You are on page 1of 161

F i z i k a

Doc.dr Sinia Vuenovi - predavanja


mr Danijela Bradi lab.i ra.vjebe

Koje oblasti....?
Mehanika (kinematika, dinamika,
relativnost, rotaciono kretanje, gravitacija,
oscilacije, talasi, hidromehanika)
Termodinamika
Optika (geometrijska i talasna, fotometrija)
Mikrosvijet i osnove kvantne mehanike

Kako poloiti ovaj predmet ...?

Bodovanje do 0-100 bodova


Minimum 51 bod za minimalnu ocjenu
Redovno prisustvo nastavi i vjebama: 5 bod.
Ulazni kolokvij (lab.vjebe): 5 bod.
Izlazni kolokvij (praktini ispit): 20 bod.
Test raunskih zadataka (na pola semestra): 10 b.
Domai zadaci (dva puta u semestru): 10 bod.
U toku semestra 2 testa (teorija): 2 x 10=20 bod.
Zavrni ispit: pismeni 15 bod.; usmeni 15 bod.

Literatura
Z.Ljuboje: Fizika, ETF, Srp. Sarajevo 2003
B.Pavlovi: Fizika, N.knjiga, Bg 1993
Janji, Bikit, Cindro: Opti kurs fizike,
N.knjiga, Bg 1990
Nikoli, Marinkovi, Cveti: Fizika zbirka
zadataka, Bg 2001
Skripta, ETF BL, na CD-u
Laboratorijske vjebe (??????)

Kinematika
Izuava se kretanje (za sada nas ne
interesuje uzrok koji je doveo do kretanja)
Referentno tijelo (ili referentni sistem)
Dimenzije i oblik nisu bitni materijalna
taka!
Kretanje: translatorno i rotaciono

Brzina i ubrzanje

r r2 r1

Srednja brzina:

r
vsr
t
Trenutna brzina:

r dr
v lim vsr lim

r
t 0
t 0 t
dt

Izvodi i integrali

Izvod (dy/dx) je jednak tangensu ugla


pod kojim tangenta sijece osu x

Razlaganje na komponente u Dekartovom pravouglom


koordinatnom sistemu

r xi yj zk
r x2 y 2 z 2

v vx i v y j vz k
Gdje su komponente brzine:

Intenzitet radijus
vektora

Vektor trenutne brzine razloen po


komponentama

dx
vx
x
dt
2

Radijus vektor

v vx v y vz

dy
vy
y
dt
Intenzitet vektora
brzine

dz
vz
z
dt

U limesu za t 0 imamo r s

r
s ds
v lim
lim

s
t 0 t
t 0 t
dt

Srednje ubrzanje:

v
asr
t

Trenutno ubrzanje:

v dv d r
a lim

2
t 0 t
dt dt

....i vektor ubrzanja se moe razloiti na komponente u


Dekartovom sistemu...

a ax i a y j az k
dv y

dv x d 2 x
ax
2
dt
dt
2

a ax a y az

d2y
ay
2
dt
dt
2

dv z d 2 z
az
2
dt
dt

Kako u optem sluaju raunati kin.veliine?


U optem sluaju put, brzina i ubrzanje su funkcije
vremena:
x f t

v h t

a gt

Jednaina kretanja m.take


dx
v
dt
dv
a
dt

dx vdt

dv adt

x0

t0

v0

t0

dx vdt

dv adt

s x x0 vdt
t0

v v0 adt
t0

..... pravolinijsko kretanje .....


mijenja se samo intenzitet brzine, ali ne i pravac!

..... ravnomjerno kretanje .....


specijalan sluaj pravolinijskog, gdje je i
intenzitet brzine konstantan (v=const)!
t

s x x0 vdt
t0

s x x0 v t t0

s x x0 v dt
t0

Ako odaberemo poetni poloaj u


koodinatnom poetku (x0=0), kao i
vrijeme koje je mjereno od poetka
(t0=0):
s x vt

..... jednako-ubrzano kretanje .....


ubrzanje je konstantno (a=const ; a>0 ili a<0)
t

v v0 adt
t0

v v0 a dt v0 a t t0
t0

ovaj izraz za brzinu uvrstimo u opti izraz za put!


t

s x x0 vdt
t

t0

t0

t0

x x0 v0 a t t0 dt x0 v0 dt a t t0 dt
t0

1
2
s x x0 v0 t t0 a t t0
2

Za x0=0 i t0=0:

1 2
s v0t at
2

..... krivolinijsko kretanje .....


osim intenziteta brzine mijenja se i pravac!
vektor ubrzanja
usmjeren uvijek ka
udubljenosti krive!
ovaj vektor ubrzanja se
moe razloiti na
tangencijalnu i normalnu
komponentu!


a at an

a at2 an2

posmatrajmo promjenu brzine u takama A i B:



v v1 v

Podijelimo ovu
promjenu na 2
komponente:
vt v1 cos v

vn v1 sin

shodno tome moemo napisati i srednja ubrzanja:


v cos v
v1 sin
at 1
an
t
t
u limesu kada t 0 tada
:
cos 1 ; sin ; v1 v ; R1 R

v1 cos v
v1 v
v dv
at lim
lim
lim

t 0

0
t
t
t dt

v1 sin

s
v ds v 2
an lim
v lim
v lim

t 0
t 0 t
t 0 R t
t
R dt R
1

Razmotriemo 2 sluaja krivolinijskog kretanja:


1. Kosi hitac

v0 x v0 cos
v0 y v0 sin

v x v0 x
v y v0 y gt

Komp.
poetne
brzine
Komp.
brzine u
bilo kojoj
taki

Komponente puta:

x v0 x t

1 2
y v0 y t gt
2

Eliminacijom t iz gornjih jedn.dobijemo jednainu putanje:


g
2
y x tan 2
x
2v0 cos 2
Vrijeme za koje tijelo dostigne max.visinu dobija se iz uslova:
v0 y v0 sin
v y 0 t t max

g
g
v02 sin 2
y hmax
Pa je maksimalna visina:
2g
2v0 sin
t

u
Ukupno trajanje leta:
g
Domet:

2v02 sin cos v02 sin 2


x D v0 x tu

g
g

Naravno, mnogi faktori su ovdje izuzeti (npr.otpor vazduha),


pa kriva zapravo nije parabola ve balistika kriva
(isprekidana crta):

2. Kruno kretanje
s R

- preeni put

Vrijeme potrebno za pun krug


2 zove se period kretanja T
Frekvencija 1 / T [Hz]
s
R

d
lim
R lim
R
R
t 0 t
t 0 t
t 0 t
dt

v lim

Ugaona brzina

d rad

dt s

Ugaono ubrzanje

d d 2 rad

2 2
dt
dt s

Veza izmeu linearne i ugaone brzine:


R r sin
v R
v r sin

v r

Veza izmeu linearne brzine, lin.ubrzanja i ugaone brzine:


dv d r dr
ukoliko tijelo ravnomjerno
a

dt
dt
dt
krui, tj. const
Kakvo je kretanje tijela koje ravnomjerno krui?

at 0
v const
an v R R 2

a, ovo smo ve ranije dobili...

2
2
v
v
a n R 2 R 2
R
R

tj. centripetalno ubrzanje!

U optem sluaju imamo obe komponente ubrzanja...


dv
d
at
R
R
dt
dt

pa je ukupno ubrzanje:
a

R R
2 2

Izraunaemo izraze za kretanje materijalne take izraene


preko ugaone brzine i ugaonog ubrzanja...

d dt

d dt

0 t t0

t
d dt

t0

d dt
0

(za const )

t0

, a ako odaberemo 0 0

t0 0

primjetite analogiju sa izrazom kod


pravolinijskog kretanja!

0 t t 0

1
2
0 t t0 t t0
2
1
0 t t 2
2

, a za 0 0

t0 0

Galilejeve transformacije
inercijalni sistemi, ako je

v0 const
tada moemo pisati:
x x'v0t

y y'
r r 'v0t
z z'
Galilejeve transformacije koordinata!
v x v x 'v0


dr dr '

v0 v v 'v0
dt dt

Galilejeve transformacije brzina!

vy vy '
vz vz '

Ukoliko izraz za brzine jo jednom diferenciramo...



a a'
tj., ubrzanja su ista, bez obzira iz kojeg ref.sistema mjerimo
Galilejev princip relativnosti!
Vrijeme u oba referentna sistema protie jednako,
pa e i prostorna rastojanja ostati jednaka!
L' x2 ' x1 ' x2 v0t x1 v0t x2 x1 L

Galilejeve tranformacije su osnova nerelativistike ili


Njutnovske fizike!

Dinamika materijalne take

Dinamika izuava kretanje uzimajui u obzir uzroke,


tj. meudjelovanje (interakciju)
Interakcija (gravitaciona, e.m., jaka, slaba)
SILA fiz.veliina koja mjeri interakciju
Njutnovi zakoni:
1. tijelo miruje ili se kree konst.brzinom sve dok
neko
tijelo ne pone djelovati na njega
drugo

ma
2. F

3. F12 F21

Primjeri sila u mehanici...


1. Inercijalne sile
Ove sile djeluju u ubrzanim ili neinercijalnim sistemima

Fi mai
Da li je planeta Zemlja inercijalni ili neinercijalni sistem?

2. Gravitaciona sila

G mg

ova sila je jednaka teini samo ako tijelo miruje!

3. Sile trenja
Podjela: suho (vanjsko) i viskozno (unutranje) trenje
trenje pri kotrljanju ili pri klizanju
Ftr N

koeficijent trenja je razliit za


statiko i dinamiko trenje!

s d

Sila trenja za kotrljanje:


N
Ftr k
R

4. Elastine sile
(Napomena: elastine i neelastine deformacije)
Napon sile proporcionalan
relativnom izduenju:
F x
~

S
L
F
x
Hukov zakon!
E
S
L
Jangov modul elastinosti
Vanjska sila F uzrokuje pojavu unutranje elastine sile
(po 3.Njutn.zakonu):
ES
Fel F
x kx
L

gdje je k koeficijent elastinosti!

5. Sile kod krivolinijskog kretanja



F Ft Fn
dv
v2
Ft mat m
; Fn man m
dt
R

Centripetalna sila!

2
Fcp m R , jer su sila i radijus-vektor
suprotno usmjereni!

Meutim, svako krivolinijsko kretanje je ubrzano to


predstavlja neinercijalni ref.sistem, u kojem vladaju inercijalne
sile:

2
Fcf Fcp m R
Centrifugalna sila!

Centar mase sistema materijalnih taaka

m1r1 m2 r2 ... mn rn
rcm

m1 m2 ... mn

mi ri
m

xcm

mx

ycm
zcm

i i

m
mi yi

m
mi zi

m
Centar mase se podudara sa teitem u homogenom
gravitacionom polju!

Diferenciranjem izraza za centar mase dobijemo:

m
r

i i
m
v

m
r
vcm rcm
i i
cm
m
tj. vidimo da suma impulsa svih estica moe da se
zamjeni sa impulsom centra mase!
Diferenciranjem jo jednom prethodnog izraza dobijemo:

macm mi a i
(*)
Pisanjem 2.Njutnov zakon za sve estice i sumiranjem:

mi ai Fi mi a i Fi (**)

Poreenjem (*) i (**) slijedi: macm Fi


tj. pojednostavljuje se analiza kretanja sistema estica sa analizom
kretanja centra mase u koju je skoncentrisana sva masa!

Rad, snaga i energija


1. Mehaniki rad


dA F d r J

kako je mali pomjeraj dr


praktino jednak preenom
putu ds, tada je:
dA Fds cos
dA Ft ds

B
B
A F dr Ft ds F cos ds
A

Specijalan sluaj: ako se smjer


sile i puta poklapaju i ako je
sila konstanta, tj:

0
B

A Fds F ds Fs

F const

2. Snaga
A
Psr
t

dA
P
dt
F dr
P
F v
dt

3. Energija
a) kinetika

srednja snaga
trenutna snaga
snaga izraena preko brzine i
sile

dv
dA Ft ds Ft vdt m vdt mvdv
dt
1 2
A mvdv mv Ek
2

Vidimo da je energija sposobnost tijela da vri rad!

a) potencijalna energija
pp. postoji polje neke sile
(npr.gravitaciono polje)
B

B



A Fdr mg dr mg rB rA
A

kako je gravitacija usmjerena ka dolje, skalarni proizvod je:

A mgj y B j y A j mg y A y B mgh
vano: vidimo da rad ne zavisi od oblika puta ve samo od
krajnjih poloaja (poetnog i konanog)!

Ako rad ne zavisi od puta nego od krajnjih poloaja, onda je


rad na zatvorenom putu ABA:
A Fk ds 0

Ove sile zovemo


KONZERVATIVNE.
Rad konzervativnih sila
moemo izraziti preko razlike
potencijalnih energija:
B

A Fdr E p rB E p rA
A

Sile kod kojih rad zavisi od puta (npr.sila trenja) su


NEKONZERVATIVNE ili disipativne!

Izraunajmo potencijalnu energiju koja potie od elastinih


sila:
x2

x2

1
2
2
A Fel dx kx dx k x1 x2
2
x1
x1

te ako odaberemo da je
x2=0 (tj.u koordinatnom
poetku):
A Ep

1 2
kx
2

Zakoni odranja
fundamentalni zakoni u prirodi
oni su posljedica osobina simetrije u Kosmosu
1. Zakon odranja koliine kretanja (impulsa)
pazi!
sistem je
IZOLOVAN

Prije interakcije impulsi su:


Nakon interakcije impulsi su:

p1 m1v1

p1 ' m1v1 '

p2 m2 v2

p2 ' m2 v2 '

U skladu sa 3.Njutnovim zakonom moemo pisati:



p1
p2
F12 F21

p1 ' p1 p2 ' p2
t
t


p1 p2 p1 ' p2 ' Z.O.I
Prethodna analiza vrijedi i za dif.mali vremenski interval, tj.:

d
d
t dt
F12 m1v1 ; F21 m2 v2
dt
dt

d
m1v1 m2v2 0
F12 F21 0
dt

m1v1 m2 v2 const

Za izolovan sistem od velikog broja tijela:


d

F1 m1v1 F12 F13 ... F1n


dt
d

F2 m2 v2 F21 F23 ... F2 n


dt
.
.
d

Fn mn vn Fn1 Fn 2 ... Fn n 1
dt
Ako saberemo sve jednaine
vodei rauna da vrijedi 3.N.Z.:

Fij F ji za i j

d
m1v1 m2v2 ... mn vn 0
dt

m1v1 m2 v2 ... mn vn const

2. Zakon odranja energije


a) slobodni pad
E A E pA mgh
E B EkB E pB

tijelo ima samo Ep


mvB2

mgh1
2

kako je : vB2 2 g h h1
m
E B 2 g h h1 mgh1 mgh E A
2

tj. energija se nije promijenila!


mvC2
EC Ek
; vC2 2 gh
2
EC mgh E A

energija ostala ista!

a) klizanje tijela niz kosu ravan (trenje zanemareno)


u taki A tijelo ima samo Ep
E A mgh

u taki B tijelo ima i Ek i Ep


mvB2
E B EkB E pB
mgh1
2

h h1
2
kako je: vB 2as 2a
sin

a g sin
1
h h1
E B m2 g sin
mgh1 mgh
2
sin

tj. energija se odrava!

a) klizanje tijela niz kosu ravan (sa trenjem)

Ftr mg cos

pa je jednaina kretanja:
ma mg sin mg cos
a g sin g cos

energija u taki B je:


EB

iz ega slijedi:

1
h h1
m2 g sin cos
mgh1
2
sin
E B mgh sFtr E A Atr

dio potencijalne energije se troi na rad sile trenja!

3. Sudar dva tijela


a) neelastini
Z.O.I.

m1v10 m2 v20 m1 m2 v

a) elastini

m v m2 v20
v 1 10
m1 m2

Z.O.I. m1v10 m2 v20 m1v1 m2 v2


2
2
2
2
m1v10 m2 v20 m1v1 m2 v2

Z.O.E.
2
2
2
2

2 m2 v20 m1 m2 v10
v1
m1 m2

2 m1v10 m1 m2 v20
v2
m1 m2

Specijalna teorija relativnosti


objanjenje kretanja tijela sa velikim brzinama, bliskim
brzini svjetlosti
svjetlost, kao e.m. talas se moe kretati, osim kroz
materijalne sredine, i kroz vakuum
svaki talas treba da ima neku elastini sredinu kako bi se
mogao prostirati
prema shvatanjima iz druge polovine 19 vijeka, za
talasno prostiranje svjetlost kroz vakum uveden je
pojam etra, tj. apsolutnog referentnog sistema
prema tom shvatanju, brzina svjetlosti bi se trebala
podvrgavati Galilejevim transformacijama

u zavisnosti da li se svjetlost kree du ili suprotno x-ose,


brzina svjetlosti mjerena iz sistema S je:
cr c v

meutim eksperiment Majkelsona i Morlija su dokazali da je


brzina svjetlosti jednaka c u svakom sistemu referencije!
Ovo je ujedno bio i dokaz nepostojanja etra!
A.Ajntajn je 1905.g. uveo pp. o relativnosti vremena i
prostora, tj. zavisnosti ovih veliina od sistema u kom se
mjere!
Sjetimo se: u Galilejevim transform.rastojanje i vrijeme su
jednaki bez obzira u kojem sistemu referencije se mjere

A i B su izvori svjetlosti;
C posmatra stoji u
sistemu referecije S;
C se kree brzinom v u
sistemu referencije S
Neka izvori bljesnu istovremeno.
Posmatra C e vidjeti oba svj.bljeska u istom trenutku.
Posmatra C e vidjeti prvo svj.bljesak B, a zatim A.
Koji posmatra tanije opisuje dogaaj, tj.koji je u pravu?
Ajntajnovi postulati:
1. zakoni fizike ne zavise od sistema referencije, svi inercijalni sistemi u
prirodi su ravnopravni princip relativnosti
2. brzina svjetlosti u vakuumu jednaka je u svim referentnim
inercijalnim sistemima princip invarijantnosti brzine svjetlosti.

Lorencove transformacije
poetni uslovi:
t t ' 0 ; x x' 0

Ako je prostor homogen i


izotropan vai linearnost:
x Ax' Bt '

Primjenimo ovo za
koordinatni poetak nakon
to je proteklo vrijeme t:
0 A vt ' Bt ' B Av
x A x'vt '

Analogno sve moemo isto uraditi polazei iz sistema S:


x' Ax Bt

iz sistema S:

x' 0

iz sistema S:

x vt

pa je gornja jednaina:
0 Avt Bt B Av
x' A x vt

Relacije (*) i (**) primjenimo na prostiranje svjetlosti:


ct A ct 'vt '
ct ' A ct vt

pomnoimo...

1
v2
1 2
c

* *

Uvrtavanjem (*) u (**) slijedi:

x'
1
x' A A x'vt ' vt t A t ' 1 2
v
A

i kad uvrstimo izraz za A, dobijemo:


v
t ' x' 2
x' vt '
c
t
; x
; y y' ; z z'
2
2
v
v
1 2
1 2
c
c
Analogno, uvrtavanjem (**) u (*) slijedi:
v
tx 2
c ; x' x vt ; y ' y ; z ' z
t'
v2
v2
1 2
1 2
c
c

LORENCOVE
TRANSFORMACIJE

ta se deava ako su vrijednosti brzina male?


2
v
v
v c
0
0
2
2
c
c
v
t ' x' 2
c t ' ; x x' vt ' x' vt ' ; y y ' ; z z '
t
v2
v2
1 2
1 2
c
c

dakle, Lorencove transformacije za male brzine postaju


Galilejeve transformacije!
Galilejeve transformacije su zapravo samo aproksimacija
optijih Lorencovih transformacija!!

Transformacije brzina
Klasino sabiranje brzina ne moe se primjeniti (max. brzina je c)!
brzina tijela iz S: u ' dx' / dt '
brzina tijela iz S: u dx / dt
Diferenciranjem Lorencovih
transformacija:
dt

v
dx'
2
dx ' vdt '
c
; dx
; dy dy ' ; dz dz '
2
2
v
v
1 2
1 2
c
c

dt '

dx
dx ' vdt '
u

dt dt ' vdx' / c 2

u 'v
u
1 u' v / c 2

Analognim raunanjem za drugi set Lorencovih transformacija:


u'

u v
1 uv / c 2

ovo su izrazi za relativistiko slaganje brzina!

Posljedice Lorencovih transformacija


a) Kontrakcija duine
sopstvena duina mjerena u sistemu S:
L x2 x1
duina mjerena u sistemu S:
ubacimo Lorencove transformacije... x2 '

L 0 x2 ' x1 '
x2 vt 2
2

v
1 2
c

; x1 '

x1 vt1
v2
1 2
c

poto duinu tapa mjerimo istovremeno...


x2 ' x1 '

x2 x1
v2
1 2
c

t 2 t1

v2
L L0 1 2
c

tj. dolo je do KONTRAKCIJE duine!


a) Dilatacija vremena
vlastito vrijeme mjereno u sistemu S: 0 t 2 't1 '
t 2 t1
vrijeme mjereno u sistemu S:
ubacimo Lorencove transformacije...
v
v
t 2 ' x2 ' 2
t1 ' x1 ' 2
c ;t
c
t2
1
2
v
v2
1 2
1 2
c
c

poto vremenski interval mjerimo u jednoj taki...


t 2 t1

t 2 't1 '
v2
1 2
c

x2 ' x1 '

0
v2
1 2
c

tj. dolo je do DILATACIJE vremena!

Relativistika dinamika
Prema 1.Ajntajnovom postulatu zakoni fizike moraju biti
invarijantni u odnosu na Lorencove transformacije:

dr
d dt 1 v 2 / c 2
pm
, a poto je
d

m
dr
mv
p

2
2 dt
1 v / c
1 v2 / c2

...a ovo moemo napisati na sljedei nain:


m

p mr v , gdje je mr
1 v2 / c2

relativistika masa

uobiajno je masu mirovanja oznaiti sa m0, pa je: mr

m0
1 v2 / c2

Porast mase sa brzinom treba shvatiti


kao prirodnu posljedicu nepostojanja
brzina veih od brzine svjetlosti!
U suprotnom, ako bi masa bila
konstantna, dovoljno dugo djelovanje
sile bi dovelo do brzina veih od
brzine svjetlosti!

2.Njutnov zakon u relativistikoj fizici:

dp d mr v d
m0 v
F


dt
dt
dt 1 v 2 / c 2

Izraunajmo silu du jedne, npr. x-ose:


1/ 2
1 / 2
dv
1
1
dv

1 v 2 / c 2 m0
m0 v 1 v 2 / c 2 2 2v

d
m0 v
dt
2
dt
c

F
dt 1 v 2 / c 2
1 v2 / c2
2
2

1
/
2
v
v
2
2
m0 a 1 v / c 1 2 2
c
c
m0 a

2
2
1 v / c
1 v 2 / c 2 3/ 2
F
v
1 2
, a odavde je ubrzanje: a
m0
c
2

3/ 2

primjetite da e ubrzanje biti jednako nuli za v=c, bez obzira


kolika je sila!!!

Sada moemo izraunati i rad:


x2

A12 Fdx
x1

A12

v2

m0 adx

1 v

x1

m0 vdv

1 v

v1

x2

/c

2 3/ 2

preemo sa dx na integral po dv
/c
dv
adx
dx vdv
dt
2
2
m0 c
m0 c

1 v22 / c 2
1 v12 / c 2
2

2 3/ 2

Ako je poetna brzina v1=0, a v2=v:


A12

m0 c 2
1 v2 / c2

m0 c 2 Ek

Ek mr c 2 m0 c 2

Relativistika kinetika
energija (rad se pretvara u
energiju)

energija mirovanja

Odavde zakljuujemo da je ukupna energija:


E Ek m0 c 2 mr c 2

Energija i masa su ekvivalentne veliine!


E mr c 2

Promjeni mase odgovara i promjena energije!


E mc 2
p 2
Iz izraza za energiju i impuls slijedi: E mr c c
v
pc 2
a odavde je: v
te ako ovo uvrstimo u izraz za energiju:
E
m0 c 2
m0 c 2
2
2
2 2
E

m
c

p
c
0
2
2
2 4
2 2
1 v / c
1 p c / E c
2

ili nakon sreivanja:

E c m02 c 2 p 2

Ako estica ima masu mirovanja m0=0, onda je


i vidimo da ove estice imaju brzinu v=c
Ove estice su FOTONI!

E cp

Sve ostale estice, koje imaju masu mirovanja, mogu imati


brzinu manju od brzine svjetlosti.
Zakoni relativistike fizike su univerzalniji od zakona
nerelativistike fizike!
Primjer kako se relativistiki izraz za kinetiku energiju svodi na
klasian izraz za kinetiku energiju, pri malim brzinama:
1 / 2
m0 c 2
Ek
m0 c 2 m0 c 2 1 v 2 / c 2 m0 c 2
1 v2 / c2
1 v2
1
...
2
2c
2

m
v
1 v2
2
0

Ek m0 c 1

...

m
c

0
2

2
c
2

ukoliko je v<<c

Dinamika rotacionog kretanja


vrstog tijela
analiziraemo vrsto tijelo (do sada smo analizirali
materijalnu taku)
smatramo da se vrsto tijelo ne deformie (suvie
komplikovano za analizu)
u optem sluaju svi oblici kretanja se mogu razloiti na
2 vrste kretanja: tranclaciju i rotaciju

Centar mase vrstih tijela


Podijelimo .tijelo na veliki br.malih dijelova, tada je c.m.:

m1r1 m2 r2 ... mn rn
rcm

m1 m2 ... mn

mi ri
m

xcm

m x

ycm

m y

zcm

m z

i i

i i

Ako je vrsto tijelo homogeno moemo smatrati da se ono


sastoji od beskonano mnogo malih djelova, tj. moemo prei
sa sume na integral:

rcm

r dm

dm

r
dV

dV

xcm

xdm

dm

ycm

ydm

dm

zcm

zdm

dm

Kretanje vrstog tijela moemo analizirati tako to posmatramo


kretanje svakog dijela tijela...
...komplikovano....
Umjesto toga kretanje vrstog tijela opisujemo kretanjem centra
mase vrstog tijela:


Dokaz: mi ai Fui Fvi (zbir unutranjih i spoljanjih sila)

jer je Fui 0
mi ai Fui Fvi Fvi
u suprotnom bi tijelo trpjelo
unutranja naprezanja!
Na drugu stranu ako 2 puta diferenciramo jednainu centra mase:

mi ri

macm mi ai
vcm rcm
m
Ako uporedimo

macm Fvi

Rotaciono kretanje
Analiziraemo osnovne
veliine kod rotacije:
moment sile, moment
inercije i moment impulsa!

1. Moment sile i osnovna jednaina rotacionog kretanja


l krak sile (normalno rastojanje
od ose rotacije do pravca sile)
M Fl Fr sin

M r F

moment sile

Za proizvoljni dio mase je:


ri
mi ai Fti
normalna komponenta sile
Fni ne utie na rotaciju!
mi ai ri Fti ri
mi riri Fti ri
mi ri 2 M i

2
mi ri M i M
I moment inercije

M I

Osnovna jednaina
dinamike rotacionog
kretanja

Primjetite slinost sa
2.Njutnovim zakonom!

2. Moment inercije
moment inercije je za rotaciju isto to i masa za translaciju!
I mi ri 2

I i Vi ri 2

, a ako je gustina konstantna

I Vi ri 2

Taniji opis momenta inercije je prelaskom sume na integral!


I r 2 dm r 2 dV
V

Ukoliko su tijela geometrijski pravilna moment inercije se


moe izraunati, u suprotnom se exp.mjeri!
Moment inercije zavisi i od ose rotacije tenzorska veliina!

3. tajnerova teorema
Ako osa rotacije prolazi kroz
centar mase C, moment inercije
je:
I R 2 dm
C

Ako sada osa rotacije prolazi kroz


paralelnu osu, udaljenu za d:
I r 2 dm
V

Sa slike vidimo da je (kosin.teorem):


r 2 R 2 d 2 2dR cos
I R 2 dm d 2 dm 2d R cos dm I C md 2 2d xdm
V

I I C md

x xdm 0 xdm 0

cm

dm

4. Moment impulsa (koliine kretanja)


Za materijalnu taku:

L r mv

Za vrsto tijelo:
Li ri mi vi mi ri 2
L Li mi ri 2 I

L I

Ako potraimo izvod momenta impulsa (materijalne take):

dr
mdv
dL d
r mv
mv r

dt dt
dt
dt

v mv 0 (po def.vekt.proizvoda)

dL
r F M znai izvod mom.impulsa=momentu sile!
dt

Do istog rezultata dolazimo i ako traimo izvod momenta


impulsa vrstog tijela:


dL d
d
I I
I M
dt dt
dt

Ukoliko je ukupan moment sile = 0, onda je moment impulsa


konstanta!

dL

I11 I 22 ... const


M
0 L const
dt
ZAKON ODRANJA MOMENTA IMPULSA (Z.O.M.I.)

Rad i snaga kod rotacionog kretanja


dA Ft ds Ft rd

M Ft r
dA Md
2

A Md
1

primjetiti slinost sa radom


kod translacije!
dA
d
P
M
M
dt
dt

snaga kod rotacije

Kinetika energija kod rotacionog kretanja


Promjena kinetike energije jednaka je izvrenom radu:
2

A Md I

d
1
1
dt Id I22 I12
dt
2
2
1

Drugi nain da dobijemo Ek je da podijelimo .tijelo na veliki


broj malih djelia, za svaki raunamo Ek i sumiramo:
1
1
1
1
Ek Eki mi vi2 mi ri 2 2 2 mi ri 2 I 2
2
2
2
2
U optem sluaju, tijelo moe imati i translatornu i rotacionu
kinetiku energiju:
1
1
Ek mv 2 I 2
2
2

Gravitacija

Nikola Kopernik (1473-1543) teorija da je


Sunce u centru
ovu teoriju postavio Aristarh 3 vijek p.n.e
Tiho Brahe (1546-1601) marljivo sakupio
najvie astronomskih podataka
Johan Kepler (1571-1630) na osnovu ovih
podataka definisao zakone:
1. Putanje planeta su elipse i u jednoj od ia se nalazi
Sunce
2. Radijus vektor planete prebrie jednake povrine u
jednakim vremenskim intervalima
3. kvadrati perioda obilaska ~ kubu rastojanja od
Sunca (T2 ~ r3)

Zakon gravitacije
Analizirajmo kretanje 2 planete oko Sunca, po 3.Kepl.zakonu:
T12 r13
2

; 2 / T dobijemo:
i
znajui
da
je
cetrip.ubrz.
2
3
T2
r2
a1 r22
2
a2 r1
Njutn je ovu relaciju primjenio na kretanje Mjeseca oko
2
2
Zemlje:
a Rz
Rz

a g

g r
r
Na drugu stranu, centripetalno ubrzanje Mjeseca oko Zemlje:
v 2 4 2 r
a
2
r
T

jednak rezultat!

Analizirajmo odnos 2 centripetalne sile kojima Sunce djeluje


na planete:
F1 m1a1 m1r1T22
T12 r13

3
i ako ovdje ubacimo 3.Kepl.z.
2
2
F2 m2 a2 m2 r2T1
T2
r2
F1 m1r22

F2 m2 r12

odavde vidimo emu je zapravo proporcionalna


sila kojom Sunce djeluje na planete:
m
F k 2
r
Njutn je pretpostavio da u konstantu k ulazi i masa Sunca:
F

M sm
r2

meutim ovaj izraz ima univerzalni karakter za


bilo koje 2 mase:

m1m2
F 2
r

6,67 10 11 Nm 2 / kg 2 - gravitaciona konstanta

Gravitacionu konstantu je eksperimentalno odredio Kevendi:

Gravitaciona interkacija je centralna (usmjerena ka centru)

m1m2
F 2 u
r

Njutnov zakon gravitacije vai


za tijela koja se smatraju
takastima!
Ako su tijela nepravilna,
Njutnov zakon primjenjujemo
na pojedine takaste dijelove
tijela i zatim sumiramo.
Komplikovano....

Gravitaciono polje
Tijelo mase M formira oko sebe
gravitaciono polje!
Jaina gravitacionog polja:

F
M
G 2 u
m
r
Koja je mjerna jedinica za
jainu gravitacionog polja?
m
s 2

Gravitaciona potencijalna energija


Gravitaciona sila je jednaka negativnom gradijentu Ep:

Ep
F gradE p
F
u
dE p
m1m2
dr
2

dr
r
m1m2
sa druge strane znamo da je F 2 u
r
r
dr
m1m2
1 r
E p m1m2 2 m1m2
E p
r
r
r

Potencijal gravitacionog
polja:
Ep
V
m
M
V
r

Kretanje u gravitacionom polju


Analizirajmo sistem tijela masa m i M (m<<M). Ukupna
1 2
mM
energija je:
E mv
2
r
Ako pp. da se tijelo m kree po krunoj putanji oko M, onda je
centripetalna sila u ravnotei sa gravitacionom:
mv 2 1 mM
mv 2
mM

2
2
2
r
r
r
Ukupna energija je
mM
E
2r

Vidimo da je E<0, to znai da je tijelo m zarobljeno u polju


sile tijela M!

Inercijalna i gravitaciona masa


Inercijalna masa iz definicije 2.Njutnovog zakona
Gravitaciona masa iz definicije gravitacione interakcije
Da li su ove dve mase jednake?
pp. 2 tijela padaju slobodnim padom na Zemlju
M Z mg1
mi1a1
2
mi1 mi 2 a2
RZ
, a poto je a1=a2=g

(sva tijela padaju jednako)


mg1 mg 2 a1
M Z mg 2
mi 2 a2
2
mi1 mi 2
RZ

mg1 mg 2
Vidimo da su inercijalna i gravitaciona masa proporcionalne,
a pogodnim izborom jedinica moemo ih izjednaiti!

Oscilatorno kretanje
ponavljajui karakter kretanja sa vremenskim
intervalom period oscilovanja
posmatraemo mehanike oscilacije (mada
postoje i druge vrste oscilacija, npr.
elektromagnetne)
one se javljaju kod elastinih tijela
harmonijske oscilacije najprostiji oblik
oscilovanja gdje se promjena poloaja opisuje
periodinom (sinusnom ili kosinusnom)
funkcijom

Harmonijske oscilacije
F kx

d 2x
m 2 kx
dt
d 2x
2

0x 0
2
dt

ma kx

d 2x k
x0
2
dt
m

Homogena dif.
jednaina 2.reda

x t A sin 0t rjeenje ove


jednaine

elongacija
amplituda
kruna frekvencija
faza
poetna faza

Trag na papiru predstavlja


periodinu sinusnu funkciju

Brzinu kretanja tijela dobijemo ako diferenciramo elongaciju:


dx
v t
A0 cos 0t A0 sin 0t 2
dt
Ubrzanje:
dv
A02 sin 0t A0 sin 0t
dt
Ako izraze za ubrzanje uvrstimo u jednainu oscilovanja:
a t

d 2x k
x0
2
dt
m

k
A sin 0t A sin 0t 0
m
2
0

Odavde je:

k
m

m
T 2
k

, a poto znamo da je

0 2 2 / T
period oscilovanja!

Sada elongaciju moemo pisati: x t A sin

k
t
m

Ako u poetnom trenutku znamo vrijednosti elongacije i


brzine, moemo izraunati amplitudu i poetnu fazu,
v 0 v0 A0 cos ; x 0 x0 A sin

ako kvadriramo i saberemo gornje jednaine:


ako ih podijelimo:

x00

arctan
v0

2
v
A x02 02
0

Energija harmonijskog oscilatora

sjetimo se : 0

Kinetika energija:

1
1
1
2
Ek mv 2 m A0 cos 0t m02 A2 cos 2 0t
2
2
2
1
1
Ek kA2 cos 2 0t
Ek max kA2
2
2
Potencijalna energija:
1
1
1
2
E p kx 2 k A sin 0t kA2 sin 2 0t
2
2
2
1
E p max kA2
2
Vidimo da je ukupna energija ~ kvadratu amplitude:
1
E p Ek kA2
i odrava se!!
2

Primjeri harmonijskih oscilatora


1. Matematiko klatno
M mgl sin

Moment sile

I mgl sin
2
d

2
ml
mgl sin
2
dt
sin

za male uglove
d 2
2

0 0
2
dt

gdje je
pa je

2
T
2
0

l
g

g
l

2. Fiziko klatno
M mgs sin
d 2
I 2 mgs sin
dt

za male uglove

sin

d 2
2

0 0
2
dt

gdje je 0

mgs
I

2
I
pa je T
2
0
mgs

Slaganje oscilacija
1. Slaganje oscilacija istog pravca
Zamislimo vektor duine A koji rotira oko
svog poetka i posmatrajmo projekciju tog
vektora na x-osu:

x A cos 0t 0
Tada je
a to je elongacija harmonijskog oscilatora!

Posmatrajmo 2 oscilatora jednakih frekvencija koji osciluju


po istom pravcu.
x1 A1 cos 0t 1

x2 A2 cos 0t 2

Rezultujui oscilator e
zapravo biti projekcija
rezultujueg vektora A
x x1 x2

Rezultujuu amplitudu
emo dobiti iz
kosinusne teoreme:
A

A12 A22 2 A1 A2 cos 2 1

A12 A22 2 A1 A2 cos 2 1

Analizirajmo prethodni izraz i razlike u fazi:


A

A12 A22 2 A1 A2 cos 2 1

a) Ako je razlika faza jednaka 0:

2 1 0 cos 2 1 1
i rezultujua amplituda je:
A A1 A2

b) Ako je razlika faza jednaka:


2 1 cos 2 1 1
A A1 A2

Poetna faza (sa grafika):


A1 sin 1 A2 sin 2
tan
A1 cos 1 A2 cos 2

U sluaju razliitih frekvencija, analiza je komplikovanija...


Pojednostavniemo da su amplitude jednake, a frekvencije
se razlikuju za malu vrijednost:
x1 A cos t

x x1 x2 2 A cos
t cos t Ar cos t
2

x2 A cos t

Vidimo da je amplituda
takoe periodino
promjenjljiva funkcija!
Ovakve oscilacije se
zovu udari!

1. Slaganje oscilacija sa meusobno normalnim pravcima

Oblik putanje je sloen i zavisi od amplituda, poetnih faza i


frekvencija pojedinih oscilacija.
Pp. jednostavniji sluaj, gdje su frekvencije pojedinih
oscilacija jednake i poetna faza po x-osi je jednaka nuli.
x A cos t
y B cos t

cos t x / A sin t 1 x 2 / A2
y
cos t cos sin t sin
B


y x
cos

B A

x2
1 2
A

x 2 y 2 2 xy
2

cos

sin

2
2
A
B
AB

sin

jednaina elipse
Analizirajmo neke specijalne sluajeve ovog oscilovanja:
- ako je fazna razlika jednaka nuli:
x y

A B

A
x
B

jednaina prave


- ako je fazna razlika jednaka:
2
A
x
y

x jednaina prave, ali sa


0

B
A B
drugaijim nagibom

- ako je fazna razlika jednaka:


x2 y2
2 1
2
A
B

/ 2

jednaina elipse ije se ose


poklapaju sa koordinatnim osama

Ako je A=B, onda je putanja krunica.

Priguene oscilacije
Pored elastine sile, pojavljuje se i
sila trenja F v
pa je jednaina oscilovanja:
d 2x
dx
2

0x 0
2
dt
dt

/ 2m
0 k / m

faktor priguenja
sopstvena frekvencija

Rjeenje jednaine je:


x A0 e t cos t

Amplituda priguenih oscilacija je


eksponencijalna funkcija vremena!

Imamo rjeenje:
x A0 e t cos t

Ako naemo 1. i 2. izvod


rjeenja i uvrstimo ga u
jednainu oscilovanja
d 2x
dx
2

0x 0
2
dt
dt
Nakon sreivanja dobiemo:

02 2
Vidimo da je frekvencija priguenog oscilovanja manja od
sopstvene frekvencije!
2
T
period oscilovanja priguenih
2
2
0
oscilacija
Ako je priguenje malo, onda e period biti isti kao kod
nepriguenog oscilovanja!

Amplituda opada eksponencijalno


A t A0 e t

Vrijeme za koje se amplituda


smanji e-puta je:
1/

Definisaemo stepen priguenja kao odnos elongacija u


vremenskim trenucima u kojima je kosinusni lan = 1 (tj.
vremenski razmak je jednak periodu oscilovanja T)
x1
t 2 t1
T
t

e
cos t 1
x A0 e cos t
x2
Definisaemo logaritamski dekrement priguenja
x1
T
ln
x2

Definisaemo relativno smanjenje energije po jednoj oscilaciji.


E E1 E2

E
E1
Energije emo raunati kada je tijelo max.pomjereno iz
ravnotenog poloaja tj. kada imaju samo potencijalnu energ.
2
2
2
1 2
1 2
x2
E1 E2 x1 x2
2T
E1 kx1 ; E2 kx2

e
x
2
2
E1
x12
1
e 2T 1 2T 2T ...

Poto su priguenja mala, onda je


E1 E2
2T 2
E1

Relativno smanjenje energije = dvostruki log.dekrement priguenja


Definisaemo faktor dobrote oscilatora:
E1
1
Q

E1 E2 2

Prinudne oscilacije
Ove vrste oscilacija se javljaju pri dejstvu neke vanjske
prinudne sile.
Spoljanja sila:
F F0 cos t

Ukoliko uraunamo i
otpor sredine u obzir,
jednaina oscilovanja je:
ma kx v F0 cos t
d 2x
dx
2

0 x f 0 cos t
2
dt
dt

gdje su:
/ 2m

0 k / m

faktor priguenja
sopstvena frekvencija

f 0 F0 / m

sila po jedinici mase

Rjeenje date jednaine je zbir rjeenja homogene jednaine


i parcijalnog rjeenja nehomogene jednaine:
xh A0 e t cos ' t

gdje je

' 02 2

Pretpostavimo da parcijalno rjeenje ima oblik: x p A cos t


Da bi nali konstante A i , naimo 1. i 2. izvod xp i vratimo u
jednainu oscilovanja:
2 A cos t 2A cos t / 2 02 A cos t f 0 cos t
Sve lanove emo prikazati grafiki (kao za sluaj slaganja
oscilacija):

Sa slike je:

2
0

2 2

A2 4 2 2 A2 f 02

Odavdje je amplituda:
A

F0 / m
2
0

2 2

Poetna faza je:

4 2 2
tan

2
02 2

Sada moemo napisati kompletno parcijalno rjeenje:

F0 / m
2

xp
cos t arctan 2
2
2
0
2 2 4 2 2
0

dok je ukupno rjeenje:

x xh x p

Homogeno rjeenje je dominantno samo na poetku prinudnih


oscilacija, dok kasnije opada zbog eksponencijalnog lana!

Posebno je interesantan sluaj rezonancije!


Amplituda prinudnih oscilacija dostie maksimalne vrijednosti!
A

F0 / m
2
0

2 2

4 2 2

Amplituda e biti maksimalna kada


izraz pod korijenom bude
minimalan!

2
d

02 2 4 2 2 0
dt

Odavde je rezonantna frekvencija:


A rez Arez

F0 / m
2
2
0

rez 02 2 2

Rezonantna amplituda!

Arez

F0 / m
2 02 2

Primjetimo da je u odsustvu koeficijenta priguenja:

0 rez 02 2 2 0

U tom sluaju amplituda oscilovanja tei ka beskonanosti!


F0 / m
0 Arez

2
02 rez2 4 2rez2

Talasno kretanje
uslov postojanje elastine sredine, gdje svaka estica
sredine osciluje
kroz sredinu se prenosi energija
u ovom kursu se bavimo mehanikim talasima
transverzalni (popreni) i longitudinalni (uzduni) talasi
- talasna duina
v / T - fazna brzina brzina kojom se talas prostire
x

x, t A sin t t z A sin t - elongacija na mjestu x i


v

vremenu t

faza talasa

transverzalni talasi

longitudinalni talasi

x
2
xT

x, t A sin t A sin
t

v
T

t x
x, t A sin 2 A sin t kx
T

gdje je

k 2 /

x, t A sin t kx

talasni broj!
ako se talas kree u negativnom
smjeru x ose

Talasni front geometrijsko mjesto taaka do kojih su


oscilacije dole
Ravni talasi ukoliko su talasne povrine ravne
Sferni talasi ukoliko su talasne povrine sfere
A
x, t sin t kr
r

Talasna jednaina
x, t A sin t kx

je rjeenje parcijalne diferencijalne


jednaine talasne jednaine:

2 x, t 1 2 x, t
2
2
x
v
t 2

Ovo se lako moe provjeriti ako se nau drugi parcijalni izvodi


rjeenja po vremenu i koordinati i uvrste u talasnu jednainu!
Talas se u optem sluaju moe prostirati u sva 3 smjera, tj.
2 x, t 2 x, t 2 x, t 1 2 x, t

2
2
2
2
x
y
z
v
t 2
ili

1 2
2 2
v t

gdje je

2
2
2
2 2 2
x
y
z

Laplasov
operator

Rjeenje jednaine

Sada se k

1 2
2 2
v t

je:

r , t A sin t k r

zove talasni vektor!

U mnogim pojavama u fizici su zastupljena rjeenja ovog


oblika tj. tipa ravnog talasa koji se daju u optijem obliku:

i t k r
r , t Ae

pri emu se podrazumijeva da se u obzir uzima samo


imaginarni dio ove funkcije!

Brzina prostiranja talasa


Na elastinu ipku djeluje sila F
u pravcu x ose

Na osnovu Hukovog zakona:

Na osnovu 2.Njutnovog zakona:

d
F ES
dx
dF
d 2
ES 2
dx
dx
d 2
d 2
ES 2 S 2
dx
dt
d 2 d 2

2
dx
E dt 2

dF dm a dV a
d 2
dF Sdx a Sdx 2
dt
dF
d 2
S 2
dx
dt

Energija mehanikog talasa


1 2 1
2 2
Ako osciluje jedna estica, energija je: E1 kA m A
2
2
Kod talasa osciluju sve estice na koje talas naie, tj. ako
znamo koncentraciju estica u nekoj zapremini, onda je
1
1 2 2
ukupna energija:
2 2
E m A nV A V
2
2

Dakle energija talasa srazmjerna je gustini i kvadratu amplitude


i kvadratu frekvencije!
E 1 2 2
Gustina energije:
A
V 2
E V Svt
P

Sv
Snaga talasa:
t
t
t

Intenzitet talasa:

E P
v
St S

Superpozicija talasa (interferencija)


Predpostavimo da talasi imaju jednake frekvencije i amplitude:
1 A sin t r1 / v

2 A sin t r2 / v

Potreban uslov za intereferenciju je koherentnost (tj. da talasi


zadravaju konstatnu razliku u fazi).

Naimo razliku u fazi dva koherentna talasa:


r2 r1 / v k r2 r1

Rezultujua elongacija u posmatranoj taki P je:


1 2 A sin t r1 / v sin t r2 / v

i koristei trigonometrijsku transformaciju:




sin sin 2 cos
sin
2
2
k r2 r1
k r1 r2

1 2 2 A cos
sin t

2
2

rezultujua amplituda

2 A cos

k r2 r1
kd sin
2 A cos
2
2

Razmatrajmo sluajeve maksimalnog pojaanja i slabljenja


amplitude:
kd sin
kd sin
1
n , n 0,1,2,3,...
max. pojaanje: cos
2
2
razlika faza k r2 r1 kd sin 2n
2n
n
putna razlika r d sin
k
znai maksimalno pojaanje emo imati u onim smjerovima
za koje je putna razlika jednaka cijelom broju talasnih
duina:

max. slabljenje (ponitavanje talasa):


kd sin
kd sin

cos
0
2n 1 , n 0,1,2,3,...
2
2
2

odavde je: r d sin 2n 1 2n 1


k
2
znai maksimalno slabljenje (ponitavanje talasa) emo
imati u onim smjerovima za koje je putna razlika jednaka
neparnom broju polovina talasnih duina:

Prelamanje i refleksija talasa


Kada se talas prostire kroz 2 razliite sredine, imaemo
upadni, odbijeni (reflektovani) i proputeni talas:
u x, t Au sin t x / v1
r x, t Ar sin t x / v1

p x, t Ap sin t x / v2

Ove elongacije moraju biti neprekidne funkcije i moraju


zadovoljavati granine uslove za x=0 :
u 0 r 0 p 0

Au Ar Ap

u r
x

Au Ar Ap

v1 v1
v2

x 0

p
x

x 0

Odavde se amplitude mogu izraziti preko upadne amplitude i


brzina:
v v
2v2
Ar 2 1 Au
Ap
Au
v1 v2
v1 v2
E
v
Analiza Ar i Ap pokazuju 2 razliita sluaja:

Ako je gustina u prvoj


sredini vea od gustine u
drugoj sredini, onda je
zbog v ~ 1 / v2>v1 i
nema promjene u fazi.
Ovdje je suprotan sluaj
tj. amplituda postaje
negativna, to znai da
faza trpi promjenu za .

to e se desiti ukoliko talas naie na vrstu prepreku (tj.


nema proputenog talasa v2=0)?
u x, t Au sin t x / v1 1

r x, t Ar sin t x / v1 2

Pretpostavimo npr. sluaj transverzlnog talasa kroz icu


uvrenu na jednom kraju. Ako koordinatni poetak
odaberemo za taku gdje je ica uvrena, granini uslov je:
u 0 r 0 0

a odavde koritenjem trigonometrijske transformacije


sin sin cos cos sin
dobijemo:
Au Ar
2 1

znai amplitude ostaju jednake, a


reflektovani talas mijenja fazu za

Stojei talas
Analizirajmo interferenciju 2 potpuno jednaka talasa, koji se
kreu jedan prema drugom:
u x, t A sin t kx
r x, t A sin t kx

Rezultujui talas je: u r A sin t kx sin t kx

2 A cos kx sin t
amplituda se periodino mijenja!
Mjesta na kojima je amplituda jednaka nuli su vorovi talasa:
1

cos kxn 0 xn 2n 1
kako je k=2/
k
2

xn 2n 1 , n 0,1,2,...
4

Mjesta na kojima je amplituda maksimalna su trbusi talasa:


n
cos kxn 1 xn
k

xn n , n 0,1,2,...
2

Stojei talas ne prenosi


energiju kroz prostor (za
razliku od progresivnog
talasa)
u vorovima je energija
talasa jednaka nuli!

Grupna i fazna brzina


x

x, t A sin t
v

fazna brzina (brzina kretanja talasa)

faza
Disperzivne sredine one kod kojih brzina zavisi od talasne
duine talasa (npr.bijela svjetlost i prizma)
U ovakvim sredinama talasi se superponiraju u niz grupa
talasnih paketa, koji se kreu grupnom brzinom!
Posmatrajmo kretanje 2 talasa ije se frekvencije neznatno
razlikuju, pa je njihova superpozicija:

A sin t kx A sin ' t k ' x


2 A cos

' t k 'k x sin ' t k ' k x


2

Poto su frekvencije i talasni brojevi priblino jednaki, tj.:


'
k ' k
;
k
2
2

' t k 'k x
2 A cos
sin t kx
2
amplituda talasa koja se kree
grupnom brzinom

' d

k ' k
dk
d
dv
vg
vk
dk
dk
vg

vg

d
dv
v
dk
d

, a kako je

kv
dk

2d
2

d
dv
vg
v
dk
d

odavde vidimo da ukoliko sredina nije


disperzivna izvod brzine po talasnoj duini
je nula i grupna brzina je jednaka faznoj
brzini!

Sloeni talas (talasni paket)

Zvuk
mehaniki talas kroz neku elastinu sredinu
ovjek uje frekvencije 20 20000 [Hz]
zvuk se moe prenositi kroz bilo koje agregatno
stanje
akustika oblast koja izuava zvuk
zvuk se kroz vazduh prostire u vidu
longitudinalnog talasa
infrazvuk i ultrazvuk
piezoelektrini efekat i magnetostrikcija
kod zvuka razlikujemo um i ton

Brzina zvuka kroz vrsta tijela:


Brzina zvuka kroz gas: v

adijabatska konstanta

Poto se gustina i pritisak mijenja sa temperaturom:


T
v z v0
T0
Intenzitet zvuka za ljudski sluh varira od praga ujnosti do
granice bola, ali u zavisnosti od frekvencije.

za 1000 Hz I 0 10 12 W/m 2

Subjektivna (fizioloka) jaina zvuka:


I
L 10 log
dB
I0

Doplerov efekat
Pretpostavimo da izvor talasa miruje, a talas se kree iz take
A brzinom u i frekvencijom 0.
Za vrijeme od 1 sec. talas e doi u taku B i prei put
u 1sec u tj. na putu u e biti 0 talasnih duina 0.
Ali ako se i izvor kree nekom brzinom vi, to znai da e za 1
sec. izvor prei put vi, pa e isti broj talasnih duina biti
smjeten na rastojanju u-vi:

Sa slike vidimo da je isti


broj talasnih duina
smjeten na manjem
putu, to znai da su
talasne duine morale biti
krae!
u vi
0

0
u vi

Za sluaj da se i posmatra kree brzinom vp prema izvoru:


u vp

0
u vi
Ovo je uopten izraz! Za sluaj da se izvor udaljava ili posmatra
udaljava, brzine se uzimaju sa negativnim predznakom!

Hidromehanika

fluidi (tenosti i gasovi)


hidromehanika: hidrostatika + hidrodinamika
fluidi iskazuju osobine viskoznosti
idealni (viskoznist zanemarljiva) i realni fluidi (viskoznost
se ne moe zanemariti)

Hidrostatika
1. Pritisak

F N
p
S m 2
F dF
p lim

S 0 S
dS

Ako tenost miruje


hidrostatiki pritisak!
Dokazaemo da je
vrijednost hidrostatikog
pritiska ne zavisi od
orjentacije povrine!

Poto fluid miruje:


Fx Fv cos
Fy Fv sin
Fz1 Fz 2

Takoe je:
Fx p x S x
Fy p y S y
Fv pv S v

Sa slike vidimo da je:


S x S v cos
S y S v sin
S z1 S z 2

Fz1 p z1S z1
Fz 2 p z 2 S z 2

p x p y pv ; p z1 p z 2

2. Pritisak u mirnoj tenosti u gravitacionom polju


Poto tenost miruje moraju
sve sile biti u ravnotei:
p2 S p1S mg
p2 S p1S Vg
p2 S p1 S Shg
p2 p1 gh

Za otvoreni sud:
p pa gh

Posljedice ove zakonitosti...


Hidrostatiki paradoks:
bez obzira na oblik posude
visine stubova tenosti u
spojenim sudovima su
jednake!

3. Hidrostatiki potisak (Arhimedov zakon)


U horizontalnoj osi djeluju
jednake sile na dS:
dF1x dF2 x

U vertikalnoj osi djeluju


razliite sile na dS:
dF1 y pa gh1 dS y
dF2 y pa gh2 dS y
ija je rezultanta:
Fp gV

dFp dF2 y dF1 y g h2 h1 dS y gdV

sila potiska!

dV

Sila potiska jednaka je teini istisnute tenosti - Arhimed!

Hidrodinamika
Strujne linije - tangente na te linije se podudaraju sa brzinom!

Gustina strujnih linija - odnos broja strujnih linija i povrine


Strujna cijev - dio tenosti ogranien strujnim linijama
Dva osnovna zakona hidrodinamike su: jednaina kontinuiteta i
Bernulijeva jednaina

1. Jednaina kontinuiteta
Prvo moramo pretpostaviti da je tenost nestiljiva!
Definiimo protok:
V Svt
Q

Sv
t
t

Zbog nestiljivosti ovaj protok se odrava!


S1v1 S 2 v2 const
Sv const

2. Bernulijeva jednaina
Posmatramo kretanje malog dijela tenosti
koje preu put AB i CD.
Zbog nestiljivosti zapremine oba dijela
koje proteknu u jednakom intervalu
vremena su jednake: V1 V2 V

Kinetika e. na putu AB:


m1v12
V1v12
Vv12
Ek 1

2
2
2

Potencijalna e. na putu AB:


E p1 m1 gh1 V1 gh1 Vgh1

Analogno se moe zakljuiti i za tenost


koja pree put CD:
Vv22
Ek 2
2

E p 2 Vgh2

Ukoliko izraunamo razliku energija:


E Ek 2 E p 2 Ek1 E p1

i znamo da je ona jednaka radu:


A A1 A2 F1l1 F2 l2
p1S1l1 p2 S 2 l2 p1 p2 V

dobijemo:
hidrodinamiki

v2
gh p const
2

visinski

hidrostatiki

Primjena Bernulijeve jednaine...


a) Venturijeva cijev
Iz Bernulijeve jednaine slijedi:
v12
v22
p1 p2
2
2
v22 v12
p2 p1
2

Moemo mjeriti protok tenosti!


v2 v1

S1
S2

Iz jednaine kontinuiteta je: Q S1v1 S 2 v2


2

S1
1 v12 odavde izvuemo v1 i uvrstimo u Q:
p2 p1
2 S2

2 p1 p2

Q
1
1
2 2
S 2 S1

Vakuumska pumpa
v22 v12
p2 p1
2

vidimo da ukoliko je v2>v1, onda


je p2<p1
Usljed toga vazduh biva usisan u
uski dio cijevi!

b) Isticanje tenosti kroz mali otvor


Iz Bernulijeve jednaine za
take A i B imamo:
v A2
v2
ghA p A ghB p0
2
2

Poto je brzina vA mala:


v A2

0
2
Takoe je: p A p0 gh1

kao i

Kad se sve ovo uvrsti u gornju


jednainu dobijemo:
v 2 gH

h1 hA hB H

Torielijeva teroema!

Unutranje trenje (viskoznost)

Dejstvom sile F pravougaonik ABCD se smie u paralelogram


ABCD!
dv
Ftr S
dx
Koeficijent viskoznosti je funkcija temperature!
t

Pa s

Kretanje fluida moe biti laminarno i turbulentno!

Karakter kretanja odreuje Rejnoldsov broj!


vl
Re

Ako je Re<2000 laminarno, Re>3000 turbulentno!

Definiemo kinematiku viskoznost:

vl
Re

pa je Rejnoldsov broj:

Otpor sredine
Potisna sila Fp i eona sila Fo
Potisna sila definie uzgon pri
kretanju kroz fluid, dok eona
sila definie eoni otpor!

Pri kretanju kroz idealni fluid


izostaje eoni otpor, a ako je
tijelo simetrino nema uzgona

Kod realnih fluida dolazi do


turbulencije iza tijela, to
rezultuje povlaenje tijela

Primjeniemo Bernulijevu jednainu


za take A i B:
v 2
pB p
pA p
2
tj. u realnim fluidima (zbog turbulencije) postoji razlika
pritisaka:
v 2
p A pB
2
eoni otpor sastoji se od otpora trenja i otpora pritiska!
Na otpor pritiska utie oblik
tijela optimum je oblik kaplje

Stoksov zakon
Sluaj kod sfernih tijela koji se kreu malim brzinama nema
turbulencije
Postoji samo otpor trenja koju je definisao Stoks:
Fs 6rv

Na kuglicu djeluju gravitaciona sila, sila


potiska i Stoksova sila, koje su u
ravnotei:
Fs Fp G