌﻪ را وﻇﻴﻔﻪ ﺧﻮد ﻣﻲداﻧﺴﺖ و در ﻫﻤﻴﻦ راه‪ ،‬ﺟﺎن‬
‫ﺧﻮد را ﻓﺪا ﻛﺮد‪ .‬او ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﻓﺮزﻧﺪان آﻧﺎن را ﺳﭙﺮ ﺧﻮﻳﺶ ﺳﺎزد و‬
‫ﺷﻮرﺷﻴﺎن را ﻗﺘﻞ ﻋﺎم ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﻲداﻧﺴﺖ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﺎر‪ ،‬اﻣﺖ از ﻫﻢ ﻣﻲﭘﺎﺷﺪ و ﺳﺎﻳﻪ ﺷﻮم‬
‫ﺗﻔﺮﻗﻪ و ﻧﺰاع آﻧﺎن را ﻓﺮا ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ؛ ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ در اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ رﺿﺎي‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﺻﺒﺮ ﭘﻴﺸﻪ ﻛﺮد و اﻋﻼم ﻧﻤﻮد ﻛﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ اﻳﻦ ﭘﻴﺸﺎﻣﺪ ﺑﺎ ﺻﺒﺮي ﻧﻴﻜﻮ‬
‫ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻲﻛﻨﺪ و از ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﺑﻴﻤﻲ ﺑﻪ ﺧﻮد راه ﻧﻤﻲدﻫﺪ‪ ،1‬او از ﻣﺼﺎدﻳﻖ راﺳﺘﻴﻦ اﻳﻦ‬
‫آﻳﻪ ﻗﺮآن ﺑﻮد ﻛﻪ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﲢﻘﻴﻖ ﻣﻮﺍﻗﻒ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ ؟؟ ﺍﻟﻔﺘﻨﺔ )‪.(۴۷۴/۱‬‬


‫‪ -١‬ﺳﻴﺮ ﺍﻟﺸﻬﺪﺍﺀ‪ ،‬ﺍﻟﺴﺤﻴﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺹ‪ ۵۷‬ﻭ‪.۵۸‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪174‬‬

‫‪ Õ Ô Ó Ò  Ñ Ð Ï Î Í Ì Ë Ê É È m‬‬

‫‪ l ÙØ×Ö‬ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪١٧٣ :‬‬


‫)آن ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺮدﻣﺎن ﺑﺪﻳﺸﺎن ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻣﺮدﻣﺎن )ﻗﺮﻳﺶ ﺑﺮاي ﺗﺎﺧﺘﻦ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ دﺳﺖ‬
‫ﺑﻪ دﺳﺖ ﻫﻢ دادهاﻧﺪ و( ﺑﺮ ﺿﺪ‪ ‬ﺷﻤﺎ ﮔﺮد ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻓﺮاﻫﻢ آﻣﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ از اﻳﺸﺎن ﺑﺘﺮﺳﻴﺪ؛‬
‫وﻟﻲ )ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻬﺪﻳﺪ و ﺑﻴﻤﻲ ﺑﻪ ﻫﺮاﺳﺸﺎن ﻧﻴﺎﻧﺪاﺧﺖ؛ ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮﻋﻜﺲ( ﺑﺮ اﻳﻤﺎن اﻳﺸﺎن اﻓﺰود‬
‫و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺧﺪا ﻣﺎ را ﺑﺲ و او ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺣﺎﻣﻲ و ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن اﻳﻤﺎﻧﻲ راﺳﺦ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ داﺷﺖ‪ ،‬داراي روﺣﻲ ﺑﺰرگ و ﺑﺼﻴﺮﺗﻲ ﻋﻤﻴﻖ ﺑﻮد‪،‬‬
‫او در دوران ﻓﺘﻨﻪ‪ ،‬از ﺧﻮد ﺻﺒﺮي ﺑﻲﻧﻈﻴﺮ را ﻧﺸﺎن داد‪ ،‬ﺧﻮد را ﻓﺪاي اﻣﺖ ﻧﻤﻮد و اﻳﻦ‬
‫‪1‬‬
‫ﺧﺼﻠﺖ از ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻓﻀﺎﻳﻞ آن ﺣﻀﺮت ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﺷﺪت‪ ،‬ﻣﺮدم را از ﺧﻮﻧﺮﻳﺰي ﻣﻨﻊ‬
‫ﻣﻲﻛﺮد و در ﺑﺮاﺑﺮ ﻫﻤﻪ ﺗﻮﻫﻴﻦﻫﺎ و ﺗﺠﺎوزات ﺷﻮرﺷﻴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻗﺼﺪ ﺟﺎن او را داﺷﺘﻨﺪ و‬
‫ﺧﻮد او ﻧﻴﺰ ﺑﻪ آن واﻗﻒ ﺑﻮد‪ ،‬ﺻﺒﺮ ﭘﻴﺸﻪ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن آﻣﺪﻧﺪ و از او دﻓﺎع ﻛﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ‬
‫وي اﻋﻼم داﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ آن ﺷﻮرﺷﻴﺎن ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ او را ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎز‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را از ﺟﻨﮓ ﺑﺎ آﻧﺎن ﺑﺎز ﻣﻲداﺷﺖ‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻜﻪ ﺑﺮود‪ ،‬از‬
‫اﻳﻦ ﻛﺎر اﻣﺘﻨﺎع ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻢ ﻛﻪ ﻣﺮا در ﺣﺮم دﻓﻦ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﭼﻮن ﺑﻪ او ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد‬
‫رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﺷﺎم را ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ رد‪ ‬اﻳﻦ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ داراﻟﻬﺠﺮة ﺧﻮد را ﺗﺮك ﻧﻤﺎﻳﻢ؟!‬
‫و ﭼﻮن ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻛﻪ ﺑﺎ آﻧﺎن ﺑﺠﻨﮕﺪ‪ ،‬آنرا ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺖ و ﭼﻨﻴﻦ ﺟﻮاب داد‪» :‬آﻳﺎ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ ﻣﻦ اوﻟﻴﻦ ﻧﻔﺮي ﺑﺎﺷﻢ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻛﺸﺘﻦ اﻣﺖ او‬
‫اﻗﺪام ﻧﻤﻮدهام«‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺗﻨﻬﺎ راه را در ﺻﺒﺮ و ﻣﻘﺎوﻣﺖ داﻧﺴﺖ ﺗﺎ آنﻛﻪ در ﻫﻤﻴﻦ‬
‫راه ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﻴﺪ و اﻳﻦ ﺻﺒﺮ و اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ از ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻓﻀﺎﻳﻞ واﻻي او ﺑﻪ ﺣﺴﺎب‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﲢﻘﻴﻖ ﻣﻮﺍﻗﻒ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻪ ﻣﻦ ﺍﻟﻔﺘﻨﻪ )‪.(۴۷۲/۱‬‬


‫‪ -١‬ﻣﻨﻬﺎﺝ ﺍﻟﺴﻨ‪‬ﺔ )‪.(۲۰۳– ۲۰۲/۳‬‬
‫‪175‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫دوازدﻫﻢ‪ :‬ﻋﺪل و داد‬


‫در ﻣﻮرد ﻋﺪل ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻋﺒﻴﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺪي ﺑﻦ ﺧﻴﺎر رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ در روز ﻓﺘﻨﻪ‪ ،‬او ﺑﻪ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﻮ اﻣﺎم ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻨﺎن ﺑﺎ ﺗﻮ اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺮدم ﭘﺸﺖ‬
‫ﺳﺮ رﻫﺒﺮ ﻓﺘﻨﻪﮔﺮان‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ‪‬ﻋﺪ‪‬ﻳﺲ ﺑﻠﻮي‪ ،‬ﻧﻤﺎز ﻣﻲﮔﺬارﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﻦ از اﻳﻦ ﻛﺎر‬
‫اﺟﺘﻨﺎب ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﻋﺒﻴﺪاﷲ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻧﻤﺎز ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺮدم اﻧﺠﺎم‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻫﺮ وﻗﺖ ﻣﺮدم ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻛﺎر را اﻧﺠﺎم ﻣﻲدادﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻮ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ آﻧﺎن ﺑﺎش و‬
‫‪1‬‬
‫ﭼﻮن ﺑﻪ ﻛﺎرﻫﺎي ﺑﺪ و ﻧﺎﭘﺴﻨﺪ روي آوردﻧﺪ از آﻧﺎن دوري ﮔﺰﻳﻦ‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺷﺒﻪ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ روزي ﻋﺜﻤﺎن از ﻛﻨﺎر ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر ﺧﻮد ﻛﻪ ﻣﺸﻐﻮل ﻋﻠﻒ‬
‫دادن ﺑﻪ ﺷﺘﺮي ﺑﻮد رد ﺷﺪ‪ ،‬در ﻣﻴﺎن ﻋﻠﻮﻓﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ را دﻳﺪ ﻛﻪ او را ﻧﺎﺧﻮش آﻣﺪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﮔﻮش آن ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر را ﻛﺸﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪا از اﻳﻦ ﻛﺎر ﺧﻮد ﭘﺸﻴﻤﺎن ﺷﺪ و ﺑﻪ‬
‫ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻛﻪ او ﻧﻴﺰ اﻧﺘﻘﺎم ﺧﻮد را ﺑﮕﻴﺮد و ﮔﻮش او را ﺑﻜﺸﺪ‪ ،‬ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر ﻫﺮ ﭼﻘﺪر‬
‫اﺻﺮار داﺷﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻧﻜﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻜﺮّراً ﺑﻪ او ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ آن ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر‬
‫از او اﻧﺘﻘﺎم ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر ﻗﺒﻮل ﻛﺮد و ﮔﻮش ﻋﺜﻤﺎن را ﻛﺸﻴﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺪو‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﮔﻮش ﻣﺮا آنﻗﺪر ﺑﻜﺶ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻣﻘﺪاري ﻛﻪ دردت آﻣﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﻣﻦ ﻧﻴﺰ اﺣﺴﺎس‬
‫درد ﻛﻨﻢ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﭼﻪ ﺧﻮﺑﻲ اﺳﺖ ﻗﺼﺎﺻﻲ ﻛﻪ در دﻧﻴﺎ و ﻗﺒﻞ از روز آﺧﺮت از‬
‫‪1‬‬
‫اﻧﺴﺎن ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﻮد و او را از ﻗﺼﺎص روز ﻣﺤﺸﺮ ﺑﺮﻫﺎﻧﺪ‪.‬‬

‫ﺳﻴﺰدﻫﻢ‪ :‬ﻋﺒﺎدت او‬


‫ﻋﺜﻤﺎن از ﺟﻤﻠﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﻋﺒﺎدت ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ او ﻫﻨﮕﺎم ﺣﺞ‬
‫و در ﻛﻨﺎر ﺣﺠﺮاﻻﺳﻮد‪ ،‬ﻛﻞ ﻗﺮآن را در ﻳﻚ رﻛﻌﺖ ﻧﻤﺎز ﺗﻼوت ﻛﺮد و اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﻪ‬
‫ﻋﺎدت و روش او ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .2‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﺑﻦ ﻋﻤﺮس رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻨﻈﻮر آﻳﻪ‬
‫‪3‬‬
‫زﻳﺮ ﻋﺜﻤﺎن اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ ‪.۶۹۵‬‬


‫‪ -١‬ﺃﺧﺒﺎﺭ ﺍﳌﺪﻳﻨﺔ )‪.(۲۳۶/۳‬‬
‫‪ -٢‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪ (۷۶/۳‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﻋﻬﺪ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ‪ ،‬ﺍﻟﺬﻫﺒﯽ‪ ،‬ﺹ‪.۴۷۶‬‬
‫‪ -٣‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺍﺑﻦ ﮐﺜﻴﺮ )‪.(۴۷/۴‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪176‬‬

‫‪ È Ç Æ Å ÄÃ Â Á À ¿ ¾ ½ ¼ » º ¹ ¸m‬‬

‫‪ l ÒÑÐ Ï ÎÍÌËÊÉ‬ﺍﻟﺰﻣﺮ‪٩ :‬‬


‫))آﻳﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺨﺺ ﻣﺸﺮﻛﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﺎن ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ( ﻳﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در اوﻗﺎت‬
‫ﺷﺐ ﺳﺠﺪهﻛﻨﺎن و اﻳﺴﺘﺎده ﺑﻪ ﻃﺎﻋﺖ و ﻋﺒﺎدت ﻣﺸﻐﻮل ﻣﻲﺷﻮد و )ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ را( از‬
‫)ﻋﺬاب( آﺧﺮت ﺑﻪ دور ﻣﻲدارد‪ ،‬و رﺣﻤﺖ ﭘﺮوردﮔﺎر ﺧﻮد را ﺧﻮاﺳﺘﺎر ﻣﻲﮔﺮدد ؟ ﺑﮕﻮ‪:‬‬
‫آﻳﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ )وﻇﻴﻔﻪ ﺧﻮد را در ﻗﺒﺎل ﺧﺪا( ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ )ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي را(‬
‫ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﺑﺮ و ﻳﻜﺴﺎﻧﻨﺪ ؟! )ﻫﺮﮔﺰ(‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺮدﻣﻨﺪان )ﻓﺮق اﻳﻨﺎن را ﺑﺎ آﻧﺎن ﺗﺸﺨﻴﺺ‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬و از آن( ﭘﻨﺪ و اﻧﺪرز ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ(‪.‬‬
‫ﻧﻴﺰ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﺑﻴﺎن ﻣﻲدارد ﻛﻪ ﻣﻨﻈﻮر آﻳﻪ ‪ 76‬از ﺳﻮره ﻧﺤﻞ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ j i h g f e d c b a ` _ ~ }m‬‬

‫‪l |{zyxwvutsrqponmlk‬‬
‫ﺍﻟﻨﺤﻞ‪٧٦ :‬‬
‫)و ﺧﺪاوﻧﺪ دو ﻣﺮد را ﻣﺜﻞ ﻣﻲزﻧﺪ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از آﻧﺎن ﮔﻨﮓ ﻣﺎدرزاد اﺳﺖ و ﺑﺮ اﻧﺠﺎم‬
‫ﭼﻴﺰي ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ ﻧﺪارد و ﺳﺮﺑﺎر ﺻﺎﺣﺐ ﺧﻮد ﺑﻮده و ﺑﻪ ﻫﺮﺟﺎ او را ﺑﻔﺮﺳﺘﺪ ﻧﻔﻌﻲ ﻧﺨﻮاﻫﺪ‬
‫داﺷﺖ‪ .‬آﻳﺎ او )ﻛﻪ ﮔﻨﮓ و ﻧﺎﺗﻮان و ﺳﺮﺑﺎر و ﺑﻴﻔﺎﺋﺪه اﺳﺖ( ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫)زﺑﺎنآور و ﻛﺎرﻛﻦ و ﻧﺎنآور و ﺳﺮاﭘﺎ ﺧﻴﺮ و ﺑﺮﻛﺖ اﺳﺖ و ﻣﺮﺗّﺒﺎً دﻳﮕﺮان را( ﺑﻪ ﻋﺪل و‬
‫داد ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ و در ﺟﺎده ﺻﺎف و راﺳﺖ ﻗﺮار دارد )و داراي روش ﭘﺴﻨﺪﻳﺪه و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ‬
‫درﺳﺖ در زﻧﺪﮔﻲ اﺳﺖ ؟((‪.‬‬
‫رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﻫﺮ ﺷﺐ ﺟﻤﻌﻪ‪ ،‬ﻗﺮاﺋﺖ ﻗﺮآن را آﻏﺎز ﻣﻲﻛﺮد و در ﺷﺐ‬
‫‪1‬‬
‫ﭘﻨﺠﺸﻨﺒﻪي ﻫﻔﺘﻪ ﺑﻌﺪ‪ ،‬آنرا ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫او روزﻫﺎ را روزه ﻣﻲﺑﻮد و ﺷﺐ را ﺑﻪ ﻧﻤﺎز و ﻋﺒﺎدت ﻣﻲﮔﺬراﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﳘﺎﻥ )‪.(۵۷۹/۲‬‬
‫‪ -١‬ﻋﻠﻮ ﺍﳍﻤ‪‬ﺔ )‪.(۹۳/۳‬‬
‫‪ -٢‬ﺻﻔﺔ ﺍﻟﺼﻔﻮﺓ )‪.(۳۰۲/۱‬‬
‫‪177‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﭼﻬﺎردﻫﻢ‪ :‬ﺗﺮس از ﺧﺪا و ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻧﻔﺲ‬


‫ﻋﺜﻤﺎن در ﻳﻜﻲ از ﺧﻄﺒﻪﻫﺎﻳﺶ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬اي ﻣﺮدم! از ﺧﺪا ﺑﺘﺮﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﺗﺮس از‬
‫او ﺷﻤﺎ را ﻣﻨﻔﻌﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮﻛﺲ ﺧﻮد را ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺎ اﻋﻤﺎل ﻧﻴﻚ‪ ،‬ﺧﻮد را ﺑﺮاي‬
‫روز ﻗﻴﺎﻣﺖ آﻣﺎده ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﺪانﻫﺎ ﻗﺒﺮ ﺧﻮﻳﺶ را روﺷﻦ ﻣﻲﺳﺎزد‪ .‬اﻧﺴﺎن ﻛﻮردل ﺑﺎﻳﺪ از‬
‫اﻳﻦ ﻫﺮاس داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ در روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﻮر ﻣﺤﺸﻮر ﺷﻮد‪ ،‬ﺣﺎل آنﻛﻪ در دﻧﻴﺎ ﺑﻴﻨﺎ ﺑﻮده‬
‫‪1‬‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﻴﺰ از او رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﺑﻤﻴﺮم و ﻣﺮا در ﻣﻴﺎن ﺑﻬﺸﺖ و ﺟﻬﻨﻢ ﻗﺮار‬
‫دﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻗﺒﻞ از اﻳﻦﻛﻪ ﺳﺮﻧﻮﺷﺘﻢ را ﺑﻪ ﻣﻦ اﺑﻼغ ﻛﻨﻨﺪ و ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ اﻫﻞ ﺑﻬﺸﺘﻢ ﻳﺎ از‬
‫دوزﺧﻴﺎن‪ ،‬از ﻫﻮل و ﺗﺮس آن ﺟﺎﻳﮕﺎه‪ ،‬آرزو ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎك ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﻮم‪ .‬او ﻫﺮﮔﺎه‬
‫ﻧﺎﻣﻲ از آﺧﺮت ﺑﻪ زﺑﺎن ﻣﻲآﻣﺪ‪ ،‬از ﺗﺮس ﺑﻪ ﺧﻮد ﻣﻲﻟﺮزﻳﺪ و اﺷﻚﻫﺎﻳﺶ ﺟﺎري ﻣﻲﺷﺪ‬
‫‪2‬‬
‫و آن روز را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﻲآورد ﻛﻪ ﻗﺒﺮش را ﺷﻜﺎﻓﺘﻪ و او را ﺑﻪ دادﮔﺎه ﻣﺤﺸﺮ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻫﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺎه ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺮ ﺳﺮ ﻗﺒﺮي ﻣﻲاﻳﺴﺘﺎد‬
‫آنﻗﺪر ﮔﺮﻳﻪ ﻣﻲﻛﺮد ﺗﺎ رﻳﺸﺶ ﺧﻴﺲ ﻣﻲﺷﺪ و ﭼﻮن از ﻋﻠﺖ اﻳﻦ ﮔﺮﻳﻪ ﺳﺆال ﻣﻲﺷﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻲﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﺴﺮ‪‬ﻣﻨﻪ ﻭ ﺇ ﹾﻥ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ‪» :‬ﺇﻥﹼ ﺍﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ‪‬ﺮ ﹶﺃﻭ‪ ‬ﹸﻝ ﻣﻨﺎﺯ ﹺﻝ ﺍﻵﺧﺮ ‪‬ﺓ ﻓﺈﻥ ‪‬ﻧﺠ‪‬ﺎ ‪‬ﻣﻨ‪‬ﻪ ﻓﻤﺎ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌﺪ‪‬ﻩ ﹶﺃ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺞ ﻣﻨﻪ ﻓﻤﺎ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌﺪ‪‬ﻩ ﹶﺃ ‪‬ﺷﺪ‪ ‬ﻣﻨﻪ«‪.‬‬
‫ﱂ ﻳ‪‬ﻨ ‪‬‬
‫»ﻗﺒﺮ اﻧﺴﺎن‪ ،‬اوﻟﻴﻦ ﻣﻨﺰلﮔﺎه ﺳﻔﺮ آﺧﺮت اوﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ از آنﺟﺎ و ﻋﺬاب آن ﻧﺠﺎت‬
‫ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬روز ﻗﻴﺎﻣﺖ راﺣﺖﺗﺮ ﺑﺮ او ﻣﻲﮔﺬرد‪ ،‬اﻣﺎ اﮔﺮ ﺑﻪ ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﮔﺮﻓﺘﺎر آﻳﺪ‪ ،‬در ﻗﻴﺎﻣﺖ‬
‫ﺑﻪ ﻋﺬابﻫﺎﻳﻲ ﺷﺪﻳﺪﺗﺮ از ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ دﭼﺎر ﻣﻲﺷﻮد«‪.‬‬
‫ﻧﻴﺰ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻣﻮرد ﻗﺒﺮ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﻭﺍﷲ ﻣﺎ ﺭﺃﻳﺖ ﻣﻨﻈﺮﺍ ﺇﻻ ﻭﺍﻟﻘﱪ ﺃﻓﻈﻊ ﻣﻨﻪ«‪.‬‬
‫» ﻛﻪ ﻗﺒﺮ زﺷﺖﺗﺮﻳﻦ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن دﻳﺪه اﺳﺖ«‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭼﻮن از ﻛﻔﻦ و دﻓﻦ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻓﺎرغ ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‬
‫ﺑﺮ ﻗﺒﺮ او ﻣﻲاﻳﺴﺘﺎدﻧﺪ و ﻣﻲﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺘﻮﺛﻴﻖ‪.۱۰۷ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳊﮑﻢ ﻓﯽ ﻋﻬﺪ ﺍﳋﻠﻔﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﻳﻦ‪.۲۰۵ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪178‬‬

‫ﺴﹶﺄ ﹸﻝ«‪.1‬‬
‫»‪‬ﺍ ‪‬ﺳ‪‬ﺘ ‪‬ﻐﻔ‪‬ﺮﻭﺍ ﻷَﺧﻴﮑﻢ ﻭ ‪‬ﺳﻠﹸﻮﺍ ﻟﻪ ﺑﺎﻟﺘ‪‬ﺜﹾﺒﻴﺖ ﻓﺈﻧ‪‬ﻪ ﺍﻵ ﹶﻥ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫»ﺑﺮاي ﺑﺮادرﺗﺎن ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻗﺒﺮ ﺧﻔﺘﻪ اﺳﺖ از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻃﻠﺐ ﻋﻔﻮ و ﺑﺨﺸﺎﻳﺶ ﻛﻨﻴﺪ‬
‫و از ﺧﺪا ﺑﺨﻮاﻫﻴﺪ ﻛﻪ او را ﺑﺮ اﻳﻤﺎن ﺛﺎﺑﺖ ﻗﺪم ﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻛﻪ او اﻵن ﻣﻮرد ﺑﺎزﺧﻮاﺳﺖ‬
‫و ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ«‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺷﻴﻮهي ﻋﺜﻤﺎن در ﻳﺎد ﺧﺪاوﻧﺪ و ﺗﺮس از اوﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ اﻳﻦ ﻧﮕﺮش‬
‫زﻳﺴﺖ و ﺑﺎ ﻫﻤﻴﻦ ﺑﻴﻨﺶ رﺧﺖ از ﺟﻬﺎن ﻓﺮوﺑﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻴﻨﺸﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﺷﺪت ﺑﻪ‬
‫آن ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪﻳﻢ ﺗﺎ ﻧﻔﺴﻬﺎي ﻣﺮدهﻣﺎن از ﻧﻮ ﺟﺎن ﮔﻴﺮﻧﺪ و ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲﻫﺎي ﺧﻔﺘﻪﻣﺎن ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﺑﻪ‬
‫ﻛﺎر اﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫ﭘﺎﻧﺰدﻫﻢ‪ :‬زﻫﺪ ﻋﺜﻤﺎن‬


‫اﮔﺮ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن ﺑﻪ داﺷﺘﻦ ﺛﺮوت و ﻣﺎل ﻓﺮاوان ﺷﻬﺮت داﺷﺖ اﻣﺎ او ﺑﺎ وﺟﻮد آن‬
‫ﻫﻤﻪ ﺛﺮوت‪ ،‬ﻓﺮدي ﺑﻮد زاﻫﺪﻣﻨﺶ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺘﺎع دﻧﻴﺎ وﻗﻌﻲ ﻧﻤﻲﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ‪،‬‬
‫ﺣﻤﻴﺪﺑﻦ ﻧﻌﻴﻢ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ روزي ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﺿﻴﺎﻓﺘﻲ دﻋﻮت ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻮن از‬
‫آنﺟﺎ ﺑﻴﺮون آﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬در آنﺟﺎ ﻏﺬاﻫﺎﻳﻲ را دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ آرزو ﻣﻲﻛﺮدم ﺑﺪاﻧﺠﺎ‬
‫ﻧﻤﻲرﻓﺘﻴﻢ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﺮا؟ او ﮔﻔﺖ‪ :‬زﻳﺮا ﻣﻲﺗﺮﺳﻢ اﻳﻦ ﺿﻴﺎﻓﺖ و ﻏﺬاﻫﺎي آن ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ‬
‫‪1‬‬
‫ﻓﺨﺮ و ﻣﺒﺎﻫﺎت ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ در واﻗﻊ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻋﺜﻤﺎن از ﭼﺎرﭼﻮب ﺳﺨﺎوت و ﺑﺨﺸﺶ در اﺳﻼم اﺳﺖ‪،‬‬
‫زﻳﺮا در اﺳﻼم ﺑﺨﺸﺶ و ﺳﺨﺎوت ﻧﺒﺎﻳﺪ در ﺟﻬﺖ ﻓﺨﺮ و ﻣﺒﺎﻫﺎت ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎﻳﺪ در‬
‫ﻋﻴﻦ ﺗﻮاﺿﻊ و اﺟﺘﻨﺎب از اﺳﺮاف و ﻳﺎ ﻫﺮ ﻧﻮع ﺗﻜﺒ‪‬ﺮي ﺻﻮرت ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاي ﺳﭙﺎس‬
‫‪2‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ و ﺑﻪ ﺷﻜﺮاﻧﻪ ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي او اﻧﺠﺎم ﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻣﺎم اﺣﻤﺪ از ﻣﻴﻤﻮن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﺪاﻧﻲ ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬روزي‬
‫اﻣﻴﺮﻣﺆﻣﻨﺎن ﻋﺜﻤﺎن را دﻳﺪم ﺳﻮار ﺑﺮ اﺳﺘﺮي ﻛﻪ ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر او‪ ،‬ﻧﺎﺋﻞ‪ ،‬ﺑﺪﻧﺒﺎل او ﺣﺮﻛﺖ‬

‫‪ -١‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )ﺣﺪﻳﺚ ‪.(۷۷۳‬‬


‫‪ -١‬ﺇﻣﺎﻡ ﺃﲪﺪ‪ ،‬ﺍﻟﺰﻫﺪ‪.۱۲۶ ،‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﯽ )‪ ۱۷‬ﻭ‪.(۴۸/۱۸‬‬
‫‪179‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .1‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺎز اﻣﺎم اﺣﻤﺪ از ﻫﻤﺪاﻧﻲ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ او روزي اﻣﻴﺮ ﻣﺆﻣﻨﺎن‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن‬
‫‪2‬‬
‫را ﺗﻨﻬﺎ در ﻣﺴﺠﺪ ﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ ﻣﻠﺤﻔﻪاي ﺑﺮ روي ﺧﻮد اﻧﺪاﺧﺘﻪ و ﺑﻪ ﺧﻮاب رﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻧﻴﺰ ﺷﺮﺣﺒﻴﻞ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﻋﺎدت داﺷﺖ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻏﺬاﻫﺎي‬
‫‪3‬‬
‫ﺧﻮب ﺑﺪﻫﺪ اﻣﺎ ﺧﻮد‪ ،‬در ﺧﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺳﺮﻛﻪ و روﻏﻦ ﺗﻨﺎول ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻣﻴﺰان زﻫﺪ اﻣﻴﺮﻣﺆﻣﻨﺎن ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺗﻌﺠﺐ ﺑﺮاﻧﮕﻴﺰ ﻧﻴﺴﺖ‬
‫اﮔﺮ ﻓﺮدي ﻛﻪ ﺛﺮوت ﻣﺘﻮﺳﻄﻲ دارد‪ ،‬زاﻫﺪ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻠﻜﻪ‪ ،‬ﺗﻌﺠﺐ‪ ‬آنﺟﺎ اﺳﺖ ﻛﻪ آن ﻓﺮد‬
‫ﻣﺘﻤﻮ‪‬ل و ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ ﺑﺎﺷﺪ و زﻫﺪ ﭘﻴﺸﻪ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺛﺮوت ﻓﺮاوان و ﻧﻌﻤﺖ زﻳﺎد‪ ،‬ﻓﺮد را ﺑﻪ‬
‫ﺳﻤﺖ ﻟﺬتﻫﺎ و ﺧﻮﺷﻲﻫﺎ ﺳﻮق ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﺣﺎﻻ اﮔﺮ ﻓﺮد ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﻛﻪ‬
‫زﻫﺪ ﭘﻴﺸﻪ ﻧﻤﺎﻳﺪ ﺑﺎﻳﺪ از ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺑﺎﻻﻳﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﺪا و ﺗﺮس از او‬
‫ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺤﻮيﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺑﺮ ﻗﻠﺐ و ﺟﺎن او اﺳﺘﻴﻼ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ و ﻫﻤﻪي‬
‫وﺟﻮد او را ﻓﺮا ﮔﻴﺮد ﺗﺎ آنﺟﺎ ﻛﻪ دﻧﻴﺎ را ﺣﻘﻴﺮ و ﺑﻲارزش ﺑﺒﻴﻨﺪ و آﺧﺮت را ﻋﻈﻴﻢ و ﺑﺎ‬
‫ارزش؛ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮد؛ او ﻛﻪ از ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪﺗﺮﻳﻦ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺎ ﻗﺪرت‬
‫اﻳﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺮ اﻣﻴﺎل و ﺧﻮاﻫﺶﻫﺎي ﺧﻮد ﻓﺎﺋﻖ آﻳﺪ و ﺑﻪ ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ زاﻫﺪان ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﻮد‪ ،‬او‬
‫ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺧﻮد را ﻧﻤﻮﻧﻪاي واﻻ ﺑﺮاي ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪان ﺳﺎزد و ﺑﻪ آﻧﺎن اﺛﺒﺎت ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮان‬
‫ﻫﻢ ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ ﺑﻮد و ﻫﻢ زاﻫﺪ و در ﻛﻨﺎر اﻣﻮال و ﺛﺮوتﻫﺎي ﻓﺮاوان و ﻟﺬّتﻫﺎ و‬
‫‪1‬‬
‫ﺧﻮﺷﻲﻫﺎي ﻣﺘﻨﻮع‪ ،‬زاﻫﺪﻣﻨﺶ ﺑﻮد و از آنﻫﺎ ﺻﺮفﻧﻈﺮ ﻧﻤﻮد‪.‬‬

‫ﺷﺎﻧﺰدﻫﻢ‪ :‬ﺷﻜﺮ و ﺳﭙﺎس ﭘﺮوردﮔﺎر‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺗﺎ آنﺟﺎ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺎ دﺳﺖ و زﺑﺎن و ﻗﻠﺐ ﺧﻮﻳﺶ ﭘﺮوردﮔﺎر را ﺳﭙﺎس‬
‫ﻣﻲﮔﻔﺖ و او را ﺷﺎﻛﺮ ﺑﻮد‪ .‬از او رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﻌﻘﻴﺐ ﻗﻮﻣﻲ ﻃﻐﻴﺎﻧﮕﺮ رﻫﺴﭙﺎر‬
‫ﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﺑﻪ ﻣﺤﻞ اﻗﺎﻣﺖ آﻧﺎن رﺳﻴﺪ‪ ،‬دﻳﺪ ﻛﻪ آﻧﺎن ﭘﻴﺸﺘﺮ ﮔﺮﻳﺨﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬او ﻫﻢ ﺑﻪ ﺷﻜﺮاﻧﻪ‬
‫‪2‬‬
‫اﻳﻦﻛﻪ ﺳﺒﺐ ذﻟﺖ و ﺧﻮاري ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮدهاي را آزاد ﻧﻤﻮد‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺰﻫﺪ‪.۱۲۷ ،‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﻟﺰﻫﺪ‪.۱۲۷ ،‬‬
‫‪ -٣‬ﳘﺎﻥ‪.۱۲۹ ،‬‬
‫‪ -١‬ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﺍﻹﺳﻼﻣﯽ )‪ ۱۷‬ﻭ‪.(۴۹/۱۸‬‬
‫‪ -٢‬ﻋﻠ ‪‬ﻮ ﺍﳍﻤ‪‬ﺔ )‪.(۴۸۱/۵‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪180‬‬

‫ﻫﻔﺪﻫﻢ‪ :‬ﭘﺮسوﺟﻮ از اﺣﻮال و اوﺿﺎع ﻣﺮدم‬


‫ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ ﻣﺮدي ﺑﻮد ﻣﻬﺮﺑﺎن و رﺋﻮف ﻛﻪ در ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺟﻮﻳﺎي اﺣﻮال ﻣﺮدم‬
‫و ﻣﺸﻜﻼت آﻧﺎن ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬در ﻣﻮرد آﻧﺎﻧﻲﻛﻪ ﻧﺰد اﻳﺸﺎن ﺣﻀﻮر ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ ﺳﺆال ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ‬
‫و ﺑﻪ ﺣﻀﺎر و ﻫﻤﺮاﻫﺎن ﺧﻮﻳﺶ ﻣﺤﺒ‪‬ﺖ ﻣﻲورزﻳﺪﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎم اﺣﻤﺪ از ﻣﻮﺳﻲ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﻪ‬
‫رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ روزي ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ رﻓﺘﻢ‪ ،‬دﻳﺪم ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺮ ﻣﻨﺒﺮ ﻧﺸﺴﺘﻪ و از ﻣﺮدم اﺣﻮال‬
‫‪1‬‬
‫و وﺿﻌﻴﺖ ﻣﻌﻴﺸﺘﺸﺎن را ﺳﺆال ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ از او رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ روز ﺟﻤﻌﻪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬دو ﻟﺒﺎس زرد ﺑﺮ ﺗﻦ‬
‫ﻛﺮده و ﻋﺎزم ﻣﺴﺠﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﺑﺮ ﻣﻨﺒﺮ ﻧﺸﺴﺖ‪ ،‬ﻣﺆذن اذان ﮔﻔﺖ‪ ،‬ﺳﭙﺲ اﻳﺸﺎن ﺑﻪ‬
‫‪2‬‬
‫ﭘﺮسوﺟﻮ از اﺣﻮال ﻣﺮدم و ﻣﺴﺎﻓﺮان و ﺑﻴﻤﺎران آﻧﺎن ﭘﺮداﺧﺖ‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ اﻣﻮر ﻣﺮدم اﻫﺘﻤﺎم ﻣﻲورزﻳﺪ و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺎ آﻧﺎن و ﺑﻮﻳﮋه ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪان‬
‫ارﺗﺒﺎط داﺷﺖ‪ .‬او از ﺑﺪو ﺗﻮﻟﺪ ﻧﻮزادان‪ ،‬ﺑﺮاي آﻧﺎن ﺳﻬﻤﻲ از ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل درﻧﻈﺮ ﻣﻲﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‬
‫‪1‬‬
‫و ﺑﻪ واﻟﺪﻳﻦ آﻧﺎن ﭘﺮداﺧﺖ ﻣﻲﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻋﺮوه ﺑﻦ زﺑﻴﺮ در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص ﭼﻨﻴﻦ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﻣﻦ دوران ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن را‬
‫درك ﻛﺮدم‪ ،‬در آن زﻣﺎن ﻫﻤﻪي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن از ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﺳﻬﻤﻲ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﺎن‬
‫‪2‬‬
‫داده ﻣﻲﺷﺪ‪.‬‬

‫ﻫﻴﺠﺪﻫﻢ‪ :‬ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺣﺪود و اﺧﺘﻴﺎرات ﻛﺎرﮔﺰاران‬


‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺣﺪود و اﺧﺘﻴﺎرات ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﺗﻘﺴﻴﻢ وﻇﺎﻳﻒ ﻳﻚ ﻛﺎر ﺑﻴﻦ ﻛﺎرﮔﺰاران آن‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻧﺤﻮيﻛﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ وﻇﻴﻔﻪ ﺧﻮد را ﺑﺪاﻧﻨﺪ و ﺑﺪون ﻫﻴﭻ ﻧﻮع ﻗﺼﻮر و ﻳﺎ ﺧﺎرج ﺷﺪن از‬
‫ﭼﺎرﭼﻮب وﻇﻴﻔﻪ ﺧﻮد‪ ،‬آنرا اﻧﺠﺎم دﻫﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻛﺎر‪ ،‬ﺳﻨﺘﻲ اﺳﺖ ﺑﺸﺮي و اﻟﻬﻲ ﻛﻪ رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص و ﺧﻠﻔﺎي ﺑﻌﺪ از او ﻧﻴﺰ آنرا در دوﻟﺖ ﺧﻮد رﻋﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬در دوران‬
‫ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﺮاﺳﺎس اﻳﻦ اﺻﻞ‪ ،‬وﻇﺎﻳﻒ و ﻛﺎرﻫﺎي ﻣﻬﻤﻲ ﭼﻮن ﻗﻀﺎ‪ ،‬اﻣﻮر‬

‫‪ -١‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﺔ )ﺣﺪﻳﺚ ‪.(۸۱۲‬‬


‫‪ -٢‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪.(۵۹/۳‬‬
‫‪ -١‬ﲢﻘﻴﻖ ﻣﻮﺍﻗﻒ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻪ ﻣﻦ ﺍﻟﻔﺘﻨﺔ )‪.(۳۹۶/۱‬‬
‫‪ -٢‬ﺍﳌﺼﻨ‪‬ﻒ ﻓﯽ ﺍﳊﺪﻳﺚ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﺷﻴﺒﺔ )‪.(۱۰۲۳/۳‬‬
‫‪181‬‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬راه و روش او در ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻳﺸﺎن‬

‫ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‪ ،‬ﻟﺸﻜﺮ و اﻣﺎرت وﻻﻳﺎت ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷﺪ ﻛﻪ ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ رﻫﺒﺮﻳ‪‬ﺖ‬
‫ﻋﺎﻟﻤﺎﻧﻪ ﻋﺜﻤﺎن در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﺧﻮﻳﺶ اﺳﺖ؛ ﺑﺪون ﺷﻚ اﻳﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ وﻇﺎﻳﻒ و‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﺸﺎﻏﻞ از ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ دوﻟﺖ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ در ﺗﻤﺎﻣﻲ زﻣﻴﻨﻪﻫﺎ ﺑﻮد‪.‬‬

‫ﻧﻮزدﻫﻢ‪ :‬ﺑﻪ ﻛﺎر ﮔﺮﻓﺘﻦ اﻓﺮاد ﻻﻳﻖ و ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ‬


‫اﺣﺘﺮام ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﺑﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﺎن اﻣﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻛﺎر ﮔﻤﺎﺷﺘﻦ آﻧﺎن در ﻣﺸﺎﻏﻞ و ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺗﻮان‬
‫اﻧﺠﺎم آنﻫﺎ را دارﻧﺪ‪ ،‬ﺿﺎﻳﻊ ﻧﻜﺮدن ﺣﻖ و ﺣﻘﻮق آﻧﺎن و اﺳﺘﻔﺎده ﺑﻬﻴﻨﻪ از اﺳﺘﻌﺪادﻫﺎ و‬
‫ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲﻫﺎي آﻧﺎن‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻮاﻣﻠﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎنِ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎ ﻣﺪﻧﻈﺮ ﻗﺮاردادن‬
‫‪2‬‬
‫آنﻫﺎ ﺑﻪ آن ﻣﺠﺪ و ﻋﻈﻤﺖ ﺧﻮد دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺻﻔﺖ در ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬آن زﻣﺎن ﺗﺒﻠﻮر ﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ در ﺗﺪوﻳﻦ و ﺟﻤﻊآوري ﻗﺮآن‪ ،‬از‬
‫ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲﻫﺎي زﻳﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ و ﺷﻮراي ﺗﺪوﻳﻦ ﻗﺮآن ﺑﻪ ﻧﺤﻮ اﺣﺴﻦ ﺳﻮد ﺟﺴﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦﻫﺎ ﺑﺮﺧﻲ از ﺻﻔﺎﺗﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ در ﻋﺜﻤﺎن ﻣﺸﺎﻫﺪه ﺷﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﻫﻤﻪ اﻳﻦﻫﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻌﻨﻮان‬
‫ﻣﻼﻛﻲ ﺑﺮاي ﺗﺒﻌﻴﺖ رﻫﺒﺮان ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و ﻣﺮدم ﻋﻮام ﻗﺮار داده ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺎﻳﺪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ و از ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﭘﻴﺮوي ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ آنﻫﺎ را ﻣﺪ ﻧﻈﺮ ﻗﺮار دﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫رﻫﺒﺮان و ﻛﺎرﮔﺰاران اﻣ‪‬ﺖ ﺑﺎﻳﺪ در ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺻﻔﺎت و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ و‬
‫ﺗﺒﻌﻴ‪‬ﺖ از آنﻫﺎ ﺗﻼش ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﺼﺎﻳﻞ ﻧﻴﻜﻮ و واﻻي آﻧﺎن دﺳﺖ ﻳﺎﺑﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺗﻨﻬﺎ‬
‫ﺑﺎ ﺗﺒﻌﻴﺖ از راه و روش آﻧﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮان اﻣ‪‬ﺖ را ﺑﺎ ﮔﺎمﻫﺎﻳﻲ اﺳﺘﻮار‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻮي‬
‫اﻫﺪاف او ﭘﻴﺶ ﺑﺮد‪.‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ اﺻﻞ را ﺑﺎور ﻛﺮد ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺣﺎﻛﻢ ﻧﻤﻮدن ﺷﺮﻳﻌﺖ ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ رﻫﺒﺮاﻧﻲ را‬
‫ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻛﺮد ﻛﻪ اﻳﻤﺎن در ﺗﻤﺎم وﺟﻮدﺷﺎن رﻳﺸﻪ دواﻧﻴﺪه و ﻣﻴﻮهﻫﺎي آﻧﺎن در ﮔﻔﺘﺎر و‬
‫ﻛﺮدارﺷﺎن ﺗﺒﻠﻮر ﻳﺎﻓﺘﻪ و در ﻫﻤﻪي اﺣﻮال و اوﺿﺎع ﺗﺮس از ﺧﺪا را ﻣﻌﻴﺎر ﻛﺎر ﺧﻮﻳﺶ‬
‫ﻗﺮار دﻫﻨﺪ‪ ،‬آنﮔﺎه ﻣﻲﺗﻮان اﻣﻴﺪوار ﺑﻮد ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ رﻫﺒﺮاﻧﻲ در راه ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﺷﺮﻳﻌﺖ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﮔﺎم ﺑﺮدارﻧﺪ و ﺗﻤﺎم ﺗﻼش ﺧﻮد را ﺻﺮف ﺑﺎرور ﻛﺮدن اﺳﺘﻌﺪادﻫﺎ و ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲﻫﺎي‬
‫اﻓﺮاد اﻣ‪‬ﺖ و ﻫﺪاﻳﺖ آﻧﺎن ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﮑﻔﺎﺀﺓ ﺍﻹﺩﺍﺭﻳ‪‬ﺔ‪.۱۱۷ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﳘﺎﻥ‪.۱۵۷ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪182‬‬

‫ﺣﻜﻮﻣﺖ اﻳﻦ ﻣﺮدان‪ ،‬ﻫﻢ در روح و ﻫﻢ در ﻛﺎﻟﺒﺪ ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬اﺳﻼم را اﺻﻞ ﻗﺮار داد‬
‫و در راه آن ﺣﺮﻛﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ ﻛﻪ ﻫﻢ و ﻏﻢ ﺧﻮﻳﺶ را ﻣﺼﺮوف دﻳﻦ و ﻣﺮدم‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺗﻼش ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ ﻣﺸﻜﻼت و ﻣﻮاﻧﻊ ﭘﻴﺶ روي اﻣ‪‬ﺖ را از ﺳﺮ راه ﺑﺮدارد‪.‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‬
‫ﺳﻴﺎﺳﺘﻬﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫اﻳﻦ ﻓﺼﻞ در ﺑﺮﮔﻴﺮﻧﺪه دو ﮔﻔﺘﺎر زﻳﺮ ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬


‫ﮔﻔﺘﺎر اول‪ :‬ﺳﻴﺎﺳﺘﻬﺎي ﻣﺎﻟﻲ ﻋﺜﻤﺎنس‬
‫ﮔﻔﺘﺎر دوم‪ :‬ﺳﻴﺎﺳﺘﻬﺎي ﻗﻀﺎﻳﻲ ﻋﺜﻤﺎنس و ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ اﺟﺘﻬﺎدات و‬
‫ﻓﺘﺎواي او‬
‫ﮔﻔﺘﺎر اول‬
‫ﺳﻴﺎﺳﺘﻬﺎي ﻣﺎﻟﻲ‬

‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ ﺑﻪ ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺪ‪ ،‬در ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ ﻋﻤﺮ‬
‫ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮي اﻳﺠﺎد ﻧﻨﻤﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺮﺧﻼف ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﻳﻦ اﺟﺎزه را داد ﻛﻪ‬
‫ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ اﻧﺪوﺧﺘﻦ ﺛﺮوت‪ ،‬ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻋﻤﺎرت و ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ زﻣﻴﻦﻫﺎي وﺳﻴﻊ ﻣﺒﺎدرت ورزﻧﺪ‪.‬‬
‫در دوران ﺧﻼﻓﺖ اﻳﺸﺎن‪ ،‬از ﺳﺨﺖﮔﻴﺮيﻫﺎي ﻋﻤﺮ ﻛﻪ از ﺛﺮوتاﻧﺪوزي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫ﻣﻤﺎﻧﻌﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻛﺎﺳﺘﻪ ﺷﺪ و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در رﻓﺎه ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دوران ﺧﻼﻓﺖ‬
‫‪1‬‬
‫ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺮ ﻣﻲﺑﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬اﺻﻮل ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻣﺎﻟﻲ ﻋﺜﻤﺎنس‬


‫ﻋﺜﻤﺎن در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ واﻟﻴﺎن‪ ،‬ﻛﺎرﮔﺰاران ﻣﺴﺎﻟﻪ ﺧﺮاج و ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم ﻧﻮﺷﺖ‪ ،‬راه و‬
‫روش ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻮﻳﺶ وﺳﻴﺎﺳﺘﻬﺎي ﻛﻠّﻲ آنرا اﻋﻼم ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻣﺎ در ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ ﺑﻪ‬
‫ﻃﻮر ﻣﻔﺼ‪‬ﻞ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﭘﺮداﺧﺘﻴﻢ؛ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠّﻲ‪ ،‬اﻳﻦ ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎ ﺑﺮ ﻣﺒﺎدي و اﺻﻮل زﻳﺮ ﺑﻨﻴﺎن‬
‫ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد‪:‬‬
‫* اﺟﺮاي ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻛﻠّﻲ ﺷﺮﻳﻌﺖ در اﻣﻮر ﻣﺎﻟﻲ و اﻗﺘﺼﺎدي‬
‫* ﻣﺘﻀﺮّر ﻧﺸﺪن ﻣﺎﻟﻴﺎت دﻫﻨﺪﮔﺎن‬
‫* ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻣﺎﻟﻴﺎت از ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻣﺎل و ﺛﺮوت‬
‫* ﭘﺮداﺧﺖ ﺣﻖ و ﺳﻬﻢ ﻣﺮدم از ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‬
‫* ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺟﺰﻳﻪ از اﻫﻞ ذﻣﻪ و اﺟﺘﻨﺎب از ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻧﺎن و ﺿﺎﻳﻊ ﺷﺪن‬
‫ﺣﻘﻮﻗﺸﺎن‬
‫* اﻣﺎﻧﺖدار و وﻓﺎدار ﺑﻮدن ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ‬
‫* ﭘﻴﺸﮕﻴﺮي از ﻫﺮ ﻧﻮع اﻧﺤﺮاف در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ رﻓﺎه و ﺛﺮوت‪ ،‬اﻣﻜﺎن ﺑﺮوز‬
‫‪2‬‬
‫آن وﺟﻮد دارد‪.‬‬

‫‪ ١‬ﻣﺒﺎﺩﯼﺀ ﺍﻹﻗﺘﺼﺎﺩ ﺍﻹﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﺳﻌﺎﺩ ﺍﺑﺮﺍﻫﻴﻢ ﺻﺎﱀ‪.۲۱۷ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﻗﻄﺐ ﺍﺑﺮﺍﻫﻴﻢ‪ ،‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴ‪‬ﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ‪.۶۱ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪186‬‬

‫ﺣﺎل ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻔﺼﻞ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ از اﻳﻦ اﺻﻮل و ﻣﺒﺎدي ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪:‬‬

‫‪ -1‬اﺟﺮاي ﺳﻴﺎﺳﺘﻬﺎي ﻛﻠّﻲ ﺷﺮﻳﻌﺖ در زﻣﻴﻨﻪ اﻣﻮر ﻣﺎﻟﻲ و اﻗﺘﺼﺎدي‬


‫ﺑﺪون ﺷﻚ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن در اﻳﻦ ﺣﻴﻄﻪ‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﺗﻼش ﺧﻮد را ﺻﺮف اﺟﺮاي‬
‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻛﻠﻲ ﺷﺮﻳﻌﺖ در زﻣﻴﻨﻪ اﻣﻮر ﻣﺎﻟﻲ و اﻗﺘﺼﺎدي ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﺮدم ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ﺷﺮط ﺑﻪ او ﺑﻴﻌﺖ دادﻧﺪ ﻛﻪ او ﺑﺮاﺳﺎس ﻗﺮآن‪ ،‬ﺳﻨﺖ و ﺷﻴﻮه اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ رﻓﺘﺎر ﻧﻤﺎﻳﺪ‪،‬‬
‫اﮔﺮ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ ﻋﻤﻞ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻋﻤﺮ‪ ،‬در ﭼﺎرﭼﻮب دﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﺠﺎد‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮات و ﺗﺤﻮ‪‬ﻻت‪ ،‬ﺗﺪوﻳﻦ اﺻﻮل و ﻣﻮازﻳﻦ و اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻨﺎﺑﻊ درآﻣﺪ و ﻣﻮارد ﻫﺰﻳﻨﻪ‬
‫اﻗﺪام ﻛﺮد؛ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ راه و روش آﻧﺎن را در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬در ﻣﺴﺎﻳﻠﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ‬
‫ﺧﻮد اﺟﺘﻬﺎد ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﺎر دﺳﺖ ﻣﻲزد‪ ،‬ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺷﺮﻳﻌﺖ را در ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻣﺎﻟﻲ و‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي ﭘﻴﺎده ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺑﺮ ﻧﺤﻮهي ﭘﺮداﺧﺖ زﻛﺎت ﺑﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل و ﺗﻘﺴﻴﻢ آن ﻣﻴﺎن اﻓﺮاد‬
‫ﻣﺴﺘﺤﻖ ﻧﻈﺎرت ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬در اﻳﻦ دوﻟﺖ اﻫﻞ ذﻣﻪ ﺑﺎ ﭘﺮداﺧﺖ ﺟﺰﻳﻪ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‬
‫در ﻛﻨﻒ ﺣﻤﺎﻳﺖ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و آﻧﺎن را از اﻣﻜﺎﻧﺎت و ﺧﺪﻣﺎت دوﻟﺖ ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ‬
‫ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬
‫در دوﻟﺖ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ دوﻟﺖ ﺧﻠﻔﺎي ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ﻣﺠﺎﻫﺪان‪ ،‬ﻳﻚ ﭘﻨﺠﻢ ﻏﻨﺎﻳﻢ ﺧﻮد را‬
‫ﺑﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ارﺳﺎل ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و دوﻟﺖ ﻧﻴﺰ آنﻫﺎ را ﻣﻴﺎن اﻳﺘﺎم‪ ،‬ﻣﺴﺎﻛﻴﻦ و ﻓﻘﺮاء‪ ،‬ﻣﺴﺎﻓﺮان‬
‫و‪ ...‬ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﻧﻤﻮد ﻛﻤﺎ اﻳﻦﻛﻪ ﻗﺮآن‪ ،‬در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ M  L  K  J  I  H  G  F  E  D  C  B  A m‬‬

‫‪ \ [ Z Y X W V U T S R  Q P O N‬‬

‫]^_`‪ ldcba‬ﺍﻷﻧﻔﺎﻝ‪٤١ :‬‬


‫))اي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن!( ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻏﻨﺎﺋﻤﻲ را ﻛﻪ ﻓﺮاﭼﻨﮓ ﻣﻲآورﻳﺪ‪ ،‬ﻳﻚ ﭘﻨﺠﻢ آن‬
‫ﻣﺘﻌﻠّﻖ ﺑﻪ ﺧﺪا و ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ و ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪان )ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ( و ﻳﺘﻴﻤﺎن و ﻣﺴﺘﻤﻨﺪان و واﻣﺎﻧﺪﮔﺎن در‬
‫راه اﺳﺖ‪) .‬ﺳﻬﻢ ﺧﺪا و رﺳﻮل ﺑﻪ ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻋﺎﻣ‪‬ﻪاي اﺧﺘﺼﺎص دارد ﻛﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ در زﻣﺎن‬
‫ﺣﻴﺎت ﺧﻮد ﻣﻘﺮّر ﻣﻲدارد ﻳﺎ ﭘﻴﺸﻮاي ﻣﺆﻣﻨﺎن ﺑﻌﺪ از او ﻣﻌﻴ‪‬ﻦ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﺑﻘﻴ‪‬ﻪ ﻳﻚ ﭘﻨﺠﻢ‬
‫ﻫﻢ ﺻﺮف اﻓﺮاد ﻣﺬﻛﻮر ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﭼﻬﺎر ﭘﻨﺠﻢ ﺑﺎﻗﻴﻤﺎﻧﺪه ﻧﻴﺰ ﻣﻴﺎن رزﻣﻨﺪﮔﺎن ﺣﺎﺿﺮ در‬
‫ﺻﺤﻨﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ دﺳﺘﻮر ﻋﻤﻞ ﺷﻮد( اﮔﺮ ﺑﻪ ﺧﺪا و ﺑﺪاﻧﭽﻪ ﺑﺮ ﺑﻨﺪه‬
‫‪187‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫ﺧﻮد در روز ﺟﺪاﺋﻲ )ﻛﻔﺮ از اﻳﻤﺎن‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ در ﺟﻨﮓ ﺑﺪر‪ ،‬روز ﻫﻔﺪﻫﻢ ﻣﺎه رﻣﻀﺎن ﺳﺎل‬
‫دوم ﻫﺠﺮي( ﻧﺎزل ﻛﺮدﻳﻢ اﻳﻤﺎن دارﻳﺪ‪ .‬روزي ﻛﻪ دو ﮔﺮوه )ﻣﺆﻣﻨﺎن و ﻛﺎﻓﺮان( روﻳﺎروي‬
‫ﺷﺪﻧﺪ )و ﺑﺎ ﻫﻢ ﺟﻨﮕﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﮔﺮوه اﻧﺪك ﻣﺆﻣﻨﺎن‪ ،‬ﺑﺮ ﺟﻤﻊ ﻛﺜﻴﺮ ﻛﺎﻓﺮان‪ ،‬در ﭘﺮﺗﻮ ﻣﺪد‬
‫اﻟﻬﻲ ﭘﻴﺮوز ﺷﺪﻧﺪ( و ﺧﺪا ﺑﺮ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺗﻮاﻧﺎ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫اﻣﺘﻴﺎز دوﻟﺖ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﻳﮕﺮ ﺣﻜﻮﻣﺖﻫﺎ‪ ،‬ارﺗﺒﺎط ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮓ آنﻫﺎ ﺑﺎ‬
‫ﺷﺮﻳﻌﺖ و ﭘﺎﻳﺒﻨﺪي ﺑﻪ ﺗﻌﻠﻴﻢ و دﺳﺘﻮرات آن ﺑﻮد‪ ،‬دوﻟﺖ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي‬
‫ﻣﺎﻟﻲ و اﻗﺘﺼﺎدي ﺧﻮد را ﺑﺮاﺳﺎس ﻳﻚ ﭼﻴﺰ اﺟﺮا ﻣﻲﻧﻤﻮد و آن ﻋﺒﺎرت ﺑﻮد از ﻧﺸﺮ‬
‫ﺷﺮﻳﻌﺖ و ﺑﻪ اﻫﺘﺰاز درآوردن ﭘﺮﭼﻢ اﺳﻼم در ﺳﺮﺗﺎﺳﺮ دﻧﻴﺎ و ﺣﻔﻆ ﺧﻴﺮ و ﻣﺼﺎﻟﺢ اﻣ‪‬ﺖ‪.‬‬
‫اﺳﻼم ﺑﺎ ﻫﺮ ﻧﻮع اﺳﺮاف و ﺗﺒﺬﻳﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻛﺮده و اﻧﺰﺟﺎر ﺧﻮد را از آﻧﺎن اﻋﻼم‬
‫ﻧﻤﻮده اﺳﺖ و اﻣ‪‬ﺖ را از ﺑﺮﮔﺰﻳﺪن اﻓﺮاد ﻧﺎدان و ﻧﺎﺑﺨﺮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺘﻮاﻟﻴﺎن ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‬
‫ﺑﺮﺣﺬر ﻣﻲدارد؛ در واﻗﻊ اﻳﻦ ﺳﻴﺎﺳﺖ از ﻳﻚ ﻃﺮف ﻗﺸﺮ ﻣﺴﺘﻀﻌﻒ و آﺳﻴﺐﭘﺬﻳﺮ را‬
‫ﺗﺤﺖ ﭘﻮﺷﺶ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ و دﻳﮕﺮ درآﻣﺪﻫﺎي ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل را از راﻫﻬﺎي ﺣﺮام دور ﻧﮕﻪ‬
‫ﻣﻲدارد و آنرا ﺣﻔﻆ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺧﺪاوﻧﺪ ﻫﻴﭻ ﺧﻴﺮ و ﺑﺮﻛﺘﻲ را در ﻣﺎل ﺣﺮام ﻗﺮار‬
‫ﻧﺪاده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -2‬ﻣﺘﻀﺮّر ﻧﺸﺪن ﻣﺎﻟﻴﺎت دﻫﻨﺪﮔﺎن‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن در ﻧﺎﻣﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ واﻟﻴﺎن و ﻛﺎرﮔﺰاران اﻣﺮ ﻣﺎﻟﻴﺎت‪ ،‬اﻋﻼم داﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻧﺒﺎﻳﺪ اﻳﻦ اﻣﺮ‪ ،‬وﻇﻴﻔﻪ ﻧﺨﺴﺖ آﻧﺎن را ﻛﻪ ﻣﺮاﻗﺒﺖ و رﻋﺎﻳﺖ اﺣﻮال ﻣﺮدم اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺤﺖ‬
‫ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻗﺮار دﻫﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺟﻤﻊآوري ﺧﺮاج و ﻣﺎﻟﻴﺎت‪ ،‬ﻳﻜﻲ از وﻇﺎﻳﻒ دوﻟﺖ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺮدم‬
‫‪1‬‬
‫اﺳﺖ و ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﺮ دﻳﮕﺮ وﻇﺎﻳﻒ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﻘﺪ‪‬م ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻓﻘﻬﺎ ﺑﺎ ﺷﻨﺎﺧﺖ اﻳﻦ ﺑﻴﻨﺶ ﻧﺒﻮي و راﺷﺪي‪ ،‬ﺑﻪ اﺳﺘﻨﺒﺎط وﻇﺎﻳﻒ و واﺟﺒﺎت‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ در ﻗﺒﺎل ﻣﺮدم ﭘﺮداﺧﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ‪:‬‬
‫ﻣﺎوردي در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺣﻜﻮﻣﺖ را در ﻗﺒﺎل رﻋﻴﺖ ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬ده‬
‫وﻇﻴﻔﻪ اﺳﺖ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ‪.۶۲ ،‬‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪188‬‬

‫ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﺣﻔﻆ و ﺻﻴﺎﻧﺖ از دﻳﻦ‪ ،‬اﺻﻮل آن و ﭼﻴﺰي ﻛﻪ اﺟﻤﺎع ‪‬ﺳﻠَﻒ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﺮ آن‬
‫ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ‪.‬‬
‫دوم‪ :‬ﺣﻞّ و ﻓﺼﻞ اﺧﺘﻼﻓﺎت و ﻣﺸﺎﺟﺮات ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم ﺑﺮاﺳﺎس ﻋﺪل و اﻧﺼﺎف ﺗﺎ‬
‫ﺳﺘﻤﻜﺎري ﻧﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺮ ﻣﻈﻠﻮﻣﻲ ﭼﻴﺮه ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺳﻮم‪ :‬ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﺷﻬﺮﻫﺎ‪ ،‬روﺳﺘﺎﻫﺎ و راهﻫﺎ و ﺣﻔﻆ اﻣﻨﻴﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﻣﺮدم ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻛﺴﺐ‬
‫ﻣﻌﺎش ﺣﻼل و ﻣﺴﺎﻓﺮت در اﻗﺼﻲ ﻧﻘﺎط ﺑﻼد اﺳﻼﻣﻲ ﺑﭙﺮدازﻧﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬اﺟﺮاي ﺣﺪود و اﺣﻜﺎم ﺷﺮﻳﻌﺖ اﺳﻼم ﺗﺎ از ارﺗﻜﺎب ﻣﺤﺮّﻣﺎت و ﺣﻴﻒ و‬
‫ﻣﻴﻞ ﺷﺪن ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﻣﻤﺎﻧﻌﺖ ﺑﻪ ﻋﻤﻞ آﻳﺪ‪.‬‬
‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﻣﺮزﻫﺎ و دﻓﺎع از اﻣﺖ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺧﻄﺮ ﺣﻤﻠﻪ دﺷﻤﻨﺎن و ﺣﻔﻆ ﺟﺎن‬
‫و ﻣﺎل و ﻧﺎﻣﻮس آﻧﺎن‪.‬‬
‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺟﻬﺎد ﺑﺎ دﺷﻤﻨﺎن اﺳﻼم آنﻫﻢ ﺑﻌﺪ از ﻣﺮﺣﻠﻪ دﻋﻮت ﺗﺎ ﻛﺴﻲ ﻳﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﻮد‬
‫و ﻳﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ذﻣﻲ ﺗﺤﺖ ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ درآﻳﺪ و ﺗﺎ دﻳﻦ اﺳﻼم ﺑﺮ دﻳﮕﺮ ادﻳﺎن و‬
‫ﻣﻜﺎﺗﺐ ﻏﺎﻟﺐ آﻳﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺟﻤﻊآوري ﺧﺮاج و ﻣﺎﻟﻴﺎت و ﺻﺪﻗﺎت و زﻛﺎت ﺑﺪون اﻳﺠﺎد رﻋﺐ و‬
‫وﺣﺸﺖ در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم و ﺗﺤﺖ ﻓﺸﺎر ﻗﺮار دادن آﻧﺎن‪.‬‬
‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﭘﺮداﺧﺖ ﺑﻬﻨﮕﺎم ﺳﻬﻢ ﻣﺮدم از ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‪ ،‬ﺑﺪون اﻋﻤﺎل ﻫﻴﭻ ﻧﻮع اﺳﺮاف و ﻳﺎ‬
‫ﻣﻀﺎﻳﻘﻪاي ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل و ﻫﺰﻳﻨﻪ آن‪.‬‬
‫ﻧﻬﻢ‪ :‬ﺳﭙﺮدنِ ﻛﺎرﻫﺎ و ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖﻫﺎي ﻣﻬﻢ ﺑﻪ اﻓﺮاد ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ و ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺗﺎ ﻛﺎرﻫﺎ ﺑﺎ‬
‫ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ اﻧﺠﺎم ﮔﻴﺮﻧﺪ و ﺛﺮوت اﻣﺖ ﻧﻴﺰ در راه درﺳﺖ ﺻﺮف ﮔﺮدد‪.‬‬
‫دﻫﻢ‪ :‬ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺑﻪ ﻧﻈﺎرت ﺑﺮ اﻣﻮر دﻳﻦ و ﻣﻤﻠﻜﺖ ﺑﭙﺮدازد واز‬
‫‪1.‬‬
‫ﻏﻔﻠﺖ ورزﻳﺪن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آنﻫﺎ و ﺗﻔﻮﻳﺾ آنﻫﺎ ﺑﻪ دﻳﮕﺮان ﺑﭙﺮﻫﻴﺰد‬
‫ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﻼﺻﻪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ وﻇﺎﻳﻒ ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺮ دو ﭼﻴﺰ ﺑﻨﻴﺎن ﻧﻬﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ ﺻﻴﺎﻧﺖ از دﻳﻦ و دوم ﺣﻔﻆ ﻣﺼﺎﻟﺢ و ﻣﻨﺎﻓﻊ دﻧﻴﻮي ﻣﺮدم و ﻣﻤﻠﻜﺖ‪ .1‬ﺣﺎل‬
‫اﮔﺮ داﻧﺸﻤﻨﺪي ﭼﻮن ﻣﺎوردي ﺑﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ اﺧﺘﻴﺎرات و وﻇﺎﻳﻒ ﺣﺎﻛﻢ و ﺣﻜﻮﻣﺖ ﭘﺮداﺧﺘﻪ‬

‫‪ -١‬ﺍﻷﺣﮑﺎﻡ ﺍﻟﺴﻠﻄﺎﻧﻴﺔ ﻭ ﺍﻟﻮﻻﻳﺎﺕ ﺍﻟﺪﻳﻨﻴ‪‬ﺔ‪ ۱۶ ،‬ﻭ‪.۱۷‬‬


‫‪189‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫اﺳﺖ‪ ،‬در واﻗﻊ ﻫﺮﭼﻨﺪ او و ﻳﺎ دﻳﮕﺮ ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐِ ﻋﻠﻢ ﻓﺮاوان و ﺑﻴﻨﺶ وﺳﻴﻌﻲ ﻧﺴﺒﺖ‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﻗﻀﺎﻳﺎ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎز ﻫﻢ اﻳﻦ آراء و ﻋﻘﺎﻳﺪ را ﺑﺮاﺳﺎس ﺷﺮاﻳﻂ ﺧﺎص‪ ‬زﻣﺎن ﺧﻮﻳﺶ‬
‫ﻣﻄﺮح ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ و ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻓﺮاﮔﻴﺮ و درﺑﺮﮔﻴﺮﻧﺪهي ﻫﻤﻪي وﻇﺎﻳﻒ و ﺣﻘﻮق ﺣﻜﻮﻣﺖ‬
‫‪2‬‬
‫و اﻣ‪‬ﺖ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻢ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﺑﻴﺎن ﺷﺪ‪ ،‬وﻇﺎﻳﻒ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاﺳﺎس دو رﻛﻦ ﺻﻴﺎﻧﺖ از دﻳﻦ و‬
‫ﺣﻔﻆ ﻣﺼﺎﻟﺢ و ﻣﻨﺎﻓﻊ دﻧﻴﻮي ﻣﺮدم و ﻣﻤﻠﻜﺖ ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ ﺷﻮراﻫﺎ و اﻧﺠﻤﻦﻫﺎي‬
‫‪3‬‬
‫ﻋﻠﻤﺎ و ﻓﺮزاﻧﮕﺎن اﻣ‪‬ﺖ ﺑﻪ ﺗﻄﺒﻴﻖ آنﻫﺎ ﺑﺎ ﻧﻴﺎزﻫﺎ و ﺷﺮاﻳﻂ زﻣﺎن ﺧﻮد ﺑﭙﺮدازﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ وﻇﺎﻳﻒ و ﺣﻘﻮﻗﻲ را ﻛﻪ ﻋﻠﻤﺎ و ﻓﻘﻬﺎ ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ ﺑﺎ‬
‫ﺗﺤﻮﻻت و ﺷﺮاﻳﻂ زﻣﺎن اﺳﺖ و اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ ﻣﻨﺎﻓﺎﺗﻲ ﺑﺎ ﻗﺮآن و اﺣﻜﺎم‬
‫‪4‬‬
‫ﺷﺮﻳﻌﺖ ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -3‬ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻣﺎﻟﻴﺎت از ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻣﺎل و ﺛﺮوت‬


‫ﻛﺎرﮔﺰاران اﻣﺮ ﻣﺎﻟﻴﺎت‪ ،‬از ﻃﺮف دوﻟﺖ ﻣﺄﻣﻮر اﺳﺘﻴﻔﺎي ﺣﻘﻮق ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺎل‬
‫اﮔﺮ آﻧﺎن در اﻳﻦ ﻛﺎر ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬ﺑﺮاﺳﺎس ﺣﻖّ‪ ،‬ﻣﺎﻟﻴﺎت ﻣﺮدم را ﺟﻤﻊآوري ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ وﻇﻴﻔﻪ‬
‫ﺧﻮد ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﻣﻄﻠﻮب ﻋﻤﻞ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﮔﺮ در ﺟﺮﻳﺎن اﻳﻦ ﻛﺎر‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﺮدم ﻓﺸﺎر آورﻧﺪ و‬
‫ﺑﺮ آﻧﺎن ﺳﺨﺖ ﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬در آن ﺻﻮرت در ﺣﻖ آﻧﺎن ﺳﺘﻢ روا داﺷﺘﻪ و آﻧﺎن را ﻣﺘﺤﻤ‪‬ﻞ‬
‫ﺿﺮر و زﻳﺎن ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ؛ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﺰاران ﺧﻮﻳﺶ دﺳﺘﻮر ﻣﻲدادﻧﺪ ﻛﻪ در‬
‫ﺟﻤﻊآوري ﻣﺎﻟﻴﺎت راه ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ و اﻓﺮاط را در ﭘﻴﺶ ﻧﮕﻴﺮﻧﺪ و از ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻣﺎﻟﻴﺎت در ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ‬
‫‪5‬‬
‫ﻣﺤﺼﻮﻻت ﻛﺸﺎورزان ﭼﺸﻢﭘﻮﺷﻲ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻣﻘﺪ‪‬ﮐﺔ ﺍﺑﻦ ﺧﻠﺪﻭﻥ‪.۱۹۱ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺑﻴﻨﺎﻟﺘﻨﻈﻴﺮ ﻭ ﺍﻟﺘﻄﺒﻴﻖ‪ ،‬ﳏﻤﺪ ﺍ ﹶﳌﺮ‪‬ﺩﺍﻭﯼ‪.۶۶ ،‬‬
‫‪ -٣‬ﳘﺎﻥ‪.۶۷ ،‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۶۳ ،‬‬
‫‪ -٥‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۶۴ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪190‬‬

‫‪ -4‬ﭘﺮداﺧﺖ ﺣﻖ و ﺳﻬﻢ ﻣﺮدم از ﻣﺎﻟﻴﺎت‬


‫ﭘﺮداﺧﺖﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺖ از ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻳﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ اﻧﺠﺎم ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﺑﺎ‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ زﻛﺎت ﺑﻪ اﻓﺮاد ﻣﺴﺘﺤﻖ ﻳﺎ دﻳﮕﺮ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﭘﺮداﺧﺖ ﻣﺰاﻳﺎ و ﭘﺎداشﻫﺎ‬
‫ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﻳﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻏﻴﺮﻣﺴﺘﻘﻴﻢ‪ ،‬ﻛﻪ در اراﺋﻪ ﺧﺪﻣﺎت ﻋﻤﻮﻣﻲ دوﻟﺖ ﺑﻪ‬
‫ﻣﺮدم ﺗﺒﻠﻮر ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪.‬‬
‫در ﻫﺮ دو روش‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ در ﭘﺮداﺧﺖﻫﺎ‪ ،‬ﺟﺎﻧﺐ ﺣﻖ و ﻋﺪاﻟﺖ رﻋﺎﻳﺖ ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫ﻣﺜﺎل در ﭘﺮداﺧﺖﻫﺎي ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﻧﺒﺎﻳﺪ از ﭼﺎرﭼﻮب ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺧﺎرج ﺷﺪه و در آنﻫﺎ ﺗﺒﻌﻴﻀﻲ‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺤﻮيﻛﻪ ﻋﺪهاي را ﺑﺪون ﻫﻴﭻ دﻟﻴﻞ ﺧﺎﺻﻲ از اﻳﻦ‬
‫ﭘﺮداﺧﺖﻫﺎ ﻣﺤﺮوم ﻧﻤﻮد‪ ،‬از ﻃﺮﻓﻲ دﻳﮕﺮ اﻳﻦ ﭘﺮداﺧﺖﻫﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻬﻨﮕﺎم و در ﻣﻮﻋﺪ ﻣﻘﺮّر‬
‫ﺧﻮد ﺻﻮرت ﮔﻴﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﻗﺒﻴﻞ ﻣﺸﻜﻼت ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻳﺎ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻋﻤﻠﻜﺮد ﺿﻌﻴﻒ‬
‫دﺳﺘﮕﺎﻫﻬﺎي ذيرﺑﻂ ﺑﺮوز ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﻳﺎ وﺟﻮد ﻣﻮاﻧﻌﻲ ﺑﺮ ﺳﺮ راه ارﺗﺒﺎط ﻣﺪاوم ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم‬
‫ﺑﺎ ﻣﺴﺌﻮﻻن ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ اﻳﺠﺎد ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺸﻜﻼﺗﻲ ﺷﻮد‪ ،‬ﻛﻪ در ﻣﻮرد ﭘﺮداﺧﺖﻫﺎي‬
‫ﻏﻴﺮﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﻧﻴﺰ ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ را در ﻧﻈﺮ داﺷﺖ ﻛﻪ ﺧﺪﻣﺎت ﻋﻤﻮﻣﻲ دوﻟﺖ ﻧﺒﺎﻳﺪ در‬
‫راﺳﺘﺎي ﻣﻨﺎﻓﻊ ﻓﺮد ﻳﺎ اﻓﺮادﺧﺎﺻﻲ اراﺋﻪ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻨﺎﻓﻊ اﻳﻦ ﺧﺪﻣﺎت ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ ﻣﺘﻌﻠﻖ‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -5‬ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺟﺰﻳﻪ از اﻫﻞ ذﻣﻪ و اﺟﺘﻨﺎب از ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻧﺎن و ﺿﺎﻳﻊ ﺷﺪن ﺣﻖ‬
‫و ﺣﻘﻮﻗﺸﺎن‬
‫ﻫﻴﭻ ﻣﺴﺌﻮﻟﻲ ﺣﻖ ﻧﺪارد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻫﻞ ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻛﻪ ﺟﺰﻳﻪ ﺧﻮد را ﭘﺮداﺧﺖ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺳﺘﻤﻲ روا دارد‪ ،‬زﻳﺮا آﻧﺎن در ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ ﺳﻜﻨﻲ ﮔﺰﻳﺪه و ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲﻛﻪ ﺟﺰﻳﻪ‬
‫ﺧﻮﻳﺶ را ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬از ﺣﻤﺎﻳﺖ دوﻟﺖ ﺑﺮﺧﻮردار ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻪ‬
‫ﻛﺎرﮔﺰاران ﺧﻮد ﺳﻔﺎرش ﻣﻲﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻫﻞ ذﻣﻪ‪ ،‬ﺟﺎﻧﺐ ﺣﻖ و ﻋﺪاﻟﺖ را در‬
‫ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ارﻗﻢ را ﻣﺴﺌﻮل ﺟﻤﻊآوري ﺟﺰﻳﻪ ﻧﻤﻮد ﺑﻪ‬
‫او ﭼﻨﻴﻦ ﺳﻔﺎرش ﻛﺮدﻧﺪ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﳘﺎﻥ‪.۶۶ ،‬‬
‫‪191‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫»ﺃﻻ ﻣﻦ ﻇﻠﻢ ﻣﻌﺎﻫﺪ‪‬ﺍ ﺃﻭ ﻛﻠﻔﻪ ﻓﻮﻕ ﻃﺎﻗﺘﻪ ﺃﻭ ﺍﻧﺘﻘﺼﻪ ﺃﻭ ﺃﺧﺬ ﻣﻨﻪ ﺷﻴﺌﹰﺎ ﺑﻐﲑ ﻃﻴﺐ ﻧﻔﺴﻪ ﻓﺄﻧﺎ‬
‫ﺣﺠﻴﺠﻪ ﻳﻮﻡ ﺍﻟﻘﻴﺎﻣﺔ«‪.‬‬
‫»اﮔﺮ در ﺣﻖّ اﻫﻞ ذﻣﻪ ﺳﺘﻤﻲ ﻧﻤﺎﻳﻲ ﻳﺎ ﺑﻴﺶ از ﺗﻮان و اﺳﺘﻄﺎﻋﺖ آﻧﺎن از اﻳﺸﺎن‬
‫ﺟﺰﻳﻪ ﺑﮕﻴﺮي و ﻳﺎ ﭼﻴﺰي را ﺑﻪ زور و ﺑﺮﺧﻼف ﻣﻴﻞ و رﺿﺎﻳﺖ ﺻﺎﺣﺐ آن از اﻳﺸﺎن‬
‫ﺗﺼﺎﺣﺐ ﻛﻨﻲ‪ ،‬ﺑﺪان ﻛﻪ ﻣﻦ در روز ﻗﻴﺎﻣﺖ از ﺳﺘﻢ ﺗﻮ ﺑﻪ ﻧﺰد ﭘﺮوردﮔﺎر ﺷﻜﺎﻳﺖ ﺧﻮاﻫﻢ‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﺮد«‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﻔﺎرﺷﺎت ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﻤﺮ در وﺻﻴﺘﻨﺎﻣﻪي ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻌﺪ از‬
‫ﺧﻮﻳﺶ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد ﺳﻔﺎرش ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ در ﺣﻖ اﻫﻞ ذﻣﻪ‪،‬‬
‫ﺧﻴﺮﺧﻮاه و ﺑﻪ ﻋﻬﺪ و ﭘﻴﻤﺎن ﺧﻮد ﺑﺎ آﻧﺎن ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬در ﻫﻨﮕﺎم ﻛﺎرزار ﺑﺎ دﺷﻤﻨﺎن‪ ،‬آﻧﺎن‬
‫را ﺳﭙﺮ ﺧﻮد در ﻣﻘﺎﺑﻞ دﺷﻤﻨﺎن ﻧﺴﺎزد و ﺑﻴﺶ از ﺗﻮان و اﺳﺘﻄﺎﻋﺎﺗﺸﺎن ﺑﺮ آﻧﺎن ﻓﺸﺎر‬
‫‪2‬‬
‫ﻧﻴﺎورد‪.‬‬
‫ﻫﺮﮔﺎه ﻛﺎرﮔﺰاران ﺟﺰﻳﻪ‪ ،‬اﻫﻞ ذﻣﻪ را ﻣﻮرد اذﻳ‪‬ﺖ و ﻓﺸﺎر ﻗﺮار دﻫﻨﺪ و ﺟﺰﻳﻪاي‬
‫وراي ﺗﻮان آﻧﺎن ﺑﺮ اﻳﺸﺎن وﺿﻊ ﻧﻤﺎﻳﺪ ﻳﺎ از ﭘﻴﺮﻣﺮدي ﻣﺴﻦ ﻛﻪ در ﻓﻘﺮ ﮔﺮﻓﺘﺎر آﻣﺪه و‬
‫ﺗﻮان ﻛﺎر ﻛﺮدن را ﻧﺪارد‪ ،‬ﺟﺰﻳﻪ اﺧﺬ ﻛﻨﻨﺪ و ﻳﺎ از اﻫﻞ ذﻣﻪ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺟﺰﻳﻪاي ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت اﻳﻦ ﻛﺎرﮔﺰاران ﻣﺮﺗﻜﺐ ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ ﺷﺪهاﻧﺪ و اﻳﻦ‬
‫ﻫﻤﺎن ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ آﻣﻮزهﻫﺎي رﺳﻮل ﺧﺪاص‪ ،‬ﻛﺎرﮔﺰاران ﺧﻮد را‬
‫‪3‬‬
‫از آنﻫﺎ ﻣﻨﻊ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻫﻞ ذﻣﻪ ﻛﻪ ﺑﺮ زﻣﻴﻦﻫﺎي ﺧﺮاج ﻣﺸﻐﻮل ﻛﺸﺖ و زرع ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻋﻼوه‬
‫ﺑﺮ ﺟﺰﻳﻪ‪ ،‬ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ ﺧﺮاج آن زﻣﻴﻦﻫﺎ را ﭘﺮداﺧﺖ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا اﻳﻦ زﻣﻴﻦﻫﺎ و ﺑﺎﻏﻬﺎ‬
‫ﺑﻤﺜﺎﺑﻪ ﻏﻨﺎﻳﻢ ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ در ﻧﻈﺮ داﺷﺖ ﻛﻪ ﻛﺎرﮔﺰاران‬
‫اﻣﻮر ﺧﺮاج ﺑﺎﻳﺪ در ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻴﺰان ﺧﺮاج‪ ،‬ﺟﺎﻧﺐ ﺣﻖ را ﻣﺮاﻋﺎت ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و اﻳﻦ ﻛﺎر در‬
‫ﺻﻮرﺗﻲ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﺎرﮔﺰاران ﭼﻨﺪ ﻣﻌﻴﺎر ﻣﻬﻢ را در ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﺑﺮاﺳﺎس‬
‫آنﻫﺎ‪ ،‬ﻣﻴﺰان و ﻣﺒﻠﻎ ﺧﺮاج را ﻣﺸﺨﺺ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬

‫‪ -١‬ﺍﳌﻨﺘﺨﺐ ﻣﻦ ﺍﻟﺴﻨ‪‬ﺔ‪.۲۶۱ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۶۷ ،‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۶۷ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪192‬‬

‫* در ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻦ ﻛﻴﻔﻴﺖ و ﻣﺮﻏﻮﺑﻴﺖ ﺧﺎك و زﻣﻴﻦ ﻛﻪ ﻃﺒﻴﻌﺘﺎً در ﻛﻴﻔﻴﺖ و ﻣﻴﺰان‬


‫ﻣﺤﺼﻮﻻت ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬار اﺳﺖ‪.‬‬
‫* درﻧﻈﺮ داﺷﺘﻦ ﻧﻮع ﻣﺤﺼﻮل‪ ،‬زﻳﺮا ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﺤﺼﻮﻻت‪ ،‬اﻋﻢ از ﺣﺒﻮﺑﺎت و‬
‫ﻣﻴﻮهﺟﺎت‪ ،‬در ﺑﺎزار ﺑﻪ ﻗﻴﻤﺖ ﺧﻮﺑﻲ ﺑﻪ ﻓﺮوش ﻣﻲرﺳﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﻜﻪ ﺑﺮﺧﻲ دﻳﮕﺮ از‬
‫ﻣﺤﺼﻮﻻت‪ ،‬از ﻗﻴﻤﺖ ﭼﻨﺪاﻧﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫* در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻧﺤﻮه آﺑﻴﺎري زﻣﻴﻦ و ﻣﺤﺼﻮﻻت‪ ،‬زﻳﺮا ﻃﺒﻴﻌﺘﺎً ﺧﺮاج زﻣﻴﻨﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ آب ﺑﺎران و ﻧﻬﺮﻫﺎ آﺑﻴﺎري ﻣﻲﺷﻮد ﺑﺎ ﺧﺮاج زﻣﻴﻨﻲ ﻛﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﭼﺎه و ﭘﻤﭗ ﺑﻪ آن‬
‫آب رﺳﺎﻧﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺗﻔﺎوت دارد‪.‬‬
‫* ﻧﺒﺎﻳﺪ در وﺿﻊ ﻣﺒﻠﻎ ﺧﺮاج‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ را در ﻧﻈﺮ داﺷﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺣﺪاﻛﺜﺮ‬
‫ﻣﻴﺰان ﺧﺮاج را وﺿﻊ و آن را از ﺧﺮاجﮔﺬار ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻘﺪاري از ﻣﻴﺰان ﺧﺮاج را‬
‫ﺑﻪ ﺧﺮاجﮔﺬار ﺑﺨﺸﻴﺪ ﺗﺎ در روز ﻣﺒﺎدا و ﻫﻨﮕﺎم وﻗﻮع ﻣﺼﺎﻳﺐ و ﺧﺸﻚﺳﺎﻟﻲﻫﺎ از آن‬
‫‪1‬‬
‫اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﻛﻨﺎر ﺗﻤﺎم اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﺐ‪ ،‬اﻳﻦ اﺻﻞ را ﻧﺒﺎﻳﺪ از ﻳﺎد ﺑﺮد ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺎه ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ آﻧﺎن ﺑﺎ اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ‪ ،‬ﭘﻴﻤﺎن و ﻗﺮاردادي را ﻣﻨﻌﻘﺪ ﻧﻤﻮدﻧﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻋﻬﺪ و ﭘﻴﻤﺎن ﺧﻮد‬
‫وﻓﺎدار ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ ﭘﻴﻤﺎنﻫﺎ‪ ،‬ﻣﻔﺎد و ﺷﺮوط ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻴﺰان ﺟﺰﻳﻪ و ﺧﺮاج اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪان ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا در اﺳﻼم اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺎه ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬ﻋﻬﺪ و ﭘﻴﻤﺎﻧﻲ‬
‫‪2‬‬
‫ﺑﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪان وﻓﺎدار ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ و از ﺧﻴﺎﻧﺖ در آن اﺟﺘﻨﺎب ورزﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -6‬ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از ﻫﺮ ﻧﻮع ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻤﻲ ﺑﻪ اﻳﺘﺎم‬


‫در ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ‪ ،‬اﻳﺘﺎم ﻣﺴﺘﻤﻨﺪ و ﻓﻘﻴﺮ از ﻣﺴﺘﺤﻘﻴﻦ درﻳﺎﻓﺖ زﻛﺎت ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪:‬‬
‫‪ z y x w v u t s r q p m‬‬

‫{|}~¡‪l ª© ¨§¦¥¤£¢‬‬


‫ﺍﻟﺘﻮﺑﺔ‪٦٠ :‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۶۷ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۶۷ ،‬‬
‫‪193‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫)زﻛﺎت ﻣﺨﺼﻮص ﻣﺴﺘﻤﻨﺪان‪ ،‬ﺑﻴﭽﺎرﮔﺎن‪ ،‬ﮔﺮدآورﻧﺪﮔﺎن آن‪ ،‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺟﻠﺐ‬


‫ﻣﺤﺒ‪‬ﺘﺸﺎن )ﺑﺮاي ﭘﺬﻳﺮش اﺳﻼم و ﺳﻮدﮔﺮﻓﺘﻦ از ﺧﺪﻣﺖ و ﻳﺎرﻳﺸﺎن ﺑﻪ اﺳﻼم ﭼﺸﻢ‬
‫داﺷﺘﻪ( ﻣﻲﺷﻮد‪) ،‬آزادي( ﺑﻨﺪﮔﺎن‪) ،‬ﭘﺮداﺧﺖ ﺑﺪﻫﻲ( ﺑﺪﻫﻜﺎران‪) ،‬ﺻﺮف( در راه‬
‫)ﺗﻘﻮﻳﺖ آﺋﻴﻦ( ﺧﺪا‪ ،‬و واﻣﺎﻧﺪﮔﺎن در راه )و ﻣﺴﺎﻓﺮان درﻣﺎﻧﺪه و دوراﻓﺘﺎده از ﻣﺎل و ﻣﻨﺎل‬
‫و ﺧﺎﻧﻪ و ﻛﺎﺷﺎﻧﻪ( ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻳﻚ ﻓﺮﻳﻀﻪ ﻣﻬﻢ‪ ‬اﻟﻬﻲ اﺳﺖ )ﻛﻪ ﺟﻬﺖ ﻣﺼﻠﺤﺖ ﺑﻨﺪﮔﺎن‬
‫ﺧﺪا ﻣﻘﺮّر ﺷﺪه اﺳﺖ( و ﺧﺪا داﻧﺎ )ﺑﻪ ﻣﺼﺎﻟﺢ آﻓﺮﻳﺪﮔﺎن( و ﺣﻜﻴﻢ )در وﺿﻊ ﻗﻮاﻧﻴﻦ(‬
‫اﺳﺖ(‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺮاﺳﺎس دﺳﺘﻮر ﻗﺮآن‪ ،‬آﻧﺎن را از ﺧﻤﺲ ﻏﻨﺎﻳﻢ ﺳﻬﻢ و ﺑﻬﺮهاي اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ M  L  K  J  I  H  G  F  E  D  C  B  A m‬‬

‫‪ \ [ Z Y X W V U T S R  Q P O N‬‬

‫]^_`‪ l dcba‬ﺍﻷﻧﻔﺎﻝ‪٤١ :‬‬


‫))اي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن!( ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻏﻨﺎﺋﻤﻲ را ﻛﻪ ﻓﺮاﭼﻨﮓ ﻣﻲآورﻳﺪ‪ ،‬ﻳﻚ ﭘﻨﺠﻢ آن‬
‫ﻣﺘﻌﻠّﻖ ﺑﻪ ﺧﺪا و ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ و ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪان )ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ( و ﻳﺘﻴﻤﺎن و ﻣﺴﺘﻤﻨﺪان و واﻣﺎﻧﺪﮔﺎن در‬
‫راه اﺳﺖ‪) .‬ﺳﻬﻢ ﺧﺪا و رﺳﻮل ﺑﻪ ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻋﺎﻣ‪‬ﻪاي اﺧﺘﺼﺎص دارد ﻛﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ در زﻣﺎن‬
‫ﺣﻴﺎت ﺧﻮد ﻣﻘﺮّر ﻣﻲدارد ﻳﺎ ﭘﻴﺸﻮاي ﻣﺆﻣﻨﺎن ﺑﻌﺪ از او ﻣﻌﻴ‪‬ﻦ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﺑﻘﻴ‪‬ﻪ ﻳﻚ ﭘﻨﺠﻢ‬
‫ﻫﻢ ﺻﺮف اﻓﺮاد ﻣﺬﻛﻮر ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﭼﻬﺎر ﭘﻨﺠﻢ ﺑﺎﻗﻴﻤﺎﻧﺪه ﻧﻴﺰ ﻣﻴﺎن رزﻣﻨﺪﮔﺎن ﺣﺎﺿﺮ در‬
‫ﺻﺤﻨﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ دﺳﺘﻮر ﻋﻤﻞ ﺷﻮد( اﮔﺮ ﺑﻪ ﺧﺪا و ﺑﺪاﻧﭽﻪ ﺑﺮ ﺑﻨﺪه‬
‫ﺧﻮد در روز ﺟﺪاﺋﻲ )ﻛﻔﺮ از اﻳﻤﺎن‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ در ﺟﻨﮓ ﺑﺪر‪ ،‬روز ﻫﻔﺪﻫﻢ ﻣﺎه رﻣﻀﺎن ﺳﺎل‬
‫دوم ﻫﺠﺮي( ﻧﺎزل ﻛﺮدﻳﻢ اﻳﻤﺎن دارﻳﺪ‪ .‬روزي ﻛﻪ دو ﮔﺮوه )ﻣﺆﻣﻨﺎن و ﻛﺎﻓﺮان( روﻳﺎروي‬
‫ﺷﺪﻧﺪ )و ﺑﺎ ﻫﻢ ﺟﻨﮕﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﮔﺮوه اﻧﺪك ﻣﺆﻣﻨﺎن‪ ،‬ﺑﺮ ﺟﻤﻊ ﻛﺜﻴﺮ ﻛﺎﻓﺮان‪ ،‬در ﭘﺮﺗﻮ ﻣﺪد‬
‫اﻟﻬﻲ ﭘﻴﺮوز ﺷﺪﻧﺪ( و ﺧﺪا ﺑﺮ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺗﻮاﻧﺎ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫از ﻃﺮﻓﻲ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﺴﺌﻮﻻن ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‪ ،‬ﻣﺆﻇﻒاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ آن ﻫﻤﻪ ﻛﻮدﻛﺎن و ﺑﻪ وﻳﮋه‬
‫ﻛﻮدﻛﺎن ﺑﻲﺳﺮﭘﺮﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺒﻠﻐﻲ را ﭘﺮداﺧﺖ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬در ﻣﻮرد اﻳﺘﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ در ﻧﻈﺮ داﺷﺖ ﻛﻪ زﻛﺎت اﻣﻮال آﻧﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﭘﺮداﺧﺖ ﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﻗﻴ‪‬ﻢ آﻧﺎن ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ در‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪194‬‬

‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻴﺰان زﻛﺎت‪ ،‬ﻛﺎﻣﻼً ﺟﺎﻧﺐ ﺣﻖ و ﻋﺪاﻟﺖ را رﻋﺎﻳﺖ ﻛﻨﺪ ﺗﺎ از ﻫﺮ ﻧﻮع ﻇﻠﻢ و‬
‫‪1‬‬
‫ﺳﺘﻤﻲ در ﺣﻖ ﻣﺎل و ﺛﺮوت آن اﻳﺘﺎم ﭘﺮﻫﻴﺰ ﺷﻮد‪.‬‬

‫‪ -7‬اﻣﺎﻧﺖدار و وﻓﺎدار ﺑﻮدنِ ﻛﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ‬


‫ﺧﺪاوﻧﺪ در ﻗﺮآن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ » º¹ ¸ ¶ µ ´ ³ ² ± ° ¯ ® ¬ « ª © ¨m‬‬

‫¼½¾¿‪ l ÆÅ Ä  àÁÀ‬ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ‪٥٨ :‬‬


‫)ﺑﻴﮕﻤﺎن ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ )ﻣﺆﻣﻨﺎن( دﺳﺘﻮر ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ اﻣﺎﻧﺘﻬﺎ را )اﻋﻢ از آﻧﭽﻪ ﺧﺪا‬
‫ﺷﻤﺎ را در آن اﻣﻴﻦ ﺷﻤﺮده‪ ،‬و ﭼﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﺮدم آنﻫﺎ را ﺑﻪ دﺳﺖ ﺷﻤﺎ ﺳﭙﺮده و‬
‫ﺷﻤﺎ را در آنﻫﺎ اﻣﻴﻦ داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ( ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺒﺎن اﻣﺎﻧﺖ ﺑﺮﺳﺎﻧﻴﺪ‪ ،‬و ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم‬
‫ﺑﻪ داوري ﻧﺸﺴﺘﻴﺪ اﻳﻦ ﻛﻪ دادﮔﺮاﻧﻪ داوري ﻛﻨﻴﺪ‪) .‬اﻳﻦ اﻧﺪرز ﺧﺪا اﺳﺖ و آن را آوﻳﺰه‬
‫ﮔﻮش ﺧﻮد ﺳﺎزﻳﺪ و ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ( ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ اﻧﺪرز ﭘﻨﺪ ﻣﻲدﻫﺪ )و ﺷﻤﺎ را‬
‫ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻧﻴﻜﻴﻬﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ(‪ .‬ﺑﻴﮕﻤﺎن ﺧﺪاوﻧﺪ داﺋﻤﺎً ﺷﻨﻮاي )ﺳﺨﻨﺎن و( ﺑﻴﻨﺎ )ي ﻛﺮدارﺗﺎن(‬
‫ﺑﻮده و ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ )و ﻣﻲداﻧﺪ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ در اﻣﺎﻧﺖ ﺧﻴﺎﻧﺖ روا ﻣﻲدارد ﻳﺎ ﻧﻤﻲدارد‪ ،‬و ﭼﻪ‬
‫ﻛﺴﻲ دادﮔﺮي ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻳﺎ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ((‪.‬‬
‫ﻧﻴﺰ در ﺟﺎي دﻳﮕﺮي از ﻗﺮآن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ l srqponm‬ﺍﳌﺆﻣﻨﻮﻥ‪٨ :‬‬
‫)و ﻛﺴﺎﻧﻴﻨﺪ ﻛﻪ در اﻣﺎﻧﺘﺪاري ﺧﻮﻳﺶ اﻣﻴﻦ و در ﻋﻬﺪ ﺧﻮد ﺑﺮ ﺳﺮ ﭘﻴﻤﺎﻧﻨﺪ(‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن‪ ،‬ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ آﻳﺎت ﻗﺮآن و اﺣﺎدﻳﺚ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻫﻤﻴﺸﻪ‬
‫ﻛﺎرﮔﺰاران اﻣﺮ ﺧﺮاج را ﺑﻪ اﻣﺎﻧﺖدار ﺑﻮدن ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬زﻳﺮا اﻳﻦ ﺧﺼﻮﺻﻴﺖ ﻻزﻣﻪ‬
‫ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ در اﻣﻮر ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و اﮔﺮ اﻳﻦ ﺧﺼﻮﺻﻴﺖ از ﻣﻴﺎن ﻛﺎرﮔﺰاران رﺧﺖ‬
‫ﺑﺮﺑﻨﺪد‪ ،‬آﻧﮕﺎه‪ ،‬ﺷﺎﻫﺪ‪ ‬اﺟﺤﺎف در ﺣﻖﱢ ﻣﺮدم ﺷﺪه و راﺑﻄﻪي ﻣﺮدم و دوﻟﺖ را ﺧﺪﺷﻪدار‬
‫ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴ‪‬ﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۶۸ ،‬‬


‫‪195‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫ﻋﺜﻤﺎن ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ‪ ،‬ﻛﺎرﮔﺰاران ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﻪ وﻓﺎدار و ﻣﺘﻌﻬ‪‬ﺪ ﺑﻮدن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﻪي‬


‫ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖﻫﺎ‪ ،‬ﭼﻮن ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻫﻤﻪ ﺣﻖ و ﺣﻘﻮق ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل از ﻣﺮدم‪ ،‬ﻇﻠﻢ ﻧﻨﻤﻮدن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬
‫ﻣﺮدم ﺑﺎ اﺟﺘﻨﺎب از ﺑﺎﻻ ﺑﺮدن ﻧﺎﻋﺎدﻻﻧﻪ ﻧﺮخ ﺧﺮاج و ﻣﺎﻟﻴﺎت‪ ،‬رﻓﺘﺎر ﻧﻴﻚ و ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ رأﻓﺖ‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ و اﺟﺮاي ﻫﻤﻪي ﺷﺮوط ﺻﻠﺢ ﻓﻲ ﻣﺎ ﺑﻴﻦ آﻧﺎن و دوﻟﺖ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ ﺟﺰﻳﻪ و ﺧﺮاج‪ ،‬ﺑﺪون ﻫﺮ ﻧﻮع اﺣﺠﺎف و ﻳﺎ اﻳﺠﺎد ﺗﻐﻴﻴﺮات ﻳﻚ ﻃﺮﻓﻪ و‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﺎﻋﺎدﻻﻧﻪ در اﻳﻦ ﺷﺮوط‪ ،‬اﻣﺮ ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬

‫‪ -8‬ﺗﺄﺛﻴﺮات ﺛﺮوت و رﻓﺎه ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن ﻫﺮﮔﺰ اﻣﺖ را ﺑﻪ ﺣﺎل ﺧﻮد رﻫﺎ ﻧﻨﻤﻮد و ﻫﻤﻴﺸﻪ آﻧﺎن را از ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺷﺪن‬
‫در دام ﻟﺬّتﻫﺎ و ﻧﻌﻤﺖﻫﺎي دﻧﻴﺎ ﺑﺮﺣﺬر ﻣﻲداﺷﺖ‪ .‬او ﺑﻪ ﻣﺮدم اﻋﻼم ﻧﻤﻮد ﻛﻪ اﮔﺮ ﻏﺮق‬
‫در ﺛﺮوت ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ زﻧﺎن ﻣﻤﺎﻟﻚ دﻳﮕﺮ ازدواج ﻛﻨﻨﺪ و از آﻧﺎن ﺻﺎﺣﺐ ﻓﺮزﻧﺪ ﺷﻮﻧﺪ و از‬
‫ﻓﻬﻢ و درك ﻏﻴﺮﻋﺮبﻫﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻗﺮآن ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬دﭼﺎر اﻓﻜﺎر و اﻋﻤﺎل ﺑﺪﻋﺖآﻣﻴﺰ‬
‫‪2‬‬
‫ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫او ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺛﺮوت و رﻓﺎه در ﻣﻨﺤﺮف ﻛﺮدن ﺻﺎﺣﺐ آن و ﺳﺮﮔﺮم ﻛﺮدن آﻧﺎن ﺑﻪ ﻓﺴﺎد‬
‫‪3‬‬
‫و ﻛﺴﺐ ﻟﺬّتﻫﺎ را ﻣﻲداﻧﺴﺖ و ﺑﻴﻢ آن داﺷﺖ ﻛﻪ آﻧﺎن ﻓﺮﻳﺐ دﻧﻴﺎ را ﺧﻮرﻧﺪ‪.‬‬
‫و ﻣﺼﺪاق اﻳﻦ آﻳﻪ ﺷﻮﻧﺪ‪:‬‬
‫‪ lÏ ÎÍÌ ËÊ ÉÈÇÆÅÄÃÂÁm‬‬
‫ﺍﻹﺳﺮﺍﺀ‪١٦ :‬‬
‫)ﻫﺮﮔﺎه ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ ﺷﻬﺮ و دﻳﺎري را ﻧﺎﺑﻮد ﮔﺮداﻧﻴﻢ‪ ،‬اﻓﺮاد دارا و ﺧﻮﺷﮕﺬران و‬
‫ﺷﻬﻮﺗﺮان آنﺟﺎ را ﺳﺮدار و ﭼﻴﺮه ﻣﻲﮔﺮداﻧﻴﻢ‪ ،‬و آﻧﺎن در آن ﺷﻬﺮ و دﻳﺎر ﺑﻪ ﻓﺴﻖ و ﻓﺠﻮر‬
‫ﻣﻲﭘﺮدازﻧﺪ )و ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ دﺳﺘﻮرات اﻟﻬﻲ ﺑﺮﻣﻲﺧﻴﺰﻧﺪ(‪ ،‬ﭘﺲ ﻓﺮﻣﺎن )وﻗﻮع ﻋﺬاب( ﺑﺮ‬
‫آنﺟﺎ واﺟﺐ و ﻗﻄﻌﻲ ﻣﻲﮔﺮدد و آن ﮔﺎه آن ﻣﻜﺎن را ﺳﺨﺖ درﻫﻢ ﻣﻲﻛﻮﺑﻴﻢ )و‬
‫ﺳﺎﻛﻨﺎﻧﺶ را ﻫﻼك ﻣﻲﮔﺮداﻧﻴﻢ((‪.‬‬

‫‪ -١‬ﳘﺎﻥ‪.۶۹ ،‬‬
‫‪ -٢‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۲۴۵/۵‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۷۰ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪196‬‬

‫‪ -9‬ﺗﻄﺎﺑﻖ ﺳﻴﺎﺳﺘﻬﺎي ﻣﺎﻟﻲ ﻋﺜﻤﺎنس ﺑﺎ ﺳﻴﺎﺳﺘﻬﺎي ﻣﺎﻟﻲ ﻋﻤﺮس‬


‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎنس آنﻫﺎ را ﺑﻪ ا ‪‬ﻣﺖ اﻋﻼم ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻛﻢ و ﺑﻴﺶ ﻫﻤﺎن‬
‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄّﺎبس ﺑﻮد؛ ﻋﻤﺮ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪ‪ ،‬اﻋﻼم‬
‫ﻧﻤﻮد ﻛﻪ او ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل را ﺑﻪ ﺣﻖ و ﻋﺎدﻻﻧﻪ از ﻣﺮدم ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ و آنرا ﺗﻨﻬﺎ در راه ﺣﻖ‬
‫‪1‬‬
‫و ﺑﺮ ﺿﺪ‪ ‬ﺑﺎﻃﻞ ﺻﺮف ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫در واﻗﻊ ﺷﺒﺎﻫﺖ ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ اﻳﻦ دو ﻣﺮد ﺑﺰرگ را ﺑﺎﻳﺪ در ﻳﻚ ﭼﻴﺰ ﺟﺴﺘﺠﻮ‬
‫ﻛﺮد و آن ﺳﻴﺮاب ﺷﺪن آندو از ﭼﺸﻤﻪ ﮔﻮاراي اﺳﻼم و ﻓﻬﻢ ﺻﺤﻴﺢ اﺻﻮل و ﻗﻮاﻋﺪ آن‬
‫‪2‬‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫دوم‪ :‬دﻳﺪﮔﺎه ﻋﺜﻤﺎنس در ﻣﻮرد اﺻﻮل و ﻗﻮاﻋﺪ زﻛﺎت‬


‫ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬در ﻣﻮرد زﻛﺎت‪ ،‬ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﺮدم ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺖ‪» :‬ﻣﺎه ﭘﺮداﺧﺖ زﻛﺎت ﻓﺮا رﺳﻴﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮﻛﺲ ﺑﻪ دﻳﮕﺮي ﺑﺪﻫﻲ دارد‪ ،‬آنرا ﺑﺎزﭘﺲ دﻫﺪ ﺗﺎ زﻛﺎت اﻣﻮال ﺧﻮﻳﺶ را‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﻫﺮ ﻛﺲ را اﺳﺘﻄﺎﻋﺖ ﻣﺎﻟﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬زﻛﺎت از او ﺳﺘﺎﻧﺪه ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﮕﺮ‬
‫آنﻛﻪ ﺧﻮد او‪ ،‬ﺑﺨﻮاﻫﺪ داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ از ﻣﺎل ﺧﻮﻳﺶ ﺻﺪﻗﻪاي ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﻨﺪ و ﻫﺮ ﻛﺲ‪ ،‬در‬
‫ﻣﺎهﻫﺎي ﻗﺒﻞ‪ ،‬زﻛﺎت اﻣﻮال ﺧﻮﻳﺶ را داده اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﺳﺎل ﺑﻌﺪ و ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻫﻤﺎن ﻣﺎه ﻛﻪ‬
‫زﻛﺎﺗﺶ را در آن ﭘﺮداﺧﺖ ﻧﻤﻮده‪ ،‬زﻛﺎﺗﻲ از او درﻳﺎﻓﺖ ﻧﻤﻲﺷﻮد«‪ .‬اﺑﺮاﻫﻴﻢ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ اﻳﻦ‬
‫‪3‬‬
‫ﻣﺎه را ﻣﺎه رﻣﻀﺎن ﻣﻲداﻧﺴﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎ اﺑﻮﻋﺒﻴﺪ در ﻛﺘﺎب ﺧﻮد‪ ،‬اﻷﻣﻮال‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻣﻲدارد ﻛﻪ ﻣﺎه ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻣﺎه‬
‫ﻣﺤﺮّم ﺑﻮد‪ .4‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ارﻛﺎن دﻳﺪﮔﺎه ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ زﻛﺎت را ﺑﻴﺎن ﻛﺮده‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫اﻟﻒ‪ :‬ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﺒﺪا ﺳﺎﻟﻴﺎﻧﻪ ﺑﻌﻨﻮان ﺷﺮط در ﭘﺮداﺧﺖ زﻛﺎت‪ ،‬ﺟﺰ زﻛﺎت ﻣﺤﺼﻮﻻت‬
‫ﻛﺸﺎورزي‪ ،‬ﺳﭙﺮي ﺷﺪن ﻳﻚ ﺳﺎل ﻛﺎﻣﻞ از زﻣﺎن ﭘﺮداﺧﺖ آن اﺳﺖ‪ .‬ﻋﺜﻤﺎن در ﺧﻄﺒﻪ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴ‪‬ﺔ ﻟﻌﻤﺮ ﺑﻦ ﺍﳋﻄﹼﺎﺏ‪ ،‬ﻗﻄﺐ ﺍﺑﺮﺍﻫﻴﻢ ﳏﻤﺪ‪.۲۳ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴ‪‬ﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۷۶ ،‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻷﻣﻮﺍﻝ‪ ،‬ﺍﺑﻮﻋﺒﻴﺪ‪.۵۳۴ ،‬‬
‫‪ -٤‬ﳘﺎﻥ‪.۵۳۵ ،‬‬
‫‪197‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻧﻤﻮده و ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ » :‬ﻫﺮ ﻛﺲ زﻛﺎت اﻣﻮال ﺧﻮﻳﺶ‬
‫را داده اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﺳﺎل ﺑﻌﺪ و ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻫﻤﺎن ﻣﺎﻫﻲ ﻛﻪ زﻛﺎﺗﺶ را در آن ﭘﺮداﺧﺖ‬
‫ﻧﻤﻮده‪ ،‬از او زﻛﺎﺗﻲ درﻳﺎﻓﺖ ﻧﻤﻲﺷﻮد«‪.‬‬
‫ب‪ :‬ﺑﺮاﺳﺎس ﮔﻔﺘﻪ اﺑﻮﻋﺒﻴﺪ‪ ،‬ﻣﺒﻨﺎي ﺳﺎل ﻣﺎﻟﻲ در ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻮﻳﺶ را ﺳﺎل ﻫﺠﺮي و‬
‫ﻣﺎه ﻣﺤﺮم‪ ،‬ﻗﺮار داد‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﻣﺒﻴﻦ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻌﺪ از ﺳﭙﺮي ﺷﺪن ﻳﻚ‬
‫ﺳﺎل ﻛﺎﻣﻞ ﻫﺠﺮي‪ ،‬زﻛﺎت اﻣﻮال ﺧﻮﻳﺶ را ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﺪ‪ ‬ﻧﺼﺎب رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬در ﻣﺎه اول‬
‫ﺳﺎل ﻫﺠﺮي ﭘﺮداﺧﺖ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫ج‪ :‬ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻣﺮدم را ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ ﭘﺮداﺧﺖ دﻳﻮن و ﺑﺪﻫﻲﻫﺎي ﺧﻮد‪ ،‬ﻣﻴﺰان‬
‫درﺳﺖ ﻣﺎل ﺧﻮد را ﺣﺴﺎب ﻛﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺒﻴﻨﺪ ﺑﻪ ﺣﺪ ﻧﺼﺎب زﻛﺎت رﺳﻴﺪه اﺳﺖ ﻳﺎ ﺧﻴﺮ‪ .‬در‬
‫واﻗﻊ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﺎر‪ ،‬ﻣﺮدم را ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﭘﺮداﺧﺖ دﻳﻮن ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﻴﻤﺎن‬
‫ﺧﻮد ﺑﺎ ﻃﻠﺒﻜﺎران وﻓﺎدار ﺑﺎﺷﻨﺪ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﻛﺎر ﺣﺴﺎب و ﻛﺘﺎب ﺛﺮوت و ﻣﺎﻳﻤﻠﻚ‬
‫او ﺑﻪ ﺳﻬﻮﻟﺖ ﺻﻮرت ﮔﻴﺮد و از ﻫﺮ ﻧﻮع اﺑﻬﺎم در ﺑﺪﻫﻲﻫﺎ و ﺣﺴﺎب و ﻛﺘﺎب‬
‫داراﻳﻲﻫﺎي ﻣﺮدم اﺟﺘﻨﺎب ﺷﻮد‪.‬‬
‫د‪ :‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻋﺜﻤﺎن در ﺧﻄﺒﻪ ﺧﻮد اﻋﻼم ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ ﻛﻪ ﻫﺮﻛﺲ را اﺳﺘﻄﺎﻋﺖ ﻣﺎﻟﻲ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ از ﭘﺮداﺧﺖ زﻛﺎت‪ ،‬ﻣﻌﺎف اﺳﺖ ﻣﮕﺮ آنﻛﻪ ﺧﻮد او‪ ،‬داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺻﺪﻗﻪاي را‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﻨﺪ‪ .‬در واﻗﻊ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ اﻳﻦ اﻗﺪام‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را ﺑﻪ اﻧﺠﺎم داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﻧﻪ از روي‬
‫اﺟﺒﺎر ﻛﺎرﻫﺎ‪ ،‬دﻋﻮت ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬او ﻣﻲدﻳﺪ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ آﻧﺎنﻛﻪ اﻣﻮاﻟﺸﺎن‬
‫ﭼﻨﺪان زﻳﺎد ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ زﻛﺎت ﮔﺮدد اﻣﺎ آﻧﺎن ﺧﻮد‪ ،‬داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺻﺪﻗﺎت ﺧﻮد را ﺑﻪ‬
‫ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﺗﺤﻮﻳﻞ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬او ﻧﻴﺰ اﻳﻦ ﺻﺪﻗﺎت را از آﻧﺎن ﻣﻲﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و در ﻫﻤﺎن‬
‫راهﻫﺎي ﻫﺰﻳﻨﻪ زﻛﺎت‪ ،‬ﺻﺮف ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .1‬از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ ﮔﻔﺘﻦ اﻳﻦ‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﻛﻪ‪» :‬ﻫﺮ ﻛﺲ زﻛﺎت ﻣﺎل ﺧﻮﻳﺶ را ﭘﺮداﺧﺖ ﻧﻤﻮده از او زﻛﺎﺗﻲ اﺧﺬ ﻧﺸﻮد ﺗﺎ آن‬
‫زﻣﺎن ﻛﻪ ﺧﻮد‪ ،‬داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ‪ ،‬آنرا ﺑﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﺗﺤﻮﻳﻞ دﻫﺪ« ﻗﺼﺪ داﺷﺘﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﻣﻬﻢ را‬
‫ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻔﻬﻤﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ را ﻃﻼ و ﺟﻮاﻫﺮات اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ آن زﻣﺎﻧﻲﻛﻪ ﺧﻮد او‬
‫داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ‪ ،‬زﻛﺎت آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﻧﭙﺮدازد‪ ،‬از او زﻛﺎﺗﻲ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ را‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪ ،‬ﺹ ‪.۷۷ – ۷۶‬‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪198‬‬

‫در ﻧﻈﺮ داﺷﺖ ﻛﻪ زﻛﺎت ﻣﺤﺼﻮﻻت ﻛﺸﺎورزي و ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺷﻜﻞ ﻣﻤﻜﻦ از‬
‫ﺻﺎﺣﺒﺎن آنﻫﺎ اﺧﺬ ﻣﻲﺷﺪ اﻣﺎ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻣﺎل اﻟﺘﺠﺎره و ﻃﻼ و ﺟﻮاﻫﺮات را ﻛﻪ‬
‫ﺛﺮوﺗﻲ ﭘﻨﻬﺎن ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺨﻴﺮ ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﺧﻮد‪ ،‬داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ‪ ،‬زﻛﺎت آنﻫﺎ را ﺗﻌﻴﻴﻦ و ﭘﺮداﺧﺖ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و او ﺗﻨﻬﺎ زﻣﺎﻧﻲ زﻛﺎت اﻳﻦ ﻗﺒﻴﻞ اﻣﻮال را ﻗﺒﻮل ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ ﻣﺎﻟﻚ آنﻫﺎ‪ ،‬زﻛﺎﺗﺸﺎن‬
‫‪1‬‬
‫را داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻧﺰد او ﻣﻲآوردﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻛﻤﺎ اﻳﻦﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﭼﻮن ﻛﺎرﮔﺰاران ﺧﻮد را ﺑﺮاي ﮔﺮﻓﺘﻦ زﻛﺎت ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎن‬
‫ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﺎد‪ ،‬ﺑﻪ آﻧﺎن ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد ﺑﻪ ﻫﺮ ﻃﺮﻳﻖ ﻣﻤﻜﻦ زﻛﺎت آنﻫﺎ را از ﺻﺎﺣﺒﺎﻧﺸﺎن ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ و‬
‫دﻳﮕﺮ اﻣﺎﻣﺎن و ﭘﻴﺸﻮاﻳﺎنِ ﺑﻌﺪ از آن ﺣﻀﺮت ﻧﻴﺰ روش اﻳﺸﺎن در اﺧﺬ زﻛﺎت‪ ‬ﻣﺤﺼﻮﻻت‬
‫ﻛﺸﺎورزي و ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎن را دﻧﺒﺎل ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺤﻮيﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺎ آﻧﺎن ﻛﻪ از ﭘﺮداﺧﺖ‬
‫زﻛﺎت ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎن ﺧﻮد اﻣﺘﻨﺎع ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺒﺮد ﭘﺮداﺧﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ از رﺳﻮل‬
‫ﺧﺪاص رواﻳﺖ ﻧﻨﻤﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن از ﺻﺎﺣﺒﺎن ﺛﺮوتﻫﺎي ﭘﻨﻬﺎن ﭼﻮن ﻃﻼ و‬
‫ﺟﻮاﻫﺮات‪ ،‬ﺑﻪ زور زﻛﺎت آنﻫﺎ را درﻳﺎﻓﺖ ﻛﺮده‪ ،‬در واﻗﻊ اﻳﻦ ﻧﻮع ﺛﺮوتﻫﺎ ﺑﺴﺎن‬
‫اﻣﺎﻧﺖﻫﺎﻳﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ در دﺳﺖ ﺻﺎﺣﺒﺎن آن ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ رﻋﺎﻳﺖ اﻣﺎﻧﺖداري‪ ،‬ﻫﻢ د‪‬ﻳﻦ آنﻫﺎ را‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﻨﻨﺪ و ﻫﻢ زﻛﺎت ﺧﻮد آنﻫﺎ را‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺮﺧﻼف آنﻫﺎ‪ ،‬ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎن ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ اﺣﻜﺎم و‬
‫دﺳﺘﻮراﺗﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺻﺎﺣﺒﺎن آﻧﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺪانﻫﺎ ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻛﻤﺎ اﻳﻦﻛﻪ اﺣﻜﺎم و‬
‫دﺳﺘﻮرات ﺷﺮﻫﺎ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ اﻣﻮر آﺷﻜﺎري ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم ﻣﻠﻤﻮس و ﻗﺎﺑﻞ رؤﻳﺖ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫ﺻﺎدق اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﺣﺴﺎب و ﻛﺘﺎب ﻣﻴﺎن اﻧﺴﺎن و ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬ﻫﻢ ﺑﺮاﺳﺎس اﻣﻮر‬
‫‪2‬‬
‫آﺷﻜﺎر و ﻋﻴﺎن اﺳﺖ و ﻫﻢ ﺑﺮاﺳﺎس اﻣﻮر ﭘﻨﻬﺎن و ﻧﻬﺎن‪.‬‬

‫‪ -1‬دﻳﺪﮔﺎه ﻋﺜﻤﺎنس در ﻣﻮرد زﻛﺎت ﺑﺪﻫﻲﻫﺎي ﻃﻠﺒﻜﺎران‬


‫ﺳﺎﺋﺐ ﺑﻦ ﻳﺰﻳﺪ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺪﻫﻲﻫﺎﻳﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻃﻠﺒﻜﺎران آن‪ ،‬ﻫﺮ وﻗﺖ ﻛﻪ ﺑﺨﻮاﻫﻨﺪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ آنﻫﺎ را از ﺑﺪﻫﻜﺎراﻧﺸﺎن ﺑﺎزﭘﺲ ﮔﻴﺮﻧﺪ‬
‫و آن ﺑﺪﻫﻜﺎران ﺗﻮان ﺑﺎزﭘﺮداﺧﺖ آنﻫﺎ را دارﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻓﺮد ﻃﻠﺒﻜﺎر ﺑﻪ ﻫﺮ دﻟﻴﻠﻲ ﻣﺜﻞ ﺷﺮم و‬

‫‪ -١‬ﺍﻷﻣﻮﺍﻝ‪ ،‬ﺃﺑﻮﻋﺒﻴﺪ‪.۵۳۷ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻷﻣﻮﺍﻝ‪ ،‬ﺃﺑﻮﻋﺒﻴﺪ‪.۵۳۷ ،‬‬
‫‪199‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫ﺣﻴﺎ داﺷﺘﻦ از ﺑﺪﻫﻜﺎر و ﻳﺎ ﻣﺼﺎﻟﺤﻪاي ﻛﻪ ﺑﻴﻦ او و ﺑﺪﻫﻜﺎر ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪،‬‬


‫‪1‬‬
‫ﺑﺎزﭘﺲﮔﻴﺮي ﻃﻠﺐ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺗﺄﺧﻴﺮ ﻣﻲاﻧﺪازد‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﻮع ﻃﻠﺐ ﻣﺸﻤﻮل زﻛﺎت ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻋﺜﻤﺎن در ﺟﺎﻳﻲ دﻳﮕﺮ در ﻫﻤﻴﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ » :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ‬
‫‪2‬‬
‫ﺑﺪﻫﻜﺎرت ﺗﻮان ﺑﺎزﭘﺮداﺧﺖ ﻃﻠﺐ ﺗﻮ را دارد‪ ،‬زﻛﺎت آن را ﺑﭙﺮداز«‪.‬‬
‫از اﻳﻦ دو ﮔﻔﺘﻪ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮان ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﺮﻓﺖ‪ :‬در ﺑﺪﻫﻲﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺪﻫﻜﺎر ﺑﺘﻮاﻧﺪ‬
‫ﺑﺪﻫﻲﻫﺎي ﺧﻮد را ﺑﺎزﭘﺲ دﻫﺪ اﻣﺎ ﻃﻠﺒﻜﺎر ﺑﻪ ﻫﺮ دﻟﻴﻠﻲ ﻣﺜﻞ ﺷﺮم و ﺣﻴﺎ داﺷﺘﻦ از ﻓﺮد‬
‫ﺑﺪﻫﻜﺎر و ﻳﺎ ﻣﺼﺎﻟﺤﻪاي ﻛﻪ ﺑﻴﻦ آندو ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺑﺮاﺳﺎس آن‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺖ ﻃﻠﺐ ﺑﻪ‬
‫ﺗﺄﺧﻴﺮ ﺑﻴﺎﻓﺘﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪﻫﻜﺎر در ﻗﺒﺎل ﺑﻪ ﺗﺄﺧﻴﺮ اﻓﺘﺎدن زﻣﺎن ﺑﺎزﭘﺮداﺧﺖ ﻃﻠﺐ‪ ،‬ﺿﺮر و زﻳﺎن‬
‫ﻃﻠﺒﻜﺎر را ﺟﺒﺮان ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت زﻛﺎت آن ﻃﻠﺐ و د‪‬ﻳﻦ ﺑﺮ ﻃﻠﺒﻜﺎر واﺟﺐ‬
‫‪3‬‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -2‬اﺳﺘﻘﺮاض از ﺻﻨﺪوق زﻛﺎت و ﻫﺰﻳﻨﻪ آن در ﺟﻬﺖ ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻋﺎﻣ‪‬ﻪ‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ ﻗﺮض ﻛﺮدن از اﻣﻮال زﻛﺎت‪ ،‬آنﻫﺎ را در راه ﺟﻬﺎد و ﺟﻨﮓ ﺑﺎ دﺷﻤﻨﺎن اﺳﻼم و‬
‫ﻳﺎ ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻋﺎﻣ‪‬ﻪ ﻫﺰﻳﻨﻪ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬اﻣﺎ ﭼﻮن ذﺧﻴﺮه ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻲﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬آن را ﺑﻪ‬
‫ﺻﻨﺪوق زﻛﺎت ﺑﺎزﭘﺲ ﻣﻲداد و اﻳﻦ ﻛﺎر ﻫﻴﭻ ﻣﻨﺎﻓﺎﺗﻲ ﺑﺎ دﻳﻦ و ﺷﺮﻳﻌﺖ ﻧﺪاﺷﺖ وﻋﺜﻤﺎن‬
‫ﻫﻴﭻ ﻧﻮع روش ﺟﺪﻳﺪي را در ﺷﻴﻮه ﺣﻜﻮﻣﺖ راﺷﺪﻳﻦ ﺑﻨﻴﺎن ﻧﻨﻬﺎد‪ ،‬در واﻗﻊ او ﺑﺎ اﻳﻦ‬
‫ﻛﺎر ﺧﻮد‪ ،‬ﭘﻮﻟﻲ را از ﺻﻨﺪوﻗﻲ ﻗﺮض ﻣﻲﻛﺮد و در ﺻﻨﺪوﻗﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﺼﺮف ﻣﻲﻧﻤﻮد و‬
‫‪4‬‬
‫در ﻫﻨﮕﺎم داﺷﺘﻦ اﺳﺘﻄﺎﻋﺖ ﻣﺎﻟﻲ‪ ،‬آن را ﺑﻪ ﺻﻨﺪوق اول ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮداﻧﻴﺪ‪.‬‬
‫ﻫﺮﭼﻨﺪ ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﺗﻌﺪادي از ﻋﻠﻤﺎ و ﻓﻘﻬﺎ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﺨﺸﻲ از اﻣﻮال زﻛﺎت را در راه‬
‫ﺟﻬﺎد ﻓﻲ ﺳﺒﻴﻞ اﷲ و ﻛﻤﻚ ﺑﻪ ﻣﺠﺎﻫﺪﻳﻦ ﺻﺮف ﻧﻤﻮد‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﺠﺎﻫﺪﻳﻦ ﺑﺎ رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺪان‬
‫ﻛﺎرزار از ﻛﺴﺐ و ﻛﺎر ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪهاﻧﺪ و ﺟﻬﺎد در راه ﺧﺪا و ﻧﺸﺮ اﺳﻼم را ﺑﺮ ﻣﺼﺎﻟﺢ‬
‫ﺧﻮﻳﺶ ﺗﺮﺟﻴﺢ دادهاﻧﺪ و ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﺎ ﻛﻤﻚ ﻣﺎﻟﻲ ﺑﺪانﻫﺎ‪ ،‬آﻧﺎن را ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺗﺸﻮﻳﻖ و‬

‫‪ -١‬ﺍﻷﻣﻮﺍﻝ‪ ،‬ﺍﺑﻮﻋﺒﻴﺪ‪.۵۳۷ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﳌﻨﺘﺨﺐ ﻣﻦ ﺍﻟﺴﻨ‪‬ﺔ )‪.(۳۰۱/۶‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴ‪‬ﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۷۹ ،‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۸۰ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪200‬‬

‫دﻟﮕﺮم ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬در واﻗﻊ‪ ،‬ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﺎ اﻳﻦ اﻗﺪام‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻣﻘﺘﻀﻴﺎت زﻣﺎن‪ ،‬ﻣﺼﻠﺤﺘﻲ را ﺑﺮ‬
‫ﻣﺼﻠﺤﺖ دﻳﮕﺮ ارﺟﺤﻴﺖ داده اﺳﺖ؛ از ﻃﺮﻓﻲ دﻳﮕﺮ ﺗﻌﺪادي از ﻋﻠﻤﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎورﻧﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻫﺰﻳﻨﻪ ﻧﻤﻮدن زﻛﺎت در ﺟﻬﺖ ﻣﺼﺎﻟﺢ و ﻣﻨﺎﻓﻊ ﻋﺎﻣ‪‬ﻪ ﻣﺮدم و رﻓﻊ ﻧﻴﺎزﻫﺎ و اﺣﺘﻴﺎﺟﺎت‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﺮوز آﻧﺎن ﺟﺎﺋﺰ و درﺳﺖ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -3‬ﻏﺬا دادن ﺑﻪ ﻓﻘﺮا و ﻣﺴﺎﻓﺮان از ﻣﺤﻞ اﻣﻮال زﻛﺎت‬


‫ﻋﺜﻤﺎن در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺳﻨﺖ ﺟﺪﻳﺪي را ﭘﺎﻳﻪﮔﺬاري ﻛﺮد‪ ،‬او در ﻣﺎه رﻣﻀﺎن و در ﻣﺴﺠﺪ‪،‬‬
‫از ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﻘﺮاء‪ ،‬ﻣﺴﺎﻓﺮان و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﻣﺴﺠﺪ اﻋﺘﻜﺎف ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻏﺬا‬
‫ﻣﻲداد‪ ،‬او اﻳﻦ ﻛﺎر را ﺑﻪ ﺗﺒﻌﻴﺖ از رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻛﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺨﺎوﺗﻤﻨﺪ و‬
‫ﺑﺨﺸﻨﺪه ﺑﻮد‪ ،‬اﻧﺠﺎم داد‪ ،‬در واﻗﻊ ﻋﺜﻤﺎن ﻗﺼﺪ داﺷﺖ ﺑﺎ اﻃﻌﺎم ﻣﺮدم در ﻣﺴﺎﺟﺪ‪ ،‬آﻧﺎن را‬
‫‪2‬‬
‫ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﺳﻨﺖ ﭘﺴﻨﺪﻳﺪه اﻋﺘﻜﺎف ﺗﺸﻮﻳﻖ و ﺗﺮﻏﻴﺐ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬

‫‪ -4‬ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻣﻨﺰلﮔﺎﻫﻬﺎﻳﻲ ﺑﺮاي اﻗﺎﻣﺖ ﻣﺴﺎﻓﺮان از ﻣﺤﻞ اﻣﻮال زﻛﺎت‬


‫ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺧﺒﺮ دادﻧﺪ ﻛﻪ ﻓﺮدي در ﻛﻮﻓﻪ ﺑﻪ ﻧﺎم اﺑﻮﺳﻤﺎل اﺳﺪي و ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ دﻳﮕﺮ از‬
‫ﺳﺎﻛﻨﺎن ﺷﻬﺮ ﻋﺎدت دارﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺎه ﻣﺴﺎﻓﺮاﻧﻲ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ وارد ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﻫﻴﭻ‬
‫ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪي در ﺷﻬﺮ ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺮدﻣﺎن‪ ،‬آن ﻣﺴﺎﻓﺮان را ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﺧﻮد ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ و‬
‫ﺑﻪ آﻧﺎن ﻏﺬا و ﻣﺤﻠﻲ ﺑﺮاي اﺳﺘﺮاﺣﺖ ﻣﻲدﻫﻨﺪ؛ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻧﻴﻜﻮ داﻧﺴﺖ و‬
‫دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ ﻣﻨﺰلﮔﺎﻫﻬﺎﻳﻲ را ﺟﻬﺖ اﻗﺎﻣﺖ ﻣﺴﺎﻓﺮان ﻏﺮﻳﺐ ﺗﺪارك ﺑﺒﻴﻨﻨﺪ‪ .‬ﻧﻴﺰ ﻧﻘﻞ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ در ﺑﻨﻲ ﻫﺬﻳﻞ‪ ،‬ﻣﻨﺰل ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪي آن ﻣﻨﺰلﮔﺎﻫﻬﺎﻳﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺴﺎﻓﺮان‬
‫‪3‬‬
‫ﻏﺮﻳﺐ ﺑﻪ آنﺟﺎ ﻣﻲرﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -5‬دادن ﺳﻬﻢ ﻫﺮ ﻳﻚ از ﺑﺮدﮔﺎن از ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‬


‫ﻫﺮﮔﺎه ذﺧﻴﺮه ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل اﻓﺰاﻳﺶ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ از ﺑﺮدﮔﺎن ﺳﻬﻤﻲ از‬
‫ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل را ﭘﺮداﺧﺖ ﻣﻲﻛﺮد ﺑﺪون اﻳﻦﻛﻪ از ﻣﻴﺰان ﺳﻬﻢ ﺻﺎﺣﺒﺎن آﻧﺎن‪ ،‬ﻛﺎﺳﺘﻪ ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۸۰ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۸۳ – ۸۲ ،‬‬
‫‪ -٣‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۲۷۳/۵‬‬
‫‪201‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫اﺣﺘﻤﺎل ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺎد‪ ،‬ﻣﻨﺒﻊ اﻳﻦ ﻣﺒﺎﻟﻐﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﺮدﮔﺎن اﻋﻄﺎ ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬اﻣﻮال زﻛﺎت ﺑﻮده اﺳﺖ‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫زﻳﺮا ﺑﺮدﮔﺎن‪ ،‬ﻃﺒﻖ آﻳﻪ ﻗﺮآن از ﻣﺴﺘﺤﻘﻴﻦ درﻳﺎﻓﺖ زﻛﺎت ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫ﺳﻮم‪ :‬ﺧﻤﺲ ﻏﻨﺎﻳﻢ‬


‫ﺟﻬﺎد ﺑﺎ ﻛﻔﺎر و ﻣﺸﺮﻛﺎن از زﻣﺎن رﺳﻮل ﺧﺪاص آﻏﺎز ﺷﺪ و در دوران ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮﺑﻜﺮ و‬
‫ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﺗﺪاوم ﻳﺎﻓﺖ؛ ﻧﺘﻴﺠﻪ اﻳﻦ ﻣﺠﺎﻫﺪتﻫﺎ‪ ،‬ﻧﺸﺮ و ﮔﺴﺘﺮش اﺳﻼم در‬
‫ﺳﺮﺗﺎﺳﺮ دﻧﻴﺎي آنروز ﺑﻮد‪ .‬در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺑﺴﻴﺎري ﻧﺼﻴﺐ ﺣﻜﻮﻣﺖ‬
‫اﺳﻼم ﮔﺮدﻳﺪ و ﺑﻪ ﺗﺒﻊ آن ﻏﻨﺎﻳﻢ ﻋﻈﻴﻤﻲ ﺑﻪ ﺗﺼﺮف آن درآﻣﺪ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺴﻴﺎري از ﻏﻴﺮ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻛﻪ زﻳﺮ ﻟﻮاي ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼم ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﺮ دﻳﻦ ﺧﻮد ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺟﺰﻳﻪ و‬
‫ﺧﺮاج زﻳﺎدي را ﺑﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﭘﺮداﺧﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼم ﻧﻴﺰ ﺑﻪ‬
‫اﻧﺤﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺠﺎﻫﺪان و ﺳﭙﺎﻫﻴﺎن اﺳﻼم را ﺗﻘﻮﻳﺖ و ﻛﻤﻚ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ارﺗﺒﺎط‬
‫ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮕﻲ ﻣﻴﺎن ﺣﻜﻮﻣﺖ و ﺟﻬﺎد ﺑﺮﻗﺮار ﺷﺪ و ﻫﺮ ﻳﻚ دﻳﮕﺮي را ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﺑﻴﺎن ﺷﺪ اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ ﺑﺴﻴﺎر در ﺣﻴﻄﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻦ اﺳﻼم ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻨﺎن‬
‫ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ ﺟﺰﻳﻪ ﺧﻮد را ﭘﺮداﺧﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ آﻧﺎﻧﻲﻛﻪ ﺑﺮ زﻣﻴﻦﻫﺎي ﺗﺤﺖ‬
‫ﺗﺼﺮف ﺳﭙﺎه اﺳﻼم‪ ،‬ﻣﺸﻐﻮل ﻛﺎر و ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻠﺰم ﺑﻪ ﭘﺮداﺧﺖ ﺧﺮاج آن زﻣﻴﻦﻫﺎ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻏﻨﺎﻳﻢ ﺳﭙﺎه اﺳﻼم ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺷﺪﻧﺪ؛ اﮔﺮ ﻫﻢ اﺻﻞ آن ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎ ﺑﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم‬
‫ﻣﻲﮔﺮوﻳﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ زﻛﺎت ﻣﺎل ﺧﻮد را ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﺪ‪ ‬ﻧﺼﺎب رﺳﻴﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺖ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا اﺳﻼمِ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﻛﺎﻣﻞ ﻧﻴﺴﺖ ﺟﺰ ﺑﺎ رﻋﺎﻳﺖ ارﻛﺎن آن‪ ،‬ﻛﻪ زﻛﺎت ﻧﻴﺰ ﺟﺰو‬
‫ارﻛﺎن آن اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺧﻤﺲ و ﻳﻚ ﭘﻨﺠﻢ ﻏﻨﺎﻳﻤﻲ ﻛﻪ ﻣﺠﺎﻫﺪان در ﺟﻨﮓﻫﺎ ﺑﻪ دﺳﺖ‬
‫آورده ﺑﻮدﻧﺪ و ﭼﻬﺎر ﭘﻨﺠﻢ آنرا ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪ ﺧﺰاﻧﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﺳﺮازﻳﺮ ﻣﻲﺷﺪ؛‬
‫ﺗﻤﺎم اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻳﻞ و ﻗﻀﺎﻳﺎ‪ ،‬درآﻣﺪﻫﺎي ﻫﻨﮕﻔﺘﻲ را ﻧﺼﻴﺐ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ ،2‬ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ‬
‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎﻳﻲ درﺳﺖ و ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ ﺷﺮﻳﻌﺖ و ﺑﻪ ﻧﺤﻮ أﺣﺴﻦ و ﺟﻬﺖ ﻣﻨﺎﻓﻊ و ﻣﺼﺎﻟﺢ‬
‫ﻋﻤﻮم اﻣﺖ اﺳﻼم ﻫﺰﻳﻨﻪ ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﺎ در اﻳﻦﺟﺎ ﺑﻪ اﻫﻢ‪ ‬اﻳﻦ ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎ در دوران‬
‫ﺧﻼﻓﺖ ذياﻟﻨﻮرﻳﻦ ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪:‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۸۴ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴ‪‬ﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﺎﻥ‪ ۸۶ ،‬ﻭ ‪.۸۷‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪202‬‬

‫‪ -1‬در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎنس‪ ،‬ﻛﻮدﻛﺎن‪ ،‬از ﻏﻨﺎﻳﻢ ﺳﻬﻤﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‬


‫ﺗﻤﻴﻢ ﺑﻦ ﻣﻬﺮي رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﭘﺲ از ﻓﺘﺢ ﻣﺠﺪد اﺳﻜﻨﺪرﻳﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻦ ﻛﻪ در ﻧﺒﺮد‬
‫ﺣﻀﻮر داﺷﺘﻢ ﺳﻬﻤﻲ داده ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺤﻮﻳﻚه ﻗﻮﻣﻢ ﺑﻪ ﺣﻤﺎﻳﺖ از ﻣﻦ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻗﺮﻳﺸﻴﺎن‬
‫ﺟﻬ‪‬ﻨﻲ ﻛﻪ از ﺻﺤﺎﺑﻪ‬
‫اﻳﺴﺘﺎدﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ را ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺐ ﺑﺼﺮه و ﻧﺰد اﺑﻮذر و ‪‬ﻋﻘْﺒﻪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ و آندو ﮔﻔﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ در ﺻﻮرت ﻣﻦ ﻣﻮﻳﻲ ﺳﺒﺰ ﺷﺪه‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬از ﻏﻨﺎﻳﻢ‪ ،‬ﺳﻬﻤﻲ ﺑﻪ ﻣﻦ ﺗﻌﻠﻖ ﻣﻲﮔﻴﺮد و در ﻏﻴﺮ اﻳﻦﺻﻮرت ﻣﻦ از ﻏﻨﺎﻳﻢ ﺳﻬﻤﻲ‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﺪارم‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻛﻮدﻛﺎن و زﻧﺎن را از ﻏﻨﺎﻳﻢ ﺟﻨﮓ ﺳﻬﻤﻲ ﻧﻴﺴﺖ و ﻓﻘﻂ‬
‫ﻣﻘﺎدﻳﺮ ﻧﺎﭼﻴﺰي ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺎداش ﺑﻪ آن ﻛﻮدﻛﺎن و زﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﺟﻨﮓ ﺑﻪ ﻣﺠﺎﻫﺪان ﻛﻤﻚ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺨﺸﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد و اﻳﻦ روش در زﻣﺎن ﺧﻮد ﺣﻀﺮت رﺳﻮلص ﻧﻴﺰ اﺟﺮا‬
‫‪2‬‬
‫ﻣﻲﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -2‬در ﺟﻨﮓﻫﺎي ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺟﻨﮓﻫﺎي دوران رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻗﺎﺗﻞ‪ ،‬ﻟـﻮازم و‬
‫ﺗﺠﻬﻴﺰات ﻣﻘﺘﻮل را ﺑﻪ ﻏﻨﻴﻤﺖ ﻣﻲﺑﺮد‬
‫‪‬ﺳﻠْﺐ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﻟﺒﺎسﻫﺎ‪ ،‬ﺳﻼحﻫﺎ و ﻣﺮﻛﺐ ﻣﻘﺘﻮل ﻛﻪ ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎن رﺳﻮل ﺧﺪاص از‬
‫آنِ ﻗﺎﺗﻞِ او ﻣﻲﺷﺪ‪ .‬أﺑﻮﻗﺘﺎده رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص در روز ﺣ‪‬ﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﻣﻦ ﻗﺘﻞ ﻗﺘﻴﻼ ﻟﻪ ﺑﻴﻨﺔ ﻓﻠﻪ ﺳﻠﺒﻪ«‪.‬‬
‫»ﻫﺮ ﻛﺲ ﻫﻤﺎورد ﺧﻮد را ﺑﻜﺸﺪ و ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﺧﻮد‪ ،‬دﻟﻴﻠﻲ ﺑﻴﺎورد‪ ،‬ﺳﻠْﺐ ﻣﻘﺘﻮل‬
‫‪3‬‬
‫او ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺧﻮد اوﺳﺖ«‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻴﺎن ﻣﻲدارد ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﺣﻖ ﻧﺪارد‪ ،‬ﺳﻠْﺐ ﻣﻘﺘﻮﻟﻲ را ﺗﺼﺎﺣﺐ ﻛﻨﺪ‬
‫‪4‬‬
‫ﺟﺰ ﺑﺎ اراﺋﻪ دﻟﻴﻠﻲ روﺷﻦ ﺑﺮ اﻳﻦﻛﻪ او ﻗﺎﺗﻞ آن ﻣﻘﺘﻮل اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﻮن روﻣﻴﺎن ﺑﻪ اﺳﻜﻨﺪرﻳﻪ ﺣﻤﻠﻪ و آنرا از دﺳﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺧﺎرج‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮوﺑﻦ ﻋﺎص دﺳﺘﻮر داد‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻃﻖ دﻳﮕﺮ ﻋﻘﺐﻧﺸﻴﻨﻲ ﻛﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﻣﻮاﺿﻊ‬

‫‪ -١‬ﻓﺘﻮﺡ ﻣﺼﺮ ﻭ ﺃﺧﺒﺎﺭﻫﺎ‪.۱۲۱ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﳘﺎﻥ‪.۹۳ ،‬‬
‫‪ -٣‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﯼ )ﮐﺘﺎﺏ ﺍﳌﻐﺎﺯﯼ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ‪.(۴۳۲۲‬‬
‫‪ -٤‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۹۳ ،‬‬
‫‪203‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫ﺧﻮد را ﻣﺴﺘﺤﻜﻢ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬روﻣﻴﺎن در ﺷﻬﺮ و ﻣﻨﺎﻃﻖ اﻃﺮاف ﺑﻪ ﭼﭙﺎول و ﺗﺠﺎوز ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ و‬
‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﺟﺎ ﻛﻪ وارد ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬دﺳﺖ ﺑﻪ ﻏﺎرت اﻣﻮال و اﻳﺠﺎد آﺷﻮب و ﺑﻠﻮي ﻣﻲزدﻧﺪ ﺗﺎ‬
‫آنﻛﻪ دو ﺳﭙﺎه روم و اﺳﻼم در ﻣﻨﻄﻘﻪ »ﻧﻘﻴﻮس« از زﻣﻴﻦ و درﻳﺎ ﺑﺎ ﻫﻢ رودررو ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬دو‬
‫ﺳﭙﺎه ﻧﺨﺴﺖ ﺑﺎ ﭘﺮﺗﺎب ﺗﻴﺮ‪ ،‬ﻧﺒﺮد ﺑﺎ ﻫﻢ را آﻏﺎز ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ دو ﺳﭙﺎه در ﺳﺎﺣﻞ ﺑﻪ اداﻣﻪ‬
‫ﻧﺒﺮد ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬در ﺑﺤﺒﻮﺣﻪ ﺟﻨﮓ‪ ،‬ژﻧﺮاﻟﻲ روﻣﻲ‪ ،‬ﺑﺎ ﻟﺒﺎس و اﺳﻠﺤﻪ زرﻳﻦ وﺳﻮار ﺑﺮ‬
‫اﺳﺐ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻴﺪان ﻛﺎرزار آﻣﺪه و ﻫﻤﺎورد ﺧﻮاﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺮدي از ﻗﺒﻴﻠﻪ »زﺑﻴﺪ« ﺑﻪ ﻧﺎم »ﺣﻮﻣﻞ« ﺑﻪ‬
‫ﻧﺒﺮد ﺑﺎ او ﺷﺘﺎﻓﺖ‪ ،‬آندو ﻧﺨﺴﺖ ﺑﺎ ﻧﻴﺰهﻫﺎﻳﺸﺎن ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﺒﺎرزه ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻧﻴﺰه را رﻫﺎ‬
‫ﻛﺮده و ﺑﺎ ﺷﻤﺸﻴﺮ ﺑﺎ ﻫﻢ ﺟﻨﮕﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬در اﺛﻨﺎي ﻛﺎرزار آندو‪ ،‬ﻋﻤﺮو ﻣﺪام ﻧﺎم ﺣﻮﻣﻞ را ﺻﺪا‬
‫ﻣﻲزد و او ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻧﺪاي ﻋﻤﺮو ﻟﺒﻴﻚ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ ،‬ﻫﺮ دو ﺳﭙﺎه ﺑﺮ ﺳﺎﺣﻞ رود ﻧﻴﻞ ﻧﻈﺎرهﮔﺮ‬
‫اﻳﻦ ﻧﺒﺮد ﺳﻨﮕﻴﻦ ﻣﻴﺎن آن دو ﻣﺮد ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻧﺎﮔﻬﺎن ژﻧﺮال روﻣﻲ ﺑﻪ ﺣﻮﻣﻞ ﺣﻤﻠﻪور ﺷﺪ و‬
‫ﺑﺎ ﻫﻢ ﮔﻼوﻳﺰ ﺷﺪﻧﺪ اﻣﺎ ﺣﻮﻣﻞ ﺑﺎ زﻳﺮﻛﻲ ﺧﺎﺻﻲ‪ ،‬ﺧﻨﺠﺮي را ﻛﻪ در ﻛﻤﺮ ﻳﺎ ﺳﺎﻋﺪ ﺧﻮد‬
‫ﭘﻨﻬﺎن ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬درآورد و ﺑﺎ آن ﺑﻪ ﮔﻠﻮي ژﻧﺮال روﻣﻲ ﺿﺮﺑﻪ ﻣﺮگﺑﺎري وارد ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬ﺑﺎ‬
‫ﻣﺮگ آن ژﻧﺮال‪ ،‬ﺣﻮﻣﻞ ﺗﻤﺎم ‪‬ﺳﻠْﺐ او را ﺑﻪ ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺑﺮد‪ .‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻣﺮدان ﺷﺠﺎع ﺑﺴﻴﺎري‬
‫ﭼﻮن ﺣﻮﻣﻞ در آن روزﻫﺎي ﺳﺨﺖ‪ ،‬در ﻧﺒﺮد ﺑﺎ روﻣﻴﺎن و ﻛﻔﺎر ﺟﺎن ﺧﻮد را از دﺳﺖ‬
‫دادﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺎ ﺷﺠﺎﻋﺖ و رﺷﺎدت ﺗﻤﺎم ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ اﺳﻜﻨﺪرﻳﻪ را ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﻓﺘﺢ‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و ﻣﻨﻮﻳﻞ‪ ،‬ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه روﻣﻴﺎن و ﺑﺴﻴﺎري دﻳﮕﺮ از ﻟﺸﻜﺮﻳﺎن روم را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -3‬ارزش ﻏﻨﺎﻳﻢ و ﺳﻬﻢ ﺑﻴـﺖاﻟﻤـﺎل از آنﻫـﺎ در ﻳﻜـﻲ از ﻓﺘﻮﺣـﺎت دوران ﺧﻼﻓـﺖ‬


‫ﻋﺜﻤﺎنس‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﻤﻠﻚ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻤﻪ‪ ،‬رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺟﺰو ﻟﺸﻜﺮ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻮدﻳﻢ و ﭘﺲ از‬
‫ﻓﺘﻮﺣﺎﺗﻲ ﻛﻪ در آﻓﺮﻳﻘﺎ ﺑﻪ دﺳﺖ آوردﻳﻢ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﻏﻨﺎﻳﻢ ﺑﺴﻴﺎري ﺷﺪﻳﻢ؛ ﭼﻮن ﻋﺒﺪاﷲ‬
‫ﺧُﻤﺲ ﻏﻨﺎﻳﻢ را ﺧﺎرج ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﻘﻴﻪ ﻏﻨﺎﻳﻢ را در ﻣﻴﺎن ﺳﺮﺑﺎزان ﺧﻮد ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺮد‬
‫ﺳﻮاره‪ ،‬ﺳﻪ ﻫﺰار دﻳﻨﺎر داد ﻛﻪ دو ﻫﺰار دﻳﻨﺎر آن ﺳﻬﻢ اﺳﺐ او ﺑﻮد و ﺳﻬﻢ ﻫﺮ ﻣﺮد ﭘﻴﺎده‬
‫ﻧﻴﺰ ﻳﻚ ﻫﺰار دﻳﻨﺎر ﺷﺪ‪ ،‬ﺳﻬﻢ ﻣﺮدي را ﻫﻢ ﻛﻪ در ﻣﻨﻄﻘﻪ »ذات اﻟﺤ‪‬ﻤﺎم« ﻓﻮت ﻛﺮده ﺑﻮد‬

‫‪ -١‬ﻓﺘﻮﺡ ﻣﺼﺮ ﻭ ﺍﺧﺒﺎﺭﻫﺎ‪ ۱۱۹ ،‬ﻭ‪.۱۲۰‬‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪204‬‬

‫ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻮادهي او ﺗﺤﻮﻳﻞ داد‪ ،1‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ در آن روز ﺳﭙﺎه ﻋﺒﺪاﷲ‬
‫ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﻣﺘﺸﻜﻞ از ﺑﻴﺴﺖ ﻫﺰار ﺳﺮﺑﺎز ﻣﻲﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﺎنﻃﻮر ﻛﻪ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﺑﺮاﺳﺎس دﺳﺘﻮر ﻗﺮآن ﻳﻚ ﭘﻨﺠﻢ ﻏﻨﺎﻳﻢ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‬
‫اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ M  L  K  J  I  H  G  F  E  D  C  B  A m‬‬

‫‪ \ [ Z Y X W V U T S R  Q P O N‬‬

‫]^_`‪ ldcba‬ﺍﻷﻧﻔﺎﻝ‪٤١ :‬‬


‫))اي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن!( ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻏﻨﺎﺋﻤﻲ را ﻛﻪ ﻓﺮاﭼﻨﮓ ﻣﻲآورﻳﺪ‪ ،‬ﻳﻚ ﭘﻨﺠﻢ آن‬
‫ﻣﺘﻌﻠّﻖ ﺑﻪ ﺧﺪا و ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ و ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪان )ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ( و ﻳﺘﻴﻤﺎن و ﻣﺴﺘﻤﻨﺪان و واﻣﺎﻧﺪﮔﺎن در‬
‫راه اﺳﺖ‪) .‬ﺳﻬﻢ ﺧﺪا و رﺳﻮل ﺑﻪ ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻋﺎﻣ‪‬ﻪاي اﺧﺘﺼﺎص دارد ﻛﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ در زﻣﺎن‬
‫ﺣﻴﺎت ﺧﻮد ﻣﻘﺮّر ﻣﻲدارد ﻳﺎ ﭘﻴﺸﻮاي ﻣﺆﻣﻨﺎن ﺑﻌﺪ از او ﻣﻌﻴ‪‬ﻦ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﺑﻘﻴ‪‬ﻪ ﻳﻚ ﭘﻨﺠﻢ‬
‫ﻫﻢ ﺻﺮف اﻓﺮاد ﻣﺬﻛﻮر ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﭼﻬﺎر ﭘﻨﺠﻢ ﺑﺎﻗﻴﻤﺎﻧﺪه ﻧﻴﺰ ﻣﻴﺎن رزﻣﻨﺪﮔﺎن ﺣﺎﺿﺮ در‬
‫ﺻﺤﻨﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ دﺳﺘﻮر ﻋﻤﻞ ﺷﻮد( اﮔﺮ ﺑﻪ ﺧﺪا و ﺑﺪاﻧﭽﻪ ﺑﺮ ﺑﻨﺪه‬
‫ﺧﻮد در روز ﺟﺪاﺋﻲ )ﻛﻔﺮ از اﻳﻤﺎن‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ در ﺟﻨﮓ ﺑﺪر‪ ،‬روز ﻫﻔﺪﻫﻢ ﻣﺎه رﻣﻀﺎن ﺳﺎل‬
‫دوم ﻫﺠﺮي( ﻧﺎزل ﻛﺮدﻳﻢ اﻳﻤﺎن دارﻳﺪ‪ .‬روزي ﻛﻪ دو ﮔﺮوه )ﻣﺆﻣﻨﺎن و ﻛﺎﻓﺮان( روﻳﺎروي‬
‫ﺷﺪﻧﺪ )و ﺑﺎ ﻫﻢ ﺟﻨﮕﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﮔﺮوه اﻧﺪك ﻣﺆﻣﻨﺎن‪ ،‬ﺑﺮ ﺟﻤﻊ ﻛﺜﻴﺮ ﻛﺎﻓﺮان‪ ،‬در ﭘﺮﺗﻮ ﻣﺪد‬
‫اﻟﻬﻲ ﭘﻴﺮوز ﺷﺪﻧﺪ( و ﺧﺪا ﺑﺮ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺗﻮاﻧﺎ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت رﺳﻮل ﺧﺪاص و در ﻋﻬﺪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪﻳﻖ‪ ،‬ﺳﻬﻢ رﺳﻮل و ذواﻟﻘﺮﺑﻲ‬
‫ﺣﺬف و ﺑﻪ ﺧﺮﻳﺪ اﺳﻠﺤﻪ و اﺳﺐ اﺧﺘﺼﺎص ﻳﺎﻓﺖ؛ ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ در دوران ﺧﻼﻓﺖ‬
‫ﺧﻮﻳﺶ از اﻳﻦ روش ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻘﻴﻪ ﻏﻨﺎﻳﻢ ﻛﻪ ﭼﻬﺎر ﭘﻨﺠﻢ آن را ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻲﺷﻮد در‬
‫ﻣﻴﺎن ﻓﺎﺗﺤﺎن ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮد؛ ﺣﺎل اﮔﺮ در ﻓﺘﻮﺣﺎت آﻓﺮﻳﻘﺎ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺳﺮﺑﺎز‬
‫ﺳﻮاره‪ ،‬ﺳﻪ ﻫﺰار دﻳﻨﺎر و ﺑﻪ ﻫﺮ ﺳﺮﺑﺎز ﭘﻴﺎده‪ ،‬ﻳﻚ ﻫﺰار دﻳﻨﺎر ﺳﻬﻢ داده اﺳﺖ و ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ‬
‫ﺑﻪ ﺗﻌﺪاد ﺳﺮﺑﺎزان ﻛﻪ ﺣﺪود ﺑﻴﺴﺖ ﻫﺰار ﻧﻔﺮ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﻓﺮض ﺷﻮد ﺗﻨﻬﺎ دو ﻫﺰار ﻧﻔﺮ‬
‫آﻧﺎن ﻣﺮﻛﺐ داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮان ﻣﻴﺰان ﻏﻨﺎﻳﻢ و ﺳﻬﻢ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل را ﺣﺴﺎب ﻛﺮد‪ ،‬اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ‬

‫‪ -١‬ﳘﺎﻥ‪.۱۲۵ ،‬‬
‫‪205‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫ﻛﻪ در ازاي ﺳﺮﺑﺎزان ﺳﻮاره‪ ،‬ﺷﺶ ﻣﻴﻠﻴﻮن دﻳﻨﺎر و در ازاي ﻫﻴﺠﺪه ﻫﺰار ﺳﺮﺑﺎز ﭘﻴﺎده‪،‬‬
‫ﻫﻴﺠﺪه ﻣﻴﻠﻴﻮن دﻳﻨﺎر ودر ﻣﺠﻤﻮع ﺑﻴﺴﺖ و ﭼﻬﺎر ﻣﻴﻠﻴﻮن دﻳﻨﺎر ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺳﻬﻢ آن ﻟﺸﻜﺮ‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ؛ ﺣﺎل ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﻗﺒﻞ از ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻏﻨﺎﻳﻢ‪ ،‬ﺧﻤﺲ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد‪،‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﭘﻲ ﻣﻲﺑﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺠﻤﻮع ﻏﻨﺎﻳﻢ‪ ،‬ﺳﻲ ﻣﻴﻠﻴﻮن دﻳﻨﺎر ﺑﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺶ ﻣﻴﻠﻴﻮن آن‬
‫‪1‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﻬﻢ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﺑﻪ دوﻟﺖ ﺗﺤﻮﻳﻞ ﮔﺮدﻳﺪ‪.‬‬

‫‪ -4‬ﻣﻮارد ﻫﺰﻳﻨﻪي ﺧﻤﺲ ﻏﻨﺎﻳﻢ‬


‫ﺑﺮاﺳﺎس آﻳﻪ ﺧﻤﺲ‪ ،‬اﻳﻦ ﺳﻬﻢ از آنِ رﺳﻮل ﺧﺪاص‪ ،‬ذواﻟﻘﺮﺑﻲ‪ ،‬اﻳﺘﺎم‪ ،‬ﻓﻘﺮا و ﻣﺴﺎﻛﻴﻦ و‬
‫ﻣﺴﺎﻓﺮان ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﻓﻮت رﺳﻮل ﺧﺪاص‪ ،‬ﺳﻬﻢ رﺳﻮل و ذواﻟﻘﺮﺑﻲ را ﺑﻪ‬
‫ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﺑﺎزﮔﺮداﻧﻴﺪ ﺗﺎ آنرا ﺻﺮف ﺧﺮﻳﺪ اﺳﻠﺤﻪ و اﺳﺐ ﻧﻤﺎﻳﺪ؛ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻋﻤﺮ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ روش را در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﺳﻬﻢ رﺳﻮل و ذواﻟﻘﺮﺑﻲ را در راه ﺟﻬﺎد و ﺧﺮﻳﺪ‬
‫‪2‬‬
‫اﺳﻠﺤﻪ و اﺳﺐ ﻫﺰﻳﻨﻪ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -5‬ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ ﻋﺜﻤﺎنس در ﺗﺠﻬﻴﺰ و ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻓﺘﻮﺣﺎت اﺳﻼم‬


‫در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺗﻌﺪادي از ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻓﺘﺢ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬دﺳﺖ ﺑﻪ ﺷﻮرش‬
‫ﻋﻠﻴﻪ ﺧﻼﻓﺖ زدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﺗﻮاﻧﺴﺖ آﻧﺎن را ﻣﻠﺰم ﺑﻪ رﻋﺎﻳﺖ ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺧﻮد و‬
‫اﻃﺎﻋﺖ از دوﻟﺖ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﻋﻨﺎﻳﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺸﻜﻼت و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﮔﺴﺘﺮش ﻓﺘﻮﺣﺎت در دوران او‪،‬‬
‫ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ اﻳﻦ را اﻋﻼم ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻮﻓﻘﻴﺖآﻣﻴﺰ‬
‫ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬دﺳﺘﮕﺎه او در ﻛﻨﺎر ﺗﺠﻬﻴﺰ و ﺗﻘﻮﻳﺖ ﺳﭙﺎﻫﻴﺎن اﺳﻼم و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻓﺘﻮﺣﺎت‪ ،‬ﺧﻤﺲ‬
‫ﻏﻨﺎﻳﻢ ﻋﻈﻴﻤﻲ را ﺑﻪ دﺳﺖ آورد‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﻪ ﻋﻼوه ﺟﺰﻳﻪ اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ و ﺧﺮاج زﻣﻴﻦﻫﺎي آﻧﺎن و‬
‫‪3‬‬
‫ﻧﻴﺰ زﻛﺎت ﺧﻴﻞ ﻋﻈﻴﻢ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ اﻳﻦ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﻛﻢﻧﻈﻴﺮ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۹۵ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﺎﻥ‪.۹۷ ،‬‬
‫‪ -٣‬ﳘﺎﻥ‪.۹۹ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪206‬‬

‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬درآﻣﺪﻫﺎي ﺣﺎﺻﻞ از ﺟﺰﻳﻪ در زﻣﺎن ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎنس‬

‫‪ -1‬ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻗﻮاﻧﻴﻦ و ﻣﻘﺮرات ﭘﺮداﺧﺖ ﺟﺰﻳﻪ در ﻋﻬﺪ اﻳﺸﺎن‬


‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻗﻮاﻧﻴﻦ و ﻣﻘﺮرات ﺟﺰﻳﻪ و ﻧﻈﺎم اﺟﺮاي اﻳﻦ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻛﻪ در زﻣﺎن ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎبس‬
‫ﺗﺪوﻳﻦ ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬در زﻣﺎن ﻋﺜﻤﺎنس ﻧﻴﺰ اﺟﺮا ﻣﻲﺷﺪ؛ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪﻫﺎي‬
‫ﺻﻠﺤﻲ ﻛﻪ در دوران ﻗﺒﻞ از اﻳﺸﺎن ﻣﻴﺎن اﻫﻞ ذﻣﻪ و ﺣﻜﻮﻣﺖ‪ ،‬ﺑﺴﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﻣﺎﻧﺪ‬
‫‪1‬‬
‫و ﺑﻪ ﺗﺄﻣﻴﻦ ﺣﻘﻮق آﻧﺎن ﻣﺒﺎدرت ﻣﻲورزﻳﺪ‪.‬‬

‫‪ -2‬ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﻳﻲ از درآﻣﺪﻫﺎي ﺟﺰﻳﻪ در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎنس‬


‫اﻟﻒ‪ :‬در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬وﻟﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ آذرﺑﺎﻳﺠﺎن ﻟﺸﻜﺮ ﻛﺸﻴﺪ‪ ،‬ﺗﺎ از آﻧﺎن ﻣﺒﻠﻎ‬
‫ﻫﺸﺘﺼﺪ ﻫﺰار درﻫﻢ ﺟﺰﻳﻪاي را ﻛﻪ از زﻣﺎن ﻋﻤﺮ ﭘﺮداﺧﺖ ﻧﻜﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎزﺳﺘﺎﻧﺪ و آﻧﺎن‬
‫‪2‬‬
‫ﻧﻴﺰ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺗﻦ دادﻧﺪ‪.‬‬
‫ب‪ :‬ﭼﻮن ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ را ﺑﻪ آﻓﺮﻳﻘﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ ،‬اﺳﻘﻔﻒ اﻋﻈﻢ آنﺟﺎ ﻧﺨﺴﺖ‬
‫ﺑﺎ ﺷﺮط ﭘﺮداﺧﺖ ﺟﺰﻳﻪاي ﻣﻌﺎدل دو ﻣﻴﻠﻴﻮن و ﭘﺎﻧﺼﺪ و ﺑﻴﺴﺖ ﻫﺰار دﻳﻨﺎر ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﷲ‬
‫ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ داد و ﻋﺒﺪاﷲ ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ را ﺑﻪ ﺷﺮط ﭘﺮداﺧﺖ ﺟﺰﻳﻪاي ﺑﺮاﺑﺮ ﺳﻴﺼﺪ ﻫﺰار‬
‫ﻗﻨﻄﺎر ﻃﻼ از ﺟﺎﻧﺐ ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن ﻗﺒﻮل ﻧﻤﻮد )و ﺷﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﻣﻘﺪار ﻃﻼ ﻣﻌﺎدل ﻣﺒﻠﻎ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ‬
‫‪3‬‬
‫ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ج‪ :‬ﻣﺮدم ﻗﺒﺮس ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺟﺰﻳﻪاي ﻣﻌﺎدل ﻫﻔﺖ ﻫﺰار دﻳﻨﺎر را ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫‪4‬‬
‫ﺑﭙﺮدازﻧﺪ‪.‬‬
‫د‪ :‬ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﺎ ﻣﺮدم ﮔﺮﮔﺎن ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ ﻧﻤﻮد‪ .‬آﻧﺎن ﻧﻴﺰ ﮔﺎه ﺻﺪ ﻫﺰار‪ ،‬ﮔﺎه‬
‫‪5‬‬
‫دوﻳﺴﺖ ﻫﺰار و ﮔﺎه ﻧﻴﺰ ﺳﻴﺼﺪ ﻫﺰار دﻳﻨﺎر را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺟﺰﻳﻪ ﭘﺮداﺧﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﳘﺎﻥ‪.۱۰۳ ،‬‬
‫‪ -٢‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۲۴۶/۵‬‬
‫‪ -٣‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۲۵۵/۵‬‬
‫‪ -٤‬ﳘﺎﻥ)‪.(۲۶۱/۵‬‬
‫‪ -٥‬ﳘﺎﻥ )‪.(۲۶۶/۵‬‬
‫‪207‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫ﻫ‪ :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬ﻧﻴﺸﺎﺑﻮر را ﻓﺘﺢ ﻛﺮد‪ ،‬ﭘﻴﻐﺎﻣﻲ ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺐ ﻣﺮدم ﻣﺮو‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ ﺑﺪون ﺟﻨﮓ ﺗﺴﻠﻴﻢ او ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬آﻧﺎن ﻧﻴﺰ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻪ ﺷﺮط‬
‫‪1‬‬
‫درﻳﺎﻓﺖ دو ﻣﻴﻠﻴﻮن دﻳﻨﺎر ﺟﺰﻳﻪ ﺑﺎ آﻧﺎن ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﻋﺒﺪاﷲ ﻧﻴﺰ ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫و‪ :‬ﭼﻮن اﺣﻨﻒ ﺑﻦ ﻗﻴﺲ‪ ،‬ﺑﻠﺦ را ﺑﻪ ﻣﺤﺎﺻﺮه ﺳﭙﺎه ﺧﻮد درآورد‪ .‬ﻣﺮدم آن‪ ،‬ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ اﺣﻨﻒ ﺑﻦ ﻗﻴﺲ ﺑﻪ ﺷﺮط درﻳﺎﻓﺖ ﭼﻬﺎرﺻﺪ ﻫﺰار دﻳﻨﺎر ﺑﺎ آﻧﺎن ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ ﻛﻨﺪ‪،‬‬
‫اﺣﻨﻒ ﺑﻦ ﻗﻴﺲ ﻧﻴﺰ ﭘﺴﺮ ﻋﻤﻮي ﺧﻮد‪ ،‬اُﺳﻴﺪ ﺑﻦ ﻣﺘﺸﻤﺲ را ﺑﺮ آﻧﺎن ﮔﻤﺎﺷﺖ ﺗﺎ ﻣﺒﻠﻎ‬
‫‪2‬‬
‫ﺟﺰﻳﻪ را درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -3‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺎ ﻧﺠﺮاﻧﻴﺎن را ﺗﻤﺪﻳﺪ ﻛﺮد‬


‫ﻧﺒﻲ ﺧﺪاص ﺑﺎ اﻫﻞ ﻧﺠﺮان ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪاي ﺑﺮ ﺻﻠﺢ ﻣﻴﺎن ﻃﺮﻓﻴﻦ و ﭘﺮداﺧﺖ ﺟﺰﻳﻪ از ﺟﺎﻧﺐ‬
‫اﻫﻞ ﻧﺠﺮان ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از اﻳﺸﺎن اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻧﻴﺰ آنرا ﻣﺤﺘﺮم ﺷﻤﺮد‪ .‬ﺑﺎ ﺑﻪ‬
‫ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪن ﻋﻤﺮ‪ ،‬او اﻫﻞ ﺗﺠﺮان را از ﻧﺠﺮان ﻳﻤﻦ ﺑﻪ ﻧﺠﺮان ﻋﺮاق ﻛﻮﭼﺎﻧﻴﺪ ﺗﺎ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن از ﺷﺮ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎي آﻧﺎن در اﻣﺎن ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎز ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ اﻳﺸﺎن ﺑﺎ رﺳﻮل‬
‫‪3‬‬
‫ﺧﺪاص ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻮن ﻋﻤﺮ در ﮔﺬﺷﺖ و ﻋﺜﻤﺎن ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ او ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺰرﮔﺎن ﻧﺠﺮان ﻧﺰد ﻋﺜﻤﺎن آﻣﺪﻧﺪ‬
‫و ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎ و ﺷﻜﻮاﺋﻴﻪﻫﺎي ﺧﻮد را ﺑﻪ او ﻋﺮض ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬او ﻧﻴﺰ ﻧﺎﻣﻪاي را ﺑﺎ اﻳﻦ‬
‫ﻣﻀﻤﻮن‪ ،‬ﺧﻄﺎب ﺑﻪ وﻟﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ‪ ،‬اﻣﻴﺮ ﻛﻮﻓﻪ‪ ،‬ارﺳﺎل ﻧﻤﻮد‪» :‬ﺑﺴﻢ اﷲ‪ ،‬از ﺑﻨﺪه ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﺑﺰرگ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن‪ ،‬اﻣﻴﺮﻣﺆﻣﻨﺎن‪ ،‬ﺑﻪ وﻟﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ‪ ،‬ﺳﻼم و درود ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺑﺎد‪،‬‬
‫ﺳﭙﺎس را ﺧﺪاي ﻛﻪ ﺟﺰ او ﻫﻴﭻ ﻣﻌﺒﻮد دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ ،‬اﺳﻘﻒ و ﺑﺰرﮔﺎن‬
‫ﻧﺠﺮان ﻧﺰد ﻣﻦ آﻣﺪهاﻧﺪ و از ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ ﺧﻮد ﺑﺎ ﻋﻤﺮ ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮدﻧﺪ و از ﻣﺸﻜﻼﺗﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺮ ﺳﺮﺷﺎن آوردهاﻧﺪ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻦ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﻛﺎﺳﺘﻦ ﻣﻴﺰان ﺟﺰﻳﻪ آﻧﺎن‪ ،‬ﺧﻮد را‬
‫ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺑﻪ ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﺎ آﻧﺎن ﻧﻤﻮدم‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺗﻮ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ آﻧﺎن ﺑﻪ ﻧﻴﻜﻲ رﻓﺘﺎر ﻛﻦ ﻛﻪ آﻧﺎن‬

‫‪ -١‬ﳘﺎﻥ )‪.(۳۱۸/۵‬‬
‫‪ -٢‬ﳘﺎﻥ )‪.(۳۰۷/۵‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﳋﺮﺍﺝ‪ ،‬ﺃﺑﻮﻳﻮﺳﻒ‪.۷۴ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪208‬‬

‫اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ و در ﭘﻨﺎه ﻣﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬درﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ ﻋﻤﺮ دﻗﺖ ﻛﻦ و ﺑﻪ ﻣﻔﺎد آن ﻋﻤﻞ ﻧﻤﺎ‪ ،‬و‬
‫‪1‬‬
‫اﻟﺴﻼم‪«.‬‬
‫‪2‬‬
‫اﻳﻦ اﺗﻔﺎق در ﻧﻴﻤﻪ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﺎل ﺑﻴﺴﺖ و ﻫﻔﺖ ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت رخ داد‪.‬‬
‫از ﻣﻄﺎﻟﺐ ﭘﻴﺸﻴﻦ اﻳﻦ ﻣﻮارد آﺷﻜﺎر ﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬
‫اﻟﻒ‪ :‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص و اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ ﺑﺎ اﻫﻞ ﻧﺠﺮان ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﻣﺎﻧﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻋﻠّﺖ آن را ﺑﺎﻳﺪ در اﺳﻼم ﺟﺴﺘﺠﻮ ﻛﺮد‪ ،‬آنﺟﺎ ﻛﻪ وﻓﺎي ﺑﻪ ﻋﻬﺪ و ﭘﻴﻤﺎﻧﻲ را ﺑﺮ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن واﺟﺐ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ب‪ :‬از ﻣﻴﺰان ﺟﺰﻳﻪ آﻧﺎن ﻛﺎﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ آﻧﺎن اﺟﺎزه داد ﺗﺎ در ﻧﺠﺮان ﻋﺮاق ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ و وﻟﻴﺪ‬
‫را ﻣﻮﻇﻒ ﻧﻤﻮد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻣﻔﺎد ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﺎ اﻳﺸﺎن ﻋﻤﻞ ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﺑﺎ ﻧﺠﺮاﻧﻴﺎن ﺑﻪ ﻧﻴﻜﻲ‬
‫‪3‬‬
‫رﻓﺘﺎر ﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -4‬اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲﻛﻪ ﺟﺰﻳﻪ ﺧﻮﻳﺶ را ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﻨﻨﺪ درﺣﻤﺎﻳﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻣﺠﺪداً اﺳﻜﻨﺪرﻳﻪ را ﻓﺘﺢ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬اﻣﻮال ﻣﺮدم ﻣﻨﺎﻃﻖ‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ را ﻛﻪ روﻣﻴﺎن ﻏﺎرت ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﺟﻤﻊ ﻛﺮد‪ ،‬ﻣﺮدم آن ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻧﺰد او آﻣﺪﻧﺪ و ﺑﺪو‬
‫ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻛﻪ روﻣﻴﺎن ﺑﻪ آﻧﺎن ﺣﻤﻠﻪ ﻛﺮدﻧﺪ و اﻣﻮاﻟﺸﺎن را ﻏﺎرت ﻧﻤﻮدﻧﺪ اﻣﺎ آﻧﺎن ﭘﻴﻤﺎن ﺧﻮد‬
‫را ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻧﻘﺾ ﻧﻨﻤﻮدﻧﺪ و از روﻣﻴﺎن ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻧﻜﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮو ﻧﻴﺰ دﺳﺘﻮر داد ﻛﻪ ﻫﺮ‬
‫ﻛﺲ دﻟﻴﻠﻲ ﺑﻴﺎورد ﻛﻪ آن اﻣﻮال ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ اوﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ آنﻫﺎ را ﺑﺮدارد و ﻣﺮدم ﻧﻴﺰ ﻫﺮ‬
‫ﻳﻚ ﺑﺎ دادن ﻧﺸﺎﻧﻲﻫﺎي آن اﻣﻮال و آوردن دﻻﻳﻞ ﺧﻮد‪ ،‬اﻣﻮال ﺧﻮﻳﺶ را از ﻋﻤﺮو‬
‫ﺗﺤﻮﻳﻞ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﺗﻌﺪادي از آﻧﺎن ﻋﻤﺮو را ﺳﺮزﻧﺶ ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﭼﺮا ﻋﻤﺮو از آﻧﺎن‬
‫ﻛﻪ در ﻛﻨﻒ ﺣﻤﺎﻳﺖ اﺳﻼم ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﺮ ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ ﺧﻮد ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﭘﻴﺎﺑﻨﺪ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬در ﺑﺮاﺑﺮ‬
‫‪4‬‬
‫روﻣﻴﺎن ﺣﻤﺎﻳﺖ وﺣﻔﺎﻇﺖ ﻧﻨﻤﻮد وآﻧﺎن را در ﺑﺮاﺑﺮ روﻣﻴﺎن‪ ،‬ﺑﻲدﻓﺎع رﻫﺎ ﻛﺮد‪.‬‬

‫‪ ١‬ﺍﳋﺮﺍﺝ‪ ،‬ﺃﺑﻮﻳﻮﺳﻒ‪.۷۴ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﺎﻥ‪.۱۰۵ ،‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﺎﻥ‪.۱۰۵ ،‬‬
‫‪ -٤‬ﳘﺎﻥ‪.۱۰۶ ،‬‬
‫‪209‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫اﮔﺮ ﺑﻪ ﻧﻈﺎم ﺟﺰﻳﻪ‪ ،‬ﻧﻈﺮي دﻗﻴﻖ ﺑﻴﺎﻧﺪازﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻧﻈﺎم اﻫﻞ ذﻣﻪ ﺑﺎ‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ ﺟﺰﻳﻪ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﺣﻘﻮﻗﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﺎﻳﺪ در ﻋﻴﻦ ﺣﻔﺎﻇﺖ از آﻧﺎن ﺑﻪ‬
‫آن ﺣﻘﻮق ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﻫﻞ ذﻣﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﺗﻌﻬﺪي ﻧﺪارﻧﺪ ﻛﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ دﺷﻤﻨﺎن اﺳﻼم از‬
‫‪1‬‬
‫اﺳﻼم و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن دﻓﺎع ﻛﻨﻨﺪ و در ﺻﻒ آﻧﺎن ﺑﺎ دﺷﻤﻨﺎﻧﺸﺎن ﻛﺎرزار ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -5‬ﻣﺸﺎرﻛﺖ اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ در ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﻲ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻼﻓﺖ‬


‫ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﻮن ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص‪ ،‬در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻣﺠﺪداً اﺳﻜﻨﺪرﻳﻪ را ﻓﺘﺢ‬
‫ﻧﻤﻮد‪» ،‬ﻃﻠﻤﺎ«‪ ،‬اﻣﻴﺮ ﻣﻨﻄﻘﻪ »إﺧﻨﺎ« ﻧﺰد ﻋﻤﺮو آﻣﺪ و از او ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ ﻣﺒﻠﻎ ﺟﺰﻳﻪاي را ﻛﻪ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ او و ﻣﺮدﻣﺶ ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮو ﺑﺪو ﺟﻮاب داد‪ :‬ﺷﻤﺎ اﻫﻞ ذﻣﻪ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺧﺰاﻧﻪ دوﻟﺖ ﻣﺎ ﻫﺴﺘﻴﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ وﻗﺖ ذﺧﺎﻳﺮ اﻳﻦ ﺧﺰاﻧﻪ ﻛﺎﻫﺶ ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬ﺗﻌﻬﺪ و وﻇﺎﻳﻒ‬
‫ﻣﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺰ ﻛﺎﻫﺶ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪» ،‬ﻃﻠﻤﺎ« ﺑﺎ ﻋﺼﺒﺎﻧﻴﺖ از آنﺟﺎ ﺧﺎرج ﺷﺪ و ﺑﻪ‬
‫روﻣﻴﺎن ﭘﻴﻮﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺟﻨﮓ ﺗﻤﺎم ﺷﺪ و ﻃﻠﻤﺎ ﺑﻪ اﺳﺎرت ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن درآﻣﺪ‪ ،‬او را‬
‫ﻧﺰد ﻋﻤﺮو ﺑﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﺣﻜﻤﻲ در ﻣﻮرد او ﺻﺎدر ﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻋﻤﺮو‪ ،‬ﺑﺮﺧﻼف اﻧﺘﻈﺎر ﻣﺮدم‪،‬‬
‫ﺗﺎﺟﻲ ﺑﺮ ﺳﺮ او ﻧﻬﺎد و ﻋﺒﺎﻳﻲ ارﻏﻮاﻧﻲ رﻧﮓ ﺑﺮ ﺗﻦ او ﻧﻤﻮد و ﺑﺪو ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺎﻧﻨﺪ دﻳﮕﺮ‬
‫ﺣﻀّﺎر ﻣﺠﻠﺲ‪ ،‬ﺑﺎ وﻗﺎر و ﻣﺘﺎﻧﺖ‪ ،‬ﻧﺰد ﻣﻦ ﺑﻴﺎ‪ ،‬ﻃﻠﻤﺎ ﻛﻪ اﻳﻦ رﻓﺘﺎر ﻣﺤﺒﺖآﻣﻴﺰ ﺑﺎ اﺳﻴﺮي‬
‫ﭼﻮن او را دﻳﺪ‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺖ‪ ‬ﺟﺰﻳﻪ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ ﺻﻠﺢ ﺑﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻮن از‬
‫او ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ‪ :‬اﮔﺮ اﺳﻴﺮ اﻣﭙﺮاﺗﻮر روم ﻣﻲﺷﺪي ﭼﻪ ﺑﺮ ﺳﺮت ﻣﻲآﻣﺪ؟ او ﺟﻮاب داد در آن‬
‫‪2‬‬
‫ﺻﻮرت او ﺣﺘﻤﺎً ﻣﺮا ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ دﻗﺖ در ﺳﺨﻨﺎن ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﺑﻪ ﻃﻠﻤﺎ ﺑﻴﺎﻧﺪﻳﺶ ﻛﻪ در ﻣﻮرد اﻫﻞ ذﻣ‪‬ﻪ و ﺟﺰﻳﻪ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺖ‪» :‬ﺷﻤﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺧﺰاﻧﻪ ﻣﺎ ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬ﻫﺮﭼﻪ ﻣﺸﻜﻼت ﺑﺮ ﻣﺎ ﺷﺪت ﮔﻴﺮﻧﺪ ﭘﻮل‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮي را از اﻳﻦ ﺧﺰاﻧﻪ ﺑﺮﻣﻲدارﻳﻢ‪ ،‬و ﻫﺮﭼﻪ ﻣﺸﻜﻼت ﻛﺎﻫﺶ ﻳﺎﺑﻨﺪ ﻣﺎ ﻧﻴﺰ ﭘﻮل ﻛﻤﺘﺮي‬
‫را از اﻳﻦ ﺧﺰاﻧﻪ ﺑﺮﻣﻲدارﻳﻢ‪ «.‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ اﺻﻮﻟﻲ و ﻣﺒﺎدي ﺳﻴﺎﺳﺘﻬﺎي ﻣﺎﻟﻲ ﻋﻬﺪ ﻋﻤﺎن را‬
‫در ﻣﻮارد زﻳﺮ ﺧﻼﺻﻪ ﻧﻤﻮد‪:‬‬

‫‪ -١‬ﳘﺎﻥ‪.۱۰۶ ،‬‬
‫‪ -٢‬ﻓﺘﻮﺡ ﻣﺼﺮ ﻭ ﺃﺧﺒﺎﺭﻫﺎ‪.۱۰۲ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪210‬‬

‫اﻟﻒ‪ :‬اﻫﻞ ذﻣﻪ ﺑﺎ ﭘﺮداﺧﺖ ﺟﺰﻳﻪ‪ ،‬در ﻣﻴﺰان ذﺧﺎﻳﺮ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ؛ آﻧﺎن‬
‫ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ ﺧﺰاﻧﻪاﻳﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان ﺟﺰﻳﻪ‪ ،‬ﺳﻬﻢ ﺧﻮد را از اﻣﻮال آﻧﺎن‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫ب‪ :‬اﻳﻦ ﺳﻬﻢ اﻫﻞ ذﻣﻪ در ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‪ ،‬ﺗﺤﺖ ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻣﻌﻨﺎ ﻛﻪ ﻫﺮ وﻗﺖ ﻣﺸﻜﻼت و ﻣﺴﺎﻳﻞ دوﻟﺖ ﺷﺪت ﻳﺎﺑﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻴﺰان ﺟﺰﻳﻪ ﻧﻴﺰ اﻓﺰاﻳﺶ‬
‫ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ و اﮔﺮ ﺷﺪت اﻳﻦ ﻣﺸﻜﻼت ﻓﺮوﻛﺶ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻴﺰان ﺟﺰﻳﻪ ﻧﻴﺰ ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪.‬‬
‫ج‪ :‬اﻳﻦ ﻧﻮﺳﺎﻧﺎت در ﻣﻴﺎن ﺟﺰﻳﻪ از اﺻﻞ ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﻣﺮدم در ﻣﺸﻜﻼت دوﻟﺖ‬
‫ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬آﻧﺎن ﺑﻪ ﻣﻴﺰان ﺗﻮان و اﺳﺘﻄﺎﻋﺖ ﺧﻮد‪ ،‬در ﺗﺤﻤ‪‬ﻞ ﺑﺎر ﺳﻨﮕﻴﻦ‬
‫اﻳﻦ ﻣﺸﻜﻼت ﺳﻬﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺧﻮد‪ ،‬از ﻣﺼﺎدﻳﻖ اﺟﺮاي ﻋﺪاﻟﺖ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ اﻳﻦ اﺻﻮل و ﻣﺒﺎدي ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ ﺑﺎ رﻋﺎﻳﺖ ﺗﻤﺎم وﺻﺎﻳﺎي رﺳﻮل ﺧﺪاص‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ داﺷﺘﻦ ﺑﺮﺧﻮرد و رﻓﺘﺎر ﻧﻴﻚ ﺑﺎ اﻫﻞ ذﻣﻪ ﺑﻪ اﺟﺮا درآﻳﻨﺪ‪.‬‬

‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬درآﻣﺪﻫﺎي ﺣﺎﺻﻞ از ﺧﺮاج و ﻋ‪‬ﺸﺮﻳ‪‬ﻪ ﻣﺎل اﻟﺘﺠﺎره در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎنس‬

‫‪ -1‬ﺧﺮاج ﻳﺎ ﺟﺰﻳﻪ‬
‫ﺑﺎ ﮔﺴﺘﺮش ﻓﺘﻮﺣﺎت در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬زﻣﻴﻦﻫﺎي ﻗﺎﺑﻞ ﻛﺸﺖ ﺑﺴﻴﺎري‬
‫ﺗﺤﺖ ﺗﺼﺮف ﺣﻜﻮﻣﺖ درآﻣﺪﻧﺪ؛ ﻋﻤﺮ اﻋﻼم ﻧﻤﻮد ﻛﻪ اﻳﻦ زﻣﻴﻦﻫﺎ »ﻓﻲء« ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ و اﮔﺮ ﺳﺎﻛﻨﺎنِ ﻏﻴﺮﻣﺴﻠﻤﺎن آنﻫﺎ ﻛﻪ اﺳﻼم ﻧﻤﻲآورﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺨﻮاﻫﻨﺪ ﺑﺮ آنﻫﺎ ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ و‬
‫ﺑﻪ ﻛﺸﺖ و زرع اداﻣﻪ دﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺧﺮاج آن زﻣﻴﻦﻫﺎ را ﺑﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﺑﭙﺮدازﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ‬
‫ﮔﺴﺘﺮش روزاﻓﺰون اﻳﻦ ﻓﺘﻮﺣﺎت در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬درآﻣﺪﻫﺎي ﺳﺮﺷﺎري از ﻣﺤﻞ ﺧﺮاج‬
‫‪2‬‬
‫ﻋﺎﻳﺪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -2‬ﻳﻚ دﻫﻢ ﻣﺎل اﻟﺘﺠﺎره‬


‫ﻧﻈﺎم ﭘﺮداﺧﺖ ﻋﺸﺮﻳ‪‬ﻪ )ﻳﻚ دﻫﻢ( ﻣﺎل اﻟﺘﺠﺎره در ﻋﻬﺪ ﻓﺎروق ﺗﺄﺳﻴﺲ ﺷﺪ و در ﻋﻬﺪ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﮔﺴﺘﺮش ﻓﺘﻮﺣﺎت و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي ﺗﺤﺖ ﺳﻠﻄﻪ ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬اﻓﺰاﻳﺶ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ‪.۱۰۷ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﳘﺎﻥ‪.۱۱۳ ،‬‬
‫‪211‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫ﭼﺸﻢﮔﻴﺮي ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬از ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻋﻮاﻣﻞ اﻓﺰاﻳﺶ ﻋﺸﺮﻳ‪‬ﻪ‪ ،‬ﺗﻮزﻳﻊ ﺛﺮوت در ﻣﻴﺎن اﻛﺜﺮﻳﺖ‬
‫ﻣﺮدم و اﻓﺰاﻳﺶ ﻗﺪرت ﺧﺮﻳﺪ آﻧﺎن ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﻮد ﺳﺒﺐ اﻓﺰاﻳﺶ ﺗﻘﺎﺿﺎي ﻛﺎﻻ و ﺑﻪ دﻧﺒﺎل‬
‫آن‪ ،‬رﺷﺪ ﺗﺠﺎرت و واردات ﮔﺮدﻳﺪ؛ اﻳﻦ اﻣﺮ‪ ،‬ﺧﻮد ﺑﺎﻋﺚ اﻓﺰاﻳﺶ ﻗﻴﻤﺖ اﺟﻨﺎس و‬
‫اﻓﺰاﻳﺶ ﻗﻴﻤﺖﻫﺎ ﻧﻴﺰ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻮﺑﺔ ﺧﻮد‪ ،‬ﺳﺒﺐ اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﺠﻤﻮع ﻋﺸﺮﻳﻪ ﻣﺎل اﻟﺘﺠﺎره ﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫‪1‬‬
‫ﻋﺸﺮﻳﻪ‪ ،‬ﻣﺎﻟﻴﺎﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاﺳﺎس ﻗﻴﻤﺖ ﻛﺎﻻ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﺷﻮد و ﻧﻪ ﺑﺮاﺳﺎس ﻧﻮع آن‪.‬‬

‫ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس در إﻗﻄﺎع و ﺗﻘﺴﻴﻢ أراﺿﻲ و اﻣﻼك‬


‫اﺑﻮﺑﻜﺮس ﭼﻮﻧﺎن رﺳﻮل ﺧﺪاص‪ ،‬زﻣﻴﻦﻫﺎي ﺑﺎﻳﺮ را ﺑﻪ ﻣﺮدم واﮔﺬار ﻣﻲﻛﺮد ﺗﺎ آن‬
‫زﻣﻴﻦﻫﺎ را آﺑﺎد ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻤﺎ اﻳﻦﻛﻪ ﺑﻪ زﺑﻴﺮ ﺑﻦ ﻋﻮ‪‬ام‪ ،‬زﻣﻴﻨﻲ ﺑﺎﻳﺮ‪ ،‬ﻣﺎﺑﻴﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ »ﺟﺮف« و‬
‫ﻣﻨﻄﻘﻪ »ﻗﻨﺎه«‪ 2‬و ﺑﻪ ﻣﺠﺎﻋﻪ ﺑﻦ ﻣﺮاره ﺣﻨﻔﻲ‪ ،‬روﺳﺘﺎﻳﻲ واﻗﻊ در ﻳﻤﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺎم »ﺣﻀﺮﻣﻪ«‪ 3‬را‬
‫واﮔﺬار ﻛﺮد‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺧﻮاﺳﺖ و ﻧﻈﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‪ ،‬از واﮔﺬاري‬
‫اﻳﻦ زﻣﻴﻦﻫﺎي ﺑﺎﻳﺮ ﺑﻪ اﻓﺮادي ﭼﻮن زﺑﺮﻗﺎن ﺑﻦ ﺑﺪر‪ ،‬ﻋﻴﻴﻨﻪ ﺑﻦ ﺣﺼﻦ ﻓﺰاري و أﻗﺮع ﺑﻦ‬
‫ﺣﺎﺑﺲ ﺗﻤﻴﻤﻲ ﻣﻨﺼﺮف ﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ اﺳﻼم ﻧﻮﭘﺎ و ﺿﻌﻴﻒ ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺜﺎل‬
‫اﻳﻦ اﻓﺮاد ﺑﻪ ﻣﺠﺎدﻟﻪ ﺑﺎ آن و ﺗﻀﻌﻴﻒ آن ﻣﻲﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ و ﺣﺎل ﻛﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم‪ ،‬ﺑﻪ ﻟﻄﻒ و‬
‫ﺧﻮاﺳﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬رﻳﺸﻪ دواﻧﻴﺪ و ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪه ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﺟﻠﺐ ﻣﺤﺒﺖ و‬
‫رﺿﺎﻳﺖ اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ اﻓﺮاد ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ زور و ﺷﻤﺸﻴﺮ و ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ ﺟﺎن ﺧﻮد‪ ،‬اﺳﻼم‬
‫آوردهاﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﺎنﻃﻮر ﻛﻪ واﺿﺢ اﺳﺖ اﻳﻦ دﻳﺪﮔﺎه ﻋﻤﺮ ﺑﺮ اﺳﺎس ﺳﻴﺎﺳﺖ اﺻﻼح‬
‫زﻣﻴﻦﻫﺎي ﺑﺎﻳﺮ ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ رﻳﺸﻪ در دﻳﺪﮔﺎه او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻮد‪ ‬اﺷﺨﺎص داﺷﺖ ﻛﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪ‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬در آن ﺷﺮاﻳﻂ‪ ،‬ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﺟﻠﺐ اﻋﺘﻤﺎد اﻓﺮادي ﻛﻪ ﭘﻴﺸﺘﺮ‪ ،‬دﺷﻤﻨﺎن ﺳﺮﺳﺨﺖ دﻳﻦ‬
‫ﺑﻮده و ﺑﺎ زور و ﺷﻤﺸﻴﺮ ﺑﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم ﮔﺮوﻳﺪهاﻧﺪ ﻧﻴﺴﺖ؛ اﻣﺎ ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ ﻧﻮع‬
‫ﻣﻼﺣﻈﺎت‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﻫﻤﺎن ﺳﻴﺎﺳﺖ رﺳﻮل ﺧﺪاص در إﻗﻄﺎع و ﺗﻘﺴﻴﻢ اراﺿﻲ ﺑﺎﻳﺮ را‬
‫دﻧﺒﺎل ﻧﻤﻮد و ﺑﻪ ﻣﺮدم اﻋﻼم ﻛﺮد ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ زﻣﻴﻦ ﺑﺎﻳﺮي را آﺑﺎد ﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ آن‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ‪.۱۲۳ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ‪‬ﺳﻌ‪‬ﺪ )‪.(۱۰۴/۳‬‬
‫‪ -٣‬ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ‪.۲۲۰ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪212‬‬

‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .1‬ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ‪ ،‬رواﻳﺎﺗﻲ ﻛﻪ در آنﻫﺎ ﺑﻴﺎن ﺷﺪه ﻋﻤﺮ در ﭼﻨﺪ ﻣﻮرد ﭘﻴﺶ از اﺣﻴﺎ و‬
‫‪2‬‬
‫اﺻﻼح زﻣﻴﻦ‪ ،‬آنرا از ﺻﺎﺣﺒﺶ ﭘﺲ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺿﻌﻴﻒ و ﻏﻴﺮﻣﻌﺘﺒﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻮارد ﺗﻘﺴﻴﻢ اراﺿﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ آنﻫﺎ را اﻧﺠﺎم داده‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ واﮔﺬاري‬
‫زﻣﻴﻨﻲ ﺑﺎﻳﺮ ﺑﻪ ﺧﻮان ﺑﻦ ﺟ‪‬ﺒﻴﺮ‪ ،‬زﻣﻴﻦ ﻋﻘﻴﻖ ﺑﻪ زﺑﻴﺮ ﺑﻦ ﻋﻮام‪ ،‬زﻣﻴﻦ ﻳﻨﺒﻊ ﺑﻪ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲ‬
‫ﻃﺎﻟﺐ ﻛﻪ ﭼﻮن آب از آن ﺟﻮﺷﺎن ﺷﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻲ آن را وﻗﻒ ﻓﻘﺮا و ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪان ﻧﻤﻮد‪ ،‬اﺷﺎره‬
‫‪3‬‬
‫ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﺎر‪ ،‬ﺑﻪ وﻳﮋه در ﻣﻨﺎﻃﻘﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫ﺗﺼﺮف ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن درآﻣﺪه ﺑﻮد‪ ،‬اﻫﺘﻤﺎم ﺑﺴﻴﺎري ﻧﻤﻮد‪ .‬ﭘﺲ از ﻓﺘﻮﺣﺎت ﮔﺴﺘﺮده ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪،‬‬
‫ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﺎﻟﻜﺎن زﻣﻴﻦﻫﺎ‪ ،‬از ﺷﻬﺮ و دﻳﺎر ﺧﻮد ﮔﺮﻳﺨﺘﻨﺪ و اﻣﻼك ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﺪون‬
‫ﺻﺎﺣﺐ رﻫﺎ ﻛﺮدﻧﺪ؛ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻧﺎﭼﺎر و ﺑﺮاي ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از ﺗﺨﺮﻳﺐ آن زﻣﻴﻦ و‬
‫‪4‬‬
‫ﺑﺎﻏﻬﺎ‪ ،‬آنﻫﺎ را ﺑﻪ اﻓﺮادي واﮔﺬار ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬
‫ﺗﻌﺪاد اﻳﻦ زﻣﻴﻦﻫﺎ ﺑﺪان ﺣﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻗﻮل اﻣﺎم اﺣﻤﺪ‪ ،‬داﻣﻨﻪ اﻳﻦ واﮔﺬاريﻫﺎ ﺑﻪ‬
‫زﻣﻴﻦﻫﺎي ﺷﻬﺮﻫﺎ و ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي ﻓﺘﺢ ﺷﺪه ﻧﻴﺰ رﺳﻴﺪ‪ .‬ﺑﺮاﺳﺎس ﮔﻔﺘﻪ ﻣﺆر‪‬ﺧﺎن‪،‬‬
‫ﻣﻴﺰان درآﻣﺪ ﺳﺎﻟﻴﺎﻧﻪ اﻳﻦ زﻣﻴﻦﻫﺎ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺰاﻧﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﭘﺮداﺧﺖ ﻣﻲﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬از ﻧﻬﺼﺪ‬
‫درﻫﻢ در ﻋﻬﺪ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﭘﻨﺠﺎه ﻣﻴﻠﻴﻮن درﻫﻢ در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎﻟﻎ ﻣﻲﺷﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ‪ ،‬ﺧﻮد‪،‬‬
‫ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻋﺜﻤﺎن در ﺧﺼﻮص اﻳﻦ ﻧﻮع زﻣﻴﻦﻫﺎ ﺑﻮد‪ .‬در ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺨﺘﻠﻒ‪،‬‬
‫رواﻳﺖﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن و ﺑﻌﻀﺎً ﺿﻌﻴﻔﻲ از ﺗﻌﺪاد اﻓﺮادي ﻛﻪ ﺑﻪ آنﻫﺎ زﻣﻴﻦ واﮔﺬار ﮔﺮدﻳﺪ‪،‬‬
‫ﻧﻘﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ اﻳﻦ‪ ،‬ﺧﻮد‪ ،‬ﻣﺆﻳ‪‬ﺪ ﮔﺴﺘﺮش اﻳﻦ اﻣﺮ در ﻋﻬﺪ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎ در اﻳﻦﺟﺎ ﺑﻪ ذﻛﺮ ﻧﺎم اﻳﻦ اﻓﺮاد ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن آﻧﺎن‪ ،‬ﻛﻤﺘﺮ ﺑﻪ ﻧﺎﻣﻲ از‬
‫ﻗﺮﻳﺶ ﺑﺮﻣﻲﺧﻮرﻳﻢ‪:‬‬
‫* ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ‪‬ﻫﺬَﻟﻲ‬

‫‪ -١‬ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ‪.۲۲۱ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ‪.۲۲۱ ،‬‬
‫‪ -٣‬ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ‪.۲۲۲ ،‬‬
‫‪ -٤‬ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ‪.۲۲۳ ،‬‬
‫‪213‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫* ‪‬ﻋﻤ‪‬ﺎر ﺑﻦ ﻳﺎﺳﺮ ‪‬ﻋﻨْﺴﻲ‪ :‬ﻣﻨﻄﻘﻪ أَﺳﺘﻴﻨﻴﺎ‬


‫ﺻ ْﻨﻌ‪‬ﺒﻲ واﻗﻊ در ﻋﺮاق‬
‫ﺧﺒ‪‬ﺎب ﺑﻦ أَر‪‬ت ﺗَﻤﻴﻤﻲ ُﻗﺮَﻳﺸﻲ‪ :‬ﻣﻨﻄﻘﻪ ‪‬‬
‫* َ‬
‫* ‪‬ﻋﺪ‪‬ي‪ ‬ﺑﻦ ﺣﺎﺗ‪‬ﻢ ﻃﺎﺋﻲ‪ :‬ﻣﻨﻄﻘﻪ »روﺣﺎء« از ﺗﻮاﺑﻊ ﺑﻐﺪاد و واﻗﻊ در ﻛﻨﺎر رود‬
‫»ﻋﺒﺲ«‬
‫* ‪‬ﺳﻌ‪‬ﺪ ﺑﻦ أﺑﻲ و‪‬ﻗﱠﺎص ز‪‬ﻫ‪‬ﺮي ُﻗﺮَﺷﻲ‪ :‬ﻣﻨﻄﻘﻪ »ﻫﺮﻣﺰ« واﻗﻊ در ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﻓﺎرس‬
‫* ز‪ ‬ﺑﻴ‪‬ﺮ ﺑﻦ ‪‬ﻋﻮ‪‬ام‬
‫* أُﺳﺎﻣﻪ ﺑﻦ ز‪ ‬ﻳﺪ‪َ ‬ﻛﻠْﺒﻲ‬
‫* ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ز‪‬ﻳ‪‬ﺪ ‪‬ﻋﺪ‪‬وي ﻗﺮﻳﺸﻲ‬
‫* ﺟ‪‬ﺮﻳﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ‪‬ﺑﺠ‪‬ﻠﻲ‪ :‬ﻣﻨﻄﻘﻪاي در ﺳﺎﺣﻞ رود ﻓﺮات‬
‫* اﺑﻦ ﻫﺒ‪‬ﺎر‬
‫* َﻃﻠْﺤﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﻴﺪاﷲ ﺗَﻤﻴﻤﻲ ﻗﺮﺷﻲ‪ :‬ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻧﺸﺎﺳﺘﺒﺢ واﻗﻊ در ﻛﻮﻓﻪ‬
‫ﻀﺮَﻣ‪‬ﻲ‪ :‬ﻣﻨﻄﻘﻪاي ﺟﻨﺐ روﺳﺘﺎي زرار ﻛﻮﻓﻪ‬
‫ﺣ ْ‬
‫ﺣﺠ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫* واﺋﻞ ﺑﻦ ‪‬‬
‫* ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ‪‬ﻋﺮْ َﻓﻄَﻪ ﻗُﻀﺎﻋﻲ‪ :‬ﻣﻨﻄﻘﻪاي ﺟﻨﺐ »ﺣﻤﺎم ﻋﻴﻦ« ﻛﻮﻓﻪ‬
‫* أَ ْﺷ ‪‬ﻌﺖ‪ ‬ﺑﻦِ ﻗﻴﺲ ‪‬ﻛﻨْﺪي‪ :‬ﻃﻴﺰﻧﺎﺑﺎد واﻗﻊ در ﺣﺪ ﻓﺎﺻﻞ ﻛﻮﻓﻪ و ﻗﺎدﺳﻴﻪ‬
‫ﺣﻨَﻔﻲ‪ :‬ﻣﻨﻄﻘﻪاي در اﻫﻮاز‬
‫* أﺑﻮ ‪‬ﻣﺮْ ﺑ‪‬ﺪ ‪‬‬
‫* ﻧﺎﻓ‪‬ﻊ ﺑﻦ ﺣﺎرث َﺛﻘَﻔﻲ‪ :‬ﻣﻨﻄﻘﻪاي در ﺑﺼﺮه و در ﻛﻨﺎر رود ﻋﺜﻤﺎن‬
‫* أﺑﻮﻣﻮﺳﻲ أَ ْﺷﻌ‪‬ﺮي‪ :‬ﻣﻨﻄﻘﻪاي در »ﺣﻤﺎم ﻋﻤﺮه«‬
‫* ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﻲ اﻟﻌﺎص َﺛﻘَﻨﻲ‪ :‬رود ﻋﺜﻤﺎن واﻗﻊ در ﺑﺼﺮه‬
‫در واﻗﻊ ﻓﺮار ﺻﺎﺣﺒﺎن اﻳﻦ ﻣﻨﺎﻃﻖ و زﻣﻴﻦﻫﺎ‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ اﻳﻦ اﻣﻼك در ﺧﻄﺮ‬
‫ﺗﺨﺮﻳﺐ ﻗﺮار ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬ﻟﺬا ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‪ ،‬آنﻫﺎ را ﺑﻪ اﻓﺮادي ﻣﻌﺘﻤﺪ واﮔﺬار ﻧﻤﻮد ﺗﺎ‬
‫آنﻫﺎ را آﺑﺎد و ﺣﻔﻆ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻌﺎوﻳﻪ ﺑﻦ اﺑﻲﺳﻔﻴﺎن‪ ،‬اﻣﻼك و ﻣﻨﺎﻃﻘﻲ واﻗﻊ در‬
‫ﺳﺎﺣﻞ درﻳﺎي ﻣﺪﻳﺘﺮاﻧﻪ را ﺑﻪ ﻣﺮدم واﮔﺬار ﻛﺮد ﺗﺎ آنﻫﺎ را ﺟﻬﺖ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ روﻣﻴﺎن‪،‬‬
‫ﻣﺴﺘﺤﻜﻢ و آﻣﺎده ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ دﺳﺘﻮر ﺧﻮد ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن‪ ،‬اﻣﻼﻛﻲ را در‬
‫اﻧﻄﺎﻛﻴﻪ و ﺑﻘﺎﻟﻴﻘﻼ در ﻣﻴﺪان ﻣﺮدم ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻧﻤﻮد‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻦ رواﻳﺖ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن‪» ،‬ﻓﺪك« را ﺑﻪ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪214‬‬

‫ﻣﺮوان ﺑﻦ ﺣﻜﻢ واﮔﺬار ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﭘﺎﻳﻪ و اﺳﺎس درﺳﺘﻲ ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮاﺳﺎس رواﻳﺎت‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﺆر‪‬ﺧﺎن‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﻌﺎوﻳﻪ ﺑﻦ اﺑﻲﺳﻔﻴﺎن ﺑﻮد ﻛﻪ ﻓﺪك را ﺑﻪ ﻣﺮوان ﺳﭙﺮد‪.‬‬
‫ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻋﺜﻤﺎن در ﺗﻘﺴﻴﻢ اراﺿﻲ واﻣﻼك‪ ،‬در ﻛﻨﺎر ﺳﻴﺎﺳﺖ أﺧﺬ زﻛﺎت اﻣﻮال‪،‬‬
‫ﺳﻬﻢ ﺑﺴﺰا و ﭼﺸﻢﮔﻴﺮي در اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻴﺰان درآﻣﺪﻫﺎي ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل داﺷﺖ و در ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ‬
‫ﻋﻬﺪ ﻋﻤﺮ‪ ،‬از رﺷﺪ ﻓﺰاﻳﻨﺪهاي ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﻛﻪ ﻣﺠﻤﻮع درآﻣﺪﻫﺎي ﺣﺎﺻﻠﻪ از‬
‫اﻳﻦ ﺑﺨﺶ‪ ،‬در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬از ﻧﻬﺼﺪ ﻫﺰار درﻫﻢ در ﻋﻬﺪ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﻨﺠﺎه ﻣﻴﻠﻮن درﻫﻢ‬
‫‪2‬‬
‫ﺑﺎﻟﻎ ﻣﻲﺷﺪ‪.‬‬

‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻋﺜﻤﺎنس در ﺧﺼﻮص ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺣﻔﺎﻇﺖ ﺷﺪه‬


‫اﻳﻦ ﻣﻨﺎﻃﻖ‪ ،‬ﻣﺨﺼﻮص ﭘﺮورش ﺷﺘﺮان و اﺳﺒﺎن ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺗﺠﻬﻴﺰ ﺳﭙﺎﻫﻴﺎن‬
‫‪3‬‬
‫اﺳﻼم‪ ،‬در آن ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻧﮕﻬﺪاري ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻨﻄﻘﻪ »وادي اﻟﻨﻘﻴﻊ« ﻛﻪ در ﭼﻬﻞ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮي ﺟﻨﻮب ﻣﺪﻳﻨﻪ و ﺑﻪ ﻃﻮل ﻫﺸﺘﺎد‬
‫ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﺑﻮد و در ﻋﻬﺪ رﺳﻮل‪ ،‬ﺟﻬﺖ ﻣﺮاﻗﺒﺖ و ﭘﺮورش اﺳﺒﺎن ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار‬
‫‪4‬‬
‫ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎن در ﻋﻬﺪ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺑﺪان ﻛﺎر اﺧﺘﺼﺎص داﺷﺖ‪.‬‬
‫در ﻋﻬﺪ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ اﻓﺰاﻳﺶ ﺗﻌﺪاد اﺳﺒﺎن و ﺷﺘﺮانِ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻣﻴﺎدﻳﻦ‬
‫ﻛﺎرزار ﭘﺮروش ﻣﻲﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮ ﺗﻌﺪاد اﻳﻦ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻧﻴﺰ اﻓﺰوده ﺷﺪ‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ ﻣﻨﺎﻃﻖ‪،‬‬
‫ﻣﻨﻄﻘﻪ رﺑﺬه و ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﻨﻲﺛﻌﻠﺒﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺧﺪﻣﺘﻜﺎر ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺳﺮﭘﺮﺳﺘﻲ ﻣﻨﻄﻘﻪ رﺑﺬه‬
‫ﮔﻤﺎﺷﺖ و ﺑﻪ او ﺳﻔﺎرش ﻧﻤﻮد ﻛﻪ اﺟﺎزه دﻫﺪ ﻣﺮدﻣﺎن آن دﻳﺎر‪ ،‬ﮔﻠﻪﻫﺎي اﻧﺪك ﺧﻮﻳﺶ را‬
‫در آن ﭼﺮاﮔﺎه ﺑﭽﺮاﻧﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺻﺤﺎﺑﺎن ﮔﻠﻪﻫﺎي ﺑﺰرگ ﺣﻖ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺎري را ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ‬
‫ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻋﻠﻲرﻏﻢ ﻣﻴﻞ و رﺿﺎﻳﺖ ﺑﻨﻲﺛﻌﻠﺒﻪ‪ ،‬ﺳﺮزﻣﻴﻦ آﻧﺎن را ﭼﺮاﮔﺎه و ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﻔﺎﻇﺖ ﺷﺪه‬

‫‪ -١‬ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ‪ ،‬ﺹ‪.۲۵– ۲۴‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ‪.۱۱۸ ،‬‬
‫‪ -٣‬ﺻﺤﻴﺢ ﺳﻨﻦ ﺃﺑﯽﺩﺍﻭﺩ‪.۵۹۵/۲ ،‬‬
‫‪ -٤‬ﻋﺼﺮ ﺍﳋﻼﻓﺔ ﺍﻟﺮﺍﺷﺪﺓ‪ ۲۲۵ ،‬ﻭ‪.۲۲۶‬‬
‫‪215‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫ﺷﺘﺮان و اﺳﺒﺎن ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻗﺮار داد و در ﺟﻮاب اﻋﺘﺮاض آﻧﺎن‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪» :‬اﻳﻦ زﻣﻴﻦ ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫‪1‬‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﭘﺮورش ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل آنرا ﭼﺮاﮔﺎه آنﻫﺎ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻴﻢ«‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﻫﻤﺎن روش اﺳﻼف ﺧﻮد در ﻣﻮرد اﻳﻦ ﻣﻨﺎﻃﻖ را در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﻪ‬
‫ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺻﺪﻗﻪ ﭘﺮداﺧﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻛﺘﻔﺎ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ .‬ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺎس‬
‫ﭼﻮن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و ﺑﻪ ﺗﺒﻊ آن ﺻﺪﻗﺎت آﻧﺎن ﻧﻴﺰ اﻓﺰاﻳﺶ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﺮ ﺗﻌﺪاد ﻣﻨﺎﻃﻖ‬
‫‪2‬‬
‫ﺣﻔﺎﻇﺖ ﺷﺪه اﻓﺰود‪.‬‬
‫اﮔﺮ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺣﻔﺎﻇﺖ ﺷﺪه ﻣﺒﺎدرت ورزﻳﺪﻧﺪ و ﻫﻴﭻ ﻛﺲ‬
‫ﺑﺎ آﻧﺎن ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻧﻜﺮد‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﮔﺴﺘﺮش اﻳﻦ ﻣﻨﺎﻃﻖ روي آورد‪ .‬در زﻣﺎن‬
‫او ﭼﻮن ﺗﻌﺪاد ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎن و ﭼﻮﭘﺎﻧﺎنِ آﻧﺎن ﻓﺰوﻧﻲ ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﭼﺮاﮔﺎهﻫﺎي ﺣﻔﺎﻇﺖ ﺷﺪه‪ ،‬دﻳﮕﺮ‬
‫ﻇﺮﻓﻴﺖ آنﻫﺎ را ﻧﺪاﺷﺖ و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﻣﻴﺎن ﭼﻮﭘﺎﻧﺎن ﺑﺮ ﺳﺮ ﻣﺮاﺗﻊ‪ ،‬ﻧﺰاعﻫﺎﻳﻲ رخ‬
‫ﻣﻲداد‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﺮاي ﺣﻞ اﻳﻦ ﻣﺸﻜﻞ‪ ،‬ﺑﺮ ﺗﻌﺪاد آن ﭼﺮاﮔﺎهﻫﺎي ﺣﻔﺎﻇﺖ ﺷﺪه اﻓﺰود و‬
‫‪3‬‬
‫ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﺎر او ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻲ ﻧﻮرزﻳﺪ‪.‬‬
‫در واﻗﻊ اﻳﻦ اﻗﺪاﻣﺎت اﺑﻮﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن در ﺧﺼﻮص ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺣﻔﺎﻇﺖ ﺷﺪه‪ ،‬در‬
‫ﻣﻴﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻣﺸﻬﻮر ﺑﻮد و ﻫﻴﭻ ﻛﺲ از آﻧﺎن در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺧﻠﻔﺎ ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ‬
‫ﺑﺮﻧﺨﺎﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﺟﻤﺎع ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد‪4‬؛ و اﺑﻦ ﻗﺪ‪‬اﻣﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ آن ﺗﺄﻛﻴﺪ‬
‫‪5‬‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﻃﺒﻘﺎﺕ ﺍﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪.۳۲۶/۳ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳋﻼﻓﺔ ﻓﯽ ﺍﻟﻔﮑﺮ ﺍﻹﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﻣﺼﻄﻔﯽ ﺣﻠﻴﻤﯽ‪.۷۸ ،‬‬
‫‪ -٣‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﳋﻼﻓﺔ ﻓﯽ ﺍﻟﻔﮑﺮ ﺍﻻﺳﻼﻣﯽ‪.۷۸ ،‬‬
‫‪ -٤‬ﻧﻈﺎﻡ ﺍﻷﺭﺍﺿﯽ ﻓﯽ ﺻﺪﺭ ﺍﻟﺪﻭﻟﺔ ﺍﻹﺳﻼﻣﻴﻪ‪.۱۶۹ ،‬‬
‫‪ -٥‬ﺍﳌﻐﻨﯽ )‪.(۵۸۱/۵‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪216‬‬

‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬اﻧﻮاع ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﻲ در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎنس‬

‫‪ -1‬ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﺧﻠﻴﻔﻪ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن‪ ،‬از ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻣﺒﻠﻐﻲ را درﻳﺎﻓﺖ ﻧﻤﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬او ﻛﻪ از ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪﺗﺮﻳﻦ‬
‫ﻗﺮﻳﺸﻴﺎن ﺑﻮد و در ﺗﺠﺎرت ﺑﺴﻴﺎر ﻓﻌﺎل‪ ،‬ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﺧﺎﻧﻮاده و اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﺧﻮﻳﺶ را از‬
‫ﺛﺮوت ﺧﻮد ﭘﺮداﺧﺖ ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬

‫‪ -2‬ﭘﺮداﺧﺖ ﺣﻘﻮق واﻟﻴﺎن از ﻣﺤﻞ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‬


‫در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻪ وﻻﻳﺖﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪدي ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﺮاي ﻫﺮ‬
‫ﻳﻚ از اﻳﻦ وﻻﻳﺖﻫﺎ‪ ،‬ﻳﻚ واﻟﻲ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬اﻳﻦ واﻟﻴﺎن ﺣﻘﻮق ﺧﻮد را از ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‬
‫درﻳﺎﻓﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ودر اﺟﺮاي ﻗﻮاﻧﻴﻦ و اداره وﻻﻳﺖ‪ ‬ﺗﺤﺖ ﺗﺴﻠﻂ ﺧﻮد‪ ،‬اﺣﻜﺎم ﺷﺮﻳﻌﺖ‬
‫را ﻣﺒﻨﺎ ﻗﺮار ﻣﻲدادﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺧﻠﻴﻔﻪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﻳﻚ وﻻﻳﺖ‪ ،‬ﻣﺴﺌﻮﻟﻲ را ﺗﻌﻴﻴﻦ‬
‫ﻧﻤﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺧﻮد‪ ‬واﻟﻲ ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ آنرا ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ و ﺑﺮ ﺟﻤﻊآوري درآﻣﺪﻫﺎي‬
‫ﺣﺎﺻﻠﻪ از ﺟﺰﻳﻪ‪ ،‬ﺧﺮاج و ﻋﺸﺮﻳﻪ ﻧﻈﺎرت ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬او ﻫﺮ ﻣﻘﺪار از اﻳﻦ درآﻣﺪﻫﺎ را ﻻزم‬
‫ﻣﻲدﻳﺪ‪ ،‬ﺻﺮف ﻧﻴﺎزﻫﺎي آن وﻻﻳﺖ ﻣﻲﻛﺮد و ﻣﺎزاد آن را ﺑﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﺣﻜﻮﻣﺖ‪ ،‬ﻛﻪ در‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻗﺮار داﺷﺖ‪ ،‬ارﺳﺎل ﻣﻲﻛﺮد؛ اﻣﺎ زﻛﺎت ﻫﺮ وﻻﻳﺖ ﻛﻪ از ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪان آنﺟﺎ اﺧﺬ‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬در رﻓﻊ ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﻓﻘﺮا و اﻳﺘﺎمِ ﻫﻤﺎن وﻻﻳﺖ ﻫﺰﻳﻨﻪ ﻣﻲﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ -3‬ﭘﺮداﺧﺖ ﺣﻘﻮق ﺳﺮﺑﺎزان از ﻣﺤﻞ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‬


‫در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺳﺮﺑﺎزان ﻋﻼوه ﺑﺮ ﺳﻬﻤﻲ ﻛﻪ از ﻏﻨﺎﻳﻢ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآوردﻧﺪ‪ ،‬از ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‬
‫وﻻﻳﺘﻲ ﻛﻪ در آنﺟﺎ اﺳﺘﻘﺮار داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺣﻘﻮق درﻳﺎﻓﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن در ﻧﺎﻣﻪاي ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻲﺳﺮح‪،‬‬
‫واﻟﻲ ﻣﺼﺮ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ وﺿﻌﻴﺖ ﺳﺮﺑﺎزانِ ﻣﺴﺘﻘﺮ در آنﺟﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬
‫»اي ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ! ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﻣﻲداﻧﻲ‪ ،‬اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺳﻜﻨﺪرﻳﻪ‬
‫ﺣﺴﺎﺳﻴﺖ و اﻫﺘﻤﺎم وﻳﮋهاي دارد‪ ،‬ﺑﻪ وﻳﮋه آنﻛﻪ دوﺑﺎره روﻣﻴﺎن ﭘﻴﻤﺎن ﺻﻠﺢ ﺷﻜﺴﺘﻪ و‬
‫ﺑﺪاﻧﺠﺎ ﺣﻤﻠﻪ ﻛﺮدهاﻧﺪ؛ ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺳﺮﺑﺎزان را در آنﺟﺎ ﻧﮕﻬﺪار ﺗﺎ از آن ﺣﻔﺎﻇﺖ ﻛﻨﻨﺪ و ﺗﻮ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۱۳۰ ،‬‬


‫‪217‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫ﻧﻴﺰ در ﻣﻘﺎﺑﻞ‪ ،‬ﺣﻘﻮق و ارزاق آﻧﺎن را ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﻦ و ﻫﺮ ﺷﺶ ﻣﺎه‪ ،‬ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﺗﺎزه ﻧﻔﺲ‬
‫‪1‬‬
‫را ﺑﻪ ﺟﺎي آﻧﺎن ﻣﺴﺘﻘﺮ ﻛﻦ«‪.‬‬

‫‪ -4‬ﭘﺮداﺧﺖ ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﺣﺞ از ﻣﺤﻞ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‬


‫در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﺣﺞ از ﻣﺤﻞ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻣﻲﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫ﭘﺮدهﻫﺎي ﻛﻌﺒﻪ را از ﻧﻮﻋﻲ ﻛﺘﺎن ﻛﻪ در ﻣﺼﺮ ﺑﺎﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬درﺳﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -5‬ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﺑﺎزﺳﺎزي ﻣﺴﺠﺪاﻟﻨﺒﻲ از ﻣﺤﻞ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‬


‫در ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ روزﻫﺎي آﻏﺎز ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻣﺮدم از ﻋﺜﻤﺎن درﺧﻮاﺳﺖ ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ او‬
‫ﻣﺴﺠﺪاﻟﻨﺒﻲ را ﺗﻮﺳﻌﻪ دﻫﺪ‪ .‬در آن اﻳﺎم‪ ،‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﮔﺴﺘﺮش روزاﻓﺰون ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي ﺗﺤﺖ‬
‫ﺳﻴﻄﺮه اﺳﻼم‪ ،‬ﺳﺎﻛﻨﺎن ﻣﺪﻳﻨﻪ‪ ،‬روز ﺑﻪ روز ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﻳﻦ ﻣﺴﺠﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻪ وﻳﮋه در ﻧﻤﺎزﻫﺎي ﺟﻤﻌﻪ‪ ،‬ﮔﻨﺠﺎﻳﺶ آن ﻫﻤﻪ ﻧﻤﺎزﮔﺬار را ﻧﺪاﺷﺖ‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ اﻳﻦ اﻣﺮ را ﻻزم دﻳﺪ و ﻳﻚ روز‪ ،‬ﭘﺲ از ﮔﺬاردن ﻧﻤﺎز ﻇﻬﺮ در ﻣﺴﺠﺪ‪،‬‬
‫ﺑﺮ ﻣﻨﺒﺮ رﻓﺖ و ﺑﻌﺪ از ﺣﻤﺪ و ﺛﻨﺎي ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺮدم ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫»اي ﻣﺮدم! ﻣﻦ ﻗﺼﺪ دارم ﻣﺴﺠﺪ رﺳﻮل ﺧﺪاص را ﺑﺎزﺳﺎزي و ﺗﻮﺳﻌﻪ دﻫﻢ؛ ﻣﻦ از‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ﳉﻨ‪ ‬ﺔ«‬
‫‬
‫ﷲ ﻟﻪ ﺑﻴﺘﹰﺎ ﻓﯽ ﺍ ﹶ‬
‫ﺴﺠﹺﺪﹰﺍ ‪‬ﺑﻨ‪‬ﯽ ﺍ ُ‬
‫» ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺑﻨ‪‬ﯽ ‪‬ﻣ ‪‬‬
‫)ﻫﺮﻛﺲ ﻣﺴﺠﺪي را ﺑﻨﺎ ﻛﻨﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬در ﺑﻬﺸﺖ ﺧﺎﻧﻪاي را ﺑﺮاﻳﺶ ﻓﺮاﻫﻢ‬
‫ﻣﻲآورد(‪.‬‬
‫ﻗﺒﻞ از ﻣﻦ ﻧﻴﺰ‪ ،‬ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب‪ ،‬ﻛﻪ ﺧﺪاﻳﺶ از او ﺧﺸﻨﻮد ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻛﺎر اﻗﺪام‬
‫ﻧﻤﻮد و ﻣﺴﺠﺪ رﺳﻮل ﺧﺪاص را ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﮔﺴﺘﺮش داد‪ .‬ﻣﻦ ﺑﺎ ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان و ﺑﺰرﮔﺎن‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﺸﻮرت ﻧﻤﻮدم و اﺟﻤﺎﻋﺎً ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺴﺠﺪ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاص را ﺗﺨﺮﻳﺐ و آنرا از ﻧﻮ و در ﻣﻘﻴﺎس ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرﮔﺘﺮي ﺑﺎزﺳﺎزي ﻛﻨﻴﻢ«‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۱۴۱– ۱۴۰ ،‬‬


‫‪ -٢‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﺔ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۱۴۱-۱۴۰ ،‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪218‬‬

‫ﻣﺮدم ﻧﻴﺰ از اﻳﻦ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻋﺜﻤﺎن اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻓﺮداي آن روز ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﻃﻮر‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ‪ ،‬در اﻣﺮ ﺑﺎزﺳﺎزي ﻣﺴﺠﺪ ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﻓﻌﺎل ﻧﻤﻮد و ﺑﺮ روﻧﺪ ﻛﺎر ﻧﻈﺎرت ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬

‫‪ -6‬ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﺴﺠﺪاﻟﺤﺮام از ﻣﺤﻞ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‬


‫ﻣﺴﺠﺪاﻟﺤﺮام در زﻣﺎن رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺗﻨﻬﺎ ﺷﺎﻣﻞ ﻛﻌﺒﻪ و ﻳﻚ ﻣﺤﻮﻃﻪ ﺗﻨﮓ و ﺑﺎرﻳﻚ در‬
‫اﻃﺮاف ﺧﻮد ﻣﻲﺷﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدم در آنﺟﺎ ﺣﺞ ﺑﻪ ﺟﺎ ﻣﻲآوردﻧﺪ و ﻧﻤﺎز ﻣﻲﮔﺬاردﻧﺪ‪ .‬در ﻋﻬﺪ‬
‫اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻧﻴﺰ‪ ،‬وﺿﻊ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺻﻮرت ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪ؛ اﻣﺎ در ﻋﻬﺪ ﻋﻤﺮ ﻓﺎروق‪ ،‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺗﻮﺳﻌﻪ‬
‫ﻓﺘﻮﺣﺎت و ﮔﺴﺘﺮش ﻣﻤﻠﻜﺖ اﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﻣﺴﺠﺪ‪ ،‬ﮔﻨﺠﺎﻳﺶ ﺧﻴﻞ ﻋﻈﻴﻢ ﺣﺠﺎج و‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﺑﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم ﻣﻲﮔﺮوﻳﺪﻧﺪ و ﺑﺪاﻧﺠﺎ ﻣﻲآﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺪاﺷﺖ و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ‬
‫دﻟﻴﻞ‪ ،‬ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺗﻌﺪادي از ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي اﻃﺮاف ﻛﻌﺒﻪ را ﺧﺮﻳﺪاري ﻧﻤﻮد و ﭘﺲ از ﺗﺨﺮﻳﺐ آنﻫﺎ‬
‫و اﻓﺰودن زﻣﻴﻦ آنﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺤﻮﻃﻪ ﻛﻌﺒﻪ‪ ،‬دﻳﻮاري ﻛﻮﺗﺎه ﺑﻪ دور ﺧﻮد ﻛﻌﺒﻪ ﻛﺸﻴﺪ‪ .‬در ﻋﻬﺪ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ‪ ،‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﮔﺴﺘﺮش روزاﻓﺰون داﻣﻨﻪ اﺳﻼم و اﺳﻼم آوردن ﻣﻠﻞ ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﻣﺴﺠﺪ‬
‫ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ ﮔﺴﺘﺮش ﻳﺎﺑﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي اﻃﺮاف ﻛﻌﺒﻪ‬
‫را از ﺻﺎﺣﺒﺎن آنﻫﺎ ﺧﺮﻳﺪاري ﻧﻤﻮد و ﺑﺎ اﻓﺰودن زﻣﻴﻦ آن ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺤﻮﻃﻪ ﻛﻌﺒﻪ‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫دﻳﻮاري ﻛﻮﺗﺎه را ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﺎﻣﺖ ﻳﻚ ﻣﺮد ﻧﻴﺰ ﻧﻤﻲرﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻪ دور ﻛﻌﺒﻪ ﻛﺸﻴﺪ‪.‬‬
‫از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ در ﺳﺮﺗﺎﺳﺮ وﻻﻳﺎت ﻣﻤﻠﻜﺖ اﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬واﻟﻴﺎن ﺑﻪ ﺳﺎﺧﺖ و ﺑﻨﺎي‬
‫ﻣﺴﺎﺟﺪ روي آوردﻧﺪ؛ آﻧﺎن ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﺳﺎﺧﺖ آن ﻣﺴﺎﺟﺪ را از ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل وﻻﻳﺖ ﺧﻮد‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﺑﻨﺎي ﻣﺴﺠﺪ اﻟﺮﺣﻤﻪ در اﺳﻜﻨﺪرﻳﻪ و‬
‫‪3‬‬
‫ﻣﺴﺠﺪ ﺷﻬﺮ اﺻﻄﺨﺮ )ﻓﻴﺮوزآﺑﺎد( اﺷﺎره ﻧﻤﻮد‪.‬‬

‫‪ -7‬ﺗﺄﺳﻴﺲ اوﻟﻴﻦ ﻧﺎوﮔﺎن درﻳﺎﻳﻲ‬


‫در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن و از ﻣﺤﻞ ذﺧﺎﻳﺮ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ‪ ،‬اوﻟﻴﻦ ﻧﺎوﮔﺎن درﻳﺎﻳﻲ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫‪4‬‬
‫ﺗﺄﺳﻴﺲ ﮔﺮدﻳﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭ ﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ )‪ (۶۰/۷‬ﻭ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۲۶۷/۵‬‬


‫‪ -٢‬ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪ (۲۵۰/۵‬ﻭ ﺫﻭﺍﻟﻨﻮﺭﻳﻦ‪ ،‬ﳏﻤﺪ ﺭﺷﻴﺪ‪.۲۵ ،‬‬
‫‪ -٣‬ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﺔ ﺍﳌﺎﻟﻴﻪ ﻟﻌﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۱۴۸– ۱۴۷ ،‬‬
‫‪ -٤‬ﳘﺎﻥ‪.۱۴۸ ،‬‬
‫‪219‬‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ و ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬

‫ﻛﻪ در ﻣﺒﺤﺚ ﻓﺘﻮﺣﺎت‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻔﺼ‪‬ﻞ ﺑﻪ ﺗﺄﺛﻴﺮات اﻳﻦ ﻧﺎوﮔﺎن در ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﻧﺒﺮد ﺑﺎ‬
‫دﺷﻤﻨﺎن‪ ،‬ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﭘﺮداﺧﺖ‪.‬‬

‫‪ -8‬واﮔﺬاري ﺑﻨﺪر ﺷﻌﺒﻴﻪ ﺑﻪ ﺟﺪه‬


‫در ﺳﺎل ﺑﻴﺴﺖ و ﺷﺸﻢ ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت‪ ،‬ﻣﺮدم ﻣﻜﻪ ﺑﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ‬
‫اﻳﺸﺎن ﺑﻨﺪر ﻣﻜﻪ را از ﺷﻌﻴﺒﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺟﺪ‪‬ه ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻜﻪ ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮ ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﻨﺘﻘﻞ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﻫﻤﺮاه ﺗﻨﻲ ﭼﻨﺪ از ﻳﺎران ﺧﻮد ﺑﺪاﻧﺠﺎ رﻓﺘﻨﺪ و ﭼﻮن آنﺟﺎ را ﻣﺸﺎﻫﺪه‬
‫ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬دﺳﺘﻮر دادﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻨﺪر را ﺑﺪاﻧﺠﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻫﻨﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺧﻮد ﺑﻪ درون آب وارد‬
‫ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﻪ ﺷﻨﺎ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ﻳﺎران ﮔﻔﺘﻨﺪ‪» :‬ﻛﻪ اﻳﻦﺟﺎ ﻣﻜﺎن ﭘﺮﺧﻴﺮ و ﺑﺮﻛﺘﻲ اﺳﺖ«‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﻳﺎران ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻨﺪ‪» :‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﺮط ﻛﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺗﻨﻪ ﺧﻮد را ﺑﭙﻮﺷﺎﻧﻴﺪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﺪ‬
‫وارد آب ﺷﻮﻳﺪ«‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن از راه ﻋﺴﻔﺎن ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﺮدم ﭘﺲ از‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺑﻨﺪر ﻣﻜﻪ از ﺷﻌﻴﺒﻪ ﺑﻪ ﺟﺪ‪‬ه‪ ،‬از آنزﻣﺎن ﺗﺎ ﺑﻪ اﻣﺮوز از اﻳﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﻨﺪر‬
‫‪1‬‬
‫ﻣﻜﻪ ﻣﺸﺮﻓﻪ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -9‬ﭘﺮداﺧﺖ ﻫﺰﻳﻨﻪ ﺣﻔﺮ ﭼﺎهﻫﺎ از ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل‬


‫از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن و از ﻣﺤﻞ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﺻﻮرت‬
‫ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺣﻔﺮ ﭼﺎﻫﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم »أرﻳﺲ« ﺑﻪ ﺳﺎل ﺳﻲام ﺑﻌﺪ از ﻫﺠﺮت ﺑﻮد ﻛﻪ در ﻓﺎﺻﻠﻪ دو‬
‫ﻣﺎﻳﻠﻲ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻗﺮار داﺷﺖ‪ .‬ﻣﺎﺟﺮاي ﺣﻔﺮ آن از اﻳﻦ ﻗﺮار ﺑﻮد ﻛﻪ روزي ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺮ دﻫﺎﻧﻪ آن‬
‫ﭼﺎه ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ اﻧﮕﺸﺘﺮ رﺳﻮل ﺧﺪاص از اﻧﮕﺸﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ درون ﭼﺎه ﻓﺮو اﻓﺘﺎد‪،‬‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻫﺮﭼﻪ ﺟﺴﺘﺠﻮ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ آنرا در درون ﭼﺎه ﺑﻴﺎﺑﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن از اﻳﻦ‬
‫ﺣﺎدﺛﻪ ﺑﺴﻴﺎر اﻧﺪوﻫﮕﻴﻦ ﺷﺪ و ﭼﻮن از ﻳﺎﻓﺘﻦ ﺧﺎﺗﻢ ﻧﺎ اﻣﻴﺪ ﺷﺪ‪ ،‬دﺳﺘﻮر داد ﺑﺮاﻳﺶ‬
‫اﻧﮕﺸﺘﺮي از ﻧﻘﺮه و ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺷﻜﻞِ اﻧﮕﺸﺘﺮ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﺑﺴﺎزﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻨﻘﺶ ﺑﻪ »ﻣﺤﻤﺪ‬
‫رﺳﻮل اﷲ« ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻘﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ اﻧﮕﺸﺘﺮ ﺗﺎ زﻣﺎن ﺷﻬﺎدت اﻳﺸﺎن ﻫﻤﭽﻨﺎن در دﺳﺘﺎن‬

‫‪ -١‬ﳏﻤﺪﺭﺷﻴﺪ ﺭﺿﺎ‪ ،‬ﺫﻭﺍﻟﻨﻮﺭﻳﻦ ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۲۶ ،‬‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس‬ ‫‪220‬‬

‫آن ﺣﻀﺮت ﺑﻮد و ﭼﻮن ﺷﻬﻴﺪ ﺷﺪ‪ ،‬اﻧﮕﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻧﺎﻣﻌﻠﻮﻣﻲ رﺑﻮده ﺷﺪ و ﻫﻴﭻﻛﺲ‬
‫‪1‬‬
‫ﻧﺪاﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ آنرا ﺑﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -10‬ﭘﺮداﺧﺖ دﺳﺘﻤﺰد ﺑﻪ ﻣﺆذﻧﻴﻦ از ﻣﺤﻞ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻓﺮدي ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻣﺆذﻧﺎن‪ ،‬ﺣﻘﻮﻗﻲ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻤﻮد‪ .‬اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ‬
‫در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪» :‬ﭘﻴﺸﻮاي راه ﻫﺪاﻳﺖ‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎن‪ ،‬ﺑﺮاي‬
‫ﻣﺆذﻧﻴﻦ‪ ،‬از ﻣﺤﻞ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‪ ،‬دﺳﺘﻤﺰدي را ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻤﻮدﻧﺪ«‪ .2‬ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻣﺒﻠﻐﻲ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫‪3‬‬
‫دﺳﺘﻤﺰد اذان ﮔﻔﺘﻦ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻤﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻴﭻﻛﺲ را ﺑﺮاي اذان ﮔﻔﺘﻦ أﺟﻴﺮ ﻧﻨﻤﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -11‬ﺗﻼش در راه ﻧﺸﺮ اﻫﺪاف واﻻي اﺳﻼم‬


‫در ﻋﻬﺪ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﻋﻼوه ﺑﺮ ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ادارهي دوﻟﺖ و ﺑﺮآورده‬
‫ﻛﺮدن ﻣﻨﺎﻓﻊ و ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﻣﺮدم‪ ،‬ﻧﻘﺶ ﺑﺴﺰاﻳﻲ در ﻧﺸﺮ اﻫﺪاف واﻻي آن دوﻟﺖ اﺳﻼﻣﻲ و‬
‫اﺷﺎﻋﻪ دﻳﻦ ﺑﺮ ﺣﻖ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻔﺎ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬از ﻣﺤﻞ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل ﺑﻮد ﻛﻪ ﻧﺎوﮔﺎن درﻳﺎﻳﻲ دوﻟﺖ‬
‫ﺗﺄﺳﻴﺲ ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺠﺪاﻟﻨﺒﻲ و ﻣﺴﺠﺪاﻟﺤﺮام ﺑﺎزﺳﺎزي ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬دﺳﺘﻤﺰد ﻣﺆذﻧﺎن و ﺣﻘﻮق‬
‫واﻟﻴﺎن‪ ،‬ﻗﺎﺿﻴﺎن‪ ،‬ﺳﺮﺑﺎزان و ﻛﺎرﻣﻨﺪان دوﻟﺖ ﭘﺮداﺧﺖ ﻣﻲﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﻣﻨﺎﺳﻚ ﺣﺞ‬
‫و ﺗﻬﻴﻪ ﭘﺮدهﻫﺎي ﻛﻌﺒﻪ ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻣﻲﺷﺪ و ﺣﻔﺮ ﭼﺎهﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ آب ﺷﺮب ﻣﺮدم را ﺗﺄﻣﻴﻦ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ‪ .‬زﻛﺎت و ﺧﻤﺲ ﻏﻨﺎﻳﻢ ﻧﻴﺰ ﻛﻪ از ﻣﻨﺎﺑﻊ درآﻣﺪ ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬در رﻓﻊ ﻧﻴﺎزﻫﺎ و ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻣﺎﻳﺤﺘﺎج اﻗﺸﺎر ﺿﻌﻴﻒ ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻓﻘﺮا‪ ،‬ﻣﺴﺎﻛﻴﻦ‪ ،‬اﻳﺘﺎم‬
‫‪4‬‬
‫و اﻓﺮاد ﻏﺮﻳﺐ‪ ،‬ﻣﺴﺎﻓﺮان و ﺑﺮدﮔﺎن ﺻﺮف ﻣﻲﺷﺪ‪.‬‬

‫ﻧﻬﻢ‪ :‬ﺣﻔﻆ و اﺳﺘﻤﺮار ﻧﻈﺎم ﭘﺮداﺧﺖﻫﺎ در ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔّﺎنس‬


‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋ ّﻔﺎن در دوران ﺧﻼﻓﺖ ﺧﻮد‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﻧﻈﺎم ﭘﺮداﺧﺖﻫﺎي ﻋﻬﺪ ﻋﻤﺮ را ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮاﺳﺎس ﻣﻌﻴﺎر ﻗﺮار دادن اﻓﺮاد ﭘﻴﺸﮕﺎم در اﺳﻼم‪ ،‬اﺳﺘﻮار ﺑﻮد‪ ،‬ﺣﻔﻆ ﻧﻤﻮد و رﻋﺎﻳﺖ‬

‫‪ -١‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭ ﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ )‪ (۱۶۱/۷‬ﻭ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻟﻄﱪﯼ )‪.(۲۸۴/۵‬‬


‫‪ -٢‬ﻣﻮﺳﻮﻋﺔ ﻓﻘﻪ ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﹼﺎﻥ‪.۱۴ ،‬‬