You are on page 1of 15

“ ” ส่ิงเป็ นเหตุเป็ นปั จจัยต่อกั น

พระครูเกษมธรรมทัต (สุรศักดิ ์ เขมรสี)



นมตถุ รตนตตยสส ขอถวายความนอบน้อมแด่พระ
รัตนตรัย ขอความผาสุกความเจริญในธรรม จงมีแก่ญาติสัมมา
H_ิบัติธรรมuัง ìaาย

ต่อ¡Hนีจ ะ¡ด้Hรารnธรรมะ ตามìaักคาสัง สอนขององค
สมเดจพระสัมมาสัมพุuธเจ้า เพ อเH นเคร องส่งเสริมสติHั ญญา
ในการHระพqติH_ิบัติธรรม เพ อaดaะสaะวางจากความย ด
มัน ถอมัน uาaายอาสวกิ เaส บรรaุมรรคผaนิพพานเH นเH้ า
ìมายเH นuีสุด Hุถุrนนัน กจะมีความยดมัน ถอมัน ในสังขาร
คอร่างกายแaะจิตใจนีว ่ าเH นเราเH นของเรา เH นตัวตนของเรา
เพราะว่ า¡ม่¡ด้สดับ ¡ม่¡ด้ H_ิบัติ ¡ม่¡ด้เจริญสติพิจารnาใì้เìนrั ด
ตามความเH นจริงจากอดีตจนถงHั จจุ บันแaะต่อ¡Hในอนาคต
ถ้า¡ม่¡ด้H_ิบัติใì้เข้าถงF งพระธรรมสั จธรรมความย ดมัน ถอมัน
ในสังขารกจะมีเร อย¡H

พระพุuธเจ้าครัง ìน งHระuับอย่uี n พระวิìารเrตวัน
นครสาวัตถี n uีนัน พระผ้มีพระnาคเจ้าก ¡ด้ตรัสเรียกnิ กLุuัง
ìaายแa้วกตรัสว่า “ดก่อน nิ กLุuัง ìaาย Hุ ถุrนผ้¡ม่ ¡ด้สดั บจะ
เบ อìน่ายบ้างคaายกาìนั ดบ้างìaุดพ้นบ้างในร่างกายอันเH นuี
Hระrุมแì่งมìาnตรHuัง สีนี ข้อนัน เพราะเìตุ¡ร เพราะว่า
ความเจริญกดี ความเส อมกดี ความเกิดกดี ความตายก ดี ของ
ร่างกายอันเH นuีHระrุมแì่งมìาnตuัง สีนีย ่อมHราก_ Þะนัน
Hุถุrนผ้¡ม่¡ด้สดับจงเบ อìน่ายบ้ าง คaายกาìนัดบ้าง ìaุ ดพ้น
” บ้างในร่ างกายนัน ข้อความตรงนีพ ระพุuธเจ้า¡ด้uรงตรัสถง
Hุถุrนผ้¡ม่¡ด้สดับ¡ม่¡ด้เคย¡ด้uั ง¡ด้ยิน¡ด้uั งธรรมะ ¡ม่เคย
HระพqติH_ิบัติกตาม แต่ว่าHุถุrนเìa่านัน บางu่านกมีÌอกาสuี
จะเบ อìน่ายต่อร่างกายนี เกิ ดความเบ อìน่ายเกิดความคaาย
กาìนัด ìaุดพ้นจากร่างกายนีถ งแม้จะ¡ม่¡ด้เคยสดับพระธรรม
กตาม ข้อนีเ พราะเìตุ¡ร เพราะว่ าร่างกายนีม ันมีการเส อมใì้
เìน มีความเHaียนแHaงมีความเส อม บางr่วงมีความเจริญ
ตอนเH นเดกเจริญขนเH นìนุ่มเH นสาว พออายุมากกเส อมaง
¸ Hุถุrนกมองเìนว่า เออ มี การเกิ ดแa้วกมีการตาย Þะนัน
บางคนกเกิดความเบ อìน่ายคaายกาìนัดในร่างกายนี¡ ด้

แต่พระพุuธเจ้ าตรัสว่า “แต่ตถาคตเรียกร่างกายอันเH นuี
Hระrุมแì่งมìาnตuัง สีนีว ่า จิตบ้ าง มÌนบ้าง วิญญาnบ้าง
Hุถุrนuี¡ม่¡ด้สดับ¡ม่อาจจะเบ อìน่ ายคaายกาìนั ดìaุ ดพ้นใน
จิตเH นต้นนัน ¡ด้เaย ข้อนีเ พราะเìตุ¡ร เพราะเìตุว่าจิต
เH นต้นนี อันHุถุrน¡ม่ ¡ด้สดั บย่อมรวบรัดถอ¡ว้ ด้วยตัnìา
ยดถอด้วยuิ__ิว่านัน ของเรา นัน เH นเรา นัน เH นตัวตนของเรา
ดังนีต aอดกาar้ านาน Þะนัน Hุถุrนผ้¡ม่¡ด้สดับจงเบ อìน่าย
” คaายกาìนั ดìaุ ดพ้นในจิตเH นต้นนัน ¡ม่¡ด้เaย อันนีu ่านยก
มาถงด้านจิตใจuีHราก_อย่ในมìาnตรHในร่ างกายนี u่านยก
ถงจิตใจuีเรียกว่ าจิตบ้าง มÌนบ้าง วิญญาnบ้ าง Hุ ถุrนผ้¡ม่ ¡ด้
สดับ¡ม่¡ด้uกLา¡ม่¡ด้uั ง¡ม่¡ด้H_ิบัติ¡ม่อาจจะเบ อìน่าย¡ด้ ìรอ
คaายกาìนั ดìรอìaุดพ้นจากความย ดมัน ถอมัน ¡ด้ เพราะว่า
Hุถุrนนัน ย่อมจะรวบรั ดถอ¡ว้ ยดถอจิตนี¡ ว้ด้ วยอานาจของ
ตัnìาความuะเยอuะยานอยาก ถอ¡ว้ ด้วยความเìนผิ ด ยด¡ว้
ด้วยความเìนผิด ว่ านัน เH นเรา ถอจิตนีก ว่าเH นของเรา เH น
เราเH นตัวตนของเรา เราคิ ด เรานก เราrอบ เรา¡ม่rอบ อย่าง
นีย ด¡ว้ด้วยความเìนผิด ด้ วยความอยากด้วยตัnìามาr้านาน
แa้ว Þะนัน Hุถุrนuี¡ม่ ¡ด้สดั บ uีจะเบ อìน่ายคaายกาìนัด
ìaุ ดพ้นนีย่อมเH น¡H¡ม่¡ด้เaย

พระพุuธเจ้ายังตรัสต่อ¡Hอีกว่ า “nิกLุuัง ìaาย Hุถุrนผ้
¡ม่¡ด้สดั บจะพงเข้า¡Hยดถอเอาร่างกายอันเH นuีHระrุมแì่ง
มìาnตuัง สีนี ÌดยความเH นตนยังrอบกว่าแต่จะเข้า¡Hย ดถอ
เอาจิตÌดยความเH นตนìาrอบ¡ม่ ข้อนัน เพราะเìตุ¡ร เพราะ
ว่าร่ างกายอันเH นuีHระrุมแì่งมìาnตuัง สีนีเ ม อดารงอย่ Hี
ìน งบ้าง สองHี บ้ าง สามHี บ้ าง สีHี บ้าง ì้าHี บ้าง สิ บHี บ้ าง
ยีสิบHี บ้าง สามสิบHี บ้าง สีสิบHี ì้าสิ บHี ร้อยHี บ้าง ìรอยิง
กว่ าร้อยHี บ้าง ย่อมHราก_ แต่ว่าตถาคตเรียกร่างกายอันเH น
uีHระrุมแì่งมìาnตuัง สีนีว ่าจิตบ้าง มÌนบ้าง วิญญาnบ้ าง จิต
เH นต้นนัน ดวงìน งเกิดขน ดวงìน งดั บ¡H uัง กaางคนแaะ
” กaางวัน อันนีพ ระพุuธเจ้าตรัสrีแ จงว่า Hุ ถุrนuี¡ม่¡ด้สดั บนี
จะเข้า¡Hยดถอร่างกายÌดยความเH นตัวตนยังrอบกว่า แต่จะ
เข้า¡HยดถอจิตÌดยความเH นตัวตนนัน ìาrอบ¡ม่ เพราะ
อะ¡ร เพราะว่ าร่างกายนีม ันHราก_อย่ มันHราก_อย่ใì้เìน
ร่างกายนีม ันเกิดมาแa้วกHราก_อย่ สิบHี ยีสิบHี สามสิบHี
เH นร้อย ร้อยกว่า มันมองเìนHราก_อย่จะเข้า¡Hยดถอมันก
rอบอย่ว่า เอ้อ ร่างกายมันHราก_ใì้เìน แต่ว่าจิตนัน น่ะuีจะ
เข้า¡HยดถอเH นตัวตน เH นเรา ìาrอบ¡ม่ อันนีเ รียกว่าเม อ
เHรียบเuียบกัน แต่ว่าHุถุrนนัน กaับ¡HยดถอเH นตัวตนเH นเรา
เH นของเรามากกว่ า ร่างกายนีย ังพอเìนยังเบ อìน่ายคaาย
กาìนัด พระพุuธเจ้าจงว่า ถ้าจะย ดยดกายนีกยังrอบ คอยัง
rอบกว่ า เพราะว่ าจิตใจนีเH นสิงuีเกิดดับอย่ตaอดเวaา ดวงนี
เกิด ดวงนีด ับ¡H ดวงÌน้นเกิดตaอดuัง กaางวันกaางคน มัน
¡ม่มีตัวตน¡ม่มีสรีระ¡ม่มีร Hร่าง ¡ม่เH นสิงuีHราก_เìนสัn_าน
เH นรHร่ าง แต่Hุถุrนuี¡ม่ ¡ด้สดั บกaั บ¡Hย ดมัน ถอมัน ยิงกว่า
กาย ìaุ ด¡ม่¡ด้เaย ถ้า¡ม่ ¡ด้u กuน¡ม่¡ด้สดับ¡ม่¡ด้H_ิบัติ
Þะนัน คนบางคนกยอมรั บว่าร่างกายนี¡ ม่ใr่ตัวตนอะ¡รของเรา
เพราะว่ าเดียวแก่ เดียวกเจ บ เดียวกตาย เน่าเH อยผุพัง บั งคับ
¡ม่¡ด้ ¡ม่ใr่ตัวตน ยอมรั บ แต่มัน¡Hยดจิต จิตวิญญาnว่าจิต
ใจน่ะคอเรา เรามาอาuัยร่างกายนีอ ย่ พอร่างกายนีแ ตกดั บ
เHaียนแHaงเข้า เราคอจิตนัน กออก¡Hìาuีอย่ใìม่ อันนีค อ
ความเìนียวแน่นในการย ดมัน ถอมัน ในจิตเH นเราเH นของเรา
uัง ¸ uีจิตมันก ¡ม่¡ด้เH นตัวเH นตนอะ¡ร ¡ม่มีร Hร่างสัn_าน
อะ¡ร เกิดดับìมด¡H เกิ ดดวงìน ง ดับ¡H ดวงใìม่เกิด uัง
กaางวันกaางคนอย่อย่างนี แต่มันกaับ¡Hยด Hุ ถุrนกaั บ¡H
ยดมัน ถอมัน เH นตัวเH นตนเH นเราเH นของเรายิงกว่ ากาย
ร่างกายเสียอีกยังrอบกว่ าuีจะยดเพราะมันHราก_อย่จะยดว่า
เH นเราเH นของเราก ยังrอบกว่าการ¡Hยดจิต พระพุuธเจ้าตรัส
อย่างนัน แต่Hุถุrนuี¡ม่¡ด้สดับกaับ¡Hยดจิตมากกว่ าว่าเH นเรา
เH นของเรา เพราะมันติดมันย ดมานานแa้วด้ วยอานาจของ
ตัnìาแaะอุHาuาน

พระพุuธเจ้าตรัสว่ า “nิกLุuัง ìaาย อริยสาวกผ้¡ด้สดับ
ย่อมใส่ใจด้ วยดีÌดยแยบคายใน H_ิ จจสมุHบาuธรรมในร่างกาย
แaะจิตใจuีตถาคตกa่ าวมาแa้วนัน ว่ า เพราะเìตุดังนีเ ม อสิงนี
มี สิงนีจ งมี เพราะสิงนีเ กิ ดขนสิงนีจ งเกิดขน เม อสิงนี¡ ม่มี สิงนี
จง¡ม่มี ” เพราะสิงนีด ั บสิงนีจ งดับ H_ิจจสมุ Hบาuธรรม เม อ
ผ้H_ิบัติใส่ใจเข้า¡HพิจารnาÌดยแยบคายถงธรรมrาติF งHราก_
ในaักLnะเH นH_ิจจสมุ Hบาuธรรม คอธรรมuีมันเH นHั จจัย
เกียวข้องกันอย่ คอเข้า¡Hสัมผัสเìนว่า เม อมีสิงนีส ิงนีจ งมี
เพราะสิงนีเ กิด อ้าว ¡อ้สิงนีก เกิด เม อสิงนี¡ ม่มี¡อ้สิงนีก ¡ม่มี
เพราะสิงนีด ั บสิงนีก ดับ ìมายความว่า สิงต่าง¸ uีมันHระกอบ
กันมาเH นสังขารคอร่ างกายแaะจิตใจ u่านใr้คาว่ า “ ” สิง เพราะ
ว่ามัน¡ม่ใr่สัตวบุคคaตัวตนเราเขา มันคอธรรมrาติ เรียกว่า
“ ” สิง เH นธาตุดิน ธาตุน้า ธาตุ¡u ธาตุaม ธาตุอากาu ธาตุ
วิญญาn เH นสิงต่าง ¸ คอสิงนีม ีอีกสิงมันกมีขน มันเH น
Hั จจัยกันอย่ อ้าว สิงนีเ กิ ดอีกสิงìน งกเกิ ด สิงนี¡ ม่มี สิงอีก
สิงก¡ม่มี เม อสิงนีด ับ อี กสิงนีก ดับ¡H มันเH นการเกียวพัน
เกียวข้องเH นHั จจัยกันอย่ Þะนัน ¡ม่มี สิงใดเกิ ดขนมาÌดย
aาพังÌดยHราuจากเìตุHั จจัย

สิงต่าง ¸ uีเกิดขนแต่aะอย่างแต่aะธรรมrาตินัน a้วนแa้ว
แต่มีเìตุมีHั จจัยHรุงแต่งใì้เกิดขน สิงuีเH นเìตุมีเH นHั จจัยใì้
สิงuีเH นผaมันเกิ ดขน สิงuีเH นเìตุเH นHั จจัยเกิดขน สิงuี
เH นผaมันกเกิดขน สิงuีเH นเìตุเH นHั จจัยมัน¡ม่มี สิงuีเH น
ผaมันก¡ม่มี สิงuีเH นเìตุเH นHั จจัยมันดั บ สิงuีเH นผaมันก
ดับ ถ้าเìตุมันมีผaมันกมี เìตุ¡ม่มีผaมันก ¡ม่มี มันเH นHั จจั ย
กันเกียวข้องกัน¡Hอย่างนัน นีคอธรรมrาติจริง ¸ ในrีวิตนี
เr่นว่ายกตัวอย่างว่า เพราะอาuัยผัสสะ ผัสสะคอการกระuบ
อันเH นHั จจัยใì้เกิดสุขเวuนา ผัสสะuีจะเH นHั จจัยใì้เกิดสุข
เวuนา เr่น ความเยน ความร้อน ความนุ่มนวa เยนพอดี ร้อน
พอดี สิงเìa่ านีจ ะเH นHั จจั ยใì้เกิดสุขเวuนา เม อผัสสะคอ
ความเยนร้อนอ่อนแขงìย่อนตงuีมันพอดี¸เH นHั จจัย คอมา
ผัสสะมากระuบมันกเกิดสุขเวuนาขน แต่พอเìตุHั จจัยคอ
ผัสสะการกระuบของÌผ__ัพพารมn uีuาใì้เกิดสุขเวuนาเìa่า
นัน มันดับ สุขเวuนาเìa่านัน ก ดับ¡Hสงบ¡H อาuัยผัสสะuี
เH นHั จจั ยใì้uุกขเวuนา มันกเกิ ดuุกขเวuนาขน เม อผัสสะ
เH นHั จจั ยใì้uุกขเวuนานัน ดับ uุกขเวuนาuีเกิดÌดยอาuัยผัสสะ
นัน ก ดับ¡H อาuัยผัสสะเH นHั จจัยใì้เกิดเวuนาuีมัน¡ม่สุข¡ม่
uุกขคอเÞย ¸ มันกเกิดอุเบกขาเวuนาขน เม อผัสสะuีเH น
Hั จจัยเìa่านัน มันดั บ อุเบกขาเวuนาคอ¡ม่สุข¡ม่uุกขมันก ดับ

Þะนัน ความสุขความuุกขความเÞย¸uีมันเกิดขน มัน¡ม่
¡ด้เกิ ดขนมาaอย¸ เพราะมันมีเìตุมีHั จจั ย มันมีการผัสสะมี
การกระuบสัมผัสกัน อายาตนะnายนอกอายาตนะnายในมาก
ระuบเกิดวิญญาnรั บร้ เกิดHระrุมเกิ ดผัสสะขนกเกิดเวuนา
จักขุสัมผัสสrาเวuนา เกิดการ กระuบขนuางตาเวuนาเกิดขน
คอมีสี มีHระสาuตา มีจั กขุวิญญาnHระrุมกันขน มีสีมากระuบ
มีการเìน เกิดผัสสะขนตรงนัน น่ะ ตรงuีเìนนัน น่ะ ตรงuี
เìนนัน น่ะมันมีผัสสะแa้ว มีการกระuบอารมnแa้ว สีต่าง ¸
นัน เH นอายาตนะnายนอก ตา HระสาuตาเH นอายตนะ
nายใน การเìนเH นธาตุร้ Hระrุมกัน มันเกิ ดผัสสะขนมา มัน
กจะเกิ ดเวuนาขน เกิ ดเวuนาขนมา

เกิดเวuนาเดียวมันกเกิดตัnìาต่อ ถ้าnาพuีเìน
สวยงามมันกเกิ ดตัnìาความrอบใจติดใจ ถ้าHรุงแต่งว่าnาพ
นัน ¡ม่สวย¡ม่งามมันกเกิดความ¡ม่rอบใจเกิดขน ความrอบใจ
¡ม่rอบใจมันก¡ม่¡ด้เกิดขนaอย¸ มันเกิดเพราะมันมีเวuนาเสวย
อารมn เวuนากเกิดขนมาเพราะมันมีการผัสสะ มีการกระuบ
สัมผัสuางตาขนมา สิงเìa่านีม ันเH นเìตุเH นHั จจัยนัน คอ
H_ิจจ สมุ Hบาuธรรม พอมีการกระuบมี การเìน เอ้า เวuนา
เกิดขน แa้วกเกิดตัnìาความrอบใจìรอความ¡ม่rอบ อยากจะ
ใì้มันìมด¡H อยากใì้มันสิน ¡H เH นวิnวตัnìา อยาก¡ม่มี ¡ม่
เH น ถ้ามันเH นnาพดีสวยงามกอยากมีอยากเH น ìรอว่าอยาก
เข้า¡Hรั กใคร่ในสิงเìa่านัน ถ้ามัน¡ม่สวยงาม Hรุงแต่งว่ามัน¡ม่
สวยงามกอยากใì้มัน¡ม่มี¡ม่เH นใì้มันìมด¡H¡ม่ต้องการ

มีความอยากมันกมี ความย ดเข้ามา ย ดมัน ถอมัน ว่านัน ดี
นัน สวยนัน งาม นัน คอเรานัน คอของของเรา เกิ ดความรั ก
ความìวงแìนเH นอุHาuาน อุHาuานเìa่านีม ันกเกิดจาก
ตัnìา ตัnìากมาจากเวuนา เวuนากมาจากผัสสะ ผัสสะuี
มันมีขนมา¡ด้มันกมีอายาตนะ เพราะมันมีอายาตนะnายใน
nายนอก คอมันมีHระสาuตา มันมีสีต่าง ¸ มันจงเกิดผัสสะ
มันกเH นHั จจัยกัน

อายาตนะnายในกมาจากเพราะว่ามันมีรHนาม รHนาม
กมาจากวิญญาnเกิ ดH_ิสนธิวิญญาn วิ บากวิญญาn
วิญญาnกมาจากสังขาร สังขารมาจากอวิrrาความ¡ม่ ร้ความ
¡ม่ร้ในอดีตHรุงแต่งสังขารเH นกุua อกุua ก เกิดวิญญาn มีนาม
รH นามรHกสร้างตา ì จม ก aิน กาย ใจ มีอายาตนะnายใน
พอมีอายาตนะnายในมันกกระuบอายาตนะnายนอก สี เสียง
กaิน รส Ìผ__ัพพะเH นอายาตนะnายนอก เกิ ดผัสสะ พอผัสส
ะกเวuนาเกิด เวuนาเกิ ดตัnìาเกิ ด ตัnìาเกิดอุHาuานเกิด
อุHาuานเกิ ด เกิดnพเกิดกั มมnวะเกิดการกระuากรรมaง¡Hอีก
แa้วกเกิดอุ Hั ตติnพเกิ ดการอุบัติขนเกิดrาติ พอมีrาติการเกิ ด
ขนมากมีrรา มีrรามีความแก่มีÌสกHริเuวuุกขÌuมนัสอุHายาส
มีความตาย Ìสกะคอความเuร้าÌuก Ìuมนัสความเสียใจ Hริ
เuวะกบ่นเพ้อราพัน uุกขะคอuุกขกายuุกขใจ Ìuมนัสเสียใจ อุ
Hายาสคับแค้นใจ ความเสียใจเตมuีกaายเH นความแค้นใจคับ
แค้นใจ คับแค้นใจมันกเกิดขนตามมา เพราะมันมี การเกิ ดมี
rาติการอุ บัติมันเกิ ดขนกจงมีrรามีความแก่มีความเจบมีความ
ตาย ในระìว่ างuีมันมีสิงเìa่านีเ กิ ดขนมา มันกยังแuงด้วย
อวิrrา ตัnìา มีอวิrrาอย่มันกเกียวข้องกัน¡Hอีก มีอวิrrา
มันกสร้ างต่อ¡Hอี กเH นวั__จักรìมุนวนเH นa กÌF่เกียงข้องกัน
¡H

Þะนัน rีวิตนีถ ้าพิจารnาÌดยแยบคายaง¡Hแa้วกจะเìนว่า
เH นธรรมrาติuีมันเH นเìตุเH นHั จจั ยกัน ¡ม่¡ด้เกิดจากใครมา
ดaบันดาaใì้เH น¡H ความสุขความuุกขuุกขnะuีเH น¡Hใน
rีวิตHระจาวันมันเกิ ดจากเìตุHั จจัยในธรรมrาติของมันเอง ¡ม่
¡ด้เกิ ดจากสิงใดมาดaบันดาaใì้เH น¡H Þะนัน ผ้¡ด้สดั บ¡ด้
H_ิบัติกเìนตามความเH นจริงอย่างนี

พระพุuธเจ้าตรัสว่ า “nิกLุuัง ìaาย เพราะ¡ม้สองอันคร ด
สีกันจงเกิด¡ออุ่นเกิดความร้อน แต่ถ้าแยก¡ม้uัง สองอันนัน
แìaะออกเสียจากกัน ¡ออุ่นF งเกิดจากการคร ดสีกันนัน กดับ¡H
สงบ¡H แม้Þันใด nิ กLุuัง ìaาย เพราะอาuัยผัสสะเH นHั จจัย
แì่งสุขเวuนาจงเกิดสุขเวuนาขน เพราะผัสสะอันเH นHั จจัย
แì่งสุขเวuนานัน ดั บ¡H สุขเวuนาuีเกิดเพราะอาuัยผัสสะอัน
” เH นHั จจั ยแì่งสุขเวuนานัน จงดับจงสงบ¡H u่านอุ Hมา
เìมอนกับ¡ม้uีเอามาครดมาสีกัน สมัยÌบราnนัน เขาจะจุด¡uuี
นงเขาจะต้องเอา¡ม้มาสี กัน ¡ม่มี¡ม้ขีด¡u เอา¡ม้ ¡ผ่แì้ง ¸ มาสี
......กันใì้มันเกิดความร้อน ìนั กเข้ามันกเH นHระกาย¡u
เพราะÞะนัน ถ้า¡ม้มัน¡ม่มาครดกันมันอย่กันคนaะuี ความร้อน
มันกเกิ ดขน¡ม่¡ด้ อันนี¡ u ความร้อน¡uมันเกิ ดขน¡ด้เพราะว่า
มี¡ม้สองrิน มาสีกันมาครดกัน ¡uจงเกิดขน Þันใดกดี ความ
สุขความuุกขความเÞย ¸ มันเกิดขนมานี มันกเพราะมีผัสสะมี
การกระuบ มี การสัมผัสสัมพันธกัน มีอายาตนะnายใน
nายนอกกระuบสัมผัสเกิ ดเวuนา
ขน ถ้า¡ม่มี การกระuบกัน¡ม่มีการผัสสะขนมาเวuนามันกเกิด
ขนมา¡ม่¡ด้ เìมอน¡ม้uีมันอย่คนaะuี อย่ างขnะนีn าพสีสรรค
ต่าง ¸ uีมันมีอย่ในÌaกนี มันกมี ตาของสัตวuัง ìaายมันกมี
ถ้ามันอย่กันคนaะuีมันก¡ม่เìน ¡ม่เìนมันก¡ม่มีเวuนา แต่
ถ้ามันเกิดมาสัมผัสสัมพันธเกิดผัสสะขนมา สีกับnาพต่าง ¸
ผ่านมาuีตากระuบHระสาuตาการเìนเกิดขน ผัสสะเกิดขน
มันกเกิ ดเวuนา ถ้ามันแยกกัน¡H ตาส่วนตา สีส่วนสี มัน¡ม่
มาสัมผัสกัน ก ¡ม่เìนมันก ¡ม่มีเวuนา มัน¡ม่มีผัสสะก ¡ม่มี
เวuนา

ถ้ามัน¡ม่มากระuบHระสาuกาย มันก¡ม่เกิดความร้ส ก
uางกาย มันก¡ม่เกิดสุขuุกข
เÞย ¸ อะ¡รuางกาย¡ด้ ถ้ากายHระสาuกายกอย่ส่วนHระสาu
กาย Ìผ__ัพพารมnคอเยนร้อนอ่อนแขงìย่อนตงมันกอย่
ส่วนÌผ__ัพพารมn ¡ม่มาผัสสะ¡ม่มากระuบ มันก¡ม่เกิด
เวuนา¡ม่เกิดสุขuุกข จะเกิดความสบายกาย¡ม่สบายกายน่ะ
มันจะเกิดขนมาเพราะมันเกิดการผัสสะ เวuนาuีเกิดขนuีกาย
เH นสุขเวuนาคอสบายกาย uุกขเวuนาคอความ¡ม่สบายกาย
เr่น มันHวดมันเม อย มันเจบมันrามัน¡ม่สบายกาย เพราะมัน
มีการผัสสะ มันมีÌผ__ัพพารมnคอเยนร้อนอ่อนแขง ìย่อนตง
มากระuบกับHระสาuกาย เพราะuีตัวของu่านuัง ìaายมี
Hระสาuกายอย่ uีร่ างกายuุกคนมี Hระสาuกายอย่ เH นอายา
ตนะnายในอย่uัว ตัว พอมีÌผ__ัพพารมn คอ เยนร้อนอ่อน
แขงìย่อนตงมากระuบHระสาuกาย เกิ ดความร้ส กขนเวuนา
มันเกิดผัสสะขนมากระuบเกิ ดผัสสะ มันกเกิ ดเวuนาขนมา
ถ้ามันมาสัมผัสสัมพันธกันพอเìมาะพอดี มัน¡ม่ร้อนเกิน¡H มัน
กสบายìน่อย ìรอว่าอากาuมันร้อนแต่มันมีaมพัดมากระuบ
มันจะเยนสบาย ìรอว่าìน้าìนาวอากาuมันìนาวเรามีผ้าì่ม
ì่มมันกเกิดความอบอุ่น ร้สกสบายขน ถ้าHa่อยใì้มันเยน
เกิน¡Hìนาวเกิน¡Hก ¡ม่สบายกาย ถ้ามีมี ดมีเขมมาuิมแuง มัน
กเจบเม อมันเกิดผัสสะเพราะมันมีการกระuบผัสสะกันขน ¡อ้
uีเราHวดเข่าHวดìaังHวดìั วนี เพราะมันมี การผัสสะ มันจะมี
ธาตุดินน้า มีธาตุดินธาตุ¡uธาตุaมมากระuบกายHสาu uีนีม ัน
กระuบมาก¡H มันแรงมันกระuบแรง ความตงaมกระuบมันก
เกิดความ¡ม่สบายกาย ตง Hวด เจบ อย่างuีเรานัง อย่นาน ¸
นี เพราะว่ าขาเราพับอย่ aมมันกมากระuบกายนานอย่อย่ างนี
มันuาใì้ตงใì้เกรงใì้ตง ก uาใì้ Hวดเจบrา แต่พอเราเìยียด
ขาเราคaายออก¡Haมมันคaายตัว การสัมผัสผัสสะน้อยaง
uุกขเìa่านัน กคaาย¡H

Þะนัน สุขเวuนาuุกขเวuนาuีเกิ ดขนมาจากการมีผัสสะ
ผัสสะกระuบ ¡ม่¡ด้เกิ ดขนเอง ความสุขความuุกข¡ม่¡ด้เกิดขน
เอง เH นHั จจั ยกันอย่ สิงนีม ีสิงนีจ งมี มันมีผัสสะมันกมี
เวuนา สิงนีค อผัสสะมี เวuนาคอ.....สิงนีค อเวuนากมี สิงนี
คอผัสสะ¡ม่มี สิงนีค อเวuนาก¡ม่มี สิงนีค อผัสสะดับ สิงนีค อ
เวuนากดั บ อันนีย กตัวอย่างเÞพาะตรงผัสสะกั บเวuนา แต่
มันuุกอย่างในสังขารร่างกายจิตใจ สิงนีม ีสิงนีก มี สิงนีด ั บสิงนี
ก ดับ สิงนีเ กิ ดสิงนีก เกิด มันเH นHั จจัยกัน เH นเìตุเH นHั จจัย
กันอย่ F งมันก ¡ม่คงuีเHaียนแHaงอย่ตaอดเวaา

Þะนัน ถ้าìากว่าผ้ใด¡ด้สดั บ¡ด้H_ิบัติใr้สติสัมHrัญญะ
เข้า¡Hกาìนดพิจารnาในสังขาร คอร่างกายแaะจิตใจ คอยด
เวaามันมีการผัสสะกระuบสัมผัสสัมพันธเกิ ดเìตุHั จจัยกันอย่
อย่างนี เยนกระuบร้สกเยน ร้อนกระuบร้สกร้อน ตงกระuบ
ร้สกตง แขงกระuบร้ส กแขง เกิดสุขเกิดuุกข เกิดตัnìา
rอบใจ เกิ ดความ¡ม่rอบใจ กพิจารnา¡H อ้อ สิงนีเ กิดสิงนี
เกิด สิงนีด ั บสิงนีด ับ เสียงมากระuบì¡ด้ยินเกิดขน ¡ด้ ยินแa้ว
ร้สกrอบใจ อ้าว บางuีร้สก¡ม่rอบใจ ตาเìนรHเìน ร้ส กrอบ
¡ม่rอบ กaินกระuบจม กร้ส กร้กaินแa้วก ร้สกrอบใจ¡ม่rอบใจ
รสกระuบaิน ร้รสเกิดผัสสะuางaิน เกิ ดเวuนาบางuีกเกิ ดสุข
เวuนาอร่อย บางuีกเกิ ดuุกขเวuนา¡ม่rอบใจ บางuีถ้าเH นสุข
เวuนากrอบใจ มันเH นHั จจัยกันอย่อย่ างนีใ ì้เข้า¡Hพิจารnา
ใr้สติสัมHrัญญะเข้า¡Hกาìนดìยัง ดìยัง ร้ความเH นเìตุเH น
Hั จจัยในสังขารร่างกายนี เพ อuาaายความยดถอความยดมัน ว่า
มันเH นของเuียงมันเH นตัวเH นตนเH นเราเH นของเราออก¡H
เìนว่ามันเH นHั จจัยเH นเìตุเH นHั จจัย เH นสิงuีเกิดขนดับ¡H
เส อม¡Hสิน ¡Hอย่uุกขnะ ใì้เกิ ดความเบ อìน่ าย เบ อìน่ายก
คaายกาìนั ด เม อคaายกาìนัดจิตกìaุดพ้น

Þะนัน เม อnิกLุìรอผ้ H_ิบัติธรรมมาพิจารnาอย่อย่างนีก
ย่อมเบ อìน่ายในผัสสะ เบ อìน่ายในเวuนา เบ อìน่ายใน
สัญญา เบ อìน่ายในสังขาร เบ อìน่ายในวิญญาn เม อเบ อ
ìน่ายกย่อมคaายกาìนัด เพราะคaายกาìนั ดจงìaุดพ้น
เม อìaุดพ้นแa้วกมีญาnìยัง ร้ว่ าìaุดพ้นแa้วแaะย่อมuราบrัด
ว่าrาติสิน แa้วพรìมจรรยอย่จบแa้ว กิ จuีควรuา¡ด้uาเสรจ
แa้ว กิจอ นเพ อความเH นอย่างนีม ิ¡ด้มี นี ถ้าìากว่าผ้ใด¡ด้
H_ิบัติเìนrัดในสnาวธรรมแม้แต่ขnะจิตìaุดพ้นกร้ ว่าìaุ ดพ้น
แa้ว uราบrั ดว่าrาติ¡ด้สิน ¡Hแa้ว nพrาติuีจะเวียนว่ ายตาย
เกิด¡ด้สิน ¡Hแa้ว พรìมจรรยอย่จบแa้ว กิจuีควรuากuาเสร จ
แa้วคอกิจเพ อความเH นอย่างนี กิ จเพ อการuาaายกิเaสใì้มัน
สิน uุกขใì้มันจบใì้มันสิน แa้ว กร้ ด้วย อันนีก ìมายถงว่า
ขnะuีบรรaุธรรมกจะร้ตัวว่าร้¡ด้สิน uุ กขแa้ว สิน nพrาติแa้ว
พรìมจรรยอย่จบแa้วกิจuีจะuาเพ อจะคaายกิเaสกìมดจบแa้ว

แต่ถ้ายัง¡ม่ถงยัง¡ม่เìนกเรียกว่ายังมีกิจuีจะต้องuา ยัง
เH นผ้จะต้องกระuา ต้องuกLาต้องH_ิบัติเพ อuาuีสุดแì่งuุกข
ด้วยการuาaายกิเaสตัnìาความยดมัน ถอมัน ออก¡H ถ้ายัง¡ม่
¡ด้ uาใì้สิน กิเaสยังมีnพrาติต่อ¡H ก เH นอันว่ากิ จของเรายังมี
อย่ ìน้าuีของพวกเรายังมีอย่ ยังมีìน้ าuีuีจะต้องuาอย่กคอ
การuีจะต้องH_ิบัติเพ อการuาaายกิเaส เพ อความสิน ¡Hแì่ง
nพrาติuัง ìaาย เพ อความดั บ¡Hแì่งความuุกขuัง ìaาย เH น
กิจเH นìน้าuีuีเราจะต้องuาต่อ¡Hจนกว่าจะเìนธรรมร้ธรรม
จิตใจìaุ ดพ้นแa้วจงจะจบ กิ จเìa่านีก เH นอันว่าสิน ¡H นัน ก
คอว่าผ้นัน เข้าส่ความเH นพระอรìันตแa้ว เH นอริยบุคคarัน
สุดu้ายคอพระอรìันต กจบกิจแì่งการuีจะต้องมาaะกิเaสกัน
อีก แต่ถ้ายังเH นเสขบุคคa เสขบุ คคaแHaว่าบุคคauียังต้อง
uกLาต่อ¡Hจะต้องuากิจต่อ¡H คอระดับตัง แต่Ìสดาบันถอว่า
เH นเสขบุคคa สกuาคามีอนาคามีนีเรียกว่ า เสขบุคคaยังมีกิ จuี
จะต้องuาต่อ¡H

เพราะÞะนัน ธรรมะuี¡ด้แสดงวันนีก เH นธรรมะuีrีใ ì้เìน
ถงธรรมrาติความเH นจริงของrีวิตแaะวิธีการดับuุกขว่าดับกัน
อย่าง¡ร จะìaุดพ้น¡ด้อย่ าง¡ร ความจริงก¡ม่ใr่เร องอะ¡รuี
มากมาย กิจuีจะต้องuา¡ม่ใr่เH นเร องuี¡Huากันuี¡ìน กuา
กันอย่uีตัวเอง กระuากิจกันอย่ uีร่างกายจิตใจนีเ อง ความดั บ
uุกขความสิน uุกขอย่uีกายยาววาìนาคบนีเอง ¡ม่¡ด้ ¡Huากัน
uี¡ìน ¡ม่ใr่ว่าเราจะต้องเดินuาง¡H¡กa ¸ ¡Hต่างHระเuu¡H
ต่างจังìวัด ¡Hสานั กนัน uีนัน uีนี เราถงจะพ้นuุกข เรา¡Hอย่
uี¡ìนมันกมีกิเaสติดตัว¡Huีนัน มีอวิrrาความìaงติด¡H Ìan
ะÌuสะยังติดอย่ตaอด¡H ¡ม่ใr่¡Hถงuี¡ìนแa้วกิเaสเราจะìมด
¡H กิ เaสมันอย่uีตัวอย่uีใจนี

Þะนัน การuาuีสุดแì่งuุกขการพ้นuุกขกระuากันอย่uีตัว
นี กระuากันอย่uีกายuีใจนีเอง จะอย่uี¡ìนกแa้วแต่ใr้สติ
Hั ญญาเข้า¡Hìยัง ร้เข้า¡Hพินิจพิจารnาในสังขารร่างกาย เพ อ
ใì้เìนตามความเH นจริงดังuีกa่าวแa้ว ว่ าความเH นจริงของ
rีวิตนีม ัน¡ม่ใr่สัตวบุคคa ¡ม่ใr่เรา ¡ม่ใr่ของเรา ¡ม่ใr่ตัวตน
ของเรา เราก¡ม่ใr่ของเราก¡ม่ใr่ ตัวตนเH นเราก ¡ม่ใr่ แต่
Hุถุrนนัน จะมีความย ดว่าเH นเราอย่ บางuีกยดว่ าเH นของเรา
เH นตัวตนเH นเรา อย่างร่างกายนีก สาคัญมัน ìมายว่ าขาของ
เรา แขนของเรา ตาของเรา ì ของเรา จมกของเรา aิน ของเรา
ìัวใจตับ¡ตของเรา ìรอนีตัวเรา นีมันเH นอย่างนัน นีค อ
ความเìนผิ ดความย ดผิดว่ าเH นเราเH นตัวตนของเรา แa้วก ¡H
ยดเวuนาคอความสุขความuุกข ความสบายกายก ดี ¡ม่สบาย
กายกดี สบายใจกดี¡ม่สบายใจกดี เÞย ¸ ก ดี กว่ าเH นเราอีก
เราสบายเรา¡ม่สบาย นีอุHาuานมันเข้า¡Hยดสาคัญ

แต่ความเH นจริงมัน¡ม่ใr่เราเaย ¡ม่ใr่ของเรา¡ม่ใr่ตัว
เรา สุขuุกขมันกเH นเพียงเวuนาเH นธรรมrาติ ความสุข
ความuุ กขกคอธรรามrาติuีเกิดขนสักแต่ว่าเH นเวuนาuีHราก_
ในaักLnะอาการแì่งการ¡ม่สบายกายìรอสบายกาย ìรอดีใจ
ìรอเสียใจìรอเÞย ¸ มันเH นเพียงเวuนา Þะนัน ต้อง
พิจารnาaง¡Hìยัง ร้aง¡Hในเวuนา เพ อใì้เìนว่าเวuนากสั กแต่
ว่าเวuนา ¡ม่ใr่เรา¡ม่ใr่ตัวตนของเรา สัญญาคอความจา
Hุถุrนก¡Hสาคัญมัน ìมายว่าเH นเรา เราจา¡ด้ìมายร้ เราจารH
เราจาเสียงเราจากaิน เราจารสเราจาสัมผัส¡ด้ แต่เม อ¡H
กาìนดพิจารnาใì้aง¡Hrั ดเจนแยบคายในสัญญา ก จะพบว่า
สัญญานัน กเH นเพียงสัญญา สัญญากคอธรรมrาติuีเกิดดับ
ìมดสิน ¡H ¡ม่ใr่ตัวตนว่าเH นเราเH นของเราเaย

สังขารคอความHรุงแต่งในจิต Hุถุrนกยดว่าเH นเรา
ความrอบใจ¡ม่rอบใจ ความรักความrัง เìa่านีเ H นสังขาร
สาคัญมัน ìมายว่าเราrอบใจเรา¡ม่rอบใจ เรากaัวเราu้ ุงเราสงบ
เรา¡ม่สงบ เราÌanเราÌกรธเราìaง เH นตัวเรา¡Hìมด เH นของ
เรา¡Hìมด แต่ความจริงมันìาใr่เH นเราเH นของเรา¡ม่ ความ
ÌกรธกเH นธรรมrาติuี¡ม่ใr่เรา¡ม่ใr่ของเรา ความÌanความ
ìaง rอบใจ¡ม่rอบใจนี ถ้าพิจารnา¡Hจริง ¸ กจะเìนว่ ามัน
¡ม่ใr่เราจริง ¸ เพราะว่ามันมีแa้วกสaายaง มีแa้วก ìาย¡H มี
แa้วกHราก_ จะเอามาเH นแก่นเH นสาระเH นสิงมัน คงถาวร¡ม่
¡ด้ แต่ถ้า¡ม่¡ด้พิจารnาแa้วมันเH นตัวเH นตนขนมาuันuี

วิญญาnคอสnาพร้อารมn Hุถุrนก¡HยดวิญญาnเH น
เรา จิตนีเH นเรา เราคิดเรานกเราเìนเรา¡ด้ยินเราร้กaินเราร้
รส ตัวuีร้อารมnน่ะมีความสาคัญมัน ìมายว่าเราเH นเราเH น
ของเรา แต่ความเH นจริง¡ม่ใr่ วิญญาnกสั กแต่ว่าวิญญาn
เH นธรรมrาติuีเกิ ดดับเHaียนแHaง¡ม่มีแก่นสาระแì่งความเH น
ตัวเH นตน

ตานีจ ะเìนตามความเH นจริงว่ ามัน¡ม่ใr่ตัวตน ¡ม่ใr่เรา
¡ม่ใr่ของเรา¡ด้ กต้องมีญาnHั ญญาเข้า¡Hìยัง ร้ ต้องมีHั ญญา
เข้า¡Hìยัง ร้ คอดเข้า¡H ดaง¡HuีรHuีเวuนาuีสัญญาสังขาร
วิญญาnเìa่านี ด ¡Hเร อย¸ ด ¡Hบ่อย¸ บ่อย¸ จนเìนrัดตาม
ความเH นจริงว่า ออ มัน¡ม่ใr่เราจริง ¸ เพราะอะ¡ร เพราะว่ า
มันบังคับ¡ม่ ¡ด้ มันเกิ ดมันดับอย่ มัน¡ม่เuียงมันเHaียนแHaง
อย่uุกอย่าง ตานีถ ้า¡ม่มีHั ญญาญาnมันก ¡ม่เìนความเกิ ดดับ
มันกต อตงอย่อย่างนัน แน่ะ เH นแu่งเH นก้อนเH นกaุ่มเH น
ก้อน เH นของเuียงอย่อย่างนัน ความสาคัญมัน ìมายมันว่า
เH นเรา เH นเราเH นของเรา กิ เaสต่าง ¸ เกิดขน มันต้อง
พิจารnาเìนใì้แยบคายaง¡H rัดเจนaง¡Hว่ามัน¡ม่ ¡ด้เH นกaุ่ม
เH นก้อนเH นแu่งเH นก้อนอะ¡ร กระจายaง¡H

เราเจริญสติกาìนดร้aง¡Huีกายนีต้องแยกย่อยaง¡H
สัมผัสสัมพันธ¡Huุกส่วนในกายกจริง แต่ว่า¡ม่ใì้เìนเH นกaุ่ม
เH นก้อน เH นพดเH นแผ่น เH นu่อนแขนu่อนขาìน้ าตา แต่
ใì้ร้a กFงaง¡Hถงความร้สกเพียงตง¸ ìย่อน¸ ¡ìว¸ เยน¸
ร้อน¸ มีอย่ กระuบสัมผัสเH นจุ ดย่อย¸ uีกาย ด ¡H¸ จะ
เìนว่าความเH นรHร่างสัn_านเH นแขนเH นขาเH นìน้าเH นตา
เH นรHร่ างสัn_านมัน¡ม่มีแa้ว uีมันมีอย่เพราะมันมีการ
นกคิ ดอย่ มันมีสาคัญมัน ìมายอย่ พอสติสัมHrัญญะสัมผัสกับ
สnาวHรมัตถ สัมผัสอย่แค่ความร้สก มันเยนมันร้อน มัน
อ่อนมันแขง มันìย่อนมันตง มันร้สกสบาย¡ม่สบาย ด ความ
ร้สกสบาย¡ม่สบายแต่¡ม่Þายออก¡Hส่ความเH นรHร่ าง ¡ม่มี
u่อนแขนu่อนขาìน้าตา อ้าว นีมันกเริมจะคaายจากความ
เH นกaุ่มเH นก้อนเH นตัวเH นตน

คnสัญญาความจาเH นกaุ่มเH นก้อนมันจะบังอนัตตา¡ว้
ตราบใดuียัง¡HดเH นแu่งเH นก้อนเH นu่อนเH นสัn_านอย่ ก
uาaายความเH นตัวตน¡ม่ ¡ด้ มันบังอนัตตา ก เìนเH นอัตตา
เH นอัตตาเH นตัวตน เพราะมันมีสัญญาวิ Haาสความจาuีคaาด
เคa อนมาแต่¡ìนแต่¡ร จาเH นแu่งเH นก้อนเH นกaุ่ม เH น
สัn_านเH นตัวเH นตนอย่

การH_ิบัติมันกต้องมาH_ิวัติใìม่ อย่าคa้อยตามสัญญา
เก่าuีมันจาอย่ กาìนดต้องกาìนดรับร้เข้า¡Hส่ส่ วนย่อยใน
กาย ¡Hรับความร้สกย่อยaง¡H Ìดย¡ม่ต้องเìนเH นสัn_าน ¡H
รับความเยน ความเยนมันก ¡ม่มีตัวตนเH นสัn_าน ความ
ร้อนมันกมี จริงแต่ว่ามัน¡ม่เH นสัn_านเH นร Hร่าง ความตง
ความìย่อนมันกมีแต่มัน¡ม่¡ด้เH นรHร่างสัn_าน ¡อ้ร Hร่าง
สัn_านมันจอมHaอม มันเH นของHaอมแa้วมันสัญญาจา
วิHaาสเH นแu่งเH นก้อน¡H Þะนัน กาìนดใì้ จดสnาว
Hรมัตถ คอ รั บร้แต่ความร้สก ความร้สกuีมันสบาย¡ม่สบายแต่
¡ม่ÞายออกเH นรHร่ าง ¡ม่ÞายออกเH นความìมายร้แค่ร้แต่
ความร้สก ความตงความìย่อน ความเยนความร้อน อ่อนแขง
uีมีuุกส่วนuีร่างกาย uาaายออก¡HจากความเH นสัn_าน ด
¡Hแa้วแขนขาìน้าตาอวัยวะต่าง¸ ìาย¡H ¡ม่มี ¡ม่มีสังขารuี
เH นแu่งเH นก้อนเH นร Hร่างนัง อย่ นัง ก ¡ม่มีมันมีแต่ความร้สก
ความ¡ìว ความตง ความเยนความร้อนอ่อนแขง¡ม่ใr่ตัวตน
¡ม่ใr่ความìมายว่ านัง แa้วก ด¡Hถงสัญญาความจา สังขาร
ความHรุงแต่งในจิต วิญญาnธาตุร้ F งHราก_อย่uุกขnะนี
ในขnะนีม ีความจา¡ìม มีความน กคิด¡ìม มีความHรุงแต่ง
¡ìม เดียวมันตร กมันนกมันวิพากLวิจารn มันคิ ดมันนก
มันrอบใจมัน¡ม่rอบใจ มันสงบมัน¡ม่สงบ

สิงเìa่ านีเ ม อด¡Hพิจารnา¡Hแa้วจะเìนว่ า มันเกิดมัน
ดับ มันมีมันìาย มันมีมันìายมันมีมันเส อมมันสิน ¡H
Hราก_แa้วก ìาย¡H Hราก_แa้วก ìาย¡H มัน¡ม่มีตัวตน ด ¡H
uีจิตใจ นีมัน¡ม่มีตัวตน มัน¡ม่มีสัn_าน¡ม่มีสรีระรHร่าง มัน
¡ม่มีแก่นแu้uีจะคงuีถาวรจับต้องตัง อย่บังคับอย่¡ด้ มัน¡ม่มี
มันเH นเพียงแต่Hราก_ มีแa้วกìาย¡H จะใì้มันเH นจริงเH น
จังเH นตัวเH นตนมัน¡ม่มี เH นเพียงสnาพuีHราก_แa้วกìาย
¡H Hราก_แa้วกìาย¡H วิญญาnน่ะพอสติ¡Hระaก¡Hร้H ุบ
อ้าว ร้ ¡ด้นิ ดนงก ìมด¡Hแa้ว ธาตุร้น่ะ พอ¡Hร้uีธาตุร้ ร้แa้ว
ก ìาย¡H ถ้าเผaอมันกร้สกว่ าแìมเH นตัวเH นตนเaย จิตนีตัว
ร้ตัวนกตัวคิดนี ถ้า¡ม่ ¡ด้ ดมันเìมอนกับเH นตัวเH นตนเH นเรา
เรารั กเราrังเราrอบเรา¡ม่rอบ เH นใìญ่เH นÌตเaย แต่เม อด
¡Hจริง ¸ มัน¡ม่มี ¡ม่มีแก่นสาระตัง อย่คงอย่ มันร้แa้วมันก
ìาย ร้แa้วก ìาย แต่มันเกิ ดมันดั บสบต่อกันอย่ อันนีเ กิด
อันนีจ งเกิดอันนีก เกิ ดอันนีก เกิด มันส บต่อเH นHั จจัยกัน อัน
นีเ กิดเH นHั จจัยใì้อี กอันìน งมีเกิด อันนีด ั บอันนีก ดับ¡H อัน
นีเ กิดอันนีด ั บ

รวมความว่ามัน¡ม่มีอะ¡รuีคงuีถาวรเuียงแu้มีแต่สnาพ
ธรรมuีìมดสิน ¡H ดั บ¡Hสิน ¡H ถ้าเìนอย่างนีเ รียกว่าวิHั สสนา
ญาn¡ด้เกิ ดขน ญาn¡ด้เกิดขน ญาnะคอHั ญญาความร้ความ
เìนความแจ้ง¡ด้เกิดขนแa้ว Hั ญญา¡ด้เกิ ดขนแa้ว ญาn¡ด้
เกิดขนแa้ว จักLุ¡ด้เกิ ดขนแa้วเìนสnาพตามความเH นจริงขน
กจะถอนความย ดถอ ความสาคัญมัน ìมายแì่งความเH นตัว
ตนเH นเราเH นเขาออก¡H

Þะนัน การHระพqติH_ิบัตินัน จงเH นเร องuีuาอย่กับตัว
เราเอง uาอย่ กับร่ างกายจิตใจนีเ อง¡ม่¡ด้ uาuี¡ìน แa้วก uา¡ด้
uุกขnะ กาaังยนกมีอย่อย่างนี กาaังนัง กมีร Hนามอย่อย่างนี
กาaังนอนกมี รHนามอย่ างนี กาaังค้เìยียดเคa อน¡ìวมันกมี
รHนามอย่ กาaังกินกาaังถ่ายกาaังนุ่งì่มเส อผ้ามันกมีอย่อย่าง
นี มีร HมีนามเH นเìตุเH นHั จจัย มีผัสสะกระuบ เดียวเìน
เดียว¡ด้ยินเดียวร้ กaินร้รสร้สัมผัสคิดนก uาสติìยัง ร้เข้าส่
nายใน nายนอกมันกuา¡H แต่สติ สัมHrัญญะ เรียกว่า
สัมผัสnายใน กายuีเคa อน¡ìวแต่ว่ามีสติรับร้ความร้ส ก
เคa อน¡ìว ร้ใจuีรับร้นัง อย่สติก¡Hรับร้ nายใน¡Hร้ความร้สก
¡Hร้uีใจuีรับร้ นอน สติสัมHrัญญะก¡Hรับร้ความร้สกuีกาย
รับร้ความร้ส กuีจิตใจ รับร้ตัวร้ ยน สติสัมHrัญญะก¡Hร้uี
ความร้สกuีกายuียน ร้จิตใจอย่มันกมีอย่ างนี จะยนจะเดินจะ
นัง จะนอนมันกมีสnาวะ มีร HมีนามเH นเìตุเH นHั จจัยเกิ ดดั บ
เHaียนแHaงอย่อย่างนี

Þะนัน ธรรมะพระพุuธเจ้าจงตรัสว่าเH นอกาaิÌก H_ิ บัติ
¡ด้แaะใì้ผa¡ด้¡ม่ จากั ดกาaH_ิบัติ¡ด้uุ กขnะ ร้แจ้ง¡ด้uุ กขnะ
ถ้าìากว่ามี Hั ญญาìยัง ร้เìนในขnะนัน ผaกเกิดขนในขnะ
นัน uากรรม_านเจริญวิHั สสนาจงต้องuาuุกขnะ พยายาม
ใส่ใจพยายามกาìนดพยายามพิจารnา เดิน¡Huี¡ìนกตาม นัง
อย่uี¡ìนกตาม นอนอย่uี¡ìนกตาม กาaังuาอะ¡รอย่กตาม
พยายามใส่ใจด้วยสติสัมHrัญญะ พิจารnาaง¡Hในกระแสของ
ธรรม เìนสnาวะร HนามเHaียนแHaงเกิดดับอย่uุกขnะ นี
แìaะเH นuางแì่งความดับuุ กข

วันนีก คงจะพอสมควรแก่เวaากขอยุติการHรารnธรรมะ
¡ว้เพียงเu่านี ขอความสุขความเจริญในธรรมจงมีแก่uุกu่าน
เuอญ