Talkot Parsons Teorijske orijentacije

II Delatni sistemi i društveni sistemi Smatramo da su „drušveni sistemi sastavni delovi širih delatnih sistema, pri čemu se njihov drugi sastavni deo kulturni sistemi, i organizmi ponašanja ( behavioral organisms ): sva četiri su apstraktno određeni u odnosu na konkretno ponašanje u društvenojoj interakciji. Ova tri delatna podsistema, sa izuzetkom društvenog sistema, tretiramo kao sastavne delove njegovog okruženja. Takva upotreba je donekle neuobičajna, posebnomu slučaju ličnosti i pojedinaca. Na drugom mestu takvo shvatanje je zasnovano u celosti ali da bi se razumelo ono što sledi bitno je imati na umu da ni društveni sistemi ni sistemi ličnosti ovde nisu shvaćeni kao konkretne celine / entiteti. Ovo razlikovanje između četiri navedena delatna podsistema je funkcionalno. Napravili smo razliku s obzirom na četiri primarne funkcije koje pripisujemo svim delatnim sistemima, tj. s obzirom na održavanje obrazca, integraciju, postizanje cilja i prilagođavanje. Primarni integrativni problem svakog delatnog sistema je koordinacija njegovih sastavnih delova, u prvom redu pojedinačnih ljudi, iako se za određene potrebe kolektiviteti/grupe mogu tretirati kao nosioci delatnosti. Stoga, društvenom sistemu pripisujemo primarnost integrativne funkcije. Primarnost održavanja obrazca - i kreativne promene obrasca – pripisujemo kulturnom sistemu. Dok su društveni sistemi organizovani prvenstveno u odnosu na artikulaciju drušvenih odnosa, kulturni sistemi organizuju se oko osobina izvesnih kompleksa simboličnih značenja - oko kodova pomoću kojih se struktuiraju, posebnih skupova simbola kojima se koriste, i uslova njihove upotrebe, održavanja, i promene kao delova delatnih sistema. Primarnost postizanja cilja pripisujemo pojedinačnoj ličnosti. Sistem ličnosti je primarni posrednik delatnih procesa, a time i primene kulturnih principa i zahteva. Na ravni nagrade u motivacionom smislu, optimizacija zadovoljenja ili satisfakcije za ličnosti predstavlja primarni cilj delatnosti. Ponašajući organizam ( bihevioral organism ) shvaćen je kao jedan adaptivni podsistem, mesto primarnih ljudskih sposobnosti koje leži u osnovi svih ostalih sistema. On otelovljuje skup uslova na koje se delatnost mora prilagoditi i čini primarni mehanizam međuodnosa sa fizičkim okruženjem, posebno preko inputa i prerade informacije kroiz centralni nervni sistem i preko motornih aktivnosti tokom savlađivanja potreba što ih nameće fizičko okruženje. Ovi odnosi izloženi šu na sistematičan način u Tabeli 1.

1

Postoje dva sistema stvarnosti koja su okruženje svakoj delatnosti uopšte a ne sastavni činioci delatnosti u našem analitičkom smislu. Prvi je fizičko okruženje i obuhvata ne samo pojave koje se mogu razumeti u okviru fizike i hemije, već i svet živih organizama u meri u kojoj ovi nisu integrisani u delatne sisteme. Drugi, koji je prema našoj zamisli nezavisan od fizičkog okruženja kao i od delatnih sistema kao takvih ćemo nazvati konačna stvarnost ( ultimate reality ), u smislu izvedenom iz filozofske tradicije. On se odnosi na ono što je Veber nazvao „problem značenja“ kod ljudske delatnosti i posredovan je u samu delatnost pre svega preko strukturisanja značećih orijentacija u kulturnim sistemima, što uključuje saznajne / kognitivne „odgovore“, ali se ne svodi na njih . Analizirajući međuodnos između četiri gornja delatna podsistema - i između ovih sistema i delatnih okruženja - presudno je značajno imati na umu pojavu međusobnog prožimanja. Možda najpoznatiji slučaj međusobnog prožimanja: Tabela 1. Delatnost Podsistem Društveni Kulturni Ličnost Ponašajući organizmi Primarne funkcije Integracija Održavanje obrazaca Postizanje cilja Prilagođavanje

/ Osenčena polja predstavljaju okruženje društvenog podsistema / Gornja tabela predstavlja najjednostavniji shematski prikaz primarnih podsistema i njihovih funkcionalnih referenci potrebnih za Opšti delatni sistem, pri čemu je društveni sistem samo jedan od četiri primarna podsistema, koji se koncentrisao oko integrativne funkcije. Nešto razrađenih shema izloženo je u Tabeli 1, p.26 u Societies, a opšte objašnjenje ove sheme nalazi se u Parsons, Some Problems of General Theory of Sociology u John McKinney i Edward Tyriakian ( eds. ), Theoretical Sociology ( New York: Appleton-Crofts, 1970. ) predstavlja internalizacija duštvenih objekata i kulturnih normi u pojedinačnu ličnost. Usvojeni sadržaj iskustva, organizovan i smešten u sistem pamćenja organizma, predstavlja drugi takav primer, baš kao što je to i institucionalizacija normativnih komponenti kulturnih sistema kao konstitutivnih struktura drušvenih sistema. Smatramo da granica između bilo koja dva delatna sistema / sistema akcije nužno uključuje jednu "zonu“ strukturisanih komponenti ili obrazaca prema kojima se moramo odnositi, teorijski kao prema nečemu što je zajedničko za oba sistema a ne

2

jednostavno kao prema nečemu što je svojstveno samo jednom ili samo drugom od tih sistema. Na primer, neodrživo je reći da norme ponašanja izvedene iz društvenog iskustva, koje su ujedno i Frojd (u pojmu Superega ) i Dirkem ( u pojmu kolektivnih predstava ) tretirali kao delove pojedinačne ličnosti, moraju biti ili to ili deo društvenog sistema. Upravo zahvaljujući pomenutim zonama međusobnog prožimanja procasi razmene među različitim sistemima postaju mogući. Ovo posebno važi na ravnima simboličnog značenja i opste motivacije: U cilju "opštenja" na simboličan način, pojedinci moraju posedovati kulturom organizovane zajedničke kodove, kao što su jezički, koji su takođe integrisani u sisteme njihove društvene interakcije. Da bi obaveštenja smeštena u centralnom nervnom sistemu načinio upotrebljivim za ličnost, ponašajući organizam mora posedovati mehanizme za mobilizaciju i skladištenje koji, preko međusobnog prožimanja, vrše podređivanje motiva organizovanih na ravni ličnosti. Time, društvene sisteme shvatamo kao „otvorene“, u neprekidnoj razmeni inputa i outputa sa vlastitim okruženjima. Pored toga, u okviru naše zamisli oni su unutar sebe diferencirani na različite redove podkomponenti koje su takođe u neprekidnom procesu međusobne razmene. Društveni su oni sistemi koji su sačinjeni od stanja i procesa društvene interakcije među delatnim jedinicama. Kad bi bilo moguće izvoditi svojstva interakcije iz svojstava delatnih jedinica, društveni sistemi predstavljali bi epifenomen, kao što tvrde mnoge od „individualističkih“ društvenih teorija. Naš stav je u oštroj nesaglasnosti: izveden je posebno iz Dirkemovog stava da je društvo – i drugi društveni sistemi – jedna „stvarnost“ sui generis. Struktura društvenih sistema može se analizirati pomoću četiri tipa nezavisnih promenljivih komponenti: vrednosti, normi, kolektiviteta / grupa, i uloga. Vrednosti preuzimaju primat u funkcionisanju drušptvenih sistema usmerenih na održavanje obrazaca, jer predstavljaju zamisli poželjnih tipova društvenih sistema koji regulišu pojavu angažovanja društvenih jedinica. Norme, koje deluju, pre svega, u cilju integracije društvenih sistema karakteristične su za posebne društvene funkcije i tipove društvene situacije. One ne obuhvataju samo vrednosne komponente svojstvene odgovarajućim ravnima u strukturi nekog društvenog sistema, već takođe i posebne oblike orijentacije za delovanje pod funkcionalnim i situacionim uslovima datih kolektiviteta/grupa i uloga. Kolektiviteti su takav tip strukturnih komponenti kojima je svojstven primat postizanja cilja. Ako ostavimo po strani mnoge primere grupnih sistema visoke fluidnosti, kao što je rulja, onda govorimo o kolektivitetu samo u slučaju kada su ispunjena dva specifična kriterijuma. Prvo, moraju postojati definitivni statusi članstva kako bi se mogla napraviti korisna razlika između članova i nečlanova uopšte, što predstavlja kriterijum koji zadovoljavaju slučajevi u rasponu od nuklearne porodice do političkih zajednica. Drugo, mora postojati neka diferencijacija među članovima u odnosu na njihove statuse i 3

funkcije u okviru datog kolektiviteta, tako da se od nekih kategorija članstva može očekivati da čine. nešto što se ne očekuje od drugih članova. Sa druge strane, ulogu, tj. onaj tip strukturne komponente kome je primarna funkcija prilagođavanja, shvatamo kao određenje klase pojedinaca koji su, preko uzajamnih očekivanja, uključeni u određeni kolektivitet. Dakle, uloge čine primarne zone međusobnog prožimanja između drasvenog sistema i pojedinačne ličnosti. Međutim, uloga nikad nije posebno namenjena datom pojedincu. Otac je poseban svojoj deci svojim, očinstvom, ali je on otac s obzirom na strukturu uloga u datom društvu. Istcovremeno, on učestvuje u različitim drugim okvirima međudejstva, obavljajući, na primer, profesionalnu ulogu. Pomenuta stvarnost svojstvena društvenim sistemima može obuhvatiti i nezavisnu promenljivost svakog od tih tipova strukturnih komponenti u odnosu na druge. Opšti vrednosni obrazac ne nudi, ne primer, legitimnost istim normama, kolektivitetima, ili ulogama pod svim ustavima. Na sličan način, mnoge norme regulišu delatnost neodređenog broja kolektiviteta i uloga, ali samo u određenim sektorima njihove delatnosti. Stoga kolektivitet uopšteno govoreći funkcioniše pod kontrolom velikog broja posebnih normi On uvek podrazumeva pluralitet uloga, iako se skoro svaka veća kategorija uloge vrši u većem broju datih kolektiviteta. Ipak, društveni sistemi sastoje se od kombinacija ovih strukturnih komponenti. Posebne vrednosti i norme moraju „upravljati“ kolektivitetima i ulogama, da bi se ovi institucionalizovali na jedan stabilan način pri čemu su same vrednosti i norme institucionalizovani samo u stepenu u kojem ih "primenjuju" posebni kolektiviteti i uloge. Pojam Društva Društvo definišemo kao onaj tip društvenog sistema kojem je svojstven najviši stepen samodovoljnosti u odnosu na njegovo okruženje, uključujući i druge društvene sisteme. Međutim, potpuna samodovoljnost bila bi nespojiva sa statusom društva kao podsistema delatnosti. Svako društvo zavisi od svog produženja kao sistema koji počiva na inputima koje dobija kroz razmene sa svojim sistemima okruženja. Samodovoljnost u odnosu na okruženja, u tom smislu, znači stabilnost odnosa međusobne razmene i sposobnost da se međusobne kontrolišu u interesu drušvenog funkcionisanja. Takva kontrola može varirati od sposobnosti da se spreči svako remećenje ili da se sa njim "izađe na kraj“, pa do sposobnosti da se odnosi u okruženju uobličen na poželjan način. Fizičko okruženje ima za društvo prilagođavajući značaj utoliko što je neposredni izvor fizičkih izvora resursa koje društvo može koristiti preko svojih tehnoloških i privrednih mehanizama proizvodnje. Raspored pristupa fizičkim izvorima / resursima, u cilju povezivanja sa podelom rada kroz ekološku stranu društva, zahteva određenu teritorijalnu 4

raspodelu stambenih lokacija i privrednih interesa među različitim podgrupama stanovništva. Drugi izvor značaja fizičkog okruženja za društva, usled značaja fizičke sile kao prevencije neželjene delatnosti je to što efikasno ostvarenje drušvenih ciljeva iziskuje kontrolu delatnosti u okviru date teritorije. Stoga, postoje dva konteksta društvene samodovoljnosti koji se odnose, svaki pojedinačno, na privredno i političko funkcionisanje u odnosu na, fizičko okruženje, kroz tehnologiju i kroz organizovanu upotrebu sile u funkcijama vojske i policije. Treći kontekst drušvene samodovoljnosti tiče se ličnosti pojedinačnih članova u posebnom obliku međusobnog prožimanja sa datim organizmima. Taj organizam nadovezuje se neposredno na teritorijalni kompleks preko značaja fizičke lokacije delatnosti. Međutim, njegova glavna veza sa drušvehim sistemom obuhvata i ličnost: ova primarna .zona međusobnog prožimanja tiče se statusa članstva. Društvo može biti samodovoljno samo u meri u kojoj je uopšte sposobno da „računa na“ ponašanje svojih članova koje „doprinosi“ na odgovarajući način društvenom funkcionisanju. Ništa više nego što je to slučaj sa drugim međusobnim razmenama koje spadaju u samodovoljnost, nije potrebno ni da ova integracija između ličnosti i društva bude apsolutna. Pa ipak, ne možemo govoriti o jednom društvu kao o samodovoljnom ako je ubedljiva većina njegovih članova radikalno „otuđena“. Integracija članova u društvo uključuje zone međusobnog prožimanja između društvenih i ličnih sistema. Ovaj odnos je u osnovi trostruki, ipak, jer delovi kulturnog sistema kao i delovi društvene strukture postaju internalizovani u ličnostima, i zato što su u društvu institucionalizovani delovi kulturnog sistema. Na društvenoj ravni, ovi internalizovani obrasci vrednosti predstavljaju "kolektivne predstave koje određuju poželjne tipove društvenih sistema. Ove predstave su u odnosu sa zamislima tipova društvenih sistema pomoću kojih se pojedinci orijentišu u svojim svojstvima članova. Saglasnost članova o pitanju vrednosne orijentacije u odnosu na njihovo vlastito društvo, u tom slučaju, određuje institucionalizaciju vrednosnih obrazaca. Saglasnost u gornjem smislu je sasvim izvesno stvar stepena. Otud samo dovoljnost se u tom kontekstu tiče stepena u kojem je izvršena legitimizacija institucionalizacije društva, putem saglasne vrednosne odanosti članova datog društva. Na kulturnoj ravni, društvene vrednosti čine samo deo šireg sistema vrednosti, s obzirom da se, takođe, moraju vrednovati sve druge klase objekata u datom delatnom sistemu. Vrednosti su osetljive na druge komponente nekog kulturnog sistema, kao što su iskustveno znanje, izražajni sistemi simbola, i konstitutivne simboličke tvorevine koje sačinjavaju srž religioznih sistema. U krajnjoj liniji, vrednosti uglavnom stiču legitimnost kroz religiozne pojmove. U kontekstu kulturne legitimnosti, u tom slučaju, jedno društvo je samodovoljno u meri u kojoj su njegove ustanove stekle legitimnost pomoću vrednosti koje njegovi članovi usvajaju uz relativnu saglasnost i koje su za uzvrat legitimne svojom saglasnošću sa drugim komponentama datog kidturnog sistema, posebno sa njegovim 5

konstitutivnim simbolizmom. Bitno je zapamtiti da kulturni sistemi ne odgovaraju precizno društvenim sistemima, uključujući i društva. Značajniji kulturni sistemi bivaju institucionalizovani, uopšte govoreći, kroz političke obrasce, u jednom broju društava, iako postoje i podkulture u okviru društava. Na primer, kulturni sistem sa središtom u Zapadnom hrišćanstvu, sa nekim stalnim svojstvima i mnogim varijacijama, bio je zajednički za celokupan evropski sistem moderniziranih društava. Dva "oblika odnošenja jednog društva prema drugim društvima obuhvaćena su razmatranjima u ovoj knjizi. Prvo, sva društva koja pominjemo kao "politički organizovana" nalaze se u vezi sa raznim drugim društvima u "međunarodnim odnosima" različitih tipova, prijaljskim ili neprijateljskim. Proširićemo ovu zamisao i smatrati da pomenute veze same čine društveni sistem koji se može analizirati istim opštim pojmovima poput drugih tipova društvenog sistema. Drugo, društveni sistem može biti povezan sa društvenom tvorevinom i/ili članovima i/ili kulturom dva ili više drugih društava. Takvi društveni sistemi su brojni i pripadaju brojnim različitim vrstama. Porodice američkih imigranata često zadržavaju važeće srodničke odnose sa judima u "staroj domovini", tako da njihovi srodnički sistemi imaju ujedno američke i strane "ogranke". Nešto slično može se reći i za mnoge poslovne firme, profesionalna udruženja, i religiozne kolektivitete. Iako Rimokatolička crkva, na primer, predstavlja jedan društveni sistem, ona sasvim jasno nije društvo jer joj je samodovoljnost vrlo niska po našim kriterijumima. Njena kontrola privrednih izvora kroz organizaciju proizvodnje je minimalna; nedostaje joj autonomna politička kontrola teritorija; u mnogim društvima njeni članovi čine manjinu. Tako moramo voditi računa ujedno, o društvenim sistemima koji su „naddruštveni“ time što se sastoje od mnoštva društva, i o onim društvenim sistemima koji su „unakrsnodruštveni“ time što im članovi pripadaju mnoštvu različitih društava. Društveni podsistemi Shodno našoj shemi o četiri funkcije za analizu delatnih sistema, društvo tretiramo kao analitički pretvorivo u četiri primarna podsistema ( kako je prikazano na Tabeli 2 ). Tako, podsistem za održavanje obrazca tiče se posebno odnosa društva prema kulturnom sistemu, i preko njega, sa konačnom stvarnošću; podsistem ostvarenja cilja ili državnost, tiče se ličnosti pojedinačnih članova; podsistem prilagođavanja, ili privreda, tiče se ponašajućeg organizma i, preko njega, fizičkog sveta. Ove podele su najjasnije i najvažnije za društva odmakla napred na skali modernosti. Ipak, složenost ovih odnosa, kako među delatnim podsistemima tako i među društvenim podsistemima, sprečava da te podele. Tabela 2. Društvo ( uopštenije, društveni sistem )
Podsistemi Strukturne Aspekti razvojnog Primarne

6

komponente procesa Društvene zajednice Održavanje obrasca ili poverenje Državnost Privreda Norme Vrednosti Uključenje Uopštavanje vrednosti Diferencijacija Održavanje

funkcije Integracija-

obrasca Postizanje cilja Prilagođavanje

Kolektiviteti Uloge

Adaptivno napredovanje

Ova tabela pokušava da ocrta, malo razrađenije, paradigmu o četiri funkcije datog društva ili drugog tipa društvenog sistema, shvaćenog kao integralni podsistem opšteg delatnog sistema. Društvena zajednica, primarni referentni podsistem za ovu analizu, smeštena je u sasvim levu kolonu; ostala tri je slede. U skladu sa ovim poretkom je i klasifikacija u drugoj koloni, pomoću istih funkcionalnih kriterijuma, koja se odnosi na četiri glavne strukturne komponente društvenih sistema. U trećoj koloni sledi odgovarajuća klasifikacija aspekta u procesu razvojne promene u društvenim sistemima koja će se obilato koristiti pri analizi koja sledi. Konačno, četvrta kolona ponavlja oznake četiri primarne funkcionalne kategorije.. Sa izuzetkom razvojne: paradigme, ova shema predstavljena je u celosti prvi put u autorovom radu General Introduction, Part II: An Outline of the Social System u. Theories of Society. Za opšte poređenje sa Tabelama 1 i 2, vidi dajje Societies, Tabele 1 i 2, pp. 28 i 29, i prateće beleške sa objašnjenjima./ ikada budu izrazito organizovane. Na primer, srodničke strukture moraju se nalaziti u sva tri gore pomenuta podsistema. Kroz njihov odnos prema hrani, polu, biološkom nasleđu i stanovanju, oni su povezani sa organizmima i fizičkim okruženjem. Kao pojedinčevi prvobitni izvori ranog učenja vrednosti, normi, i oblika opštenja, te strukture su tesno povezane sa sistemom održavanja obrasca. Kao prvobitni cilj podruštvljenih usluga, povezani su i sa državnošću. U ovom okviru, srž društva kao društvenog sistema predstavlja četvrta komponenta, njegov inegrativni podsistem. S obzirom da tretiramo društveni sistem kao integrativan za sve delatne sisteme uopšte, moramo posvetiti posebnu pažnju načinima na koje on postiže – ili ne uspeva da postigne – različite vrste i stepene unutrašnje integracije. Integrativni podsistem društva nazvaćemo društvenom zajednicom. Možda ie najopštija funkcija društvene zajednice da artikuliše jedan sistem normi sa kolektivnom organizacijom, koiem su svojstveni jedinstvo i kohezivnost. Sledećl Vebera, normativni aspekt ćemo nazvati sistemom legitimnog poretka; kolektivni aspekt čini društvena zajednica kao jedan, omeđeni kolektivitet. Društveni poredak iziskuje jasnu i konačnu integraciju u smislu, sa jedne strane, normativne, koherentnosti i sa druge

7

strane, društvene "harmonije i koordinacije". Povrh toga, normativno određene obaveze moraju se u celini prihvatiti dok, nasuprot tome, kolektiviteti moraju imati normativne sankcije pri vršenju svojih funkcija i promovisanju svojih legitimnih interesa. Tako, normativni poredak na društvenoj ravni sadrži "rešenje" problema knji je postavio Hobs ( Hobbes ) kako sprečiti da se ljudski odnosi degenerišu u "rat protiv svih". Važno je da se struktura drušvenih normi ne tretira kao monolitni entitet. Tako razlikujemo četiri komponente u analitičkom smislu, uprkos tome što se preklapaju u velikoj meri u određenim sadržajima. Naša razlikovanja tiču se oblasti obaveza i prava, kao i prirode sankcionisanih nesaglasnosti i nagrađenih saglasnosti ili neobičnih stepena izvršenja. Jezgro: Društvena zajednica Naša središnja kategorija društvena zajednica, relativno je nepoznata - verovatno zato što se o njoj uopšte raspravlja više u kontekstu religije i politike nego društva. Po našem mišljenju, primarna funkcija ovog integrativnog podsistema je da definiše obaveze lojalnosti društvenom kolektivitetu kako za njegove članove u celini tako i za različite kategorije izdiferenciranog statusa i uloge u okviru datog društva. Tako u onim naimodernijim društvima volja da se odsluži vojna obaveza predstavlja test lojalnosti za muškarce, ali ne i za žene. Lojalnost je spremnost da se odgovori na pravilno "opravdane" pozive u ime kolektivnog ili "javnog" interesa ili potrebe. Normativni problem je definicija onih slučajeva kada takva vrsta odgovora čini obavezu. U principu, svaki kolektivitet zahteva lojalnost, ali ona ima poseban značaj za društvenu zajednicu. Organi vlasti su uopšte govoreći oni agensi/posrednici pomoću kojih se apeluje na društvenu lojalnost kao i i posrednici pri primenjivanju pripadajućih normi. Međutim, u velikom broju slučajeva vlast i prihvaćeni posrednici zajednice ne poklapaju se neposredno. Od posebnog značaja su odnosi "između lojalnosti podgrupa i pojedinaca društvenom kolektivitetu i drugim kolektivitetima čiji su oni članovi. Pluralizam uloga najčešće istih ličnosti u nekoliko kolektiviteta, predstavlja temeljnu osobinu svih ljudskih društava. U celini, povećanje pluralizma uloga je glavna osobina procesa diferencijacije koji vode prema modernim tipovima društva. Stoga, regulisanje lojalnosti, prema samoj zajednici i prema različitim drugim kolektivitetima, čini najveći problem kod integracije sa stanovišta društvenih zajednica. Individualistička društvena teorija uporno je prenaglašavala značaj pojedinačne „samozainteresovanosti“ u psihološkom smislu kao prepreke integraciji društvenih sistema. Motivi samozainteresovanosti pojedinaca su, u celini, pozitivno kanalisani u društveni sistem putem raznovrsnih oblika članstva i lojalnosti kolektivitetima. Najneposredniji problem za najveći broj pojedinaca je prilagođavanje obavezama među međusobno konkurentnim lojalnostima u slučajevima sukoba. Na primer, normalan odrasli muškarac u 8

modernim društvima je ujedno i zaposleni i član porodice. Mada zahtevi ove dve uloge dolaze često u sukob, većina muškaraca ima težak zadatak da ispuni lojalnost u oba slučaja: Društvena zajednica je složena mreža međusobno prožimajućih kolektiviteta i kolelektivnih lojalnosti, jedan sistem kojem su svojstvene i funkcionalna diferencijacija i segmentacija. Tako se međusubno razlikuju srodničko porodična jedinica, poslovne firmer crkve, vladina tela, obrazovni kolektiviteti i slično. Uz to, postoji i izvestan broj pojedinačnih oblika u okviru svakog pojedinačnog tipa kolektivne jedinice - na primer, svako od velikog broja domaćinstava sastoji se samo od nekoliko osoba, i od mnoštva lokalnih zajednica. Lojalnost društvenoj zajednici mora zauzimati visoko mesto u bilo kojoj stabilnoj hijerarhiji lojanosti, i kao takva prestavlja prvenstvenu žižnu tačku društvene brige. Pa ipak, pri tom ne zauzima najviše mesto u toj hijerarhiji. Naglasili smo značaj kulturne legitimizacije društvenog normativnog poretka zato što ona zauzima jedan nadređeni položaj. Ona deluje najneposrednije preko institucionalizacije nekog vrednosnog sistema, koji je deo kako društvenih tako i kulturnih sistema. U tom slučaju njegove pođvrednosti, koje predstavljaju preciznije određenje opštih vrednosnih obrazaca, postaju delovi svake konkretne norme koja je integrisana u legitimni poredak. Normativni sistem koji upravlja lojalnostima, u tom slučaju mora obuhvatiti prava i obaveze različitih kolektiviteta i njihovih članova ne samo međusobno, već i sa temeljem legitimnosti tog poretka u celini. Sa stanovišta hijerarhije, normativno uređivanje društvene zajednice preko njenih članova čini njenu skalu stratifikacije – skalu prihvaćenoga – i, sve dok su vrednosti i norme integrisani, legitimizirani – prestiž podkolektiviteta, statusa, i uloga kao i ličnosti u svojstvu članova društva. To uređivanje mora se koordinisati kako sa univerzalnim normama koje rukovode statusom članstva tako i sa činiocima diferencijacije među datim funkcijama podkolektiviteta, statusa i uloga, koji kao takvi ne i podrazumevaju postojanje hijerarhije. Konkretni sistem stratifikacije, u tom slučaju, predstavlja složenu funkciju svih ovih komponenti. Pluralizam uloga čini posebno složenim problem statusa pojedinaca u sistemu stratifikacije. Mehanizmi stratifikacije uopšte su tretirali pojedince kao rasuto integrisane u velike kolektivne sisteme, pri čemu članstvo u tim sistemima definiše njihov status. Poreklo po rođenju, etničke grupe, „staleži“, i društvene klase delovali su na ovaj način. Pa ipak, moderno društvo zahteva diferencijaciju pojedinačnih statusa polazeći od rasute solidarnosti u pozadini, i to daje modernim sistemima stratifikacije jednu posebnost. Položaj nekog podkolektiviteta ili pojedinca u sistemu stratifikacije meri se stepenom njegovog prestiža ili sposobnosti da vrši uticaj. Prema našoj zamisli, uticaj ovde predstavlja opšteg prenosnika/medijum drušvene razmene, i to posredovanje ima isti stepen opštosti kao u slučaju novca ili moći. Sastoji se od sposobnosti da se donesu željene odluke u ime drugih društvenih jedinica, a da im se pri tom neposredno ne ponudi vrednovano qui pro qou kao 9

podsticaj, niti im se zapreti štetnim posledieama. Međutim, uticaj mora delovati kroz ubeđivanje, utoliko što njegov predmet mora biti ubeđen da odlučiti shodno zahtevu ubeđivača, znači delovati u interesu kolektivnog sistema sa kojim se obojica solidarišu. Pri tom se uticaj prvobitno obraća kolektivnim interesima, ali uopšteno govoreći pod pretpostavkom da zainteresovane strane imaju poseban interes, da promovišu dati kolektivni interes i uzajamnu solidarnost. Tipični slučajvei upotrebe uticaja su ubeđivanja da se stupi u ugovorni odnos „u dobroj nameri“ ili da se glasa za određenog političkog kandidata. Uticaj se može razmenjivati za ad hoc korist ili za druge oblike uticaja, u smislu koji je paralelan onome putem kojeg finansijski izvori mogu da se koriste za sticanje dobara, sakupljaju, ili razmenjuju. Uticaj se takođe može razmeniti za druga posredovanja opšteg tipa kao što su novac ili vlast. Društvena zajednica i održavanje obrasca Osnova kulturne legitimacije prevazilazi neposredne situacije uticaja, interesa, i solidarnosti, s obzirom da potiče sa društvene ravni gde je smeštena u okvir prihvatanja vrednosti. Nasuprot odnosu lojalnosti prema kolektivitetima, osnovna osobina prihvatanja vrednosti je veća zavisnost od činilaca kao što su cena, relativna korist ili šteta, i društvena ili potreba okruženja za izvršenjem datih obaveza. Napuštanje već prihvaćenih normi definiše kao nelegitimno: njihovo poštovanje je pitanje časti ili savesti koji ne postoje bez beščašća i/ili krivice. Mada ovo može zvučati vilo restriktivno, što često i jeste slučaj sa takvim prihvatanjem vrednosti, stepen i vrsta date restriktivnosti zavise od nekoliko činilaca. Uopšte govoreći, prihvatanje vrednosti podrazumeva obavezu da se pomogne pri primeni datih vrednosti u konkretnoj delatnosti. Posebno u slučajevima kada je dati vrednosni sistem "atavistički", što je opšti slučaj u modernim društvima, to podrazumeva realističko prihvatanje izvesnih uslova kolektivne delatnosti. Na taj način vrednosni sistemi sadrže jednu kategoriju prihvatanja "vrednosnog udruženja", solidarnost u legitimnim kolektivnim odnosima i poduhvatima. Koja su to udruženja podvrgnuta vrednovanju je stvar koja varira u širokom rasponu u različitim društvima. Skoro je nemoguće osigurati legitimnost nekog udruženja ograničavanjem legitimacije na sasvim posebno određene delatnosti, zato što je učesnicima delatnosti potreban dosta širok raspon izbora po ličnom nahođenju ako žele da primene svoje vrednosti pod promenjlivim uslovima. Važan faktor pri određivanju širine ovog raspona je stepen opštosti legitimizirajućih vrednosti. Na primer, odredba da se drugi ne iskorištavaju pri privrednim transakcijama veoma se razlikuje od konkretne zabrane pozajmljivanja novca uz kamatu. Generalizacija vrednosnih sistema, čime postaju sposobni da efikasno regulišu društvenu delatnost bez oslanjanja na delimične zabrane, bila je središnji činilac u procesu modernizacije. Na kulturnoj ravni, relevantni aspekt vrednosti je ono što obično nazivamo moralom. Tiče se vrednovanja objekata iskustva u kontekstu

10

društvenih odnosa. Neki moralni čin primenjuje kulturnu vrednost u društvenoj situaciji uz međuodnos sa drugim učesnicima delatnosti. S obzirom da je posredi međuodnos, mora obuhvatiti i standarde koji recipročno obavezuju učesnike tog međuodnosa. Moralne vrednosti sadrže samo jednu komponentu vrednosnog sadržaja nekog kulturnog sistema, pri čemu su druge komponente, na primer, estetske, saznajne, ili posebne verske vrednosti. Kulture takođe postaju diferencirane na osnovi koja nije moralna, tako da religija, umetnost kao izražajna simbolizacija, iskustveno znanje ( u krajnjoj liniji nauka ), takođe postaju nezavisni, diferencirani kulturni sistemi. Visoko diferencirani kulturni sistem sa složenim oblicima artikulacije, predstavlja oznaku modernih društava. Društvena zajednica i državnost Pored pomenutih aspekata društvenog normativnog poretka grupisanog oko članstva i lojalnosti, i oko kulturne legitimnosti, moramo se pozabaviti i trećim. Uticaj i prihvatanje vrednosti deluju »dobrovoljno, posredstvom ubeđivanja i pozivanja na čast i savest. Međutim, nijedan veliki i složen društveni sistem ne može biti trajan ukoliko saglasnost sa velikim delom njegovog normativnog poretka nije obavezujuća, tj. ukoliko nesaglasnost ne povlači za sobom negativne situacione sankcije. Takve sankcije ujedno odvraćaju od nesaglasnosti – delom „podsećajući“ dobrog građanina na njegove obaveze – i kažnjavaju prestupe, ako, i kada do njih dođe. Društveno organizovanu i regulisanu primenu negativnih sankcija, uključujući i pretnju da će se one primeniti kad se posumnja na nameru nesaglasnosti – nazivamo funkcijom – vršenja vlasti / enforcement. Što je neko društvo višeg stepena diferencijacije, verovatnije je da će funkciju vršenja vlasti obavljati specijalizovane službe poput policijskih snaga i vojnog sektora. Regulisano nametanje iziskuje neki oblik određivanja konkretnih činjenica, službi, i okolnosti u kojima se krše norme. U specijalizovane službe koje deluju s ovim u vezi, spadaju sudovi i pravničke profesije. Složeni normativni poredak zahteva ne samo nametanje, već i autoritativno tumačenje. Najopštije govoreći, sistemi sudstva su počeli da kombinuju određenost obaveza, kazni i sličnog za posebne slučajeve sa tumačenjem značenja normi, što često predstavlja veoma opšti problem. Društva na nižem stepenu razvoja sklona su da ovu drugu funkciju rezervišu za verske službe, ali moderna društva je poveravaju sve više svetovnim sudovima. Pomenuti problemi vode nas pitanju o odnosu između društvene zajednice i državnosti. U okviru našeg anaIitičkog okvira, pojam politički ne obuhvata samo primarne funkcije vlasti, u odnosu prema društvenoj zajednici, već i odgovarajuće aspekte svakog kolekliviteta. Tretiraćemo neki problem kao politički u meri u kojoj uključuje organizaciju i mobilizaciju izvora sa namerom postizanja ciljeva nekog posebnog kolektiviteta. Tako poslovne firme, univerziteti i crkve imaju svoje političke aspekte. U razvoju modernih 11

društava, međutim, vlast je postajala sve različitija od društvene zajednice kao jedan specijalizovani društveni organ koji se nalazi u središtu državnosti / državnog uređenja. Kao se diferencirala, vlast je težila da se fokusira na dve primarne grupe funkcija. Prva se tiče odgovornosti za održavanje integriteta društvene zajednice pred opštim pretnjama, sa posebnim, ali ne i isključivim osvrtom na njen legitimni normativni poredak. Ovo obuhvata barem funkciju vršenja vlasti i učešće u funkciji tumačenja. Uz to, ovaj opšti proces diferencijacije vlasti stvara sfere u okviru kojih postaje dopušteno da se otvoreno formulišu i proglase nove norme, čime zakonodavstvo postaje takođe deo ove funkcije. Druga primarna funkcija, izvršna, tiče se kolektivne delatnosti u svakoj situaciji koja pokazuje da treba primeniti relativno posebne mere u interesu „javnosti“. Ova odgovornost se proteže od nekih inherentno bitnih stvari kao što je odbrana teritorijalne kontrole i održavanje javnog reda, do skoro svakog pitanja za koje se smatra da je „pod uticajem javnog interesa“ Osnovni odnos između vlasti i društvene zajednice može biti pripisan. Sva rana moderna društva definisala su obične ljude jednostavno kao „podanike“ vladara, kojima je pripisana obaveza da se pokoravaju njegovoj vlasti. Sasvim moderni stepeni diferencijacije, međutim; pokazuju tendenciju da moć političkog vodstva učini zavisnom od podrške izuzetno velikog dela stanovništva, U meri u kojoj je ovo tačno, razlikovaćemo uloge političkog vodstva od opštjjih položaja vlasti. Razlikovanje između vodstva i vlasti zahteva posebnu generalizaciju kanala opštenja / medijuma koji nazivamo moć. Moć definišemo kao sposobnost da se donose – i “održavaju” – odluke koje su obavezujuće za referentni kolektivitet i njegove članove u meri u kojoj njihovi statusi sa sobom nose obavezu prema datoj odluci. Moć se mora razlikovati od uticaja jer se proglašenje obavezujućih odluka značajno razlikuje od pokušaja ubeđivanja. Prema našem određenju, građanin praktikuje moć kada glasa zato što skup glasova određuje na obavezujući način rezultat izbora. Čak i samo malo moći još uvek predstavlja moć, kao što je jedan dolar, mada predstavlja malo novca, sasvim izvesno još uvek novac. Društvena zajednica i privreda Četvrta komponenta normativnog poretka tiče se praktičnih pitanja. Najvidljivije oblasti njene primene su privreda i tehnologija; njome upravlja princip poželjnosti efikasnog gazdovanja izvorima. Čak i kad nisu obuhvaćena pitanja kolektivne lojalnosti, obavezujućih dužnosti i moralnosti, delatnosti nekog pojedinca ili kolektiviteta neće biti odobrena ako je nepotrebno rasipna ili nemarna. U modernim društvima, posebno je jasna normativna strana ovih pitanja i to preko regulisanja upotrebe rada kao faktora proizvodnje u privrednom smislu. Angažovanje radne snage podrazumeva obavezu da se radi efikasno u okviru legitimnih uslova zaposlenja. Kako je Veber zapazio, u ovoj obavezi postoji jedan bitan moralni činilac. Međutim, lišena tog moralnog naglaska, racionalna

12

privredna i tehnološka delatnost odobrava se vrlo uopšteno, dok se ne odobrava devijacija u odnosu na relevantne standarde racionalnosti. Diferencijacija autonomnih struktura čini nužnim razvoja jednog opšteg novčanog posrednika / medijuma u vezi sa tržišnim sistemom. Novac i tržište deluju tamo gde postoji dovoljno složena podela rada, i gde su delatne oblasti dovoljno diferencirane od političkih, moralnih iil imperativa zajednice. Od svih opštih mehanizama društvene razmene, novac i tržišta su u najmanjoj meri neposredno uključeni u normativni poredak s obzirom da se ovaj nalazi u središtu društvene zajednice. Stoga, praktična racionalnost se reguliše uglavnom pomoću institucionalnih normi, a pre svega preko ustanova svojine i ugovora kojima je svojstvena drukčija osnova za sankcije. Metodi integracije u rastući diferenciranim društvima Pravni sistem Ono što smo tretirali kao društveni normativni poredak veoma se približava onome što se najopštije podrazumeva pod pojmom zakona. Većina rasprava o zakonu naglašava kriterijume obaveznosti i mogućnosti nametanja, povezujući zakon pre svega sa vladom i državom. Drugi pravci analize naglašavaju činioce saglasnosti u normativnoj validnosti zakona, što je tema koja dozvoljava da se naglasak stavi na njihovo moralno sticanje legitimnosti. Za nas je zakon opšti normativni kod koji reguliše delatnost jediničnih članova nekog društva i definiše situacije za njih. Sastoji se od upravo skiciranih komponenti integrisanih u jedan jedinstveni sistem. Veoma uopšteno, moderni pravni sistemi sadrže ustavne komponente, bilo pisane kao u Sjedinjenim Državama ili nepisane kao u Britaniji. U zoni međusobnog prožimanja između sistema održavanja obrasca i društvene zajednice, ustavni činilac definiše glavne obrise normativnog okvira koji upravlja društvenim odnosima uopšte – kao što je slučaj u američkoj Povelji prava. Na modernim ravnima diferencijacije, takav sadržaj sasvim jasno nije religiozni, s obzirom da mu je normativna valjanost / validnost uokvirena za dati društveni sistem, a ne za celokupni raspon delatnosti uopšte. Uistinu, postoji moderna tendencija da se izvesne vefske obaveze odvoje od ustavnih prava i dužnosti građana. Usled toga što verska pripadnost uopšte podrazumeva nastanak kolektiviteta, ona mora uvek da bude artikulisana u datoj društvenoj zajednici. Ipak, ovo dvoje ne moraju biti podudarni. Ustavni činilac nije, takođe ni „čisto moralan“ jer se i moralni razlozi isto tako protežu u širem rasponu nego što je slučaj sa društvenim normama. Ustavne norme se uobličuju / artikulišu sa društvenom zajednicom i obuhvataju komponente društvene lojalnosti u obliku vrednovanog udruživanja; zakon se tiče moralnosti građana, ali ne nužno svake moralnosti. Pored toga, moralni činilac može poslužiti kao osnova za legitimizirana nezadovoljstva uperena protiv društvenog normativnog poretka, a ona se kreću u rasponu od sitne građanske neposlušnosti do revolucije. 13

Iako se za ustavni činilac može pretpostaviti da ga je moguće nametnuti, nametanje uvek postavlja pitanje da li vladini organi deluju legitimno u ustavnom – i u pozadini toga i moralnom smislu. Time, drugi aspekt našeg ustavnog činioca predstavlja normativna definicija širokih funkcija vlade, uključujući raspon i ograničenja vezane za moć različitih državnih službi. U ovom smislu, značaj ustavnog zakona raste kako se društvena zajednica diferencira od svoje vlasti. U tom slučaju vladinoj moći je potrebno posebno opravdanje, jer u protivnom društvena zajednica ne bi bila zaštićena na odgovarajući način od proizvoljne upotrebe moći ako bi svojim "vladarima" dala prećutnu legitimnost za delovanje prema vlastitim tumačenjima javnog interesa. Od suštinskog značaja je to što "izvršna" vlast počinje da se razlikuje od upravnih funkcija vlade koje su neposredno relevantne za ustav. U predmodernim društvima eksplicitno zakonodavstvo je minimalno kao jedna diferencirana funkcija, jer je normativni poredak uglavnom dat u tradiciji ili osnivačkom otkrovenju. Tako davanje legitimnosti neprekinutoj zakonodavnoj funkciji predstavlja sasvim jasno pojavu vezanu za moderni razvoj. Uz vrlo veliki broj ozbiljnih teškoća, trend pokazuje da je ova legitimizacija iziskivala da zakonodavni procesi aktivno obuhvate društvenu zajednicu kroz jedan sistem predstava / reprezentacija. Prema tom trendu, cilj je bio učiniti zakonodavnu moć zavisnom od odnosa zakonodavca sa zainteresovanim činiocima zajednice, u krajnjoj liniji sa celokupnim izbornim telomu većini modernih društava. Zaista, slična mogućnost uopšte može se primeniti i na učesnike u izvršnoj vlasti. Promenljivost zakona, koja je rezultat pomenutog razvoja, uslovila je posebnu važnost postojanja različitih odredbi koje se tiču „ustavnosti“ zakona. Iako je američki pravosudni sistem poseban u mnogo čemu, moderni ustavi su veoma uopšteno ustanovili neke službe koje nisu čisto vladine, posebno ne u izvrsnom smislu, koje treba da donose sud o ustavnim pitanjima. U ovako širokom ustavnom okviru odvija se funkcionisanje pravnog sistema na nižoj ravni. Sastoji se od donošenja obavezujućih odluka, uglavnom od strane zvaničnih „ovlašćenih“ službi ( obično su to sudovi ), i od različitih procesa njihove primene kroz upravne postupke. Posebno je važno da vanustavni sadržaj zakona nije ograničen samo na posebne oblike zakonodavstva, niti na javno obavezujuće odluke izvršnih službi. On takođe obuhvata činioce pravne tradicije nastale u sudskim odlukama koje se javljaju kao presedani/izuzeci, kao i administrativni zakon" uopštenih „presuda“ - više nego što obuhvata konkretne odluke koje upravne službe proglašavaju u pojedinim slučajevima ( ali koje su podložne zakonodavnoj i pravosudnoj reviziji ). Naša celokupna rasprava o normativnom poretku i njegovom odnosu prema državnoj upravi može se primeniti u principu na bilo koji društveni sistem, iako je odnos između vlasti i društvene zajednice od najvećeg značaja. Jedan od izvora ovog značajaje to što je, uopšte govoreći, šamo vlada ovlašćena da koristi društveno organizovanu I fizičku silukao instrument prinude. Zaista, pozitivni vladin monopol na silu 14

je glavni kriterijum integracije u visoko diferenciranom društvu. Uz to, samo je vlada ovlašćena da deluje u ime društvenog kolektiviteta kao celine u kontekstima kolektivnog postizanja cilja. Svaka druga služba koja se neposredno osmeli na takav potez ipso facto vrši revolucionarni cilj. Članstvo u društvenoj zajednici Razmatrajući legitimni poredak društva, često smo se pozivali na kolektivni aspekt društvene zajednice. Naši višestruki kriterijumi društva ukazuju da odnos između ova dva primarna aspekta mora biti složen, posebno utoliko što nadležnost normi ne može da se poklopi sasvim precizno sa članstvom u zajednici. Najočitija nesaglasnost potiče od teritorijalne osnove društva. Teritorijalna nadležnost iziskuje da normativna kontrola bude donekle nezavisna od konkretnog članstva u društvenoj zajednici. Na primer, privremeni posetioci i dugovorčni „rezidenti tuđinci“, kao „strani“ interesi u posedu svojine, moraju biti regulisani. Ova razmatranja ukazuju da se posebno značajan deo odnosa između normativnih i kolektivnih aspekata društvene zajednice tiče njihovih uzajamnih odnosa prema vladi. Vlast ne može jednostavno „da vlada“, već mora steći legitimnost za upravljanje relativno ograničenom zajednicom time što će preuzeti odgovornost za održanje njenog normativnog poretka. Kao jedna krajnost, glavni sadržaj datog normativnog poretka može se smatrati manje ili više univerzalan za sve ljude. Ipak, ovo postavlja akutne probleme jer je pitanje u kojoj meri tako visoko univerzalne norme mogu da se efikasno institucionalizuju u stvarnim operacijama jedne tako široke zajednice. Kao druga krajnost, i vlast i normativni poredak mogu se primenjivati samo na određenu malu zajednicu. U okviru širokog raspona varijacija između ove dve krajnosti, moderne društvene zajednice su uopšteno poprimile oblik zasnovan na nacionalizmu. Razvoj ovog oblika obuhvatio je ujedno proces diferencijacije između društvene zajednice i vlade, i reformu u samoj prirodi društvene zajednice, posebno u pogledu članstva. Neposredna polazna tačka ovakvog razvoja, najvećim delom, bila je manje ili više "apsolutna" monarhija u kojoj je pojedinac smatran "podanikom" svoga kralja. Bilo je važno da je taj "neposredni" odnos podanika prema vladaru zamenio splet delimičnih solidarnosti, svojstven feudalnom društvu. Ipak, obrazac "podanika" u sferi društvenog članstva zauzvrat je zamenjen obrascem državljanstva. Prva faza u razvoju kompleksa državljanstva bilo je stvaranje pravnog građanskog okvira koji je temeljno redefinisao odnose granica između društvene zajednice i vlasti ili „države“. Kritičnu stranu tih novih granica predstavljalo je određenje „prava“ građana, i zaštita tih prava postala je važna obaveza vlasti. U ranoj fazi, zaštita prava verovatno je otišIa najdalje u engleskom Građanskom pravu iz 17. veka. Ipak, sveevropski

15

razvoj bio je taj koji je takođe iznedrio nemački pojam Rechtsstaat (pravne države). Taj proces bio je pojednostavljen u protestantskim krajevima jer su građani morali da se bave samo jednom glavnom žižnom tačkom, političkom vlašću, koja je u organizacionom smislu kontrolisala crkvu kao i državu. U Engleskoj, prve faze verske tolerancije u okviru protestantizma činile su bitan deo jednog šireg procesa Ustanovljenja prava građanina. Druga glavna faza u razvoju državljanstva ticala se učestvovanja u javnim poslovima. Iako je zakonsko pravo prve faze štitilo pokušaje uticaja na vladu, posebno preko prava skupštine i slobode štampe, sledeća faza je stitucionalizovala pozitivna prava da se učestvuje u izboru vladinog vođstva putem glasanja. Širenje prava glasa „prema dole“ u okviru klasne strukture često, je bilo postepeno, ali j e uprkos tome postojao uočljiv opšti trend prema univerzalnom pravu glasa za odrasle, prema principu jedan čovek jedan glas, i tajnosti takvog glasanja. Dok zakonska prava i pravo glasa podržavan sposobnost da se deluje nezavisno u statusu državljanina, ova socijalna komponenta tiče se_ odredbe o realnim mogućnostimav da se ta prava upotrebe na dobar način. Tako ona pokušava da obezbedi dostupnost odgovarajućih minimalnih ''životnih" standarda, zdravstvene nege, i obrazovanja širokim masama stanovništva. Posebno je uočljivo da su širenje obrazovanja na sve šire slojeve stanovništva, kao i podizanje obrazovnog stepena bili tesno povezani sa razvojem pomenutog kompleksa državljanstva. Razvoj modernih ustanova državljanstva omogućio je široke promene u obrascu nacionalnosti kao osnove solidarnosti društvene zajednice. U ranim modernim društvima, najjači temelj solidarnosti ustanovljen je tamo gde su se tri faktora – vera, etnička pripadnost i teritorijalnost – poklopila sa nacionalnošću. Međutim, u sasvim modernim društvima na svakoj od ovih osnova – verskoj, etničkoj i teritorijalnoj – može doći do razlika, zato što opšti status državljanstva nudi dovoljnu osnovu za nacionalnu solidarnost. Ustanove državljanstva i nacionalnosti mogu, ipak, učiniti društvenu zajednicu ranjivom, ako se osnove pluralizma pogoršaju do oštro strukturisanih rascepa. S obzirom da tipična moderna zajednica objedinjuje veliki broj stanovnika, na velikoj teritoriji na primer, njena solidarnost može biti ozbiljno poremećena kroz regionalne j podele. Ovo posebno važi za slučajeve gde se regionalni sukobi podudaraju sa etničkim i/ili verskim podelama. Mnoga moderna društva raspala su se suočena sa različitim kombinacijama ovih osnova rascepa. Društvena zajednica, tržišni sistemi i birokratska organizacija U slučajevima kad je društvena solidarnost oslobođena od prvobitnih temelja religioznosti, etničke pripadnosti i teritorijalnosti, ona teži razvijanju drugih tipova unutrašnje diferencijacije i pluralizacije. Najznačajniji među njima temelje se na funkcijama privrede, politike i udruživanja ( ili integracije ). Privredna kategorija 16

odnosi se najviše na razvoj tržišta i monetarnih instrumenata nezaobilaznih kad je reč o ovim funkcjama koje, kao što smo napomenuli, pretpostavljaju institucionalizaciju u nove oblike kontakta i svojinskih odnosa. Time, te forme počivaju na „pravima“ kao komponenti državljanstva, s obzirom da bi svaka privreda kojom bez ostataka ''upravljaju** agencije ili centralna vlada narušila slobodu privatnih grupa da se nezavisno upuste u tržišne transakcije. Kad je tržišni sistem privrede jednom dostigao visok stepen razvijenosti, on ipak postaje veoma značajan za vladu kao kanal za mobilizaciju raspoloživih izvora, U ranijim fazama modernizacije, tržišta su prvenstveno komercijalna, obuhvataju trgovinu fizičkim dobrima, a drugostepeno su finansijska i obuhvataju operacije davanja zajmova i uzimanja kredita. Uključivanje privrednih faktora proizvodnje u jedan tržišni sistem u većim razmerama, predstavlja glavnu oznaku "industrijske" faze privrednog razvoja. Uz napredak tehnologije, ovaj proces stavlja u žižu društvenu organizaciju proizvodnih snaga, što obuhvata nove oblike korišćenja ljudske radne snage u birokratskom kontekstu. Bili smo prilično selektivni razmatrajući politički aspekt gornjih društava. Bavili smo se prvenstveno odnosom vlada prema celokupnoj društvenoj zajednici, naglašavajući njihovu neposrednu uslovljenost u okviru "potpornog / support sistema. Taj sistem odnosi se pre svega na međuodnos činilaca vodstva, kako onih u okviru vladajućih pozicija tako i među onima koji teže da steknu takva mesta, i onih činilaca društvene strukture koji ne pripadaju neposredno sistemu vladavine kao takvom. Ti procesi međuodnosa sastoje se ujedno od razmene političke podrške i rukovodeće inicijative, i od razmene vladinih odluka i "zahteva" koji potiču od različitih interesnih grupa. Te razmene čine jedan sistem koji zahteva određenu ravnotežu ako se želi da državnost bude stabilno integrisana sa društvenom zajednicom. Druga glavna operativna struktura vladavine je upravna/administrativna organizacija, uključujući vojni establišment, preko koje se primenjuju političke odluke. Uopšteno govoreći, birokratizacija se razvila pre svega iako ne isključivo, u vlasti. Među njene najznačajnije osobine spada institucionalizacija uloga kao nadleštava/offices koja imaju relativno visoko definisane oblasti zvanične funkcije, vlasti i "moći", koje su odvojene od privatnog života službenika. Nadleštva se diferenciraju po dva osnova, prema funkciji koju vrše za organizaciju i prema položaju u hijerarhiji ili „lancu" vlasti. Razvoj neke birokratske organizacije uopšte uslovljava nužno da profesionalna uloga postane relevantan oblik nadleštva, pri čemu je svaki službenik „imenovan“ preko neke vrste „ugovora o zaposlenju“. Tako egzistencija njegove porodice uopšteno govoreći zavisi od njegovih primanja ili naknade kroz platu. Zauzvrat, ovo iziskuje "tržište radne snage" za razmeštaj ljudskih usluga u smislu pregovora o mogućnostima i uslovima zapošljavanja. Značajna osobina industrijske privrede je birokratska organizacija proizvodnje, i, s tim u vezi, mobilizacija ljudske radne snage preko tržišta rada. 17

Putem složenog napretka kroz nekoliko faza, takva privreda je dovela do stvaranja ogromnog broja birokratskih organizacija izvan sfere državne vlasti. Jedna od osnovnih faza temeljila se na „porodičnoj firmi“ ranog industrijskog „kapitalizma“, koja je bila birokratizovana na strani „radne snage“ ali ne i na rukovodećoj ravni. Birokratsku organizaciju smatramo prvenstveno političkom jer je orijeiitisana pre svega prema kolektivnom postizanju cilja. U slučaju poslovne firme, taj kolektivitet je privatna grupa u okviru društvene zajednice; u slučaju vlade to je cela zajednica, organizovana za kolektivno postizanje cilja. Pa ipak, zapošljavanje tretiramo kao jedan oblik članstva u kolektivitetu, ostavljajući pri tom po strani problem njegovog odnosa prema članstvu kroz druge oblike učestvovanja u privrednim preduzećima. Naravno, privatna birokratija ne svodi se na privrednu proizvodnju, već se može naći u crkvama, univerzitetima, i mnogim drugim tipovima kolektiviteta. Gore razmatrani tržišni sistemi uključeni su u međurazmenu između privrednog i sistema održavanja obrasca, sa jedne strane, i privrede i državnosti sa druge. Oni ne obuhvataju neposredno društvenu zajednicu s obzirom da se njene funkcije u odnosu na ove podsisteme mogu regulisati preko opšteg normativnog poretka više nego što su neposredno njegovi konstitutivni delovi. Moramo takođe naglasiti i razliku između "komercijalnih" tržišta, koja se bave fizičkim dobrima, i tržišta "radne snage", koja se bave ljudskim uslugama, uključujući i one na visokom stepenu stručnosti i odgovornosti. Sa sociološke tačke gledišta, nalazimo daje zbunjujuća opšta praksa među ekonomistima koji tretiraju "robe i usluge" zajedno kao primarni output svake privrede. Organizacija sa osobinama udruženja Treći osnovni tip strukturisanja koji postaje moguć u modernim duštvenim kolektivitetima je „udruživanje“. Možda je prototip jednog takvog udruženja sam društveni kolektivitet, ako ga odredimo kao korporativno telo građana koje karakteriše prvenstveno odnos saglasnosti prema normatvnom sistemu kolektivteta i prema vlasti njegovog vodstva. Osnovni trend modernih udruženja usmeren je prema izvesnom egalitarizmu koji se najjasnije i najznačajnije ogleda u ona tri aspekta državljanstva o kojima smo govorili ranije. Drugi trend strukture udruženja okrenut je ka dobrovoljnosti. Naravno ovaj princip ne može se nikad, primeniti strogo na sklad sa normativnim poretkom ili kolektivnim odlukama, jer je činilac obaveznosti presudan za svaki kolektivitet. Pa ipak, on se često primenjuje skoro bukvalno na odluke da se prihvati i zadrži članstvo, pri čemu je ostavka uvek postojeća alternativa saglasnosti. Međutim, odnos između društvene zajednice i vlasti je poseban. Ostala udruženja postoje pod opštom vladinom i društvenom zaštitom, dok osnova

18

same bezbednosti počiva na pomenutoj temeljnoj kombinaciji. Dakle, činioci prinude i sile prisutni su u nametanju društvenog normativnog poretka, a odsutni u drugim slučajevima. Ekvivalent „ostavke“, a to je emigracija, iziskuje mnogo veću cenu nego što je to slučaj sa odricanjem od drugih oblika članstva u udruženju. U principu, emigracija obuhvata i prihvatanje drugog društvenog i vladinog poretka, dok u slučaju razvoda čovek nije obavezan da ponovo stupi u brak. Treća glavna karakteristika organizacije udruženja, koja sasvim izvesno važi za društveni kolektivitet i za nadleštva vlasti, je značaj proceduralnih stanova. Iako su posebno značajne u pravnom sistemu, ove ustanove takođe prožimaju procese odlučivanja u udruženjima, kako na ravni predstavničkih tela tako i na ravni participacije članstva. Uopšteno govoreći, proceduralni sistemi sastoje se od dve ravni, od kojih svakom rukovodi jedan sistem pravila. Prva ravan reguliše rasprave kojima zainteresovane strane mogu pokušati da ubede učesnike u donošenju obavezujućih odluka. Ona ima mnogo oblika, ali se najopštije gledano sastanci vode prema pravilima poretka za čije je sprovođenje odgovoran predsedavajući zvaničnik. Rasprava u okviru udruženja predstavlja primarnu sferu delovanja uticaja, kao sredstvo za olakšavanje društvenog procesa. Sa stanovišta zainteresovane strane, rasprava služi poboljšanju izgleda za prevlast njenog stanovišta; sa stanovišta kolektiviteta, ona olakšava dolaženje do saglasnosti. Druga ravan tiče se samog aktuelnog procesa odlučivanja. U sudovima, nadleštvo koje odlučuje može biti porota, sudija ili sudsko veće. Međutim, ubedljivo najčešća praksa - u okviru porota i sudskih veća kao i u drugim slučajevima - je glasanje, sa svojom opštom tendencijom prema principima jedan čovek jedan glas i jednakost glasova, a logična posledica toga je vladavina većine. U svakom slučaju, odlučivanje glasanjem mora slediti pravila koja su utvrđena unapred, uključujući i očekivanje da će odluke do kojih se došlo ispravnim poštovanjem proceduralnih pravila biti prihvaćene od strane svih vodstva ovo može predstavljati fokus jedne vrlo oštre zategnutosti; primena ovog zahteva je najveća proba za institucionalizaciju "demokratske" solidarnosti. Uporedo sa razvojem osobina udruženja u vladama, došlo je do snažnog lučenja udruženja u drugim sektorima društva. Političke stranke uobličavaju se sa procesima vladavine, ali takođe i sa raznovrsnim udruženim „interesnim grupama", od kojih većina predstavlja jednu od varijacija operativnih kolektiviteta. Postoje i udruženja organizovana oko bezbroj "stvari/povoda", kao i oko raznovrsnih interesa, na primer, rekreativna, umetnička, itd. U dve široke oblasti, izuzetno važne operativne funkcije modernih društava vrše se skoro u potpunosti putem struktura udruženja. Prva od njih je uključenost u "povereničke" odbore u većim sektorima poslovnih preduzeća kao i u mnogim drugim tipovima 'korporativnih1' organizacija. U odnosu na "izvršnu upravu", oni su na neki način paralelni sa odnosom zakonodavstva prema izvršnim organima moderne vlade. Ponekad, članovi 19

takvih odbora se biraju u određenom smislu, npr. od strane vlasnika akcija, ah često to nije slučaj. U svakom slučaju, oni su u velikoj meri zamenili činilac srodstva, kao "nebirokratski" vrh preovlađujuće birokratske strukture poslovnih krugova. U okviru "privatnog neprofitnog" sektora, takođe, konačna, kontrola teži na neki način da bude u rukama povereničkih odbora, posebno u pogledu finansijske odgovornosti. Druga veoma velika oblast razvoja dve osobine udruženja tiče se profesija. Iako se veliki broj profesionalnih funkcija tradicionalno obavjja u okviru pojedinačne "privatne prakse", profesionalci su dugo težili da se udruže kako bi unapredili svoje zajedničke interese, uključujući održavanje profesionalnih standarda stručnosti i integriteta. Visoko obrazovanje steklo je veći ugled u okviru tog kompleksa, pri čemu obuka aktivnih članova profesije mje imala ništa manju ulogu : Tako je profesija visokog školstva, i akademskog istraživanja, takođe dobijala sve veći relativni značaj. Uočljivo je da je središnja struktura akademske profesije, fakultet, u osnovi tip udruženja. Sva tri glavna tipa operativne organizacije ( tržišta, birokracije i strukture udruženja ) postajala su sve uglednija u procesima diferencijacije i pluralizacije modernih društvenih zajednica. Procesi evolutivne promene Iako ie zauzimala najistaknutije mesto u našoj prethodnoj raspravi, smatramo da diferencijacija predstavlja jedan od četiri glavna procesa strukturne promene koji, u međusobnoj interakciji, čine „progresivnu“ evoluciju ka ravnima viših sistema. Ostala tri procesa nazivamo napredovanje prilagođavanjem proširenje i uopštavanje vrednosti ( u smislu primene na društvene sisteme ). Diferencijacija je deljenje jedinice ili strukture u društvenom sistemu na dve ili više jedinica ili struktura koje se razlikuju po svojim karakteristikama i funkcionalnoj važnosti za dati sistem. Već smo razmatrali jedan složeni primer diferencijacije: pojavu ujedno i domaćinstva moderne porodice i organizacije na principu zaposlenih iz seoskog porodičnog domaćinstva koje je funkcionisalo na razuđeniji način – što je obuhvatilo i promene u mnogim ulogama, kolektivitetima i normama. Svaki proces diferencijacije vodi ka razvijenijem ( u evolutivnom smislu ) društvenom sistemu, međutim, samo u slučaju da novodiferencirane komponente imaju veću sposobnost adaptacije nego komponente koje su ranije obavljale njenu primarnu funkciju. Napredovanje prilagođavanjem je proces putem kojeg jedan širi raspon izvora postaje dostupan društvenim jedinicama, tako da njihovo funkcionisanje može da se oslobodi nekih od ograničenja svojih prethodnika. Moderne fabrike, iziskuju mnogo uopštenije učestvovanje pri pružanju usluga u odnosu na one koje se bave proizvodnjom nego što je to bio slučaj sa seoskim domaćinstvom, ali one mogu da proizvedu veliki broj raznovrsnih dobara na mnogo ekonomičniji način. 20

Povećana složenost sistema koji prolazi kroz diferencijaciju i napredovanje nužno postavlja probleme integracije. Uopšteno govoreći, ovi problemi mogu se rešiti samo putem proširenja novim jedinicama, strukturama i mehanizmima u datom normativnom okviru društvene zajednice. Na primer, kada organizacija na principu zapošljavanjap ostane diferencirana u odnosu na prošireno porodično domaćinstvo, sistem vlasti svojstven za oba ova tipa kolektiviteta mora da se uobliči / artikuliše u okviru normativne strukture datog društva. Konačno, procesi koji se odvajaju moraju se dopunjavati sa uopštavanjem vrednosti u slučaju da različite jedinice u društvu žele da steknu odgovarajuću legitimnost i oblike orijentacije za svoje nove obrasce delovanja. Već smo napomenuli da svaki opšti obrazac vrednosti u jednom društvu mora da se posebno odredi prema veoma raznovrsnim situacijama u kojima je delatnost društveno strukturisana. Time smo izrekli suprotnu tezu, tačnije, da kada mreža društveno strukturisanih situacija postaje složenija, sam obrazac vrednosti mora da se postavi na višem stepenu opštosti kako bi obezbedio društvenu stabilnost. Takođe želimo da skrenemo pažnju na još jedan aspekt procesa evolucionog razvoja. Razmatrajući opšte posrednike / medijume pri razmeni među jedinicama svakog društvenog sistema, a to su uticaj, politička moć, novac i predanost vredmostima – bavili smo se pre svega njihovom najočitijom funkcijom olakšavanja rutinske razmene među diferenciranim jedinicama društvenog sistema. Međutim, ti medijumi mogu takođe olakšati i stvaralačko povećanje obima i stepena operacija u okviru datog društvenog sistema. Savremeni ekonomisti pokazali su da novac, preko procesa zajmova i ulaganja, može da bude primarni instrument za povećanje stepena privredne proizvodnje kao što može i doprineti olakšanju razmene u sistemu podele rada. Na drugom mestu izneli smo stav da ovo temeljno svojstvo novca, tj. njegova sposobnost za širenje privredne produktivnosti kroz mehanizme kreditiranja, ima svoju analogiju u operacijama jednog drugog opšteg medijuma, pre svega moći i uticaja. Tako, mehanizam moći može dovesti do povećanja dugoročne efikasnosti državne uprave, dok se uticaj može koristiti za unapređenje sposobnosti za solidarnost društvene zajednice. Ukratko, utemeljenost u jednom possistemu delatnosti višeg stepena, predstavlja osnovni uslov da bi uopšteni medijum razmene doveo do napredovanja. Stoga je, na vrlo širokoj osnovi, kulturni raazvoj presudan za evolucioni napredak društvenog sistema. Na primer, religijski razvoj predstavlja ishodište svih važnijih procesa generalizacije vrednosti, a napredak iskustvenog znanja predstavlja ishodište institucionalizacije novih tehnologija. Dovoljan stepen uopštavanja vrednosti, primenjen pre svega kroz pravni sistem, predstavlja preduslov za značajnije korake pri uključivanju u strukturu date drušvene zajednice. Osnov saglasnosti koji dalje nameće primereno ekstenzivno delovanjemehanizma uticaja, neophodan je za 21

svaki značajan razvoj u sistemu političke moći. Izvesni stepeni povećane političke integracije predstavljaju preduslov za širenje novčanih privreda dalie od relativno jednostavnih stepena razvoja.

Robert K. Merton O SOCIOLOŠKIM TEORIJAMA SREDNJEG OBIMA
Kao i sve druge reči o kojima se stalno govon, reč ''teorija" preti da postane besmislena. Zbog toga što se odnosi na tako različite stvari -obuhvatajući sve od malih radnih hipoteza, preko obuhvatnih ali

22

nejasnih i nesređenih spekulacija, do aksiomatskih misaonih sistema upotreba te reči često zamagljuje; umesto da olakša razumevanje. Kroz čitavu knjigu, termin sociološka teorija se odnosi na skupove pravila iz, kojih se mogu izvesti empirijske uniformnosti, Tokom izlaganja se usredsređujemo na ono što ja zovem teorije srednjeg obima: teorije koje leže između malih ali neophodnih radnih hipoteza koje se pojavljuju u izobilju u toku svakodnevnog istraživanja,1 i sveobuhvatnih sistematičkih stremljenja ka razvijanju jedinstvene teorije koja će objasniti sve uniformnosti društvenog ponašanja, društvene organizacije i društvene promene.2 Teorija srednjeg obima se, po pravilu, upotrebljava u sociologiji kao vodič empirijskog istraživanja. Ona je posrednik između opštih teorija društvenog sistema, koje su previše udaljene od pojedinačnih klasa društvenog ponašanja, organizacije i promene da bi mogle prikazati ono što je posmatrano. I onih detaljnih, sređenih deskripcija pojedinosti koje nisu nimalo uopštene. Teorija srednjeg obima obuhvata, naravno, i apstrakcije, ali su one dovoljno bliske opaženim podacima da se mogu pretvoriti u pravila koja dozvoljavaju empirijsku proveru. Teorije srednjeg obima se bave ograničenim aspektima socijalnih pojava, kao što pokazuje njihova etiketa. O teorijama referentnih grupa, društvene pokretljivosti, sukoba uloga i formiranja društvenih normi, govorimo na isti način kao da govorimo o teoriji cena, bakterijskoj teoriji bolesti, ili kinetičkoj teoriji gasova Početne ideje u ovakvim teorijama po pravilu su jednostavne, razmotrimo Gilbertovu teoriju magnetizma, Boylovu teoriju atmosferskog pritiska ili Darwinovu teoriju formiranja koralnih atola. Gilbert počinje sa relativno prostom idejom da se atmosfera može smatrati "morem vazduha", Darwin sa idejom da se atoli mogu posmatrati kao rast korala prema gore i prema spolja, preko ostrva koja se odavno talože na dnu mora. Svaka od ovih teorija daje predstavu koja podstiče dalje zaključke. Uzmimo samo jedan slučaj, ako se atmosfera posmatra kao more vazduha, onda bi prema Pascalovom zaključivanju, vazdušni pritisak bio manji na vrhu planine nego u podnožju. Na taj način početna ideja sugerira specifične hipoteze koje se povezuju tako što se posmatra dali se zaključci izvedeni iz njih empirijski potvrđuju. Plodnost ideje se proverava posmatranjem obima teorijskih problema i hipoteza koje dozvoljavaju
1

„Radna hipoteza“ je malo više od razumske procedure koju svako od nas svakodnevno koristi Susreti sa određenim činjenicama, određenim alternativnim objašnjenjima dolaze u našu svest i mi nastavljamo da ih proveravamo“.James B Conant, On Understanding Science ( New Haven, Yale University Press, 1947 ), 137, beleška 4. 2 Ova diskusija se zasniva i proširuje kritiku Parsonsovog članka o položaju sociološke teorije na susretima američkog sociološkog društva 1947, koji su u skraćenom obliku objavljeni u American Sociological Review, 1949, 13, 164-8. Tu su takođe uključene sledeće diskusije. R K. Merton, „The.role-set“. Problems in sociological theory", The British Journal of Sociology, juni 1957, 8, 106-20 na 108-10; R K. Merton, "Introduction" uvod u delo Allena Bartona, Social Organization under Stress. A Sociological Review of Disasfer Studies. ( Washington, D G. National Academy of Sciences — National Research Council, 1963. ),XVII - XXXVI, na XXIX-XXXVI.

23

identifikovanje novih karakteristika atmosferskog pritiska Na vrio sličan način, teorija referentnih grupa i relativne deprivacije polaze sa vrlo jednostavnim idejama, koje su inicirali James Baldwin i Mead, a razvili Hyman i Stouffer, da ljudi uzimaju standarde značajnih drugih ljudi kao osnovu za samoprocenu i evaluaciju.. Neki od zaključaka izvedenih iz te ideje u suprotnosti su sa zdravorazumskirn očekivanjima baziranim na neispitanom skupu "očiglednih" pretpostavki. Na primer, zdrav razum bi sugerirao da što je veći stvarni gubitak neke porodice u nekoj masovnoj nepogodi, to će se ona osećati akutnije pogođenom. To verovanje je bazirano na neispitanoj pretpostavci da je veličina objektivnog gubitka linearno povezana sa subjektivnom procenom gubitka, i da je ta procena ograničena na lično iskustvo. Ali teorija relativne deprivacije vodi do sasvim različite hipoteze - da samoprocene zavise od poređenja sopstvene situacije sa situacijom drugih ljudi za koje se smatra da su u sličnom stanju Prema tome, ova teorija sugerira, pod određenim uslovima "koji se mogu specifikovati, da će se porodice koje imaju ozbiljne gubitke osećati manje pogođene od onih koje imaju manje gubitaka, ako su u situaciji koja ih prisiljava da se porede sa ljudima koji pate od još ozbiljnijih gubitaka. Na primer, ljudi u epicentru nepogode koji su, mada stvarno i sami pogođeni, najviše skloni tome da zapažaju koliko su još ozbiljnije pogođeni drugi oko njih, Empirijsko istraživanje podržava teoriju relativne deprivacije a ne zdravorazumske pretpostavke: "osećanje da se relativno bolje prošlo od ostalih povećava se sa objektivnom kategorijom gubitaka sve do kategorije najvećeg gubitka" i tek tada opada. Taj obrazac je potkrepljen tendencijom sredstava javne komunikacije da se fokuisiraju na "najizrazitije postradale (koji) teže da se učvrste kao referentna grupa sa kojom se čak i drugi postradali mogu pogodno porediti". Kako se istraživanje nastavlja, otkriva se da ti obrasci samoprocene zauzvrat utiču na distribuciju morala u zajednici preživelih, i na nihovu motivaciju da pomognu drugima3. Prema tome u okviru određene klase ponašanja, teorija relativne deprivacije nas usmerava prema skupu hipoteza koje se mogu empirijski proveriti. Potvrđeni zaključak se onda može izraziti prilično jednostavno: kada je nekoliko njih ugroženo do približno istog nivoa, bol i gubitak svakog čini se velikim, kada su mnogi ugroženi u vrlo različitom stepenu čak i prilično veliki gubici čine se malima kad se uporede sa mnogo većim od njih. Na verovatnoću da će postojati poređenje utiče različita primetnost gubitaka većeg ili manjeg stepena. Specifičnost tog primera ne sme pokriti opštiji karakter teorije srednjeg obima. Očigledno, ponašanje ljudi suočenih sa masovnim uništenjem samo je jedan beskonačan niz pojedinačnih situacija na koje se teorija referentnih grupa može instruktivno primeriiti, a isto tako
3

Barton, op. cit. , 62-63, 70-72, 140, i uvod, XXIV-XXV.

24

je i sa teorijom promene u društvenoj stratifikaciji, teorijom autoriteta, teorijom institucionalne međuzavisnosti ili teorijom anomije. Međutim, isto je tako jasno da teorije srednjeg obima nisu logički izvedene iz jedne sveobuhvatne teorije društvenih sistema, mada mogu biti konzistentne sa nekom od njih. Dalje, svaka, teorija je više od puke empirijske generalizacije - jednog izolovanog pravila koje sumira opažene uniformnosti odnosa između dve ili više varijabli.. Teorija podrazumeva skup pretpostavki iz kojih su i same empirijske generalizacije izvedene. Drugi slučaj teorije srednjeg obima u sociologiji može nam pomoći da identifikujemo njen karakteri upotrebu. Teorija skupova uloga4 počinje predstavljanjem kako je društveni status organi-zovan u društvenoj strukturi. Ta predstava je jednostavna isto kao i Boylova predstava atmosfere kao mora vazduha ili Gilbertova predstava zemlje kao magneta Svakako, kao i kod svih teorija srednjeg obima, dokaz leži u upotrebi pokretačkih ideja, a ne u neposrednom odgovaranju na to da li su one očigledne ili čudne, kao da su izvedene iz opštije teorije ili osuđene da se bave posebnom klasom problema. Uprkos tako različitim značenjima koja se pripisuju pojmu društvenog statusa, jedna sociološka tradicija ga dosledno upotrebljava da označi poziciju u društvenom sistemu, sa distinktivnim nizom utvrđenih pravila i obaveza. U ovoj tradiciji, za koju je primer Ralph Linton, srodni pojam društvene uloge odnosi se na ponašanje nosioca, statusa koje je orijentisano prema, shematizovanim očekivanjima drugih ( koji se pokoravaju pravima i izvršavaju obaveze ). Linton, kao i drugi iz te tradicije, dalje govori o davno poznatoj i osnovnoj primedbi da svaka osoba u društvu neizbežno zauzima višestruke statuse i da svaki od tih statusa ima ulogu koja je sa njim povezana, U ovom trenutku, izlaganje o teoriji skupa uloga napušta davno ustanovljenu tradiciju Razlika je na početku vrlo mala - neki bi rekli tako mala da je beznačajna - ali promena ugla posmatranja vodi do sukcesivno fundamentalnijih teorijskih razlika. Teorija supa uloga počinje konceptom da svaki socijalni, status obuhvata ne samo jednu povezanu ulogu, već čitav niz uloga. Ta odlika društvene strukture izaziva stvaranje pojma skupa uloga, onog kompleta društvenih odnosa u kojima ljudi učestvuju jednostavno zato što zauzimaju određeni društveni status. Na taj način, osoba koja ima status studenta medicine ne igra samo ulogu studenta vis a vis korelativnog statusa njegovih profesora, već i niz drugih uloga koji ga na različite načine povezuju sa drugima u sistemu: drugim studentima, iekarima, bolničarima, socijalnim radnicima, medicinskim tehničarima i sličnima. Status školskog profesora, opet, ima svoj distinktivni skup uloga koji profesora ne povezuje samo sa korelativnim statusom - učenikom nego i sa kolegama, upraviteljem škole, poslužiteljem, školskim većem,
4

Sledeće stranice se zasnivaju na delu. Merton, "The role-set" op.cit

25

profesionalnim udruženjima, a u Sjedinjenim Državama i sa lokalnim patriotskim organizacijama Zapazimo da se skupovi uloga razlikuju od onoga što su sociolozi dugo opisivali kao "višestruke uloge". Taj se termin tradicionalno odnosio ne na kompleks uloga povezanih sa jednim društvenim statusom, već na različite društvene statuse ( često u različitim institucionalnim oblastima ) - na primer, jedna osoba može imati različite statuse lekara, muža, oca, profesora, crkvenog starešine, člana konzervativne partije i vojnog kapetana. ( Taj komplet različitih statusa jedne osobe, od kojih svaki ima svoj skup uloga, jeste skup statusa. Taj pojam izaziva čitav niz analitičkih problema koji ovde neće biti razmatrani. ) Do tog stepena, pojam skupa uloga je jednostavno predstava pomoću koje razmišljamo o komponenti društvene strukture. Ali ta predstava je početak, a ne kraj, jer vodi direktno do izvesnih analitičkih problema. Pojam skupa uloga odmah vodi do zaključka da se društvene strukture suprotstavljaju ljudima radi artikulisanja bezbrojnih komponenata skupa uloga — znači, funkcionalni zadatak je organizovanja ovih skupova tako da se na neki način obezbedi zavidan nivo društvene pravilnosti, dovoljan da omogući većini ljudi da većinu vremena posvete svom poslu, bez mogućnosti da ih parališu ekstremni konflikti u okviru njihovog skupa uloga. Ako ta relativno jednostavna ideja o skupu uloga ima teorijsku vrednost, trebalo bi da stvara razne probleme sociloskog istraživanja. Pojam skupa uloga to čini,5 Ona izaziva opšti ali određeni problem identifikovanja društvenih mehanizama - to jest društvenih procesa koji imaju određene posledice za određene delove društvene strukture - koji artikulišu očekivanja onih u skupu uloga u dovoljnoj meri da smanje konflikte nosioca statusa. Ona takođe stvara problem otkrivanja nastanka tih mehanizama, kako bismo mogli objasniti zašto mehanizam ne dejstvuje uspešno, ili se uopšte ne pojavljuju u nekim društvenim sistemima. Naposletku, kao i teorija atmosferskog pritiska, teorija skupa uloga direktno ukazuje na relevantno empirijsko istraživanje. Monografije o dejstvu različitih tipova formalne organizacije razvile su empirijski zasnovana proširenja teorije o tome kako skupovi uloga deluju u praksi.6
5

Za raniju verziju ove. ideje u razvoju videti Merton, The social-culutral environment and anomie./ u delu .Helen L. Witmer i Ruth Kotinsky-, urednice, New Perspective for Research, on Juvenile Delinquency, izveštaj konferenciji koja se bavila relevantnošću i međusobnim odnosima određenih pojmova sociologije i psihijatrije za delikvenciju, održane 6. i 7 maja, 1955, (Washington D C.: U S Department of Health, Education, and Welfare, 1956 ), 24-50; na 47-48 6 Ako nam je suditi iz dinamike razvoja nauke, koja je skicirana u prethodnom delu ovog uvoda, teorije srednjeg obima, s obzirom na .to da su bliske istraživanju u nauci, izuzetno su pogodne da budu proizvodi višestrukih i približno simultanih otkrića. Suštinska ideja skupa uloga je nezavisno razvijena u značajnoj empirijskoj monografiji Neala Grossa, Warda' S Masona i A W McEacherna, Expiorations in Role Analysis. Studies of the School Superintendency Role ( New York: John Wiley & Sons, Ine 1958) Značajna proširenja povezana sa empirijskim istraživanjem mogu se naći u monografijama: Robert L. Kahn i drugi Organizational Stress: Studies in Role Conflict and Ambiguity ( New York;

26

Teorija skupa uloga ilustruje i drugi aspekt socioloških teorija srednjeg obima. Teorije skupa uloga su često konzistentne sa nizom takozvanih sistema sociološke teorije. Koliko se može proceniti, teorija skupa uloga nije nekonzistentna sa marksističkom teorijom, funkcionalnom analizom, socijalnim bihejviorizmom, Sorokinovom integralnom sociologijom ili Parsonsovom teorijom akcije.. Ova primedba može da užasne one koji su naučeni da veruju da su sistemi sociološke misli logički čvrsto istkani i obostrano isključivi skupovi doktrina. Ali u stvari, kao što ćemo kasnije videti u ovom uvodu, obuhvatne sociološke teorije su dovoljno labavo istkane, iznutra raznovrsne, i međusobno se dovoljno preklapaju da data teorija srednjeg obima, koja je u izvesnoj meri empirijski potvrđena, može često biti podvedena pod obuhvatne teorije koje su po sebi protivurečne u određenim aspektima. Taj prilično neortodoksni stav može se ilustrovati ponovnim ispitivanjem teorije skupa uloga kao teorije srednjeg obima. Polazimo od tradicionalnog pojma pretpostavljajući da jedan status u društvu obuhvata, ne jednu ulogu, već niz povezanih uloga, koje povezuju nosioca statusa sa drugim ljudima. Drugo, uočavamo da taj pojam skupa uloga izaziva specifične teorijske probleme, hipoteze, pa i empirijsko istraživanje. Jedan od osnovnih problema jeste identifikovanje društvenih mehanizama; koji artikulišu skup uloga i redukuju konflikte među ulogama. Treće, pojam skupa uloga usmerava našu pažnju na strukturalni problem identifikovanja društvenih instanci koje integrišu, i u isto vreme se suprotstavljaju očekivanjima različitih članova skupa uloga. Pojam višestrukih uloga, sa druge strane, ograničava našu pažnju na različiti i bez sumnje važan problem: kako individualni nosioci statusa uspevaju da izađu na kraj sa mnogim, često sukobljenim zahtevima koji im se postavljaju? Četvrto, pojam skupa uloga nas usmerava ka daljnjim pitanjima o tome kako dolazi do tih društvenih mehanizama; odgovor na to pitanje nam omogućava da doprinesemo mnogim konkretnim slučajevima u kojima skup uloga deluje neefikasno. ( To ne pretpostavlja da susvi društveni mehanizmi funkcionalni, isto kao što biološka teorija evolucije uključuje sličnu pretpostavku o nepostojanju disfunkcionalnog razvoja ). Naposletku, logika analize prikazana u ovoj sociološkoj teoriji srednjeg obima potpuno je razvijena u terminima elemenata društvene strukture, a ne u terminima koji obezbeđuju konkretne istorijske deskripcije određenog društvenog sistema. Na taj način, teorija srednjeg obima nam omogućava da prevaziđemo lažni problem teorijskog sukoba između homotetskog i idiotetskog, između opšteg i sasvim pojedinačnog, između uopštene sociološke teorije i istoricizma. Iz svega ovoga je očigledno da, prema teoriji skupa uloga, uvek
John Wiley & Sons, 1964 ), vidi 13-17 i ostalo; Daniel Katz i Robert L. Kahn, The Social Psychology of Organizations ( New York; John Wiley &, Sons, 1966), 172 i dalje, i ostalo.

27

postoji i potencijal za različita očekivanja među onima u skupu uloga oko toga kakvo je pravilno ponašanje nosioca statusa. Osnov :ni izvor te mogućnosti konflikta — i treba još jednom zapaziti da smo po ovom pitanju na istome sa tako različitim opštim teoretičarima kao što su Marx i Spencer, Simmel, Sorokin i Parsons - jeste u strukturalnoj činjenici da su drugi članovi skupa uloga skloni zauzimanju različitih društvenih položaja koji se razlikuju od položaja datog nosioca statusa. Zavisno od stepena u kome su članovi skupa uloga na različit način raspoređeni u društvenoj strukturi, verovatno je da će shodno, tome, imati različita interesovanja i osećanja, vrednosti i moralna očekivanja koja se razlikuju od onih koje ima sam nosilac statusa, Tp je jedna od glavnih pretpostavki marksističke teorije, i mnogih drugih socioloških teorija: društvena diferencijacija stvara, različite interese među onima koji su na različite načine smešteni u društvenoj strukturi Na primeri članovi školskog odbora su često u sloju koji se ekonomski i društveno značajno, razlikuje od sloja školskog nastavnika. Interesi, vrednosti i očekivanja članova školskog odbora su shodno tome različiti od nastavnikovih koji može biti izložen različitim očekivanjima ovih i drugih članova njegovog skupa uloga; kolega po profesiji, uticajnih članova školskog odbora, i, recimo, Komiteta za amerikanizam ili Američke legije. Ono što je suština obrazovanja za nekoga, za drugog može biti sasvim nepotrebno, a za trećeg direktna subverzija. Ono što izrazito važi za taj status, važi u uočljivom stepenu, i za nosioce drugih statusa koji su strukturalno povezani kroz skupove uloga sa drugima koji i sami zauzimaju različite položaje u društvu. Kao teorija srednjeg obima, teorija skupa uloga počinje pojmom i sa njim povezanim predstavama, stvarajući niz teorijskih problema Na taj način, pretpostavljena strukturalna osnova za potencijalni poremećaj skupa uloga izaziva dvostruko pitanje ( koje, prema podacima, nije bilo postavljeno pre nastanka teorije ): koji društveni mehanizmi, ako postoje, dejstvuju da bi se suprotstavili teorijski pretpostavljenoj nestabilnosti skupa uloga, i shodno tome, pod kojim okolnostima ti društveni mehanizmi ne uspevaju da dejstvuju, stvarajući neefikasnost, konfuziju i konflikt? Kao i druga pitanja koja su istorijski iznikla iz opšte orijentacije funkcionalne analize, ni to pitanje ne pretpostavlja da skupovi uloga dejstvuju nepromenjivo, sa trajnom efikasnošću. Jer, ta teorija srednjeg obima se ne bavi istorijskom generalizacijom da u društvu prevladava društveni poredak ili sukob, već analitičkim problemom identifikovanja društvenih mehanizama koji stvaraju veći ili manji stepen reda ih sukoba koji bi postojao da ti mehanizmi nisu dejstvovali.

TOTALNI SISTEMI SOCIOLOŠKE TEORIJE Potraga za teorijama srednjeg obima iziskuje od sociologa sasvim 28

drugačije usmerenje nego potraga za sveobuhvatnom, jedinstvenom teorijom. Pretpostavka je sledećih stranica da ta potraga za totalnim sistemom sociološke teorije, u kojima zapažanja o svakom aspektu društvenog ponašanja, organizacije i promene brzo nalaze svoje unapred određeno mesto, ima isti uzbudljivi izazov i isto tako malo obećava kao i mnogi sveobuhvatni filozofski sistemi koji su dopali zaslužene neupotrebe. Neki sociolozi još pišu kao da očekuju, ovde i sada, formulaciju opšte sociološke teorije koja će biti dovoljno široka da obuhvati ogroman sprektar precizno zapaženih detalja društvenog ponašanja, organizacije i promene i dovoljno plodna da usmeri pažnju istraživača na gomilanje problema empirijskog istraživanja. Smatram da je to nezrelo i apokaliptičko verovanje. Mi nismo spremni. Nije obavljeno dovoljno pripremnog rada. Istorijski smisao promene intelektualnog konteksta sociologije treba da bude dovoljno ponižavajući da oslobodi ove optimiste takve nerazborite nade. Jer, određeni aspekti naše istorijske prošlosti su još uvek previše prisutni. Moramo se setiti da je rana sociologija rasla u intelektualnoj atmosferi7 u kojoj su na sve strane bili uvođeni ogromni filozofski sistemi. Svaki filozof osamnaestog i početka devetnaestog veka vredan svoga imena, morao je razviti sopstveni filozofski sistem — od njih su Kant, Fichte, Schelling, Hegel bili samo najpoznatiji. Svaki sistem je bio lična ponuda za konačni prikaz univerzuma stvari, prirode i čoveka. Ti pokušaji filozofa da stvore totalni sistem, postali su model za ranije sociologe, pa je devetnaesti vek bio doba socioloških sistema. Neki od otaca osnivača, kao što su Comte i Spencer, bili su nadahnuti sa esprit de systeme, koji je bio izražen u njihovim sociologijama, i u njihovim filozofijama šireg spektra. Drugi, kao što su Gumplowicz, Ward i Giddings, pokušali su kasnije da pridobiju intelektualnu legitimnost za još "novu nauku o vrlo staroj temi". To je zahevalo građenje opšteg i konačnog okvira sociološke misli, a ne razvijanja posebnih teorija stvorenih da vode istraživanje specifičnih socioloških problema u okviru koji je provizoran i tek se razvija, U ovom kontekstu, gotovo su svi pioniri sociologije pokušali da stvore novi, sopstveni sistem. Brojnost sistema, od kojih svaki tvrdi da je prava sociologija, doveo je, prirodno, do stvaranja škola koje su imale gomile majstora, učenika i epigona. Sociologija ne samo da se diferencirala od drugih disciplina, nego je i sama postala iznutra diferencirana. Svakako, ta diferencijacija nije bila u obliku specijalizacije, kao u prirodnim naukama, već je, kao u filozofiji, bila u obliku totalnih sistema za koje se obično smatra da se obostrano isključuju i da su u velikoj meri protivurečni. Kao što je to Bertrand Russell primetio o filozofiji, totalna sociologija nije ugrabila "prednost, u odnosu na /sociologije/ graditelja sistema, jer je mogla da se uhvati u
7

Videti klasično delo Johna Theodora Merza, A History of European Thought in the Nineteenth Century ( Edinburgh i. London: William Blackwood, 1904 ), 4.. knjiga

29

koštac sa problemima rešavajući ih jednog po jednog, umesto da jednim udarcem stvori blok-teoriju o ćcelom /sociološkom/ univerzumu“.8 Sociolozi su sledili i drugu stazu u potrazi za intelektualnom legitimnošću svoje discipline: uzeli su kao prototip sistem naučne teorije a ne sistem filozofije Ovaj je put takođe ponekad vodio do pokušaja stvaranja totalnih sistema sociologije - cilj koji je često zasnovan na jednoj ili više od tri osnovne pogrešne zamisli o nauci. Prva pogrešna interpretacija pretpostavlja da se sistemi mišljenja mogu razvijati pre nego što se obavi veoma mnogo osnovnih posmatranja. Prema ovom stanovištu, Einstein je mogao u stopu pratiti Keplera, bez obzira na protekle vekove istraživanja i sistematičnih razmišljanja o rezultatima istraživanja koja su bila potrebna da bi se pripremio teren. Sistemi sociologije koji potiču iz te prećutne pretpostavke umnogome liče na one koje su u medicinu uveli graditelji sistema u razdoblju od 150 godina, sistemi Stahla, Boissier de Sauvagesa, Broussaisa, Johna Browna i Benjamina Rusha. Sve do duboko u devetnaesti vek, eminentne ličnosti medicine smatrale su daje neophodno razviti teorijski sistem bolesti mnogo pre nego što su izvedena adekvatna empirijska istraživanja.9 Od toga vremena su se te stazice u medicini zatrle, ali se slični pokušaji još uvek pojavljuju u sociologiji. Ta tendencija je navela biologa, i u slobodno vreme sociologa, L. J. Hendersona, da primeti: Razlika između građenja sistema u društvenim naukama i sistema mišljenja i klasifikacije u prirodnim naukama se može videti u njihovoj evoluciji. U prirodnim naukama i teorije i deskriptivni sistemi rastu adaptirajući se rastućem znanju i iskustvu naučnika. U društvenim naukama, sistemi često izlaze potpuno oblikovani iz uma jednog čoveka. Onda se o njima može mnogo diskutovati ako privlače pažnju, ali je retka progresivno adaptivna modifikacija kao rezultat usmerenih napora velikog broja ljudi.10 Druga pogrešna koncepcija o prirodoslovno-matematskim naukama počiva na pogrešnoj pretpostavci o istorijskoj istovremenosti da svi kulturni produkti koji postoje u istom istorijskom trenutku imaju isti nivo zrelosti. U stvari, uočiti ovde razliku, znači steći osećaj za proporciju. Činjenica da se i disciplina fizike i disciplina sociologije mogu identifikovati sredinom dvadesetog veka, ne znači da dostignuća jedne mogu biti merila za dostignuća druge. Zaista, naučnici koji se bave društvenim naukama žive danas u vremenu kada je fizika postigla širok spektar i preciznost teorije i eksperimenta, veliki agregat
8 9

Bertrand Russell, A History of Western Philosophy ( New York: Simon & Schuster, 1954 ), 834. Wilfred Trotter, Collected Papers ( Oxford University Press ), 1941,150 Priča o tvorcima sistema se ponavlja u.svakoj istoriji medicine, na primer, Fielding H . Garrison u delu An Introduction to the Hisiory of Medicine ( Philadeiphia: Saunders, 1929 ) i Ralph H. Major, A History of Medicine ( Oxf,ord. Blackwell Scientific Publications, 1954 ), 2 toma. 10 Lawrence J. Henderson, The Study of Man ( Philadelphia University of Pennsylvania Press, 1941), 19 - 20, kurziv moj; iz tog razloga čitava knjiga može biti korisna za čitanje većini sociologa

30

oruđa za istraživanje, i obilje tehnoloških nus-proizvoda. Gledajući to? mnogi sociolozi prihvataju dostignuća fizike kao standard za samoprocenu. Takođe, oni žele da računaju. A kada postane očigledno da niti imaju kršnu konstrukciju, niti su nabijeni ubilačkom snagom svoje starije braće, neki sociolozi očajavaju. Oni počinju da pitaju, da li je nauka o društvu stvarno moguća bez uvođenja totalnog sistema sociologije? Međutim, takva perspektiva zanemaruje činjenicu da između fizike dvadesetog veka i sociologije dvadesetog veka stoje, bilioni radnih časova neprekidnog, disciplinovanog, kumulativnog istraživanja. Možda sociologija još nije spremna za svog Einsteina jer još nije našla svog Keplera – a da ne govorimo o njenom Newtonu, Leplaceu, Gibbsu, Maxwellu ili Plancku! Treće, sociolozi ponekad pogrešno shvataju stvarno stanje teorije u priodoslovno-matematskirn naukama. Ta greška je ironična, jer se fizičari slažu da nisu dostigli sveobuhvatni sistem teorije, a većina njih smatra da za to postoji mala verovatooca u budućnosti Ono što odlikuje fiziku jeste niz posebnih teorija šireg ili užeg obima, spojenih sa istorijskom nadom da će se one kasnije spojiti, u grupu teorija. Kao što je jedan posmatrač o tome rekao: "mada je istina da se većina nas nada jednoj sveobuhvatnoj teoriji u budućnosti koja će ujediniti različite fizikalne postulate, mi je ne čekamo, već nastavljamo sa značajnim naučnim radom.11 Teorijski fizičar, Richard Feynman je skoro, bez čuđenja, izjavio da su "danas naše teorije i zakoni fizike, samo mnoštvo delova i komada koji se ne uklapaju baš najbolje jedan s drugim."12 Ali možda najviše govori primedba jednog od najobuhvatnijih teoretičara, koji je poslednje godine svog života posvetio nepokolebljivoj i bezuspešnrjj potrazi "za jedinstvenom teorijskom osnovom, za sve ove pojedinačne discipline, koja se sastoji od minimuma pojmova i osnovnih veza, iz koje bi se svi pojmovi i odnosi pojedinačnih disciplina mogli izvesti logičkim procesom“.. Uprkos svojoj dubokoj i usamljenoj predanosti toj potrazi, Einstein je primetio: "Veći deo istraživanja u fizici posvećenje razvijanju različitih grana fizike, čiji je predmet teorijsko razumevanje više ili manje ograničenih iskustvenih područja, u kojima zakoni i pojmovi ostaju što je moguće blize povezani sa iskustvom“.13 O ovim primedbama mogli promisliti oni sociolozi koji očekuju dobar opšti sistem sociološke teorije u našem vremenu ili nešto kasnije. Ako fizika, kroz vekove proširenog teorijskog uopštavanja, nije uspela da razvije sveobuhvatni teorijski sistem, onda bi a fortiori sociologiji, koja je tek počela da akumulira empirijski zasnovana teorijska uopštavanja skromnog spektra, najbolje bilo da bude skromnija u
11 12

Henry Margenau, "The basis.of theory in physics", neobjavljeno, 1949, 5-6 Richard Feynman, The Charatcter of Physical Law ( London. Cox & Wyman Ltd., 1965 ); 30. 13 Albert Einstein, "The fundamentals of theoretical physics" u zbirci koju su uredili L Hamalian i E. L.. Volpe, Great Essays by Nobel Prize Winners ( New York: Noonday Press, 1960 ),.219-30 na 220.

31

svojim aspiracijama prema takvom sistemu.

UTILITARISTIČKI PRITISCI ZA TOTALNIM SISTEMIMA SOCIOLOGIJE

Uverenje nekih sociologa da moramo, sada i ovde, dostići grandiozni teorijski sistem ne rezultira samo iz neumesnog poređenja sa prirodoslovno-matematskim naukama, ono je i reakcija na ambivalentni položaj sociologije u savremenom društvu. Sama nesigurnost oko toga da li je akumulirano znanje sociologije doraslo da odgovori na velike zahteve koje mu danas postavljaju - političari, reformatori, biznismeni i državnici, predsednici koledža i studenti koledža - izaziva previše revnosno i pomirljivo uverenje nekih sociologa da nekako moraju odgovoriti tim zahtevima, ma koliko oni bili nezreli i preterani. To uverenje pogrešno pretpostavlja da nauka mora adekvatno odgovoriti na sve zahteve, bili oni inteligentni ili glupi. To uverenje implicitno počiva na svetogrdnoj i mazohističkoj pretpostavci da se mora biti sveznajući i uvek kompetentan - priznati da se ne zna sve, znači priznati da se ne zna ništa.. Tako se često događa da predstavnici discipline koja je još u povojima daju preterane izjave o totalnim sistemima teorije, koji su adekvatni za čitav niz problema obuhvaćenih disciplinom, Whitehead je govorio o ovom stavu u epigrafu.ove knjige: "Karakteristika nauke na ranijim stupnjevima... je istovremeno dubokoumnost u postavljanju ciljeva i trivijalnost u postupanju sa detaljima.“ Kao i sociolozi koji su se, ne razmišljajući, poredili sa savremenicima koji se bave prirodoslovnim naukama zbog toga što i jedni i drugi žive u istom istorijskom trenutku, široka publika i oni koji strateški formiraju njene odluke, Često greše praveći konačnu procenu nauke o društvu na osnovu njene sposobnosti da rešava goruće probleme današnjeg društva. I neumesni mazohizam onih koji se posvećuju društvenim naukama i nenamerni sadizam publike potiču od toga što zaboravljamo da se nauka o društvu, kao i sve druge nauke, neprekidno razvija i da ne postoji proviđenje koje će, ako bude potrebno, u svakom datom trenutku odgovoriti na niz problema sa kojima se čovek suočava. U istorijskoj perspektivi, to očekivanje bi bilo istovetno procenjivanju statusa i mogućnosti medicine u sedamnaestom veku, uzimajući u obzir njenu sposobnost da leči, u ono doba, srčane bolesti. Da je taj problem bio široko usvojen - zapazimo

32

povećanu stopu smrtnosti od koronarne tromboze! –sama njegova važnost bi zamaglila potpuno nezavisno pitanje koliko je adekvatno bilo medicinsko znanje 1650.. (ili 1850. ili 1950) za rešavanje velikog niza drugih zdravstvenih problema.. Ipak, upravo ova nelogičnost stoji iza mnogih praktičnih zahteva koji se postavljaju društvenim naukama. Zbog toga što rat i eksploatacija, siromaštvo, rasna diskriminacija i psihološka nesigurnost more moderna društva, nauka o društvu se mora opravdati nalazeći rešenja za sve ove probleme. Savremeni naučnici čak ne moraju biti bolje opremljeni za rešavanje gorućih problema današnjice nego što su bili lekari, poput Harveya ili Sydenhama, u otkrivanju, proučavanju i lečenju koronarne tromboze 1655. godine... Ipak, kao što svedoči istorija, nemogućnost medicine da reši taj posebni problem, nije značilo da njoj nedostaje snage, za razvitak. Ako svako podržava samo sigurnu stvar, ko će podržati mladunče koje tek treba da se osamostali? Moje isticanje raskoraka između praktičnih problema koji se pripisuju sociologu i stvarnog stanja prikupljenih znanja i veština, naravno, ne znači da sociolog ne treba da razvija sve obuhvatniju teoriju ili da ne treba da radi na istraživanju koje je neposredno.relevantno za goruće praktične probleme. To, pre svega, ne znači da sociolozi treba da traže praktično trivijalan problem. Različiti delovi spektra osnovnih istraživanja i teorije imaju različitu verovatnoću da budu ključni za posebni praktičan problem; oni imaju različite potencijale relevantnosti.14 Ali važno je ponovo uspostaviti istorijski osećaj za proporciju. Hitnost ili veličina praktičnog društvenog problema ne osigurava njegovo trenutno, rešavanje.15 U svakom datom trenutku, naučnici su blizu rešavanja nekih problema i daleko od rešavanja drugih Moramo imati na umu da je potreba samo majka invencije; društveno akumulirano znanje je njen otac. Sve dok se to dvoje ne spoje, potreba ostaje neplodna. Ona se, naravno, može začeti u budućnosti, kada se na ispravan način oplodi. Ali ocu je potrebno vreme (i strpljenje) ako želi da postigne veličinu i snagu potrebnu da odgovori na zahteve koji će mu se postaviti Orijentacija ove knjige prema odnosu savremene sociologije i praktičnih društvenih problema u velikoj meri je slična njenoj orijentaciji prema odnosu sociologije i opšte sociološke teorije. To je razvojna orijentacija, a ne ona koja se oslanja na iznenadne mutacije jednog sociologa koji donosi rešenja glavnih društvenih problema ili jednu
14

Ova koncepcija je razvijena u delu "Basic research and potentials of relevance", R. K. Mertona, American Behavioral Scientist, Maj 1963, VI, 86-90, na osnovu moje ranije rasprave u članku "The role of applied social science in the formation of policy“, Philosophy of Science, 1949,16,161-81 15 To se može detaljno videti u sledećim radovima. Paul F. Lazarsfeld, William Sewell i Harold Wilensky, urednici. The Uses of Sociology ( New York: Basic Books, 1 press ); AMn W Gouldner i S. M. Miller, Applied Sociology: Opportunities and Problems (New York. The Free Press, 1965), Bernard Rosenberg, Israel Gerver i F. William Howton, Mass Society in Crisis: Social Problems and Social Pathology ( New York: The Macmillan Company, 1964 );; Barbara. Wootton, Social Science and Social Pathology ( New York: The Macmillan Company, 1959 )

33

sveobuhvatnu teoriju. Mada ta orijentacija ne daje dramatična obećanja, ona nudi prilično realnu procenu stanja u sociologiji i načina na koji se sociologija stvarno razvija. TOTALNI SISTEMI TEORIJE I TEORIJE SREDNJEG OBIMA

Iz svega ovoga, čini se da je razumno pretpostaviti da će sociologija napredovati sve dok njeno glavno ( ali ne i isključivo ) zanimanje bude razvijanje teorija srednjeg obima, a da će nazadovati ako se njena pažnja prvenstveno usmeri ka razvijanju totalnih socioloških sistema. Tako je u svom inauguralnom govoru u Londonskoj školi ekonomije, T. H Marshall izneo zahtev za sociološkim "stupnjevima srednje udaljenosti“.16 Naš glavni zadatak danas je da razvijemo specijalne teorije primenjive na ograničen pojmovni okvir - na primer, teorije devijantnog ponašanja, neprihvaćenih posledica svrhovite akcije, socijalne percepcije, referentnih grupa, međuzavisnosti društvenih institucija - a ne da odmah tražimo totalnu pojmovnu strukturu koja je adekvatna za izvođenje ovih i drugih teorija srednjeg obima. Sociološka teorija, ako želi da se značajno unapredi, mora nastaviti rad na ovim-međusobno povezanim ravnima: (1) razvijanjem, specijalnih teorija iz kojih se izvode hipoteze koje se mogu empirijski ispitati, (2) razvijanjem, a ne iznenadnim otkrivanjem, progresivno opštije pojmovne sheme koja je adekvatna za konsolidovanje grupa specijalnih teorija. Potpuno posvećivanje specijalnim: teorijama, uključuje rizik javljanja specifičnih hipoteza koje važe za ograničene aspekte društvenog ponašanja, organizacije i promene ali koje ostaju međusobno nekonzistentne. Potpuno posvećivanje jednoj glavnoj pojmovnoj shemi za izvođenje svih pomoćnih teorija znači rizikovati stvaranje socioloških ekvivalenata dvadesetog veka ogromrum filozofskim sistemima iz prošlosti sa svom njihovom raznovrsnom sugestivnošću, njihovim arhitektonskim sjajem, i njihovom naučnom sterilnošću. Teoretičar sociologije, koji se isključivo posveti istraživanju totalnog sistema sa svim svojim velikim apstrakcijama rizikuje da, kao i moderni nameštaj, unutrašnjost njegovog uma bude gola i neudobna. Put prema efektivnim opštim shemama u sociologiji postade zakrčen ako, kao ranije u sociologiji, svaki karizmatični sociolog pokuša da razvije sopstveni opšti teorijski sistem. Postojanost te prakse jedino
16

Inauguralno predavanje je održano 21. februara 1946. Objavljeno, je u delu T. H Marshalla, Sociology at the Crossroads ( London. Heinemann, 1963 ), 3-24.

34

može doprineti balkanizaciji sociologije, gde svakom kneževinom upravlja njen teorijski sistem. Mada je taj proces povremeno karakterisao - razvoj drugih nauka - naročito hemije, geologije i medicine - ne bi ga trebalo ponavljati u sociologiji, ako je verovati istoriji nauke. Mi, sociolozi, moramo težiti prema progresivno obuhvatnoj sociološkoj teoriji, koja, umesto da se razvije iz glave jednog čoveka, postepeno konsoliduje teorije srednjeg obima, koje zatim postaju specijalni slučajevi opštih formulacija. Razvoj sociološke teorije sugerira da je potrebno istaći tu orijentaciju. Zapazimo koliko ih je malo, kako su razbacane i koliko neupečatljive specifične sociološke hipoteze koje su izvedene iz glavne pojmovne sheme. Ono što nam sveobuhvatna teorija nudi ide toliko ispred potvrđenih specijalnih teorija, tako da ona ostaje neostvareni program, a ne konsolidacija teorija koje su se u početku činile odvojenim. Naravno, kao što su ukazali Talcott Parsons i Pitirim Sorokin (u delu Sociological Theories of Today) u poslednje vreme se značajno uznapredovalo. Postepena konvergencija teorijskih tokova u sociologiji, socijalnoj psihologiji i antropologiji beleži velike teorijske doprinose i obećava još više.17 Ah bez obzira na to, veliki deo onoga što se danas opisuje kao sociološka teorija, sastoji se od opštih orijentacija prema podacima, koje sugeriraju tipove varijabli koje teorije moraju nekako uzeti u obzir, a ne od jasno formulisanih proverljivih tvrdnji o odnosu između specifikovanih varijabli. Imamo mnogo pojmova ali manje potvrđenih teorija; mnogo gledišta ali malo teorema, mnogo "pristupa" ali malo postignuća Možda bi bilo dobro napraviti nekoliko daljnjih promena u proceni važnosti različitih teorija. Svesno ili nesvesno, ljudi raspodeljuju svoje oskudne mogućnosti, i u proizvodnji sociološke teorije, i u proizvodnji vodovodne opreme, a ta raspodela reflektuje njihove prećutne pretpostavke. Namera je naše rasprave o teorijama srednjeg obima u sociologiji da učini eksplicitnom politiku odlučivanja sa kojom su suočeni svi teoretičari sociologije Čemu ćemo posvetiti najveći deo naše zajedničke energije i sredstava, potrazi za potvrđenim teorijama srednjeg obima ih potrazi za sveobuhvatnom pojmovnom shemom? Verujem — a verovanje je,
17

Smatram značajnim pnrnedbe Talcotta Parsonsa, koje su izrečene u njegovom predsedničkom govoru u Američkom sociološkom, društvu, jer su u skladu sa mojom formulacijom ove pozicije Na primer: "Na kraju ovog puta povećavanja frekvencije i specifičnosti ostrvaca teorijskog znanja nalazi se idealno stanje, naučno govoreći, u kome se najveći deo aktualnih operacionalnih hipoteza empirijskog istraživanja direktno izvodi iz opšteg sistema teorije. Jedino u fizici je ovo stanje postignuto, i ni u jednoj drugoj nauci. Mi ne možemo očekivati da ćemo uskoro biti blizu tome stanju. Ali iz toga ne sledi da pošto smo daleko od toga cilja ne moramo činiti korake u tom pravcu Svaki pravi korak u tom pravcu jeste napredak. Tek u ovoj krajnjoj tačci ostrva se spajaju i stvaraju kontinentalnu masu. Naposletku, opsta teorija pruža široki orijentaciani okvir /n.b./ Ona takođe može poslužiti za kodifikovanje, povezivanje i učini dostupnim ogromnu količinu postojećeg empirijskog znanja.. Ona takođe služi da usmeri pažnju prema rupama u našem znanju, i da pruži kanone za kritiku teorija i empirijskih generalizacija. Na kraju čak i ako se one ne mogu sistematski izvesti /n. b. /, neophodna je za sistematsko razjašnjavanje problema i plodnu formulaciju hipoteza " (kurziv moj)

35

naravno, uvek podložno greškama — da teorije srednjeg obima više obećavaju, ako je potraga za njima udružena sa prvenstvenim interesom za konsolidacijom specijalnih teorija u opštije skupove pojmova i obostrano konzistentna pravila. Cak i tada moramo usvojiti privremeno gledište naše starije braće i Tennysona: Naši mali sistemi imaju svoj dan, Oni imaju svoj dan i nestaju.

MANIFESTNE I LATENTNE FUNKCIJE Kao što je implicirano u ranijim odeljcima razlika između manifestnih i latentnih funkcija je izvršena da bi se sprečilo nemarno brkanje, često prisutno u sociološkoj literaturi, između svesnih motivacija za društveno ponašanje i njegovih društvenih posledica. Naše ispitivanje savremenog rečnika funkcionalne analize pokazalo je kako lako, i kako nerećno sociolog može poistovetiti motive sa funkcijama. Dalje je naznačeno kako se funkcija i motiv nezavisno menjaju i kako nesposobnost da se registruje ova činjenica u utvrđenoj terminologiji, doprinosi nesvesnoj tendenciji sociologa da brkaju subjektivne kategorije motivacije sa objektivnim kategorijama funkcije. Ovo je, dakle, glavna svrha našeg prepuštanja ne uvek preporučljivoj praksi uvođenja novih termina u rapidno rastući tehnički rečnik sociologije, praksa koju mnogi laici smatraju napadom na svoju inteligenciju i povredu uobičajenog razumevanja. Ja spremno priznajem da sam prilagodio termine "manifestno" i "latentno", koje je Freud upotrebljavao u drugom kontekstu ( mada je Francis Bacon odavno govorio o "latentnim procesima" i "latentnoj konfiguraciji" u vezi procesa koji su ispod praga veštačkog posmatranja ). Razliku su isticali posmatrači ljudskog ponašanja u nepravilnim intervalima tokom niza vekova18. R. M. Maclver.19 Pored neposrednih efekata instutucija "postoje još i efekti dobijeni kontrolom koja leži izvan direktnih namera ljudi. ... ovaj tip reaktivnog oblika kontrole.... može, mada nije nameravan, izvrsno služiti društvu." W. I. Thomas i F. Znaniecki20: Mada su sve nove [poljske seljačke

18

Referencije na neke od značajnijih ranijih distinkcija ove vrsrte mogu se naći kod Mertona, u delu "Unanticipated consequences. , " op. cit 19 Ovo potiče iz' jednog ranijeg Maciverovog rada, Comniunity ("London: Macmillan, 1915) Distinkcija ima vepe značenje u njegovim kasnijim rukopisima, a postaje glavni elemenat u njegovom delu Social Cdusation, (Boston: Ginn & Co.., 1942), naročito na 314-321, i čini veći deo njegovog dela The More Perfect Union, (New Vork. Macmillan, 1948) 20 Odlomak citiranog teksta potiče iz dela The Polish Peasant in Europe and America, koje zasluženo nosi titulu "sociološkog klasika". Videti strane 1426-7 i 1523 i dalje. Kao što će se kasnije red u ovom odeljku, uvidi i pojmovne, distinkcije sadržane u ovom odlomku, a postoje i mnoge druge koje su joj

36

kooperativne! institucije formirane sa očitim ciljem da zadovolje određene specifične potrebe, njihova društvena funkcija nikako nije ograničena na eksplicitne i svesne ciljeve... svaka od ovih institucija komuna ili poljoprivredni okrug, kreditna banka ili pozorište — nije samo puki mehanizam za upravljanje određenim vrednostima već je takođe udruženje ljudi u kojem bi svaki član. trebalo da učestvuje kao živa, konkretna jedinka. Bez obzira na to koji je dominantan oficijelni zajednički interes zbog koga je institucija stvorena, udruženje kao konkretna grupa ljudskih ličnosti neoficijelno podrazumeva mnoge druge interese; socijalni kontakti između članova nisu ograničeni, na zajednički poduhvat, iako on naravno predstavlja ujedno i glavni razlog zbog koga je udruženje formirano, i najpostojaniju vezu koja ga održava. Zahvaljujući ovoj kombinaciji apstraktnog političkog, ekonomskog ili pre racionalnog mehanizma za: zadovoljenje specifičnih potreba sa konkretnim jedinstvom društvene grupe, nova institucija je takođe najbolja posredna veza između seljačke primarne grupe i sekundarnog nacionalnog sistema. Ovi i brojni drugi sociološki posmatrači su tako povremeno pravih razlike između kategorija subjektivne dispozicije ( "potrebe, interesi, ciljevi" ) i kategorija obično nepriznatih ali objektivno funkcionalnih posledica ( "jedinstvene prednosti", "nikad svesne" posledice, "nenameravano služe društvu", "funkcije koje nisu ograničene na svesne i eksplicitne ciljeve" ). S obzirom na to da se prilika za diskusiju javlja sa velikom učestalošću, i s obzirom na svrhu pojmovne sheme da usmeri posmatranje prema istaknutim elementima situacije i spreči nemarno previđanje ovih elemenata, bilo bi opravdano odrediti ovu razliku odgovarajućim skupom termina. Ovo je logički temelj za distinkciju između manifestnih i latentnih funkcija; prve se odnose na one objektivne posledice po specifičnu jedinicu (osoba, podgrupa, društveni ili kulturni sistem) koje doprinose njenom prilagođavanju ili adaptaciji koja je bila nameravana, druge se odnose na nenameravane i nepriznate posledice iste vrste. Postoje neke indikacije da bi kršenje ove razlike moglo poslužiti heurističkom cilju, ako se ugradi u eksphcitni pojmovni aparat, pomažući na taj način i sistematsko posmatranje i kasniju analizu Poslednjih godina, na primer, distinkcija između manifestnih i latentnih funkcija koristila se u analizama rasno mešovitih brakova21 društvene stratifikacije22, afektivne frustracije 23, Veblenovih socioloških teorija24,
slične po bogatstvu sadržaja, zaboravili su ih ili nisu.nikad zapazili oni industrijski sociolozi koji su u poslednje vreme razvili pojam "neformalne organizacije" u industriji.
21 22

Merton, „Intermarriage and the social structure", op. cit. Kingsley Davis, "A conceptual analysis of stratification", American Sociological Review, 1942, 7, 309-321 23 Thorner, op. cit., naročito na 165

37

dominantnih američkih orijentacij a prema Rusiji25 propagande kao sredstva društvene kontrole26, antropološkoj teoriji Malinowskog27, kulta veštica Navahoa28, problemima sociologije saznanja29, mode30, dinamike ličnosti31, mera nacionalne bezbednosti32, unutrašnje društvene dinamike birokratije33 i mnogim drugim raznovrsnim problemima sociologije Sama različitost ovih predmeta ukazuje da teorijska distinkcija između manifestnih i latentnih funkcija nije sputana ograničenim i posebnim područjem ljudskog ponašanja. Ali preostaje još veliki zadatak istraživanja specifičnih slučajeva na koje se ova distinkcija može primeniti, i tom velikom zadatku ćemo posvetiti preostale strane ovog odeljka. Heuristička svrha distinkcije Razjašnjava analizu prividno iracionalnih društvenih obrazaca. Pre svega, distinkcija pomaže sociološkoj interpretaciji mnogih društvenih aktivnosti koje opstaju mada njihova manifestna svrha nije jasno ostvarena. Zastareli postupak u ovakvim slučajevima naročito za različite laičke posmatrače, bio bi da izveštavaju o ovim aktivnostima kao o "praznoverju", "iracionalnostima", "pukoj tradicionalnoj inerciji", itd. Drugim rečima, kada grupno ponašanje ne ispunjava svoju prividnu svrhu — što ono često zaista i ne može — postoji težnja da se njegovo pojavljivanje pripiše nedostatku inteligencije, pukom neznanju, opstanku, ili takozvanoj inerciji. Tako se Hopi ceremonijali koji se izvode da bi stvorili obilnu kišu mogu etiketirati kao praznoverna aktivnost primitivnog naroda, i smatra se daje stvar time završena. Treba primetiti da ovo nije razuman prikaz grupnog ponašanja. Ovo je jednostavno davanje imena; epitet "praznoverno" zamenjuje analizu stvarne uloge
24

A K Davis, Thorstein Veblen's Soczal Theory} Harvard, doktorska dizertacija, 1941, I Veblen on the decline of the Protestant Ethic", Social Forces, 1944, 22, 282-86; Louis Schheider, The Freudian Psychology and Veblen's Social Theory, ( New York: King's Crown Press, 1948 ), naročito odeljak 2. 25 A K. Davis, "Some sources of American hostility to Rusia“ American Journal of Socio!ogys 1947, 53, 174-183: 26 Talcott Parsons, „Propaganda and social control",u delu Essays in Sociological Theory
27

Clyde Kluckhohn, „Bronislavv Malinowski, 1884-1942“ , Journal of American Folklore, 1943, 56,208-219 28 Clyde Kluckhohn, Navaho Witchcraft, op. cit,, naročito na 46-471 dalje. 29 Merton, odeljak.. XII ovog dela 30 Bernard Barber i L. S Lobel, "Fashion in women's clothes and the American social system“, Social Forces, 1952, 31,124-131 31 O.H. Mowrer i C. Hluckhohn, "Dynamic theory of personahty“, u delu Personality and the BehaviorDisordersy urednik J. M. Hunt, ( New York: Ronald Press, 1944 ), 1, 69-135, naročito na 72. 32 Mane Jahoda i S..W. Cook, „Secunty measures and freedom of thought: an exploratory study of the impact of loyality and secunty programs", Yale Law Journal, 1952,61,296-333.. 33 Philhp Selznick, TVA. and the Grass Roots, (University of Calrfornia Press, 1949); A W. Gouldner, Patterns off industrial Bureaucracy ( Glencoe, Illinois: The Free Press, 1954 ); P. M. Blau, The Dynamics of Bureaucracy ( University of Chicago Press; 1955 ); A. K Davis, "Bureaucratic patterns in Navy officer corps", Social Forces, 1948,"27,142-153

38

ponašanja u životu grupe. Pošto smo dali pojam latentne funkcije, on nas može podsetiti da ovo ponašanje može vršiti funkciju u grupi, mada ova funkcija može biti prilično daleko od priznate svrhe, ponašanja. Pojam latentne funkcije proširuje pažnju posmatraču izvan sfere pitanja da li ponašanje postiže svoju priznatu svrhu ili ne. Privremeno ignorišući ove eksplicitne svrhe, ona usmerava pažnju prema drugim oblastimaposledica, one koje se, na primjer, odnose na pojedinačne ličnosti Hopija koji učestvuju u ceremoniji in kontinuitet šire grupe. Ako se neko ograniči na problem da li se manifestne (svrhovite) funkcije pojavljuju ili ne, onda to postaje problem za meteorologa, a ne za sociologa. A budimo sigurni da se naši meteorolozi slažu da ceremonijal kiše ne donosi kišu, ali stvar nije uopšte u tome. To znači jednostavno reći da ceremonijal nema ovu tehnološku upotrebu, da se svrha ceremonije i njene stvarne posledice ne poklapaju. Ali sa pojmom latentne funkcije mi nastavljamo naše istraživanje, ispitujući posledice ceremonije ne za bogove kiše ili za meteorološki fenomen, već za grupe koje ceremoniju izvode. Ovde se može utvrditi, kao što su pokazali mnogi posmatrači, da ceremonija zaista ima funkcije - ali funkcije koje su latentene i nesvrhovite Ceremonije mogu imati latentnu funkciju potkrepljivanja grupnog identiteta, putem povremene skupštine na kojoj se raštrkani članovi grupe okupe da bi učestvovali u zajedničkoj aktivnosti. Kao što je Durkheim, između ostalih, odavno primetio, ovakvi ceremonijali su sredstva preko kojih sentimenti nalaze svoju zajedničku ekspresiju, za koje se u daljnjoj analizi utvrđuje kako predstavljaju osnovne izvore grupnog jedinstva. Kroz sistematsku primenu pojma latentne funkcije, može se utvrditi da neko očigledno iracionalno ponašanje može ponekad biti pozitivno funkcionalno za grupu, Operišući pojmom latentne funkcije, nećemo prebrzo zaključiti kako neka aktivnost grupe ne postiže svoju nominalnu svrhu, da bi se onda njegova postojanost mogla opisati samo kao slučaj "inercije" i "opstanka" ili "manipulacije snažnih podgrupa u društvu." U stvari, neke koncepcije, kao ovu, latentne funkcije vrlo često koriste naučnici iz društvenih nauka prilikom posmatranja skandardizovane aktivnosti stvorene, da bi se postigao cilj za koji znamo da se na taj način ne može postići iz kompetentnih prirodnih nauka. Ovo je očigledno slučaj sa, na primer, ritualima Pueblo Indijanaca koji se odnose na kišu ili plodnost. Ali kod ponašanja koje nije usmereno prema očigledno neostvarivom cilju, manje je verovatno da će sociološki posmatrači ispitivati kolateralne ili latentne funkcije ponašanja. Usmerava pažnju prema teoretski plodnim područjima istaživanja. Razlika između manifestnih i latentnih funkcija, dalje služi usmeravanju pažnje sociologa na upravo one oblasti ponašanja, stavova i verovanja u kojima on može najplodnije prirneniti svoje specijalne 39

veštine. Jer, koji je njegov zadatak ako se ograniči na proučavanje manifestnih funkcija? On se tada previše bavi određivanjem da li. aktivnost koja treba da izvrši neku svrhu, zaista izvršava tu svrhu. On će zatim ispitivati, na primer, da li novi platni sistem postiže željenu svrhu smanjivanja radnog prometa ili povećanja proizvodnje. On će se pitati da li propagandna kompanija zaista postiže svoj cilj povećavanja "želje za borbom", "želje za kupovanjem ratnih obveznica“ ili "tolerancije prema drugim etničkim grupama". Ovo su kompleksni, važni oblici istraživanja. Ali sve dok se sociolozi budu ograničavali na proučavanje manifestnih funkcija, njihovo istraživanje je određeno ljudima koji obavljaju aktivnost (bio to šef industrije, vođa sindikata, ili poglavica Navahoa koji je iz razumljivih razloga trenutno nematerijalan), a ne teorijskim problemima koji su samo jezgro discipline. Baveći se primarno oblašću manifestnih funkcija, sa ključnim problemom da li namerno uspostavljene aktivnosti ili organizacije uspevaju u ostvarenju svojih ciljeva, sociolog biva preobraćen u marljivog i veštog beležnika potpuno poznatih obrazaca ponašanja. Termini procene su stalni i ograničeni pitanjem koje mu postavljaju ne — teorijski praktičari, poslovni ljudi, na primer, da li je novi platni program postigao te i te svrhe? Ali naoružan pojmom latentene funkcije, sociolog proširuje svoje istraživanje upravo: u onim pravcima koji najviše obećavaju: u teorijskom razvoju discipline. On ispituje poznate (ili planirane) društvene aktivnosti da bi ustanovio latentne, i stoga opšte nepriznate funkcije (naravno, isto kao i manifestne funkcije). On razmatra, na primer, posledice novog platnog plana za recimo, sindikat u kome su radnici organizovani, ili posledice propagandnog programa, ne samo da bi uvećao njegovu obećanu svrhu podizanja patriotske žestine, nego da bi takođe omogućio velikom broju ljudi da govori i iskaže svoje stavove kada se oni razlikuju od važeće politike, itd. Ukratko, smatramo da se istaknuti intelektualni doprinosi sociologa pre svega nalaze u proučavanju nenameravaniih posledica ( među kojima su latentne funkcije ) društvenih aktivnosti, kao i u proučavanju anticipiranih posledica ( među kojima su manifestne funkcije ).34 Postoje neki dokazi da su upravo u tački u kojoj je pažnja sociologa prešla iz ravni manifestnih u ravan latentnih funkcija, oni dali svoj glavni i istaknuti doprinos nauci. OVO se može obimno dokumentovati, ali će nekoliko uzgrednih ilustracija biti dovoljno. PROUČAVANJA U HAWTHORNE WESTERN ELECTRONlCU.35 Kao što je dobro poznato, rani stupnjevi ovog istraživanja su se bavili problemom uticaja "osvetljenja na efikasnost" industrijskih radnika. Tom
34

Za kratku ilustraciju ovog opšteg pravila videti Robert K Merton, Marjorie Fiske i Alberta Curtis, u delu Mass Persuasion, ( New York: Harper, 1946 ), 185-189; Jahodu i Cooka, op. cit 35 Ovo je citirano kao slučaj o kome je jedno razrađeno istraživanje potpuno promenilo svoju teorijsku orijentaciju i karakter svojih nalaza uvođenjem pojma približnog pojmu latentne funkcije. Izbor ovog slučaja, naravno, ne znači potpuno" prihvatanje interpretacija koje autori pridaju svojim nalazima Od nekoliko dela koja izveštavaju o istraživanju u Western Electronicu, posebno videti delo F J Roethlisbergera i W J Dicksona, Management and the Worker ( Harvard University Press, 1939 )

40

prilikom, nekih dve i po godine pažnja je bila usmerena na probleme kao što je ovaj da li varijacije u intenzitetu osvetljenja utiču na proizvodnju? Početni rezultati su pokazali da unutar širokih ograničenja ne postoji jednoznačna relacija između osvetljenja i proizvodnje. Proizvodnja se povećala i u eksperimentalnoj grupi u kojoj se osvetljenje pojačavalo (ili smanjivalo) i u kontrolnoj grupi u kojoj nije bilo promena u osvetljenju. Ukratko, ispitivači su se potpuno ograničili na potragu za manifestnim funkcijama. Pošto nisu imah pojam latentne društvene funkcije, nikakva pažnja se nije obraćala u početku na društvene posledice eksperimenta, na odnose između članova eksperimentalne i kontrolne grupe, ili na odnose između radnika i odgovornih u eksperimentalnoj sobi. Drugim rečima, istraživačima je nedostajao sociološki referentni okvir, jer su postupali jednostavno kao "inžinjeri" ( baš kao što bi grupa meteorologa mogla ispitivati "efekte" kiše u ceremoniji Hopija ). Tek posle kontinuiranog ispitivanja sinulo je ispitivačkoj grupi da treba istraživati posledice nove "eksperimentalne situacije“ za predstave i koncepcije o sebi, radnika koji su učestvovali u eksperimentu, za međuljudske odnose među članovima grupe, za koherentnost i jedinstvo grupe. Kao što Elton Mayo izveštava o tome "fijasko sa osvetijenjem ih je učinio svesnim potreba za vrlo brižljivim beleženjem koje mora voditi računa o svemu šta se događa u sobi pored već poznatih inženjerskih i industrijskih veština. Njihova posmatranja zbog toga nisu sadržala samo podatke o industrijskim i inžinjerskim promenama, već podatke o fiziološkim i medicinskim promenama, i na neki način, o sociološkim i antropološkim. Ove poslednje su imale oblik "dnevnika" o stvarnim događajima svakog dana...“36 Ukratko, tek posle duge serije eksperimenata, koji su potpuno zanemarili latentne društvene funkcije eksperimenata ( kao zamišljene socijalne situacije ) bio je uveden izrazito sociološki sistem. "Kada smo ovo shvatili"., piše autor, "istraživanje je promenilo. karakter". Istraživači nisu vise bili zainteresovani za proveravanje dejstva pojedinih varijabli. Umesto kontrolisanog eksperimenta, oni su uveli pojam socijalne situacije koju je trebalo opisati i razumeti kao sistem međusobno zavisnih elemenata. Posle toga, kao što je sada dobro poznato, istraživanje se u velikoj meri usmerilo prema pokušaju da se iščeprkaju latentne funkcije standardizovamh aktivnostima među radnicima, prema neformalnim organizacijama koje su se razvijale među radnicima, "igrama" koje su igrali radnici, a koje su izazvali „mudri upravnici", prema obimnim programima radničkog savetovanja i intervjuisanja itd. Nova pojmovna shema je potpuno izmenila obim i tipove podataka koji su sakupljeni u daljnjem istraživanju. Treba se samo vratiti na prethodno citirani odlomak Thomasa i
36

Elton Mayo, The Social Problems of an Industrial Civilization, ( Harvard University Press, 1945 ), 70.

41

Znanieckog, u njihovom klasičnom radu od pre tridesetak godina, da bi se prepoznala ispravnost Shilsove opaske: ... zaista, istorija proučavanja primarnih grupa u američkoj sociologiji je izvrstan primer diskontinuiteta razvoja ove discipline; na problem ukaže neko ko je priznat osnivač discipline, problem ostaje nepraćen; nekoliko godina kasnije, on se opet prihvata sa entuzijazmom kao da niko o njemu nikad ranije nije mislio.37 Thomas i Znaniecki su stalno isticali sociološki stav da ma koja njegova glavna svrha bila "udruženje kao konkretna grupa ljudskih ličnosti neoficijelno uključuje mnoge druge interese; socijalni kontakti među članovima nisu ograničeni na njihov zajednički poduhvat...“ Zatim, bile su potrebne godine ekspernrientisanja da bi se pažnja istraživačkog tima Western Electronica skrenula na latentne društvene funkcije primarnih grupa koje se javljaju u industrijskim organizacijama. Mora biti jasno da ovaj slučaj nije citiran ovde kao primer za pogrešan eksperimentalni dizajn, to nije za nas od primarne važnosti. On se razmatrao jedino kao ilustracija prikladnosti pojma latentne funkcije za sociološko istraživanje, i sa njima povezane pojmove funkcionalne analize. On ilustruje kako uvođenje ovog pojma ( da li se termin upotrebljava ili ne nije važno ) može istraživače učiniti osetljivim za čitav spektar značajnih društvenih varijabli koje se inače lako previđaju. Eksplicitna primena ovog pojma možda može smanjiti učestalost diskontinuiteta u. budućim sociološkim istraživanjima. Otkrivanje latentnih funkcija jeste značajan prirast sociološkom znanju. Postoji i drugi aspekt po kome istraživanje latentnih funkcija predstavlja izuzetan doprinos socijalnog naučnika, Upravo latentne funkcije neke aktivnosti ili verovanja nisu uobičajeno znanje, jer su nenameravane i obično nepriznate psihološke ili društvene posledice. Zbog toga, nalazi o latentnim funkcijama predstavljaju veći prirast znanja, nego nalazi o manifestnim funkcijama. One takođe predstavljaju napuštanje "zdravorazumskog" znanja o društvenom životu. U stepenu u kome se latentne funkcije,, više ili manje, udaljavaju od utvrđenih manifestnih funkcija, istraživanje koje otkriva latentne funkcije vrlo često daje "paradoksalne" rezultate. Prividni paradoks se javlja zbog nagle promene uobičajenih popularnih predstava koje posmatraju standardizovanu aktivnost ili verovanje samo u terminima manifestnih funkcija, ukazivanjem na neke od dopunskih ili kolateralnih latentnih funkcija. Uvođenje pojma latentne funkcije u sociološko istraživanje vodi do zaljučaka koji pokazuju da "društveni život nije tako jednostavan kao što se čini na prvi pogled".. Jer, sve dok se ljudi budu ograničavali na samo neke posledice ( na primer, manifestne posledice ) bit će im podjediiako jednostavno da donose moralne sudove o aktivnosti ili verovanju koje se izučava. Moralne evaluacije,
37

Edward Shils, The Present State of American Sociology, ( Glencoe, Illinois, The Free Press, 1948 ), 42, ( istakao R. K. M. ).

42

obično zasnovane na ovim manifestnim posledicama teže da se polarizuju na crno ili belo. Ali opažanje daljih ( latentnih ) posledica često komplikuje sliku. I problemi moralne evaluacije (za koje se ne zanimamo neposredno) i problemi društvene inžinjerije ( za koje se interesujemo )38 imaju dodatnu kompleksnost zbog uključenosti u odgovorne društvene odluke. Primer istraživanja koje implicitno upotrebljava pojam latentne funkcije ilustrovaće smisao u kome " paradoks" - nesklad između očiglednih, pukih manifestnih, funkcija i stvarnih, koje takođe obuhvataju i latentne funkcije - koji se pojavljuje kao rezultat uvođenja ovog pojma. Tako, ako se vratimo na Veblenovu dobro, poznatu analizu upadljive potrošnje, biće nam jasno da nije slučajno što se on smatra socijalnim analitičarem koji je obdaren okom za paradoksalno, ironično, satirično. Jer, ovo je česta, ako ne i neminovna posledica primene pojma latentne funkcije ( ili njegovog ekvivalenta ). OBRAZAC UPADLJIVE POTROŠNJE. Manifestna svrha kupovanja potrošne robe, jeste, naravno, zadovoljenje potreba kojima je ova roba eksplicitno namenjena Tako, automobili očigledno treba da obezbede određenu vrstu transporta, sveće da obezbede svetlost; probrani prehrambeni artikli da obezbede održanje života; retki umetnički proizvodi da obezbede estetski užitak. S obzirom na to da ovi proizvodi imaju svoju upotrebu, bilo je rasprostranjeno mišljenje da oni obuhvataju područje socijalno značajnih funkcija. Veblen zaista sugerira da je ovo obično bilo vladajuće stanovište, (naravno, u preveblijanskoj eri ): "Konvencionalno se smatra da je cilj nabavke i akumulacije dobra, njihova potrošnja... Ovo se barem smatra legitimnim ekonomskim ciljem nabavke, jedinim ciljem koga je teorija, dužna razmatrati“39 Ipak, kaže Veblen, kao sociolozi, rrii moramo nastaviti da razmatramo latentne funkcije nabavke, akumulacije i potrošnje, a ove latentne funkcije su zaista daleko od manifestnih funkcija. "Ali, tek u smislu koji je daleko od svog svakodnevnog značenja /tj. manifestne funkcije/, može se reći da potrošnja materijala dobiva podsticaj iz koga neminovno sledi akumulacija". A među ovim latentnim funkcijama, koje pomažu da se objasni postojanost i društvena lokacija obrasca upadljive potrošnje, nalazi se njegova simbolizovana "novčana moć koja služi zadobijanju ili održavanju dobrog glasa". Sprovođenje "pravilnog izabiranja1' najbolje "hrane, pića, zaklona, usluga, ukrasa, odeće, zabave," rezultira ne samo u direktnom
38

Ovo ne poriče da socijalna inžinjerija ima direktne moralne implikacije ili da su. tehnika i moral neizbežno isprepletani, ali ne nameravam da se bavim ovim problemom u ovom odeljku Za neke diskusije ovih problema videti odeljke VI, XV i XVII; takođe videti Merton, Fiske i Curtis u delu Mass pe-suasion, odeljak 7 39 Veblen, Theory of Leisure Class, op, cit ,str. 25.

43

zadovoljenju koje potiče od potrošnje "superiornih" a ne "inferiornih" artikala, već i u, kako Veblen tvrdi, značajnijem povišavanju ili potvrđivanju društvenog statusa. Veblenijanski paradoks je u tome sto ljudi kupuju skupu robu ne toliko zbog njene superiornosti, već zato stoje skuplja Jer, onu svojoj funkcionalnoj analizi ističe latentnu jednačinu, ("skupocenost = obeležje višeg društvenog statusa"), a ne manifestnu jednačmu ("skupocenost = kvalitet robe"). On ne poriče manifestne funkcije ni na jednom mestu pri dokazivanju obrasca upadljive potrošnje. One su takođe operativne "Ne sme se smatrati da, ovo što je upravo rečeno, znači da ne postoje drugi podsticaji za nabavku i akumulaciju robe, osim ove želje da se premaši novčano stanje i tako stekne poštovanje i zavist bližnjih. Želja za dodatnim komforom i sigurnošću od oskudice prisutna je kao motiv u svakoj fazi." ... Ili ponovno: "Bio bi opasno tvrditi da je korisna svrha uvek odsutna iz utihtarnošti nekog artikla ili usluge, makajco očigledna bila njena primarna svrha, i njen glavni element — upadljiva rasipnost i zadobijanje dtuštvenogpoštovanja".40 Ove neposredne manifestne funkcije nisu u potpunosti odgovorne za vladajuće obrasce potrošnje.. Drugačije rečeno, ako bi se latentne funkcije povišenja statusa ili potvrđivanja statusa otklonile iz obrasca upadljive potrošnje, ovaj obrazac bi pretrpeo ozbiljne promene koje "konvencionalni“ ekonomista ne bi mogao da predvidi. S obzirom na to, Veblenova analiza latentnih funkcija se udaljava od zdravorazumskog shvatanja po kome je završni proizvod potrošnje "naravno direktno zadovoljenje koje on omogućava“: Ljudi jedu kavijar zato što su gladni, kupuju kadilake jer žele najbolja kola koja se mogu dobiti, večeraju uz sveće jer vole mirnu atmosferu.“ Zdravorazumska interpretacija u terminima izabranih manifestnih motiva ustupa svoje mesto u Veblenovoj analizi, kolateralnim latentnim funkcijama koje se ispunjavaju aktivnostima koje su možda i značajnije. Budimo sigurni da je veblenijanska analiza poslednjih decenija, toliko ušla u svakodnevno rasuđivanje, da su ove latentne funkcije danas široko priznate. /Ovo izaziva zanimljiv problem o promenama koje se javljaju u vladajućem obrascu ponašanja kada njegove latentne funkcije postanu opšte priznate, (pa tako nisu više
40

Ibid, 32, 101 Biće zapaženo kako Veblen nedosledno upotrebljava terminologiju. U označenim odeljcima (a i na drugim mestima) on upotrebljava termine "podsticaj" "želja“, "svrha" i "funkcija" zamenjujući jedne s drugima. S obzirom da kontekst obično razjašnjava permutaciju ovih termina, nije učinjena velika šteta, ali jasno je da izražajna svrha konformizma kulturnog obrazca nije nikako identična sa latentnom funkcijom konformizma. Povremeno Veblen ovo prepoznaje. Na primer, "Strogo govoreći ništa ne bi smelo biti obuhvaćeno izrazitom potrošnjom osim troškova koji su zasnovani na novčanom poređenju koje pretpostavlja zavist. Da bismo podveli bilo koji dati element ili pojavu pod ovaj pojam, nije neophodno da se on prepozna kao trošak od strane osobe koja vrši potrošnju." Ibid, 99, kurziv moj ) Cit. prema A K Davis, "Veblen on the decline of the Protestant Ethic", op. cit

44

latentne). Neće biti prilike da se ovaj važan problem diskutuje u ovoj publikaciji./ Otkriće latentnih funkcija ne samo da tačnije prikazuje funkcije koje vrše određeni društveni obrasci ( kao što je to slučaj sa proučavanjem manifestnih funkcija ), već donosi kvalitativno različiti priraštaj ranijem stanju znanja. Sprečava zamenjivanje sociološke analize laičkim moralnim rasuđivanjem. S obzirom na to da moralna evaluacija u društvu teži da bude u obliku manifestnih posledica neke prakse ili zakona, moramo biti spremni da otkrijemo kako analiza u terminima latentnih funkcija povremeno ide protiv vladajučih moralnih evaluacija. Jer, ne sledi da će latentne funkcije operisati na isti način kao i manifestne posledice koje su obično osnova ovakvog suđenja. Tako, široki segment američke populacije smatra političku mašineriju ili "političku smicalicu" nesumnjivo "lošom" i "nepoželjnom". Temelji ovakvih moralnih sudova se unekoliko razlikuju, ali se u suštini sastoje od isticanja da politička mašinerija povređuje zakone morala: političko rukovodstvo ne poštuje zakon biranja personala na osnovu impersonalnih kvalifikacija, već ga bira na osnovu privrženosti partiji ili doprinosa partijskoj borbi; šefovstvo ne poštuje zakon da se glasovi moraju bazirati na individualnoj proceni kandidatovih kvalifikacija i političkih pitanja, a ne na trajnoj odanosti feudalnom gospodaru; "podmićivanje i časna korupcija" očito vređaju svojstva svojine; "zaštita" kriminala jasno krši zakone i običaje, i tako dalje. S obzirom na mnogostruke aspekte po kojima politička mašinerija u različitim štepenima ide protiv zakona, umesno je ispitati kako oria uspeva da nastavi sa svojim delovanjem. Uobičajena "objašnjenja" za postojanost političke mašinerije nisu ovde značajna. Sigurno je, da se može lako dogoditi ako bi "ugledno građanstvo" živelo u skladu sa svojim političkim obavezama; ako bi birači bili budni i prosvećeni; ako bi se broj izabranih kandidata zaista smanjio sa desetina ili čak stotina, koje prosečni birač sada treba da proceni u toku gradskih, pokrajinskih, državnih i nacionalnih izbora, kada bi birači bili podstaknuti od strane "imućnih i obrazovanih klasa bez čijeg učešća" kako to kaže ne uvek demokratski orijentisani Bryce, "i najbolje izabrana vlada mora brzo propasti", - ako bi se ove i još mnoge druge izrriene uvele u političku strukturu, možda bi se "zla" političke mašinerije zaista mogla isterati.41 Ali treba zapaziti da se ove promene često ne uvode, da politička mašinerija ima odlike Feniksa dižući se snažna i neoštećena iz sopstvenog pepela, i da je ova struktura pokazala zapaženu vitalnost u mnogim oblastima američkog političkog života.
41

Ova "objašnjenja" su po svojoj prirodi "kauzalna".. Ona žele da ukazu.na društvene uslove pod kojima dolazi do pojave političke mašinerije. Sve dok su ovakva objašnjenja empirijski potvrđena, ona doprinose našem poznavanju u vezi problema: kako to da politička mašinerija dejstvuje u određenim oblastima, a u drugima pak ne? Kako ona uspeva da opstane? Al ovi kauzalni doprinosi nisu dovoljni Kao što ćemo uskoro videti, funkcionalne posledice mašinerije daleko prevazilaze kauzalnu interpretaciju.

45

Nastavljajući sa funkcionalnog stanovišta, trebalo bi prema tome, obično (ali ne i uvek) očekivati da će postojani društveni obrazac i društvene strukture ispunjavati pozitivne funkcije koje se trenutno ne ispunjavaju adekvatno drugim postojećim obrascima i strukturama. Pojavljuje se misao da možda ova javno okaljana organizacija, u trenutnim uslovima, zadovoljava osnovne latentne, funkcije.42 Kratko ispitivanje savremenih analiza ovog tipa strukture može poslužiti kao ilustracija za dodatne probleme funkcionalne analize. NEKE FUNKCIJE POLITIČKE MAŠINERIJE. Bez namere da se upuštamo u detalje koji karakterišu različite političke mašinerije — Tweed, Vare, Crump, Flynn, Hague, nisu nikako identični tipovi šefa - možemo ukratko ispitati funkcije koje su više ali manje zajedničke političkoj mašineriji, kao opštem tipu društvene organizacije. Ne nameravamo da nabrajamo sve različite funkcije političke mašinerije, niti nagoveštavamo da se sve te funkcije vrše na sličan način u svakoj mašineriji. Ključna strukturalna funkcija Šefa jeste da organizuje, centralizuje i održava u dobrom radnom stanju "raštrkane fragmente moći" koji su trenutno raspršeni kroz našu političku organizaciju. Putem ove centralizovane organizacije političke sile, Šef i njegov aparat mogu zadovoljavati potrebe različitih podgrupa u široj zajednici, koje nisu adekvatno zadovoljene legalno zasnovanim i kulturno priznatim društvenim strukturama. Da bismo razumeli ulogu "šefovstva" i mašinerije, moramo razmotriti dva tipa socioloških varijabli. 1) strukturalni kontekst koji otežava, ako ne i onemogućuje, moralno priznatim strukturama vršenje suštinskih društvenih funkcija, ostavljajući ha taj način otvorena vrata političkim mašinerijama (ili njihovim strukturalnim ekvivalentima) da ispunjavaju te funkcije; 2) podgrupe čije su različite potrebe nezadovoljene, osim latentnih funkcija koje zapravo ispunjava mašinerija.43 Strukturalni kontekst. Konstitucionalni okvir američka političke organizacije na specifičan način sprečava legalnu mogućnost postojanja visokocentralizovane moći i, kao što je to već rečeno, na taj načm "obeshrabruje pojavu efikasnog i odgovornog vodstva". Tvorci Ustava, kao što je primetio Woodrow Wilson, tako su postavili sistem kočenja i ravnoteže "da se vlada drži u nekoj vrsti mehaničke ravnoteže putem stalnog prijateljskog nadmetanja između njenih organskih delova. Oni su verovali da moć predstavlja opasnost za slobodu: zbog toga su je ravnomerno raspodelili i podigli barijere protiv njene koncentracije“.
42

Verujem da je suvišno reći da ova hipoteza ne govori "u prilog političke mašinerije". Pitanje da li disfunkcije mašinerije, prevazilaze njene funkcije, pitanje da h alternativne strukture koje bi mogle ispunjavati njene funkcije nisu dostupne ( a koje bi prevazišle njene društvene disfunkcije ), tek se mora razmotriti na nekom drugom mestu Mi ovde želimo da pokažemo da su moralni sudovi bazirani isključivo na proceni manifestnih funkcija društvene strukture "nerealna“ u strogom smislu te reči, tj oni ne uzimaju u obzir druge aktualne posledice te strukture,, posledice koje možda pružaju osnovnu društvenu podršku samoj strukturi. Kao što ćemo videti kasnije, "društvene reforme" ili "društvena inžinjerija" koja zanemaruje latentne funkcije, trpi akutna razočarenja i doživljava efekt bumeranga. 43 Kao i u prethodnom slučaju, nećemo razmatrati moguće, disfunkcije političke mašinerije.

46

Ova disperzija moći je prisutna ne samo na nacionalnom nivou, nego i u lokalnim oblastima. „Kao posledica toga", nastavlja Sait sa razmatranjem,“kada bi narod ili pojedine grupe, zahtevali pozitivnu akciju, niko ne bi imao adekvatan autoritet za stupanje u akciju. Mašinerija je obezbedila protivotrov".44 Konstitucionalna disperzija moći ne samo da otežava efikasno odlučivanje i akciju, nego kada se akcija i pojavi ona se definiše i okružuje birokratskim razmatranjima. Kao posledica toga razvio se mnogo humaniji sistem sledbeničke vlade, čiji je glavni predmet uskoro postalo obmanjivanje vlade putem zakona. Bezakonje ekstra-oficijelne demokratije bilo je jednostavno protivteža legalizmu oficijelne demokratije. Pošto je advokatu bilo dozvoljeno da podredi demokratiju zakonu, Šef je pozvan, unutra da oslobodi žrtvu, što je on i učinio kako dolikuje".45 Zvanično, politička moć je raspršena Različiti dobro poznati trikovi su upotrebljeni da bi se postigao ovaj manifestni cilj. Tu nije bila samo već poznata podela moći između nekoliko ogranaka vlade, nego su u izvesnoj meri i svakoj kancelariji bila ograničena prava i ustanovljena rotacija,. I delokrug moći inherentan u svakoj kancelariji bio je ozbiljno, ograničen. Ipak, Sait primećuje u strogo funkcionalnim terrnmima, „Vođstvo je neophodno, a s obzirom da se ono ne razvija spremno iz konstitucionainog okvira, Šef ga obezbeđuje spolja u sirovom i neodgovornom obliku“.46 Iskazano opštijim terminima, funkcionalni nedostaci oficijelne strukture rađaju jednu alternativnu (neoficijelnu) strukturu da bi ispunila postojeće potrebe na neki efikasniji način. Ma koje njeno specifično istorijsko poreklo bilo, politička mašinerija perzistira kao aparat za zadovoljenje drugačije nezadovoljenih potreba različitih gtupa u populaciji. Okrećući se prema nekoj od ovih pod-grupa i njenim karakterističnim potrebama, odmah ćemo upoznati obim latentnih funkcija političke mašinerije. Funkcije političke mašinerije za različite podgrupe. Dobro je poznato da jedan izvor političke, snage potiče iz lokalne zajednice i susedstva. Politička mašinerija ne posmatra birače kao jednu amorfnu, nediferenciranu masu glasača. Sa oštrom sociološkom intuicijom, mašinerija shvata da je glasač osoba koja živi u specifičnom susedstvu, sa specifičnim ličnim problemima i ličnim nedostacima. Javna, pitanja su apstraktna i udaljena, a privatni problemi izuzetno konkretm i neposredni Mašinerija ne operiše putem generalizovanog apela oko vehkih javnih pitanja, već kroz direktan kvazi - feudalni odnos između lokalnih predstavnika mašinerije i glasača u njihovom susedstvu. Izbori se dobijaju u izbornom okrugu."
44

Edward M. Sait, „Machme, Political", Encyclopedta of the Social Sciences, 658 b /kurziv moj/; A F. Bentley, The Process of Government (Chicago, 1908), odeljak 2. 45 Herbert Croly, Progressive Democracy, ( New York, 1914 ), p. 254, citirao Sait, op. cit ,658 b 46 Sait op. cit, 659 a. /kurziv moj/

47

Mašinerija plete svoje veze sa običnim ljudima i ženama kroz razrađenu mrežu ličnih odnosa. Politika se transformiše u lične veze. Šef izbornog okruga "mora biti prijatelj svakom čoveku, bez obzira da li oseća sažaljenje prema unesrećenima, koristeći za svoja dobra dela sredstva koja mu Šef stavlja na raspolaganje."47 Šef izbornog okruga je uvek prijatelj u nevolji. U našem pretežno bezličnom društvu, mašinerija preko svojih lokalnih agenata vrši važne društvene funkcije humanizovanja i personalizovanja svih vrsta pomoći onima koji su u nevolji. Korpa sa hranom i zaposlenje, pravni i nepravni saveti, izmirivanje sitnijih okršaja sa zakonom, pomaganje bistrom siromašnom momku da dobije političku stipendiju u lokalnom koledžu, staranje o ucveljenima - čitav spektar kriza u kome je bližnjem potreban prijatelj, a pre svega prijatelj koji zna šta radi, i koji može da učini nešto povodom toga — sve ovo nalazi šefa izborne oblasti uvek spremnog da pomogne, i dostupnog u nevolji. Da bi se adekvatno procenila ova funkcija političke mašinerije, nije samo važno zapaziti da se pomoć pruža, već i način na koji se ona pruža. Napokon, postoje i drugi predstavnici za pružanje ovakve pomoći. Dobrotvorne ustanove, kuće za smeštaj, klinike za javnu pomoć, medicinska pomoć u besplatnim bolnicama, odseci za pravnu pomoć, službe za useljenike — ove i mnogobrojne druge organizacije su dostupne za pružanje najraznovrsnijih oblika pomoći. Ali profesionalne tehnike dobrotvornog radnika koje u svesti onog koji prima pomoć obično predstavljaju hladno, birokratsko uručenje ograničene pomoći koja sledi posle detaljnog ispitivanja pravnih zahteva „klijenta", stoje u suprotnosti sa neprofesionalnim tehnikama šefa izbornog okruga, koji ne postavlja pitanja, ne zahteva udovoljavanje javnim pravilima pristojnosti i ne "njuška" po ličnim stvarima.48 Za mnoge je gubitak "samopoštovanja" previsoka cena za legalizovanu pomoć. Nasuprot jazu koji postoji između radnika u odeljenjima za smeštaj, koji često dolaze iz različite društvene klase, obrazovnog i etničkog porekla, radnik u izbornom okrugu je "jedan od naših" koji razume u čemu je stvar. Pokroviteljska gospođa dobročiniteljka se teško može takmičiti sa prijateljem u nevolji, koji sve razume. U ovoj borbi između alternativnih struktura za vršenje nominalno iste funkcije, pružanja pomoći i podrške onima kojima je potrebna, jasno je daje političar mašinerije bolje integrisan u grupe
47

Ibid. 659 a.

48

Sličan kontrast sa javnom zdravstvenom politikom može se naći kod Harry Hopkinsa u njegovoj otvorenoj, ne političkoj podeli nezaposlenosti u državi New York pod vodstvom Franklina Delanoa Roosevelta Sherwood izveštava. "Hopkins je bio oštro kritikovan. zbog nepravilne aktivnosti etabliranih dobrovoljnih organizacija, koje su tvrdile da je izdavanje radnih naloga bez potpunog ispitivanja svakog radnika njegovih finansijskih prihoda a verovatno i njegovih rehgioznih osećanja, 'neprofesionalno ponašanje' Harry je rekao agenciji da ide do vraga', rekao je /Hopkinsov saradnik, dr. Jackov A./ Goldberg Robert E Shervood, Roosvelt i Hopkins, An Intimate History, ( New York. Harper, 1948 ), 30.

48

kojima služi nego bezlični profesionalizovani, društveno udaljeni i pravno ograničeni dobrotvorni radnik. A činjenica da političar može povremeno uticati i manipulisati oficijelnim organizacijama za pružanje pomoći, samo ide u prilog njegovoj većoj efikasnosti. Martin Lomasny, upravnik Bostonskog zatvora, opisao je ovu suštinsku funkciju, kolokvijalnije i možda oštrije, radoznalom Lincolnu Steffensu: "Ja mislim", rekao je Lomasny, " da u svakom zatvoru mora biti netko kome svaki tip može da se obrati — bez obzira šta je uradio — i dobije pomoć Pomoć, razumeš; ne vašu pravdu i zakon, nego pomoć."49 "Potčinjene klase" sačinjavaju jednu podgrupu kojoj politička mašinerija zadovoljava želje koje nisu adekvatno zadovoljene na isti način putem legitimne društvene strukture. Za drugu podgrupu, podgrupu biznisa ( pre svega "krupnog" biznisa, ali takođe i malog ), politički šef obavlja funkciju obezbeđenja onih političkih privilegija koje donose neposredne ekonomske dobitke. Poslovne korporacije, među kojima su javne komunalije ( železnica, lokalni transport, električne i plinske kompanije, kompanije za komunikaciju ) najupadljivije su u ovom pogledu, jer traže specijalne političke usluge koje će im omogućiti da stabilizuju sopstvenu situaciju i približe se svome cilju maksimalnih profita. Najinteresantnije je što korporacije često žele da izbegnu kaos nekontrolisane konkurencije. One žele veću zaštitu nekog ekonomskog cara koji kontroliše, reguliše i organizuje konkurenciju, ali tako da ovaj car ne bude javni službenik čije su odluke podložne javnom ispitivanju i javnoj kontroli ( Ovo zadnje je "vladina kontrola", pa prema tome tabu ). Politički šef izvršava ove zahteve zadivljujuće dobro. Ako se za trenutak ispituje bez moralnih zaključaka, politički aparat kojim upravlja Šef je skrojen tako da vrši ove funkcije sa, minimumom neefikasnosti. Držeći konce različitih vladinih odseka, biroa i agencija u svojim kompetentnim rukama, Šef racionalizuje odnose između javnog i privatnog biznisa. On služi kao ambasador poslovne zajednice u inače stranoj (i ponekad neprijateljskoj) vladinoj oblasti. A u striktno poslovnim terminirna, on je dobro plaćen za ekonomske usluge koje čini svojim poštovanim poslovnim klijentima. U jednom članku sa naslovom "Apologija korupciji" Lincoln Steffens je primetio da "Naš ekonomski sistem, koji je ispitivao bogatstvo, moć i priznanje kao nagrade dovoljno drskim i sposobnim ljudima da nepošteno kupuju drvenu građu, rudnike, naftna polja, povlastice i "prođu nekažnjeno" bio je pogrešan.“50 Na konferenciji za oko stotinu poslovnih vođa iz Los Angelesa ori je opisao činjenicu dobro poznatu svakom od njih: Šef i njegova mašina bili su integralni deo ekonomska organizacije.. "Ne možete sagraditi i
49

The Autobiography of Lincoln Steffens, ( Chautauqua, New York. Chautauqua Press, 1931, 618. F Stuart Chapin, koji se u velikoj meri kako kaže zasniva na Steffensu, iznosi ove funkcije političke mašinerije sa velikom jasnoćom. Videti njegovo delo Contemporary American Institutions ( New York: Harper, 1934 ), 40-54
50

Autobiography of Lincoln Steffens, 570.

49

upravljati železnicom, ili tramvajskom, plinskom, električnom ili energetskom kompanijom, iskopati rudnik i upravljati njime, ih dobiti šume i na veliko šeći drvnu građu, bez korupcije ili učestvovanja u korupciji vlade. Vi mi kažete privatno da to morate, i ja vam eto kažem polujavno da to morate. I tako je u čitavoj zemlji. A to znači da imamo društvo koje je organizovano tako da iz nekog razloga vi, i vama slični, najsposobnije, najinteligentnije, najmaštovitije, najsmelije i najdosetljivije vođe društva, jeste i morate biti protiv društva, njegovih zakona i. njegovog celokupnog razvoja.“51 S obzirom da je potreba za specijalnim uslugama ugrađena u društvenu strukturu, Šef ispunjava različite funkcije za ovu drugu podgrupu koja traži povlastice u biznisu. Ove potrebe "biznisa", s obzirom na njihovu trenutnu konstituciju, nisu adekvatno zadovoljavane od strane konvencionalnih i kulturno priznatih društvenih struktura; kao posledica toga ekstralegalna ali više manje efikasna organizacija političke mašinerije dolazi da pruži ove usluge. Zauzeti jedan "isključiv moralni stav prema "pokvarenoj političkoj mašineriji", znači izgubiti izviđa upravo strukturalne uslove koji rađaju "zlo“ koje se tako ograničeno napada. Zauzeti funkcionalni stav ne znači obezbediti apologiju za političku mašinu, već naći solidniju osnovu za modifikovanje ili eliminaciju mašinerije, ukoliko se uvedu specifične strukturalne mere koje će ili eliminisati zahteve poslovne zajednice ih će, ako je to cilj, zadovoljiti ove zahteve alternativnim sredstvima. Treća grupa distmktivnih funkcija koje vrši politička mašmerija za specijalnu podgrupu je obezbeđivanje alternativnih kanala društvene pokretljivosti za one koji su inače isključeni iz konvencionamijih tokova ličnog "napredovanja". I izvori specijalne, "potrebe" (za društvenom pokretljivošću) i način na koji politička mašinerija pomaže da se zadovolji ova potreba, mogu se shvatiti kroz ispitivanje strukture šire kulture i društva. Kao što je dobro poznato, američka kultura ističe novac i moć kao cilj "uspeha" legitiman za sve članove društva. Iako nije jedini u popisu kulturnih ciljeva, on ipak ostaje među onima koji su hajopterećeniji pozitivnim afektima i vrednostima. Ipak, određene podgrupe i određene ekološke oblasti imaju uočljivo relativno odsustvo prilike da se postigne ovakav uspeh ( novac i moć ). Ukratko, oni obrazuju subpopulacije u kojima je "absorbovano kulturalno isticanje novčanog uspeha, ali u kojima postoji i minimalan pristup konvencionalnim i legitimnim sredstvima za postizanje takvog uspeha. Konvencionalne mogućnosti zaposlenja ( u ovakvim oblastima ) su skoro potpuno ograničene na manuelni rad. S obzirom na to da je kod nas manuelni rad žigosan52, a njegov
51

Ibid , 572-3.. Ovo pomaže da se. objasni, kao što je Steffens uočio posle Theodora Roosvelta, „izuzetnost ljudi i žena koji štite pokvarenjake", kada se ovi otkriju prilikom periodičnih napora da se "očisti politička mašinerija" "Cit iz Steffens,371 i ostalo. 52 Videu istraživanja Nacionalnog centra za ispitivanje javnog mnjenja o evaluaciji zanimanja, koje čvrsto podržava opšti utisak da su manualna zanimanja zaista vrlo nisko na lestvici društvenih vrednosti, čak i među onima koji se i sami bave manualnim radom. Razmotrimo ovu pojavu u njenim

50

korelat, nemanuelni rad ima prestiž, jasno je da postoji tendencija postizanje ovih kulturno priznatih ciljeva bilo kojim raspoloživim sredstvima. Od ovih ljudi se, sa jedne strane, traži da se orijentišu prema akumulaciji dobara ( i moći ), a sa druge strane im se u velikoj meri poriču efikasne prilike da to učine nainstitucionalizovani način. Unutar ovakvog konteksta društvene strukture politička mašinerija vrši svoje osnovne funkcije obezbeđivanja tokova društvene pokretljivosti za one koji su inače, zapostavljeni unutar ovog konteksta, čak i pokvarena politička mašinerija i smicalica predstavlja trijumf amoralne inteligencije nad moralno preporučenim "neuspehom", kada su kanali vertikalne, pokretljivosti zatvoreni ili suženi u društvu koje daje velike premije za ekonomsko obilje /moć/ društveni uspon svih svojih članova.53 Kao što je jedan sociolog primetio na osnovu nekoliko godina brižljivog posmatranja u sirotinjskoj četvrti. Sociolog koji odbaci smicalicu i političke organizacije kao devijacije od poželjnih standarda, na taj način zapostavlja neke od glavnih elemenata u sirotinjskom životu. On ne otkriva fuilkcije koje one vrše za članove /grupacija u sirotinjskoj četvrti/. Irci i kasniji doseljeni imali su najveće: tegobe u nalaženju svog mesta u našoj urbanoj, društvenoj i ekonomskoj strukturi. Da li neko veruje da bi doseljenici i njihova deca dostigla sadašnji stupanj društvene pokretljivosti, da nisu zadobili kontrolu nad političkim organizacijama nekih naših najvećih gradova? Isto važi iza organizaciju „smicalica“. Politika i smicalice su dale jedno važno sredstvo društvene pokretljivosti za pojedince koji su zbog svog etničkog porekla i niske klasne pozicije zaustavljeni u napredovanju kanalima "koji su cenjeni“.54
potpunim implikacijama Kao posledica ovoga, kulturna i društvena struktura ceni vrednosti novčanog uspeha čak i medu onima koji su osuđeni na žigosana manuelna zanimanja. Razmotrimo snažnu motivaciju za postizanje ove vrste "uspeha" po svaku cenu, u ovom novom svetu Đubretar koji se pridružuje ostalim Amerikancima u stanovištu da je đubretar zanimanje koje je "najniže od najnižih“ teško da može imati sliku o sebi koja ga zadovoljava; on se nalazi u položaju "nedodirljivog" upravo u onom društvu koje ga uverava da "svako ko ima iskrene zasluge može uspeti". Dodajmo ovome njegovu uobičajenu primedbu da "on.nije imao istu šansu kao i drugi, ma šta oni govorili", i ako se uzme u obzir ogroman psihološki pritisak da se „poravna“ bilo kakvim sredstvima, legalnim ili ne, u cilju napredovanja. Sve ovo pruža .strukturalnu, i iz nje izvedenu psihološku osnovu za. "društveno indukovane potrebe"' u nekim grupama kao kanal socijalne pokretljivosti.
53 54

Merton, "Social structure and anomie“ odeljak IV ovog dela. Wilham E. Whyte, "Social organization in the slums"-, American Sociological Review, februara 1943, 8,. 34-39 ( istakao R K M ) Na taj način, politička mašinerija i politička smicalica predstavljaju specijalni slučaj one vrste organizacionog prilagođavanja, uslovima opisanim u odeljku IV. Ona predstavlja organizaciono prilagođavanje određene strukture se pojavljuju i dejstvuju da bi redukovale akutnu tenziju i probleme pojediiiaca koji su u konfliktu između "kulturalnog naglašavanja uspeha za svakog" i "činjenice društvene strukture, da ne postoje jednaki uslovi za uspeh“. Kao što odeljak IV pokazuje, mogući su i drugi tipovi individualnog "prilagođavanja": psihopatološka stanja, pobuna, kriminal usamljenih pojedinaca, povlačenje, od sveta kroz napuštanje kulturno odobrenih ciljeva, itd; Slično tome, pojavljuju se ponekad i drugi oblici organizacionog prilagođavanja; politička mašinerija nije jedino dostupno sredstvo za rešavanje ovog društveno indukovanog problema. Učešće u revolucionarnim organizacijama se na primer može sagledati iz ovog konteksta, kao alternativni oblik organizacionog prilagođavanja. Sve ovo "zahteva pažnju teoretičara, jer bi inače mogli, prevideti

51

Znači, ovo predstavlja treći tip funkcije koju obavlja distmktivna podgrupa Ova funkcija, može se uzgred dodati, vrši se pukim postojanjem i dejstvovanjem političke mašinerije, jer ovi pojedinci i podgrupe upravo u mašineriji zadovoljavaju (više ili manje) svoje kulturalno indukovane potrebe. Ovo se odnosi na usluge koje politički aparat pruža svom sopstvenom personalu. Ali sagledano u širem društvenom kontekstu koji smo izneli, to nije više samo sredstvo samouzvišavanja za profita i moći gladne pojedince,već sredstvo koje obezbeđuje uspeh podgrupama, inače isključenim ili hendikepiranim u " trci napred". Politička mašinerija vrši usluge i "legitimnom" biznisu, ali u isto vreme čini ne mnogo drugačije usluge i "nelegitimnom" biznisu: poroku, kriminalu i smicalicama. Ponovo, osnovna sociološka uloga mašinerije u ovom smislu može se potpunije proceniti ako se privremeno zanemare stavovi moralne indignacije, da bi se stvarno dejstvovanje organizacije ispitalo u svojoj moralnoj nevinosti. U ovom svetlu, odjednom postaje jasno da podgrupa profesionalnih kriminalaca, prevaranata ili kockara poseduje osnovne sličnosti u organizaciji, zahtevima i delovanju sa podgrupama industrijalaca, biznismena ili špekulanata. Ako postoje Kralj Drveta ili jedan Kralj Nafte, takođe postoje i Kralj Poroka ili Kralj Smicalice. Ako ekspanzivni legitimni biznis organizuje administrativne i finansijske sindikate da bi "racionalizovao" ili " integrisao" različite oblasti proizvodnje i poslovnih poduhvata, onda ih i ekspanzivne smicalice i kriminal organizuju da, bi uveli red u inače haotično područje proizvodnje nedozvoljene robe ili usluga. Ako legitimni biznis smatra proliferaciju malih poslovnih poduhvata nekorisnom i neefikasnom, zamenjujući, na primer, gigantske radnje stotinama bakalnica, tako i nelegitimni biznis usvaja iste poslovne stavove, sindikalizujući kriminal i porok. Konačno, najvažnija je osnovna sličnost, ako ne i bliska identičnost, ekonomske uloge i "legitimnog" i "nelegitimnog" biznisa. Obe su u izvesnom stepenu povezane sa obezbeđivanjem robe i usluga za kojima postoji ekonomska potražnja. Kad se moral ostavi po strani, oba su biznis, industrijska i profesionalna preduzeča koja uručuju dobra i usluge koje neki ljudi žele, za koje postoji tržište na kome se dobra i usluge pretvaraju u robu. U pretežno tržišnom društvu, možemo očekivati pojavu odgovarajućih preduzeća čim postoji tržišna potražnja za određenim dobrima i uslugama. Kao što je dobro poznato, porok, kriminal i prevare su " veliki biznis“. Uzmimo samo u obzir da postoje procene prema kojima je 1950, u Sjedinjenhn Državama bilo 500 000 profesionalnih prostitutki, i uporedimo ovo sa približno 200 000 lekara i 350 000 profesionalno registrovanih bolničarki. Teško je proceniti koji su imali veću klijentelu:
osnovne funkcionalne pojmove funkcionalnih supstituta i funkcionalnih ekvivaienata, o kojima če biti reči u jednoj drugoj publikaciji.

52

profesionalci medicine ili profesionalci poroka. Naravno, teško je proceniti imovinsko stanje, prihod, profite i dividende od nezakonitog kockanja u ovoj zemlji i uporediti ih sa imovinskim stanjem, prihodom, profitima i dividendama od, recimo, industrije cipela, ali, svejedno, postoji mogućnost da su obe industrije odprilike podjednake, Ne postoje tačne procene godišnjih troškova za zabranjene narkotike, a verovatno je da oni nisu manji od troškova za slatkiše, ali je isto tako verovatno da su veći nego troškovi za knjige. Malo treba da bi se shvatilo da u strogo ekonomskim terminima, ne postoji relevantna razlika između snabdevanja zakonitom i nezakonitom robom i uslugama. Promet alkohola to savršeno ilustruje. Bilo bi čudno tvrditi da je pre 1920. ( kada je 18. amandman stupio na snagu ) snabdevanje alkoholom predstavljalo ekonomsku uslugu, da od 1920. do 1933. njegova proizvodnja i prodaja nije predstavljala ekonomsku uslugu koja se vrši na tržištu, a da je od 1934., do danas ona opet dobila; uslužni oblik. Ili, bilo bi ekonomski ( ne moralno ) apsurdno sugerirati da je prodaja krijumčarenog alkohola u "suvoj" državi Kanzasu bila manje odgovor na tržišnu potražnju nego prodaja javno proizvedenog alkohola u "vlažnoj" državi Missouri. Primeri ove vrste su, naravno, mnogobrojni. Da li se može smatrati da u evropskim zemljama sa registrovanom i legalizovanom prostitucijom, prostitutka vrši ekonomsku uslugu, dok u ovoj zemlji gde nema legalnih sankcija, prostitutka ne vrši nikakvu uslugu? Ili da je profesionalni vršilac abortusa na ekonomskom tržištu tamo gde ima priznat legalni status, a da je van ekonomskog tržišta tamo gde je legalni tabu? Ili da kockanje zadovoljava specifičnu potražnju za zabavom u Nevadi, i da se to suštinski razlikuje u tom pogledu od filmova u susednoj Californiji?55 Nesposobnost da se uvidi kako su ovi poslovi samo moralno a ne ekonomski različiti od "legitimnih" poslova, dovela je do teško pomućene analize. Kada se jednom ustanovi ekonomski identitet ovo dvoje, možemo očekivati da ako politička mašinerija obavlja funkcije za "legitimni" biznis, ona neće biti ništa manje voljna da obavlja različite funkcije za "nelegitimni veliki biznis". I, naravno, ovo je čest slučaj. Istaknuta funkcija političke mašinerije za svoju kriminalnu, poročnu i prevarantsku klijentelu jeste da im omogući da operišu zadovoljavajući ekonomsku potražnju velikog tržišta bez ikakvog mešanja vlade. Isto kao što veliki biznis može doprineti fondovima za političku partijsku borbu da bi osigurao minimum vladinog mešanja, tako to isto može učiniti i veliki kriminal i prevara. U oba slučaja politička mašinerija može u različitim stepenima omogućiti "protekciju". U oba slučaja mnoga
55

Možda su.najperceptivnije stanovišt o ovom problemu zauzeli Hawkins i Waller. "Prostitutka, podvodač, rasturač droge, upravnik kockarnice, rasturač pornografskih fotografija, doktor koji ilegalno vrši abortuse; svi su oni produktivni, svi vrše usluge ili nude robu koju ljudi traže i koju su spremni da plate. Društvo je stavilo ovu robu i usluge izvan zakona, ali ih ljudi i dalje proizvode, a.drugi ljudi ih i dalje troše, pa jedan zakon nikako ne.rnože da ih učini manje deloni ekonomskog sistema“ "Critical notes on the coast of crime", Journal of Criminal Law and Criminology, 1936, 26, 679-94, na 684.

53

obeležja strukturalnog konteksta su identična: 1) tržišna potražnja za robom i uslugama; 2) briga za maksimalnu dobit iz poduhvata; 3) potreba za delimičnom kontrolom vlade, koja bi se inače mešala u ove aktivnosti biznismena; 4) potreba za moćnim, centralizovanim i efikasnim posrednikom koji će omogućiti efikasnu saradnju "biznisa" sa vladom. Bez pretpostavke da prethodne strane iscrpljuju obim funkcija ili obim podgrupa kojima služi politička mašinerija, možemo barem videti da ona trenutno obavlja neke funkcije, za različite podgrupe koje nisu adekvatno ispunjene kulturalno priznatim i konvencionalnijim strukturama. Nekoliko dodatnih implikacija funkcionalne analize političke mašinerije se rnogu ovde uzgred pomenuti, mada one zahtevaju više prostora da budu razvijene. Prvo, prethodna analiza ima direktne implikacije za društvenu inžinjeriju. Ona pomaže da se objasni zašto su periodični napori za "političkom reformom", "izbacivanjem lopova napolje" i "čišćenjem političke kuće", po običaju (iako ne uvek) kratkog veka i neefikasni. Ona daje osnovnu teoremu: svaki pokušaj da se eliminiše postojeća društvena struktura bez obezbeđivanja adekvatnih alternativnih struktura za vršenje funkcija koje je prethodno vršila sada ukinuta organizacija, osuđen je na propast ( Nije potrebno reći da se ova teorema odnosi na mnogo šire slučajeve od političke mašinerije.) Kada se "politička reforma" ograniči na manifestni zadatak "izbacivanja lopova napolje", ona se upušta u nešto više od sociološke magije. Reforma može privremeno doneti nove figure na političku pozornicu: ona može vršiti svoju uobičajenu društvenu funkciju uveravanja birača da su moralne vrline ostale nepovređene i da će konačno trijumfovati; ona može stvarno izazvati prevrat u personalu političke mašinerije; ona čak može za neko vreme tako zauzdati aktivnost političke mašinerije da mnoge potrebe koje je ona prethodno ispunjavala ostanu nezadovoljene Ali, neizbežno je da sve dok reforma ne obuhvati "preoblikovanje" društvene i političke strukture tako da se postojeće potrebe zadovolje alternativnim strukturama, ili sve dok ne obuhvati prpmenu koja potpuno eliminiše te potrebe, politička mašinerija će se vraćati na svoje integralno mesto u društvenoj shemi stvari. Tražiti društvenu promenu bez dužnog prepoznavanja manifestnih ili latentnih funkcija koje vrše društvene organizacije podvrgnute promeni, znači pre upuštanje u društveni ritual nego u društvenu inžinjeriju. Pojmovi manifestnih i latentnih funkcija ( ili njihovih ekvivalenata ) nezamenjivi su elementi u teoretskom repertoaru društvenog konstruktora.. U svom suštinskom značenju, ovi pojmovi nisu "samo" teorijski ( u pogrdnom smislu te reči), već izrazito praktični. U svojevoljnom pokušaju društvene promene, oni se mogu ignorisati samo po cenu značajnog povećanja rizika neuspeha. Druga implikacija ove analize političke mašinerije odnosi se takođe na oblasti šire od onih koje smo razmatrali. Često je zapažan 54

paradoks da političku mašineriju podržavaju i „,cenjeni" elementi poslovne klase, koji su, naravno, suprotstavljeni kriminalcima i prevarantima, i izrazito "potcenjeni" pripadnici podzemlja. Na prvi pogled ovo je citirano kao jedan slučaj o veoma čudnim lošim tipovima. Učeni sudija se neretko poziva da sudi istom prevarantu pored koja je prethodne večeri sedeo na neformalnoj večeri političkih glavešina. Javni tužilac gurka oslobođenog zatvorenika na putu prema sobi u kojoj je Šef sazvao sastanak. Veliki biznismeni se mogu žaliti isto tako ogorčeno kao i veliki prevaranti na "lihvarske" priloge partijskom fondu koje zahteva Šef. Društvene suprotnosti se sreću u zadimljenoj sobi uspešnog političara. U svetlu funkcionalne analize sve ovo, naravno, ne izgleda tako paradoksalno. S obzirom da mašinerija služi i biznismene i kriminalce, dve prividno antipodne grupe se ukrštaju.. Ovo ukazuje na opštiju teoremu: društvene funkcije jedne organizacije pomažu da se odredi struktura ( uključujući regrutaciju personala uključenog u strukturu ), isto kao što struktura pomaže da se odredi efikasnost ša kojom se vrše funkcije. U terminima društvenog statusa, grupa biznismena i grupa kriminalaca su zaista dva različita pola. Ali status ne određuje u potpunosti ponašanje i međusobne odnose između grupa. Funkcije modifikuju ove odnose.. Pošto poseduju svoje određene potrebe, nekoliko podgrupa u širem društvu su "integrisane" ma kakve, bile njihove lične želje ili namene, putem centralizovane strukture koja ispunjava ovih nekoliko potreba, Iskazano u frazi sa mnogo implikacija koje zahtevaju dalje proučavanje, struktura utiče na funkciju i funkcija utiče na strukturu.

ZAKLJUČNE PRIMEDBE

Ovaj pregled nekih istaknutih razmatranja o strukturalnoj i funkcionalnoj analizi učinio je malo više od ukazivanja na neke od glavnih problema i potencijala ovog načina sociološke interpretacije. Svaka od pojava kodifikovanih u paradigmi zahteva potkrepljeno teorijsko razjašnjavanje i kumulativno empirijsko istraživanje. Ali jasno je da u funkcionalnoj teoriji, očišćenoj od tradicionalnih postulata koji su je ograničavali i često činili modernijom racionalizacijom postojećih aktivnosti, sociologija ima začetak sistematičnog i empirijski relevantnog oblika analize. Nadamo se, da će pravac na koji smo ovde ukazali, sugerirati izvodljivost i poželjnost dalje kodifikacije funkcionalne, analize, U dogledno

55

Žorž Gurvič Tendencije u sociologiji i njihov odnos prema pravu
Sociološki pozitivizam, koji je uveo Ogist Kont, izrazio se u više oblika, često suprotno inspiraciji osnivača sociologije. Za Konta „sociologija" ima dvostruki smisao. S jedne strane, ona je pozitivna nauka o društvenim činjenicama. S druge, ona je „totalna nauka*', nauka o naukama, neka vrsta „primarne filozofije" koja je zamenila nekadašnju metafiziku. Ova druga koncepcija sociologije dovela je Konta do toga da sociologiju izjednačava sa filozofijom istorije i sa teorijom progresa, kao i da je kalemi na etiku i religiju čovečanstva, a i da je, ovde onde, mesa sa stvarnosnim i vrednosnim sudovima. Otuda i poturanje sociologiji onoga što bi se moglo nazvati „imperijalistička tendencija" i odricanje mogućnosti bilo kakvog drugog izučavanja društvene stvarnosti, uz tvrdnju da se njome apsorbuje i poništava ranije stvorena društvena nauka i svako filozofsko razmišljanje o moralu, religiji ili istoriji. Kont je, sledstveno tome, bio naveden da odbaci svaku podelu unutar sociologije izuzev one na statičku i dinamičku sociologiju. Jedinstvo društva bilo je predodređeno da služi kao osnovica za „totalnu duhovnu unifikaciju" — što je bio cilj njegove „pozitivne politike". Kontova pozicija isključivala je svaku mogućnost sociologije prava ne samo zbog njegove usredsređenosti na proučavanje opštih pravila razvoja društva i njegovog isključivanja specifičnih grana sociologije, već, čak i više, zbog njegovog neprijateljstva prema pravu, kome je odricao svaku realnost. Pravo je za njega bilo samo „metafizički ostatak... apsurdan baš kao i nemoralan". Pozitivizam „čini da ideja prava nepovratno nestane". Kontov „društveni ugao gledanja" mogao je dopustiti jedino „dužnosti koje proističu iz funkcija" i koje se zasnivaju neposredno na moralnosti i ljubavi. Društvo se, prema Kontu, temelji na prethodno uspostavljenoj harmoniji koja isključuje sve suprotnosti i sve sukobe koji bi, da bi se rešili, zahtevali formalne garancije osobene za pravno regulisanje. Jedini Kontov ustupak — i na to se u krajnjoj liniji svode njegova razmišljanja o pravu — jeste priznanje da ono igra ulogu u epohama „revolucionarne tranzicije" i tako stvara iluziju , jednakosti u pravima", čime pojačava dezintegracioni i anarhični karakter epohe. Posle Konta sociološki pozitivizam odbacio je postepeno svoje identifikovanje sa osnovnom: filozofijom, sa teorijom progresa — što se odnosilo i na njegov isključivi unitarizam. Svoju koncepciju sociologije ograničio je na pozitivnu nauku o društvenim činjenicama. No, istovremeno, taj pozitivizam eliminisao je duhovni element koji je Kont nalazio u osnovi društvene stvarnosti. Pozitivizam je tu stvarnost sve više tumačio po analogiji sa prirodnom stvarnošću, uglavnom fizičkom ili biološkom. Iako na ovaj način odbacujući Kontovu maksimu o nesvodijivosti sfera realnog, i ograničavajući predmet sociologije na ono što je opipljivo i dostupno čulima, sociološki pozitivizam nije se odrekao tvrdnje sociologije o tome da ona apsorbuje sve društvene nauke i filozofsko promišljanje o društvenim činjenicama. Isto tako je instistirala na odricanju mogućnosti specifičnih grana sociologije i na potrebi za univerzalnim sintezama koje su pružale monističko objašnjenje fenomena života društva Ovo je odvelo postkontovski sociološki pozitivizam do svođenja celokupne društvene stvarnosti na one eksternalizacije koje su dostupne čulnoj percepciji. Društvo je, na taj način, samo kombinacija

56

„društvenih snaga", dok se svi ostali elementi koji prodiru u te snage, i koje ih vode jednostavno ignorišu. Očigledno je da je sociološki pozitivizam ovim u znatnoj meri osiromašio društvenu stvarnost. Njegova ljubav prema slabom razumevanju stvarnosti odvela ga je do isključenja iz oblasti svog interesovanja onih fundamentalnih sektora društvene stvarnosti kao što su stvarnost prava, moralnost, religija itd. Sociološki pozitivizam time je postao društveni naturalizam kojim se problemi -sociologije svode na one koji su osobeni za mehaniku, teoriju energije, geografiju, demografiju i, konačno, biologiju, a sve u trostrukoj formi antropo-rasizma, društvenog darvinizma i organicizma.56 Među ovim strujama možda je samo organicizam ponešto uzeo u obzir probleme društvene regulacije, uključujući i pravo. Ovo je naznačeno u delirna Herberta Spensera i Šeflea, što se može objasniti uticajem, u biološkom organicizmu, starijih elemenata „duhovnog organicizma" čija je osnovica metafizička (Krauze, Arens). Biološki organicizam bio je taj koji je prvi inspirisao etnografska istraživanja u oblasti prava. Međutim, njegove arbitrerne premise isključivale su svako objektivno proučavanje specifičnosti društvene stvarnosti, a isto tako i uloge koju u njoj igra pravo. Društveni psihologizam57 koji je savladao predrasudu naturalizma i mehanizma ( doktrina po kojoj se ljudska akcija može objasniti čisto fizičkim terminima — bilo mehaničkim bilo biološkim, — prim. prev.) zahvaljujući delima Lestera Varda Dinamička sociologija ( Lester Ward, Dynamic Sociology, 1883) , Psihički činioci civilizacije ( The Psychic Facfors of Civilization, 1897 ), Čista sociologija — u dve knjige ( Pure Sociology, 1908), Gabrijela Tarda ( vidi dalje ) i I. M. Baldvina — Društveno i etičko tumačenje ( Social and Ethical Inierpretation, 1897) — ipak nije shvatio kako da razluči psihološki aspekt društvenog života ( kolektivna psihologija ) od individualne psihologije, niti kako da izbegne uski subjektivizam u tumačenju psihološkog života, a ni kako da prikaže specifičnu ulogu prava u strukturi društva. Istina je da je Tard ( vidi niže ), i sam pravnik, u svojim radovima u oblasti krirninologije postao jedan od najznačajnijih preteča sociologije prava. Takođe je istina da je Baldvin priznao ulogu pravnog i etičkog regulisanja, dok Vard, sa svoje strane, nije pridavao nikakvu važnost pravu, uočavajući u njemu samo arbitrerne izume. Ovo, ipak, nije odlučujući prikaz u ime psihološke sociologije. U stvari, kao što je naglasio R. Paund u svojoj značajnoj programskoj studiji Oblast i svrha sociološke jurisprudencije ( The Scope and Purpose of Sociological Jurisprudence ),58 teoretičari prava u svom naporu da konstruišu „pravne sociologije" ili, bar, teorije prava zasnovane na sociološkim temeljima, stigli su čak do toga da sociološke teorije koriste kako bi porekli stvarnost prava. Primeri u tom smislu mogu biti primena mehaničke sociologije od strane L. Gumplovica ( L. Gumplowicz, Die soziologische Staatsidee — Sociološka ideja o državi, 1902 ) i korišćenje društvenog darvinizma u radu Vakaroa ( Vaecaro, Les Bases sociologiques du Droit et de l'Etat, 1893 ) Sociološke osnove prava i države. Po nama, nema sumnje da ovi autori, uključujući čak i Tarda ( o kome će biti reči kasnije ), nisu u pravu pronašli društvenu stvarnost prava zahvaljujući njihovim sociologijama, već su „uvezli" pravo na osnovu svojih nezavisnih pravnih studija. Da bismo zaključili ovaj sažeti prikaz tendencija u sociologiji koje nisu bile povoljne za razvoj sociologije prava, potrebno je spomenuti i dve druge novije tendencije — nemački
56

Teorija po kojoj vitalne aktivnosti nastaju ne od bilo kog posebnog dela organizma, već od njegovog autonomnog sastava. — Prim. prev 57 Psihologizam — pravac koji pridaje primarnu važnost psihološkom aspektu — Prim, prev. 58 Harvard Law Rev, 1912, knj. 12.

57

sociološki formalizam i američki biheviorizam. Sociološki formalizam, čiji su glavni predstavnici Georg ZimeI (Georg Simmei Soziologie — Sociologija, 1908) i L. fon Vize (L. von Wiese, System der allgemeinen Soziologie — Sistem opšte sociologije, u dve knjige, 1926, 1933, u prevodu na engleski Hauarda Bekera, 1932), ograničava celokupno proučavanje sociologije isključivo na „čiste forme međuljudskih odnosa". Ne uzima se uopšte u obzir nikakva kulturna i duhovna sadržina tih formi, kao što šu pravo, moralnost, religija, znanje i estetika, a takođe ni materijalna osnovica društva, bilo demografska, geografska, instrumentalna, ekonomska, ili koja druga. Prema pristalicama te koncepcije, početi sa izučavanjem ne samo jednostavne apstraktne forme „socijacije", već i ukupnosti konkretnih društvenih manifestacija, znači raskinuti sa sociologijom u drugim društvenim naukama ili u istoriji. Sociologija tako gubi svoj posebni predmet; ne može stoga biti nikakvog uzajamnog odnosa sociologije i posebnih društvenih nauka! Ako je ovaj pravac bio zaslužan za odbacivanje prvobitnog nastojanja sociologije da ukine sve posebne društvene nauke, i ako se njime favorizovalo izučavanje tipova socijacija i grupisanja, on je, time što je sociologiju učinio potpuno sterilnom, platio suviše veliku cenu za svoje ciljeve. Ta koncepcija nije ništa drugo do apstraktni i antiistorijski racionalizam, kombinovan sa nominalističkom predrasudom o društvenoj stvarnosti.59 U svojim metodološkim razmatranjima formalisti su zaboravili da su predmet i metod jedne nauke različite stvari i da se jedan jedinstveni društveni predmet — društvena stvarnost — može izučavati različitim metodama: tipološki (sociologija),, kroz pojedinačno posmatranje (istorija), normativno i tehnički (jurisprudencija,itd.). Nadalje, formalističku sociologiju, koja je ogradila celokupnu sociologiju od kulture i duhovnog života ( sociologija znanja, religija, pravo; itd. ), za koji je osoben puni razvoj, s pravom je odbacila većina savremenih sociologa, Biheviorizam je u početku bio samo veoma sporna primena na psihologiju čisto biogenetske teorije uslovnih refleksa ruskog filozofa Pavlova. Cilj se svodio na eliminisanje specifičnosti ljudskog ponašanja, za razliku od ponašanja životinja ( Džon Votson, Psihologija prema shvatanju bihevioriste — John B. Watson, Psychology from the Standpoint of a Behaviourist, 1914). Kasnije je taj pravac prihvatio čitav niz američkih autora, koji su nastojali da rese probleme socijalne psihologije i sociologije. Socijalni biheviorizam, u užem smislu, poduhvatio se da svede celokupan društveni život na fizičko-psihološke reflekse, Shvaćene kao odgovorni spoljni podsticaji. Da bi bio dosledan, taj pravac nije mogao izbeći uski krug spoljnih podsticaja i refleksnih odgovora. No, pošto na toj osnovi u sferi čovekovog ponašanja nisu uopšte moguće ni komunikacije ni povezivanja, a još manje dublje unije, čak su i najradikalniji bihevioristi ( na primer, Flojd Olport, Rid Bejn i Džordž Landberg ) bili prinuđeni da uvedu, s jedne strane, koncept „društvenih podsticaja" ( unutrašnja sredina ) i, s druge, ,,reflektivnih odgovora", što je rezultiralo u reflektivno ponašanje.60 Sada se usled koncepcije reflektivnih odgovora i reflektivnog ponašanja ponovo uvodi problem svesti i komunikacije svesti. Posledica je, međutim, ponovno javljanje svih onih problema koje je biheviorizam želeo da eliminiše. Što se tiče „društvenih podsticaja", taj termin, sam po sebi, uistinu dovodi do začaranog kruga, jer se
59

Uporedi u vezi sa kritikom sociološkog formalizma moj rad Ogledi o sociologiji ( Essais de Sociologie, 1938 ) i P. Sorokinovu studiju Savremene sociološke teorije ( Contemporary Sociological Theories, 1928 ) 488-513.. 60 Vidi F. Allport, Social Psychology, 1924, 148 i dalje; Read Bain, Trends in American Sociological Theory, 107 i dalje, u: Trends in American Sociology, 1929; J. E. Marney, Trends in Social Psychology, 134 i dalje; G. Lundberg, Foundations of Sociology, 1939, 221 i dalje.

58

njime pretpostavlja kao poznato ono što su bihevioristi predlagali da objasne fiziološki i naturalistički — a to je krajnje složena struktura društvene i mentalne stvarnosti.61 Ovo je frapantno potvrđeno činjenicom da su radovi najradikalnijih biheviorista prepuni promišljanja o „društvenim obrascima i simbolima".62 Kao da bi simboli, čak i kad su sasvim nepotrebno svedeni na proste znake ili izraze, bili mogući i efektni bez razumevanja njihovog unutrašnjeg značenja i bez „uvida u njihovu suštinu"! U svetlosti svih ovih unutrašnjih protivrečnosti i sve ove nesposobnosti da se dosledno prati polazna tačka, ne čudi što se među najumerenijim bihevioristima ( i, još više, kod prilično velikog broja sociologa i psihologa koji su usvojili deo biheviorističke terminologije zato stoje to u modi ) sve, u krajnjoj liniji, svodi na oveštali zaključak, odavno popularan kod većine studenata. On se, kako s razlogom naglašava Florijan Znanjecki, sastoji isključivo u zahtevu da se „ljudske akcije i njihove promene, kao empirički podaci, moraju izučavati u duhu naučne objektivnosti".63 Time se isključuje metod subjektivnog samoispitivanja kojim opservator zarnenjuje mentalitet opserviranog. Time se, ipak, ni na koji način ne isključuje metod interpretativnog saznavanja i uvida u unutrašnje značenje opserviranog ponašanja pojedinca i kolektiva.64 I dok je koncepcija bihevioriste čisto i jednostavno vraćanje na društveni naturalizam zasnovan na fiziologiji, što nije donelo ništa novo, istovremeno je i izazvala potpunu konfuziju oko uloge regulacije, pravila, vrednosti i ideja — ukratko, duhovnog elementa — u društvenom životu. Njome su svi ti konstitutivni elementi društvene stvarnosti transformisani u „podsticaje" koji deluju više ili manje mehanički. Ta koncepcija je tako postala prepreka razvoju sociologije prava, a i svake preciznije teorije „društvene kontrole", a, šire uzev, i ukupnog sociološkog izučavanja nematerijalnih aspekata kulture, to jest, viših društvenih vrednosti".65 V Dž. Samnerova koncepcija „tradicionalnog ponašanja i običaja ljudi".kao jednog od najfundamentalnijih predmeta sociološkog izučavanja, može se smatrati prvim korakom u pristupu problemima sociologije prava i morala. U svoja dva rada — Tradicionalni narodni život — studija o sociološkom značaju uobičajene prakse, ponašanja, običaja i morala ( W. G. Sumner ) ( Folkways, A Study of Sociological Importance of Usages, Manners, Customs and Morals, 1906) i Nauka o društvu ( The Science of Society, 1927, u četiri knjige, uz saradnju sa A.
61

Potrebno je zapaziti da je načelo biheviortsta o „društvenoj stimulaciji" protivrečno u još jednom smislu. Njihove premise teraju ih ka krajnje individualističkom nominalizmu, ako ne i ka fiziološkom solipsizmu ( ekstremni oblik skepticizma kojim se poriče mogućnost bilo kakvog saznanja izuzev onog zasnovanog na sopstvenoj egzistenciji. — Prim. prev. ). U tom smislu, potpuna negacija stvarnosti grupa i kolektivnog ponašanja grupa je, prema F. Olportu ( F. Allport, Institutional Behaviour, 1933,238 i dalje ), mnogo doslednija nego priznavanje njihove realnosti kod Dž. Landberga (op. cit., 163 i dalje ). 62 Radovi Landberga (op. cit., 9 i dalje, 195 i dalje, 253 i dalje, 311 i dalje, 399 i dalje; kao i Istraživanje društva ( Social Research, 1929, 14 i dalje ), posebno su karakteristični. On upotrebljava i zloupotrebljava termin „simbol" kako bi sakrio protivrečnosti svoje argumentacije, 63 Social Actions, 1938, 17 i dalje; 52-53. 64 Treba primetiti da su u Francuskoj sociolozi koji su najviše privrženi objektivnim metodama - Emil Dirkem i Lisjen Levi-Bril — konačno priznali potrebu proučavanja unutrašnjeg značenja ljudskog ponašanja. Dirkem je u svom poslednjem delu insistirao na ulozi vrednosti i ideala u društvenoj stvarnosti, a Levi-Bril se posvetio istraživanju primitivnog mentaliteta ( uporedi sa ovim moje studije Eseji o sociologiji i Teorijski moral i nauka o običajima ( Essais de sociologie, 1938; Morale theorique et Science des Moeurs, 1937 ). 65 Vidi C. A. Ellwood, Methods in Sociology (1933). O opštoj kritici biheviorizma vidi str 46-56, kao i predgovor, str. VII i dalje, i str. 43 i dalje i 519 i dalje — u radovima R. M. Makajvera Društvo, njegova struktura i promene i Da li je sociologija prirodna nauka? ( Society, its Structure, and Changes, 1931; Is Sociology a Natural Science?, 1931), u izdanju Američkog sociološkog društva.

59

G. Kelerom — Keller ), Samner je utvrdio da se nesvodljivi karakter društvene stvarnosti u odnosu na pojedinca i na uzajamne odnose pojedinaca najuočljivije ispoljava u regulisanju ponašanja kroz „tradicionalno ponašanje ljudi i običaje. To tradicionalno ponašanje na početku se nameće nesvesno i anonimno. Ono predstavlja navike i običaje društva...; potom se te tradicionalne navike pretapaju u regulativne i imperativne norme za generacije koje dolaze. I dok su na snazi, na veoma intenzivan način upravljaju individualnim i društvenim poduhvatima. Te navike, tradicionalno ponašanje i običaji stoga nisu svesno i voljno delo ljudi". Regulativni i imperativni karakter tradicionalnog narodnog ponašanja i običaja, koncentrisan je u „mores“, „uključujući i zaključak da su oni usmereni ka dobrobiti društva i na primenu prinude prema pojedincu kako bi ih se pridržavao, iako ih ne usklađuje bilo koja vlast". „Institucije i zakoni stvaraju se iz običaja. Institucija sastoji se od koncepta ( ideje ) i strukture". „Institucije koje se razvijaju, kao što su svojina, brak, religija, moraju se razlikovati od zvanično stvorenih" — kao što je pravo, konkretna prava nalazila su se u običajima pre nego što su stigla u pravo, čime se formirao jedan regulativni sistem, bez obzira je li dobro organizovan ili nije". „Nemoguće je povući oštru liniju razdvajanja između običaja i zakona. Razlika je u obliku sankcija, koje su u sferi prava racionalnije i organizovanije". Samner snažno podvlači značaj uloge „društvene regulacije" koja je jedna od „potreba života" društva, „neophodna za njegovo održavanje". Njegove polazne postavke i metodi ne dozvoljavaju mu, međutim, da dođe do bilo kakve preciznije diferencijacije između jednostavnog pritiska društva, tehničke regulacije ili, konačno, same kulturne regulacije, a ni do preciznog razlikovanja u okviru ove poslednje između regulisanja putem prava, morala, religije ili estetike. Samner počinje sa premisama koje su, s jedne strane, utilitarne, a s druge evolucionističke. To mu onemogućava da, uprkos stalnih napora, načini razliku između kulturnih vrednosti i obrazaca, s jedne strane, i tehničkih navika i obrazaca, s druge. On je, čak, onemogućen i da u tehničkim, moralnim i pravnim običajima vidi bilo šta drugo do faze u neprestanoj evoluciji koju je sam iskonstruisao. Jedina distinkcija nađena je u rastućoj snazi sankcije, i to zahvaljujući pojačanoj rutini. On ne uviđa da različiti tradicionalni narodni običaji dolaze u sukob kao celovita načela, isključujući uzajamni kontinuitet, ili da karakter sankcija nije dovoljan za razumevanje unutrašnje slrukture regulacije koju one obezbeđuju. Moramo dodati da se Samnerovom koncepcijom celokupni moralni i pravni život veštački svodi na porodicu i običaj — kako on kaže: na „inerciju i rigidnost", čime se sprečavaju elementi spontane inovacije, kolektivne kreativnosti, pobune ili izmene i dopune. Pored toga, Samner eliminiše iz etosa svaki element „telosa", duhovnih vrednosti, ideala, i tvrdi da su „običaji, sa svojim autoritetom činjenice, jedini kriteriji pravičnog i nepravičnog“. Na taj način, prinuđeni smo da zaključimo kako su napori Samnera i njegove škole da pomognu sociologiji da obuhvati proučavanje društvene stvarnosti prava i morala propali. Samnerove koncepcije uspešno je kritikovao F. H. Gidings. Ovaj sociolog pokazao je da se u pomenutom Samnerovom radu nije uspelo sa razdvajanjem ,,razumno relevantnih i razumno nerelevantnih obrazaca ponašanja" povezanih sa „društvenim telesisom" („telesis" — svrhovito korišćenje rodnih i društvenih procesa, — prim. prev.). Ta kritika izložena je u njegovom radu Naučno istraživanje ljudskog društva (Sumner) (The Scientific Study of Human Society, 1924, str. 24, i dalje, 143, i dalje, str. 29, i dalje). Prema Gidingsu, među ,,običajima" u ovom drugom smislu, potrebno je činiti razliku između običaja prožetih moralnim vrednostima i

60

„temistes" ( pravedni običaji, termin skovan po imenu grčke boginje pravde Temis, — prim. prev ), to jest, običaja koji su više vezani za pravdu. Konačno, ovaj autor naglašava da se „tradicionalno narodno ponašanje i običaji", sa svojim raznovrsnim značenjima moraju porediti sa „državnim tradicionalnim navikama" pri čemu je od značaja i neprekidna tenzija između ta dva fenomena, kao posledica njihove različitosti ( str. 190, i dalje ). Na taj način, Gidingsova kritika srušila je evolucionističku i utilitarnu harmoniju Samnerovih konstrukcija, pokazujući nemogućnost da se na toj osnovi dođe do sociologije prava i moralnosti. To isto se može reći i za rad E. Vestermarka Poreklo i razvoj moralnih ideja, u dve knjige ( E. Westermarckt The Origin and Growth of Moral Ideas, 1907 ). Međutim, naglašeni psihološki subjektivizam sprečava Vestermarka da pronađe tačno mesto sociologiji prava i moralnosti u sociologiji, jer ih on ne razlikuje od etnografije i socijalne psihologije. Mnogo značajnije za proširenje sociologije, u smislu koji nas interesuje, bilo je uvođenje teorije o „društvenoj kontroli" u američku sociologiju. Pošto je njen autor E. A. Ros formulisao njene temelje u nizu članaka objavljenih u Američkom časopisu za sociologiju ( American Journal of Sociology, 1896-8 ) i u knjizi Društvena kontrola — o temelju poretka ( Ross ) ( Social Control, A Survev of the Foundation of Order, 1901 ), taj problem postao je jedan od glavnih predmeta interesovanja američke sociologije, inspirišući veoma značajnu literaturu. Polazna tačka Rosovih koncepcija bile su dve glavne teze. Prva se odnosila na razlikovanje između „društvenih uticaja" („neposredni psihološki pritisak, stimulacija ih sugeriranje društva u odnosu na pojedinca, kao manifestacija društvenih sila") i „društvene kontrole kao regulativne institucije", kao i „argumenata koji se nameću" i koji su „predviđeni za suzbijanje neželjenog ponašanja i ohrabrivanje željenog ponašanja". Druga se odnosila na ideju da „poredak“ u društvenom životu nije instinktivan ni spontan, već se oslanja na društvenu kontrolu, čiji je i proizvod. Kako društvo nije moguće bez poretka, društvena kontrola je neophodni konstitutivni element društvene stvarnosti. U prilog druge Rosove teze navode se dva argumenta nejednake vrednosti. Sasvim je opravdano njegovo insistiranje na rrmogostrukosti nesvodljivih sukoba u društvenom životu, koji se samo privremeno mogu stabilizovati, i to uvek novim primenama društvene kontrole. Sasvim je, međutim, sporno njegovo tumačenje „društvenog", u radikalno nominalističkom smislu, po kome je tu reč o skupu izolovanih pojedinaca, pa čak i o nekoj vrsti fikcije, s tim što jedina povezanost među pojedincima potiče od društvene kontrole. Osnovica i izvori te kontrole uporno se ne uzimaju u obzir. Među raznim tipovima društvene kontrole, pravo je za Rosa „ugaoni kamen zgrade poretka i najspecijalizovanija i najsavršenija mašina kontrole koju primenjuje društvo", integrisanja prava u opšti korpus društvene kontrole omogućava proučavanje njegovog funkcionalnog odnosa prema konkretnim društvenim situacijama, čime se favorizuje razvoj sociologije prava. Za ovu drugu, „pravo i imperativi, u stvari, nisu ni jednoobrazni ni nepromenljivi, već se prilagođavaju situaciji u kojoj se dato društvo može naći". Čak i značaj prava, u poređenju sa drugim tipovima društvene kontrole (moralnost, religija, umetnost, obrazovanje, itd.) može varirati u zavisnosti od tipa društva. Ove Rosove ideje uspesno je razvio najveći američki sociolog prava Rosko Paund, kome je Ros posvetio svoja Načela sociologije ( Roscoe Pound ) (Principles of Sociology, 1902) i koji, sa svoje strane, neprestano naglašava svoje prihvatanje Rosovog opšteg načela društvene kontrole ( vidi dalje ).

61

Uprkos svim ovim obećanjima Rosove teorije društvene kontrole, međutim, ona se nije pokazala kao dovoljna osnovica delotvorne reformacije sociologije kojom bi bio omogućen razvoj sociologije prava. Prvo, oštro razlikovanje između „uticaja društvenih snaga" i društvene kontrole koja podrazumeva regulisanje, u velikoj meri je oslabljeno, ako ne i sasvim ukinuto usled konfuzije u autorovoj analizi (a) „vrsta kontrole", (b) „sredstava (ili metoda) kontrole" i (c) „organa kontrole". Ako uzmemo u obzir činjenicu da su razlike među vrstama kontrole ( pravo, moral, religija, itd. ), razlike između vrednosti koje su njen predmet, kao i između njihovih strukturalnih značenja, i da za ostvarivanje specifičnog regulisanja svaka vrsta kontrole može koristiti najraznovrsnije metode ( ili sredstva kao što su uticaji, stimulacije i dr. ), shvatićemo da identifikovanje vrsta kontrole znači uništavanje osnovice čitave koncepcije. Tako je Ros naveden da u društvenu kontrolu uključi one stvari kojima se u početku suprotstavljao ( pritisak, sugestiju, iluziju, javno mnjenje, naviku, prestiž, itd. ) i to zato što je propustio da zapazi kako svaka vrstadruštvene kontrole može koristiti nabrojana sredstva u svojim akcijama, i to u različitom pravcu ili u različitim kombinacijama. Sledstveno tome, on namerno briše sve linije oštrog razgraničenja između problema društvene kontrole i problema kolektivne psihologije, Što je u kasnijim raspravama dovelo do takvog širenja pojma ove kontrole da je on izgubio svako preciznije značenje. Mnogi autori su potom taj pojam asimilovali sa opštim psihološkim opisom „društvenih podsticaja“.66 Izjednačavanje vrsta kontrole sa organima kontrole nije bilo rnanje nesrećno. U stvari, organi kontrole su različite društvene strukture ( na primer, oblici socijacije, grupa, blokova grupa ih sveobuhvatnih društava ) koje, svaka za sebe, mogu istovremeno poslužiti kao podrške nekolikim vrstama kontrole i koje se, kao takve, odnose na njihove sopstvene pripadnike. Problemi odnosa društvene kontrole i različitih tipova grupisanja u okviru sveobuhvatnog društva u potpunosti izmiču Rosovoj pažnji. To je možda zato što mu njegovo radikalno shvatanje nije dozvolilo da razume stvarnost kolektivnih entiteta i njihovih specifičnih poredaka. On je vezivao različite vrste društvene kontrole samo za sveobuhvatna društva, smatrajući da je poredak stvoren tom kontrolom jedan jedinstveni fenomen — kao da je poredak neko apsolutno a ne relativno načelo i kao da u svakom društvu ne postoje nerazrešljivi pluralizam poredaka i odgovarajućih organa kontrole! Za Rosa je postojao samo jedan način obeležavanja preciznijih kontura njegove teorije društvene kontrole. Pošto se jasno razgraniče vrste, sredstva i organi kontrole, to se postiže povezivanjem vrsta kontrole sa kolektivnim duhovnim vrednostima koje ih irispirišu i koje ih čine autentičnim telima normativnog regulisanja. Ros je, u stvari, za izvesne tipove društvene kontrole predvideo ovaj put, pozivajući se na njihovu vezu sa „društvenim idealima i vrednovanjima". Međutim, On ne samo što nije insistirao na toj vezi već ju je sasvim isključio iz drugih tipova društvene kontrole i, posebno, iz prava ( Društvena kontrola, str. 411, i dalje, i Načela sociologije, str. 423-430 ), transformišući tako i pravo u čistu tehniku. Među nastavljačirna Rosove teorije sociologije prava, S. A. Elvud je van sumnje najviše nastojao da definiše i ograniči pojam društvene kontrole, demonstrirajući njenu neophodnu vezu sa idealnim i duhovnim elementima koji čine konstitutivna načela same
66

Najrazrađemja doktrina u tom pravcu je ona L. L. Bernarda, izložena u radu Uvod u socijalnu psihologiju, 1926, gl. XXXV - XXXVI, ( Introduction to Social Psychology ) kao i u radu Sociološki aspekti društvene kontrole ( Social Control in its Sociological Aspects, 1939 ).

62

društvene stvarnosti. Inspirisan duhovnim racionalizmom koji je bio osnovica socijalnog evolucionizma engleskog sociologa L. T. Hobhausa67, Elvud je insistirao na ideji da se kontrola oslanja na „socijalni idealizam" u ostvarivanju „duhovne strane društvenog života" koji se ispoljava u „višim kulturnim vrednostima, idejama i idealima" kroz uređivanje ponašanja. Za Elvuda se, štaviše, vrste kontrole svode na one koje doprinose stvaranju društvenog poretka u striktnom značenju tog izraza, to jest društvenog morala, prava, religije i obrazovanja. U isto vreme Elvud veruje u neprestano progresivno kretanje u životu društva — ka sve većoj spiritualizaciji i racionalizaciji, kombinovanim sa sve svesnijom, usavršenijom i delotvornijom društvenom kontrolom.68 I pored Elvudovih zasluga u obradi povezanosti problema društvene kontrole sa problemom duhovnih vrednosti u konstituisanju i akciji društvene stvarnosti, njegov način izlaganja i formulisanja ove ideje izaziva ozbiljne prigovore. Nisu, naime, ovde jednostavno u pitanju implikacije, inače sasvim kontroverzne ideje društvenog progresa, za koji su relevantni raznorodni sudovi o stvarnosti i raznolika vrednovanja, niti njegovo verovanje u neprestanu evoluciju što sociolozi sve više i više odbacuju. Važnija je činjenica da Elvud, umesto da proučava funkcionalne odnose između duhovnog života ( koji, štaviše, ne moraju uvek biti racionalni, što će reći intelektualni ) i raznovrsnih manifestacija društvene stvarnosti, tretira „duhovno" kao sasvim zasebnu i nepromenljivu oblast na način osoben za apstraktni i dogmatski idealizam. Tako, on podvrgava sociologiju isključivo svojoj sopstvenoj filozofiji, vraćajući se na trag jednog čistog ideološkog metoda, kojim isključuje svaku relativnost i čitavo mnoštvo simboličkih aspekata, značenja i duhovnih vrednosti, u njihovim uzajamnim odnosima sa društvenom stvarnošću. Svojim idealističkim dogmatizmom on, na taj način, nevoljno kompromituje nezamenljivu ideju sociologije duha koja, po njemu, dobija oblik povratka na staru vrstu socijalne filozofije kojom se društveni ideal meša sa „prirodom društva". Izuzetno značajan doprinos rešavanju problema društvene kontrole i onih vezanih za sociologiju ljudskog duha pružio je S. H. Kuli u svojim dobro poznatim delima. Tek u svojoj poslednjoj knjizi — Društveni progres ( G H. Cooley, Social Progress, 1918 ) on je izričito upotrebio izraz „društvena kontrola", ali gaje od samog početka obuzimao problem povezan sa strukturom društvene stvarnosti. Obradio gaje u delu Ljudska priroda i društveni poredak ( Human Nature and Social Order, 1902 ), a naročito u radu Društvena organizacija ( Social Organization, 1909). Nasuprot Rosovom „nominalizmu" i Elvudovom stavu koji je imao karakter kompromisa, Kuli zauzima oštro „realističku" poziciju kad je reč o društvenim entitetima. On insistira na nesvođljivosti „društvene celine" jer se ona ne može razlagati na delove, kao i na suštinskoj specifičnosti društvene stvarnosti. Ta specifičnost sastoji se, u stvari, u činjenici da su „pojedinačno biće" i „društveno jedinstvo" samo apstraktni aspekti „organske i žive ceiine uma", koja je u procesu neprekidnog stvaranja. Ova „kreativnost živog uma" u kojoj su samosvest i društvena svest blizanci, omogućuje stvaranje društvenih ideala i skale vrednosti, simbola i standarda, koji su u isto vreme proizvodi i proizvođači društvene stvarnosti. Duhovni život koji se, kao suštinski element društvene stvarnosti, ispoljava podjednako u vidu ,,mi" i u vidu , ja",
67

Moral u evoluciji ( Morals in Evolution, 1906) , Um u evoluciji ( Mind in Evolution, 1918 ), Racionalno dobro ( The Rational Good, 1921), Elementi društvene pravde ( The Elements of Social Justice, 1922 ). 68 The Social Problem (1915, 2. izd. 1924), 21-48, 92, 115, 191-199, 207, The Psychology of Human Society, 1925, 390-468; Methods in Sociology, 1933, 21 i dalje, 129—214; Vidi i njegov stimulativni članak Sociološki temelj prava, u: Green Bag, sv. 22, 1910.

63

neprestano sam sebe prevazilazi. Prema Kuliju, taj proces vodi jednoj istovetnosti „između moralne i društvene ceiine", za razliku od „čulnog" i ideala dobrog i pravičnog koji su, sami po sebi, „stvaralačka društvena celina". Društvena kontrola čije je regulisanje usmeravano društvenom skalom vrednosti i idealima, predstavlja, prema tome, proces suštinski osoben za samostvaranje društva. Tu je reč o „samokontroli" od strane društva koja nije nametnuta pojedincima jer se oni ne mogu izolovati od „društvenog uma", već o samoj toj živoj celini koja samu sebe kontroliše. Ta kontrola manifestuje se u sveobuhvatnim društvima, kao i u posebnim grupama, otkrivajući tako mnogostrukost organa koji koegzistiraju u svakom domenu kontrole. Ovim shvatanjem, tako različitim i, čak, suprotstavljenim Rosovom, uvodi se u ideal društvene kontrole načelo dinamičke spontanosti. To omogućuje Kuliju da u raspravu uvede činjenicu da se društvena kontrola ne postiže samo pravilima i standardima, kao i da podvuče razliku između nesvesne ( ili implicitne ) društvene kontrole i racionalne ( institucionalizovane ) kontrole, zasnovane na kristalizovanim standardima. Ove značajne distinkcije koje su prihvatili mnogi sociolozi, poneki dodajući i nove ( kao ona između organizovane i neorganizovane, formalne i neformalne kontrole, itd. ), nesumnjivo imaju veliku vrednost. Ne ugrožavajući ni na koji način diferencijaciju u duhovnim vrednostima, one, naime, dopuštaju opisivanje regulativne funkcije religije, morala, prava, itd., i to na više nivoa — što je stanovište koje igra značajnu ulogu u savremenoj sociologiji prava. Ako su, međutim, Kulijeva shvatanja uspela u produbljavanju problema društvene kontrole i otvaranju puta u izučavanje funkcionalnih odnosa ili duhovnih značenja i različitih manifestacija društvenog života, njihova opšta sociološka osnovica ostala je ipak u velikoj meri da visi u vazduhu. Potpuno odsustvo jasnoće u Kulijevim analizama izazavalo je mnoge kritike; njegovo osnovno kolebanje između uvažavanja duhovnih vrednosti kao jednostavnih, jednostranih proizvoda društvenog života, i dogmatske idealizacije samog tog života, shvaćenog kao ideal69 — što je slabost pokrivena nedostatkom preciznosti, kao i neodređeno poluvitalističko ( vitalizam — filozofska doktrina po kojoj se fenomeni života ne mogu objasniti čisto mehaničkim terminima, jer u njima postoji nešto nematerijalno što razlikuje žive od neživih stvari — prim. prev. ) i polumistično shvatanje stvaralaštva,70 sprečili su Kulija da reši problem sociologije ljudskog duha koji je, inače, osetio. Većina sociologa koji su pošle Kulija obrađivali pitanje društvene kontrole, umesto da produbi njegovu analizu, došla je do eklektičkih teorija, kombinujući ih sa Rosovim i Samnerovim stavovima,71 čime su samo doprineli povećanju konfuzije oko ovog značajnog problema. Kulijeve opšte koncepcije u nekoliko aspekata potsećaju na koncepcije velikog majstora francuske sociologije Dirkema, koji je obrađivao ta ista pitanja na veoma detaljan način, iako je pri tom koristio drugačiju terminologiju. S druge strane, veliki nemački sociolog Maks Veber je, svojom reformom sociološkog metoda, sa posebno logičkom preciznošću, postavio centralni problem sociologije duhovnih značenja. Pošto su ova dvojica kontinentalnih sociologa istovremeno doprinela naročito osnivanju sociologije prava kao odeljka sociologije, i pošto se
69 70

Vidi T. V. Smith, Beyond Conscience, 1934 ( S druge strane svesti ), 110-132. Vidi S. M. Levin, C H. Cooley and the Concept of Creativeness ( C. H. Kuli i Koncepcija stvaralaštva ), u: Journal of Social Philosophy, 1941, 216-229. 71 Vidi, na pr. R. E. Park i K W. Burgess, Introduction to the Science of Sociologe, 1921, 785-864; Social Control, u: Zbirci radova, u izdanju Američkog sociološkog društva, sv. XII, 1917; E E. Lumleyt Meahs of Social Control ( Sredstva društvene kontrole), 1926, kao i Principles of Sociology ( Načela sociologije ), 1928, 48-505; takođe i P. H. Landis, Social Control ( Društvena kontrola ), 1939.

64

njihove doktrine i među sobom suprotstavljaju i dopunjuju, razmotrićemo nešto detaljnije njihova gledišta. Emil Dirkem ( Emile Durkheim, 1858 – 1917 ), transformisao Kontove koncepcije i istovremeno snažno odbacio svaku tendenciju nove nauke ka naturalizmu, formalizmu ili dogmatskoj metafizici, ogromno je doprineo aiirmisanju sociologije prava u okviru sociologije. On je produbio tezu o specifičnosti „društvenog" kad je odbio da prizna bilo kakvo objašnjenje društvenih fenomena koji se javljaju u „celini", izuzev u relacijama specifičnog karaktera te „celine" i kada je u daleku budućnost pomerio svako izučavanje opštih zakona razvoja društva. Kriteriji ove specifičnosti su, s jedne strane, „prethodno stvorene institucije" ( kolektivno ponašanje izraženo u organizacijama i uobičajenoj praksi ) koje vrše prinudu i pritiske i, s druge, kolektivni simboli, vrednosti, ideje i ideali, koji prožimaju društvenu stvarnost ( i koji su Dirkemu omogućili da definiše „načela društvenih fenomena kao sistema vrednosti) i, konačno, stanja kolektivne svesti, kolektivnih reprezentacija i aspiracija koje se ne mogu svesti na individualne svesti i koje služe kao osnovica svakoj manifestaciji svesnog života.72 1. Na površini društvene stvarnosti nalazi se geografska i demografska osnova društva, kao i građevine, kanali i komunikacije, alatke, hrana, proizvodi itd. Čitava ta materijalna osnova je, međutim, društvena samo ukoliko je duboko transformisana kolektivnom akcijom i ako je prožeta simbolima, idejama i wednostima koje joj pripisuje kolektivni um. 2. Ispod tog materijala ili, kako ga Dirkem naziva, ,,morfološke površine", nalaze se institucije ( ranije postojeći „načini rada" ) i kolektivna ponašanja, kristalizovana bilo u uobičajenoj praksi bilo u organizacijama, s tim što one prve vrše pritiske, dok su druge sredstva prinude, shvaćene u punom smislu. 3. Potom dolaze simboli, koji odgovaraju institucijama i služe kao objedinjujući znaci i sredstva; na primer, amblemi, zastave; sveti predmeti, obredi i dogme, tipični za potrebe religije; sankcije, procedure, statuti, zakoni, običaji, itd., tipični za pravne svrhe. 4. Pod simboličkim nivoom postoje kolektivne vrednosti, ideje i ideali koji se izražavaju simbolima i kojima se inspiriše kolektivno ponašanje. Te vrednosti i ideje, koje su istovremeno i proizvodi i proizvođači društvenog života, vode ka „slobodnim i najmanje kristalizovanim strujama" kolektivnog uma čiji su aspiracioni elementi. 5. Konačno, prodirerno u najdublji nivo društvene stvarnosti — u sama stanja kolektivnog uma ili kolektivnog predstavljanja, kolektivnog pamćenja, kolektivnih tendencija i aspiracija, kolektivnih volja i usplamtelosti, koje su delom nadiskustvene a delom nerazdvojne od individualnih svesti.73

72

De la Division du Travail social (O podeli društvenog rada), 1893, engl. prevod 1915 i 1933, Regles de la Methode sociologique (Pravila sociološkog metoda), 1894, engl prevod 1938; Le Suicide (Samoubistvo), 1897; Les formes elementaires de la Vie religieuse (1912, engl; izd. 1926); Philosophie et Sociologie, 1924 (Filozofija i sociologija), Moralno vaspitanje {Education morale, 1930). Među Dirkemovirn člancima najvažniji su: Determination du fait morale (1907), u: Bulletin de la Societe francaise de philosophie), kao i Jugements de realite et Jugements de valeur (1911), u: Revue de metaphysique et de Morale. Vidi kritičku analizu Dirkemovih ideja u mom radu Essais de Sociologie, 1938, str. 69, čč5, 279-306. 73 O kritici Dirkemove koncepcije o nadiskustvenom kod „kolektivne svesti", vidi u mom radu Essai de Sociologie.

65

Baš je analiza ovih dimenzija društvene stvarnosti, u čiji sastav ulazi nekoliko slojeva razne dubine, i odvela Dirkema do spoznaje o potrebi diferencijacije nekoliko posebnih i specijalizovanih grana sociologije: I. „Socijalna morfologija", koja izučava materijalnu površinu društva koja se može izračunati i izmeriti. II. „Socijalna fiziologija", koja izučava institucije, kolektivne simbole, vrednosti i ideje i koja obuhvata sociologiju religije, morala, znanja, prava, ekonomije, lingvistike i estetike. Ovaj deo sociologije, koji je Dirkem dosta nesrećno nazvao socijalnom psihologijom, mogao bi se bolje nazvati sociologija ljudskog duha, pošto su svi uobičajeni „načini rada" koji su predmet te grane usmeravani značajnim simbolima i orijentisani ka vrednostima i idejama. III. Kolektivna psihologija. IV. Opšta sociologija, koja izučava integraciju svih nivoa i aspekata društvene stvarnosti u ono što je Mos (Mauss), glavni Dirkemov nastavljač, nazvao „totalni društveni fenomeni"; u ovoj grani opisuju se tipovi grupa tih fenomena i tipova integralnih društava. Američka sociologija je poslednjih decenija ostvarila detaljniju specijalizaciju raznovrsnih socioloških disciplina, pa se u tom smislu govori i o čitavom mnoštvu od trideset.74 Neke distinkcije u tom smislu veoma su korisne, druge su, pak, ustanovljene prilično nasumice. Dirkem je načinio prvi pokušaj racionalne podele sociologije u specijalne discipline, iako taj pokušaj oči^edno nije i konačan ( vidi dalje" odeljak IV ovog Uvoda ). Dodeljujući, uz sociologiju etike, religije, itd., precizno mesto sociologiji prava u okviru sociologije ljudskog duha, koja se razlikuje od socijalne morfologije, kolektivne psihologije i opšte sociologije, Dirkem je dao novu orijentaciju kontinentalnoj sociologiji. On je u značajnoj meri, a i dublje i sistematičnije od američke teorije društvene kontrole, elirninisao prepreke koje su pred pravnu sociologiju stavili sociološki pozitivizam, naturalizam i formalizam. Moguće je, čak, reći da, posmatrana iz određenog ugla, celokupna Dirkemova sociologija, naročito u njenim počecima, ima izvesnu „pravom prožetu" tendenciju. On je, u stvari, suštinski kriterijum društvenog video u „prinudi", zapovednosti snabdevenoj sankcijom — što je bitna osobina prava, praćena naglašavanjem discipline i regularnosti iznad svega drugog, pa čak i u oblasti etike. U isto vreme smatrao je pravo „vidljivim simbolom" sveukupne „društvene solidarnosti", jedinstvenom polaznom tačkom svog izučavanja; pri tom je proklamovao daje „broj društvenih odnosa nužno srazmeran broju pravnih pravila koja ih određuju", i da se „opšti život društva ne može širiti bez pravnog života, istovremeno dopirući do istih granica i odnosa, čiji se svi suštinski varijeteti društvene solidarnosti nužno odražavaju u sferi prava". Uprkos ovog prilično naglašenog značaja pravnih simbola u izučavanju društvene stvarnosti, što se pripisuje Dirkemu, i što je omogućilo njegovoj sociologiji da na zgradi koju je podigla istakne natpis „zabranjen ulaz svakome ko nije pravnik'*, on, verujem, nije uspeo da ukloni, sve prepreke punom razumevanju između pravnika i sociologa. Za to postoji nekoliko razloga. Prvo, Dirkem nije odbacio agresivnu tendenciju sociologije kojom se poriče svako
74

Vidi, na pr., L. L. Bernard, The Fields of Sociology, u: The Fields and Methods of Sociology, 1934, str. 12 i dalje.

66

pravo na postojanje nezavisnim draštvenim mukama osnovanim pre sociologije. Po njemu, posebne sociološke grane trebalo je da zamene društvene nauke kao što su pravo, ekonomija, filologija, itd. Čak se i problemi episternologije mogu resiti samo „sociologijom znanja". Drugim rečima, Dirkem je u proučavanju društvenih fenomena priznavao samo sociološki metod. Po njemu bi naročito sociologija prava mogla zameniti nastavu koja se ostvaruje na pravnim fakultetima. Pri tom je zaboravio da se raznovrsni obrasci, simboli i, čak, ideje i vrednosti mogu izučavati jednim sistematskim metodom kojim se dolazi do njihovih usaglašenih okvira i verifikuju njihovi unutrašnji sadržaji oko osnove za integraciju u jednu celinu sa autonomnom vrednošću. Zaboravio je takođe da filozofija prava, s jedne strane, i jurisprudencija, s druge, sa svojim sistematskim i tehničkim metodima mogu mnogo pomoći sociologiji prava kao polazišta za njeno izučavanje. Drugi i odlučujući razlog delimičnog Dirkemovog neuspeha u naporima da konstituiše sociologiju prava leži u njegovoj koncepciji o simboličkoj sferi i o domenu vrednosti, ideja i ideala, ukratko, o „duhovnom" kao jednostranom proizvodu i projekciji kolektivne svesti". Na osnovu neosporne činjenice da se izvesni obrasci, simboli, ideje, ideali i vrednosti mogu ustanoviti i shvatiti samo kroz kolektivno, Dirkem je zaključio da je tu reč o epifenomenima „kolektivne svesti" ili, u najmanju ruku, o nečemu sasvim sličnom tome. Na taj način, suočio se sa alternativama kolektivnog subjektivizma ( na početku svoje karijere ) ili uzdizanja kolektivne svesti do visina nadvremenskog duha ( pri kraju karijere ), zaboravljajući da kolektivni duh može isto tako dobro postojati u duhovnom svetu ideja i vrednosti, ali se od njega može i okrenuti, čime u tom smislu ne postaje ni malo drugačiji od individualne svesti. Otuda i Dirkemova tendencija da filozofske probleme treba rešavati sociološkim analizama, tako da sociologija zameni ne samo autonomne društvene nauke već i epistemologiju, etiku i filozofiju prava „kolektivnom svešću", postajući tako metafizički entitet ili Duh. Očigledno je da jedna sociologija prava, zasnovana na ovakvim premisama prelazi granice pozitivne nauke i da se, zamenjujući filozofiju pravom, sukobljava sa svakom koncepcijom kojom se pravi razlika između postojanja i vrednosti, činjenice i norme. Istovremeno je ispravno upitati se da li je na toj osnovi moguće razlikovati pravne od etičkih ili religioznih institucija jer se takvom diferencijacijom pretpostavljaju razlike među simbolima kojima se usmeravaju različita ponašanja, kao i među vrednostima koje su inspiracija kod simbola — što je ranije bilo nemoguće ukoliko se oni posmatraju jedino kao jednostrani proizvodi ili manifestacije kolektivnog mentaliteta, a ne kao specifični sadržaji suprotstavljeni tom mentalitetu. Treći i poslednji razlog Dirkemovog neuspeha da eliminiše sve prepreke razvoju sociologije prava nalazio se u njegovoj tendenciji svođenja svih problema ove discipline na one koji se odnose na stvaranje pravnih institucija. Izjednačujući „arhaično" i „elementarno" i dopuštajući jedan razvojni kontinuitet u tranziciji kod društvenih tipova, Dirkem je došao do uverenja da izučavanje porekla pravnih, religioznih i etičkih institucija u arhaičnom društvu može poslužiti kao odlučujuće polazište za razumevanje takvih istih institucija u savremenom društvu. Na taj način, sva dostignuća Dirkemove škole vezana za pravnu sociologiju odnosila su se na oblasti genetike sociologije prava, i to u okviru jednog jedinog tipa društva: zaostalog društva. Međutim, oblast pravno-socioloških istraživanja je beskrajno šira. Sistematska sociologija prava, koja proučava odnose između „oblika društvenosti" i „vrsta prava", kombinujući ih i balansirajući u okviru svake grupe, i diferencijalna sociologija prava, koja proučava pravnu tipologiju posebnih

67

grupa i potpunih društava, moraju prethoditi genetičkoj sociologiji, koju je moguće primeniti samo u okviru jednog tipa potpunog društva. Poslednje prepreke doslednom razvoju sociologije prava koje su nastale u samoj sociologiji nestale su sa reformom sociološkog metoda koju je izvršio najznačajniji nemački sociolog — Maks Veber ( Max Weber, umro 1927 ).75 Celokupna sociologija, po Vebera, mora biti sociologija interpretativnog poimanja unutrašnjih značenja društvenih ponašanja ( verstehende Soziologie ). Metod sociologije može biti samo tipološki i sastoji se u izučavanju „idealnih kvalitativnih tipova", na primer, konstruisanje mentalnih predstava u skladu sa partikularizovanim i specifičnim bitnim značenjima koja služe kao polazišta, pružaju kvalitativni karakter društveriim tipovima i rigorozno se suprotstavljaju srednjim ishodima do kojih se dolazi jednostavnim induktivnim uopštavanjem, čiji kvantitativni karakter nema primenu u društvenoj stvarnosti koja je očigledno prožeta važnim značenjima: ciljevi, svrhe ( Wertrational ), emotivnovoljne vrednosti, itd. Rad sociologa prestaje sa istraživanjem subjektivnih značenja i sa izučavanjem verovatnoće, to jest, šansi društvenog ponašanja u skladu sa tim subjektivnim značenjima. Provera objektivnosti ovih značenja zadatak je filozofije, a njihova logička sistematizacija — dogmatsko-normativnih nauka, kao što su jurisprudencija ili teologija. Sledstveno tome, uzimajući značenja i, iznad svega, vrednosti kao svoja polazišta, sociologija se oslobodila ne samo vrednosnih sudova već i svake unapred prihvaćene hijerarhije vrednosti i rasprave o njihovoj objektivnoj važnosti. To je i značenje izraza Wertfreiheit, upotrebljenog u sociologiji koju je proklamovao Veber. No, u isto vreme, da bi izučavala i šanse delotvornih društvenih ponašanja u skladu sa njihovim bitnim značenjima, od suštinske je važnosti za sociologiju da koristi rezultate logičke sistematizacije tih značenja, čija važnost uopšte ne zavisi od šansi njihovog ostvarenja. S druge strane, subjektivna značenja koja služe kao uporišta u sociološkom istraživanju uopšte ne isključuju postojanje objektivnih značenja, već ih pretpostavljaju i, u samoj stvari, odražavaju i predstavljaju njihovu inspiraciju. Pošto se, istovremeno, svako objašnjenje uzroka u sociologiji može, prema Veberu, postići samo na osnovi prethodno postojećeg interpretativnog razumevanja značenja, što je jedino u stanju da pruži sredstva za konstruisanje okvira idealnih tipova u kojima je objašnjenje uzroka jedino mogućno, Veber odbacuje svako izučavanje porekla značenja i svaki napor za uspostavljanje veze između simbola, vrednosti ili samih kolektivnih ideala i društvene stvarnosti. To je razlog što je ambicija njegove sociologije daleko skromnija od one njegovih prethodnika. Njome se ne tvrdi da sociološki aspekt prava, etike, religije, itd. iscrpljuje fenomen. Suprotno tome, ona teži da sociologiju ljudskog duha učini jednostrano zavisnom od disciplina u kojima se sistematizuju idealna značenja, dok se sociologija ograničava na izučavanje posledica na delotvorna ponašanja koje potiču od sistema dogmi ili normi koje se kroz njih stvaraju. Uzmimo kao primer proceduru Maksa Vebera u oblasti sociologije religije, u kojoj su njegova istraživanja bila naročito plodna.76 On počinje podrobnom studijom dogmi kalvinističke, jevrejske, budističke i drugih teologija, kako bi ustanovio da su one izražene u stvarnom društvenom ponašanju i da utiču, pre svega, na ekonomsko ponašanje. Na isti način, prvo izučava razne „legitimne sisteme" koje su stvorili pravnici u rimskom, feudalnom i drugim
75

Uporedi među Veberovim radovima naročito Privreda i društvo ( Wirtschaft und Geselschaft ), 1922; Gesammelte Aufsatze zur Religionssoziologie, 1921, sv. I—III.
76

Gesammelte Aufsatze zur Religionssoziologie (tri knjige, 1921).

68

društvima, i nastavlja sa pitanjima kako se ti sistemi normi odražavaju u odgovarajućem društvenom ponašanju. Nije potrebno naglašavati činjenicu da tako shvaćena sociologija prava, daleko od toga da ugrožava jurisprudenciju i filozofiju prava, u stvari, pretpostavlja njihovo postojanje i čak im se s poštovanjem klanja, baš kao što sociologija religije poštuje i pretpostavlja postojanje teologije i filozofije religije. Skromnost je sigurno razuman stav za svaku nauku, a posebno za onu koja je, kao sociologija, otpočela sa neopravdano velikim zahtevima. U tom smislu možemo samo odati priznanje Veberu što je iz sociologije odstranio agresivnost i prihvatio legitimnost posebnih društvenih nauka koje su ustanovljene ranije, nastavljajući da održavaju svoju samostalnost Na taj način posebno je doprineo boljem razumevanju među sociolozima i pravnicima i saradnji između sociologije prava i jurisprudencije. Moramo se ipak zapitati nije li Veber, reagujući na svoje prethocinike, otišao predaleko u ustupcima dogmatsko-normativnim naukama. Iznad svega, moramo se upitati nije li pravna sociologija isuviše trpela od njegovog načina prihvatanja logičkih sistema pravnih normi koji, kako se može reći, vise u vazduhu, bez bilo kakve povezanosti sa živom stvarnošću prava, čiji su oni samo više ili manje rigidni simboli. U stvari, videli smo da, kako bi izbegla sterilnost, jurisprudencija zahteva sociologiju prava i to čak intenzivnije no što pravna sociologija zahteva jurisprudenciju. Proučavajući mogućnosti delotvornih društvenih ponašanja kojima se ostvaruju kruta pravna pravila, doneta unapred i razrađena u jedan logički sistem, Veber ne zapaža da ispod tih i takvih pravila postoje elastična i od hoc načela, ispod kojih, opet, ima živih kolektivnih verovanja koja pravu daju njegovu suštinsku delotvornost i ispoljavaju se kao „normativne činjenice",77 i kao spontani izvori pozitivnosti prava, njegove valjanosti, ili kao „izvori izvora", to jest, osnovica neprekidne dinamičnosti koja je suština samog života prava. U meri u kojoj veštački osiromašuje stvarnost prava, svodeći je isključivo na ponašanja podvrgnuta rigidnim i sistematizovanim pravilima, i veštački zarobljava pravno-sociološko istraživanje jednom posebnom pravnom tehnikom, Veberova sociologija prava pruža samo relativno znanje, tako da nije od neke velike pomoći jurisprudenciji. Ona se, pored toga, ograničava na pravnu tipologiju potpunih društava i nikada ne obrađuje probleme sistematske sociologije prava ili pravne tipologije posebnih grupa. Nedostaci ove pravne sociologije ne proističu, međutim, iz njenog veoma plodonosnog metoda interpretativnog razumevanja unutarnjih značenja, što je osnovica stvaranja idealriih tipova. Oni, isto tako, nisu ni posledica Veberove volje za razumevanjem i saradnjom između sociologa i pravnika. Njihov pravi koren je jedna preuska koncepcija društvene činjenice, što svakako predstavlja nazadovanje u odnosu na doprinose Dirkemove misli. Veber je sveo društvenu činjenicu na značenja i ponašanja, ne uzimajući u obzir ostale elemente društvene stvarnosti: morfološku osnovicu i kolektivnu psihu, a nije pravio ni razliku između organizacija, uobičajene prakse i inovativnih ponašanja. Štaviše, vođen veoma izraženom nominalističkom tendencijom, koja potseća na Rosa, Veber je sveo društvena na individualna ponašanja, usmerena ka društvenim značenjima ( povezanim sa ponašanjima drugih ); on čak i ne postavlja pitanje kako su ovakva značenja moguća s obzirom na njegovu tvrdnju o isključivom postojanju individualne psihe ( samodovoljna svest ). Pošto je razradio jedan zadivljujući sociološki metod, Veber nije znao kako da ga primeni na sociološki
77

Vidi o predmetu formativne činjenice" moje radove Ideja društvenog prava (L 'Idee du Droit social, 1932), i Pravno iskustvo (L 'Experience Juridigue, 1935), kao i tekst u odeljku V. ovog Uvoda.

69

objekt u svoj njegovoj dubini. On je osiromašio društvenu stvarnost do tačke njenog potpunog poništavanja. Otuda i njegovo preterano poverenje u rigidne sisteme značenja, razrađene u dogmatsko-normativnim disciplinama koje su, za njega, zamenile sve delotvorne društvene obrasce, simbole i vrednosti karakteristične za spontani život kolektivnog uma, koji ih proživljava u praksi, shvata i, u izvesnoj meri, formuliše i stvara. Ako se, naime, može reći da ideje i vrednosti kao plod kolektivnog iskustva nisu nužno i proizvodi kolektivnog uma, ta teza se ne može braniti pozivajući se na simbole, koji izražavaju i skrivaju ideje i vrednosti i koji, u tom smislu, imaju karakter društvenih proizvoda. Pored toga, ako se proverene vrednosti i ideje suprotstavljaju kolektivnom mentalitetu, sfera njihovog beskrajnog sveta koji je obuhvaćen i posebnim kolektivnim iskustvom zavisi od karaktera tog iskustva koje sobom donosi selekciju. Na taj način, postavljenje problem društvene perspektive, to jest, uslovljavanja poimanja posebnih aspekata duhovnog sveta ideja i vrednosti. U tom smislu značenja mogu biti onoliko malo odvojena od društvene stvarnosti koliko društvena stvarnost može biti odvojena od značenja; odnos u ovom slučaju nije jednostran već recipročan i dvostran. Problem funkcionalnog odnosa između konkretnih oblika društvene strukture i značenja koja te strukture inspirišu ( i u čijem uspostavljanju učestvuju ), koji je i centralni problem sociologije saznajnog razuma, nije rešio čak ni Veber. Videli smo kako se savremena sociologija sve vise transformisala da bi obuhvatila sociologiju prava, kao i sociološko proučavanje duhovnih vrednosti, na jedan opštiji način. Svedoci smo i nastanka problema sociologije ljudskog duha, koji se odnosi na sociologiju znanja i etike — grana koje su u usponu. Problem sociologije znanja postavili su mislioci raznih orijentacija, kao što su Dirkem u Francuskoj i prohegelijanski filozof Vilhelm Diltej u Nemačkoj.78 Istovremeno je taj problem našao svoje mesto i u intelektualnoj atmosferi pragmatičke filozofije Džemsa i Djuia. Dobio je određeniju formu u delima Maksa Šelera ( Ogled o sociologiji znanja ) ( Max Scheler, Versuch einer Soziologie des Wissens, 1924 ) Karla Manhajma ( Ideologija i utopija ) ( Karl Mannheim, Ideologie und Utopie, 1929; englesko, dosta prošireno izdanje, 1936 ). U ovom drugom kombinovani su marksistički uticaji sa idejama Vebera i Šelera. Opšti razvoj današnjih teorija vrednosti imao je veliki značaj za sociologiju morala. Kombinovana sa idejom neposrednog moralnog iskustva kolektivnog karaktera, ova orijentacija omogućila je Maksu Šeleru u Nemačkoj i Frederiku Rou i autoru ovog rada u Francuskoj,79 da razviju jednu sociologiju morala u kojoj se duhovni element moralnog života, sa njegovim beskonačnim partikularizacijama, stavlja u funkcionalni odnos sa tipovima i oblicima društvenih struktura. U veoma značajnim raspravama o društvenim simbolima i o njihovoj ulozi u društvenom životu i u saznajnom kolektivnom mentalitetu, kao što su radovi Ernsta Kasirera ( Ernst Cassirer, Philosophie der symbolischen Formen, u tri knjige, 1925 — Filozofija simboličkih oblika ), Lisjena Levi-Brila ( Lucien Levy-Bruhl, L 'Experience mystique et les Symboles chez les Primitifs, 1938 — Mistički doživljaj i simboli kod primitivnih naroda ) , Dž. H. Mida ( G. H.
78

Vidi Wilhelm Dilthey, Gesammelte Schriften, u sedam tomova, 1923-1933. Radovi Hajnriha Rikerta ( Heinrich Rickert ), počev od Die Grenzen der naturwissenschaftlichen Begriffsbildung (4. izd., 1921), koje je uticalo na Vebera, posvećeni su isključivo forrnalističkoj metodologiji i nisu bitna za ono o čemu govorimo. Vidi moj članak Filozofija vrednosti H. Rikerta, u: Revue Philosophique, 1938. 79 Vidi moj rad Morale theorique et Science des moeurs, 1937, a takođe i Experience juridique et Philosophie pluraliste du Droit 1935, i Les Tendences actuelles de la Philosophie allemande, 1930, u kojima su detaljno analizirani doprinosi Šelera i Rauha i izložene moje koncepcije.

70

Mead, Self Mind and Society, Jastvo, um i društvo, 1935 ), naglašava se i rešava na razne načine jedan od najfundamentalnijih problema sociologije duhovnih funkcija, to jest, posrednička uloga simbola kad je reč o tipovima društvenog mentaliteta i o saznajnoj sferi. Sasvim različita tendencija izražena je u delima autora kao što su Sorel, Paretoi, u novije vreme, Turman Arnold, koji u simbolima vide samo iluzije, mitove i idole, ali, ipak, priznaju njihovu ulogu u životu društva. Konačno, autori tako različiti kao što su sociolozi R. M. Mekajver, s jedne strane, i P. Sorokin, s druge, kao i filozof E. Džordan, polazeći sa potpuno različitih pozicija i rešavajući različite probleme, pokazuju na razne načine znatno interesovanje za opšti problem odnosa između društvene stvarnosti i duhovnih značenja.80 Čitava knjiga bila bi potrebna za analizu svih tih pravaca i napora. Moramo se stoga ograničiti na zaključak da sociologija ljudskog duha sve više osvaja pažnju savremehih sociologa i filozofa i da je, po našem mišljenju, metodično proučavanje problema sociologije prava moguće samo na osnovi te sociologije saznajnog uma. Stoga ćemo, kroz nekoliko sažetih teza čisto programskog karaktera, formulisati šta podrazumevamo pod ovom granom sociologije, o kojoj, u ovom pogledu, još ne postoji opšta saglasnost. IV. Sociologija ljudskog duha i struktura društvene stvarnosti i Najbolji pristup problemima sociologije saznajnog uma (ili ljudskog duha) i određivanju njenog konkretnog mesta među različitim[..sodplp^^^^apj&ian^j^i se daje preko analize nivoa i slojeva društvene stvarnosti4^ Taj tip analize irispirisan je ,,metodom inverzije" (Berjgson), to jest, imanentnom silaznom redukcijom kroz uzastopne faze ka onome što predstavlja najneposrednije iskustvo u životu društva. Razume se da su svi slojevi ili nivoi koje ćemo dalje razlikovati u stvarnom životu neraškidivo povezani, da se uzajamno prožimaju i da sačinjavaju jednu celinu. (1) Na površini društvene stvarnosti nailazimo na spoljno uočljive stvari i pojedince: geografska i demografska osnova društva, kao iv zgrade, sredstva komunikacije, alatke, prehrambene proizvode, itd. Čitava ova materijalna površina društva, međutim, društvena je samo u meri u kojoj je duboko preoblikovana kolektivnom ljudskom akcijom i prožeta simbolima, idejama i wednostima koje joj pripisuje kolektivni um. (2) Ako zakopamo dublje u društvenu stvarnost, susrećemo sle-deće organizacije ili, pre, organizovane suprastrukture, to jest kolektivna ponašanja prema tajerarriijskoj lestvici, koja su centralizovana u skladu sa rigidnim i nužnim unapred utvrđenim obrascima. Baš te
80

Vidi MacIver, Society, its Structure and Changes, 1931, a naročito glavu o civilizaciji i kulturi; Sorokin, Social and Cultural Dynamics, II knj., 1937, i posebno glavu o fluktuacijama kod istine, etike i prava; Jordan, Forms of lndividuality, 1927 i Theory of Legislation, 1937. Zanimljivih rasprava o problemima sociologije duhovnih funkcija ili saznajnog uma ima i kod: Talkott Parsons, The Structure of Social Action, 1937, R. K Merton, Civilization and Culture, u. Sociology and Social Research, sv. XXI, 1936, 103-113; isti autor: The Sociology of Knowledge, u: Isis, sv XXVII, 1937, 493—503; K. Manheim and the Sociology of Knowledge, u: Journal of Liberal Religion, sv.. VII, 1941.

71

organizovane suprastrukture, koje mogu biti više ili manje udaljene od centra zbivanja, i vrše razne vrste prinude, s tim što su pri tom odvojene od spontanog društvenog života jednim širim ili užim ponorom. Očigledno je da su same te organizacije samo delimičan i uvek nepodoban izraz onih nivoa koji, nalazeći se dublje, predstavljaju one neposrednije stepenice osobene za društvenu stvarnost. (3) Na taj način stižemo do nivoa obrazaca drugačijih vrsta standardizovanih predstava kolektivnog ponašanja. Ti obrasci ne moraju biti rigidni ili unapred utvrđeni. Mogu, naime, biti fleksibilni i podložni većim ili manjim izmenama, razvijajući se pri tom iz obreda i tradicija, kao i kroz svakodnevnu praksu, da bi se proširili i u domen neprestano promenljive mode. S druge strane, mora se istaći i oštra razlika između nesimboličkih obrazaca, jednostavnih standardizovanih tehničkih modela, kao što su ekonomska praksa i simboličkokulturni obrasci povezani sa duhovnim vrednostima i idejama, to jest, sa saznajnom duhovnom sferom. (4) Ispod univerzuma različitih vrsta obrazaca nailazimo na neorganizovane vrste ponašanja. Ukoliko su vođene obrascima, dobijaju i njihov karakter. Potom se njihova spontanost, čak i kad je reč o modi, u velikoj meri ograničava standardizacijom. Ovakvo uobičajeno ponašanje, težeći da postane praksa, često, međutim, prevazilazi obrasce, menjajući se ili, čak, sukobljavajući se sa njima. Ovo se posebno događa kada simbolički kulturni obrasci prestanu adekvatno da izražavaju ono što bi, inače, trebalo da simbolizuju. (5) Ovo nas vodi u još dublji sloj društvene stvarnosti, to jest, u društvene simbole. Bez njih ni organizacije ni kulturni obrasci, a ni kolektivna ponašanja koja ti obrasci usmeravaju, nisu mogući. Simboli nisu ni prosti izrazi a ni znaci nečega, kako se oni ponekad sasvim pogrešno definišu. Takvi simboli su još manje iluzije. Oni su neodgovarajući senzitivni izrazi duhovnih značenja, koji zauzimaju mesto između pojavnih fenomena i samih stvari ( an sich ). Oni su posrednici između ovog dvoga i zavise od njih. Istovremeno otkrivaju i skrivaju, ili, bolje, otkrivaju skrivajući i skrivaju otkrivajući. Ono što izražavaju i ono što skrivaju je, s jedne strane, duhovno, a, s druge — stvarnost ( fizička, biološka, psihološka, sociološka ), u kojoj se duh delom otelotvoruje, a delom sam sebe otkriva. Kako se Džordž Santajana u tom smislu dobro izrazio— „simboli su fenomeni i to posebno posebni fenomeni koje smo prizvali u sopstvenoj duši".81 Drušveni simboli su neodgovarajući izrazi duhovne sfere, prilagođeni konkretnim društvenim situacijama, tipičnim društvenim strukturama i određenim kolektivnim mentalitetima u kojima se različiti aspekti duha ostvaruju, i pomoću kojih se shvataju. Društveni simboli su, prema tome, istovremeno uslovljeni društvenom stvarnošću i duhom koji se u njoj ostvaruje, a pri tom je njihova funkcija različita u obe te sfere. To je razlog što su simboli istovremeno i proizvodi i proizvođači društvene stvarnosti i što su zato i najvažniji predmet sociologije ljudskog duha. Društveni simboli mogu imati najraznovrsnije oblike. Nije li jezik sastavljen od simbola ( ideja koje simbolizuju ) pomoću kojih komuniciramo? Nisu li zastave simboli vrednosti koje se pripisuju grupi? Nije li policajac na uglu simbol otelotvorenih vrednosti koje konkretni i ustanovljeni poredak ima za nas? I zar nisu pravna pravila i sudski postupak simboli pravnih
81

Reason in Society, 1932, 196, sv.. 28. časopisa The Life of Reason.

72

vrednosti i ideja uklopljenih u specifične institucije? I tako dalje, kad je reč o svim drugim tipovima simbola. Društveni simboli ne moraju uvek biti povezani sa obrascima ili biti standardizovani ili uopšteni. Mogu postojati predstave validne i za jedno jedino ponašanje; moguće je, naime, da nastanu i iščeznu u vezi sa jednom jedinstvenom situacijom. Isto tako, ne moraju uvek biti usmereni prema ponašanju. I obrnuto, društveni obrasci mogu biti, kao što smo već ustanovili, čisto tehnički i nesimbolički. Međutim, svi kulturni obrasci, a naročito oni koji imaju regulatrvne i kontrolne funkcije, to jest, oni u kojima postoji normativni element, prožeti su simboličkim značenjima, kojima se izražavaju duhovne vrednosti otelotvorene u društvemm činjenicama. I ako deluju kao posrednici, društveni simboli postavljaju i problem dubljih slojeva ( nivoa ) stvarnosti koje oni simbolizuju. (6) Prodirući još dublje, nailazimo ispod nivoa simbola na prvo od kolektivnih ponašanja koja inoviraju i razbijaju uhodane obrasce i stvaraju nove. Ovakva inovativna i nepredvidljiva društvena ponašanja posebno su uočljiva u situacijama društvenih previranja, kao što su revolucije, velike epohe reformi, verski nemiri, ratovi, itd. Međutim, stvaralačka društvena ponašanja neprestano su prisutna, više ili manje uočljivo, a život društva je u izvesnom smislu neprekidna borba između tradicije i revolucije. Inovativna i stvaralačka ponašanja su ponašanja koja najmanje zavise od simbola. Njima se neki simboli ukidaju ili slabe, neki se menjaju a na njihovo mesto dolaze novi, a ponekad im oni nisu ni potrebni. U poslednjem slučaju takva ponašanja postaju neposredne manifestacije društvenih veza, oslonjene na institucije različitog stepena intenziteta ( masa, zajednica; vidi niže ). Ovakve veze moraju se jasno razlikovati od onih koje se zasnivaju na komunikaciji kroz znake ( različite vrste interakcije ), na koju sociolozi često svode celokupni društveni život. (7) Ispod stvaralačkih i nepredvidljivih društvenih ponašanja, kao i ispod ponašanja rukovođenih simbolima i kulturnim obrascima, nailazimo na sferu vrednosti i kolektivnih ideja koje ih, kao pokretački motivi, inspirišu i služe im kao duhovna osnovica za simbole. Razmotrimo, primera radi, neka posebna ponašanja jednog, divljeg plemena i njegove posebne kulturne obrasce i simbole: ambleme, igre, pesme, itd. Na koji način ćemo odlučiti da li opserviramo magično, religiozno ili pravno ponašanje, vojne ili gimnastičke vežbe, akt kurtoazije ili što drugo — ukoliko prethodno ne protumačimo unutrašnji smisao načina ponašanja i simbola, ako ne proniknemo u vrednosti i ideje koje oni koji delaju žele na taj način da ostvare. Na tom nivou društvene stvarnosti susrećemo se sa intervencijom samog, duhovnog domena, domena vrednosti i ideja koje su raznorodne i nesvodljive na radnje pomoću kojih se ostvaruju i na stanja kolektivnog uma kojima se dolazi do njihovog značenja. Ako je situacija takva i ako je to pravi domen duha, kako ćemo nastaviti kad je reč o kolektivnim ili društvenim vrednostima i idejama? Drugim rečima, postoje aspekti ili, tačnije, sektori beskrajne ceiine duha koji se mogu shvatiti samo kroz kolektiv. Pored toga, duhovnost, koja je nadvremenska, uopšte ne podrazumeva da je svaki aspekt i svaki sektor te celine istovremeno uočljiv i dostupan specifičnom kolektivnom umu ( a isto tako i individualnoj svesti ). U različitim epohama, u različitim kulturnim sferama i u različitim grupama neprestano se javljaju novi sektori, novi aspekti, dok drugi aspekti iščezavaju.82 Na taj način, vizija duhovne oblasti može i treba da bude
82

Upor. moj rad Morale theorique et sciences des moeurs, 1937, 130-197, i studiju Les tendances actuelles de la philosophie allemande, 1930, passim ( na više raznih mesta — prim. prev.).

73

sociološki ograničena; ona se zato razlikuje od jedne društvene epohe do druge društvene epohe i od društvene strukture do društvene strukture, ali to nema nikakvog uticaja na njenu objektivnost i nadvremenski karakter. Izučavanje partikularizacije duhovnih vrednosti i ideja po društvenim strukturama koje su u stanju da ih shvate i prigrle, jasno određuje okvir sociologije saznajnog uma za koji je proučavanje kulturnih obrazaca i simbola samo jedan korak na putu ka ovom konačnom sudu. (8) Duhovne vrednosti, partikularizovane s obzirom na društvene epohe i strukture, moraju se shvatiti, proveriti i iskusiti. To pretpostavlja postojanje kolektivnog mentaliteta koji teži ovim duhovnim vrednostima i idejama i koji se kroz njih prosvetljuje ali i nailazi na njihov otpor. U ovom slučaju dopiremo do najdubljeg sloja društvene stvarnosti, to jest, do samog kolektivnog uma. Ova kolektivna psiha koja se prikazuje na svakom nivou društvene stvarnosti, može se izučavati u stanju veće ili manje odvojenosti od svoje sadržme i svojih „podataka" — što je i cilj kolektivne ili socijalne psihologije. Ova druga je utoliko više neophodna ukoliko se struja duhovnih vrednosti oštrije razlikuje od duhovne oblasti: vrednosti i ideja koje jeu stanju da shvati, ali od kojih, isto tako, može i da odstupa. Ona je u potpuno istoj situaciji u kojoj je i individualni um. I jedan i drugi takođe se mogu naći u „reciprocitetu perspektiva", predstavljajući, jednostavno, dva apstraktna aspekta jedne iste konkretne struje mentalnog života.83 Naš opis nivoa ili slojeva (dubine) društvene stvarnosti omogućuje nam, verujem, da jasno definišemo cilj sociologije ljudskog duha ili saznajnog uma. Tu je reč o izučavanju kulturnih obrazaca, društvenih simbola i kolektivnih duhovnih vrednosti i ideja u njihovim funkcionalnim odnosima sa društvenim strukturama i konkretnim istorijskim situacijama društva. Pomenuti elementi učestvuju u konstituisanju društvene stvarnosti istovremeno sa njihovim proizvođenjem od strane te stvarnosti, a takođe i postaju dostupni isključivo kroz njih. I baš prisustvo tih elemenata u samoj društvenoj stvarnosti, koja je njima snažno prožeta, zahteva u sociologiji primenu interpretativnog metoda unutrašnjeg značenja — Verstehen, to jest, uvid u suštinu. Ovo nas dovodi do činjenice da je ključni sociološki metod — metod istraživanja kvalitativnih ideala-tipova ( Veber ) kojim se isključuje kvantitativna generalizacija prirodnih nauka. Pravi domen sociologije ljudskog duha, međutim, oštro je odvojen od drugih grana sociologije, a naročito od onih koje izučavaju materijalnu osnovicu društva ( geografsku, demografsku, ekološku, instrumentalnu, itd. ), kolektivnu psihologiju, čisto tehničke modele ponašanja ( naročito socijalna ekonomija ) i, konačno, od opšte sociologije, koja se bavi tipovima društvenih struktura ( grupe i oblici društvenosti ). Sociologija duhovnih funkcija koristi sva ta proučavanja, ali uvek u svoje sopstvene svrhe; proučava, na primer, partikularizovana otelotvorenja duhovnosti. Ova grana sociologije, sledstveno tome, tretira druge elemente društvene stvarnosti isključivo kao polazišta i kao podršku, ili kao spoljašnje činioce društvene promene koji se izučavaju sa genetičke tačke stanovišta. Specifični karakter sociologije ljudskog duha, za razliku od svih ostalih socioloških disciplina, najjasnije se manifestuje u svojoj uzajamnoj zavisnosti od filozofije. U stvari, oblast
83

Vidi moje Eseje o sociologiji, 11-169. Temiin ..reciprocitet perspektiva" stvorio je Teodor Lit ( Theodor Litt, Individuum und Gemeinschaft — Pojedinac i društvo — 3. izd., 1926). U Sjedinjenim Državama su sličnu koncepciju razradili Kuli, Dž. Djui i naročito Dž.. H.. Mid ( Mead ). O primarima za reciprocitet perspektiva vidi moj članak: Mass Community and Communion ( Masovna zajednica i uže zajedništvo ), u: The Journal of Philosophy, avgust 1941

74

duhovnih značenja, vrednosti i ideja, kao i drugih izražavanja putem simbola, jeste predmet proučavanja i filozofije i sociologije saznajnog uma. Tu se filozofija i sociologija susreću. Da li se pri tom susreću kao neprijatelji ili kao prijatelji, da li se uzajamno isključuju, da li korikurišu jedna drugoj, ili sarađuju? To očigledno zavisi od tedencija u filozofiji i sociologiji. Dogmatski racionalizam, sensualistički empirizam i, čak, kriticizam,84 jesu filozofije koje su neprijateljski raspoložene prema bilo kojoj sociologiji duhovnih funkcija, baš kao što su to i sociološki naturalizam, pozitivizam, biheviorizam i formalizam. Filozofija i sociologija ljudskog duha mogu koegzistirati i sarađivati jedino ako se sve te tendencije eliminišu. Verujem da je jedna od velikih vrlina sociologije ljudskog duha činjenica da ona insistira na uklanjanju tih struja. Filozofija se bavi proučavanjem samog domena duha i proverava objektivnu težinu duhovnih vrednosti i ideja tako što ih integriše u duhovnu celinu. Ali da bi to postigla potrebne su joj sve činjenice koje se odnose na beskrajno partikularizovane aspekte i sektore duha koji se otelotvoruju u stvarnom životu i stavljaju na raspolaganje filozofiji kroz široko istraživanje sociologije ljudskog duha. Ova druga, proučavajući vrednosti i ideje kao funkcije društvenih struktura u okviru kojih se pojavljuju i, ne postavljajući pri tom pitanje objektivne valjanosti ili vrednosti, ima svakako potrebe za filozofijom. Filozofija je, dakle, ta koja uči sociologiju kako da razlikuje simbole od duhovne sadržine koja je simbolizovana. Filozofija, isto tako, jedina može pružiti sociologiji kriterije specifičnosti, suprotstavljenih vrednosti i logičkih ideja, kao i kriterije za diferenciranje moralnih, pravnih, estetskih i religioznih vrednosti. Nemoguće je, u stvari, proučavati društvenu stvarnost prava, moralnosti, religije ili estetike bez korišćenja kriterija koji se dobija filozofskom refleksijom i koji omogućava izolovanje — u stvarnosti — kolektivnog ponašanja i spoljašnjih obrazaca u funkeionisanju prava, morala, religije ili estetike. Na taj način sociologija ljudskog duha i filozofija imaju uzajamnu potrebu jedna za drugom. Nema sociologije znanja bez teorije znanja i vice versa. Nema teorije morala bez teorije sociologije moralnosti i vice versa. Nema sociologije religije bez filozofije religije i vice versa. I, na kraju, nema sociologije prava bez filozofije prava i vice versa. No, kako možemo izbeći eventualni začarani krug? Jedino ako uvažimo neposredno kolektivno iskustvo, bilo logičko, pravno, moralno, estetsko ili religiozno, i to kao integralno iskustvo koje podrazumeva duhovne podatke kao i podatke dostupne čulima. U svojim poslednjim radovima Viljem Džems u Sjedinjenim Državama i Bergson, Rauh i fenomenolozi Huserl i Šeler u Evropi, pokazali su pravi put.85 Različite grane sociologije duhovnih funkcija i različite filozofske discipline samo su različiti načini korišćenja podataka beskrajno promenijivog, neposrednog, integralnog kolektivnog iskustva. Filozofska refleksija vodi od simbola do takvog iskustva i uspostavlja kriterije specifičnosti diferenciranog neposrednog iskustva. Sociologija ljudskog duha otkriva važnost za filozofiju kolektivnog aspekta ovog iskustva i objašnjava za svako od njegovih izdiferenciranih polja, beskrajne varijacije relevantnih podataka, u njihovoj partikularizaciji i funkcionalnom odnosu prema chrištvemm strukturama u kojima su otelotvorene.

84

Uporedi u vezi sa dogmatskim predrasudama kriticizma moj rad Pravno iskustvo i pluralistička filozofija prava ( Experience juridique et la philosophie pluraliste du Droit, 19 i dalje). 85 Uporedi sa stavovima ovih filozofa moj rad pomenut u napomeni 49,25-51, i Tendencije nemačke filozofije (napom. 47), passim. Moja gledišta o neposrednom iskustvu koncizno su izložena u mom radu Teorijski moral i nauka o običajima ( napom. 47), 125 i sledeće, 159-196.

75

Kasnije ćemo imati prilike da se vratimo ovom složenom problemu, posebno u zaključku na kraju knjige, u kome će se detaljmje raspravljati o odnosima između sociologije i filozofije prava. Zasada je dovoljno zaključiti da sociologija prava, u traganju za svojim predmetom — društvenom činjenicom prava—ne može izbeći pozajmljivanje od filozofije jednog kriterija koji je vezan za specifičnost pravnih vrednosti. Sada se moramo pozabaviti definicijom prava, kako bismo se pripremili za tačno određivanje oblasti i problema sociologije prava. Odeljak I. OBLICI DRUŠTVENOSTI I VRSTE PRAVA (A) Klasifikacija oblika društvenosti I. Horizontalna klasifikacija oblika društvenosti razvija se na dva različita nivoa dubine: direktna, spontana društvenost, i organizovana, odražena ( posredna ) društvenost. Spontana se rnanifestuje ii neposrednim stanjima kolektivnog uma, a takođe i u kolektivnim ponašanjima, i to bez obzira na to jesu li to uobičajeni načini postupanja koji se drže više ili manje elastičnih obrazaca ili kolektivni akti inovacije i kreacije. Organizovana društvenost, s druge strane, povezana je sa kolektivnim ponašanjima u meri u kojoj se ona drže obrazaca kristalizovanih u svešno stvorene šeme, koje su unapred fiksirane i kojima se nameće hijerarhizovano i centralizovano ponašanje. Na taj način, organizovana društvenost suprotstavlja se promenijivoj spontanosti kolektivnog uma i od njega je odvojena. Raznovrsni tipovi spontane društvenosti vrše samo više ili manje unutrašnji pritisak, delujući istovremeno u našoj svesti kao pritisak jednog stanja te svesti na drugo, a u kolektivnom životu kao pritisak jednog oblika spontane društvenosti na drugi. Organizovana društvenost, nasuprot tome, nameće sankcije i prinudu spolja. Ona je udaljena i odvojena većim ili manjim jazom od spontane infrastrukture koju, pod određenim okolnostima, može da prevaziđe. Karakter organizovanih suprastruktura zavisi od mere njihove uklopljenosti u spontane infrastrukture i u njihove posebne oblike. Na taj način, spontana društvenost uvek leži u osnovi organizovane društvenosti i ne izražava se u potpunosti u njoj. U isto vreme, pošto je spontana društvenost pokretljivija i di-namičnija nego organizovana društvenost, do sukoba i tenzija između ta dva dubinska sloja društvene stvarnosti dolazi neprestano. Zamrznute šeme organizovanih suprastruktura uvek zaostaju i stalno ih je potrebno razbijati eksplozijama i erupcijama spontane društvenosti. Više ili manje ovo je slučaj čak i sa demokratskim režirriima, u kojima organizacioni okviri ostaju široko otvoreni uticaju spontane društvenosti. Uzevši u obzir činjenicu da je spontani sloj fundamentalan i da se distinkcije između organizovanih suprastruktura mogu učiniti samo vodeći računa o obimu u kome su one ukorenjene u spontane infrastrukture, moramo odložiti raspravu o ovim poslednjim distinkcijama do sledećeg odeljka u kome je reč o vertikalnim slojevima pravne stvarnosti. II. U okviru spontane društvenosti moguće je prvo zapaziti društvenost po unutrašnjem prožimanju ili delimičnom spajanju u „Mi", nasuprot društvenosti stvorenoj jednostavnom međužavisnošću između mene, tebe, njega, njih, to jest, „odnosima sa drugima". To je suprotstavljenost između integracije i koordinacije, između kolektivne intuicije i simboličke komunikacije, između unije i ograničenog odnosa. Kad dođe do „Mi" ( „mi Amerikanci", „mi Francuzi", ,,mi Englezi", „mi proleteri", „mi intelektualci" ), to Mi uspostavlja monolitnu celinu, novu

76

jedinicu koja se ne može rastaviti u zbir njenih članova No, u isto vreme, ta celina nije suprotstavljena svojim članovima. Ovde je celina nerazdvojiva od delova, a delovi od celine. Ova recipročna imanenmost, koja se može označiti kao i uzajamna participacija jedinstva u pluralitetu i pluraliteta u jedinstvu, uvek je prisutna u MI ili, bar, u izvesnom stepenu. Mi znači interiornost i intimnost zajednice ( saveza, unije ) u probuđenom stanju. Ono ima intuitivnu osnovu. Njegov temelj su aktuelne kolektivne intuicije. Aktuelnost intuitivnog temelja društvenosti kroz međusobno prožimanje u fenomenu Mi određena je činjenicom da obrasci i simboli ovde igraju samo podređenu ulogu jer se, u krajnjoj analizi, njima pretpostavlja da Mi već postoji, i to u određenom stepenu. Uzmimo primer jezika. Niko neće potpuno osporiti veliki značaj jezika za približavanje svesti i za unutrašnju povezanost koja se između pojedinačnih svesti stvara ( uloga jezika u formiranju nacionalnog jedinstva dobro je poznata ). Međutim, da bi znaci i simboli jezika mogli proizvesti iste efekte kod svih koji ga govore, da bi sam jezik mogao da se formira, on se mora zasnivati na prethodnom zajedništvu svesti. Na taj način, jezik je samo. sredstvo rtojačavanja međusobnog prožimanja svesti; on nije temelj njihovog delirničnog spajanja u MI, jer se njima to spajanje podrazumeva. Prema tome, društvenost kao participacija u Mi može lako bez simboličkih posrednika; time što baš omogućava posredovanje kroz znake, obrasce i simbole, ona njima i dominira, i to zahvaljujući aktuelnosti kolektivnih intuicija, koje služe kao njihova osnova. Potpuno je drugačija društvenost putem jednostavne konvergencije i međuzavisnosti. Tu su svest i ponašanja, iako formiraju jednu novu stvarnost kroz svoju saradnju, relativno zatvoreni jedno za drugo. Uprkos uzajamne povezanosti, oni u suštini ostaju različiti; njihova konvergencija, ako se tako može reći, ne dopire do njihove unutrašnjosti. Iako su orijentisani jedno na drugo, oni nastavljaju da prevazilaze celinu i da joj se suprotstavljaju. Umesto da se, makar i delimično, spajaju, oni se recipročno ograničavaju ili, čak, dolaze u sukob. Jedina aktuelna intuicija kod ovog oblika društvenosti je ona koja se odnosi na „stvarnost ostalih jastava" ( to jest, posebno izraženih entiteta — prim. prev. ), bez obzira na to da li su ti „ostali" — pojedinci, grupa ili totalitet, a ti „ostali" se prvenstveno osećaju kao prepreka ih udar na sebe. Međutim, sama veza niukom slučaju se ne doživljava kao intuitivno. Da bi se ta veza učvrstila i, uopšte, uspostavila, „ja, ti, on, oni" moraju se jedno drugom obratiti macima, obrascima ponašanja, simbolima — koji ovde dominiraju povezanošću. U ovim uslovirna svest i ponašanja samo komuniciraju među sobom, a ni do kakve komunikacije ne može doći bez posredovanja znakovima: recima, gestovima, izjavama, spoljnim znacima, značajnim ponašanjem. Na taj način, posrednički znaci, obrasci i simboli služe kao prvobitni temelj ovog oblika društvenosti. Na primer, kod poslova razmene, kod sklapanja ugovora i imovinskih odnosa, samo gestovi, usmene ili pisane izjave, spoljni znaci na kakvom predmetu i slično, mogu poslužiti kao efektivna osnova za vezu koju tom prilikom treba uspostaviti. III. Drugi kriterijurn razlikovanja oblika društvenosti jeste intenzitet spontane društvenosti do koje dolazi delimičnim spajanjem. Kad je to spajanje izuzetno slabo i kad se njime iritegrišu samo površinska stanja mdivichialnih svesti, koje se otvaraju samo na površini ali ostaju zatvorene u svojim dubljim i ličnijim aspektima, imamo slučaj masa. Kad se spojene svesti otvaraju i uzajamno prožimaju na dubljem i intimnijem nivou, na kome se jedan bitni deo aspiracija ličnosti integriše u Mi, a da, ipak, ne doseže do maksimuma ove integracije, govorimo o zajednici. I, konačno, najintenzivniji stepen sjedinjenja ili fenomena Mi postiže se kada su

77

svesti maksimalno otvorene jedna prema drugoj, a najnedostupnije dubine našeg, „ja" ili jastva postaju integrisane u ovakvom spajanju ( što pretpostavlja stanja kolektivne ekstaze ); tada govorimo o zajedništvu u obliku prisne veze ili o užem zajedništvu. Intenzitet spajanja i snaga pritiska niukom slučaju ne moraju jedno drugom odgovarati, nasuprot onome što bi se moglo pretpostaviti. U samoj stvari, baš kod masa, kod kojih spajanje svesti ostaje najbliže površini i gde njeni najdublji slojevi ostaju zatvoreni jedan prema drugom, pritisak društvenog na individualna „jastva" i jeste najjači. Nasuprot tome, što više delimično spajanje svesti obuhvata i integriše dublje slojeve našeg ja, to je manji pritisak društvene spontanosti koji osećamo. Pritisak je manji kod zajednice nego u slučaju masa, a slabiji je u užem zajedništvu nego u zajednici, jer je, u stvari, smanjen do tačke na kojoj gotovo nije uočljiv. Osim toga, intenzitet i obim društvenosti putem uzajamnog prožimanja ne idu ruku pod ruku. Što su intenzivniji, to su uži, a što su širi, to su manje intenzivni. Tako se, po pravilu, zajedništva realizuju samo u vrlo ograničenim krugovima ( pre u sekti nego u Crkvi, pre u posebnom sindikatu nego u savezu sindikata, itd. ). I, obrnuto, društvenost u formi masa ima sposobnost da se proširi do najširih totaliteta. Ovo je provereno kod fenomena rascepa ili šizme, što je opasnost koja je prisutna u svakom užem zajedništvu u meri u kojoj je reč o pravoj društvenosti. Tako je, na primer, u Crkvi, verskoj sekti, mističnom ( magijskom ) bratstvu, masonskoj loži, itd., gde je društvenost na stepenu uskog zajedništva dominantna ( zajedništva sledbenika iste dogme, posvećeni pripadnici koji učestvuju u istom magijskom ili simboličkom obredu ), čim dođe do slabljenja zajedništva ili do većih promena ( radi zamene društvenošću na nivou zajednica ili masa ), samo postojanje grupe dovedeno u pitanje. Ona je u tom slučaju izgubljena ako nije moguće njeno uspostavljanje u ograničenijem krugu posvećenih, koji nastavljaju da učestvuju u zajedništvu. Rascep i šizma tada postaju jedina sredstva očuvanja pređašnjeg jedinstva. Sledstveno tome, najveća ravnoteža uspostavlja se između jedinstva i širenja u prosečnom obliku, u meri u kojoj se u obzir uzima intenzitet međusobnog prožimanja; prema tome, zajednica je najstabilniji oblik društvenosti, oblik u najvećoj meri sposoban za neprestanu realizaciju u okviru grupe, dok usko zajedništvo i mase često ostaju u latentnom stanju, postajući aktuelni samo pod izvesnim određenim ustavima. IV. Manifestacije društvenosti putem jednostavnog približavanja ( konvergencije ), izjednačavanja i ograničavanja ili „odnosa sa drugima", bilo da su među pojedincima ili među grupama, diferenciraju se prema intenzitetu stepena približavanja, razdvajanja ili kombinacije jednog i drugog. „Odnosi sa drugima" su proces uspostavljanja veze ili razdvajanja između grupa i pojedinaca. Da bi došlo do razdvajanja, kao i do pridruživanja, više ili manje izolovanih svesti i ponašanja koji komuniciraju samo posredstvom znakova, potrebno je da postoji izvesna konvergencija u odnosu na konkretan sadržaj koji je izražen standardom i baš taj sadržaj i postaje predmet kretanja ka približavanju ili razdvajanju. Čak i pojedinci ili grupe koje ulaze u sukob ili se priključuju bici, moraju prvo da se „okupe" (konvergiraju) oko jednog istog objekta želja, potreba, interesa — u vezi sa kojima ne uspevaju da postignu sporazum ( u smislu njihove podele ). U tom smislu, nema neprijateljstva, borbe ili sukoba bez konvergencije u jednom istom znaku, konvergencije koja prethodi svim tenzijama, sudarima, ograničenjima ili ujednačavanjima.

78

Odnosi sa drugima, kao odnosi zasnovani na privlačnosti suprotnih polova, različiti tipovi drugih privlačnosti, prijateljstvo, jednostrana simpatija, radoznalost i ljubav, kao i odnosi zasnovani na poklonu i ustupcima u znak izrriirenja, jesu primeri odnosa približavanja ili raprošmana. Najupadljiviji primeri odnosa razdvajanja su izvesni međugrupni odnosi, kao borbe klasa i profesija, sukobi između potrošača i proizvođača, borbe između naroda, itd. Do tih društvenih odnosa razdvajanja često dolazi između Mi, u okviru kojeg spoljne borbe izazivaju jačanje delimičnog spajanja svesti, i ponašanja. Rašireniji i češći od ovih odnosa sa drugima u kojima je reč o razdvajanju i borbi, jesu strukturalno mešoviti odnosi sa drugima. I baš u njima i dolazi do završavanja sukoba i borbi. Mešoviti odnosi sa drugima, bez obzira da li su među grupom ili među pojedincima, sastoje se od istovremenog procesa raprošmana — u jednom pravcu, i separacije u drugom. U takvim mešovitim odnosima pristup se ostvaruje u razdvajanju, a razdvajanje u pristupanju. Primeri se odnose na razmene, ugovorne odnose, kredite, razne vrste obećanja, itd. Nema odnosa bez naslanjanja na spajanje, na međusobno pro-žimanje, na ranije postojeće „Mi", koje može po intenzitetu biti i slabo, ali je uvek neophodno. Činjenica naglašena na početku ove rasprave — da su odnosi međusobne zavisnosti nužno povezani sa znacima, jasno otkriva potrebu postojanja kolektivnih intuicija, i to bar u latentnom ih početnom stanju; obrasci i simboli, naime, kao sredstva povezivanja svesti i ponašanja, moraju označavati jednu te istu stvar svima i tako poslužiti kao sredstvo komunikacije. Komuniciranje putem znakova je nemoguće bez te neposredne i intuitivne sjedinjenosti, koja je i njen temelj. Na taj način sjedinjenost ( unija ), društvenost putem spajanja ( fuzije ) preovlađuje nad društvenošću stvorenom međusobnom zavisnošću; „Mi" preovlađuje nad odnosom između ja, ti, on, oni, baš kad što i društveno pravo koje nastaje kroz uzajamno prožimanje — kao sto ćemo videti u daljem tekstu — preovlađuje nad među-individualnim pravom koje proističe iz odnosa sa drugima. V. Društvenost putem delimične fuzije može se podeliti, s obzirom na funkcije, na jednofunkcionalne, multifunkcionalne i suprafunkcionalne oblike. Funkcija je samo jedan aspekt zajedničkog zadatka koji treba obaviti i sasvim je različita od cilja ( utvrđenog unapred u statutu i povezanog samo sa organizovanim suprastrukturama ); ona je pokretljivi deo kolektivne akcije, izraz aspiracije u društvenosti koja je nastala fuzijom ( i ciljeva i vrednosti kojima teži ). Društvenost je jednofunkcionalna kad njena aktivnost nalazi svoj izraz u jednom jedinom zadatku, to jest, ako je inspirisana jedinstvenom vrednošću i ispoljena u samo jednoj svrsi ( na primer, delimično udruživanje radnika u fabrici, članova sindikata, itd. ). Ona je multifunkcionalna kad postoji više zadataka inspirisanih različitim svrhama i vrednostima ( na primer, delimično udruživanje građana jedne države ili članova neke organizacije u sferi ekonomije, koja okuplja proizvođače i potrošače ). Konačno, suprafunkcionalna je ona u kojoj je reč o ukupnosti zadataka; u ovakvoj celini nemoguće je razlikovati pojedinačne aspekte ( na primer, delimično udruživanje pripadnika nacije ili međunarodnog društva ). Jednofunkcionalna društvenost se obično integriše u multi-funkcionalnu, a ova druga u suprahinkcionalnu društvenost koja, samim tim, drži primat S druge strane, samo oblici spontane društvenosti mogu biti suprafunkcionalni, dok su organizovane suprastrukture nasuprot tome, nužno funkcionalne jer se njihov racionalni i odraženi ( reflektovani ) šematizam, zasnovan na već kristalisanim i učvršćenim ciljevima, nikad ne može izraziti u totalitetu svrha i

79

vrednosti kojima se teži; svaki cilj, kao takav, predstavlja osiromašenu intelektualnu sliku svrhi i vrednosti. Tako, retka ostvarenja suprafunkcionalne društvenosti nužno nalaze svoj izraz samo u mnogostrukosti organizovanih suprastruktura, koje se ne mogu svesti jedna na drugu. Konačno, klašifikovanje delimičnih fuzija na jednofunkcionalne, multifunkcionalne i suprafunkcionalne, pored klasifikacije na mase, zajednice i zajedništva, dovodi do sleđećeg zaključka: mase i uska zajedništva — najslabiji i najjači stepeni uzajamnog prožimanja svesti i ponašanja, naginju ka jednofurikcionalnoj društvenosti, dok srednju kategoriju — zajednicu, najviše privlači multifunkcionalna društvenost. Kriterijum funkcionalnosti nije primenljiv samo na oblike društvenosti već i na tipove grupacija i oni mogu biti bilo jednofunkcionalni, bilo mutli ili suprafunkcionalni. Međutim, kod njih su ove karakterizacije nestabilne u meri u kojoj zavise od promenljive aktuelnosti odgovarajućih oblika društvenosti. VI. Dok jednofunkcionalna društvenost uvek služi posebnom interesu a suprafunkcionalna samo zajedničkom interesu, multifunkcionalna društvenost može, u skladu sa okolnostima, služiti i posebnom i zajedničkom interesu, Međusobna prožimanja služe zajedničkom interesu kad uspeju da uravnoteže sukobljene interese najednom horizontu koji je dovoljno širok da ne povredi druge podjednake vrste interesa koji se mogu pojaviti. Zato zajednički interes ne znači i identičan interes svih, jer takva jednakost interesa ne postoji i ne može postojati, čak ni u istoj zajednici, istoj grupi ili kod istog pojedinca — uvek razdiranih konfliktima između suprotstavljenih i ekvivalentnih interesa ( na primer, interesi proizvođača, potrošača, građana, itd.). Zajednički interes je, jednostavno, nestabilna ravnoteža suprotstavljenih interesa, s tim što ima toliko innogostrukih i ekvivalentnih aspekata zajedničkog interesa koliko ima mogućnosti uravnotežavanja suprotstavljenih interesa različitih vrsta. Ovakve ravnoteže su, prema tome, u suštini veoma promenljive, tako da multifunkcionalna uzajamna prožimanja mogu služiti i samo jednom aspektu zajedničkog interesa, iako u tome ne uspevaju uvek. Često, ona to samo zaslužuju. U tom smislu je služenje zajedničkom interesu pitanje konkretne činjenice i ništa nije pogrešnije nego pripisati monopol predstavljanja zajedničkog interesa posebnoj vsti delimičnog spajanja ili posebnom tipu grupe ( jer je sposobnost uravnotežavanja suprotstavljenih interesa u okviru stvarne kolektivne jedinice beskrajno promenljiva veličina, koja zavisi i od kombinacije različitih oblika društvenosti ). Konačno, moramo naglasiti da tri stepena intenziteta delimičnog spajanja, u meri u kojoj imaju multifunkcionalni karakter, imaju podjednaku sposobnost služenja zajedničkom interesu; mase su, na primer, a takođe i zajednice, sposobne da ga, služe koliko i najuža zajedništva.

80

Nikos Pulancas UVOD DRUŠTVENE KLASE I NJIHOVA PROŠIRENA REPRODUKCIJA
Cilj ovih uvodnih napomena nije u tome da se izloži sistematizovana marksistička teorija o društvenim klasama, koja prethodi konkretnim analizama izvršenim u ogledima što slede: saglasno liniji izlaganja, koje se pridržavamo u ovom tekstu, teorijske analize će biti tesno povezane sa konkretnim analizama koje se izlažu u skladu sa njima. Cilj ovih napomena je da postave određene putokaze i sasvim opšte tačke raspoznavanja, što će olakšati čitanje ogleda u kojima će ti putokazi i tačke biti preuzimani i produbljivani.86 Šta su društvene klase u marksističkoj teoriji? 1. Društvene klase su skupine društvenih agensa, određenih uglavnom, mada ne isključivo, njihovim mestom u procesu proizvodnje, tj. u ekonomskoj oblasti. U stvari, o glavnoj ulozi ekonomskog položaja trebalo bi govoriti samo kada je reč o određivanju društvenih klasa. Marksizam smatra da ekonomika igra presudnu ulogu u načinu proizvodnje i u društvenoj formaciji. Međutim, politika i ideologija — ukratko, nadgradnja — igraju takođe veoma značajnu ulogu. U stvari, kadgod Marks, Engels, ili Mao Ce Tung pristupaju analizi društvenih klasa, oni se ne ograničavaju samo na ekonomski kriterij, već se izričito pozivaju na političke i ideološke kriterije. 2. Za marksizam, društvene klase označavaju, u jednom te istom kretanju, suprotnosti i klasnu borbu: društvene klase ne postoje prethodno kao takve da bi zatim stupile u klasnu borbu ( to bi moglo navesti na pretpostavku da klase mogu postojati bez klasne borbe ). Društvene klase se

86

Ovde razvijam i pojašnjavam analize iz mog dela Pouvoir poli'tique et Classes sociales. Naime, u njih unosim ispravke koje su započete u mom delu Fascisme et Dictature. Međutim, istovremeno zadržavam njihove teorijske okvire i bitne stavove. U stvari, iako su neki naši tekstovi bili shvatani i široko prihvatani kao tekstovi koji su proizašli iz identične „problematike", među pojedinim tekstovima su od samog početka postojale bitne razlike. Tako su u domenu istorijskog materijalizma već postojale bitne razlike između Pouvoir politique i Balibarovog ekonomističkog i strukturalističkog teksta Les concepts fondamentaux du materialisme historique u delu Lire le Capital, 1966. ( prevedeno kod nas pod naslovom Kako čitati Kapital, izd. Centar za kulturnu delatnost Saveza socijalističke omladine, Zagreb, 1975 ). Iste razlike su postojale između Balibara i Bettelheima ( ovo govorim samo u svoje ime ). Razlike su sada još jasnije, budući da je Balibar izvršio sopstvenu kritiku, doduše samo u odnosu na neke stavove ( Sur la dialectique hxstorique, u časopisu ta Pensie, avgust 1973 ). Ko pročita taj njegov napis, lako će shvatiti da se veliki broj stavova na koje se odnosi ta Balibarova samokritika ( pitanje klasne borbe, shvatanje načina proizvodnje, njegovog odnosa prema društvenoj formaciji, poimanje datih okolnosti, pitanje instanci itd. ) tiče upravo onih pitanja oko kojih su već postojale razlike u našim tekstovima. To znači da, bar kada sam ja u pitanju, ostajem pri bitnim analizama iz mojih prethodnih radova, ali unosim u njih izvesne ispravke.

81

podudaraju sa klasnom praksom, tj. sa borbom klasa, a nalaze se suprotstavljene jedne drugima. 3. Klasno određenje se podudara sa klasnom praksom — sa borbom — i proširuje se na ideološke i političke odnose, ali isto tako određuje objektivna mesta agensa u društvenoj podeli rada: ta mesta su nezavisna od volje tih agensa. Može se, dakle, reći da društvenu klasu definiše njeno mesto u ukupnosti društvene prakse, tj. njeno mesto u ukupnosti društvene podele rada, što podrazumeva političke i ideološke odnose. U tom smislu društvena klasa je određen koncept koji označava delovanje baze u društvenoj podeli rada ( društveni odnosi i društvena praksa ). Otuda to mesto obuhvata ono što nazivam strukturalnim klasnim određenjem, tj. samo postojanje određene baze — odnosi proizvodnje, mesta na kojima se vrše politička i ideološka dominacija-subordinacija —- u klasnoj praksi: klase postoje samo u klasnoj borbi. 4. To strukturalno klasno određenje, koje postoji samo kao klasna borba, mora se, međutim, razlikovati od klasne pozicije u određenim prilikama:87 ti uslovi predstavljaju tačku u kojoj je koncentrisana uvek svojevrsna istorijska individualnost određene društvene formacije, ukratko konkretna situacija klasne borbe. U stvari, insistiranje na značaju političkih i ideoloških odnosa u klasnom određenju, na činjenici da klase postoje samo kao klasna borba ( praksa ), ne bi trebalo shvatati kao „voluntarističko" svođenje klasnog određenja na klasnu poziciju: značaj toga je očigledan kada u određenim okolnostima vidimo da postoji distanca između strukturalnog klasnog određenja i klasne pozicije. Da bismo to učinili jasnijim, iznosim ovde jednostavnu šemu koja će kasnije biti objašnjena:

87

Autor u celom svom delu upotrebljava izraz konjunktura (conjunture), koji kod nas pretežno ima ekonomsko značenje ( stanje na tržištu s obzirom na odnos ponude i tražnje ). Međutim, konjunktura u prenosnom smislu označava povoljan sticaj okolnosti, pogodnu priliku, odnosno date okolnosti. Stoga smo u prevodu zadržali upravo te izraze kako bismo izbegli eventualne nesporazume oko značenja reči konjunktura. (Prim. prev.)

82

KLASNA PRAKSA / BORBA STRUKTURALNO ODREĐENJE MESTO KLASA IDEOLOGIJA
DRUŠTVENA PODELA RADA Klase, delovi klasa, slojevi, Društvene kategorije

OKOLNOSTI / KLASNA POZICIJA
Strategijski koncepti: društvene snage, blok na vlasti, “narod”

Odnosi subordinacije POLITIKA Odnosi subordinacije

ideološke Ideološka borba političke

dominacije/

dominacije/

Politička borba EKONOMIKA

Odnosi eksploatacije

proizvodnje/ Ekonomska borba

odnosi

a) Društvena klasa, deo klase ili sloj klase mogu imati klasnu poziciju koja ne odgovara njihovim interesima koji su i sami omeđeni svojim klasnim određenjem kao horizontom svoje borbe. Tipičan primer pruža radnička aristokratija koja u određenim okolnostima zauzima upravo pozicije buržoaske klase. To, međutim, ne znači da ona postaje deo buržoazije: usled svog strukturalnog klasnog određenja ona ostaje deo radničke klase i, prema recima samog Lenjina, čini „sloj" radničke klase. Drugim rečima, njeno klasno određenje ne svodi se na njenu klasnu poziciju. Ali uzmimo obrnut slučaj: klase, delovi ili slojevi drugih klasa — upravo sitna buržoazija — mogu u konkretnim okolnostima zauzimati proleterske pozicije, odnosno pozicije bliske pozicijama radničke klase. To, međutim, ne znači da usled toga te klase, delovi ili slojevi klasa postaju deo radničke klase. Ovde ćemo navesti samo jedan prost primer: pogonski tehničari zauzimaju ponekad pozicije proleterske klase, a ponekad — recimo za vreme štrajkova — stavljaju se na stranu radničke klase. To, međutim, ne znači da oni usled toga čine deo radničke klase; ovo zbog toga što se njihovo strukturalno klasno određenje ne može svesti na njihovu klasnu poziciju, šta više: upravo zbog svog klasnog određenja, ta skupina je čas na strani radničke klase, a čas na strani buržoazije ( buržoaske klasne pozicije ): kao što tehničari nisu deo radničke klase kad staju na njenu stranu, tako isto nisu ni deo buržoaske klase kada zauzimaju

83

buržoaske klasne pozicije. Svoditi strukturalno klasno određenje na klasnu poziciju, znači napustiti objektivno određenje mesta društvenih klasa i zameniti ga „racionalnom" ideologijom „društvenih pokreta". b) Jasno se vidi da se već ideološki i politički odnosi, tj. mesta političke i ideološke dominacije-subordinacije tiču strukturalnog klasnog određenja: dakle, nije reč o objektivnom mestu koje bi se, u odnosima proizvodnje, ticalo samo ekonomskog položaja, pri čemu bi se politički i ideološki elementi ispoljavali jedino u klasnim pozicijama. Ne radi se — shodno jednoj dobro znanoj dvosmislici — o ekonomskoj „bazi" koja bi s jedne strane sama određivala mesta klasne borbe, a s druge strane bi se proširivala na domen politike i ideologije: ta dvosmislica danas često poprima vid razlikovanja između „klasnog ( ekonomskog ) položaja" i političko-ideoloških klasnih pozicija. Strukturalno klasno određenje odnosi se na ekonomsku, političku i ideološku borbu, a svaka od tih borbi se ispoljava kroz klasne pozicije u određenim okolnostima. Ovo takođe znači da ovde prisutne analize nemaju veze ni sa hegelijanskom šemom, sa šemom o klasi po sebi ( ekonomski položaj klase, objektivno određenje klase jedino putem procesa proizvodnje ), niti sa šemom o klasi za sebe ( klasa koja ima sopstvenu „klasnu isvest" i autonomnu političku organizaciju = klasna borba ) kako ju je Lukač nazvao u skladu sa marksističkom tradicijom. To sa svoje strane znači: a) da se objektivno klasno mesto u procesu proizvođenja mora ( kada je u pitanju određena klasa ) nužno izraziti kroz delovanja na celinu njenog strukturalnog određenja, tj. i kroz specifično mesto te klase u političkim i ideološkim odnosima društvene podele rada. Kazati, na primer, da u ekonomskim odnosima postoji radnička klasa, nužno podrazumeva da ta klasa zauzima specifično mesto u ideološkim i političkim odnosima, čak i ako ona — u određenim zemljama i u određenim istorijskim razdobljima mora imati sopstvenu „klasnu svest" ili autonomnu političku organizaciju. Time se želi reći da se u takvim slučajevima — čak i ako je ona jako zaražena buržoaskom ideologijom — samo ekonomsko postojanje te klase izražava kroz specifičnu materijalnu političko - ideološku praksu koja se probija kroz njen buržoaski „jezik": to je upravo ono što je Lenjin, doduše sasvim opisno, označavao kao klasni nagon. Da bi se to razumelo, potrebno je potpuno raskinuti sa shvatanjem ideologije kao „sistema ideja." ili povezanog „govora", tj. treba ideologiju shvatiti kao celinu materijalne prakse. Ovim želimo ukazati na greške čitavog niza ideologija o „integraciji" radničke klase, tj. hoćemo reći sledeće: da bi u svim oblastima društvene stvarnosti došlo do klasne borbe, uopšte nije potrebno imati sopstvenu „klasnu svest" i autonomnu političku organizaciju klasa koje se bore: b) ono što se podrazumeva pod sopstvenom glasnom svešću" i autonomnom političkom organizacijom ( u slučaju radničke klase to su postojanje revolucionarne proleterske ideologije i autonomne partije klasne borbe ) primenjuje se na klasne pozicije i na određene okolnosti, stvarajući tako uslove za intervenciju klasa kao društvenih sila. 5. Glavni aspekt analize društvenih klasa svakako su njihova mesta u klasnoj borbi, a ne oni koji čine te klase. Društvene klase nisu empirijske grupe individua — društvene grupe — 84

„sastavljene" od zbira tih individua: odnosi između tih agensa nisu, dakle, inter individualni. Klasna pripadnost raznih agensa zavisi od klasnih mesta koja oni zauzimaju: ona se, uostalom, razlikuju od klasnog porekla — socijalnog porekla — tih agensa. Značaj tih pitanja će se jasno sagledati prilikom razmatranja problema reprodukcije društvenih klasa i njihovih agensa. Za sada ukazujemo: a) da pitanje koje treba stalno postavljati o odnosu društvenih klasa i njihovih agensa nije pitanje klase kojoj pripada upravo ovaj ili onaj individuum ( načajne su društvene skupine ), niti pitanje statističkih i krutih empirijskih granica „društvenih grupa" ( značajne su klase u klasnoj borbi ); b) da prvo pitanje koje u tom smislu treba postaviti, nije pitanje „socijalnih nejednakosti" grupa ili individua: socijalne nejednakosti nisu ništa drugo do rezultat delovanja društvenih ( klasa na agense, tj. delovanja objektivnih mesta koje oni zauzimaju; te nejednakosti mogu nestati jedino ukidanjem podela društva na klase. Sve u svemu, kada je reč o klasnom društvu nije u pitanju nejednakost „šansi" „individua", pri čemu se uvek smatra da šanse postoje i da one zavise ( ili bezmalo zavise ) samo od individua, tj. da najsposobniji i najbolji uvek mogu da se vinu iznad svoje „društvene sredine". 6. Mesto u ekonomskim odnosima igra glavnu ulogu u određenju društvenih klasa, Šta se u marksističkoj teoriji podrazumeva pod pojmom „ekonomski"? Proces proizvodnje određuje ekonomsku oblast ( ili prostor ), a odnosi proizvodnje određuju mesto agensa, njihovo raspoređivanje u društvene klase. Razume se, ono što nazivamo ekonomskim ne obuhvata jedino proizvodnju, već ukupan ciklus proizvodnje-potrošnje-raspodele društvenog proizvoda, „trenutke" koji se, u svom jedinstvu, javljaju kao „trenuci" procesa proizvodnje. U kapitalističkom načinu proiz-vodnje reč je o ciklusu ukupne reprodukcije društvenog kapitala: proizvodni kapital — robni kapital — novčani kapital. Ali u tom jedinstvu odlučujuću ulogu ima proizvodnja. Razlikovanje društvenih klasa na tom nivou ne počiva na veličini dohotka, niti je to razlika između „bogatih" i „siromašnih", kako je smatrala cela premarksistička tradicija i kako još danas misli niz sociologa. Stvarna razlika u veličini dohodaka samo je posledica odnosa proizvodnje. Šta je to proces proizvodnje i šta su odnosi proizvodnje koji čine taj proces? U procesu proizvodnje najpre nailazimo na proces rada koji, opšte uzev, označava odnos čoveka prema prirodi. Ali taj proces rada se uvek ispoljava kroz istorijski određen društveni oblik. On nastaje samo u svom jedinstvu sa odnosima proizvodnje. U društvu podeljenom na klase, odnosi proizvodnje nastaju kroz dvostruku vezu koja obuhvata odnose ljudi prema prirodi u materijalnoj proizvodnji. Dvostruka veza se ogleda u odnosima agensa proizvodnje prema predmetu i sredstvima rada ( proizvodne snage ), kao i u međusobnim odnosima ljudi, u klasnim odnosima. Te dve veze se, dakle, odnose na:

85

a) vezu između neradnika ( vlasnika ) i predmeta i sredstava rada; b) vezu između neposrednog proizvođača ( ili neposrednog radnika ) i predmeta i sredstava rada. Te veze imaju dva aspekta: a) ekonomsko vlasništvo: pod time se podrazumeva stvarna ekonomska kontrola nad sredstvima za proizvodnju, tj. vlast da se sredstva za proizvodnju koriste na određen način i da se usled toga raspolaže dobijenim proizvodima; d) državina ( posedovanje ): pod ovim se podrazumeva pravo upotrebe sredstava za proizvodnju, tj. upravljanja procesom rada. 6.1. U svakom društvu podeljenom na klase, prva veza ( vlasnik/sredstva za proizvodnju ) uvek se poklapa sa prvim aspektom: vlasnici imaju stvarnu kontrolu nad sredstvima za proizvodnju i tako eksploatišu neposredne radnike, izvlačeći im na razne načine višak rada. Ali to vlasništvo označava stvarno ekonomsko vlasništvo, stvarnu kontrolu nad sredstvima za proizvodnju, te se razlikuje od pravog vlasništva, osveštanog pravom, vlasništva koje predstavlja nadgradnju. Razume se, pravo pruža opštu sudsku zaštitu ekonomskom vlasništvu, ali može se desiti da se oblici pravog vlasništva ne podudaraju sa stvarnim ekonomskim vlasništvom. U tom slučaju ovo potonje je presudno za određivanje mesta društvenih klasa, tj, vladajućeeksploatatorske klase. 6.2. Druga veza, tj. veza između neposrednih proizvođača — radnika — i sredstava i predmeta rada, jeste ona veza koja, u okviru odnosa proizvodnje, određuje eksploatisanu klasu. Zavisno od raznih načina proizvodnje, taj odnos može imati različite oblike. U „pretkapitalističkim" načinima proizvodnje, neposredni proizvođač nije bio potpuno „odvojen" od sredstava i predmeta rada. Uzmimo, na primer, feudalni način proizvodnje: iako je feudalac imao pravno i ekonomsko vlasništvo nad zemljom, kmet je posedovao svoj komad zemlje, bio je zaštićen običajnim pravom, te ga feudalac nije mogao lako i jednostavno izvlastiti: da bi se to učinilo, u Engleskoj je, na primer, bio potreban čitav jedan krvav proces enclosures88 na prelasku iz feudalizma u kapitalizam. Marks je taj proces nazvao prvobitnom akumulacijom kapitala. U tim načinima proizvodnje vladajući oblik eksploatacije ogledao se u neposrednom izvlačenju viška rada kroz, recimo, kuluk ili porez u naturi. Time želimo reći da je postojala razlika između ekonomskog vlasništva i državine; naime, vlasništvo i državina nisu nastajali iz istog odnosa vlasnici/sredstva za proizvodnju. U kapitalističkom načinu proizvodnje, nasuprot tome, neposredni proizvođači — radnička klasa — potpuno su izvlaščeni od svojih sredstava rada, jer kapital poseduje i ta sredstva. Upravo taj
88

Enclosures (ograđivanje). U poglavlju o prvobitnoj akumulaciji (Kapital, I) Marks govori o tome da je poseban oblik pljačke narodne zemlje predstavljalo ograđivanje opštinske zemlje. Početkom XVIII veka engleski zemljoposednici su na taj način „sami sebi poklanjali narodnu zemlju u privatnu svojinu, dekretima narodne eksproprijacije". Ta pljačka je svoj parlamentarni oblik dobila u Bills for Enclosures of Commons (Zakoni o ograđivanju opštinske zemlje). — Prim. prev.

86

završni oblik odvajanja radnika od njihovih sredstava za proizvodnju dovodi do pojave onoga što Marks naziva „pukim radnikom". Radnik poseduje samo svoju radnu snagu koju prodaje (radna snaga). Ta presudna promena položaja neposrednih proizvođača u odnosima proizvodnje dovodi do toga da sam rad postaje roba, tj. da nastupa generalizacija robnog oblika, a ne obrnuto: rad kao roba nije rezultat prethodne generalizacije dobro poznatih „robnih odnosa". Ovde se, dakle, višak rada na izvlači neposredno, već radom otelovljenim u robi, tj. stvaranjem i prisvajanjem viška vrednosti. 7. Dakle, lepo se vidi: 7.1. s jedne strane, da odnose proizvodnje valja uzimati u vezi sa odnosima koji ih čine i u njihovom jedinstvu sa procesom rada: time se zaokružuje vladajući odnos eksploatacije koji karakteriše određen način proizvodnje i koji na osnovu tog vladajućeg odnosa određuje eksploatisanu klasu. Ne bi se trebalo držati jedino odnosa vlasništva, te na osnovu tog vladajućeg odnosa u izvesnom smislu negativno određivati kao pripadnike eksploatisane klase one koji nemaju ekonomsko vlasništvo, tj. one koji nisu vlasnici. Polazeći od tog odnosa, eksploatisana klasa ( osnovna eksploatisana klasa: radnička klasa u kapitalističkom načinu proizvodnje ) obavlja proizvodan rad u tom načinu proizvodnje: otuda, u kapitalističkom načinu proizvodnje oni koji nisu vlasnici, nisu istovremeno radnici. 7.2. S druge strane, da se proces proizvodnje ne određuje „tehnološkim" merilima, već odnosima agensa prema sredstvima rada i njihovim međusobnim odnosima, dakle, jedinstvom procesa rada, „proizvodnih snaga" i odnosa proizvodnje. Proces rada i proizvodne snage, uključivši „tehnologiju", ne postoje po sebi, već uvek u konstitutivnoj vezi sa odnosima proizvodnje. Otuda se u društvu podeljenom na klase ne može govoriti o neutralnom „proizvodnom" radu, o „proizvodnom radu" po sebi. U svakom načinu proizvodnje podeljenom na klase, proizvodan je samo onaj rad koji odgovara odnosima proizvodnje tog načina, tj. koji dovodi do specifičnog i vladajućeg oblika eksploatacije. Proizvodnja u takvim društvima istovremeno označava podelu na klase, eksploataciju i klasnu borbu. 8. Iz ovoga proizilazi da, na ekonomskom planu, najamnina ne određuje radničku klasu: najamnina je jedan oblik raspodele društvenog proizvoda, koji obuhvata tržišne odnose i „ugovorne" oblike kupovine i prodaje radne snage. Ako su svi radnici u najamnom odnosu, to ne znači da su radnici svi oni koji se nalaze u tom odnosu — ovo zbog toga što svi koji su u najamnom odnosu nisu obavezno proizvodni radnici. Ako društvene klase, na ekonomskom planu, ne određuje podela u okviru lestvice „dohotka" — bogati/siromašni — one su još manje određene položajem njihovih pripadnika u hijerarhiji najamnina. Razume se, taj položaj može biti značajan pokazatelj klasnog određivanja, ali on je, u stvari, samo posledica. To je, uostalom, slučaj i sa onim što obično nazivamo socijalnim nejednakostima: „podela dobiti", raspodela dohotka, poreski sistem itd. Kao i ostale socijalne nejednakosti, hijerarhija u najamninama nije neka lestvica ili pravolinijsko kontinuirano, homogeno stepenište sa

87

odmorištima ili kaskadama, stepenište na kome bi individue ili grupe bile situirane, i to „više grupe" iznad „nižih": hijerarhija u najamninama je rezultat klasnih barijera. 8.1. Kada smo to kazali, valja podvući da klasne barijere i njihova proširena reprodukcija dovode do specifičnih socijalnih nejednakosti usredsređenih na pojedine skupine agensa; te skupine agensa raspoređene su u razne klase: to je slučaj sa mladima i starima, a da ne govorimo o ženama, o slučaju koji je druge prirode i mnogo složeniji. Ovo zbog toga što se kod žena ne radi jednostavno o tome da na njih delu ju unapred određeni efekti podele društva na klase, već je reč upravo o posebnoj povezanosti — u okviru društvene podele rada — između podele na klase i podele na polove. 9. Dakle, proces proizvodnje jeste jedinstvo procesa rada i odnosa proizvodnje. Međutim, proces rada, uključivši tehnologiju i tehnički proces, ne igra dominantnu ulogu u tom jedinstvu: odnosi proizvodnje uvek dominiraju nad procesom rada i nad proizvodnim snagama, utiskujući u njih svoj pečat i oblik. Upravo ta dominacija odnosa proizvodnje nad proizvodnim, snagama daje njihovoj povezanosti oblik procesa proizvodnje i reprodukcije. 9.1. Konstitutivna uloga političkih i ideoloških odnosa u strukturalnom određenju društvenih klasa proizilazi upravo iz te dominantne uloge odnosa proizvodnje nad proizvodnim snagama i nad procesom rada. Odnosi proizvodnje i odnosi koji ih čine ( ekonomsko vlasništvo/državina ) ispoljavaju se kroz vlast koja iz njih proističe, kroz klasnu vlast: konstitutivno vezanu za političke i ideološke odnose koji je osveštavaju i ozakonjuju. Ti odnosi nisu jednostavno nadzidani na odnose proizvodnje „koji su već tu", nego su sami prisutni u konstituisanju odnosa proizvodnje ( oni dobijaju specifičan oblik u svakom načinu proizvodnje ). Proces proizvodnje i eksploatacije je u isto vreme proces reprodukcije odnosa političke i ideološke dominacije/subordinacije. 9.2. To najzad znači da u položaju koji društvene klase zauzimaju u okviru odnosa proizvodnje, društvena podela rada, onakva kakva se iskazuje kroz specifičnu prisutnost političkih i ideoloških odnosa u procesu proizvodnje, dominira nad tehničkom podelom rada: posledicu toga videćemo vrlo jasno upravo u pitanju „upravljanja i nadzora" nad procesom rada, ali takođe i u pitanju određenja klase pogonskih inženjera i tehničara. Ukažimo jednostavno na to da se odlučujuća uloga podele na „manuelni i intelektualni rad" u određenju društvenih klasa može shvatiti jedino ako se vodi računa o tim temeljnim marksističkim stavovima. 10. Sada je trenutak da se podsetimo na temeljnu razliku između načina proizvodnje i društvene formacije. Učiniću samo nekoliko opštih napomena, jer ta razlika ima teorijski značaj na koji ću se stalno vraćati u narednim ogledima. 10.1. Kada govorimo o načinu proizvodnje, što je apstraktno-formalan predmet, još se nalazimo na opštem i apstraktnom nivou, mada sam pojam načina proizvodnje već obuhvata, kao takav, odnose proizvodnje, političke i ideološke odnose: na primer, robovlasnički, feudalni, kapitalistički itd. načini proizvodnje. Međutim, ti načini proizvodnje postoje i reprodukuju se jedino u istorijski određenim društvenim formacijama — u Francuskoj, Nemačkoj, Engleskoj 88

itd. — u ovom ili onom trenutku istorijskog toka. Te društvene formacije su uvek originalne, jer su stvarno konkretni i posebni predmeti. Doduše, društvena formacija sadržava više načina — ali i više oblika — proizvodnje, specifično međusobno povezanih. Na primer, evropska kapitalistička društva sa početka XIX veka bila su sastavljena od elemenata feudalnog načina proizvodnje, od oblika proste robne proizvodnje i manufakture — prelaznog oblika iz feudalizma u kapitalizam — od kapitalističkog načina proizvodnje u njegovim konkurentskim i monopolističkim oblicima. Međutim, te društvene formacije su bile kapitalističke, tj. u njima je dominirao kapitalistički način proizvodnje. U stvari, u svakoj društvenoj formaciji uočavamo dominaciju jednog načina proizvodnje, dominaciju koja izaziva složena dejstva disolucije-konzervacije na ostale načine i oblike proizvodnje; ta dominacija daje tim društvenim formacijama njihova obeležja ( feudalne, kapitalističke itd. ). To važi za sve slučajeve, osim kada su u pitanju prelazna razdoblja u strogom smislu reči, razdoblja obeležena svojevrsnom „ravnotežom" raznih načina i oblika proizvodnje. Vratimo se društvenim klasama. Ako se držimo samo načina proizvodnje, u svakom od njih nalazimo dve klase, prisutne već u ukupnosti njihovog ekonomskog, političkog i ideološkog određenja: to su eksploatatorska klasa, politički i ideološki vladajuća, i eksploatisana klasa, koja je politički i ideološki potčinjena: gospodari i robovi ( robovlasnički način proizvodnje ); vlastela i kmetovi ( feudalni način proizvodnje ), buržoazija i radnici ( kapitalistički način proizvodnje ). Ali u konkretnom društvu — društvenoj formaciji — ima više od dve klase, zavisno od toga da li u njemu postoji više načina i oblika proizvodnje. U stvari, nema društvene formacije u kojoj postoje samo dve klase. Međutim, tačno je da dve temeljne klase svake društvene formacije — kroz ili preko glavne protivrečnosti — čine klase vladajućeg načina proizvodnje u toj formaciji: u kapitalističkim društvenim formacijama, to su buržoazija i radnička klasa. 10.2. Društvene formacije nisu, međutim, prosta konkretizacija ili univerzalizacija načina i oblika proizvodnje u njihovom „čistom" vidu: one nisu proizvod njihovog univerzalnog „taloženja". Društvene formacije u kojima se vodi klasna borba jesu stvarna mesta postojanja i reprodukcije načina i oblika proizvodnje. Način proizvodnje se ne reprodukuje niti postoji kao takav, te ne može biti ni istorijski periodiziran kao takav. Klasna borba je motor istorije u društvenim formacijama: istorijski proces nalazi mesto svog postojanja u tim formacijama. Iz svega toga proizilaze važne konsekvence kada je u pitanju analiza društvenih klasa: klase date društvene formacije, u svojoj konkretnoj borbi, ne bi se mogle „izvoditi", iz apstraktne analize postojećih načina i oblika proizvodnje; ovo zbog toga što one ne postoje kao takve u društvenoj formaciji. Klase su, u samom svom postojanju, s jedne strane izložene uticaju konkretne borbe koja se vodi u krilu društvene formacije: upravo u tome se ogleda fenomen polarizacije ostalih klasa i delova klase oko dve temeljne klase, oko buržoazije i radničke klase u kapitalističkim društvima; to ima presudne i veoma složene posledice na ostale klase, ali i na dve temeljne klase. S druge strane, klase date društvene formacije postoje samo u odnosima te formacije prema drugim društvenim formacijama, dakle u klasnim odnosima te formacije prema 89

klasnim odnosima drugih formacija. Time smo postavili problem imperijalizma i imperijalističkog lanca: imperijalizam kao proširena reprodukcija kapitalizma postoji u društvenim formacijama, a ne u kapitalističkom načinu proizvodnje kao takvom. 11. Marksistička teorija društvenih klasa povlači takođe razliku između delova i slojeva klase. Imajući u vidu razne klase, ona polazi od razlika u ekonomici i od veoma posebne uloge koju tu imaju politički i ideološki odnosi. Ta teorija takođe razlikuje društvene kategorije, koje su uglavnom određene svojim rnestom u političkim i ideološkim odnosima: to je slučaj sa državnom birokratijom koju određuje njen odnos prema državnom aparatu, kao i sa intelektualcima koje definiše njihova uloga u razradi i stvaranju ideologije. Ovo razlikovanje ( koje se može vršiti ako se stalno vodi računa o političkim i ideološkim odnosima ) ima veliki značaj, jer ti delovi, slojevi i kategorije mogu često — zavisno od konkretnih okolnosti — igrati ulogu relativno autonomnih društvenih snaga. Razume se, ovde nikako nije reč o ,,društvenim grupama" koje su izvan, pored ili iznad klasa. Ako govorimo o delovima, onda su u pitanju delovi klase: trgovačka buržoazija je, recimo, deo buržoazije; radnička aristokratija je, isto tako, sloj radničke klase. I društvene kategorije imaju klasnu pripadnost: njihovi agensi, opšte uzev, potiču iz raznih društvenih klasa. Upravo u tome i jeste jedna od suštinskih razlika između marksističke teorije i raznih ideologija o društvenoj stratifikaciji, ideologija koje dominiraju u savremenoj sociologiji: društvene klase bi, prema tim ideologijama ( svi savremeni sociolozi priznaju postojanje klasa ) predstavljale jednu od parcijalnih i regionalnih klasifikacija opštije stratifikacije ( ta klasifikacija bi se, naime, ticala jedino ekonomskog nivoa ). Ovakva stratifikacija bi, u političkim i ideološkim Odnosima, dovela do stvaranja paralelnih i spoljnih društvenih grupa ( u odnosu na klase ), do grupa koje bi se postavljale iznad klasa. Maks Veber ( Max Weber ) je već naznačio takav put, te sada možemo samo ukazati na razne struje političkih „elita". 12. Povezanost strukturnog klasnog određenja i klasnih pozicija u okviru društvene formacije upućuje nas na posebne pojmove. Ovde je u pitanju ono što ću nazvati strateškim konceptima koji obuhvataju upravo fenomene polarizacije i saveza klasa. U klasnoj vladavini, tu je, između ostalog, pitanje koncepta „bloka na vlasti", koji označava specifičan savez vladajućih klasa i delova vladajućih klasa; kada se govori o potčinjenim klasama, tu je u pitanju „narod", koji označava specifičan savez naroanih masa. Ti pojmovi nemaju isti status kao pojmovi o kojima je do sada bilo reči: klasa, deo ili sloj klase, mogu ili ne mogu — zavisno od društvenih formacija, njihovih stadija i faza, odnosno uslova u kojima postoje — da budu deo bloka na vlasti, odnosno mogu biti ili ne biti deo naroda. Ali to isto tako znači da te klase, delovi i slojevi klasa, kao učesnici saveza, u tim slučajevima nikako ne gube klasno određenje kada se utapaju u neodređenu skupinu saveza-fuzija. Uzmimo samo primer naroda: klase i delovi klase koji čine narod zadržavaju svoje klasno određenje. Kada nacionalna buržoazija čini deo naroda, ona ipak ostaje buržoazija ( protivrečnost u krilu naroda ). Te klase i delovi klase ne utapaju se u narod, kako bi se moglo zaključiti iz idealističke upotrebe izraza „narodne mase" ili čak izraza — „klasa onih koje se nalaze u najamnom odnosu". 90

II 13. Sada možemo postaviti pitanje aparatâ, odnosno grana i aparata države, kao i pitanje njihovog odnosa prema društvenim klasama. Ovde ću naznačiti samo neke uloge koje, u postojanju i reprodukciji društvenih klasa, igraju aparati države. 13.1.Glavna uloga državnog aparata je održavanje jedinstva i kohezije društvene formacije ( i to putem koncentrisanja i osvežavanja klasne vladavine ), kao i reprodukovanje društvenih odnosa, tj. klasnih odnosa. U državnim aparatima se u vidu materijalne prakse materijalizuju i otelovljuju politički i ideološki odnosi. Ti aparati, s jedne strane, obuhvataju prinudni državni aparat u strogom smislu reči, kao i njegove grane: armiju, policiju, zatvore, sudstvo i administraciju; s druge strane, u njih ulaze ideološki aparati države: školski aparat, verski aparat ( crkve ), aparat informacija ( radio, televizija, štampa ), aparat kulture ( kinematografija, pozorišta, izdavačka delatnost ), sindikalni aparat klasne saradnje sa buržoaskim i sitnoburžoaskim partijama itd. Najzad, taj aparat u izvesnom smislu obuhvata i porodicu, posebno kada se ima na umu kapitalistički način proizvodnje. Ali pored državnog aparata postoji i ekonomski aparat u još strožem smislu reči — to su „preduzeća" ili „fabrike" koji, kao centri prisvajanja prirode, materijalizuju i otelovljuju ekonomske odnose u njihovoj povezanosti sa političko--ideološkim odnosima. 13.2.Analizu društvenih klasa možemo vršiti jedino u njihovom odnosu prema tim aparatima, tj. državnim aparatima. Ovo zbog toga što jedino klasno određenje ukazuje na političke i ideološke odnose koji, opet, postoje jedino materijalizovani u tim aparatima. Društvene klase i njihova reprodukcija postoje jedino kroz odnos društvene klase/državni i ekonomski aparati: ta aparati se ne ,,nadziđuju" jednostavno na klasnu borbu kao nekakvi dodaci, već u njoj zadržavaju konstitutivnu ulogu. Otuda će konkretno istraživanje tih aparata biti prisutno kad god budemo pristupali analizi političkoddeoloških odnosa, počev od podele na manuelni i intelektualni rad, pa do birokratizaoije određenih procesa rada i do despotizma u fabrici. 13.3.Iz svega ovoga proizilazi da klasna borba igra prvorazrednu i osnovnu ulogu u složenom odnosu klasna borba/državni aparati. Ta napomena je od presudnog značaja ako se imaju u vidu sadašnje manjkavosti brojnih analiza ovih pitanja. Aparati su uvek materijalizacija i sažimanje klasnih odnosa; oni ih na neki način „predodređuju", razume se, imajući u vidu da to nije odnos kronološke uzročnosti ( kokoška i jaje ). U stvari, prema jednoj konstanti buržoaske ideologije „društvenih nauka" ( tu ideologiju bismo mogli nazvati ,,institucionalističko-funkcionalističkom strujom“ ), aparati institucije određuju društvene grupe ( klase ), a klasni odnosi proizilaze iz položaja koje agensi zauzimaju u institucionalnim odnosima. Ta struja na specifičan način svedoči o spoju idealizamempirizam na koji se nadovezuje spoj humanizam-ekonomizam, što je svojstveno buržoaskoj ideologiji. To je upravo bio slučaj već kod M. Vebera: odnosi „vlasti" stvaraju klasne odnose; odnosi „vlasti" postoje i stvaraju se u odnosima unutar institucija-asocijacija 91

„autoritarnog" tipa ( Herrschafstverbande ). Ova ideološka linija ( ako se malo više začeprka, uvek ćemo otkriti prisustvo Hegela ) ima značajne reperkusije, koje se protežu i na najkonkretnija pitanja; ta linija je prisutna u akademskoj sociologiji u vidu sada vladajuće „teorije organizacija"; linija o kojoj je reč, ne odnosi se samo na državne aparate, već i na sam ekonomski aparat ( pitanje „preduzeća" ). 13.4.Tako se mogu odrediti odnos i razlika između državne vlasti i državnih aparata. Državni aparati nemaju prave „vlasti", već materijalizuju i koncentrišu klasne odnose, odnose koje upravo obuhvata pojam „vlasti". Država nije „entitet" koji je po svojoj biti strogo instrumentalan, već je i sama odnos, tačnije rečeno — kondenzacija klasnog odnosa. To znači da: a) razne funkcije ( ekonomske, političke, ideološke ) državnih aparata u reprodukciji društvenih odnosa nisu „neutralne" funkcije i funkcije po sebi, koje postoje najpre kao takve da bi ih vladajuće klase zatim jednostavno „skrenule" ili „skrenule sa pravog puta"; te funkcije zavise od državne vlasti utisnute u samu strukturu tih aparata, tj. od klasa i delova klase, koji zauzimaju teren političke dominacije; b) i sama ta politička dominacija je solidarna sa postojanjem i funkcionisanjem državnih aparata. 13.5.Iz toga proizilazi da se radikalni preobražaj društvenih odnosa ne može ograničiti na promenu državne vlasti, već mora „revolucionisati" sam državni aparat. Radnička klasa se u procesu socijalističke revolucije ne može zadovoljiti zauzimanjem mesta buržoazije na nivou državne vlasti, već mora i radikalno preobraziti ( „slomiti" ) buržoaski državni aparat i zameniti ga proleterskim aparatom. 13.6.Ali i ovde državna vlast, neposredno povezana sa klasnom borbom, određuje ulogu i funkcionisanje državnog aparata. a) Sa stanovištva revolucionisanja državnog aparata, to se pokazuje kroz činjenicu da radnička klasa i narodne mase mogu ,,slomiti" državne aparate jedino osvajanjem državne vlasti; b) to se takođe pokazuje kroz ukupnost konkretnog funkcionisanja državnih aparata u svakoj društvenoj formaciji. Ako državne aparate ne svedemo na državnu vlast, ipak ostaje činjenica da, u krajnjoj analizi, upravo konfiguracija terena klasne dominacije, tj. konfiguracija državne vlasti ( blok na vlasti, vladajuća hegemonska klasa ili deo klase, ali i klasni savezi i klasne podrške ) određuje kako ulogu ovog ili onog državnog aparata ili grane aparata u reprodukciji društvenih odnosa, tako i povezanost ekonomskih, političkih i ideoloških funkcija u svakom državnom aparatu ili njegovoj grani, kao i konkretno uređenje raznih državnih aparata i njihovih grana. Drugim recima, uloga ovog ili onog državnog aparata ili njegove grane ( škola, armija, partije itd ), u koheziji društvene formacije, i predstavljanju klasnih interesa i reprodukciji društvenih odnosa — ne zavise od njihove unutrašnje prirode, već od državne vlasti.

92

13.7.Još opštije uzev, svaka analiza društvene formacije mora istovremeno neposredno voditi računa o odnosima klasne borbe, o odnosima vlasti i o državnim aparatima koji materijalizuju, koncentrišu i održavaju te odnose. Ali kada je u pitanju odnos klasna borba/aparati, onda klasnoj borbi pripada osnovna uloga. Oblici i „institucionalne" modifikacije ne dovode do „društvenih pokreta" ( kako bi to želela sadašnja ideologija „blokiranog društva" ): u stvari, klasna borba određuje oblike i modifikacije državnih aparata. 14. Ove poslednje primedbe postaju još jasnije ako stvari po smatramo sa stanovištva proširene reprodukcije društvenih klasa. U stvari, društvene klase postoje jedino u klasnoj borbi, u istorijskoj i dinamičkoj dimenziji. Konstituisanje, odnosno razgraničavanje klasa, delova klasa, slojeva, kategorija — moguće je jedino ako se uzme u obzir istorijska perspektiva klasne borbe: a to u prvi plan postavlja pitanje njihove reprodukcije. 14.1.U društvenim formacijama postoji samo onaj način proizvodnje, koji se u njoj reprodukuje. Reprodukcija je, u krajnjoj liniji, proširena reprodukcija društvenih odnosa tih formacija: klasna borba je motor istorije. I Marks je, uostalom, rekao da kapitalizam, u krajnjoj liniji, ne proizvodi ništa drugo do buržoaziju i proletarijat: kapitalizam proizvodi svoju sopstvenu reprodukciju. 14.2.Dakle, proces reprodukcije se ne događa kako bi se moglo zaključiti iz površnog čitanja drugog toma Kapitala, jedino u „ekonomskoj oblasti", niti se sastoji iz samoregulišućeg automatizma akumulacije društvenog kapitala. Shvaćena upravo kao proširena reprodukcija društvenih klasa, reprodukcija označava, u jednom te istom kretanju, reprodukciju političkih i ideoloških odnosa klasnog određenja. 14.3.Otuda državni aparati, upravo ideološki aparati države, igraju odlučujuću ulogu u reprodukciji društvenih klasa: marksističke analize su u poslednje vreme usmerene na ulogu ideoloških aparata. Nemam nameru da ovde izlažem celinu ovog pitanja na koje ću se vraćati u narednim ogledima. Ako kao poseban primer uzimam ulogu školskog aparata, činim to u prvom redu stoga što pokušavam objasniti neke prethodne probleme. Te napomene će omogućiti da ilustrujem pojedine stavove koje sam prethodno izneo, kao i da iznesem dodatne markacije koje se tiču uloge aparata u reprodukciji društvenih odnosa. III 15. Državni aparati, u okviru kojih škola predstavlja ideološki aparat, ne dovode do podele na klase, već doprinose toj podeli i time njenoj proširenoj reprodukciji. Treba li istaći sve implikacije ovog stava? Ne samo što odnosi proizvodnje određuju aparate, već se ti aparati ne nalaze ni u prvim redovima klasne borbe: klasna borba — na svim nivoima — upravlja aparatima. U stvari, najveći značaj valja pridavati upravo ulozi ideološkog aparata u reprodukciji društvenih odnosa, uključivši u njih i odnose proizvodnje. Ovo zbog toga što ta reprodukcija dominira celom

93

reprodukcijom, upravo reprodukcijom radne snage i sred stava rada. Neosporna je činjenica da odnosi proizvodnje, u njihovoj konstitutivnoj vezi sa odnosima političke i ideološke dominacije/subordinacije, dominiraju nad procesom rada u okviru procesa proizvodnje. 15.1. Takva proširena reprodukcija društvenih klasa (društvenih odnosa) obuhvata dva aspekta koji stoje u svom jedinstvu:  Proširenu reprodukciju položaja koje zauzimaju njhovi agensi. Videli smo da ti položaji obeležavaju strukturalno klasno određenje, tj. način postojanja određenja putem strukture — odnosi proizvodnje, politička i ideološka dominacija/subordinacija — u klasnoj praksi.  Reprodukcju-distribuciju samih agenasa na položaje koje oni zauzimaju.

15.2. Ovaj drugi aspekt reprodukcije postavlja pitanje: ko, kako i u kom trenutku zauzima ovo ili ono mesto, jeste ili postaje burzuj, proleter, sitan buržuj, siromašan seljak itd. Taj aspekt je podređen prvom aspektu, tj. reprodukciji samih mesta koja zauzimaju društvene klase. On je, na primer, podređen činjenici da kapitalizam, u svojoj proširenoj reprodukciji, reprodukuje buržoaziju, proletarijat, a u sadašnjoj fazi monopolističkog kapitalizma i sitnu buržoaziju u novom vidu itd. šta više, kapitalizam ispoljava tendenciju eliminisanja nekih klasa ili delova klasa; on to čini u okviru onih društvenih formaoija u kojima dolazi do njegove proširene reprodukcije. Eliminišu se, recimo, seljaci-sitni posednici, tradioionalna sitna buržoazija itd. Drugim recima, ako je istina da sami agensi moraju biti reprodukovani — „kvalifikovanipodjarmljeni" — da bi zauzeli određena mesta, isto toliko je istina da ta distribucija agensa ne samo što ne zavisi od njihovih težnji i izbora, već je, štaviše, regulisana samom reprodukcijom tih mesta. To, uostalom, potkrepljuje činjenica da glavni aspekt klasnog određenja predstavlja upravo mesto koje zauzimaju klase, a ne agensi koji ta mesta zauzimaju. Kada su u pitanju ova dva aspekta reprodukcije zapaža se razlika u ulogama državnih aparata, uključivši i školu kao ideološki aparat. 15.3. Razume se, pošto strukturalno klasno određenje nije ograničeno samo na mesta u procesu proizvodnje — na ekonomski položaj klasa po sebi — već se proširuje na sve stepene društvene podele rada, državni aparati deluju kao otelovljenje i materijalizacija ideoloških i političkih odnosa u klasnom određenju. Ti aparati, upravo ideološki aparat države, deluju stoga — svojom ulogom u reprodukciji političkih i ideoloških odnosa — u reprodukciji mesta kojima se definišu društvene klase. Ako ne želimo da nas zahvati idealistička i „institucionalistička" vizija društvenih odnosa, vizija koja društvene klase i klasnu borbu prikazuje kao proizvode tih aparata, valja shvatiti da taj aspekt reprodukcije prevazilazi okvire aparata, da im potpuno izmiče, određujući na taj način i njihove granice. U stvari, može se govori o prvobitnoj reprodukciji, — o temeljnoj reprodukciji — društvenih klasa u klasnoj borbi i kroz nju. U klasnoj borbi dolazi do proširene reprodukcije baze, koja uključuje odnose proizvodnje; ova reprodukcija stoji iznad delovanja i uloge aparata,

94

Namerno ćemo uzeti šematski primer: pružajući obrazovanje proleterima i novim sitnim buržujima, škola ne određuje postojanje i reprodukciju radničke klase i nove sitne buržoazije ( širenje, smanjivanje, određene oblike kategorizacije itd. ). U stvari, proces je obrnut — škola je rezultat procesa proizvodnje u njegovoj povezanosti sa političkim i ideološkim odnosima, kao i rezultat ekonomske, političke i ideološke klasne borbe. Time se objašnjava činjenica da ne može doći do reprodukcije posredstvom aparata bez borbi, protivrečnosti i stalnih trvenja. Najzad, na taj se način može shvatiti i druga strana tog pitanja: kao što proširena reprodukcija društvenih odnosa zavisi od klasne borbe, tako od te borbe zavisi i njihovo revolucionisanje. 15.4. Dakle, ta temeljna reprodukcija društvenih klasa ne odnosi se samo na mesta koje one zauzimaju u odnosima proizvodnje. Nije reč o „ekonomskoj samoreprodukciji" klasa, nasuprot ideološkoj i političkoj reprodukciji koja se izvodi jedino posredstvom državnih aparata. U pitanju je upravo prvobitna reprodukcija koja se na svim stupnjevima društvene podele rada javlja u klasnoj borbi i kroz klasnu borbu. Kao i strukturalno klasno određenje, reprodukcija društvenih klasa jednako se tiče političkih i ideoloških odnosa društvene podele rada, koji, u njihovim relacijama prema odnosima proizvodnje, dobijaju odsudnu ulogu. Ovo zbog toga što se i sama društvena podela rada ne tiče jedino političkih i ideoloških odnosa, već isto tako i odnosa proizvodnje u okviru kojih društvena podela dominira nad tehničkom podelom" rada: to je posledica činjenice da u okviru procesa proizvodnje postoji dominacija odnosa proizvodnje nad procesom rada. Reći da prvobitna reprodukcija društvenih klasa zavisi od klasne borbe, znači isto što i reći,da njeni konkretni oblici zavise od istorije društvene formacije. Ovakva ili onakva reprodukcija buržoazije i radničke klase, klasa seljaštva, stare i nove sitne buržoazije, zavise od klasne borbe u toj društvenoj formaciji: uzmimo primer Francuske gde, u kapitalizmu, postoji specifičan oblik i ritam reprodukcije tradicionalne sitne buržoazije i sitnoposedničkog seljaštva, što je u vezi sa specifičnim obMcima njihovog davnašnjeg saveza sa buržoazijom. Uloga državnih aparata u toj reprodukciji može se sagledati samo u vezi sa klasnom borbom: posebna uloga škole u Francuskoj može se sagledati iz njenog odnosa prema savezu buržoazija— sitna buržoazija, prema savezu koji već odavno karakteriše francusku društvenu formaciju. 16. Time isto tako želimo reći da se proširena reprodukcija mesta društvenih klasa ne svodi samo na ideološke aparate države, mada, u ideološko-političkom domenu, ,,ukazuje" na njih. 16.1. Napomenimo već sada slučaj podele na manueini i intelektualni rad. Ta podela, primerena određenju mesta u društvenoj podeli rada, nikako se ne ograničava samo na ekonomsku oblast u kojoj — ovo uzgred napominjemo — ona ne igra odgovarajuću, organski svojstvenu ulogu u klasnoj podeli: proizvodni radnik, onaj koji proizvodi višak vrednosti, nikako se ne svodi samo na fizičkog radnika. Podela na manuelni i intelektualni rad može se shvatiti jedino ako se proširi na političke i na ideološke odnose: a) na odnose kakvi postoje u društvenoj podeli rada unutar samog procesa proizvodnje, što već ukazuje na sam ekonomski aparat, na „preduzeće": vlast i rukovođenje radom, povezani sa intelektualnim radom i tajnom znanja; i b) na odnose kakvi postoje u ukupnoj društvenoj podeli rada: na političke i ideološke odnose koji 95

utiču na određena mesta društvenih klasa. Ali jasno je da tu podelu ne stvaraju škola ili drugi ideološki aparati, kao što je jasno da oni nisu ni glavni i prvobitni činioci reprodukcije te podele, mada utiču na nju pojavljujući se, u svom kapitalističkom obliku, kao rezultat te podele i njene reprodukcije u klasnoj borbi i kroz klasnu borbu. Drugim rečima, ako škola unutar sebe reprodukuje podelu na manuelni i intelektualhi rad, onda je to zato što je ta škola, usled svoje kapitalističke prirode, već globalno situirana u odnosu na podelu rada — manuelni/intelektualni rad — koja prevazilazi školu i određuje joj ulogu: njeno odvajanje od proizvodnje, što je povezano sa odvajanjem i izvlašćenjem neposrednog proizvođača od sredstava za proizvodnju; škola biva reprodukovana kao aparat u funkciji pomenute podele rada. 16.2. Ali to znači još i ovo: kada se govori o ideološkim aparatima, valja shvatiti da ti aparati, isto onako kao što ne stvaraju ideologiju, ne predstavljaju ni glavne niti prvobitne činioce reprodukcije odnosa ideološke dominacije/subordinacije. Ideološki aparati samo razrađuju i usađuju ( materijalizuju ) vladajuću ideologiju: nasuprot shvatanju M. Vebera, crkva ne stvara niti ovekovečuje religiju, već religija stvara i ovekovečuje crkvu. Kada su u pitanju kapitalistički ideološki odnosi, Marksove analize koje se tiču fetiškog karaktera robe, što je povezano sa procesom oplođavanja kapitala, sadrže sjajne primere/reprodukcije vladajuće ideologije koja se širi izvan aparata: Marks je upravo to uočavao kada je često govorio o „vezi" koja podrazumeva i razlikovanje između „institucija" i „oblika društvene svesti". Ukratko, uloga ideologije politike u proširenoj reprodukciji mesta društvenih klasa podudara se ovde sa borbom društvenih klasa, sa borbom koja upravlja aparatima. Upravo tu se — kada je u pitanju radnička klasa — situira klasni instinkt o kome je prethodno bilo reči: kao što ideološki državni aparati ne stvaraju vladajuću ideologiju, tako ni revolucionarni aparati — partija — ne stvaraju proletersku ideologiju: oni je razrađuju i sistematizuju, dovodeći do revolucionarne teorije. 16.3.Reprodukcija mesta u odnosima ideološke i političke dominacije upućuje ne samo na ideološke državne aparate, već i na sam ekonomski aparat. „Pre-duzeće" kao proizvodna jedinica u svom kapitalističkom obliku, takođe predstavlja određen aparat, i to tako što ono, kroz društvenu podelu rada u svom okviru — kroz despotsku organizaciju rada — samo reprodukuje političke i ideološke odnose koji se tiču mesta društvenih klasa. Drugim recima, reprodukcija ideoloških odnosa koji imaju izuzetno značajnu ulogu, nije stvar samo ideoloških aparata. Dakle, nije tačno da se sve ono što se odigrava u „proizvodnji" tiče samo „ekonomike", odnosno nije tačno da ideološki aparati drže monopol reprodukcije odnosa ideološke dominacije. 16.4.Najzad, ta reprodukcija mesta društvenih klasa upućuje ne samo na ideološke aparate države i na ekonomski aparat, već i na grane represivnog državnog aparata, uzete u strogom smislu reči. Time se ne misli pre svega na njihovu ulogu neposredne ponu de, shvaćene doslovno kao organziovane fizičke sile. Ta prinuda koja je, razume se, apsolutno neophodna u od uosima klasne eksploatacije i dominacije, u kapitalizmu se, uopšte uzev, ne ispoljava neposredno kao takva u odnosima proizvodnje; ta prinuda deluje kao oblik održavanja „uslova“ eksploatacije ( armija nije neposredno prisutna u 96

fabrikama ). Upravo u tome i jeste razlika između kapitalističkog načina proizvodnje i ,,pretkapitalističkm" načina proizvodnje: u ovim potonjim, — kao što je to lepo objasnio Marks — pošto neposredni proizvođač nije bio sasvim odvojen od sredstava za proizvodnju ( držao ih je u svom posedu ), bila je potrebna neposredna intervencija „vanekonomske" sile da bi on proizvodio višak rada u korist vlasnika ( na primer, feudalca ). Ako grane prinudnog aparata kapitalističke države intervenišu u reprodukciji mesta društvenih klasa, onda je to zbog toga što se one, iako je prinuda njihova glavna uloga ( po tom se razlikuju od ideoloških aparata ), ne ograničavaju samo na nju: te grane imaju i ideološku ulogu, mada je ona drugorazredna, isto onako kao što i ideološki aparati imaju prinudnu ulogu, doduše drugorazrednu. Tako armija, sudstvo i zatvori ( buržoaska „pravda" ) itd., zahvaljujući svojoj ulozi u materijalizaciji i reprodukciji ideoloških odnosa ( buržoaske ideologije ), igraju istaknutu ulogu u reprodukciji mesta društvenih klasa. 17. Pređimo sada na drugi aspekt reprodukcije, na reprodukciju agensa. Ta reprodukcija ( kao momente istog procesa ) obuhvata kvalifikovanje-podjarmIjivanje agensa, koje im omogućuje da zauzmu određena mesta, kao i njihovo raspoređivanje na ta mesta. Bezvrednost buržoaske problematike socijalne pokretljivosti ( o čemu će opširno biti govora u narednim ogledima ) možemo shvatiti samo ako povezanost ta dva aspekta reprodukcije sagledamo u svetlosti dominacije reprodukcije mesta društvenih klasa. Naime, ta problematika socijalne pokretljivosti „grupa" i „individua" pretpostavlja: a) da glavno pitanje, tj. glavni uzrok „društvene stratifikacije" predstavlja „cirkulacija-pokretljivost" individua između tih strata. Međutim, očigledno je da se, čak i u uslovima apsurdne pretpostavke da će još koliko sutra, odnosno iz jedne u drugu generaciju, svi buržuji zauzeti mesta radnika ( i obrnuto ) — ništa bitno neće promeniti u kapitalizmu, jer će uvek postojati mesto buržoazije i proletarijata, što predstavlja glavni aspekt reprodukcije kapitalističkih odnosa; b) da je „socijalna nepokretljivost" na koju se žalimo, jednostavno posledica poznatih socijalnih nejednakosti „individua" i „sredina", koje se, kao i svaka druga nejednakost, mogu smanjiti u „kapitalističkom društvu jednakosti šansi". 17.1. Ideološki aparati države, posebno školski aparat igraju odlučujuću, izuzetnu ulogu u reprodukciji agensa, u njihovom kvalifikovanju-podjarmljivanju i u njihovoj distribuciji. Ovde je potrebno učiniti neke napomene: 17.2. Reprodukcija agensa, upravo poznato „kvalifikovanje-podjarmljivanje" agensa same proizvodnje, ne tiče se obične „tehničke podele" rada — tehničkog obrazovanja — već predstavlja stvarno kvalifikovanje-podjarmljivanje koje se proširuje na političke i ideološke odnose: ta proširena reprodukcija agensa dobija ovde vid reprodukcije društvenih odnosa, što ostavlja svoj pečat na reprodukciju radne snage. Ali ako to znači da u tom pogledu škola ima posebnu ulogu, ne treba izgubiti iz vida da se to kvalifikovanje-podjarmljivanje kao takvo odigrava i u okviru samog ekonomskog aparata — a ne samo kao tehničko obrazovanje „u procesu rada" — tj. da preduzeće ne predstavlja samo

97

prostu proizvodnu jedinicu. Znači da i preduzeće, prilikom rasporeda agensa u svom okviru, igra ulogu svojevrsnog aparata. Ta uloga ekonomskog aparata je čak dominantna kada su u pitanju radnici-imigranti, ali se ne tiče samo njih. Zaboraviti na tu ulogu ekonomskog aparata, i predstavljati stvari kao da škola vrši potpuni raspored agensa — pre ekonomskog aparata — značilo bi pasti u istu vrstu nazadnog i istovetnog objašnjenja koje smatra da se potpuni raspored tih agensa vrši u porodici — pre škole. Kao što po svom poreklu ili nasleđu kapitalističke klase nisu kaste, tako isto one nisu ni školske kaste. Najzad, kao što to nazadnjačko objašnjenje ne važi za odnos porodica-škola, jer porodica nastavlja da delu je za vreme školovanja, ono isto tako ne važi ni za odnos škola-ekonomski aparat, pošto škola nastavlja da deluje i za vreme ekonomske aktivnosti agensa: to se stidljivo naziva permanentnim obrazovanjem. Imajući u vidu ono što je upravo rečeno o prinudnom aparatu države, ukazujem najzad na ulogu koju igraju neke njegove grane u reprodukciji agensa: to je upravo slučaj sa armijom čija je uloga, posebno u raspoređivanju agensa, veoma dugo bila značajna u Francuskoj. 17.3. Ali valja ići još dalje da bi se otklonili nesporazumi koje izaziva „funkcionalističkoinstitucionalistička" tradicija. Naime, ona je uvek govorila o ulozi „institucija" u obrazovanjuraspoređivanju „individua", upotrebljavajući pri tome izraz „proces podruštvljavanja". S jedne strane valja shvatiti da je taj aspekt reprodukcije nerazdvojno vezan za obrazovanje i da mu je podređen: ovo zbog toga što u meri u kojoj postoji proširena reprodukcija mesta, postoji i ovakvo ili onakvo raspoređivanje agensa na ta mesta. Međutim, ne treba, s druge strane, zaboraviti da odlučujuća uloga ( kada je u pitanju raspoređivanje agensa u okviru ukupne društvene formacije ) pripada tržištu rada, kao izrazu proširene reprodukcije odnosa proizvodnje: ovo čak i kada nije reč o zaista jedinstvenom tržištu rada, tj. ako tržište rada nastupa sa svojom tražnjom na terenu koji je već parcelisan, pored ostalog, i zbog samog delovanja ideoloških aparata države ( upražnjeno mesto jednog priučenog radnika89 neće zauzeti nezaposleni student ). Ovo zbog toga što takođe pod vidom raspoređivanja postoji i jedna konstitutivna veza između distributivnih aparata i radnih odnosa; ta veza, između ostalog, ograničava delovanje ideoloških aparata u parcelizaciji tržišta rada. Naime, škola ne dovodi do toga da uglavnom seljaci zauzimaju

89

Kategorizacija radnika u Francuskoj, razume se, nije ista kao kod nas. Stoga smo prilikom prevođenja vodili računa o potrebi da našem čitaocu pružimo što pogodnije i vernije izraze, ali nismo uklanjali neizbežne specifičnosti po kojima se razlikuju društveno-politički i ekonomski sistemi naših zemalja. Kao što je poznato, kod nas se razvrstavanje radnika vrši uglavnom na sledeće kategorije: nekvalifikovani, polukvalifikovani i visokokvalifikovani. U Francuskoj, pak, kolektivni ugovori utvrđuju sledeće kategorije: prost nekvalifikovan radnik ( monoeuvre-balai ), nekvalifikovan radnik (manoeuvre spicialise), priučen radnik (ouvrier specialise — OS1, OS2 , OS3), kvalifikovan radnik ( ouvrier qualifid; ouvrier prafessionele — P1, P2 , P3 ) i visokokvalifikovan radnik ( ouvrier hautement qualifii; ouvrier hautement prafessionele ). U tekstu koji sledi, koristili smo navedene izraze, pri čemu smo ouvrier specialise (OS) prevodili sa priučen radnik, jer se u tu kategoriju svrstavaju lica koja obavljaju rad za koji su se kvalifikovala kroz praktičnu obuku ili na osnovu usko stručnog-zanatskog znanja, ali ne poseduju odgovarajuće svedočanstvo o završenom stručnom osposobljavanju. Kao što će se videti, ta kategorija radnika postaje sve brojnija u sadašnjoj fazi monopolističkog kapitalizma. (Prim. prev.)

98

dodatna mesta radnika. Ulogu škole u tom pogledu određuje masovno bežanje sa sela, tj. ukidanje radnih mesta u selima, što je prateća pojava proširene reprodukcije radničke klase. 17.4. Najzad, upravo zbog toga što je ovaj vid reprodukcije podređen obrazovanju i zato što je reč o proširenoj reprodukciji, treba dobro sagledati neposredne posledice delovanja samih mesta na agense, što nije ništa drugo do otkrivanje primata klasne borbe nad aparatima. Tačnije rečeno, ne radi se o agensima koji su urođeno ( pored ili vanškolski ) „slobodni" i „pokretni", koji „kruže" između tih mesta shodno uputstvima ideoloških aparata i shodno onome što im je utuvila ideologija, tj. shodno stečenom obrazovanju. Tačno je da klase kapitalističkog načina proizvodnje i kapitalističke društvene formacije nisu kaste, da agensi nisu vezani svojim poreklom za određena mesta, odnosno da je veoma važna uloga škola i drugih aparata u raspoređivanju agensa na ta mesta. Ali isto toliko je tačno da se te posledice raspoređivanja ogledaju u činjenici da posredstvom ideoloških aparata buržuji ostaju — a njihova deca postaju — masovno buržuji, dok proleteri ostaju — a njihova deca postaju — masovno proleteri. To pokazuje da škola nije ni glavni, niti isključivi činilac tog vida raspoređivanja, već da je ono rezultat delovanja mesta što ih zauzimaju agensi, delovanja koja su šira od škole, pa i same porodice. U ovom slučaju, dakle, nije u pitanju — kao što nas neke sadašnje rasprave nastoje ubediti — alternativa porodica-škola u uzročnom nizu: ne radi se ni o „paru" porodica-škola, koji bi bio osnovni začetnik delovanja raspoređivanja. Reč je upravo o nizu veza između aparata, o nizu koji svoje korene vuče iz klasne borbe. Drugim recima, radi se o prethodnom raspoređivanju agensa povezanom sa prethodnom reprodukcijom mesta društvenih klasa. Upravo ta reprodukcija dodeljuje ovom ili onom aparatu, ovom ili onom nizu aparata, odgovarajuću ulogu u raspoređivanju agensa, a sve to u skladu sa etapama i fazama društvene formacije. III. SADAŠNJE STANJE I BURŽOAZIJE I. Rasprava Ulogu države u monopolističkom kapitalizmu, naročito u njegovoj sadašnjoj fazi, valja situirati u analize koje se tiču sadašnjih oblika protivrečnosti u okviru buržoazije. Međutim, napomene koje slede i koje ulogu države situiraju, tj. povezuju sa unutrašnjom buržoazijom, takođe valja razmatrati u kontekstu uloge države u okviru internacionalizacije kapitalističkih odnosa. Najzad, proučavanje države može biti potpuno samo ako se uzme u razmatranje klasna borba u celini, uključivši dakle i potčinjene klase. Osveštavajući i ozakonjujući klasnu vladavinu, država predstavlja faktor kohezije ukupne društvene formacije, a reprodukujući društvene odnose te formacije, ona u sebi kondenzuje celinu tih protivrečnosti. I

99

Odmah ćemo reći da se analize kapitalističke države, što su ih vršili klasici marksizma, ne ograničavaju — kako se često govori — na ulogu države u stadiju „konkurentskog kapitalizma" ili na XIX vek. Autori KP Francuske — L. Perseval, Ž. Lojkin, F. Hercog, M. i R. Vejl, A. Žiselbreht i dr. — stavljali su upravo tu suštinsku primedbu ( na razne načine ) povodom mojih analiza u Pouvoir politique et Classes sociales i u Fascisme et Dictature.90 Ako se pozivam na te analize i na te kritike, onda to činim stoga što se one savršeno usredsređuju na samu srž razmimoilaženja. Iako kod tih autora postoje znatne razlike koje govore o protivrečnostima što ih pritiskuju, ipak je moguće rezimirati njihove kritike. Ja ću se oslanjati na analize Marksa, Engelsa, Lenjina i Gramšija; one su tačne kada se radi o konkretnoj stvarnosti koju su oni imali u vidu, ali više ne mogu biti primenjivane na državu u državnomonopolističkom kapitalizmu, na državu koja, prema KP Francuske, ispoljava osobine naznačene na početku ovog ogleda. Pomenute kritike smatram neosnovanima, i to ne zato što državni oblik monopolističkog kapitalizma, a naročito njegove sadašnje faze, ne bi ispoljavao specifična obeležja, već usled toga što se analize kapitalističke države, koje su vršili klasici marksizma, primenjuju na sve njene oblike, uključivši i sadašnji oblik, te jedino one omogućuju da se obuhvate sadašnje modifikacije. 1. Počnimo sa bitnim: netačne su analize koje se tiču „stapanja države i monopola u jedinstven mehanizam" u sadašnjoj fazi ( državnomonopolistički kapitalizam ). Te analize, s jedne strane, impliciraju da je monopolistički kapital jedini dominantan deo kapitala i da je nemonopolistički kapital isključen sa terena ekonomsko - političke dominacije, a sa druge strane impliciraju da je samo monopolistički kapital apstraktno „ujedinjen" pomoću svojih sopstvenih sredstava. Država uvek, pa i danas, zadržava ulogu ujedinitelja političkog bloka na vlasti i političkog organizatora hegemonije monopolističkog kapitala u okviru bloka na vlasti, sastavljenog od više delova buržoaske klase i prožetog unutrašnjim protivrečnostima. Današnji odnos država-monopoli se ne može postaviti kao njihovo poistovećivanje ili stapanje, baš kao što se to nije moglo činiti ni u prošlosti — kada se radilo o hegemoniji jednog nad ostalim delovima kapitala. Država prevashodno brani interese hegemonskog dela monopolističkog kapitala, i to u onoj rnieri u kojoj taj deo upravlja blokom na vlasti i u kojoj se njegovi interesi pretvaraju u politički interes ukupnog kapitala, suprotstavljenog potčinjenim klasama. Videli smo, dakle, da monopolistički kapital, proizvod finansijskog kapitala, ne predstavlja ujedinjen ili „integrisan" deo kapitala: njega prožimaju protivrečnosti koje smo ovlaš nabrojali. U okviru odnosa država-monopolistički kapital, država brani interese ukupnog monopolističkog kapitala. Kada posredstvom svojih raznih intervencija deluje u pravcu organizovanja i političke kohezije monopolističkog kapitala i kada se njene intervencije na neki način nameću ovom ili
90

L. Perceval, njegove dve opširne kritike mojih knjiga u časopisu Economie et Politque, br. 190, maj 1970. i br. 204—5, juli-avgust 1971.; J. Lojkine, Pouvoir politique et Luttes des classes, citiran članak u časopisu la Pensie; Ph. Herzog, Politique economique .. ., op. cit.; M. i R. Wey, Ideologie juridique et Lutte des classes, Cahiers du CERM; A. Gisselbrecht, Le Fascisme hitlirien, Recherches internationales a la lumiere du marxisme, 1973. itd.

100

onom delu tog kapitala, država se konkretno ne poistovećuje ni sa jednim njegovim delom, niti sa ovim ili onim monopolom. Sem ukoliko ne želimo priznati — što je potpuno pogrešno — da monopolistički kapital predstavlja „integrisano-stopljenu" celinu i da, izuzetno, poseduje sposobnost ekonomsko-političkog organizovanja. U tom slučaju bismo morali zaključiti da dolazi do opšteg „slabljenja" sadašnje države u poređenju sa „snagom monopola" ( država i monopoli se shvataju kao celine koje razmenjuju „vlast" ). No da bismo tako rezonovali, treba se složiti sa time da sadašnja država nije prosto oruđe ili instrument kojim se manipuliše po volji neke jedinstvene i koherentne „volje" ( ona to nikada nije bila ni u prošlosti ). U tom smislu se uvek može govoriti o relativnoj autonomiji sadašnje države u odnosu na monopolistički kapital: o relativnoj autonomiji sadržanoj istovremeno u glavnoj protivrečnosti ( buržoazija-radnička klasa ) i ( to nam je ovde naročito značajno ) u borbama i protivrečnostima koje prožimaju sam kapital; ta relativna autonomija je samo manifestacija uloge države na planu stvaranja političke kohezije i organizovanja hegemonije monopolističkog kapitala. Razume se, ta relativna autonomija ne srne biti shvatana kao element uloge „države-arbitra" međumonopolističkih protivrečnosti, niti kao mesto gde se stvara koherentna i racionalna politika koja bi se vodila „izvan" monopolističkog kapitala. Odbacivanje analiza o „stapanju države i monopola u jedinstven mehanizam" nikako ne znači da time podržavamo stav o „nezavisnosti" države od monopola. Naprotiv, to znači da osporavamo problematiku koja odnose između države i hegemonskog dela kapitala postavlja kao odnose međusobno suprotstavijenih celina ( pri čemu se koriste izrazi „stapanje" ili nezavisnost" ). Pomenuta problematika smatra da država može „posedovati" svoju „vlast", odnosno do jedna celina „apsorbuje" drugu —- oduzima joj „vlast" ( to je stapanje ) ili joj se „opire" ( to je nezavisnost ili arbitraža ), šta više, ako smatramo da sada dolazi do stapanja, onda neminovno dopuštamo da je i ranije moglo biti nezavisnosti i arbitraže države, što je takođe pogrešno. Država ne poseduje svoju „vlast", ali, s druge strane, ona predstavlja protivrečno stecište u kome se vrši kondenzovanje odnosa snaga, koji prožimaju i vladajuću klasu, upravo sam hegemonski deo — monopolistički kapital.91 Valja ukazati na protivrečnosti koje su svojstvene istraživačima iz redova KP Francuske: one govore o ćorsokacima u koje vodi zvanična teza o stapanju — ili o „ponovnom ujedinjavanju" — i o jedinstvenom mehanizmu. Ta teza je izneta na konferenciji 81. partije, na kolokviju koji je KPF organizovala u mestu Choisy-le-Roi, kao i u knjizi Rasprava o drzavno-monopolističkom kapitalizmu ( Traite du capitalisme monopoliste d'Etat ). Nju nalazimo u nekim kritikama koje su mi upućivali L. Perseval i Ž. Lojkin, dok kod drugih pisaca otkrivamo drugačije tonove. Tako, na
91

Zanimljivo je istaći da tu pogrešnu koncepciju o odnosu država--društvene grupe nalazimo kod mnogih autori koji problem postavljaju na instrumentalistički način, tj. kao odnos objektivnih entiteta od kojih jedan ( društvene grupe ) utiče na drugi ( na državu ) i podređuje ga; time se obnavlja stara buržoaska empiristička tradicija. To je već bio slučaj sa shvatanjima o „grupama za pritisak" koje su suprotstavljene državi u „procesu odlučivanja". O tome videti R. Dahl, Who governs. Ta ista shvatanja nalazimo i kod progresističkih autora — G. McConnel, Private Power and American Democraćy, N. Y., 1969; W. Domhoff, Who Rules America, N. Y., 1971; J. Lowi, The End of Liberalism, N. Y., 1969, J. K. Galbraith, Le Nouvel Stat industriel. (Prevedeno kod nas pod naslovom Nova industrijska država, Stvarnost, Zagreb, 1970). Ta shvatanja je savršeno jasno izložio Cl. Offe, Strukturprobleme des Kapitalistischen Staates, 1972, str. 66. i dalje.

101

primer, F. Hercog, pošto mi je — po mom mišljenju — uputio davno poznate kritičke primedbe, ipak je u stanju da napiše sledeće reči, ne ustručavajući se od njihove nepovezanosti: „Državu monopola ne možemo poimati kao spoj ta dva izraza ( države i monopola )... Već smo rekli da javne intervencije odražavaju i konsoliduju odnos snaga: za nas je neosporno da danas te intervencije pre svega odražavaju interese finan-sijske oligarhije, i to u njihovoj dinamici. Ali kao što smo videli, ni odnos snaga ne ide u prilog monopolima: ako država pokazuje težnju da postane njihova zajednička stvar, ona ne pripada nikome ... Nepostojanje spoja između države i monopola odgovara trostrukoj stvarnosti... unutrašnje borbe oligarhije, nužno traženje relativne koherentnosti intervencije države dovodi do akcije koja uglavnom ne odražava neposredne interese ove ili one grupe, te se u izvesnoj meri nameće svakome.. ."92 Ali u tom slučaju možemo postaviti pitanja samog pojma državno-monopolisitičkog kapitalizma. Uostalom, zar A. Klod, inače istaknuti teoretičar KPF, nije još nedavno tvrdio da, imajući u vidu značajnu ulogu države od samog početka imperijalizma, jedini nov element koji može opravdati pojam državnomonopolističkog kapitalizma jeste upravo stapanje države i privatnih monopola, stapanje koje sam Klod smatra već izvršenim?93 2. Drugi aspekt pitanja upućuje nas na činjenicu da tako podeljen monopolistički deo nije i jedini dominantan deo: vladajuću klasu predstavlja buržoazija kao celina. Nemonopolistički kapital, i sam duboko podeljen, učestvuje u bloku na vlasti, a monopolistički kapital predstavlja hegemonijski deo.94 Međutim, ne znači da je učešće nemonopolističkog kapitala u klasnoj vladavini buržoazije dokaz stvarne podele vlasti između nehegemonskih dominantnih delova i hegemonskog dela: i kao i u prošlosti, država skoro isključivo služi interesima hegemonskog dela. Ali to znači da je, u krajnjoj liniji, reč o dugoročnom političkom interesu monopolističkog kapitala, što implicira ( već smo videli u kom smislu ) strategiju ustupaka nemonopolističkom kapitalu, kao i odgovarajuću ulogu države u tom pogledu. Jasno, ne radi se o eksplicitnoj, koherentnoj i „racionalnoj" strategiji, već o rezultatima odnosa snaga. Razne intervencije države, koje odgovaraju interesima monopolističkog kapitala, istovremeno nastoje da obezbede proširenu reprodukciju kapitala, tj. ukupnog društvenog kapitala. Ako to imamo u vidu, onda je pogrešno reći da je država u „isključivoj" službi „krupnih monopola" ( dakle, da su isključeni svi ostali delovi buržoazije ). Ali valja ići dalje: ekonomske intervencije države u korist monopolističkog kapitala nisu proste „tehničke" intervencije koje proističu iz nužnosti „monopolističke proizvodnje", već ( kao i svaka druga ekonomska intervencija države ) predstavljaju političke intervencije: one vode računa — u svojim konkretnim oblicima i modalitetima — o nemonopolis-tičkom kapitalu i o nužnosti kohezije bloka na vlasti, pri čemu se nemonopolistički kapital na odgovarajući način ispoljava u samoj monopolističkoj „ekonomskoj

92

Ibid., str. 68. H. Claude, Le capitalisme monopoliste d'Etat, sveske u izdanju CERM, br. 91, 1971, str. 21. 94 I ovde smo videli da uvek valja precizirati o kom delu monopolističkog kapitala je reč — o bankovnom ili industrijskom.
93

102

politici" države.95 Podsetimo se najzad na okolnost da možemo navesti mnoge primere intervencije države ( doduše, ograničenih intervencija ) ,,u korist" nemonopolističkog kapitala. Te intervencije se vrše u domenu kredita i javnog fmansiranja, poreske politike itd. Razume se, tu nisu u pitanju državne mere koje bi osigurale opstanak nemonopolističkog kapitala ili njegovo suprotstavljanje monopolističkom kapitalu. Naprotiv, reč je o rezultanti otpora nemonopolističkog kapitala otvorenom apsorbovanju koje vrši monopolistički kapital. Ako tu država ne arbitrira između monopolističkog i nemonopolističkog kapitala, onda ona nije ni oblik kondenzovanja njihovog protivrečnog odnosa: to je, uostalom, jedan od uzroka unutrašnjih protivrečnosti „ekonomske politike" države. Upravo u tom kontekstu se određuju sadašnje granice relativne autonomije države u odnosu na monopolistički kapital i na celinu bloka na vlasti: relativna autonomija znači da država i njeni razni aparati imaju određenu ulogu u razradi političke strategije monopolističkog kapitala; u organizovanju njegove hegemonije nad nemonopolističkim kapitalom, koja se postiže u sklopu njegove „nesigurne ravnoteže kompromisa" ( Gramši ), u političkoj koheziji klasnog saveza na vlasti. Značaj te relativne autonomije shvatićemo ako ga negativno uporedimo sa tezom o stapanju i o jedinstvenom mehanizmu: kao što država ne pripada ovoj ili onoj monopolističkoj grupi ( da parafraziramo Hercoga ), tako ona ne teži da bude njihova „zajednička stvar"; naime, država nije stvar, već odnos, tačnije rečeno — kondenzovanje određenog odnosa snaga. Relativnu autonomiju države valja shvatiti kao odnos između države, s jedne strane, i monopolističkog kapitala i ukupne buržoazije, s druge strane; kao odnos koji se uvek izražava kroz predstavništvo i klasnu političku organizaciju.96 Govoreći o fašizmu, pokušao sam da to konkretno pokažem na primeru monopolističkog kapitalizma. Sada ću nešto reći o protivrečnostima sadržanim u kritikama istraživača KPF: te mi protivrečnosti izgledaju posebno zanimljive jer ti istraživači smatraju da je fašizam — tačnije rečeno, nemački nacizam — „nešto preobražen", ali tipičan vid državnomonopolističkog kapitalizma. Kritičari poput M. i R. Vejla, L. Persevala, Ž. Lojkina i drugih, obilato su mi prebacivali što ne vidim „isključiv" odnos između države i monopolističkog kapitala, i to u razdoblju kada monopolistički kapital predstavlja jedini vladajući deo buržoazije, prebacivali su mi da osporavam pojam fašističke države kao prostog agensa koji je potčinjen jedino naredbama monopolističkog kapitala. Ukratko, optuživali su me da sam odbacio tezu o stapanju i o jedinstvenom
95

Pod ovim na nivou politike podrazumevam onu klasu ili njen deo koji postoje kao takvi, ali ne čine društvenu snagu (Pouvoir politiaue. . . op. rit., str. 80. i dalje).
96

Shvatati državu kao odnos (tačnije kao kondenzovanje odnosa snaga), znači izbeči lažnu dilemu sadašnjih diskusija o državi: dilemu — država kao stvar ili država kao Subjekt. Po instrumentalističkom shvatanju, država je stvar, pasivno oruđe u rukama jedne klase ili dela te klase. Oni koji državu shvataju kao subjekt, smatraju da ona ima svoju apsolutnu autonomiju koju po svojoj volji uklapa u racionalisanu instancu „građanskog društva". Odnos država-klase u oba slučaja shvata se kao objektiviziran odnos. Međutim, relativna autonomija države sadržana je u samoj njenoj strukturi (država je odnos), te predstavlja rezultantu borbe i klasnih protivrečnosti, onakvih kakve se na specifičan način ispoljavaju i koncentrišu u samoj državi. Jedino nam takvo shvatanje omogućava da tačno situiramo stvarnu ulogu birokratije.

103

mehanizmu.97 Ali i tu ima različitih tonova, koji pokazuju u kakav je ćorsokak zapala ta teza. Posle uobičajenih kritika mojih analiza, A. Žiselbreht, inače dobro obavešten o konkretnim problemima fašizma, ipak konstatuje: „Suprotno je marksističkoj teoriji o državi kada fašističku vlast predstavljamo kao „neposrednu" dominaciju, kao „kreaturu" monopola, kao njihov izvršni organ. Državu bi pre trebalo shvatiti kao „upravni odbor" koji se brine za interese ukupne ( podvukao Žiselbreht ) kapitalističke klase, koji ostavlja prostor kako za protivrečnosti između grupa koje je sačinjavaju, tako i za određenu aktivnu ulogu organa koji donose državne odluke."98 Žiselbreht ide dalje, te tvrdi kako je „naivna ideja o fašističkoj državi kao emanaciji, kao potpuno pasivnom organu monopola — strana marksističkom istraživanju."99 To nije smeo reći! Razume se, sve to važi upravo za tezu o stapanju i o jedinstvenom mehanizmu. Najzad, kada Lojkin analizira ulogu države u monopolističkom kapitalizmu, nimalo mu ne smeta što ga sledeća tvrdnja potpuno opovrgava:100 „Buržoaska država, politička organizacija u službi buržoazije ( više se ne radi samo o monopolističkom kapitalu ) ima dvostruku funkciju: 1) održavanje kohezije ukupne društvene formacije; 2) neposredno obezbeđivanje prevlasti vladavine buržoazije. Prva funkcija implicira drugu, i to u onoj meri u kojoj vladavina kapitalističke klase pretpostavlja postojanje organizma nezavisnog od društva ( podvukao Lojkin ), sposobnog da „reguliše", da „normalizuje" klasnu borbu." Tu dolazi do upadljivog i značajnog preokreta Lojkinovih stavova: brižni čuvar teze o stapanju i o jedinstvenom mehanizmu ne plaši se uloge branioca dobro poznate teze, koja vuče koren iz analiza mladog Marksa, teze o državi kao nečem „nezavisnom" od društva. Ja sam še upravo toga dobro čuvao u svojim analizama relativne autonomije države i njene uloge kao činioca kohezije ukupne društvene formacije. Međutim, tu se ne govori o nepovezanostima koje su svojstvene istraživaču, niti o stvarnim protivrečnostima teze o stapanju i o jedinstvenom mehanizmu: protivrečnosti su samo prividne. Instrumentalističko-idealističko shvatanje države koje stoji iza teze, savršeno opravdava tezu o stvarnoj nezavisnosti države od društvenih klasa. Jedno te isto „oruđe" je u isto vreme potpuno nezavisno od onoga u čijim se rukama nalazi ( od monopolističkih kapitala ), ali taj isti posednik može njime manipulisati po svojoj volji. Prema tome, to oruđe, kao takvo, može koristiti i neki drugi posednik ( radnička klasa ). Tu se približavamo ostalim, već navedenim Hercogovim analizama o neutralnoj državi — „organskom činiocu proizvodnje", kao i njihovim neizbežnim zaključcima kada je u pitanju prelazak u socijalizam, koji se smatra mogućim bez uništenja državnih aparata. 3. Složen odnos koji u sadašnjoj fazi postoji između države i bloka na vlasti ima veoma značajne efekte u okviru državnih aparata imperijalističkih metropola. U tom pogledu treba jasno sagledati dve "stvari. S jedne strane, teza o stapanju države i monopola u jedinstven
97

Lojkine, ibid., str. 152. Ibid., str. 17. fusnota 53. 99 Ibid., str. 31. 100 Lojkine, „Contribution a une theorie marxiste de l'urbanisation capitaliste' u Cahiers internationaux de sociologie, januar-jun 1972, str. 141.
98 56

104

mehanizam ( a to pretpostavlja postojanje samo jednog dominantnog dela koji je i sam apstraktno ujedinjen ) blokira svaku analizu unutrašnjih protivrečnosti sadašnje države. S druge strane, instrumentalistička teza implicira da se protivrečnosti delova na vlasti ispoljavaju samo kao spoljna trvenja ( utica j) delova države-instrumenta, koja je metafizički entitet, pri čemu svaki deo vuče ,,pokrivač" prema sebi. U stvari, te protivrečnosti su sadržane u samoj strukturi kapitalističkih državnih aparata. Protivrečni odnosi delova bloka na vlasti pod hegemonijom monopolističkog kapitala odražavaju se u odnosima represivnog državnog aparata i ideoloških državnih aparata, kao i u odnosima unutar svakog od njih. Odnosi snaga u bloku na vlasti ispoljavaju se upravo kao odnosi vlasti i to kroz protivrečne odnose u samoj državi i u njenim aparatima ( privilegovanim sedištima ovog ili onog dela bloka na vlasti ); ti odnosi se isto tako ispoljavaju kao unutrašnje protivrečnosti raznih intervencija sadašnje države. Otuda relativna autonomija države ne znači da činioci države-organskog entiteta poseduju koherentnu i racionalnu volju: ona konkretno postoji kao protivrečna „igra" u okviru državnih aparata, odnosno kao rezultanta odnosa snaga, koji se sažimaju u državi. Tako, na primer, sadašnji protivrečni odnosi unutar političkog aparata ( partije, parlament, senat itd. ), unutar vladinog, lokalnog i komunalnog aparata, unutar vojske i raznih ideoloških aparata ( školskog, kulturnog, informativnog aparata itd. ) — kao i između tih aparata — nisu obične posledice borbe potčinjenih klasa, već izražavaju i protivrečnosti bloka na vlasti. U slučaju ovog poslednjeg, i za razliku od delovanja borbe potčinjenih klasa na državni aparat, odnosi između delova buržoazije se često ispoljavaju kao protivrečna sedišta i uporišta vlasti u okviru tih aparata. Ali ovde valja ponoviti da se ne radi o „odeljenim komadima" države, o stvarnoj podeli državne vlasti na delove koji čine blok na vlasti. Kapitalističku državu, danas kao i u prošlosti, karakteriše svojevrsno unutrašnje jedinstvo tih aparata, a to jedinstvo nije ništa drugo do izraz interesa hegemonskog dela, upravo njegove uloge kao činioca kohezije bloka na vlasti. Ali to jedinstvo državne vlasti, izraženo u vidu institucionalnog jedinstva državnih aparata, ne stvara se jednostavno, bilo da do njega dolazi usled nekakvog jedinstva volje metropola, bilo zato što bi monopoli držali u fizičkoj pokornosti državu oruđe. Usled klasnih protivrečnosti ono se stvara složenim putevima: posredstvom niza potčinjavanja određenih aparata onim aparatima koji prevashodno koncentrišu vlast hegemonskog dela; time što određeni aparati podređuju i dupliraju druge aparate, tj. dovode u njima do kratkih spojeva; raspoređivanjem funkcija na aparate, odvajanjem stvarne od formalne vlasti; odgovarajućim pomeranjem ideoloških aparata u oblast represivnog aparata, i obrnuto. Najzad, to jedinstvo se gradi na bazi značajnih rascepa do kojih dolazi u samom bloku na vlasti.101
U oblasti studija političkih institucija (ograničavam se na tu oblast), postoji danas značajan i stalno rastući broj konkretnih analiza koje idu u tom pravcu. Međutim, valja upozoriti da su te analize najčešće neposredno povezane sa analizama i političkim borbama, te nemaju uvek oblik „svezaka" ili članaka u časopisima. Ovde jednostavno ukazujem na sledeće: kada se radi o Francuskoj, pored autora kao što su M. Castells, Fr. Godard, D. Vidal, J.M. Vincent i drugi koje citiram u ovom tekstu, valja proučiti sledeće autore: M. Amiot (o kulturnoj politici i ideološkim aparatima), J. Ion (o urbanoj politici), radovi tima CERAT--IEP iz Grenobla o institucijama u komunama
101

105

2. O sadašnjoj ulozi države I Razume se, sve ove napomene i pojašnjavanja ne isključuju mogućnost značajnih modifikacija ne samo u obliku intervencionističke države u poređenju sa „liberalnom državom" iz doba konkurentskog kapitalizma ), već — saglasno fazama monopolističkog kapitalizma — i modifikacija same intervencionističke države. Karakteristike tih faza — prelazna faza, faza konsolidacije i sadašnja faza — dakle, modifikacije kapitalističkih odnosa proizvodnje, njihovi efekti na ostale načine i oblike proizvodnje, stepeni internacionalizacije, koji obeležavaju te faze i koji se izražavaju kroz posebne odnose u okviru bloka na vlasti — sve to, saglasno fazama monopolističkog kapitalizma, deluje na „ekonomske funkcije" države, na pomeranje prevlasti u pravcu države i na odnos između države i klasne hegemonije.102 Nesumnjivo je, dakle, da u sadašnjoj fazi imperijalizma uočavamo značajne modifikacije intervencionističke države u okviru imperijalističkih metropola. Te modifikacije možemo shvatiti jedino ako imamo u vidu celinu klasnih borbi koje se sada vode u metropolama. „Ekonomske intervencije" države nikada nisu bile tako upadljive, a pomeranje prevlasti u pravcu države nikada tako izraženo kao u sadašnjoj fazi. Uloga države ( u korist monopolističkog kapitala ) u sadašnjoj fazi, povezana je sa njenim tradicionalnim funkcijama, ali i sa njenim sadašnjim funkcijama. To se ogleda u sledećem: 1) u sadašnjem obliku internacionalizacije kapitalističkih odnosa, koju stvara reprodukcija vladajućeg imperijalističkog kapitala u okviru samih metropola; u uporednom proširivanju van granica svoje buržoazije; u reprodukciji novih oblika imperijalističke društvene podele rada ( te funkcije smo analizirali u prethodnom ogledu );

itd. Sto se tiče međunarodnog plana, tu isto tako sasvim indikativno navodim one autore čiji su radovi objavljeni na francuskom: M. Van Schendel, C Saint Pierre, G. Bourques i N. Frenette iz Kvebeka; priloge u belgijskom časopisu Contradictions (posebno autor A. Corten); priloge u španskom časopisu Bandiera Roja (ti priloži su nedavno objavljeni u časopisu les Temps modernes). Među radovima koji nisu prevedeni na francuski, ukazujem na sledeće autore i časopise: G. Therborn (Švedska); prilozi nekih sarad-nika časopisa New Left Review (Velika Britanija) i časopisa Kursbuch (Nemačka); brojna istraživanja u Italiji, među kojima naročito istraživanja koja je izvršio tim časopisa Jnquiesta; radovi objavljeni u Grčkoj; J. Solc-Tura (Španija), E. de Ipola (Argentina), E. Villa (Meksiko), Fr. Weffort (Brazil), A. Quijano (Peru) itd. Ukazujem i na radove mnogih naših drugova iz čilea, naročito onih drugova koji su okupljeni oko (eks) Latinoameričke škole društvenih nauka iz Santjaga.

102

U stvari, kao i kada se radi o, procesu koncentracije, intervencionistička uloga države se ne svodi na postepen, jednolinijski; homogen proces: u okviru uspostavljanja dominantne uloge države, neke od njenin ekonomskih funkcija veoma brzo rastu, dok druge opadaju, a ponekad se relativno „povlače". S. de Brunhof opravdano ukazuje: „ekonomska moć države se- ne razvija kao proces, neminovnog rasta . . . Moć državnog kapitalizma ne samo što se ne odvija, kontinuirano, već može imati i regresivno kretanje . . . (Capitalisme financier public; influence econoque de l'Etat en France 1948—1958, 1965., str. 202. i dalje). J. Bouvier je upravo pokazao da je finansijska uloga države-bankara smanjena u razdoblju IV i V Francuske republike. Otuda on tačno kaže: ,,U istoriji etatističkog intervencionizma. treba ustanoviti kakvu kvalitativnu, tj.... političku ulogu imaju „planiranje", bankarski organizmi i javno finansiranje". (Un siecle de banque francaise, op. du, str. 153).

106

2) u današnjim oblicima smanjivanja raskoraka između ekonomskog vlasništva i državine, što je u skladu sa proširivanjem monopolističke eksploatacije i sa dominantnim oblicima intenzivne eksploatacije rada: upravo u tome se, pored ostalog, ogleda sadašnja uloga države u finansijkoj centralizaciji, ali i u koncentraciji koja se vrši pomoću „restruktuiranja" ili „industrijske modernizacije" ( ta uloga države posebno je očigledna u Francuskom Šestom privrednom planu ). U određenom vidu ta uloga države se ogleda u javnom sektoru, uključivši rashode za odbranu itd.; 3) u danas dominantnim posledicama disolucije ostalih oblika proizvodnje, disolucije koju vrši monopolistički kapitalizam: uloga države u eliminisanju tradicionalne sitne buržoazije, u dominaciji monopolističkog nad nemonopolističkim kapitalom, u prodiranju i širenju monopolističkog kapitalizma u poljoprivredi ( napuštanje sela ) itd. Uglavnom tu i otkrivamo ulogu javnog finansiranja; 4. najzad, u neposrednom delovanju tendencija koje se suprotstavljaju tendencijskom padu profitne stope, odnosno: a) u sadašnjim oblicima intenzivne eksploatacije rada putem intervencija dražve u oblast proizvodnosti rada i izvlačenja relativnog viška vrednosti: uloga države u naučnom istraživanju i tehnološkim inovacijama, u reprodukciji radne snage putem njenog školskog „kvalifikovanja" ( škola, permanentno obrazovanje itd. ), u urbanizaciji, saobraćaju, zdravstvu", sredstvima koja služe za zadovoljavanje kolektivnih potreba );103 b) u uporednom obezvređivanju određenih delova postojanog kapitala, u novim uslovima stvaranja pro-sečne profitne stope: to je jedan od aspekata „industrijske modernizacije", javnih investicija itd. Ukratko, radi se o onim modifikacijama koje ukazuju na ulogu i mesto države, o modifikacijama koje obeležavaju sadašnje oblike proširene reprodukcije kapitala. Međutim, prethodnim napomenama nismo želeli da sačinimo popis sadašnjih intervencija države, već da ustanovimo glavne strukturalne modifikacije koje određuju te intervencije. Dakle, nismo težili njihovom opisnom nabrajanju ili vrednovanju. Inače bismo mogli navesti niz drugih, veoma važnih intervencija države, počev od onih na tržištu rada ( „politika dohodaka" ) do intervencija na području distribucije, „kolektivne potrošnje" itd.104« No, sve te intervencije zavise i u krajnjoj liniji proizilaze iz modifikacija koje sam upravo naznačio. Tako dolazimo do naredne napomene: nove intervencije države, o kojima je ovde reč, ne ispoljavaju se uvek, neposredno i u celini kao „ekonomske intervencije" u strogom smislu reči, u smislu koji je taj izraz mogao imati u stadiju konkurentskog kapitalizma: intervencije na „tržištu" i u izgradnji "ekonomske infrastrukture" — železnice, na primer. To je dovelo do brojnih analiza prema kojima izlazi da se danas radi o smanjivanju „ekonomskih interevncija" države, o tome

103

M. Castells, Neo-Capitalisme, consommation collective et contradictions urbaines, Centre d'etude des mouvements sociaux, 1973. 104 A. Granou, Capitalisme et Mode de vie, 1973; iP. Mattick, Marx et Keynes, 1972.

107

da te intervencije neposredno preuzimaju privatni monopoli ( organizacija tržišta, izgradnja autoputeva itd. ), kao i o tome da rastu „socijalne" i „političke" intervencije države.105 Smatram pogrešnim što se u tim analizama koriste izrazi koji se odnose na nešto sasvim drugo, upravo na konkurentski kapitalizam.106 U tom stadiju, karakterističnom po prevlasti ekonomike i po eksten-zivnoj eksploataciji rada, još je mogla postojati relativna razlika između intervencija države u proširenu reprodukciju uslova proizvodnje i neposrednih ekonomskih intervencija države. Time nikako ne želimo reći da su tadašnje intervencije bile neutralne i nepovezane sa političko-socijalnim intervencijama države. Ali to više nije slučaj u sadašnjem stadiju, posebno u sadašnjoj fazi koju karakterišu dominantna uloga države i pomeranje težišta u pravcu intenzivne eksploatacije rada. Politički i ideološki „oslovi" proizvodnje i sami neposredno intervenišu u procesu proširene reprodukcije kapitala. Oni čak predstavljaju oblike samog postojanja te reprodukcije. Drugim rečima, radi se o novom odnosu između politike, ideologije i ekonomike, o odnosu koji menja prirodu i sadržaj pomenutih izraza. Naime, oblast proizvodnje se reorganizuje ,,u zavisnosti" od političkih i ideoloških uslova reprodukcije. Ovo stoga što su intervencije države već postale ekonomske intervencije.107 Isto je tako neosporno da, uporedo sa rastućom dominantnom ulogom države u tim formacijama i sa snažnim afirmisanjem ekonomske dominacije i političke hegemonije monopolističkog kapitala, i sama sadašnja država sve više pokazuje težnju da odrazi to stanje: zahvaljujući svojoj relativnoj autonomiji u odnosu na hegemonski deo, monopolistički kapital se povlači u granice koje su uže no što su to bile u prošlosti. Sa stanovišta bloka na vlasti, to sužavanje, pored ostalog, odražava već dosta raširenu zavisnost nemonopolističkog od monopolističkog kapitala, kao i činjenicu da je nemonopolistički kapital odavno — sem u retkim okolnostima — prestao da igra ulogu autonomne društvene snage. II I tako, jedino ako tačno situiramo sadašnji odnos između države i klasnih protivrečnosti, možemo razrešiti niz problema što ih postavlja sadašnja uloga države: 1. Jasno je da sadašnja uloga države nikako ne može biti shvaćena u smislu nekog „organskog kapitalizma" koji bi pomoću određene „racionalizatorske instance" prevazišao svoje protivrečnosti ( koje se obično nazivaju „anarhijom proizvodnje", a koje nisu ništa drugo do kristalizacija klasnih protivrečnosti ). Razume se, država vrši opštu ulogu činioca kohezije druš-

105

Između ostalih, glavni referat koji je podneo E. Maire na poslednjem kongresu CFDT„ istr. 26—27. (jun 1973). 106 Videti tekst na strani 111. ove knjige i dalje. 107 Ali kao što sam ukazao, radi se upravo o pomeranju granica koje odvajaju državu od ekonomike, a ne o ukidanju njihove relativne odvojenosti, svojstvene kapitalizmu. To, dakle, podrazumeva da sadašnje ekonomske intervencije driave ne mogu preći neke granice koje su bitne za kapitalizam: o tim granicama upravo svedoči stalna fiskalna i finansijska kriza sadašnje države (o tome videti J. O'Connor, The Fiscal Crisis of the State, 1973).

108

tvene formacije, tj. ona ima opštu ulogu „organizovanja" i „regulisanja", ali ta njena uloga se ne razlikuje od funkcija koje ona vrši u klasnoj borbi: država je koncentrisan izraz klasne hegemonije. A to upravo pobija niz shvatanja ( shvatanja koja je već Kejnz zastupao ) o kapitalističkom planiranju ( recimo, plan u Francuskoj) . Naime, to planiranje se predstavlja kao „racionalna" i „koherentna" politika izuzetno „tehničkog" i „neutralnog" aparata kome je pošlo za rukom da neutrališe ili da pomiri kapitalističke protivrečnosti. Ta shvatanja su se odrazila u radničkom pokretu kroz stavove o „revoluciji odozgo", tj. kroz verovanje da je prelazak u socijalizam moguć posredstvom države ( država-proviđenje, odnosno državni socijalizam ). Napominjemo da se ona mogu ispoljiti na više načina. U vezi sa tim shvatanjima nije dovoljno podsetiti da se, nasuprot tehnokratskim analizama Galbrajtovskog tipa, kapitalistička konkurencija u monopolističkom kapitalizmu stalno reprodukuje, odnosno da administrativni državni aparat ( birokratsko telo ) nikako ne bismo smeli zamišljati kao aparat koji ima svoju volju i vlast, koji nameće svoju politiku" ćelom društvu. Valja ići još dalje i, nasuprot samom shvatanju o državnomonopolističkom kapitalizmu, podvući sledeće: a) u bloku na vlasti postoje protivrečnosti koje su posledice glavne protivrečnosti. One nam ne dopuštaju da klasnu dominaciju sagledamo kao područje koje drži jedan deo kapitala ( krupni monopoli ), i sam apstraktno ujedinjen i integrisan, tj. deo koji posredstvom države-oruđa kristališe koherentnu, jednoobraznu politiku; b) činjenica je da se ne može govoriti o nekom „racionalnom jezgru" kapitalističkog planiranja kao takvog, o planiranju koje bi odgovaralo svakom nivou proizvodnih snaga po sebi, tj. o planiranju koje bi klasne protivrečnosti jednostavno predodređivale, preobraćajući njegov urođen racionalni aspekt. Kapitalističko planiranje je nezamislivo kao stvarno ovladavanje protivrečnostima kapitalističke reprodukcije ( mit o organizovanom kapitalizmu ).108 A upravo analize državnomonopolističkog kapitalizma kriju u sebi opasnost donošenja takvih zaključaka, čak i kada ih njihovi autori izričito odbaouju. U stvari — ponovimo to — sadašnja uloga države i njene intervencije predstavljaju protivrečno kondenzovanje odnosa snaga. To je suprotno starom, ali izuzetno upornom buržoaskom idealističkom shvatanju koje — od Hegela do Vebera 1 do Kejnza — u državi vidi racionalno jezgro „građanskog društva". Da bih primerom potkrepio moje stavove, dovoljno je ukazati na sadašnje, savršeno kapitalističko

108

Pored ostalih, videti i sledće: E. Altvater, Zu einigen Problemen des Staatsinterventionismus, u knjizi Janioke: Herrschaft und Crise; 3. Hirsch, Funktionsver'dnderungen der Staatsverwaltung in spatkapitalisti-schen Industriegesellschaften, u publikaciji Blatter fiir deutsche u. intern. Politik, februar 1969; Muller-Neusus, Die Sozialstaatsillusion ... u časopisu Sozialistische Politik, 1970; U. Jaeggi, Kapital und Arbeit in der Bundes-republik, 1973; J. O'Connor, „Scientific and ideological elements in the economic theory of governemental policyu delu A Critigue of Economic Theory, uredili E. Hunt i G. Schwartz, 1972; Flatow-Huisken, Zum Problem der Ableitung des biirgerlichen Staates, u Probleme des Klas-senkampfs, br. 7, maj 1973; Braunmiihl e altri: Probleme einer materia-listischen Staatstheorie, op. cit., posebno prilog J. Hirscha.

109

delovanje nacionalizovanog-podržavljenog sektora.*1 To, razume se, ne znači da je planiranje iluzija: planiranje je u skladu sa logikom monopolis-tičke reprodukcije i sa logikom sadašnje politike države kao političkog aparata. 2. Kao reakcija na teze o državnomonopolističkom kapitalizmu, javlja se, međutim, niz sadašnjih analiza koje vrši levica. Na neke od tih analiza sam se već osvrnuo. Te analize prosto i jasno dovode u pitanje sadašnju presudnu ulogu države: suočena sa „koncen-trisanom vlašću" monopola, država bi bila lišena svoje „vlasti". Ne treba kriti da to može dovesti do zauzimanja politički veoma spornog stava. Doduše, sadašnja rasprava o „samoupravljanju" koje podrazumeva brojne politički pozitivne aspekte, unekoliko umanjuje tu opasnost. Ostaje ipak činjenica da glavni objekt političke borbe ne bi više bila država koja je postala prazan omotač kapitalizma, već jedino vlast kapitala u preduzeću. Ne želim reći da se teze o samoupravljanju neminovno podudaraju sa tim stavovima. Međutim, moram konstatovati da stavovi o „samoupravljanju" i o „sadašnjem smanjivanju" uloge države, ponekad idu ruku pod ruku. III Ovi elementi, povezani sa sadašnjim oblicima glavne protivrečnosti (buržoazija-radnička klasa) i sa usponom borbe narodnih masa u Evropi, mogu nam objasniti niz značajnih pojava. a) Pore svega, grozničavu hegemonsku krizu koja zahvata evropske buržoazije. Kada se govori o klasnoj borbi i o bloku na vlasti, zapaža se da su evropske buržoazije stvorile heterogene i povremene celine da bi se suprotstavile američkom imperijalističkom kapitalu. A to je već značajan činilac hegemonske nestabilnosti, unošenja protivrečnosti imperijalističkog kapitala u svaki evropski „nacionalni" blok na vlasti. Uporedo sa time, sve su izraženije unutrašnje protivrečnosti blokova na vlasti, i to upravo u razdoblju kada je uloga države sve značajnija i kada sužavanje njene relativne autonomije postaje imperativna nužnost za monopolistički kapital. Ako nije tačno da se sadašnja država pretvara u prosto oruđe monopola, nije tačno ni to da je ona, u toni kontekstu, sve manje sposobna da efikasno igra ulogu organizatora hegemonije. Etatistička politika se često svodi na niz protivrečnih i preciznih mera koje odražavaju logiku monopolističkog kapitala, ali isto tako otkrivaju naprsline i nepovezanosti državnih aparata, reprodukujući na taj način protivrečnosti bloka na vlasti, uporedo sa slabljenjem hegemonističkih sposobnosti monopolističkog kapitala. U trenutku kada je uloga države presudni ja no ikada ranije, čini se da je potresa kriza reprezentativnosti njenih raznih aparata ( uključivši i političke partije ) u njihovim odnosima sa delovima bloka na vlasti. To je jedan od razloga kontroverzi ( bar kada je reč o oblacima koje te kontroverze imaju u okviru buržoazije ) oko „etatističkog dirižizma", regionalizacije", „decentralizacije" itd. b) Tome valja dodati još jednu pojavu koja se tiče tesne povezanosti ekonomike, države i ideologije. Cini se da je današnja država uspela da u izvesnoj rneri „reguliše" „divljanje" ekonomskih kriza kapitalizma ( to nema nikakve veze sa mitom o „organizova-nom kapitalizmu" ). Međutim, ona je to postigla na izgled paradoksalnim putem, tj. samo u onoj meri u kojoj su te ekonomske krize ekstrapolirane neposredno u krize državne nadgradnje, uključivši i njene 110

ideološke aparate. Ovo, između ostalog, i zbog toga što država, neposredno preuzimajući brigu o proširenoj reprodukciji kapitala i regulišući „ekonomske krize", sama preuzima određene funkcije tih „kriza": država neposredno režira obezvređivanje određenih delova kapitala, inflaciju i nezaposlenost ( strukturalnu ili vrtoglavu inflaciju itd. ).109 Država-tampon ili ventil sigurnosti u slučaju ekonomskih kriza, pretvara se u rezonantnu kutiju kriza reprodukcije društvenih odnosa. U stvari, preobražen je i sam odnos ekonomske i političke borbe: svaka ekonomska borba se više ili manje neposredno objektivno sudara sa državnim funkcijama i sa državnim aparatima, granama i podgranama. šta više, proširivanje procesa oplođavanja vrednosti kapitala i intervencija države na sve oblasti ( „uslovi i način života" ), što je neposredan efekt proširene reprodukcije, vode izuzetnoj politizaciji raznih borbi za kvalitet života; te borbe su utoliko značajnije što ne dovode u pitanje samo „uslove" proizvodnje, već sve neposredni je i reprodukciju samih odnosa proizvodnje.110 Otuda više ne deluje određen politički konsenzus koji počiva na državi, garantu „ekspanzije" ( o tome posebno govori cela kenzijanska ideologija ). Podređivanje države logici monopolističke reprodukcije ( ono što osećamo kao „njenu"' nesposobnost da zadovolji potrebe masa ), nikada nije bilo očiglednije no u trenutku kada ona interveniše u svim oblastima u kojima se te potrebe ispoljavaju. Veoma je simptomatično da se buržoazija po prvi put smatra obaveznom da istupi sa pravim programom, i to upravo u trenutku kada je, manje no ikada ranije, sposobna da ga ostvari. Suočena sa takvim stanjem, sadašnja država je suviše slaba da bi obezbedila stalno upravljanje sve izraženijom krizom hegemonije buržoazije. c) Buržoazija u takvoj situaciji — po svaku cenu i uporedo sa pojačanom represijom — primenjuje strategiju prilagođavanja procesa čija je svrha da se ozakone odnosi između sadašnjih oblika vladajuće ideologije i reorganizacije državnih aparata.111 Nemam nameru da
109

U stvari, za razliku od Čitave buržoaske ideologije, nemoguće je u „ekonomskim krizama" kapitalizma videti „disfunkcionalne" momente ekonomskog „sistema", momente koje država, kao racionalna instanca, ima zadatak da „izbegne". Ekonomske krize kapitalizma predstavljaju organske momente reprodukcije društvenog kapitala: iako na političkom nivou mogu dovesti do političkih kriza i do revolucionarnih situacija, tj. stvaraju mogućnost obaranja kapitalizma, te krize su istovremeno koncentrisane kontratendencije tendencijskom padu profitne stope ( masovno obezvređivanje kapitala, uništavanje proizvodnih snaga itd. ): „ekonomske krize" isto tako imaju ulogu „čišćenja" kapitalizma, te predstavljaju uslove njegove proširene reprodukcije i njegove stalnosti. Već je to dovoljno da ukaže na ekonomističke greške, tj. na shvatanja koja u ekonomskim krizama vide mehanički činilac rušenja kapitalizma. Ali ovde je važno sagledati ulogu države u svemu tome: država u određenom stepenu reguliše „divlje" ekonomske krize kapitalizma, ali ona istovremeno mora neposredno da obezbedi organske funkcije tih kriza u proširenoj reprodukciji kapitala. Dakle, nikako se ne radi o nekoj državi kojoj je pošlo za rukom da „izbegne" krize, već o tome da država odozgo vrši orkestraciju kriza kapitalizma, tj. da jednostavno nastoji da reguliše njihov „divlji" aspekt. A to se neposredno održava u internoj krizi državnih aparata i u stalnim protivrećnostima između njihovih raznih ekonomskih funkcija.
110 111

Videti tekst na strani 111. ove knjige i dalje. O ovome videti J. Habermas, Legitimationsprobleme im SpSt-kapitalismus, 1973; CL.Offe, Strukturprobleme des Kapitalistischen Staates, op. cit.; I. Balbus, Politics as Sport: on Interpretation of the Political Ascendency of the Sports Metaphor in America, 1973; M. Duverger, Sociologie de ta politique, 1973.

111

ovde ulazim u suštinu tog problema. Jednostavno ću ukazati da nam ta prilagođavanja ( ona se, naravno, ne svode na prosto prilagođavanje odnosni parlamenta i izvršne vlasti, ali se ne poistovećuju ni sa procesom fašizacije u strogom smislu te reči ) govore o značajnim preobražajima buržoaskog legitimiteta, kakav nam se do sada predstavljao. Taj proces se odvija uporedo sa ideološkom krizom koja sada pogađa te formacije. Ti preobražaji obuhvataju široku lepezu: počev od pomeranja legitimiteta narodnog suvereniteta u pravcu legitimiteta birokratske državne administracije, preko promene uloge političkih partija i ideoloških aparata, pa sve do lomljenja pravno--ideoloških granica između „privatnog" i „javnog" ( gušenja osnovnih sloboda, na primer ). Otuda bi se reklo da su strukturalni preobražaji današnjeg kapitalizma učinili preživelim ne samo tradicionalni oblik parlamentarne demokratije, već i određen oblik same političke demokratije. Bilo kako bilo, svi pomenuti preobražaji teže sledećem glavnom cilju: ne dozvoliti narodnim masama da jasno sagledaju sadašnju ulogu države i prirodu političke vlasti koja se iz nje kristališe, prikazati tu ulogu kao tehničku i neutralnu, pri čemu sadašnji tehnokratizam stiče prevlast koju je pravnopolitički domen ideologije imao u buržoaskoj ideologiji. Ideologija „pluralističke" države, koja je „arbitar" interesa „društvenih grupa" i nosilac „opšte volje" „individua građana", biva zamenjena ideologijom države-,,tehničke" instance, države koja je nužna da bi se uhvatila u koštac sa urođenim „nužnostima proizvodnje", sa „industrijalizacijom" i „tehničkim napretkom". Nesumnjivo je da sadašnjoj državi polazi za rukom ( pitanje je samo još koliko dugo ) da izvede tu ideološku operaciju reprodukcije privatizacije „individua" u okviru novog „javnog" sektora. U stvari, ako ekonomska borba narodnih masa neposredno udara na državu, valja tačno sagledati sadašnje granice te objektivne politizacije. Oni koji danas preterano osporavaju državu, cesto gaje poverenje u desnicu, mada se u njenim rukama nalaze poluge vlasti: u Francuskoj se podmeće vatra u prostorije poreskih uprava ili se demoliraju prostorije CSR, mada se istovremeno glasa za Republikansku demokratsku uniju (UDR). To znači da je sadašnja ideologija tehnokratizma toliko dominantna da je u vidu opozicionarstva još prisutna u borbama narodnih masa koje osporavaju sveprisutnu „tehnokratsku vlast", ali pri tome ne raskrinkavaju njenu političku prirodu.112 Servan-Šrajber je tu da nas podseti kako je buržoazija još u stanju da nastupa kao avangarda tih pokreta i da ih tako zavarava. IV. NAPOMENE O BURŽOASKIM KADROVIMA

CSR (Compagnies Republicaines de Securite) — neka vrsta udarnih jedinica žandarmerije (prim. prev.). 112 To su upravo delimični efekti te ideološke operacije. Nasuprot tome stoje mnogobrojne sadašnje analize „tehnokratije", koje u ovom (H. Schelsky, ,,1'fitat technique" u Auf der Suche nach Vfirklichkeit, 1965) ili onom vidu (H. Marcuse, Čovek jedne dimenzije, V. Masleša, Sarajevo 1968) smatraju da sadašnje „tehnološke transformacije" vode stvarnoj depolitizaciji ( prevazilaženju klasne borbe ), tj. „tehnološkoj otuđenosti" („manipulaciji") individua. Valja, međutim, ukazati da uprkos prividno suprotnih zaključaka, ti autori iznose hipoteze koje su istovetne sa hipotezama onih koji govore o „naučnoj i tehničkoj revoluciji" (o tome će opširno biti reči u trećem ogledu).

112

I. Pitanje menadžera Prethodne analize vršene su sa pozicije glavnog stanovišta marksističke teorije o društvenim klasama, sa stanovišta mesta tih klasa u društvenoj podeli rada, mesta koja smo u uvodu ove knjige označili kao klasno strukturalno određenje, što se tiče kapitala, insistirao sam na oblicima povezanosti dva odnosa ( ekonomsko vlasništvo, državina ) budući da ti odnosi određuju mesto kapitala ( ono se proširuje na političke i ideološke odnose ), kao i na raznim pravima koja iz njih proističu. Sada ću istraživati pitanje činilaca koji zauzimaju to mesto. To pitanje je istovremeno povezano sa prvim, ali se relativno i razlikuje od njega. U stvari, kada za neke činioce kažemo da su buržoaski, to nikako ne znači da time želimo reći kako im je ta osobina urođena ( klasno poreklo, na primer ), već da ona zavisi od mesta koje ti činioci zauzimaju, da zavisi od njihovog položaja prema odnosima koji određuju funkciju kapitala, tj. da zavisi od vlasti koju oni vrše i koja konstitutivno proizilazi iz tih veza.

113

Rajt mils Sociološka i maginacija
Glava I PERSPEKTIVE DRUŠTVENIH NAUKA Kada je u pitanju njihov lični život, ljudi su danas, često pod utiskom da upadaju iz jedne klopke u drugu. Osećaju da u svome svakidašnjem svetu ne mogu da otklone nevolje koje ih potiskuju Osećajući to, često se u tome nimalo ne varaju. Ono čega su prosečni ljudi neposredno svesni i čemu u svojoj aktivnosti teže, omeđeno je i svedeno u okvire putanje unutar koje žive; njihova mišljenja i njihove moći usredsređene su na uski svet njihovog poziva; porodice i suseda; u sredinama van ovih kreću se sa nesigurnošću i ostaju posmatrači, a ukoliko ih, ma koliko neodređeno, zaokupe ambicije i zebnje koje ne mogu da budu zadovoljene u okviru njihove neposredne sredine, utoliko se više osećaju uhvaćeni u zamku i bespomoćni. U osnovi ovog osećanja bespomoćnosti nalaze se, na izgled bezlične promene kroz koje prolazi i sama struktura širih zajednica, pa i tako širokih koje zauzimaju čitave kontinente. Činjenice savremene istorije su takve da ujedno opredeljuju uspeh ili neuspeh ljudi i žena uzetih pojedinačno. Kada se neko društvo pretvori u industrijsko, onda zemljoradnik postaje industrijski radnik; feudalni gospodar biva likvidiran ili postaje poslovni čovek. Kada društvene klase prosperiraju ili pak propadaju, onda čovek ima zaposlenje, odnosno ostaje nezaposlen; kada se obim investicija povećava, odnosno smanjuje, tada kod ljudi zavlada optimizam, odnosno malodušnost. Kada izbije rat, onda agent osiguravajućeg društva izbacuje rakete, dotadašnji nameštenik u trgovačkoj radnji rukuje radarom, žena živi u usamljenosti, dete raste bez oca. To ukazuje da život pojedinca nije moguće razumeti bez razumevanja istorije i obratno. Pa ipak, ljudi nisu, po pravilu, skloni da nevolje koje doživljavaju u svom ličnom životu gledaju kroz prizmu istorijskih promena i institucionalnih protivrečnosti. Stanje u kome se ljudi kao jedinke u datom času nalaze obično se ne pripisuje krupnim privrednim usponima ili padovima društva u kome žive. Retko kada svesni složene povezanosti koja postoji između-njihovih sopstvenih života i hoda istorije sveta, prosečni ljudi, po pravilu, ne znaju šta ta povezanost znači za ljude kakvi i oni vremenom postaju, kao i za oblikovanje istorije, u čemu i njihovo učešće može da dođe do izraza. Oni ne raspolažu kvalitetom duha koji je bitan za razumevanje onog uticaja koji čovek vrši na društvo i društvo na čoveka, onog uzajamnog uticaja života pojedinaca na istoriju, pojedinaca na svet. Svoje lične nevolje nisu u stanju da savladaju tirme što bi uticali na strukturalne promene koje, po pravilu, i u suštini, leže u osnovi njihovih nevolja 114

Što je to tako ne predstavlja, međutim, nikakvo čudo. U kome je periodu istorije toliko ljudi bilo tako totalno izloženo tako naglim, i tako brojnim dubokim, tektonskim, promenama? To što Amerikanci nisu doživljavali takve katastrofalne promene kakve su ljucli i žene drugih kontinenata, bilo je uslovljeno istorijskirn činjenicama koje sada tako brzo nestaju da se pretvaraju u nešto što je „samo prošlost, istorija". Ona istorija koja se sada tiče svakog čoveka, to je istorija sveta. Na našoj sadašnjoj sceni i u sadašnjem istorijskom periodu, tokom samo jedne generacije, šestina čovečanstva se preobrazila iz svega onoga što je feudalno i zaostalo u sve ono što je savremeno, napredno, strahotno. Kolonije su oslobođene političkog ropstva, novi i manje upadljivi vidovi imperijalizma uzimaju maha, Revolucije izbijaju; ljudi osećaju blisko prisustvo, i više od toga, osećaju da ih je čvrsto ščepala novovrsna vlast. Totalitarna društva se javljaju, pa ili bivaju pretvorena uprah - ili basnoslovno trijumfuju. Posle dva veka vladavine, kapitalizam se sada ispoljava samo kao jedan od načina preustrojavanja društva u industrijski mehanizam. Posle dva veka nadanja, čak i formalna demokratija ograničena je na samo mali deo čovečanstva. Svuda u onom nedovoljno razvijenom svetu stari načini života bivaju odbačeni, a ono što se ranije priželjkivalo kao neodređeno iščekivanje sada se zahteva kao neodložni imperativ. Svuda, u ovom suviše razvijenom svetu, sredstva vlasti i prinude postaju u domašaju totalna a po formi birokratska. Sudbina čovečanstva je sada u pitanju; supernacije, svaka polazeći od svojih totalno različitih pozicija, usredsređuju svoje do krajnosti sračunate i ogromne napore u pripremanje Trećeg svetskog rata. Sam hod istorije sada je takav da prevazilazi sposobnost ljudi da se orijentišu prema željenim vrednostima. A koje su to željene vrednosti? Čak i kada se ne podaju panici, ljudi često uviđaju da su nekadašnji rriodusi doživljavanja stvari, i razmišljanja o njima, sada izgubili vrednost, a da su nova stremljenja do te mere nejasna i neodređena da se može reči da se došlo u stanje moralne paralize! Da li je onda čudno što obični ljudi osećaju da nisu u stanju da idu u korak sa onim spoljnim, širim svetom, s kojim su se tako iznenadno suočili? Zar je čudno što nisu u stanju da shvate smisao doba u kome žive? Da -u odbrani svoga ja — postaju moralno neosetljivi, nastojeći da ostanu potpuno po strani, da budu potpuno privatne ličnosti? Ima li onda ičeg neobičnog u tome što ih zahvata osećanje da se nalaze u zamci, bespomoćni? Nije samo obaveštenost o činjenicama — u ovo naše doba fakata — ono što je ljudima potrebno, obavestenost koja često dominira njihovom pažnjom i koja je jača od njihove sposobnosti da te činjenice apsorbuju. Nije samo intelektualna dovitljivost ono što im je potrebno iako često i samo upinjanje da tu dovitljivost steknu dovodi njihovu moralnu energiju do iscrpenosti. Ono što im je potrebno – a to oni kao potrebu i osećaju – jeste onaj posebni kvalitet duha koji bi im pomogao da se obaveštenjima koriste i da razum razviju kako bi došli do lucidne, obuhvaten sažete predstave o tome 115

šta se u svetu zbiva i o tome šta se, po svoj prilici, i u njima samima zbiva. To je upravo onaj kvalitet kojim ću se u ovoj knjizi posebno baviti za koji novinari i studiozni ljudi, umetnici i javnost, naučnici i urednici, već od pre nekog vremena, smatraju da im ga može dati ona specifična dispozicija koju bi bilo možda umesno nazvati sociološkom imaginacijom. Sociološka imaginacija osposobljava onoga ko njome raspolaže da shvati širu istorijsku scenu kroz poimanje njenog smisla sa gledišta unutrašnjeg života i spoljne životne karijere ljudskih jedinki. Sociološka imaginacija mu omogućuje da ima u vidu da pojedinci, u uskomešanoj atmosferi njihovog svakidašnjeg iskustva, često svesno iskrivljuju sliku svog društvenog položaja. U toj uskomešanosti traže se okviri savremenog društva, a u tim okvirima formuliše se psihologija raznorodnih tipova ljudi i žena. Na taj se način lične nelagodnosti i uznemirenja pojedinaca projektuju u žižu eksplicitnih nevolja, a ravnodušnost javnosti se transformiše u angažovanost na javnim, društvenim problemima. Neposredni plod te imaginacije — prva pouka kojoj nas uči društvena nauka koja tu imaginaciju oličava — jeste ideja da de pojedinac biti u stanju da shvati svoje sopstveno iskustvo i da odmeri svoju ličnu sudbinu jedino postavivši se u okvire svog vremena, a da će svoje izglede u životu biti u stanju da proceni jedino kroz svest o izgledima svih onih jedinki koje se nalaze u prilikama kao što su i njegove. U mnogo čemu to je bolna pouka, dok je u mnogo čemu divna. Do koje je mere čovek u stanju da se angažuje u najvišim naporima a do koje da se svesno degradira, do koje je mere u stanju da se preda agoniji ili da se pusti da ga ponese razdraganost, do koje je mere spreman da u brutalnosti traži zadovoljstvo a do koje da u ostvarenjima intelekta vidi sreću – sve to mi određeno ne znamo. Međutim, u ovom našem veku došli smo ipak do saznanja da su granice manifestovanja „ljudske prirode“ izvanredno, da ne kažemo zastrašujuće, široke. Došli smo do saznanja da svaki pojedinac živi, od jedne generacije do druge, u nekom određenom društvu; da on iživljava svoj život, kao i to da ga iživljava u izvesnoj istorijskoj sekvenci. Već samom činjenicom svoga življenja on doprinosi, bez obzira na to kako neznatno to bilo, uobličavanju toga društva: i toku njegove istorije, mada je i on sam, sa svoje strane, proizvod društva i onih istorijskih sila teže i protivteže koje u okviru društva dolaze do izražaja. Sociološka imaginacija nas osposobljava da shvatimo istoriju i život pojedinaca, kao i njihove uzajamne odnose u uslovima datog društva. To je onaj nesumnjivi zadatak sociološke imaginacije i u tome su njene perspektive. Za onoga ko je u stanju da pojmi i uvidi važnost tog zadatka i značaj te perspektive možemo reći da ga krase odlike klasičnog socijalnog analitičara Takvi su, nema sumnje, kitnjasti, sofisticirani, sistematični Herbert Spencer; graciozni, zajedljivi, skrupulozni E. A., Ross; Auguste Comte i Emile Durkheim; kompleksni i pronicljivi Karl Manheim. Sociološka imaginacija daje svoj kvalitet svemu onom po čemu Karl Marx intelektualno briljira; ona je osnovna odlika Thorstein 116

Veblenovog blistavog i ironijom obeleženog posmatračkog dara; ona je omogućila Josephu Schumpeteru da izgradi one mnogostruke konstrukcije realnosti; sociološka imaginacija leži u osnovi zamaha W E N Leckya, isto onako kao i u osnovi dubine i jasnoće Maxa Webera. Sociološka imaginacija je obeležje svega onoga što je najbolje u savremenhn studijama o čoveku i društvu. Ni za jednu nauku koja se ne vraća problemima života jedinke, njene, da se tako izrazim, biografije, problemima istorije, kao i problemima njihovog uzajamnog uticaja u okviru društva, se ne može reći da je navršila ceo svoj intelektualni put. Bez obzira na te koji specifični problemi okupiraju klasičnog društvenog analitičara, bez obzira koliko ograničene ili koliko široke bile karakteristike društvene stvarnosti koju razmatraju, oni koji svojom maštom osećaju perspektive svog rada, neumorno sebi postavljaju pitanja ove tri vrste: 1) Kakva je struktura ovog, proučavanog, posebnog društva uzetog u celini? Koje su njegove bitne komponente i u kakvoj su vezi jedne prema drugima? Po čemu se to društvo razlikuje od drugih vrsti društvenog poretka? Kakve su to posebne karakteristike u okvirima posmatranog društva koje sugeriraju kontinuitet toga društva ili, pak, njegovu promenu? 2) Kakav je odnos ovog društva prema ljudskoj istoriji? Shodno kojim principima se to društvo menja? Kakvo je njegovo mesto u okvirima razvoja covečanstva kao celine i od kakvog je ono značaja po čovečanstvo? Kako svaka posebna društvena manifestacija koju razmatramo utiče na istorijski period u kome se zbiva, a kako opet istorijski period utiče na iiju? Što se tiče istorijskog razvoja — koje su njegove bitne odlike? U čemu se taj razvoj razlikuje od drugih istorijskih perioda? Na koji karakteristični način on utiče na tok istorije? 3) Kakav soj ljudi i žena sada dominira u tom društvu i u tom periodu? Kakav će soj u budućnosti verovatno dominirati? Na koji način te vrste odabiraju i formiraju, oslobađaju i potiskuju, kako postaju osetljive na događaje, a kako ravnodušne? Kakva se „ljudska priroda“ ispoljava kroz držanje i karakter ljudi koje posmatramo u tom društvu i u tom periodu? Kakav smisao priznati pojmu „ljudske prirode" u vezi sa svakom pojedinačno, i svim zajedno, manifestacijama društva koje ispitujemo? Bez obzira na to da li je predmet interesovanja snažna država, velika sila, ili neki mali literarni kružok, porodica, tamnički život ili religija, pitanja, kao što su ona gore nabrojana, su pitanja koja sebi postavljaju najbolji analitičari društva. Ta pitanja predstavljaju intelektualni stožer klasične studije čoveka kao društvenog bića - to su pitanja koja neizbežno postavlja svako ko ima sociološke mašte, imaginacije. Ta imaginacija je, u stvari, sposobnost preorjentisanja od jedne perspektive na drugu: sa političke na psihološku; sa proučavanja samo jedne porodice na uporedno ispitivanje dreavnih budžeta li celom svetu, sa proučavanja teološkog serninarana proučavanje vojne akademije; sa razmatranja industrije nafte na proučavanje 117

savremenog pesništva. Sociološka imaginacija je sposobnost kretanja od najrazličitijih i najudaljenijih transformacija ljudske prirode do najintimnijih karakteristika ljudske jedinke a, uz to, i sposobnost uočavanja odnosa između jednog i drugog. U osnovi sociološke imaginacije uvek leži želja za razumevanjem društvenog i istorijskog smisla i položaja pojedinaca, kako u društvu tako i u istorijskom periodu u kome pojedinac dobija svoje kvalitete i živi svoj život. To je, ukratko, objašnjenje zašto se ljudi sada nadaju da će uz pomoć sociološke imaginacije moći da shvate šta se u stvari zbiva i da razumeju šta se dešava sa njima, i u njima, kao sićušnoj tački u kojoj se život pojedinaca, njihov život, sreće i ukršta sa istorijom sve u okviru, društva. Samosvesno gledanje savremenog čoveka na sebe, ako ne kao na sasvim i trajno tuđe biće, a ono bar kao na nekog sebi ne sasvim bliskog, uglavnom se bazira na duboko asimilovanoj svesti o socijalnoj relativnosti i o preobražajnoj moći istorije. Sociološka imaginacija je najplodniji vid te samosvesti. Oslanjajući, se na sociološku imaginaciju, ljudi, čiji se intelekt kretao samo relativno malim brojem ograničenih putanja često će se osetiti kao da su se iznenadno probudili u sredini za koju su. dotad mislili da im je bliska i poznata, ali takva nije. S pravom iii ne, njih često zahvati osećanje da su tada u stanju da dođu do adekvatne sume zaključaka, do skladnog rasuđivanja, do sveobuhvatne orijentacije. Ona njihova ranija rasuđivanja koja su im se nekada činila zdrava, sada im izgledaju kao proizvod neobjašnjivo ograničenog duha. Njihova sposobnost uzbuđivanja i primanja novih utisaka kao da je opet oživela. Oni usvajaju nov način mišljenja, doživljavaju novu ocenu vrednosti jednom rečju, putem razmišljanja i kroz sposobnost primanja utisaka oni postaju svesni kulturnog značenja društvenih nauka. 2. Možda je najplodnija distinkcija kojom operiše sociološka imaginacija ona koja situacije deli na „lične, privatne teškoće, uglavljene sredinom u kojoj se živi“, i na „javne, društvene probleme, koji izviru iz socijalne strukture“. Ta distinkcija predstavlja osnovno, oruđe sociološke imaginacije i suštinu svih klasičnih dela iz oblasti društvenih nauka. Lične teškoće su kategorija koja dolazi do izražaja kroz karakter ljudske jedinke i u okviru njenih neposrednih odnosa prema dragim jedinkama. Te teškoće su relevantne za jedinku kao ličnost i za ona uska područja društvenog života s kojim pojedinac ima neposrednog i svog posebnog kontakta. Prema tome, ekspozicija i razrešenje tih teškoća leže, kao što je i očekivati, u pojedincu kao biografskoj celini u granicama njegove neposredne sredine - društvenog ambijenta kome je u pogledu svog ličnog iskustva neposredno okrenut i koja je, u izvesnoj meri, podložna aktivnosti motivisanoj njegovom voljom. Te teškoće su lična, privatna stvar: pojedinac oseća da su vrednosti 118

kojima on pridaje važnost ugrožene. Javni problemi se odnose na nešto što prevazilazi tu lokalnu sredinu pojedinca i okvire njegovog unutrašnjeg života. Oni se odnose na organizovanost mnogih takvih sredina u institucije jednog istorijskog društva uzetog u celini, odnose se na načine na koje razne sredine ulaze jedna u drugu i jedna drugu dopunjuju obrazujući širu strukturu društvenog i istorijskog života. Ti problemi su, dakle, stvar od društvenog značaja, javnost oseća da je vrednost, kojoj pridaje značaj, ugrožena. Često se raspravlja o tome kakva je stvarno ta vrednost i šta nju stvarno ugrožava. Ova raspra je, ne retko, rasplinuta, ako ni zbog čega drugog a ono zbog toga što je i sama priroda bilo koga javnog problema, za razliku čak i od onih rasprostranjenih ličnih teškoća, takva da ju nije lako adekvatno definisati služeći se pojmovima neposrednih i svakidašnjih sredina prosečnih ljudi. Javni problemi, u stvari, često impliciraju krizu institucionalnih sfera, a često impliciraju i ono što Marx naziva „protivrečnostirna" ili „suprotnostima“. Posmatrajmo kroz tu prizmu, na primer, problem nezaposlenosti. Kada je u gradu od 100 000 stanovnika samo jedan čovek nezaposlen, to je njegova lična nevolja, i mi s pravom očekujemo da će se u karakteru čoveka, njegovoj stručnosti i njegovim neposrednim mogućnostima zaposlenja naći leka za njegovu nezaposlenost. Međutim, kada se u jednom narodu od 50 miliona radnika i službenika njih 15 miliona nađu bez posla, to je onda opšti, javni, društveni problem, te se ne možemo nadati da ćemo rešenje tog problema moći da nađemo u okviru mogućnosti za zaposlenje koje se pružaju bilo kome od njih uzetih pojedinačno. Sama struktura tih mogućnosti pretrpela je krah i tačno postavljanje problema i domašaj mogućih rešenja zahtevaju od nas da razmotrimo ekonomske i političke ustanove društva, a ne samo lične situacije i karaktere, idući od jednog do drugog takvog pojedinca. Osmotrimo, pored toga, i pitanje rata. Kada dođe do rata, onda se u vezi sa njim može pojaviti kao pitanje koje se tiče pojedinca: kako preživeti ili kako u ratu sa čašću poginuti; kako u ratu profitirati; kako se uvući na bezbednije mesto u vojnom aparatu ili kako doprineti da se rat završi. Ukratko, već prema svojim merilima vrednosti, naći odgovarajuću sredinu i u njoj preživeti rat, odnosno u toj sredini svoju smrt učiniti nečim što ima svog smisla i svrhe. Međutim, za razliku od ovog, da se tako izrazim, ličnog aspekta rata, rat posmatran kao strukturalni, opšti, javni, društveni pojam nameće razmišljanje o uzrocima rata koji su do njega doveli; o tome kakvi ljudi u njemu izbijaju na komandna mesta; kako rat utiče na privredne i političke, porodične i verske ustanove, i o tome kakva je veza između rata i neorganizovane neodgovornosti nacionalnih država sveta. Razmotrimo sada brak. Čovek i žena mogu u braku da dožive lična razočaranja, ali kada se na svakih 1,000 sklopljenih brakova 250 razvede tokom prve četiri godine, onda to ukazuje na postojanje opštih, strukturalnih teškoća u koje je zapala ustanova braka i porodice, 119

a i druge ustanove s njima u vezi. Razmislimo o velikim, mnogoljudnim gradovima — tim groznim a ujedno divnim, ružnim a veličianstvenim, izgrađenim prostranstvima. Mnogi ljudi gornjih društvenih klasa lično su rešili ,,problem stanovanja u velikim gradovima" time što su postali vlasnici stanova s privatnom garažom ispod stana, sve u centru grada, a na nekoliko desetina kilometara van grada i vlasnici poljske kuće koju je projektovao jedan Henry Hill, vrt postavio Garrett Eckbo, sve to na privatnom imanju od svih sto jutara. Sa dva takva obitavališta dodavši tome najpotrebniju poslugu u svakom pd njih i privatnu helikoptersku vezu, većina ljudi bi bila u stanju da reši nezgode svoje lične sredine izazvane gradskom aglomeracijom. Međutim, sve ovo - ma koliko s gledišta ovih retkih pojedinaca predstavljalo sjajan izlaz — ne rešava one opšte probleme koje postavlja grad kao strukturalna činjenica. Šta uraditi sa tim fabuloznim čudovištem? Razbiti ga u odvojene jedinice, kombinovati stambena, naselja sa poslovnim naseljima? Ulepšati njegov spoljni izgled ne menjajući ništa suštinski? Ili, pošto se stanovništvo evakuiše, dići gradove u vazduh i izgraditi nove, po novim planovima i na novim mestima? Kakvi bi generalni planovi tih novih gradova trebalo da budu? I ko je taj ko treba da odluči između raznih alternativa, da pristupi izvršenju odabranog rešenja, bez obzira na to kakvo ono bilo ? Sve su to opšti strukturalni problemi; da bismo te probleme proučili i resili, nužno je da razmotrimo političke i privredne probleme na koje utiču nebrojeni ambijenti Sve dok je privredni sistem takav da u njemu dolazi do pojave kriza, problem nezaposlenosti je nešto što nije moguće rešiti ličnim nastojanjima pojedinaca. Sve dok rat bude izraz postojanja nacionalnih država i neravnomerno ostvarene mdustrijalizacije u svetu, obični pojedinac koji živi u svojoj relativno uskoj sredini biće nemoćan da reši sve one probleme — pa bilo da mu njegov psihijatar u tome pomaže ili ne —koje mu nameće taj sistem, odnosno odsustvo racionalnog sistema Sve dok porodica kao ustanova bude vaspitavala žensku čeljad da postanu umiljati ropčići a muškarce kao njihove glavne hranitelje i za suknju žena bespomoćno vezana stvorenja, problem zadovoljavajućeg braka neće biti moguće resiti isključivo voljom pojedinaca. Sve dok predimenzionirani gradovi i predimenzionirani automobili budu predstavljali stnikturne elemente predimenzioniranog društva, lična dovitljivost i lično bogatstvo neće biti u stanju da reše one glavne probleme vezane ža život u prenaseljenim gradovima. Ono što doživljavamo u raznim i specifičnim društvenim sredinama često je posledica strukturalnih promena. Prema tome da bismo razumeli promene do kojih dolazi u mnogim sredinama u kojima pojedinci žive, nužno je da uzroke tih promena potrazinio van okvira ovih relativno uskih ambijenata. Pored toga, broj i raznovrsnost pomenutih strukturalnih promena se povečavaju ukoliko ustanove u okviru kojih živimo postaju obuhvatnije i uzajamno kompleksnije 120

povezane Posedovati svest o ideji društvene strukture i njome se razumno i sa osećanjem služiti znači raspolagati sposobnošću ustanovljavanja takvih veza između veoma raznorodnih ambijenata. Biti u stanju to uraditi znači posedovati sociološku imaginaciju 3. Zapitajmo se sada koji su to krupniji opšti društveni problemi i koje su ključne teškoće privatnih pojedinaca našeg vremena? Da bi bih u stanju da bliže odredimo te opšte, društvene, javne probleme i te privatne, lične teškoće, nužno je da se zapitamo koje su to željene vrednosti koje karakteristične tendencije našeg vremena ugrožavaju, a koje su vrednosti koje te iste tendencije jačaju i uzdižu. Kako u slučaju ugrožavanja, tako i u slučaju jačanja tih vrednosti dužni smo da se zapitamo da li tu dejstvuju važnije strukturalne protivrečnosti, i koje. Kada ljudi neguju neku grupu vrednosti i imaju osećanje da te vrednosti nisu ni sa koje strane ugrožene, oni onda doživljavaju osećanje blagostanja. Kada neguju vrednosti, ali imaju nedvosmisleno osećanje da su one ugrožene, oni onda doživljavaju krizu bilo kao svoju ličnu, privatnu nevolju, bilo kao opšti, javni problem. A ako je verovatno da su sve njihove vrednosti ugrožene, onda ih zahvata osećanje potpune panike. Pretpostavimo, međutim, da ljudi niti imaju osećanje da neke vrednosti žele, niti doživljavaju osećanje da su im vrednosti, ukoliko ih imaju, ugrožene. Tada njima vlada osećanje ravnodušnosti koje, ukoliko im se učini da ono zahvata sve njihove vrednosti, postaje apatija. Pretpostavimo, najzad, da i nemaju osećanje da im je do nekih vrednosti stalo, ali da su ipak, i to u vrlo naglašenoj meri svesni ugroženosti. Tada su u pitanju osećanja nelagodnosti, osećanja nespokojstva koja, ako su u dovoljnoj meri rasprostranjena, postaju ubistvena. Naše doba karakteriše osećanje nelagodnosti i ravnodušnosti - ali takvo koje još nije bliže određeno na takav način da bi omogućilo razumu da dela i osećanju da dolazi do svog punog izražaja. Umesto ličnih, privatnih teškoća - izraženih kroz pojmove vrednosti i njihove ugroženosti — često se javlja beda neke neodređene nelagodnosti; umesto jasno ispoljenih opštih, javnih problema, tu je često samo neko neodređeno osećanje da sve kao da nije u redu. Ni ugrožene vrednosti ni ono što te vrednosti ugrožava nisu se ispoljili u dovoljno određenom vidu; ukratko, nisu se aktivirali do te mere da donošenje odluke izgleda urgentno. Još manje su dospeh u takav stadij da su formulisani kao problemi društvene nauke. Tridesetih godina našeg veka bilo je malo sumnje, sem kod nekih zatucanih poslovnih krugova, da postoji opšti, društveni privredni problem na koji se nadovezuju i mnoge lične, privatne teškoće. U raspravljanju o „krizi kapitalizma", Marxove formulacije, kao i mnoge manje ili više dobre reformulacije njegovih dela, verovatno predstavljaju najuspelije izlaganje ovog opšteg, društvenog problema, 121

tako da su neki ljudi kroz njih uspeli da bolje sagledaju i razumeju i svoje lične nevolje. U to vreme bilo je lako uočiti ugrožene vrednosti. Vrednosti koje su u stvari bile opšte primljene, kao i same strukturalne protivrečnosti koje su ugrožavale te vrednosti, bilo je relativno lako zapaziti i izdvojiti. I vrednosti i ono što ih je ugrožavalo proživljavao je veliki broj ljudi, i to duboko. To je bilo dob a za koje bi, bez bojazni da ćemo pogrešiti, mogli reći da je bilo zaista politička doba. U vreme posle Drugog svetskog rata dešava se i jedno i drugo od sledećeg, tj. da često mnogi ljudi ugrožene vrednosti uopšte ne smatraju vrednostima, odnosno da znatan broj smatra da te vrednosti nisu ugrožene Mnoge lične nedaće nisu predmet naučnog razmatranja i formulisanja, a mnoge javne slabosti i mnoge odluke od ogromne društveno-strukturalne važnosti nikada ne postaju predmet društvene, javne problematike. Za ljude koji prihvataju takve nasleđene vrednosti kao što su razumi sloboda i same pomenute lične teškoće su nešto što predstavlja društveni problem. Sama ravnodušnost i nezainteresovanost za lične probleme predstavlja problem od javnodruštvenog značaja. A samo to stanje nelagodnosti, ličnog nezadovoljstva, kao i stanje ravnodušnosti prema javnim brigama, predstavlja osobene karakteristike doba u kome živimo. Sve su ove pojave tako neobične da ih posmatrači često tumače kao promenu same prirode problema koje sada treba formulisati i protumačiti. Često čujemo da probleme naše dekade, pa čak i krize našeg doba, ne predstavljaju više fenomeni spoljneg ekonomskog sveta, već da su to sada elementi koji imaju veze sa kvalitetom života pojedinca — u stvari, sa problemom da li će još dugo postojati nešto što ćemo s pravom moći nazivati životom pojedinca. U centru pažnje se više ne nalaze problemi kao što je, na primer, problem fizičkog rada maloletnika, već problem humorističke literature; ne više problem siromaštva, već problem dokolice masa. Mnogi krupni opšti, javni problemi, kao i mnoge nevolje pojedinaca prikazuju se sada, dakle, kao „psihijatrijske“ kategorije — a time se izgleda, često, patetično nastoji da se zaobiđu krupna pitanja i problemi savremenog društva. Ovakvo prilaženje problemima često se čini da počiva na provincijskom sužavanju interesovanja samo na zapadnjačka društva ili čak samo na Sjedinjene Države - čime se tako ignoriše dve trećine čovečanstva; to, isto tako, često znači arbitrarno separiranje života pojedinca od onih krupnih institucionalnih kategorija u okviru kojih se život živi i koje u izvesnim situacijama upečatljivije utiču na formiranje čovekove prirode nego što na nju utiču prisni utisci doživljeni u detinjstvu—na kojima se „psihijatrijska" tumačenja nesrazmerno zadržavaju. Problem dokolice, na primer, nije moguće čak ni postaviti, a još manje rešiti, ako se pri tome ne razmatraju i problemi rada, tj. problem dokolice i problem rada su nerazlučivi jedan od drugog. Komplikacije koje nastaju iz različitih pogleda, čak i u krugu jedne iste porodice, na humorističku literaturu nije kao problem moguće ni formulisati ako se 122

nemaju u vidu situacije savremene porodice u njenim novonastalim odnosima prema novijim ustanovama koje su izraz strukture. Ni dokolicu, ni zastranjivanja u korišćenju dokolice, nije kao probleme moguće shvatiti ako sene uvidi do koje mere nelagodnost i rndiferentnost čine društveno ihčno podneblje u kome savremeno američko društvo egzistira. U ovom podneblju nema toga problema „privatnog života" koji bi bilo moguće postaviti i rešiti ako se ne pođe od saznanja da postoji kriza ambicija koja duboko nagriza karijeru ljudi koji rade u, visokokapitalističkoj privredi. Tačno je, kao što to psihoanalitičari stalno podvlače, da ljudi često sve „jače osećaju kao da ih motivišu neke njihove unutrašnje mračne sile koje oni nisu u stanju bliže da odrede". Nije, međutim, tačno ono što tvrdi Ernest Jones da je „čovekov glavni neprijatelj i njegova najveća opasnost baš njegova sopstvena nepokorna priroda, kao i one mračne sile koje u njemu tamnuju" Naprotiv, „čovekovu najveću opasnost“ danas predstavljaju nepokorne snage samog savremenog sveta, uključujući tu i: proizvodne metode savremenog društva koje otuđuju čoveka od čoveka, sistematske metode političke dominacije savremenog društva, njegovu unutrašnju anarhiju — jednom rečju, njegove sveobuhvatne načine transformisanja same čovekove „prirode" kao i uslova života i čovekovih životnih ciljeva. Prema tome, najvažniji politički i intelektualni zadatak naučnika koji se bave društvenim pojavamaa ta dva zadatka u ovom slučaju koincidiraju - je da razjasne elemente tog savremenog osećanja nelagodnosti i indiferentnosti. To je onaj glavni zahtev koji im postavljaju ostali kulturni radnici — fizičari, umetnici, a i svi drugi intelektualci uopšte. Čini mi se da baš pomenuti zadatak i ti zahtevi čine da društvene nauke postaju neka vrsta zajedničkog imenitelja naše kulturne savremenosti a sociološka imaginacija najpotrebniji kvalitet duha.

6. Ono što je zaista neprijatno za svakog ubeđenog sociologa to je da sve one nesredne tendencije (s mogućim izuzetkom samo jedne ) koje ću razmotriti u sledećim glavama ove knjige spadaju u domen onoga što se, po pravilu, smatra „poljem sociologije", iako kulturna i politička abdikacija koja je u njima implicirana nesumnjivo karakteriše znatan deo onog uobičajenog rada i u drugim društvenim naukama. Bez obzira šta je tačno kada su u pitanju discipline kao što su političke nauke i ekonomija, istorija i antropologija, očigledno je da je danas u Sjedinjenim Državama sociologija, ili bar ono što je poznato pod tim imenom, postala centar razmišljanja o društvenoj nauci. Sociologija je postala, isto tako, centar interesovanja za naučne metode i, pored toga, u sociologiji se sreće i ono najekstremnije interesovanje za „opštu 123

teoriju". Zaista je neobično i obilje inteiektualnog rada uloženo u razvoj sociološke tradicije To obilje interpretirati kao neku tradiciju je samo po sebi u izvesnoj meri smelo pa, ipak, možda će postojati opšta mera saglašnosti da ono što se danas priznaje za sociološki rad ispoljava tendenciju da se kreće u jednom, ili više, od sledeća tri opšta pravca, s tirn što svaki od njih može da pre trpi izvesne izmene ili deformacije. Prva tendencija, kretanje u smislu teorije istorije Na primer, u rukama Comtea, a isto tako i Marxa, Spencera i Webera, sociologija je jedan enciklopedijski poduhvat, poduhvat koji ima za svoj predmet sveukupni čovekov život u društvu. Sociologija je ujedno i istorijska i sistematska disciplina — istorijska po tome što tretira materijale iz prošlosti, služeći se njima; sistematska po tome što u obradi svoga predmeta, ona postupa na sistematski način kako bi izvršila potrebnu diferencijaciju „faza" istorijskog razvoja i prakse društvenog života: Teorija ljudske istorije može vrlo lako da se deformiše u metafizičko istorijsku luđačku košulju u koju se materijali ljudske istorije na silu umeću, a iz koje izlaze proročka predviđanja (obično pesimistička) budućeg razvoja. Radovi Arnolda Toynbeea i Oswalda Spenglera predstavljaju dobro poznate primere te vrste. Druga tendencija, kretanje u smislu sistematske teorije o „prirodi čoveka i društva". Tako, na primer, u radovima formalista, posebno Simmela i Von Wiesea, sociologija tretira koncepcije koje treba da su od koristi pri klasifikovanju svih društvenih odnosa i da su li stanju da pruže uvid u društvene, navodno nepromenljive, karakteristike. Ovakva sociologija se, ukratko, bavi jednim dosta statičkim i apstraktnim tretiranjem komponenata socijalne strukture, na dosta visokom nivou uopštenosti. Biće da je, kao reakcija na deformisanje prve tendencije, istoriju moguće sasvim napustiti; sistematska teorija prirode čoveka i društva se tada sasvim lako pretvara u složeni i jalovi formalizam u kome detaljisanje koncepcija i njihovo beskrajno pregrupisavanje postaje glavna preokupacija. U rukama ljudi koje ću u daljem izlaganju zvati „superteoretičarima", koncepcije su se zaista pretvorile u koncepte. Delo Talcotta Parsonsa predstavlja u američkoj sociologiji vodeći savremeni primer za to. Treća tendencija: kretanje u pravcu empirijskih proučavanja savremenih društvenih činjenica i problema. Iako su Comte i Spencer predstavljali glavne oslonce američke društvene nauke do 1914. godine ili tako negde, a uticaj nemačke teorije bio jak, empirijsko proučavanje je još zarana postalo centralna pojava u Sjedinjenim Državama. To je delimično posledica i pojave da su se ekonomska i politička nauka afirmisale u akademskom svetu pre socioloških proučavanja. Uzevši to u obzir, a ukoliko se sociologija shvata kao proučavanje jedne posebne društvene oblasti, ona lako postaje neka vrsta svaštara među društvenim naukama —postaje raznorodna studija akademskih ostataka. Tako se, dakle, javljaju studije porodice, 124

rasnih i etničkih odnosa i, razume se, „malih društvenih grupa". Kao što ćemo u docnijem izlaganju, videti, raznovrsnost koja otuda proizlazi transforrniše se u stil mišljenja, koji ću razmotriti kada budem izlagao sadržinu pojma .„liberalnog prakticizma". Proučavanja savremenih činjenica mogu se lako pretvoriti u seriju slabo povezanih i često beznačajnih činjenica jedne određene društvene sredine. Tu praksu potvrđuje i tematika mnogih kurseva američke sociologije; možda udžbenici koji tretiraju probleme društvene dezorganizacije to još i u najpotpunijoj meri ilustruju. S druge strane, sociolozi ispoljavaju tendenciju da postanu specijalisti tehnike proučavanja gotovo svačega; kod njih se metoda pretvorila u metodologiju. Dobar deo radova — a još više etosa — jednog,Georgea Lundberga, Samuela Stouffera, Stuarta Dodda i Paula F. Lazarsfelda, predstavljaju savremene primere te pojave. Ove tendencije — naime tendencija da se dekoncentriše pažnja i da se kultivišu metode radi samih metoda predstavljaju jedna drugoj prikladno društvo, mada se ne moraju isppljavati jednovremeno. Posebnosti sociologije moguće je shvatiti kao deformisanje jedne ili više njenih tradicionalnih tendencija. Međutim, i perspektive društvenih nauka je moguće shvatiti kroz pojmove navedenih tendencija. U Sjedinjenim Državama je sada došlo do neke vrste helenističke amalgamacije koja se ogleda u sintetizovanju raznih elemenata i ciljeva kako ih shvataju sociologije raznih zapadnjačkih društava. Opasnost je u tome što bi u ovakvom sociološkom obliku neki sociolozi mogli postati do te mere nestrpljivi i do te mere užurbano „istraživati" da bi usled toga mogli izgubiti kpntalct sa onim svojim zaista dragocenim rnisaonim nasleđem. Međutim, baš i utakvoj našoj situaciji krije se jedna povoljna mogućnost: sociološka tradicija sadrži najbolju formulaciju pune perspektive društvene nauke kao celine, kao i nekih njenih ostvarenja. Nijanse i sugestije, koje oni koji se bave sociologijom mogu otkriti u njenoj situaciji nisu podobne da budu ukratko izložene, ali zato će svaki sociolog koji se prihvati da na njima; radi biti bogato nagrađen. Ovlada li njima, on će kroz to vrlo verovatno steći novu orijentaciju za svoj rad na društvenim naukama. Ja ću se vratiti na problem perspektive društvene nauke ( u glavama VII-X ove knjige ), pošto prethodno ( u glavama II-VI ) budem razmotrio neke od dosta često sretanih njenih deformacija.

Glava II O SUPERTEORIJSKOJ SOCIOLOGIJI
Počrumo izlaganje jednim uzorkom sistematske teorijske sociologije, „superteorijske“ sociologije, citirajući nekoliko stavova iz dela Društveni sistem (The Social System) od Talcotta Parsonsa. Taj rad velika većina eminentnih predstavnika socijalno-psihološkog pravca smatra vanredho važnom knjigom. „Element sistema simbola koji usvajamo, sistema koji služi kao kriterij

125

ili merilo pomoću koga se vrši izbor iz reda alternativnih orijentacija, koje su u datoj situaciji po prirodi stvari praktična rešenja, može se nazvati vrednošću. Međutim, iz tog motivaciono-orijentacionog aspekta totaliteta akcije, s obzirom na ulogu sistema simbola, potrebno je izdvojiti ,,vrednosno-orijentacioni" aspekt. Taj aspekt je relevantan ne za smisao očekivanog stanja stvari, sa gledišta aktivnog činioca, izraženo kroz odnos osećanja zadovoljenja prema odnosu lišavanja, već je relevantan za sadržinu samih selektivnih merila. Taj pojam vrednosne orijentacije, u navedenom smislu, predstavlja, prema tome, logični instrument formulisanja jednog centralnog aspekta preobražaja kulturnih, tradicija u akcioni sistem. Iz derivacije normativne orijentacije i aktivne uloge vrednosti, kako je ona gore izložena, proizlazi da sve vrednosti impliciraju ono što bi se moglo nazvati društvenom relevantnošću. Svojstveno je akcionom sistemu da je akcija — poslužimo se frazom - „normativno orijentisana“. Ovo proizlazi, kao što je objašnjeno, iz pojma iščekivanja i njegove uloge u akcionoj teoriji, naročito u „aktivnoj" fazi u kojoj aktivni činilac ide za ostvarenjem svojih ciljeva. Iščekivanja, otada, u kombinaciji sa „dvojnim fenomenom" procesa integracije, kako je on nazvan, stvara suštinski imperativni problem reda. Jedno za drngim, moguće je razlikovati dva aspekta ovog problema reda, red u okviru simboličnih sistema koji omogućavaju komuniciranje i red u okviru uzajamnosti motivacione orijentacije ti odnosu na normativni aspekt iščekivanja, „hobzovski" problem reda. Problem reda, pa otuda i prirode integracije stabilnih sistema integracije, tj. socijalne strukture, se, prema tome, usredsređuje na integraciju motivacije aktivnih činilaca sa normativnim kulturnim standardima koji integriraju akcioni sistem - u našem kontekstu interpersonalno. Ovi standardi prestavljaju, u smislu upotrebljenom u prethodnom poglavlju, sheme vrednosne orijentacije i, kao takve, predstavljaju naročito važan deo kulturne tradicije društvenog sistema.113 Možda će posle svega ovoga, neki čitaoci poželetida iz ovih stopa pređu na iduću glavu knjige, ali se ipak nadam da će se tom iskušenju odupreti. „Superteoriju", tj: Parsonsov sistem teorijske sociologije sintetizovanje i analiziranje pojmova - vredi, međutim, detaljnije razmotriti. Istina je da ona nije odigrala onu važnu ulogu koju je odlgrao empirizam, o čemu će biti reči u narednoj glavi ove knjige, jer kao sociološki pravac nikada nije imala mnogo pristalica. Činjenica je da ovu teoriju nije lako razumeti, a neki smatraju da ju je, možda, u nekim delovima i nemoguće razumeti. Baš ta njena osobina je, nema sumnje, štiti od olakog komentarisanja i tumačenja, ali je to ujedno i nedostatak sa gledišta onih koji bi hteli da ova teorija odigra veću ulogu u formiranju radnih navika sosiologa. Ne u želji da se izražavam u paradoksima, već rukdvođen željom da verno prikažem stvar, moram
113

Talcott Parsons, The Social System. Glencoe, Illinois, The Free Press, l951 godine, str. 12,36-37

126

da priznam da sociolozi na ovu teoriju reaguju na jedan od ovih načina, ili na više njih. Bar za neke od onih koji tvrde da je razumeju i kojima se sviđa, ta teorija predstavlja najkrupniji korak u čitavoj istoriji društvene nauke. Mnogima od onih koji tvrde da je razumeju, ali im se ne sviđa? ona je glomazna masa irelevantne pretencioznosti. ( Broj ovakvih je ipak mali, verovatno i zbog toga što nedopadanje i nestrpljenje sprečavaju mnoge da se upuste u odgonetanje ove teorije ). Za one koji ne tvrde da je razumeju, ali kojima se veoma sviđa — a takvih je mnogo — ova teorija je divna tvorevina, fascinirajuća baš zbog toga što joj ponekad na zadivljujući način nedostaje razumljivost. Za one koji ne tvrde da je razumeju a kojima se i ne sviđa — ali imaju hrabrosti da brane svoje ubeđenje—ona je tvorevina bez ideja i bez lepote.. Razume se da ima mnogo i takvih koji nisu kategorični u svojim sudovima, već ih saopštavaju uz ograde i rezerve, a još više ima takvih koji strpljivo ostaju neopredeljeni očekujući sud stručnjaka, ako ga ovi uopšte budu dali. I, najzad, mada to izgleda suviše smelo reći, mnogi sociolozi ovu teoriju poznaju tek po pričanju, i to iz ne znam koje ruke. Sve se ovo, dakle, sada svodi na jedan komplikovani problem— problem razumljivosti. Nerazumljivost nije, naravno, isključivi kvalitet samo „superteorije",114 ali je izlaganje pristalica te teorije do te mere nerazumljivo da mi se čini da se zaista moramo zapitati da li je superteorija samo jedna zbrka reči ili u njoj, na kraju krajeva, ipak ima i nečeg vrednog? Odgovor na ovo pitanje, bar se meni tako čini, je potvrdan, tj. da u njoj ima nečega, a to nešto je svakako u njoj negde duboko pokopano, mada ona pri svem tom ipak nešto kazuje. Otuda i pitanje treba modificirati: pošto superteoriju oslobodimo svega onoga što ometa da dođemo do njenog smisla i pošto ono što je u njoj razumljivo postane na taj način i pristupačno, šta je, onda, to što ona u stvari ima da kaže?

1. Na to pitanje moguće je odgovoriti samo na jedan način: neki posebno važan tekst ovog sociološkog pravca, ove prevashodno teorijske sociološke orijentacije, nužno je najpre prevesti na običan jezik, a onda razmotriti prevod. Ja sam već ukazao na koji tekst je pao izbor. Međutim, hoću sada da podvučem da ja ovde ne pokušavam da dam ocenu vrednosti Parsonsovog rada uzetog u celini. Ako se i budem pozivao na neka druga njegova dela, to ću činiti isključivo u nameri da na taj način razjasnim, uz što veću uštedu u vremenu, neka mesta iz ovog jednog njegovog deli. Prevodeći, dakle, sadržaj
114

Vidi Dodalat, Odeljak 5.

127

njegovog Društvenog sistema na opšterazumljivi jezik, od mene je daleka pomisao da tvrdim iia je taj moj prevod u svakom pogledu i dobar, već samo toliko da prilikom prevođenja nije izgubljen osnovni smisao. Prevod treba—mislim—da sadrži sve što je u ovom Parsonsovom delu razumljivo Naročito ću nastojati da kategorizujem tvrđenja koja iz ove teorije proizlaze, polazeći od osnovnog smisla reči kojima se pisac služi, kao i od odnosa jednih reči prema drugim. I reči i njihov odnos su važni, pobrkati jedno s dragim moglo bi diskreditovati naša nastojanja za jasnim izražavanjem. Da bih nedvosmisleno pokazao šta mije cilj, ja ću najpre prevesti nekoliko izdvojenih stavova, a onda ću pokušati da u nekoliko stavova dam vrlo skraćeni prevod knjige kao celine. Da prevedem najpre onaj tekst koji sam citirao na početku ove glave. Taj moj prevod bi ukratko glasio: standardi, merila, suza razne ljude često isti i ti ljudi očekuju, jedni od drugih, da pri tim standardima i ostanu. Ukoliko pri njima ostanu, za njihovo društvo se može reći da je društvo u kome vlada red. ( Time bi ovaj moj skraćen prevod bio i završen. ) Parsons na jednom drugom mestu istoga dela kaže: „Postoji opet dvojna struktura toga 'stabilizatora'. Na prvom mestu, zahvaljujući-interioriziranju standarda, usaglašenost sa njima ispoljava tendenciju da bude od ličnog, ekspresivnog, odnosno ili, instrumentalnog značaja sa gledišta sopstvene ličnosti. Međutim, struktura reagovanja druge ličnosti u odnosu na akciju sopstvene ličnosti, kao sankcija, zavisno je promenljiva količina, funkcija njegove usaglašenosti sa standardorn. Prema tome, usaglašenost kao neposredni vid ispunjenja njegovih sopstvenih potreba i sklonosti ispoljava tendenciju da koincidira sa tom usaglašenošću kao uslovom isticanja povoljnih i izbegavanja nepovoljnih reagovanja drugih ličnosti. Ukoliko, u odnosu na akcije pluraliteta aktivnih činilaca, usaglašenost sa vrednosno-orijentacionim standardom zadovoljava oba ova kriterija, tj. zadovoljava sa gledišta bilo koga od aktivnih činilaca u okviru sistema, onda je način ispunjenja njegovih sopstvenih potreba i sklonosti i uslov „optimalnog“ reagovanja drugih značajnih aktivnih činilaca, tako da se za merilo, odnosno standard, tada može reci daje 'institucionalizovano'. Shema; vrednosti, upotrebljena u ovom srnislu, se uvek institucionalizuje u interakcionom kontekstu. Otuda uvek postoji dvostruki aspekt sistema predviđanja koji se integrira u, tu shemu. S jedne strane, ima takvih iščekivanja, predviđanja, koja uplovljavaju, a delom i postavljaju merila ponašanja aktivnog činioca, sopstvene ličnosti, koja se uzima za oslonac u odnosu na koji se stvari mere; to su njegova 'predviđanja u pogledu uloge u društvu. S druge strane, s njegove tačke gledišta postoji komplet predviđanja što se tiče, po svoj prilici, verovatnih reagovanja drugih aktivnih činilaca - njih ćemo 128

nazvati 'sankcijama*, koje se, sa svoje strane, mogu dalje podeliti na pozitivne i negativne, već prema tome da li ih mi, sa gledišta sopstvene ličnosti, smatramo takvim da u većoj ili manjoj meri zadovoljavaju naše postojeće potrebe i želje, ili ih pak lišavaju zadovoljenja. Otuda je odnos između predviđanja u pogledu uloge u društvu i sankcija očigledno uzajaman. Ono što su sankcije sa gledišta sopstvene ličnosti to su predviđanja u pogledu uloge u društvu sa gledišta druge ličnosti, i obratno. Uloga, u tome smislu, je sektor totalnog orijentacionog sistema jednog posebnog aktivnog činioca, sektor koji se organizuje i mobiliše oko iščekivanja u odnosu na jedan posebni interakcioni kontekst, koji se integrira u posebni komplet vrednosnih standarda koji regulišu interakciju u odnosu na jedno ili više drugih lica u odgovarajućim komplementarnim ulogama Ta druga lica ne moraju biti neka jasno opredeljena grupa pojedinaca, već može da obuhvata svako lice, van sopstvene ličnosti, ako ikada ono dođe u jedan poseban komplementarni interakcioni odnos prema sopstvenoj ličnosti, što implicira reciprocitet predviđanja u odnosuna zajedničke standarde vrednosti orijentacije. Institucionalizacija kompleta predviđanja u pogledu uloge u društvu i odgovarajućih sankcija nesumnjivo da je stvar mere i stepena. Taj stepen je funkcija dveju grupa zavisno premerljivih vrednosti, s jedne strane onih koje uslovljavaju stvarno učešće u vrednosno – orijentacionim shemama, s druge strane onih koje deterministi motivacionu orijentaciju ili angažovanost u odnosu na ostvarenje relevantnih predviđanja. Kao što ćemo docnije videti, razni činioci mogu da utiču, kroz svaki od navedenih kanala, na taj stepen institucionalizacije. Međutim, totalnu antitezu punoj instiracionalizaciji predstavlja anomija, tj. odsustvo strukturne komplementarnosti interakcionog procesa, ili, što je isto, potpuni krah normativnog poretka u oba smisla. Ovo je međutim, limitirajući pojam koji, u stvari, nikada ne daje punu deskripciju konkretnog društvenog sistema. Isto onako kao što postoje razni stepeni institucionalizacije, postoje i razni stepeni anomije. Jedno je naličje onog drugog. Za instituciju se može reći da predstavlja kompleks institucionalizovanih elemenata učestvovanja u društvenom životu, što je od bitnog strukturalnog značaja po društveni sistem koji je predmet proučavanja. Instituciju treba smatrati višom jedinicom društvene strukture nego što je to, posmatrano kao jedinica, učešće ili uloga u društvenom životu, a nema sumnje da je to zaista i tako, budući da je institucija sinteza mnoštva međusobno zavisnih shema društvenih uloga ili njihovih komponenata“.115 Ili, sve to rečeno drugim rečima, ljudi deluju ili u saradnji jedni s drugima ili boreći se jedni protivu drugih. Svaki od njih računa sa iščekivanjima i predviđanjima onih drugih. Kada su takva uzajamna
115

Parsons, navedeno delo. str 38-39

129

iščekivanja, odnosno predviđanja, u dovoljnoj meri određena i konstantna, mi ih onda nazivamo merilima ili standardima. Svaki pojedinac, isto tako, očekuje da će ostali pojedinci reagovati na ono što on čini. Mi ta očekivana reagovanja nazivamo sankcijama. Neke od njih se čine vrlo prijatnim, a neke ne. Kada se ljudi rukovode standardima i sankcijama, onda možemo reći da sarađuju u vršenju svojih odgovarajućih funkcija, u obavljanju svojih, društvenih uloga. To je pogodna metafora. Ono, što nazivamo institucijom, verovatno je najbolje defhnsati kao manje Ili više stabilan kompleks društvenih uloga. Kad u okviru neke institucije - ili čitavog nekog društva sastavljenog od takvih institucija — standardi i sankcije više ne obavezuju ljude, onda možemo da govorimo, sa Durkheimom, o anomiji. Jednu krajnost čine, dakle, institucije sa svojim standardima i sankcijama, sve lepo sistematizovano i sređeno, a drugu krajnost predstavlja anomija ili ono što bi Yeats prokomentarisao rečima: „Centar je popustio", odnosno za šta bih ja rekao da je normativni poredak pretrpeo krah, (Ovim bi se moj prevod maločas navedenih citata i završio.) Dajući ovaj prevod, donekle sam, moram priznati, odstupio od originala; nešto malo sam ga doterao, jer misli koje su u originalu izražene zaista su vrlo umesne. U stvari, mnoge ideje pristalica ove teorije, kada se izlože običnim jezikom, predstavljaju manje-više standardne ideje koje čovek može naći u mnogim udžbenicima sociologije. Međutim, definicija koja je gore data u pogledu „institucija" nije sasvim potpuna. Onome što sam uprevodu dao nužno je dodati da društvene uloge koje čine instituciju obično nisu prosto jedna velika ,,komplementarnost zajedničkih predviđanja". Da li ste ikada bili u vojsci, ili radili u fabrici, ili bar pripadali porodici? Eto, to su vam te institucije. U okviru istih, predviđanja nekih pojedinaca kao da uživaju nešto malo veću važnost od predviđanja svih ostalih lica. Ili, da istu misao izrazimo u većoj meri sociološki, premda još uvek ne u punoj meri sociološki: institucija je kompleks društvenih uloga graduiranih po njihovoj autoritativnosti. Parsons na jednom daljem mestu piše: „Privrženost zajedničkim vrednostima znači, motivaciono posmatrano, da aktivni činioci gaje zajednička 'osećanja' uprilog vrednosnih shema, što se može shvatiti da znači da se jednoobraznost u odnosu na relevantna predviđanja tretira kao 'nešto dobro'; na donekle nezavistan način od bilo koje specifične instrumentalne „koristi" koja bi se mogla ostvariti na bazi takve jednoobraznosti, tj. izbegavanjem negativnih sankcija. Štaviše, ta privrženost zajedničkim vrednostima, iako može da odgovara neposrednim potrebama za zadovoljenje aktivnog činioca, uvek ima jedan svoj 'moralni' aspekt u tome smislu da jednoobraznost u izvesnoj meri uslovljava „odgovornost" aktivnog učesnika u okviru šireg, tj. društveno-akcionog sistema u kome učestvuje. Očigledno je da specifični centar odgovornosti čini kolektivitet koji formira posebna zajednička orijentacija u 130

oceni vrednosti. I, najzad, sasvim je jasno da 'osećanja' koja leže u osnovi takvih zajedničkih vrednosti nisu, po pravilu, po svojoj specifičnoj strukturi, manifestacija konstitucionalno datih sklonosti organizma. Ona su, po pravilu, naučena ili stečena. Štaviše, uloga koju ona imaju u orijentisanju akcije ne ide prvenstveno za ostvarenjem kulturnih ciljeva kojih su ljudi svesni, odnosno onih koji su 'prilagođeni' ljudskim željama, već se kulturne sheme u stvari moraju interiorizirati - one predstavljaju deo strukture sistema ličnosti samog aktivnog činioca. Takva osećanja, ili 'stavovi u odnosu na vrednosti', kako se još mogu nazvati, predstavljaju, prema tome, pravu potrebu ličnosti. Jedino kroz interioriziranje institucionahzirariih vrednosti dolazi do prave motivacione integracije ponašanja u socijalnoj strukturi, do angažovarija 'dubljih' slojeva motivacije u službi predviđanja u vezi s očekivanom ulogom u društvu. Tek kada do toga dođe u velikom stepenu, moguće je reći za jedan sistem da je u znatnoj meri integriran, kao i to da se interesi kolektiviteta i privatni interesi pojedinih pripadnika toga društva približavaju) takvoj situaciji u kojoj među njima skoro kao i da nema sukoba. Ova integracija kompleksa sherna zajedničke vrednosti sa interioriziranom strukturom potreba pojedinaca, koji čine društvenu zajednicu, predstavlja osnovni fenomen dinamike socijalnih sistema. Za tvrđenje da stabilnost svakog socijalnog sistema, sem onog najefemernijeg, interakcionog procesa, zavisi od stepena takve integracije, može se reći da predstavlja osnovnu dinamičnu teoremu sociologije. To je jedan od glavnih osnova za svaku onu analizu koja bi eventualno pretendovala da predstavlja dmarničku analizu socijalnog procesa."116 To isto izraženo drugim rečima: kada ljudi imaju ista merila vrednosti, onda se oni ponašaju u stvari onako kako jedni od drugih to i očekuju. Štaviše, oni često tu jednoobraznost u postupanju smatraju veoma dobrom stvari — pa čak i onda kada izgleda da to ide nasuprot njihovim neposrednim interesima. To što su zajedničke vrednosti stvar u većoj meri naučena nego nasleđena ne umanjuje njihovu važnost kao činilaca ljudske motivacije. Naprotiv, te vrednosti vremenom postaju elementom same čovekove ličnosti. Kao takve, one postaju činilac društvene kohezije jer ono što se, sa gledišta društva, očekuje, to postaje, sa gledišta pojedinca, prekom potrebom. To je od znatne važnosti za stabilnost svakog društvenog sistema pa bih se ja time, kao svojom glavnom polaznom tačkom, poslužio, ako se uopšte budem upustio u analizu nekog društva kao društva koje se u praksi pokazalo

Idealno slaganje treba smatrati isto onako van sfere praktične realnosti, kao postojanje mašine u kojoj bi svako trenje bilo odstranjeno. Iako je empirijski nepoznato da je ikada došlo do potpune integracije društvenog sistema motivacije sa kulturnom shemom, koja bi joj potpuno odgovarala, koncepcija takvog jednog integrisanog socijalnog sistema je od vanrednog teorijskog značaja. (C. W MiIls::Parsonsova napomena.) 116 Isto delo, str 41-42.

131

sposobno da uspešno funkcioniše ( Time bi se završio prevod navedenog citata.) Čini mise da bi na neki ovakav način čovek mogao svih 555. stranica Društvenog sistema prevesti na svega 150 stranica izraženih opšterazumljivim jezikom. Rezultat, prema tome, ne bi bio mnogo impresivan. Prevod bi, međutim, sadržavao one formulacije u kojima je bilo moguće što jasnije izraziti kako osnovni problem knjige tako i rešenja koja ona nudi po tim problemima. Istina je da se svaka ideja, svaka knjiga, može izraziti jednom rečenicom ili, pak, razraditi u dvadesetak svezaka. Problem je u tome do koje je mere potrebno da izlaganje bude opširno kako bi neku stvar razjasnili i od kakvog je eventualno značaja to što se objašnjava; koliko je našeg iskustva pomoću te ideje moguće objasniti kao i koliko ranije obilje problema tom idejom moguće rešiti, ili bar kao probleme postaviti. Sumirajmo, na primer, Parsonsovu knjigu u dve ili tri fraze.: „Na vaše pitanje: šta je to što omogućuje postojanje društvenog poretka, izgleda da je Parsonsov odgovor; opšteprimljene, zajednički prihvaćene vrednosti su ono što omogućuje postojanje tog poretka". Da li je to sve? Naravno da nije, ali to je ipak ono glavno Međutim, nije li, možda, nepravedno tako uprošćeno tretirati jednu knjigu, ovu, ili bilo koju drugu? Razume se da jeste. Evo, da ne bismo ostali na tome, jedne moje knjige tretirane na isti ovaj način: „Ko, na kraju krajeva, vlada Amerikom? Nijedna grupa uzeta pojedinačno ne vlada njome u punoj meri, ali, ukoliko bi se uopšte moglo govoriti o predominantnom uticaju neke grupe, onda je ta grupa: elita vlasti." Knjiga koju baš sada imate pred sobom mogla bi se u najkraćem sažeti ovako: „Na šta se, u stvari, odnose društvene nauke? One bi trebalo da tretiraju problem čoveka i društvai one to nekada i čine. One nastoje da nam pomognu da shvatimo život pojedinaca i istoriju društva, kao i vezu između jednog i drugog u uslovima raznih društvenih struktura". Sada da pokušam da, u sledeća četiri stava, dam sažeti prevod Parsonsove knjige: Zamislimo nešto što bismo mogli nazvati „društvenim sistemom", podrazomevajući pod tim situaciju u kojoj pojedinci postupaju vodeći računa o postupanju drugih pojedinaca. Te njihove aktivnosti se često u priličnoj meri obavljaju na sređen, uredan način, jer pojedinci u društvu uglavnom, usvajaju ista merila vrednosti i iste adekvatne i praktične načine postupanja. Neka od tih merila mogli bismo nazvati normama; ljudi koji postupaju saglasno tim normama ispoljavaju tendenciju da u sličnim prilikama postupaju slično. Ukoliko je to i u stvarnosti tako, onda imamo „društvenu regularnost u postupanju", koja je nekada jasno izražena i po svome trajanju često sasvim stabilna. Takvu trajnu i stabilnu regularnost ću nazvati „strukturalnom" . Svu tu regularnost možemo sebi predstaviti kao jednu važnu i složenu ravnotežnu okviru socijalnog sistema. Za momenat ću sada zaboraviti da je to, u stvari, metafora, jer bih želeo da moju koncepciju, tj. ideju o 132

,

društvenoj ravnoteži, primite kao nešto zaista stvarno. Ima dva važna načina na koje je moguće očuvati društvenu ravnotežu a, ujedno, ako bilo jedan bilo drugi, ili oba, otkažu, onda nužno dolazi do neravnotež.e Prvi je „podruštvljenje", tj. skup načina na koje se novorođeni pojedinac pretvara u društvenu ličnost. Jedan aspekt toga podruštvljenja ličnosti ogleda se u tome što će ona steći motive koji će je pokretati da preduzima one društvene akcije koje ostale ličnosti od nje traže ili očekuju. Drugi je „društvena kontrola", podrazumevajući pod tim niz načina na koje ljude disciplinuju, drže ih na liniji, i na koje se oni sami te unije pridržavaju. Pod „linijom", naravno, podrazumevam svaku onu akciju koju, po pravilu, u jednom društvenom sistemu ljudi očekuju, odnosno akciju koja u tom sistemu nailazi na njihovo odobravanje, Prvi problem očuvanja društvene ravnoteže ogleda se u tome da se ljudi privole da žele da rade ono što se od njih i tražim odnosno ono što se od njih očekuje. Ako se u tome ne uspe, onda kao sledeći problem ostaje da se usvoje druga sredstva i da se pomoću njih ljudi disciplinuju Najbolju klasifikaciju i definiciju raznih vidova društvene kontrole dao je Max Weber, te ja ne bih imao mnogo da dodam onome što su on, a i dosta drugih pisaca posle njega, tako lepo rekli. Jedna me stvar, međutim, malo buhi: ako pođemo od toga da je navedena društvena ravnoteža uspostavljena, kao i da su ostvarene sve mere podruštvljenja i kontrole koje uz tu ravnotežu idu, kako je onda moguće da se iko udalji od linije? Taj problem nisam u stanju najbolje da objasnim, tj nisam u stanju da ga razjasnim polazeći od elemenata svoje sistematike i opšte teorije, društvenog sistema. Postoji još i jedna druga stvar koja mi isto tako nije jasna, bar ne u onoj meri kako. bih ja to želeo: kako objasniti društvene promene, tj kako razumeti istorijska zbivanja? Što se tih dveju stvari tiče, ja vam preporučujem da uvek, kada na njih naiđete, preduzmete sami za sebe empirijsko istraživanje.. ( Ovim bi se završio ovaj moj kratki, u svega četiri stava, prevod Parsonsove knjige. ) Možda jeito dovoljno. Razume se da bih mogao i potpunije prevesti ovo njegovo delo, ali „potpunije" ne mora da znači i „adekvatnije", te preporučujem čitaocu da ipak i sam razgleda Društveni sistem i da tamo nađe više materijala. U međuvremenu, pred nama su tri zadatka: prvo, da damo osnovno obeležje logičkog stila mišljenja koji čini ovu socijalno-psihološku teoriju; drugo, da razjasnimo na ovom posebnom slučaju izvesnu generičku konfuziju i, treće, da ukažerno kako većina naučnika koji se bave društvenim naukama sada izlažu i rešavaju Parsonsov problem poretka. Cilj moj u svemu ovome je da pomognem pristalicama ovog pravca teorijske sociologije da se spuste na realan teren sa one vrtoglave visine na koju su se bez potrebe popeli.

:

2. 133

Ozbiljna razmimoilaženja između naučnika koji se bave društvenim naukama ne dešavaju se između onih kojih bi posmatrali stvari bez dubljeg razmišljanja i onih koji bi razmišljali ne posmatrajući, razlike se pre odnose na vrstu posmatranja, kao i na prirodu veze, ukoliko je ima, između razmišljanja i posmatranja. Osnovni uzrok koji ovu teoriju čini nerealnom, pretenciozno grandioznom teorijom, ogleda se u inicijalnom izboru nivoa logiciranja koji je tako uopšten da oni koji ga prakrikuju nisu, logički uzev, u stanju da se spuste do posmatranja, do opservacije. Oni se, kao takvi, kao „superteoretičari", nikada ne spuštaju sa svojih viših generalizacija do problema u njihovom istorijskom i strukturnom kontekstu. To odsustvo čvrstog osećanja za stvarnu problematiku dovodi, sa svoje strane, do onog odsustva smisla za realnost koje je tako prominentno u delima ovih teoretičara. Otuda proizlazi i jedna dalja karakteristika koja se uglavnom ogleda u proizvoljnom i nesumnjivo preterano detaljisanom razrađivanju razlika i posebnosti što, opet, niti širi granice našeg razumevanja društvenih problema niti pak naše iskustvo obogaćuje racionalnim objašnjenjem. Ovo se, u daljoj analizi, reperkutuje u delimično frontalnom odustajanju od nastojanja da se na razumljiv i jasan način opiše, a i objasni, ljudsko ponašanje. Kada razmatramo šta pojedina reč u nekom jeziku sama za sebe znači, mi se onda bavimo semantikom, a kada njeno značenje razmatramo u vezi sa drugim recima, onda se bavimo sintaksom.117 Ja u svoje izlaganje unosim te stenografski kratke termine jer oni omogućuju da se na ekonomičan, a ipak precizan, način ukaže na sledeće; daje „superteorija", o kojoj ovde diskutujemo, oduševljena sintaksom a šlepa prema semantici. Pristalice ove teorije u stvari ne shvataju činjenicu da, kada dajemo definiciju reči, mi onda time samo pozivamo druge da tu reč upotrebljavaju u onom smislu kako mi to želimo; da je cilj definisanja usredrediti argument na činjenice i da adekvatni rezultat dobre definicije treba da se ogleda u transforrnisanju prepirke oko termina u neslaganje oko činjenica, čime se otvaraju perspektive za dalja istraživanja. Pristalice superteorije su tako preokupirane sintaksičkim vezama reči, a tako se oglušuju o njihovo semantičko značenje i smisao; oni se tako kruto vezuju za visoke nivoe apstrakcije da „tipologija" koju oni formiraju — kao i rad koji u to ulažu — često više liče na besplodno umstvovanje o raznim koncepcijama nego na napor da se sistematskim putem što će reći jasno i melodično — bliže odredi sadržina, tj. definišu problemi pred kojima se nalazimo, i usmere napori za njihovo rešavanje.
117

Reč bi mogli da razmatramo josi u odnosu na ličnost koja se dotičnom rečju služi, tj..sa pragmatskog aspekta, o čemu ovde sada ne treba da vodimo računa. To su, u stvari, one tri „dimenzije smisla reči" — tema koju je Charles M. Morris sa uspehom sistematizovao u svom zanimljivom članku „Osnovi teorije simbola“ International Encyclopedia of United Science sv. I, br 2, University of Chicago Press, 1938.

134

Jednu krupnu pouku koju možemo izvući iz radova pristalica ove „superteorije", i to baš učeći se na sistematskom odsustvu te osobine koja se ispoljava u njihovim radovima, jeste da, po našem mišljenju, svaki samosvesni mislilac u svako doba treba jasno da uočava – pa otuda da bude u stanju i da njima upravlja – nivoe apstrakcije po kojima stvara. Sposobnost brzog kretanja između raznih nivoa apstrakcija - ispoljavajući pri tom lakoću i jasnoću uočavanja i razmišljanja—posebno odlikuje mislioca obdarenog maštom i smislom za sistematsko razmišljanje. Oko termina kao što su „kapitalizam" ili ,,srednja klasa“, „birokratija“, „elita vlasti" ili „totalitarna demokratija", često se nadovezuju kompleksne i opskurne asocijacije pa kada se navedeni termini koriste nužno je obratiti posebnu pažnju i biti svestan svih tih pratećih asocijacija. Oko tih termina često se formiraju i „koncentrični" kompleksi činjenica i odnosa, kao i prostih nagađanja i površnih posmatranja. I njih je potrebno pažljivo klasificirati, pri određivanju njihovog pojma jasno ih definisati i pri korišćenju biti uvek načisto u pogledu njihove vrednosti i težine. Da bismo razjasnili sintaksičke i semantičke dimenzije takvih pojmova, nužno je da budemo načisto u pogledu hijerarhije specifičnosti svakoga od njih; nužno je, dakle, da smo u stanju da razmotrimo sve nivoe te hijerarhije. Nužno je da se zapitam: da li mi pod „kapitalizmom", služeći se tim pojmom, podrazurnevamo samo činjenicu da su sva proizvodna oruđa u svojini privatnika? Ili pak želimo da tom pojmu damo širi smisao, tako da uključuje i misao o slobodnom tržištu kao mehanizmu koji određuje cene, najamnine i profite? Pored toga, da li bismo, i u kojoj meri, bili u pravu da pretpostavimo da pojam, po svojoj definiciji, implicira određene stavove i o političkom poretku, isto onako kao o ekonomskim ustanovama? Čini mi se da takva intelektualna orijentacija nužno dovodi do sistematskog logiciranja isto onako kao što odsustvo takve orijentacije nužno uslovljava fetišizam koncepcije koja odlikuje superteoriju. Možda će jedan od rezultata takvog odsustva orijentacije postati jasniji kada budemo, sada sa više detalja, razmatrali jednu krupnu konfuziju Parsonsove knjige. 3. Pretendujući da su postavili „potpuni sistem teorijske sociologije", autori te superteorije su u stvari postavili niz ideja iz kojih su isključili mnoge strukturalne elemente ljudskog društva, elemente za koje se i odavno i s pravom smatra da su bitni za razumevanje društva. Navodno, to je učinjeno svesno kako bi se pažnja sociologa upravila na jedno specijalizovano polje, različito od onoga za koje se interesuju ekonomisti i specijalisti za političke nauke. Sociologija, po tvrđenju Parsonsa, dužna je da se bavi „onim aspektom teorije socijalnih sistema koji se odnosi na fenomene institucionalizacije sheme 135

vrednosne orijentacije u okviru društvenog sistema, koji se odnose na uslove institucionalizacije i promene sheme, kao i na motivacione procese ukoliko su oni implicirani u svemu ovome".118 To bi prevedeno na običan jezik i oslobođeno elemenata hipoteze, kojima i inače nema mesta u definicijama, moglo da glasi ovako: sociolozi moje vrste rado bi proučavali šta je to što ljudi žele i što za njih predstavlja vrednost. Mi bismo isto tako hteli da iznađemo zašto su te vrednosti raznovrsne i zašto se menjaju. Kada nesumnjivo budemo došli do jednog manje ili više jedinstvenog kompleksa vrednosti, želeli bismo da iznađemo zašto neki ljudi te vrednosti prihvataju a drugi ne (Kraj moga prevoda.) Kao što David Lockwood primećuje119, tako postavljeni cilj oslobađa sociologa brige, a i interesovanja, za „političku moć" privredne i političke institucije. Ja bih čak išao i dalje od toga. Naveden citat, a, u stvari, i čitava Parsonsova knjiga, zaista se mnogo više bave onim što se tradicionalno naziva „legitimacijama" nego što se bave institucijama. Ishod svega toga je, čini mi se, nesumnjiva transformacija sveukupne institucionalne strukture u neku vrstu moralne sfere — ili još tačnije, u ono što se naziva „sferom simbola".120 Da bih stvar bolje razjasnio, želeo bih, prvo, da nešto bliže kažem o toj sferi; drugo, da prodiskutujem njenu navodnu autonomiju i, treće, da ukazem kako Parsonsove koncepcije u velikoj meri otežavaju čak i samo formulisanje znatnog broja najvažnijih problema za potrebe bilo koje analize društvene strukture. Oni koji vladaju nastoje da svoju vladavinu nad institucijama opravdaju time što će tu vladu povezati, navodno kao nužnu posledicu, sa široko primljenim moralnim simbolima, svetim amblemima, pravnim formulama Te centralne koncepcije mogu se pozivati na božanstvo, odnosno božanstva, na „volju većine“, „volju naroda", „aristokratiju iz reda obdarenih ili imućnih", na „božansko pravo monarha" ili na navodnu izuzetnu talentovanost onoga koji vlada. Sociolozi, kako kaže Weber, takve koncepcije nazivaju „legitimacijama“ ili, ponekad, „simbolima opravdanja“. Razni mislioci su se pri tome služili raznim terminima: Mosca „političkom formulom" ili „velikim praznovericama“; Locke „principom suverenosti", Sorel pojmom „vladajućeg mita“; Thurman Arnold pojmom „folklora"; Weber pojmom „legitimacija"; Durkheim „kolektivnim predstavama"; Marx „vladajućim idejama", Rousseau pojmom „opšte volje"; Lasswell „smibolima vlasti"; Mannheim pojmom „ideologije", Herbert Spencer pojmom „raspoloženja javnosti", međutim, svi ti pojmovi, a i drugi njima slični, ukazuju, u stvari, na ono centralno mesto koje vrhovni simboli zauzimaju u socijalnoj analizi. Slično tome, u psihološkom analiziranju takvi vrhovni simboli,
118 119

Parsons, navedeno delo, str 552. Vidi njegov odlični članak. „Neke primedbe na Parsonsovu knjigu Društveni sistem", članak je objavljen u.časopisu The British Journal of Sociology, sv VII od 2; juna 1956, 120 H. H. Gerth i C. Wright Mills, Character and Social Structure, New York, Harcourt, Brace, 1953. str 274-7; tim izvorom sam se izdašno služio pišući ovaj odeljak, kao i onaj pod 5 ove glave

136

relevantni kada se preuzmu kao nešto lično, intimno, postaju razlozi, a često i motivi, koji navode ljude da ha sebe uzmu određene uloge a, pored toga, sankcionišu činjenicu da su ih oni time, da se tako izrazim, ozakonili. Ako, na primer, ekonomske usjtanove zahvaljujući tim simbolima dobiju svoje javno opravdanje, onda pozivanje na lični interes može da predstavlja prihvatljivo opravdanje za postupke pojedinca. Ako preovlada osećanje javne potrebe da se takve ustanove opravdaju razlozima kao što su „javna služba i misija", onda nekadašnji motivi i razlozi koji su se bazirali na pojmu ličnog interesa mogu, pod tako izmenjenim uslovima, da dovedu do toga da se u kapitalista razvije osećanje krivice ili bar nelagodnosti. One tzv. legitimacije koje su u javnosti efikasne postaju tokoni vremena, i to ne retko, efikasne i kao lični motivi. Ono, dakle što Parsons i ostale pristalice ove sistematske teorijske sociologije nazivaju „vrednosnim orijentacijama" i „normativnom strukturom", uglavnom se tiče vrhovnih simbola legitimacije Ova materija nesumnjivo predstavlja koristan i važan predmet proučavanja. Odnosi takvih simbola prema strukturi institucija predstavljaju jedne od najvažnijih problema društvenih nauka. Takvi simboli, međutim, ne čine neku autonomnu oblast u okviru društva; njihova društvena relevantnost leži u njihovoj podobnosti da opravdaju ili da se sukobe sa shemom moći i položaja u okviru tog sistema moćnih. Njihova, pak, psihološka relevantnost leži u činjenici da oni postaju baza na kojoj se struktura vlasti kao takva prihvata, odnosno baza za suprotstavljanje toj strukturi. Mi ne bismo smeli naprosto uzeti da neka takva grupa vrednosti, ili legitimacija, nužno mora dominirati jer bi se u suprotnom slučaju društvena struktura raspala, niti bismo smeli uzeti da je nužno da neka takva „normativna struktura“ obavezno čini društvenu strukturu koherentnom ili unificiranom. Svakako da ne smemo naprosto uzeti da je svaka ona „normativna struktura“ koja u datoj situaciji eventualno dominira ujedno i, u svakom značenju te reči, autonomna, tj. da živi svojim sopstvenim životom. U stvari, bar što se tiče savremenih društava Zapada - a naročito Sjjedinjenih Država — ima mnogo dokaza da je baš ona pretpostavka koja bi bila suprotna ovim gore navedenim tačna. Često — mada to ne važi za Sjedinjene Države u vremenu od kraja Drugog svetskog rata — ima sasvim dobro organizovanih simbola opozicije koji se koriste da bi se opravdali ustanički pokreti i da bi se zbacila postojeća vlast. Kontinuitet američkog unutrašnjeg političkog sistema je sasvim jedinstven budući da ga je pribegavanje sili, iznutra, ugrozilo samo jednom u čitavoj istoriji; možda je baš ta činjenica jedan od razloga koji su zaveli Parsonsa u formulisanju njegove predstave normativne strukture vrednosne orijentacije. „Vlade" ne moraju nužno, kako bi to hteo Emerson, da „vode svoje poreklo iz moralno identičnih stavova ljudi". Verovati u ovo njegovo tumačenje porekla vlade značilo bi brkati njenu legitimaciju sa uzrocima njenog postanka. U podjednakom broju, a čak i u većini 137

slučajeva, ona identičnost moralnih pogleda ljudi jednoga društva može da se bazira na činjenici da institucionalni upravljači uspešno monopolišu, pa čak i nameću, svoje vrhovne simbole. Pre nekih sto godina o ovom problemu se sa uspehom diskutovalo polazeći od hipoteze onih koji veruju da se sfere simbola determinišu same od sebe i da takve „vrednosti" nesumnjivo mogu da dominiraju istorijskim zbivanjima, tvrdeći pri tome da su simboli koji predstavljaju opravdanje nekog autoriteta odvojeni od ličnosti ili stratuma koji stvarno vladaju. Tada se smatralo da su „ideje" vladajući element, a ne stratumi ili ličnosti koje se tim idejama koriste. Da bi se sukcesiji ovih simbola dao kontinuitet, njih predstavljaju tako kao da su na neki način jedni s drugim povezani. Na simbole se otuda gledalo kao na fenomene koji se „determinišu sami od sebe". Da bi se to neobično tvrđenje učinilo prihvatljivim, simboli se često „personalizuju" ili im se pridaje element „samosvesti". Njih je, onda, moguće zamisliti kao istorijske koncepcije ili kao sekvencu „filozofa", čije razmišljanje determiniše institucionalnu dinamiku. Ili, mogli bismo dodati, ideja „normativnog poretka" može se fetišizirati. Kada se ovako izražavam, ja u stvari samo parafraziram Marxa i Engelsa kada oni govore o Hegelu.121 Međutim, ukoliko nisu takve da predstavljaju opravdanje institucija, odnosno nisu u stanju da motivišu pojedince da sankcionišu institucionalne uloge, „vrednosti" jednog drušrva, ma koliko inače bile važne sa gledišta raznih uskih, privatnih, ličnih sredina, irelevantne su sa gledišta istorijskog i sociološkog Razume se da simboli opravdanja, institucionalni autoriteti i pokorni pojedinci vrše uticaj jedni na druge. U nekim momentima ne treba da oklevamo da vrhovnim simbolima pridamo značaj važnog uzročnika - ali ideju ne smemo zloupotrebiti pa da u njoj gledamo jedino tačnu teoriju društvenog poretka ili društvenog jedinstva. Postoje, kao što ćemo odmah videti, bolji načini konstiruisanja ideje „jedinstva", načini koji su korisniji pri formulisanju značajnih problema društvene strukture i bliži materijalima podobnim za naučno posmatranje. Ukoliko se interesujemo za „zajedničke vrednosti", najbolje je da svoju koncepciju o njima izgradimo na taj način što bismo razmotrili legitimacije svakog institucionalnog poretka svih dalih društvenih struktura, a ne da stvar započnemo time što bi najpre pokušali da ih shvatimo te da, posle toga, u svetlosti istih „objasnimo" sastav i jedinstvo društva.122 Čini mi se da bismo o „zajedničkim vrednostima" mogli govoriti tek onda kada veliki deo članstva jednog institacionalnog poretka usyoji legitimacije toga poretka, kada takve legitimacije predstavljaju pojmove kroz koje se traži, i sa uspehom
121

Vidi Karl Marx i Friedrich Engels, Njemačka ideologija, američko izdanje. International Publishers, New York, 1939.godine, str. 42 i sledeće 122 Što se tiče podrobnog i empirijskog prikaza „vrednosti" koje američki .kapitalisti, na primer, teže da unaprede, vidi delo The American Business Creed od Sultona Harrisa, Kaysena.i Tobina, izd. Harvard University press, Cambridge, Mass, 1956

138

postiže, pokornost ili bar neprotivljenje. Takvi simboli se onda koriste da se pomoću njih „definišu situacije" koje se sreću u raznim društvenim ulogama, funkcijama, a i kao merilo za ocenu vođa i njihovih sledbenika Ekstremnog i „čistog" tipa su, naravno, one društvene strukture koje ispoljavaju ovakve univerzalne i centralne simbole. Na suprotnom polu su društva u kojima jedan dominantan sistem institucija kontroliše sveukupno društvo, namećući svoje vrednosti silom i pretnjom sile. To, međutim, ne mora da dovede do raspada društvene strukture jer je ljude moguće uspešno kontrcilisati kroz strogu disciplinu; u nekim situacijama i vremenima oni nemaju ni izbora, tj. biće im uskraćena mogućnost zarade za održanje života ako se ne pokore institucionalnim zahtevima za disciplinom. „Kvalifikovani grafički radnik, zaposlen, na primer, kod nekog reakcionarnog lista, može se naći u situaciji da mora, kako bi zaradio za život i sačuvao mesto, da se saobrazi zahtevima discipline koju nameće poslodavac. Po svojim intimnim osećanjima i kada je van radionice on može biti aktivni agitator. Mnogi nemački socijalisti su dopustili sebi da postanu, pod Kajzerovom zastavom, savršeno disciplinovani vojnici - uprkos činjenici da su njihove vrednosti bile vrednosti revolucionarnog marksizma. Od simbola do stvarnog ponašanja, i obratno, dalek je put, a i sva društvena integracija se ne zasniva na simbolima.123 Podvlačiti taj sukob vrednosti ne znači poricati „snagu racionalne doslednosti". Neslaganje između reči i dela često je karakteristično, ali je isto tako karakteristično i nastojanje da se ostvari doslednost. Da li u nekom datom društvu preovlađuje jedno ili drugo, nije moguće a priori reći oslanjajući se na „ljudsku prirodu", na „principe sociologije" ili na principe superteorije. Mogli bismo takođe zamisliti i neko društvo „čistog tipa", neku savršeno disciplinovanu društvenu strukturu u kojoj ljudi koji se nalaze u podređenom položaju, ljudi kojim neko drugi dominiraT iz raznoraznih razloga ne mogu da napuste propisane im funkcije, uloge, a ipak ne dele ni jednu od vrednosti onog ko im je nadređen, tj. lica koje dominira, i tako, znači, apsolutno ne veruju u legitimaciju poretka. To bi otprilike bila situacija slična onoj na galiji kojom veslaju robovi u kojoj disciplinovana kretanja vesala svode veslače na delove mašine, tako da se retko kada ukazuje prilika za upotrebom biča. Robovi na galiji ne moraju čak ni da znaju u kome se pravcu brod kreće, mada svako skretanje pramca broda sa pravca koji odredi gospodar izaziva njegov gnev, jer on je jedini čovek na brodu koji je u stanju da vidi i dalje, a ne samo neposredno ispred sebe Međutim, ja sam, možda, počeo da opisujem stvari umesto da ih analiziram. Između ta dva tipa — „sistema jedinstvene, zajedničke vrednosti" i sistema nametnute discipline - postoje razni vidovi „društvene integracije". Većina zapadnjačkih društava su unela u svoje sisteme
123

Gerth i Mills, navedeno, delo, str 300.

139

mnoge divergentne „vrednosne orijentacije", njihove jedinice impliciraju razne kombinacije, legitimacije i prinude. A to, razume se, može da važi i ža svaki drugi institucionahri poredak, a ne samo za politički i ekonomski. Dešava se, na primer, da otac porodice nameće volju svojoj porodici preteći da će joj uskratiti nasleđe ili služeći se onom prinudom koju mu politički poredak eventualno dozvoljava. Čak i u takvim neprikosnovenim malim grupama kao što su porodice, ni u kom slučaju ne mora da postoji jedinstvo „zajedničkih vrednosti", dešava se, ne retko, da baš nepoverenje i mržnja drže drage članove porodice na okupu. Društvo, razume se, može sasvim lepo da napreduje i bez one „normativne strukture" za koju pristalice ove sistematske teorijske sociologije veruju da predstavlja univerzalnu pojavu. Nije mi namera da ovde izlažem rešenja problema poretka, već samo da postavim pitanja. Jer, ako to nismo u stariju da učinimo, onda smo dužni, kao što to zahteva sasvim arbitrarna definicija superteoretičara, da usvojimo „normativnu strukturu" za koju Parsons veruje da predstavlja srž „društvenog sistema".

4. „Moć", „vlast", u smislu u kome se sada opšte koristi u društvenim naukama, irelevantan je elemenat svake odluke koju ljudi donose u vezi sa sistemom u kome žive i povodom događaja koji čine istoriju odnosnog perioda. Istina je da se dešavaju događaji koji stoje van domašaja ljudskog odlučivanja; socijalni sistemi se menjaju i bez mogućnosti da se u tom prelazu koriste eksplicitne odluke. Međutim, ukoliko se takve odltike donose (odnosno ukoliko ih je bilo moguće doneti ali se ta mogućnost nije koristila), osnovni problem vlasti je: koje taj ko ih donosi (odnosno ko ih ne donosi) Danas ne možemo poći ni od toga da se ljudima, u krajnjoj analizi, vlada po njihovom sopstvenom pristanku. Između ostalih instrumenata vlasti koji se danas praktikuju, tu spada i vlast dirigovanja i manipulisanja pristankom ljudi. To što mi ne znamo granice te svojevrsne vlasti — a mi se nadamo da ona ima svojih granica — ne umanjuje značaj činjenice da se znatan deo današnje vlasti uspešno obavlja, praktikuje, bez sankcije razuma, odnosno bez angažovanja svesti onih koji se pokoravaju. U ovo naše doba mi svakako ne treba da se sporimo oko toga da, u krajnjoj liniji, prinuda nesurhnjivo predstavlja onaj „završni", „poslednji" vid vlasti. Međutim, treba imatiu vidu da se mi nipošto ne nalazimo na toj „krajnjoj liniji". Potrebno je razmotriti problem autoriteta (vlasti ili moći koju opravdava poverenje onih koji su od svoje volje poslušni), kao i manipulisanja vlašću (vlast koja se upražnjava, a da to ostaje van svesti onih koji je ne poseduju), uporedo sa razmatranjem problema prinude. U stvari, kada razmišljanao o prirodi moći ili vlasti, potrebno je da vršimo

140

jednu stalnu tipologiju ova tri fenomena. Mislim da u savremenom svetu moramo da vodimo računa o pojavi da vlast sada često nije tako autoritativna kao što izgleda da je bila u srednjem veku; opravdanje upravljača izgleda da više nije tako nužan uslov za vršenje vlasti. Bar što se tiče mnogih krupnih odluka našeg doba—naročito onih iz sfere međunarodhih odnosa -masovno „ubeđivanje" nije tako „potrebno"; činjenice se naprosto zbivaju, odigravaju. Štaviše, one ideologije koje moćnima stoje na raspolaganju oni često ne usvajaju, odnosno njima se ne služe. Ideologije obično nastaju kao rezultat efikasnog detroniranja vlasti; u Sjedinjenim Državama opozicija u poslednje vreme nije pokazala dovoljno uspeha u stvaranju novih ideologija vladanja za kojima se inače potreba nesumnjivo oseća. Danas, treba primetiti, mnogi ljudi koji su se dezangažovali od pretežno vladajućih ideologija i simpatija nisu stekli nove, te tako, na celoj liniji, ispoljavaju ravnodušnost i nezainteresovanost za politička zbivanja. Oni nisu ni radikalno ni reakcionarno orijentisani. Oni su naprosto neaktivni. Ako usvojimo grčku definiciju idiota kao totalno, i samo za svoje privatne stvari zainteresovano stvorenje, onda moramo doći do zaključka da su mnogi građani sadašnjih raznih društvenih uređenja i zajednica zaista idioti. Ovo - ja se rečju služim obazrivo stanje duha izgleda mi da predstavlja ključno objašnjenje mnogog savremenog nezadovoljstva među politički svesnim intelektualcima, kao i ključno objašnjenje za mnoge politički konfuzne situacije i stanja. Intelektualno „ubeđenje" i moralna „vera" nisu nužni, kako kod upravljača tako i kod onih kojima se upravlja, da bi struktura vlasti i moći ostala neokrnjena, pa čak i cvetala. Što se tiče uloge ideologije, treba primetiti da su često odsustvo pozivanja na legitimaciju, kao i učestalost pojave masovne apatije, dva svakako centralna politička, fenomena današnjeg zapadnjačkog društva. Tokom svakog iole produbljenog istraživanja,oni koji zastupaju gledišta o političkoj moći, gledišta koja sam ja ovde sugerirao, nailaze na mnoge probleme. Međutim, pri tome nam Parsonsove devijantne postavke uopšte nisu ni od kakve pomoći, postavke koje polaze prosto od toga da, navodno u svakom društvu postoji onakva „hijerarhija vrednosti“ kakvu on pretpostavlja. I više od toga, sledeći zaključci koji proizlaze iz njegovih postavki predstavljaju sistematsku smetnju jasnom formulisanju važnih problema. Da bismo bili u stanju da prihvatimo njegovu shemu, od nas se traži da iz celine, iz jedne kompletne slike, isključimo činjenice koje predstavljaju izraz vlasti, a zaista i one činjenice koje su izraz svake institucionalne strukture, naročito privredne, političke i vojne. U takvoj njegovoj čudnoj „opštoj teoriji", tim strukturama društvene dominacije nema mesta U tim uslovima nemoguće je na adekvatan način postaviti empirijsko pitanje u kojoj su meri, i na koji način, ustanove, u svim datim slučajevima, legitimisane. Ideja normativnog poretka koju su pristalice 141

superteorije izložile, i način na koji oni njome operišu, dovodi nas do postavke da je svaka moć, svaka vlast, legitimisana. U stvari, do toga da u socijalnom sistemu, „kontinuitet komplementarnosti po pitanju očekivanja u domenu društvenih uloga, kada se jednom uspostavi, više nije problematičan. Nikakav specijalni mehanizam nije potreban da bi se objasnilo održanje, kontinuitet, komplementarne interakcione orijentacije".124 Ideju konflikta, društvenog sukoba, nemoguće nam je da adekvatno formulišemo ako se služimo tim pojmovima. U tim okvirima nemoguće je zamisliti strukturalne antagonizme, krupne pobune, revolucije. Polazi se, u stvari, od toga da „sistem", kada je jednom uspostavljen, ne samo da je stabilan već je, u svojoj suštini, i harmoničan, skladan, poremećaji mu nisu svojstveni, te će ih biti } jedino onda, kako on kaže, „ako budu spolja uneti u sistem"125. Ideja normativnog poretka dovodi nas do toga da pretpostavljamo postojanje neke vrste harmonije interesa kao prirodne osobine svakog društva, kako izgleda po onome što smo ovde rekli, ta ideja predstavlja u istoj onoj meri metafizičku postavku kao i sasvim slična ideja koja je bila primljena među filozofima XVIII veka, pristalicama ideje prirodnog poretka.126 Ovo čudotvorno eliminisanje konflikta, kao i neobično ostvarenje harmonije, čine ovu „sistematsku" i „opštu" teoriju nesposobnom da tretira problem društvenih promena, problem istorijskih zbivanja. Ne samo da „kolektivno ponašanje" terorizovanih masa i uznemirenih gomila, širokih masa i pokreta — kojima naše doba tako obiluje – ne nalazi mesta u normativnoj društvenoj strukturi kreiranoj od pristalica superteorije, već su i sve sistematske ideje o tome kako dolazi do istorijskih zbivanja, kakav je istorijski mehanizam i postupak, sve je to nepristupačno superteoriji, te Parsons, prema tome, veruje da je sve to i van domašaja društvene nauke „Takva teorija naći će mesta u društvenoj nauci tek, možda, kroz hiljadu godina; do toga svakako neće doći za našega doba, a najverovatnije i nikada."127 Ovakvo njegovo tvrđenje je svakako vrlo neodređeno. Prema tome, skoro svaki suštinski problem, izražen kroz pojmove superteorije, postaje nepodoban da bude jasno postavljen i formulisan i što je još gore: formulacije pristalica te teorije često su pune subjektivnih ocena ih su nerazumljive usled upotrebe reči neodređenog značaja. Tako je, na primer, teško zamisliti išta zaludnije od nastojanja da se da analiza američkog društva kroz pojmove „sheme vrednosti univerzalističkog ostvarenja", a da se pri tome zanemari stalno promenljiva priroda, smisao i oblici uspeha, koji karakterišu
124 125

Parsons, navedeno delo, str. 205 Isto delo, str.262 126 Vidi Carla Beckera, The Heaventy City i. Lewisa A Cosera, Conftict, Glencoe; Illinois, izd. The Free Press, 1956. 127 Parsons, uzeto od Alvina W. Gouldnera, „Neke primedbe na Sistematsku teoriju, 1945-55", Sociology in the United States of America, Paris, UNESCO, 1956. godina, str. 40.

142

savremeni kapitalizam, tj. zanemarujući promenljivu strukturu samog kapitalizma; odnosno, davati analizu stratifikacije Sjedinjenih Država kroz pojmove „sistema dominantne vrednosti" ne uzimajući u obzir poznate statističke podatke o vitalnoj statistici pojedinaca na bazi veličine njihove imovine i prihoda.128 Smatram da nije preterano reći da ukoliko pristalice superteorije i tretiraju probleme na realistični način, oni ih tretiraju na način koji je nemoguće uklopiti u tu teoriju, odnosno na način koji sa teorijom stoji često u oštroj suprotnosti „Nesumnjivo je“, primećuje Alvin Gouldner, „da mera u kojoj nastojanja za teorijskom i empirijskom analizom društvenih promena iznenada navodi Parsonsa da u svoju teoriju unese niz marksističkih koncepcija i postavki ne predstavlja išta manje do zbunjujuću pojavu. Izgleda kao da se njegove studije raspadaju svaka na po dve, jedna kao da daje analizu društvene ravnoteže, a druga kao da predstavlja istraživanje u domenu društvenih promena.“129 Gouldner dalje primećuje kako, u slučaju poražene Nemačke, Parsons preporučuje da se junkeri napadnu u samoj njihovoj bazi; njima vidi „primer isključive klasne privilegije", a birokratiju analizira kao fenomen „regrutovanja na klasnoj bazi". Ukratko, ukupna privredna struktura, kao i ona koja pokazuje sastav po profesijama shvaćena kroz sasvim marksističke pojmove, a ne kroz pojmove normativne strukture projektovane od strane pristalica superteorije — iznenada iskrsava pred nama. To, kod posmatrača pobuđuje nadu da pristalice superteorije ipak nisu izgubile svaku vezu sa istorijskom stvarnošću.

5. Sada ću se vratiti na problem poretka koji, u prilično Hobbesovoj verziji, izgleda da predstavlja jedan od krupnijih problema koje Parsons tretira u svojoj knjizi. U vezi sa ovim problemom moguće je biti kratak, pošto je on tokom razvoja društvene nauke bio predmet ponovljenog proučavanja i u svojoj najkorisnijoj formulaciji sada bi se mogao tretirati kao problem društvene integracije; pojam je, naravno, potrebno dopuniti radnim pojmom društvene strukture i istorijske promene. Za razliku od pristalica superteorije, većina radnika u oblasti društvenih nauka dala bi, čini mi se, svoje odgovore koji bi otprilike izgledali ovako: Pre svega, ne postoji samo jedan odgovor na pitanje: šta je to što deluje kohezivno na društvenu strukturu? Jednog odgovora nema zbog toga što se same društvene strukture duboko razlikuju po stepenu i vrsti svog jedinstva. U stvari, tipove društvene strukture je korisno zamisliti kao razne vidove integracije Kada se sa nivoa, superteorije spustimo na nivo istorijske stvarnosti, mi onda odmah postajemo svesni
128 129

Vidt Lockwooda, navedeno delo, str. 138 Gouldner, navedeno delo, str .41

143

irelevantnosti monolitnih koncepcija koje ta teorija zastupa One nam ne daju nužni instrurnentarij koji je inače potreban za razmišljanje o raznorodnim ljudskim varijetetima; o nacističkoj Nemačkoj iz 1936. godine, Sparti iz VII veka pre naše ere, o Sjedinjeriim Državama iz 1836., o Japanu iz 1866., Velikoj Britaniji iz 1950., o Rimu iz vremena Dioklecijana. Već sarnim pominjanjem tih varijeteta svakako se sugerira misao da sve sličnosti i zajedničke odlike koje bi ova društva eventualno mogla imati nužno moraju biti otkrivene empkijskim razmatranjem. Svako opisivanje koje bi išlo dalje od prvih zapažanja o istorijskoj projekciji društvene strukture značilo bi svoju sposobnost pričanja i nagađanja staviti ispred onoga što se smatra ozbiljnim socijalnim proučavanjem. Moguće je ušpešho zamisliti tipologiju društvene strukture izraženu kroz takve institucionalne poretke kao što su politički, plemenski, vojni, privredni i religijski. Pošto se svaki od tih tipova društva bliže odredi na način koji nam omogućuje da razlikujemo njihove osobine u određenom društvu datog istorijskog perioda, postavlja se pitanje u kakvom odnosu stoji jedan tip društva prema drugom, odnosno ukratko - kako se oni uklapaju u društvenu strukturu. Odgovor je moguće dati, a to je i najizvodljivije, u vidu niza „radnih modela", koji nam olakšavaju, razmatrajući određena društva u određenim periodima, da bolje uočimo one spone i sličnosti koje ih „uzajamno vezuju". Jedan takav „model" moguće je zamisliti na taj način što bismo uzeli da u raznim institucionalnim porecima funkcioniše slični strukturalni princip: zamislimo jedan takav model uzimajući za osnovu Ameriku, kako ju je opisao TocqueviIle. U tom klasičnom liberalnom društvu smatra se da je svaki institucionalni poredak autonoman, te da bi on ostao slobodan, nužno je da na tome sarađuju i ostali društveni elementi. U oblasti privrede vladaju privredni liberalizam i slobodna konkurencija; u verskoj sferi vlada otvoreno rivalstvo između raznih sekti i crkava, koje se na svojoj pijaci bore za spas vernika; postoji i bračno tržište na kome budući bračni partneri biraju jedni druge. U sferi statusa, primarnu ulogu igra, onaj koji je na ugledan položaj dospeo svojim snagama, a ne, kao ranije, uticajem svoje porodice; čak i u vojnoj sferi vlada značajna sloboda u regru1to vanju milicije saveznih država i u širokom smislu — u vrlo važnom smislu - jedan čovek znači isto što ijedno ubojno oružje. Princip integracije — koji ujedno predstavlja osnovnu legitimaciju toga društva — oličava slobodna inicijativa nezavisnih ljudi, u odnosu uzajamne slobodne utakmice, i ta inicijativa predstavlja dominantan fenomen svakog institucionalnog poretka. Zahvaljujući tom faktu uzajamnosti, u mogućnosti smo da shvatimo način na koji je i klasično liberalno društvo jedinstveno, ujedinjeno. Međutim, takva „uzajamnost" predstavlja samo jedan tip, samo jedan odgovor na „problem poretka". Postoje i drugi tipovi; druge vrste uzajamnosti, jedinstva Nacistička Nemačka se, na primer, integrirala kroz „koordinaciju". O opštem modelu te vrste moglo bi se reći ovo, u 144

okviru privrednog poretka, institucije su vanredno centralizovane nekoliko velikih jedinica kontrolišu, manje ili više, sve privredne operacije. U političkom poretku ima više podeljenosti: mnoge, političke stranke konkurišu jedna drugoj u želji da dođu do odlučujućeg uticaja u državi, ali nijedna od njih nije dovoljno moćna da bi bila u stanju da podredi svome uticaju rezultate privredne koncentracije, jedan od tih rezultata - pored ostalih — je i privredna beda. Nacistički pokret uspešno koristi očajanje masa, naročito očajanje nižih srednjih klasa, po privredno zapuštenim područjima i tako dovodi politički, vojni i privredni poredak u odnos bliske uzajamnosti. Jedna politička stranka monopoliše i na svoj način formira politički poredak, ukidajući ili sebi podređujući sve ostale političke stranke koje bi se eventualno mogle pojaviti kao konkurenti za vlast. Da bi to bila u stanju, Nacistička stranka mora da nađe tačke zajedničkog interesa sa monopolima u privrednom poretku, kao i sa izvesnim pripadnicima elite vojnoj poretka. U tim glavnim porecima postoji, najpre, odgovarajuća koncentracija moći i, zatim, svaki od tih poredaka doprinosi i sarađuje u odvajanju vlasti. Vojska predsednika Hindehburga nije zainteresovana za odbran uVajmarske Republike, a ne želi ni da uništi vojne odrede Nacističke partije koja, kroz rat, traži revanš. Krupni kapitalistički krugovi su voljni da Nacistička partiju pomognu novcem, pošto je ona, pored ostalog, obećala da će uništiti radničkipokret. Tako su se tri vrste elite udružile u koaliciju, često nelagodnu, da bi očuvale moć, svaka u svome domenu, i da bi koordinirale ostalom zajednicom. Suparničke političke stranke su ili onemogućene u radu ili su stavljene van zakona, ili su se pak dobrovoljno rasturile. Srodničke i religijske ustanove, kao i organizacije unutar pojedinih poredaka, odnosno one koje su egzistirale među njima, bile su ili predmet infiltracije, koordinacije, ili su, u najmanju ruku, bile neutralisane. Totalitarna partijska država predstavlja sredstvo pomoću koga visoki funkcioneri svaka od tri pomenuta dominantna poretka koordiniraju svoje poretke sa ostalim inštitncionalnim porecima. Takva država postaje sveopštom „okvirnom organizacijom", koja svim institucionalnim porecima nameće ciljeve umesto da samo garantuje „vladu zakona". Partija se širi u sve više pravaca, prodirući svuda i tretirajući sve kao svoje „pomoćne" organizacije ili „afilijacije". Sve na šta naiđe ili lomi, ili se u to uvlači, infiltrira, te tako, bilo na jedan bilo na drugi način, kontroliše sve vrste organizacija, ubrajajući tu i porodicu. Partija podvrgava svome uticaju sfere simbola svih institucija. Delimično izuzimajući religijski poredak, partija ne tolerira nikakvu rivalnu pretenziju za legitimnom autonomijom. Partija ima monopol javnih sredstava opštenja, uključujući tu i vaspitne ustanove. Svi simboli se preuređuju tako da čine osnovnu legitimaciju koordiniranog društva. Princip apsolutnog i magičnog vodstva (nadahnutog proviđenjem), u strogoj hijerarhiji, se naširoko promulguje, u jednoj društvenoj strukturi koja se u znatnoj meri drži na okupu zahvaljujući razgranaloj mreži

145

agenata.130 Ovo je, svakako, dovoljno da na očigledan način pokaže ono što smatram da je nesumnjivo, naime da ne postoji „apsolutno, sistematska teorijska sociologija, superteorija", da ne postoji neka univerzalna shema pomoću koje bismo bih u stanju da shvatimo jedinstvo društvene strukture, da ne postoji neki jedinstveni odgovor na onaj toliko puta isticani i već toliko vremena akutni, problem društvenog poretka, uzetog uopšte, űberhaupt. Koristan rad po takvim problemima odvijaće se kroz raznovrsnost takvih radnih modela kakve sam ja ovde napisao, a ti modeli biče korišćeni u tesnoj i empirijskoj povezanosti sa nižom istorijskih, kao i savremenih, društvenih struktura. Važno je shvatiti da takvi „načini integracije" mogu biti tretirani i kao radni modeli istorijske promene. Ako, na primer, razmatramo američko društvo u vreme Tocquevillea, a zatim u vreme sredine XX veka, onda ćemo zapaziti da se način na koji se struktura XIX veka „povezivala u celinu" potpuno razlikuje od njegovog sadašnjeg načina integracije. Mi sebi postavljamo pitanja: na koji su se način izmenili svi pojedini institucionalni poreci društva; kako su se izmenili odnosi jednog društva, istorijski posmatrano, prema drugom; kakav je bio tempo, i to kakve promerljive brzine, kojim su se ove strukturalne promene odigravale; i, u svakom od ovih slučajeva, koji su to bili nužni i dovoljni uzroci tih promena? Po pravilu, naravno, traganje za adekvatnim uzrokom zahteva bar neki prethodni rad, primenom kako komparativnog tako i istorijskog metoda. Na jedan uopšteni način, mogli bismo sumirati takvu jednu analizu društvene promene i otuda na ekonomičniji način formulisati niz krupnijih problema, indicirajući da su promene rezultirale u transformaciji jednog „načina integracije" u drugi Na primer, prošlo stoleće američke istorije pokazuje prelaz iz jedne socijalne strukture. Uglavnom integrirane uzajamnošću, u jednu strukturu kojom u mnogo većoj meri vlada koordinacija. Opšti problem teorije istorije nije moguće odvojiti od opšteg problema teorije društvene strukture Mislim da je očigledno da u svojim sadašnjim proučavanjima, praktične nailaze ni; na kakve velike teorijske teškoće u shvatanju i jednog i drugog, na jedan jedinstven način. Možda je to razlog što, za društvenu nauku, jedan Behemoth vredi dvadeset puta više od Parsonsovog Društvenog sistema. Ja, naravno, ne izlažem ovo u nastojanju da bih probleme poretka i promene, tj. socijalne strukture i istorije, postavio na jedan definitivan način. U ovo izlaganje se upuštam kako bih samo sugerirao glavne linije tih problema i donekle ukazao na vrstu rada uloženog u rešavanje tih problema. Možda bi ove moje primedbe mogle da budu korisne i po tome što bi više istakle jedan aspekt perspektive nauke o društvu. A, pored toga, ja sam syoje primedbe ovde izneo da bih
130

Franz Neuman, Behemoth, New York, izd. Oxford, 1942. godine; ovo delo daje zaista sjajan model o tome šta strukturalna analiza jednog društva, u datom istorijskom času, treba da bude. U vezi sa gore navedenim, izlaganjem vidi Gertha i Millsa., citirano delo, str 363. i sledeće.

146

ukazao na kako su neadekvatan način pristalice superteorije tretirale jedan krupan problem nauke o društvu. U svom delu Društveni sistem Parsons nije bio u stanju da se da na proučavanje nauke o društvu, jer je sav obuzet idejom da onaj jedan model društvenog poretka koji je on konstruisao, predstavlja u neku ruku univerzalan model, te je tako, u stvari, fetišizirao svoje koncepcije. Ova posebna superteorija je „sistematska", ako ni po čemu drugom a ono po načinu na koji ignoriše specifične i empirijske probleme. Superteorija nije u stanju da na neki precizniji, ili u većoj meri adekvatan, način izloži neki novi problem priznatog značaja. Ona se nije razvila iz potrebe da se za neko vreme uzdigne kako bi sa veće visine, donekle jasnije, sagledala, ako ne u celini, a ono bar delimično , svet društva - kako bi rešila neke probleme koje je moguće izraziti kroz istorijsku stvarnost u kojoj ljudi i institucije stvarno egzistiraju. Njeni problemi, kao i njena rešenja, su, u stvari, prevashodno i pretenciozno, teorijska, superteorijska. Povući se u domen sistematskog rada na razradi koncepcij a predstavljalo bi samo jedan formalni momenat, samo jedan aspekt rada u oblasti nauke o društvu. Korisno je podsetiti da je u Nemačkoj rezultat takvog formalnog rada ubrzo korišćen u enciklopedijske i istorijske svrhe. Takvo korišćenje, pod auspicijama etosa Maxa Webera, predstavljalo je vrhunac klasične nemačke tradicije. To je u znatnoj meri bilo omogućeno postojanjem značajnog korpusa sociološkog rada, u kome su opšte koncepcije o društvu bile tesno povezane sa istorijskim izlaganjem. Klasični marksizam predstavlja centralnu snagu u razvoju savremene sociologije. Max Weber, slično mnogim drugim sociolozima, razvio je dobar deo svoga stvaranja u vidu dijaloga sa Karlom Marsom. Međutim, gubitak pamćenja američkog naučnika treba uvek imati u vidu. U superteoriji smo sada svedoci još jednog formalističkog povlačenja i, još jednom, se ono što je trebalo da predstavlja samo jednu pauzu pretvorilo u nešto trajno. Ili, kako u Španiji kažu, „mnogo je više onih koji umeju da mešaju karte od onih koji umeju da igraju."131
131

Nema sumnje da ono posebno gledište o društva koje je moguće izgraditi na bazi Parsonsovih tekstova predstavlja nešto što se na dosta neposredan način može koristiti u ideološke svrhe; tradicionalno posmatrano, takva gledišta su, naravno, bila povezana sa konzervativnim načinom mišljenja. Pristalice superteorije se retko spuštaju do političke arene, a svakako da često svoje probleme ne iznose u političkom kontekstu savremenog društva. To, naravno, ne znači da je njihov rad bez ideološkog smisla. Ja neću da analiziram Parsonsa sa toga aspekta, jer politička obojenost dela Društveni sistem leži tako blizu same površine, kada se ista prevede na. Odgovarajući razumljiv jezik, da ne osećam potrebu da bih taj smisao još podvlačio i razjašnjavao. Superteorija sada ne vrši neku neposrednu birokratsku funkciju i, kako se meni čini, baš zbog toga što je nedovoljno jasna i razumljiva, ta je osobina u javnosti, čini manje popularnom nego što bi eventualno bila. Istina je da se to može pretvoriti i u preimućstvo, budući da sama njena nejasnoća predstavlja jedan krupan ideološki potencijal. Ideološki smisao superteorije ima za tendenciju da pruži izraženu legitimacijii stabilnim oblicima dominacije. Pa ipak, jetfino ako bi došlo do mnogo podvučenije potrebe za složenijim 1egitimacijama u redovima konzervativnih grupa, tek onda bi se stekli uslovi da ta teorija postane politički irelevantna.. Sadašnju glavu svoje knjige počeo sam pitanjem: da li je superteorija, kako je izneta u delu Društveni sistem samo gomila reči ili je ona stvarno-duboka teorija? Moj odgovor na to pitanje je: samo oko 50% predstavlja prazno fraziranje, dok je 40% onoga što ona sadrži zajednička svojina svih udžbenika

147

Ralf Darendorf

HOMO SOCIOLOGICUS O ISTORIJI, ZNAČENJU I GRANICAMA KATEGORIJE DRUŠTVENE ULOGE
Obično ne marimo mnogo za to što su sto, pečenje i vino koje u vidu ima naučnik paradoksalno drugačiji od stola i pečenja i vina iz našeg svagdanjeg iskustva. Ako želimo da odložimo naočari ili da napišemo pismo sto nam izgleda kao zgodan podupirač. Gladak je, čvrst i ravan pa bi nas fizičar teško mogao uzbuditi zapažanjem da je sto "u stvarnosti“- jedna najrupičavija košnica nuklearnih čestica. Ni hemičar nije u stanju da nam pokvari uživanje u jelu rastavljanjem pečenja i vina na elemente. Teško bismo pali u iskušenje da takve elemente pojedemo. Sve dok filozofski ne pristupimo paradoksu naučnog i svakidašnjeg stola rešavamo ga na uprošćen način. Ponašamo se tako kao da su fizičarov i naš vlastiti sto dve različite stvari između kojih nema nikakvog relevantnog odnosa. Međutim, dok smo potpuno spremni da priznamo fizičaru kako je njegov sto najvažniji i najkorisniji predmet za njega, istovremeno smo zadovoljni našim stolom upravo zato što on nije višcstruko izbušena košnica nemirnih čestica. Ova se dilema još teže rešava kad se okrenemo biološkim naukama, naročito biologiji čoveka. Ima nešto što uznemirava kad se posmatra staklena lutka čoveka u izlogu ili kad se stoji pred rentgenskim aparatom i "biva prozirnim" ili, ušivan, kad se nosi vlastiti rentgenski snimak u velikom kovertu. Vidi li lekar nešto u meni o čemu nemam pojma? Da li je to moja fotografija? Što više uranjamo u sebe, u čoveka, tim nas više onespokojava razlika između predmeta prostog iskustva i njegove naučne rekonstrukcije. Očigledno je da nije slučajno što pojmovi fizike igraju malu ulogu u našent svakidašnjem jeziku, termini hernije neznatno veću (osim u
sociologije. Što se tiče preostalih 10%, njih kako bi možda rekao Parsons, ostavljam vama da ih vi empirijski proučite. Moje sopstveno proučavanje upućuje na to da preostalih 10% mogu—iako na dosta neodređeni način—da budu korišćeni u ideološke svrhe.

148

slučaju kada su u vezi s analizom namirnica ), dok su mnoge kategorije biologije postale deo našeg neposrednog doživljavanja sveta. Nije slučajno što su protoni i elektroni, elektromagnetska polja i brzina svetlosti još uvek strani svakodnevnom govoru i da mi, tek povremeno, pričamo o "kiselinama", "mastima"*, "ugljenim hidratima" i "belančevinama“, a da sve vreme govorimo o "organima" i njihovim "funkcijama", o "nervima", „mišićima“, "krvnim sudovima", pa čak i o "moždanim ćelijama". Međutim, ma šta biolog može da nam otkrije o nama samima, mi još, imamo prividnu utehu da naše telo nije "realno“ mi i da biološki pojmovi i teorije ne mogu uticati na integritet naše individualnosti. Mi smo prinuđeni da, u izvesnoj meri, asimiliramo biološkog čovekar ali nas relativno malo staje da se identifikujemo s njim. Nije mi poznato da su kategorije biologije ikada prizivane da bi se osporila fizička jedinstvenost bilo koje osobe. Izgleda da niko nema potrebe da brani svoje brkove, izgled svog nosa ili dužinu ruku od naučnih spoznaja o rastu dlaka, nazalnih kostiju ili laktače, da mu ne bi bila pokradena individualnost i da ne bi bio sveden na puku ilustraciju opštih kategorija ili načela. Pritužba ovo vrste čuje se tek onda kada nauka prelazi granice svog veštačkog sveta da bi shvatila čoveka kao delatno, misleće, osećajno biće kada ona postaje društvena nauka. Do sada nam je društvena nauka isporučila bar dva nova i vrlo problematična stvorenja. Nema izgleda da ćemo se s njima bilo kada sresti u našem svakodnevnom iskustvu. Jedno od njih je veoma sporni Homo oeconomicus savremene ekonomike: potrošač koji pažljivo odmerava korisnost i trošak pre svake kupovine i upoređuje stotine cena pre no sto donese odluku; preduzetnik koji raspolaže najnovijim informacijama sa svih tržišta i berzi svaku svoju odluku temelji na ovim obaveštenjima - savršeno obavešten, potpuno racionalan čovek. U našem svakodnom iskustvu ovo je čudan stvor pa ipak pojam homo oeconomicusa se pokazao gotovo isto tako korisnim za ekonomistu kao što je pojam stola-košnice koristan za fizičara. Sve u svemu, činjenice privrednog života potvrđuju teorije ekonomiste. Njegove se pretpostavke mogu pokazati neobičnim i neverovatnim, ali mu one omogućju da daje tačna pred viđanja.. Pa ipak možemo li još uvek laka srca da se poistovctimo s homo oeconomicusom? Možemo li, s druge strane, dozvoliti sebi da ga ignorišemo kao što ignorišemo sto fizičara? Paradoks našeg odnosa prema drugom "čoveku" društvene nauke, psihološkom čoveku ( kako ga je nazvao Philiph Rieff ), najavljuje još veću buru. Sigmund Freud je kumovao psihološkom čoveku i s Freudom je ovo novo stvorenje uskoro postalo znamenito, kako u naučnoj psihologiji, tako i van nje. Psihološki čovek je onaj koji, čak i da uvek čini dobro, može stalno želeti da radi zlo - čovek nevidljivih motiva koji nam nije postao prisnijim time što je pretvoren u jednu vrstu igre na zabavama. Vi me mrzite? "U stvarnosti" to jedino može da znači da me volite. Nemogućnost razdvajanja naučnog i običnog predmeta nije nigde tako izražena kao u slučaju psihološkog čoveka. Stoga nigde nema očiglednije potrebe - ako nc da se pomire ova dva sveta a ono bar da se njihovo, odvojeno postojanje učini shvatljivim i snošljivim. Uopšte uzev, ekonomisti i psiholozi nisu bili spremni da se suoče s protivrečnošću između njihovog veštačkog ljudskog bića i stvarnog čoveka. Njihovi kritičari obično su samo marginalno 149

pripadali struci. Možda je njihov stav ispravan jer mi očevidno rastemo toliko naviknuti na homo oeconomicusa i psihološkog čoveka da se protest protiv ovih pojmova retko čuje. Međutim, naše prihvatanje "ljudi" ekonomije i psihologije ne stvara dilemu da li oni simbolizuju bilo šta što je manje realno. Štaviše, s naglim razvojem društvenih nauka nastaju dva nova "čoveka" nauke: čovek sociologije i čovek političke nauke. U vreme kad se jedva stišala rasprava o njihovoj starijoj braći, novi sporovi se razgaraju da bi se bacila sumnja na pravo postojanja homo sociologicusa i homo politicusa ili čak da bi se u poslednjem trenutku sprečilo njihovo rađanje. Baš kao što senka prati čoveka koji je baca, tako i protest protiv nespojivosti sveta zdravog razuma i sveta nauke ( uvek živahan iza prividne tišine ) sledi staze ljudskog istraživanja. Možda je danas pogodno vreme da sc prekinu naši jalovi i malaksali napori da se pobegne od senke, da se prene i suoči s pretnjom. Kako se ljudsko biće našeg, svagdanjeg iskustva odnosi prema staklenim ljudima društvene nauke? Da li moramo i da li možemo braniti naša veštačka, apstraktna stvorenja od stvarnih ljudskih bića? Ne suočavamo li se ovde s paradoksom koji je analogan paradoksu dva stola, ili je dilema, u pogledu apstrakcije društvenog naučnika nešto različito? lako definicija sociologije kao "nauke o čoveku" može biti plemenita i impresivna, takve nam nejasne fraze malo govore o specifičnom predmetu ove discipline. Čak ni zadrti optimista neće zahtevati da ga sociologija osposobi da reši zagonetku čoveka. Izvesno je da je sociologija nauka o čoveku. Međutim, ona nije jedina takva nauka, niti može razumno težiti da se uhvati u koštac s problemom čoveka u svoj njegovoj dubini i širini. Ne samo da je čovek u svojoj celovitosti na bezbednom rastojanju od napada bilo koje pojedinačne discipline, već možda može zauvek ostati nebulozna figura u pozadini naučnih stremljenja. Ako hoće da učini svoje iskaze preciznim ili proverIjivim, svaka disciplina mora đa svede svoj golemi predmet na određene elemente od kojih se može sistematski konstruisati, ako ne portret iskustvene stvarnosti, a ono bar njena struktura u čijoj se mreži može uhvatiti segment stvarnosti. Sva pitanja sociologije upućuju nas na jednu činjenicu koja je isto toliko dostupna našem iskustvu kao što su mu pristupačne prirodne činjenice iz naše okoline. To je društvo kao činjenica koja nas tako često i intenzivno podseća na svoje prisustvo da postoje dobri razlozi da je nazovemo neumoljivom činjenicom.132. Naše ponašanje prema drugim ljudima kao i prema nama samima nije moguće objasniti pukom slučajnošću. Mi poštujemo zakone, izlazimo na birališta, venčavamo se, pohađamo škole i univerzitete, imamo zanimanje i pripadamo nekoj crkvi; staramo se o svojoj deci, skidamo šešir kad sretnemo pretpostavljene, ukazujemo poštovanje starijim, govorimo s različitim ljudima na različitim jezicima, osećamo da ovoj sredini pripadamo, a da smo tamo stranci. Ne možemo ni zakoračiti, ni rečenicu izustiti a da između nas i sveta ne interveniše društvo kao treći element koji nas povezuje sa svetom i koji, u isti mah, posreduje između ove dve konkretne apstrakcije.

132

Vidi literaturu u prilogu: prvi broj upućuje na navedeno delo, a drugi na odgovarajuću stranicu ( prim.red. )

150

Ukoliko postoji bilo kakvo objašnjenje za pozno rađanje nauke o društvu, možemo ga tražiti u prirodi predmeta ove nauke koji ne samo što je svuda rasprostrt, već obuhvata i svoj sopstveni opis i svoju vlastitu analizu. Sociologija se bavi čovekom u neposrednom prisustvu društva: kao neumoljive i nasrtljive činjenice. Čovek, svaki čovek, sudara se s ovom činjenicom i, zaista, to jeste činjenica, iako se društvo može zamišljati nezavisno od konkretnih individua, ono bi, ipak, bez njih bilo besmislena fikcija.133 Stoga, elemente nauke koja ima za predmet čoveka u društvu moramo da tražimo u onoj oblasti u kojoj se ukrštaju čovek i društvo kao činjenica. U istoriji sociologije bilo je mnogo pokušaja da se pronađu takvi elementi: Pre dvadesetak godina Talcott Parsons je, sledeći Floriana Znanieckog, naveo i analizirao četiri takva pristupa ( 30:30 ). Međutim, ni jedan od tih pristupa ne zadovoljava zahteve sociološke analize. Trivijalno zvuči zahtev da se elementi sociološke analize traže na području na kome se ukrštaju pojedinac i društvo. Pa ipak,dva od četiri gledišta koja je Parsons nabrojao nisu zadovoljila ovaj zahtev. Bilo je popularno početkom ovog veka, naročito kod američkih sociologa, da se jedinica sociološke analize traži u društvenoj grupi. Društvo - kao što je, na primer, dokazivao Charles Cooley - nije sastavljeno od individua već od grupa. Sociolog se ne interesuje za gospodina Smitha već za porodicu Smith, za preduzeće X, stranku Y i za crkvu Z. Danas je posve jasno da se pojedinac sreće s društvom i društvenim grupama i da se to, zaista događa u stvarnom smislu. Međutim, možda je to susretanje suviše realno. U grupi se pojedinac gubi, pa ako se ona uzme kao elemenat analize sociologu ne ostaje nikakva mogućnost da pronađe individuu kao društvenu životinju. S druge, pak, strane, ako za elementarnu jedinicu uzmemo ličnost pojedinca, čak njegovu društvenu ličnost, kako se to često radi sve do današnjeg dana, onda nastaju teškoće da sc društvo objasni kao činjenica. Kad se govori o grupama to znači da se težište analize sasvim pomera ka područjima van pojedinca, a kad se priča o društvenim ličnostima to uključuje potpuno usredsređenje na samog pojedinca. Problem je u tome da se nađe elementarna kategorija u kojoj će biti mesta i za pojedinca i za društvo, Većina savremenih sociologa je smatrala da će zadovoljiti potrebu za elementarnom kategorijom tako da se kao osnova uzme bilo pojam "društvenih odnosa" (po uzoru na Leopolda von Wiesea ), bilo pojam "društvenog delanja" ( po ugledu na Maxa Webera ). Međutim, nije teško uočiti da se korišćenjem ovih pojmova problem ne rešava. Govoriti o "društvenim odnosima" ili „društvenom delanju“ nije gotovo ništa manje uopšteno negoli govoriti o "čoveku" ili "društvu". Mi, ipak, još ne znamo elemente od kojih su sastavljeni "društveni odnosi“ i "društveno delanje“, tj. ne znamo kategorije pomoću kojih treba da opisujemo odnose između čoveka i društva, ili društveno uslovljeno delanje ljudi. Nije stoga slučajno što savremeni pobornici "društvenih odnosa" i "društvenog delanja" uvode u svoje analitičke procese, ili čak u svoja pojmovna razmatranja, nove kategorije koje su bliže osnovnim analitičkim jedinicama za kojima postoji potreba u sociologiji. Von Wiese i Parsons
133

Wiljem Šekspir, Kako vam drago, Prosveta, Beograd, 1949., II, VII

151

slično se odnose prema "društvenim tvorevinama" ( soziale, Gebilde ) ili "društvenim sistemima" ( social systems ) kao strukturalnim jedinicama društva, s jedne, te prema "položajima" ( Amater ) ili "ulogama" ( roles ) kao kristalizovanim modalitetima učešća pojedinaca u društvenim procesima, s druge strane. Ni jedan od ova dva para kategorija ne može se, ni na koji način, izvesti iz opštih pojmova "društvenih odnosa" i "društvenog delanja". Čovek dolazi u iskušenje da zaključi kako su ih njihovi tvorci, uveli gotovo mimo svoje volje. lako ovo teoretisanje ne bi moglo da posluži kao bilo kakav konačan dokaz da su sociologiji potrebne takve kategorije, ono je, bar, uverljivo svedočanstvo. Čini se da je vredno razmišljati o razlozima s kojih su pisci smatrali da je nužno da ove kategorije uvedu. Na mostu na kome se ukrštaju pojedinac i društvo stoji homo sociologicus. čovek kao nosilac društveno predodređenih uloga. Pojedinac je, za sociologa, skup njegovih uloga, ali ove uloge, sa svoje strane, predstavljaju društvo kao neumoljivu i nametljivu činjenicu. Rešavajuči svoje probleme sociologija nužno uzima društvene uloge kao svoje analitičke elemente; njen je predmet struktura društvenih uloga. Međutim, pri takvoj rekonstrukciji čoveka kao homo sociologicusa, sociologija stvara sebi novi moralni i filozofski problem: kako se veštački čovek njene teorijske analize odnosi prema stvarnom čoveku našeg svakodnevnog iskustva? Da ne bi bila žrtva nekritičkog scijentizma, sociologija ne srne, pri uprošćenom konstruisanju kategorije društvene uloge, da izgubi iz vida ono moralno pitanje koje pokreće artificijelnost njenog modela. S druge, pak, strane, ako filozofska kritika treba da krene dalje od neobaveznih opštosti, onda to pretpostavlja njeno temeljno razumevanje upotreba i zloupotreba kategorije društvene uloge. II

Pokušaj da sc čovek svede na homo sociologicusa da bi se rešili određeni problemi nije ni tako arbitraran ni tako nov kao što bi se moglo pomisliti. S čovekom kao nosiocem društvenih uloga stvari stoje slično kao i s homo oeconomicusom i psihološkim čovekom: u prvom redu, on nije opis stvarnosti već naučna konstrukcija. Međutim, uprkos tome što veliki deo naučne aktivnosti može da liči ha igru, bilo bi pogrešno smatrati kako je naučna delatnost irelevantna za iskustvenu stvarnost. Ni paradoks fizičarevog i običnog stola, kao ni paradoks sociologovog čoveka i čoveka na ulici, nisu nipošto kraj i cilj nauke. Oni su pre jedna sasvim nenameravana i tegobna posledica naučnikovog pregnuća da ispita one segmente sveta koji su, inače, nedostupni. Iako su umotvorine, atom i društvena uloga nisu, u jednom važnom smislu, puke novotarije. To su kategorije koje se pod raznim imenima, često i s nerazjašnjivom nužnošću nameću naučnicima koji su se posvetili upoznavanju prirode ili čoveka u društyu. Kad su jednom pronađene, one nisu samo značajne, tj. korisne u operacionalnom smislu, već su i verodostojne. U određenom smislu one su očigledne kategorije. V redno je primetiti da su i atom i uloga dobili svoja sadašnja imena u antičko doba i da su oba imena ostala vekovima nepromcnjena. Što se tiče atoma, objašnjenje je sasvim jasno - reč άτσμσν govori sama za sebe. Pojam atoma, u smislu u kome se sada upotrebljava, upućuje na 152

promišljeno povezivanje s njegovom izvornom upotrebom kod Demokrita. Razvoj pojma društvene uloge je složeniji i poučniji. Može se pokazati da su mnogi pisci - pesnici, naučnici, filozofi - uvodili istovetne ili, u najmanju ruku, srodne pojmove da bi opisali onu tačku u kojoj se susreću pojedinac i društvo. To su one reči koje, u ovom kontekstu, često srećemo: maska, persona, karakter i uloga ili rola. Mada i ovde postoji svesno nadovezivanje na terminološku tradiciju, kao što je to u slučaju atoma, izgleda da su mnogi pisci samostalno došli nc samo do istog sadržaja, već i do istog imena ovog pojma što kao da dokazuje da, na kraju krajeva, i imena imaju nekakvu sadržinu. Rola, uloga, persona, karakter i maska su reči čiji je osnovni kontekst - imajući u vidu različite razvojne faze jezika - isti, naime pozorište. Govorimo o dramatis personae ili o karakterima drame čiji deo ili ulogu igra glumac. Ako on danas ne nosi masku, ova reč time ne gubi ništa od svog teatarskog porekla. Navedene reči imaju nekoliko zajedničkih obeležja. (1) Sve označavaju nešto što se daje glumcu za određenu priliku, nešto što je izvan njega, (2) Ovo se "nešto" može opisati kao kompleks načina ponašanja koji se (3) naizmenično povezuje s drugim takvim kompleksima da bi se upravo s ovom odlukom rađa se homo sociologicus, zajedno s čovekom kao društvenim bićem. S ovom odlukom počinje onaj "nastup" na pozornici života koji Ciceron pokušava da uhvati u pojmu persona. Marx u pojmu "karakterna maska", a Shakespeare, skupa s većinom savremenih sociologa, u pojmu „uloga“ili „rola“ . Razumljivo je što je zamisao društvene uloge više puta opisivana teatarskim izrazima. Šta bi moglo biti uverljivije od analogije između propisanih obrazaca ponašanja; za glumce u datim ulogama i:društveno definisanih normi ponašanja za osobe na datim položajima? Pa ipak, takva analogija može da bude varljiva. Dok se u teatru pretpostavlja nestvarnost zbivanja, u slučaju društva to nije mogućno učiniti. Uprkos teatarskim konotacijama ""uloge", bilo bi pogrešno da se društvena ličtiost koja igra uloge shvati kao nerealna osoba koja treba samo da zbaci svoju masku i da se pojavi kao svoje istinsko sopstvo. Homo sociologicus i nepodeljeni pojedinac našeg iskustva stojeu opasnom i paradoksalnom odnosu - odnosu koji bi bilo pogrešno ignorisati ili minimizirati. Karakterizaćija čoveka kao društvenog bića je nešto više od metafore. Njegove uloge su nešto više od maski koje se mogu zbaciti, a njegovo društveno ponašanje više od pozorišne predstave iz koje se i publika i glumci mogu vratiti u "pravu" stvarnost, Iako je nametljivost homo sociologicusa neizbežna, možda je malo nekorektno da se ona ističe pre no što je ovaj novi čovek dobio priliku da se pokaže. Upoznali smo pretke sociološkog čoveka, pretresli smo pitanja s kojima nas on suočava, ali do sada se nismo jasno zapitali ko je on i kakve su mu mogućnosti. Sigurno je da bismo jednostavno mogli ukazati na činjenicu da homo sociologicus izrazito figurira u radovima savremenih društvenih naučnika i da bismo mogli sugerisati da se konsultuju ovi radovi radi sažetog prikazivanja njegovih osobina. Međutim, takav bi nas put odveo u teškoće. Iako se mnogi sociolozi slažu u pogledu imena njihovog stvorenja, oni, pri tom, imaju veoma različite zamisli o njegovoj prirodi. Zanemarimo, stoga, protivrečnu književnost o našem predmetu i posvetimo mu se izravno. Zapo-čečerno s 153

kontekstom posmatranja i teorije u kojemu se javlja homo sociologicus, a tek docnije odmerićemo naše nalaze s rezultatima drugih sociologa. Pretpostavimo da smo na zabavi upoznali gospodina, doktora Hansa Schmidta. Postali smo i Ijubopitljivi da doznamo nešto više o našem novom poznaniku. Ko je Hans Sehmidt? Neke od odgovora na ovo pitanje možemo odmah dobiti. Hans Schmidt je (1) muškarac; tačnije (2) odrastao muškarac; star oko 35 godina. Nosi venčani prsten i stoga je (3) oženjen. Kontekst u kojem smo ga upoznali govori nam dalje da je Hans Schmidt (4) državljanin, (5) Nemac, (6) stanovnik grada X i, pošto ima titulu doktora, (7) stručnjak. Sve ostalo treba da saznamo od zajedničkih poznanika. Oni bi nam mogli reći da je gospodin Schmidt po zanimanju (8) profesor gimnazije, (9) otac dvoje deco, (10) protestant u pretežno katoličkoj populaciji grada X i (11) nekadašnji izbeglica koji se vratio u grad X posle rata. Mogli bi nam dalje reći da je gosp. Schmidt stekao dobar glas postavši (12) potpresednik mesne organizacije Y stranke, pa (13) blagajnik lokalnog fudbalskog kluba i, konačno, da je (14) strastven i sjajan kartaš, te (I5) isto tako strastven, mada ne i taktičan, vozač. Njegovi prijatelji, kolege i poznanici imaju još mnogo toga da nam saopšte o gospodinu Schmidtu ali dobijenim obaveštenjima naša Ijubopitljivost je za sada zadovoljena. Pored ostalog, sada osećamo da nam gospodin Schmidt nije više stranac. Šta stoji iza ovog osećanja? Moglo bi se dokazati da ono što smo doznali ne čini gosp. Schmidta stvarno drukčijim od drugih muškaraca. Nije samo gosp. Schmidt Nemac, otac, protestant i profesor gimnazije - to su i mnogi drugi muškarci - a ako postoji samo jedan blagajnik mesnog fudbalskog kluba u datom vremenu, postojali su i drugi pre njega tako da ni ovaj položaj nije jedinstven za njega. U stvari, naše informacije o gosp. Schmidtu neizostavno upućuju na određena mesta koja on zauzima, tj. na tačke u koordinatnom sistemu društvenih odnosa. Za onoga ko je obavešten, svaki položaj implicira mrežu drugih položaja koji su s njim povezani, tj. polje položaja. Kao otac gosp. Schmidt se nalazi u jednom pozicionom polju zajedno sa svojom suprugom, sinom i kćerkom, kao profesor on se nalazi u odnosu sa svojim učenicima, roditeljima, kolegama i službenicima školske administracije; kao potpredsednik stranke Y, on je povezan sa svojim kolegama u partijskom komitetu, s višim partijskim službenicima, s drugim članovima stranke i sa biračima. Neka od ovih pozicionih polja sc preklapaju, ali dva identična ne postoje Svaki od petnaest položaja gosp. Schimdta koje smo pomenuli ima svoje vlastito poziciono polje. Termin društveni položaj označava svako mesto u polju društvenih odnosa ukoliko pojam društvenih odnosa proširimo tako da obuhvati ne samo položaje kao što su profesor gimnazije i potpredsednik Y stranke, već i položaje oca, Nemca i kartaša. Načelno posmatrano, o položajima se može razmišljati nezavisno od njihovih nosilaca. Upravo kao što gradonačelnikova kancelarija i profesorova stolica ne prestaju da postoje kad ostanu upražnjene, tako i položaji gosp. Schmidta ne zavise od njegove ličnosti ili, čak i od njegovog postojanja. Ne samo da čovek može, već po pravilu mora da preuzme jedan broj položaja i može se pretpostaviti da taj broj raste skupa sa usložnjavanjem društva. Štaviše, poziciono polje koje se podudara s datim položajem može da se sastoji od mnoštva različitih referenata, kao 154

što je to vidljivo u slučaju Schmidtovog položaja profesora srednje škole i blagajnika mesnog fudbalskog kluba, što znači da sami položaji mogu biti složeni. Prema tome, može biti korisno da se društveni položaji shvate kao skupovi segmenata položaja, tj., da se položaj profesora razume kao celina njegovih segmenata: profesor - učenici, profesor - roditelji, profesor - kolege i profesor - službenici, pri čemu svaki segment odgovara posebnom smeru odnosa. Međutim, ova razlikovanja i određenja pojmova ne mogu da objasne činjenicu zašto je gosp. Schmidt prestao da bude za nas stranac kad smo doznali koje položaje zauzima. Jer jedva ima smisla da se pretpostavi kako gosp. Schmidt nije ništa drugo nego agregat svojih, položaja i da se njegova individualnost sastoji, ako ne od jednog, a ono od ukupnosti njegovih položaja. O mnogim njegovim karakteristikama ne može se shvatljivo zaključivati na osnovu njegovih položaja. Da li je dobar ili loš profesor? Je li strog ili blag otac? Može li da kontrpliše svoja osećanja? Da li je zadovoljan svojim životom? Sta misli o saradnicima kad je prepušten sam sebi? Gde bi voleo da provede odmor? Gosp. Schmidt je više nego nosilac društvenih položaja i mnogo toga što o njemu znaju njegovi prijatelji, ne znaju ili ne žele da znaju ni slučajni poznanik ni sociolog. Mada nam položaji gosp. Schmidta ne kazuju sve o njegovoj ličnosti, ipak je iznenađujuće koliko mnogo govore. Znanje koje nam pružaju sami položaji je, naravno, sasvim formalnog karaktera. Oni nam govore, o tome koja su društvena referentna polja gosp. Schmidta i s kim on održava društvene odnose, ali nam ništa ne kažu o sadržaju ovih odnosa. Pa ipak, nikakva dodatna pitanja nisu nam potrebna da bismo saznali kakva je ta sadržina, tj. šta gosp. Schmidt radi na svojini, brojnim položajima - ili, u svakom slučaju, šta bi trebalo đa radi, pa zato verovatno i radi. Kao otac, gosp. Schmidt se stara o svojoj deci, pomaže im, pruža im zaštitu i voli ih. Kao gimnazijski profesor prenosi znanje učenicima, korektno ih ocenjuje, savetuje njihove roditelje, ukazuje poštovanje direktoru škole i uzorno se ponaša. Kao partijski funkcioner prisustvuje sastancima, drži govore i nastoji da vrbuje nove članove. Iz položaja gosp. Schmidta može sc, u izvesnoj meri, izvesti ne samo to šta on radi, već i kakav je u stvari, spoljašnost čoveka često otkriva "ko je on", tj. kakve položaje zauzima. Kao profesor gimnazije, gosp. Schmidt nosi "pristojnu“, ali ne suviše skupu odeću, računajući tu svetIe pantalone i sako s kožnim zakrpama, a kao suprug nosi venčani prsten. Iz njegovog ponašanja verovatno se može videti da li je Y stranka radikalna. On ima sportski izgled, a verovatno je natprosečno inteligentan i energičan. Ovaj spisak pokazuje da se homo sociologicus, slično kao i psihološki čovek, može pretvoriti u zabavnu predstavu sa ozbiljnim implikacijama. Svaki položaj nosi sa sobom izvesne očekivane načine ponašanja; svaki položaj zahteva od osobe koja ga zauzima da radi izvesne stvari i da pokazuje određene karakteristike; svakom društvenom položaju pripada društvena uloga. Preuzimajući društveni položaj, pojedinac postaje ličnost u drami koju piše društvo u kome živi. Sa svakim položajem koji preuzima, društvo mu dodeIjuje ulogu da je igra. Upravo se pomoću položaja i uloga vrši posredovanje između pojedinca i društva - dveju pojmovno odelitih činjenica - i upravo pomoću ova dva pojma opisujemo homo sociologicusa, sociološkog, čoveka, osnovnu jedinicu sociološke analize.

155

Pojam uloge je daleko važniji od pojma položaja. Položaji jedino ulentifikuju mesta u referentnim poljima, dok nam uloge govore o tome kako se ljudi na datim položajima odnose prema osobama na drugim položajima u istom polju. Društvene uloge predstavljaju zahteve koje društvo postavlja nosiocima društvenih položaja. Ti zahtevi mogu biti dvovrsni: jedni su oni koji utiču na ponaša nje ( role behavior ) dok su dr ugi oni koji utiču na izgled i "karakter" ( role attributes ). Pošto je gosp. Schmidt profesor gimnazije od njega se zahtevaju određene osobine i određena vrsta ponašanja, a isto važi i za svaki od njegovih ostalih četrnaest položaja. Premda nam društvena uloga, združena s datim položajem, ne može reći kako će se osoba na datom položaju stvarno ponašati, mi ipak znamo, ako nam je poznato društvo koje određuje ovu ulogu, šta se očekuje od osobe kojoj je ona dodeljena. Prema tome, društvene uloge su skupovi očekivanja upravljeni na nosioce položaja u datom društvu. Slično položajima, i uloge se u principu mogu zamisliti a da se, pri tom, ne uzimaju u obzir odrođene osobe. Ponašanje i osobine koji se očekuju od oca, profesora gimnazije, partijskog funkcionera ili kartaša, mogu se opisati a da se pri tom ne uzima u obzir bilo koji određeni otac, profesor; partijski funkeioner ili kartaš, Konačno, svaka od čovekovih društvenih uloga sadrži jedan broj segmenata uloge. Očekivanja, koja su povezana s ulogom gimnazijskog profesora mogu se podeliti na očekivanja združena s pojedinim segmentima uloge: profesor - učenici, profesor - roditelji, i tako dalje. Prema tome, svaka je uloga kompleks ili skup očekivanja u vezi s ponašanjem. Logičke razlike između raznih vrsti iskaza o ponašanju suviše se često previđaju. "Gosp. Schmidt je juče bio u crkvi", '"gosp. Schmidt ide redovno nedeljom u crkvu" i "gosp; Schmidt kao revnostan protestant treba da ide redovno nedeljom u crkvu" - sve su to iskazi o društvenom ponašanju. Ipak, oni se više razlikuju no što to pokazuju glagolski oblici. Prvi iskaz upućuje na nešto što je gosp. Schmidt stvarno učinio u određenom vremenu, pokazuje poseban slučaj ponašanja, Druga se rečenica odnosi na nešto što gosp. Schmidt redovno radi na redovan način ponašanja, Treći iskaz upućuje na nešto što gosp. Schmidt treba redovno da radi, na očekivani način ponašanja. Nesumnjivo je da su sva tri iskaza u izvesnom smislu sociološki relevantni, jer je odlazak u crkvu oblik ponašanja koji nam može nešto saopštiti o društvu Međutim, samo je treći iskaz relevantan za sociološku analizu; samo u ovom iskazu ispada da su pojedinac i društvo nedvosmisleno povezani. I posebno i redovno ponašanje gosp. Schmidt ostaju na neki način privatna stvar. Mada i jedno i drugo ponašanje pomažu da se stvori društvena realnost, i mada oba mogu poslužiti, u anketama na primer, kao podaci za impresivna tabeliranja, društvo kao činjenica ne javlja se u njima kao samostalna i aktivna sila. Prema tome, kada govorimo o društvenim ulogama, redovno se pozivamo na očekivano ponašanje, redovno smo zainteresovani za pojedinca koji se suočava sa zahtevima stvorenim izvan njega, ili za društvo koje sučeljava pojedinca s takvim zahtevima. Posredovanje između pojedinca i društva ne odvija se delenjem po sebi, ili, štaviše, uspostavljanjem društvenih odnosa; ono se vrši samo aktivnim susretanjem pojedinaca s društveno propisanim obrascima delanja. Zbog toga je prvenstveni interes sociologije uvek usmeren na ove obrasce i uloge. 156

Dalje pitanje o tome kako se određeni pojedinci stvarno usaglašavaju s očekivanjima koja su povezana s ulogama ima smisla samo onda kada znamo kako da se shvate ova očekivanja. Tri obeležja karakterišu kategoriju društvene uloge kao elementa sociološke analize. (1) Kao i položaji, i društvene uloge su kvazi-objektivni kompleksi propisa o ponašanju koji su, u principu, nezavisni od pojedinca. (2) Njihovu posebnu sadržinu ne definiše i ne redefinišd nijedan pojedinac, već to čini društvo. (3) Očekivanja ponašanja povezana s ulogama obavezuju pojedinca u tom smislu što ih on ne može ignorisati ili odbaciti, a da pri tom sebi ne naudi. Navedena tri svojstva pokreću tri pitanja teorije uloga koja stalno iskrsavaju u sociološkim raspravama. Moramo pokušati da odgovorimo na ta pitanja da bismo slučaj homo sociologicusa izložili na iole precizan način. (1) Kako se susretanje pojedinca i društva odvija u pojedinostima? Kako predodređene uloge zaista postaju deo društvenog ponašanja ljudi? Kakav je odnos između homo sociologicusa i psihološkog čoveka? (2) Ko je ili šta je ovo "društvo" koje služi kao agencija za određivanje uloga? Može li se proces definisanja i redefinisanja društvenih uloga tako precizno izložiti da bi se izostavile takve iritirajuće personifikacije? (3) Kako se snaga očekivanja skopčanih sa ulogama pretvara u silu koja obavezuje? Koji mehanizmi ili koje ustanove sprečavaju pojedinca da jednostavno odbaci propise o ponašanju koje on doživljava kao irelevantne i arbitrarne?

SOCIOLOGIJA I LJUDSKA PRIRODA POSTSKRIPTUM HOMO SOCIOLOGICUSU I Stav da jc sociologija nauka o čoveku jedna je od onih opasno nepreciznih formulacija koja ne zavodi samo laika, već i stručnjaku otežava naučno razumevanje stvari. Naravno, ljudskim bićem se bavi i teorija društvenih klasa, kao što se njime bave i analiza strukture grada ili ustanove, istraživanje autoriteta u porodici i objašnjenje političke revolucije. Ali, za to isto biće zanimaju se i teorije drugih nauka, kao što su npr. biologija čoveka, psihologija, ekonomija i antropologija. Napokon, takvo interesovanje pokazuju i istoriografija i pedagogija, pravna nauka i filologija, medicina i istorija umetnosti. Pa ipak, govoriti o ovim potonjim naukama kao naukama o čoveku isto je što i o njima pričati trivijalnosti. Dakako, ne bi bilo korektno ni da se kaže kako se svaka od ovih disciplina (skupa s drugima koje nisu spomenute) bavi samo jednim aspektom celokupnog problema čoveka tako da je čovek, tako reći, sintetički predmet svih tih nauka. U stvari, greška u govoru d naukama o čoveku (a, u tom pogledu; i u govoru o prirodnim naukama) nalazi se upravo u implikaciji da se naučne discipline mogu definisati u odnosu prema njihovom takozvanom predmetu. Čak bi bilo

157

suviše smelo pretpostaviti da naša enciklopedija naučnih predmeta i disciplina predstavlja, na bilo kakav značajan način, artikulaciju sveta. Stoga izgleda umesno priznati da je obuhvat problema koji se izučavaju pod imenom date discipline, u osnovi, određen arbitrarnom tradicijom i zbog toga je u svako doba potencijalno izložen proširivanju ili sužavanju. Tako se i može desiti da stvari koje su. pred jednu deceniju, ljudi u datoj nauci smatrali primcrcnim predmetom istraživanja, danas s indignacijom odbacuju poslenici te iste discipline. Akademsko priznavanje nove nauke verovatno uvek nagoveštava fragmentisanje ili redefinisanje takve arbitrarne tradicije Sada bi očito bilo preterano tvrditi da je sociologija, poput starijih disciplina, postigla čvrstu suglasnost o tome koje je probleme potrebno ispitivati i kakav pristup u tome izabrati. Ono što sociolozi nazivaju sociologijom još uvek je smesa različitih problema, načina saopštavanja i pretenzija na znanje - a da se uopšte ne pominje ono što nestručnjaci drže da je sociologija. Svaki onaj koji je upoznat s tendencijom prisutnom kod američkih sociologa da preuranjeno definišu mandat svoje discipline na osnovu saglasnosti koja ponekad izgleda prilično usiljena, neće zažaliti, što se u Evropi vodi žustra rasprava o ovom predmetu: kao i drugde, i ovde sukob rađa napredak. Poslednjih godina, međutim, među evropskim sociolozima očigledno raste saglasnost o mestu ljudskog ponašanja u onome što se uopšteno opisuje kao sociolške teorije. Jedan znak pvog sporazumevanja predstavlja sve veća upotreba određenog skupa, kategorija medu kojima se naročito izdvajaju kategorije položaja, uloge, očekivanja udruženog s ulogom i sankcije. Naširoko je prihvaćen i, poezijom svih epoha, posvedočen stav da ljudi redovno percipiraju jedan i drugog kao posednike izvesnih svojstava ili kao nosioce određenih položaja: otac i sin, kolega i kolega, nadređeni podređeni, Nemac i Francuz, itd. Svaki takav društveni položaj - a uvek ih mora bili više jer se društvo ne može zamisliti bez nekog stepena unutrašnje diferencijacije - definiše polje društvenih odnosa. Kad kažemo "nastavnik", mi, u stvari, kažemo ( naravno, u sintetičkom a ne u analitičkom smislu ) "nastavnik - učenik", "nastavnik - nastavnik", "nastavnik - školska uprava", "nastavnik -roditelji" - tj. ustanovljavamo polje položaja koje se prostire oko ovog središnjeg položaja. Teorijski se svako društvo može predstaviti kao ogromna, višedimenzionalna struktura takvih odnosa. Ovo shvatanje društva čini osnovu skorašnjih pokušaja simulacije društvenih procesa pomoću elektronskih računara. Ono što čini da struktura društvenih položaja stupi u život jeste ponašanje koje je povezano s ulogama. Na osnovu toga što postojimo kao određeni neko, mi radimo izvesne stvari; tačnije rečeno, ne samo da nas društveni položaj smešta u poziciono polje među druge položaje, već on daje drugim ljudima više ili manje specifična očekivanja u odnosu na nas. Za svaki položaj, dakle, postoji društvena uloga, skup načina očekivanja koji se pripisuje nosiocu položaja. Američki sociolozi vole da opisuju uloge kao "dinamičke aspekte položaja"; bilo bi verovatno bolje da se one opisuju kao ono što sipa sadržinu u praznu formu društvenih položaja. Iz ovog pristupa nastaje velik broj pojmovnih i teorijskih pitanja koja se ovde neće razmatrati. Međutim, za naše raspravljanje važno je podsetiti na činjenicu da čak i onda kad se možemo 158

boriti za društvene poiožaje i uloge, to jest, kad ih možemo osvojiti vlastitim naporima, oni ni tada, naravno, nisu podvrgnuti našem definisanju. Polje odnosa u koje nas stavlja položaj i skup oči kivanja koji je s njim udružen obavezujući su za nas od onog trenutka kad smo postali nosilac tog položaja i igrač uloga koje su s njim povezane. Sistem društvenih sankcija, tj. sistem nagradu za konformno, i sistem kazni ža devijantno ponašanje garantuje da nećemo umaći ovom karakteru uloga koji obavezuje. Pomoću ovih par kategorija ( koje su ovde prilično neadekvatno objašnjene ) možemo formulisati stav koji, prećutno ili izričito, stoji u osnovi celokupnog toorijsko - istraživačkog rada u savremenoj sociologiji: čovek se ponaša u skladu sa svojim ulogama. Na taj način, čovek u sociološkoj analizi figuriše, suštinski, samo u meri u kojoj postupa u skladu sa svim očekivanjima koja su povezana s njegovim društvenim položajima. Ova apstrakcija, ova naučna jedinica sociologije, može se nazvati homo sociologicus. U srditom i kritizerskom stanju moglo bi se reći da je sociologija nauka o konformizmu, a time ujedno i njegov instrument. Međutim, ako se to izrazi smanje srdžbe a više preciznosti, onda ispada da sociološke teorije izjednačavaju igranje društvenih uloga s celinom društvenog ponašanja. Da bi se raspravile naučne implikacije ovog stava trebalo bi napisati ništa manje nego enciklopediju društvenih nauka. Trebalo bi da sc zapitamo u kakvom odnosu stoje navedene kategorije* "uloge" i "položaja"' sa osnovnim sociološkim kategorijama "norme" i "moći". Trebalo bi da istražimo interakciju između određene ličnosti ( u smislu novije psihološke teorije ) i društvene uloge. Najzad, trebalo bi da razmotrimo krupna pitanja same teorije uloga. Na primer, postoje li tipični "skupovi uloga" ( Merton ) koji zapadaju pojedince u datim društvima? Kakav je strukturalni značaj distinkcije između stečenih i pripisanih položaja? Kako se mogu izmiriti inkompatibilne uloge ili inkompatibilna očekivanja koja su povezana s ulogom? Pod kojim se uslovima i na koje se načine menjaju društvene uloge? S takvim pitanjima teorija uloga brzo uranja u opštu sociologiju, u oblast čije je svako pitanje povezano s pojmom, empirijskom identifikacijom i analizom društvenih uloga i s čovekom kao homo sociologicusom. II

Čak je i sociolozima jasna činjenica da kategorija uloge, a posebno postulat o konformističkom ponašanju koje je povezano s ulogama, imaju značenje koje prova-zilazi granice njihove sociološke primene ( mada. verovatno, nije slučajno što evropski sociolozi na tome više insistiraju od američkih ). Za ironično osvetljavanje sadržaja toga vansociofoškog značenja teško je naći bolji način od poređenja uvodnih rečenica dvaju veoma različitih ogleda o ovom predmetu. Helmuth Plessner, u čijim je radovima teško razlučiti sociologiju od filozofije, piše ovako: "Pri definisanju sociologije kao nauke isprva izgleda savršeno uverljivo da se

159

zahteva da se ona bavi isključivo onim društvenim pojavama koje su strogo iskustvenog karaktera i da se, kao empirijska disciplina, jednom zauvek odvoji od filozofske spekulacije" (59:150). Nasuprot tome, Hans Paul Bahrdt, kritički predstavnik empirijske sociologije koju Plessner opisuje, počinje na sledeći način: "Na prvi pogled izgleda gotovo kao prirodna stvar da sociologija mora da ima 'predstavu o čoveku'; čak se čini razboritije da bi sociologija- trebalo da ima posebnu, 'sociološku predstavu o čoveku', određenu naročitom prirodom njenog predmeta i njenom svetovnom ulogom" (46.1). Sudeći prema njihovom izboru reči ( "isprva", "na prvi. pogled" ) jasno je da i Plessncr i Bahrdt smeraju da odbace one argumente koje opisuju kao "savršeno uverljivo" i "prirodna stvar" Međutim, sukob između dva navedena stanovišta sasvim je dovoljan da pokaže koliko daleko smisao homo sociologicusa transcendira granice ove discipline. Jasno je da se može pokazati kako je pogrešna pretpostavka da se svi ljudi uvek ponašaju, u skladu sa svojim ulogama. Gotovo svaki čovek, ovda ili onda, izigrava očekivanja koja su udružena s njegovim položajima. Na osnovu toga moglo bi se zaključiti da su sve sociološke teorije, ukoliko se temelje na ovoj pretpostavci, rđave teorije; i zaista, ovo mesto povremeno ističu laici, pa čak i naučnici koji ne razumeju logiku naučnog otkrića. Nesporazumi ove vrste, ustvari, ne uzrokuju velike teškoće. Otegnuti spor u ekonomskoj teoriji o tome da li je homo oeconomicus, koji stalno odmerava dobitke i gubitke, realna slika čovekovog ekonomskog ponašanja je rešen: doslovni realizam je potpuno nepotreban sve dotle dok teorije; zasnovane na ovom modelu, daju moćna objašnjenja i korisna predviđanja.. Ekstremni zastupnici savremene deduktivno-logičke škole u nauci — posebno njen utemeljivač, Karl Popper - katkad idu tako daleko da iznose, stav: što su manje realne pretpostavke, tim je bolja teorija. Smisao ovog iskaza očigledno zavisi od toga šta podrazumevamo pod "dobrom", a shodno tome, i pod "boljom" teorijom. Kako je ovo pitanje važno u kontekstu naše rasprave, razmotrimo ga u svetlu jednog primera. Na nemačkim univerzitetima je rašireno zapažanje da su studenti koji potiču iz radničke klase najskoloniji da pristupe mačevalačkim udruženjima. Takođe je zapaženo da ljudi koji su uzlazno pokretljivi više naginju da glasaju za konzervativne političke stranke od onih koji se nisu uzdigli iznad društvenog položaja svojih roditelja. Kako možemo da objasnimo takva zapažanja? U oba slučaja srećemo se s jednom verzijom sukoba uloga, naime sa sukobom između onoga što se očekuje od ljudi kao dece svojih roditelja i onoga što se od njih očekuje na njihovim novim položajima koje su stekli uzlaznom pokretljivošću. Roditelji mladog čoveka mogu da glasaju za radikalnu partiju, ali on, pripadajući svom novom društvenom sloju, glasa za konzervativce. Pretpostavka da se čovek ponaša kao homo sociologicus omogućuje sada opšti eksplanatorni stav: u situaciji sukoba uloga čovek će uvek izabrati onu ulogu s kojom su povezane oštrije sankcije. Što se tiče naša dva slučaja, izgleda da je jasno da su za studenta poreklom iz radničke klase, pa čak i za osobu čija je karijera u usponu, roditeljske sankcije relativno blage u poređenju sa sankcijama njihovih novih parnjaka To je razlog s kojeg ljudi, u ovim slučajevima, 160

idu protiv svojih roditelja. Iz toga, kao predviđanje, sledi da će radničko dete koje se uspinje društvenom lestvicom blagovremeno i često poricati i izneveravati svoje poreklo. Ovo je primer "dobre" sociološke teorije. Ona nam omogućuje da iz opšteg iskaza izvedemo nedvosmislena, precizna i neograničena predviđanja i ona ima značajnu eksplantornu snagu u pogledu, recimo, ponašanja ljudi na izborima koji su se društveno podigli iz radničke klase. Sve je to tačno čak i ako je teorijski pretpostavljena konformnost s ulogom očigledno "nerealna", u tom smislu što sc mnogi ljudi ne ponašaju na ovde postuliran način. Ukoliko bismo sada pokušali da učinimo "realnom" našu pretpostavku, čitava bi se teorija raspršila u paramparčad. Sledeći stav bio bi očito "realniji“; "U situaciji sukoba uloga mnogi ljudi (možda (60%) su skloni da daju prednost ulozi s kojom su udružene oštrije sankcije; drugi (recimo 25%) se ponašaju u skladu s moralnim načelima bez obzira na društvene sankcije; a neki (recimo 5%) reaguju na sukob uloga potpunom rezignacijom ili pasivnošću. Takav stav je sasvim dobarT ali je neupotrebljiv za objašnjavanje bilo čega drugog. U meri u kojoj pretpostavke naučnih teorija postaju "realistične", one bivaju i diferencirane, ograničene, dvosmislene i ne vode jasnim objašnjenjima ili predviđanjima.. U ovom se smislu, onda, može formulisati stav da je teorija tim bolja što su njene noseće pretpostavke manje realistične, a više stilizovane, određene i nedvosmislene. Nakon ovog metodološkog ekskursa možemo se okrenuti pitanju metasociološkog značenja homo sociologicusu, ili predstavi o čoveku koju daje sociologija. Ako se sociologiji postavi zadatak da formuliše precizne teorije u gore naznačenom smislu - što ni u kom slučaju ne rade svi sociolozi – i ako se konstrukcija homo sociologicusa shvati u ovom kontekstu, onda ova tvorevina nipošto ne implicira predstavu o čoveku. Tada bi F. H. Tenbruck mogao, u suštini, da bude sasvim u pravu (mada je njegova formulacija pomalo nesrećna ) kad opisuje društvenu ulogu kao "konstrukciju pomoću koje, unutar označenih granica, možemo da proračunamo ponašanje čoveka kao društvenog stvorenja bez postavljanja bilo kakvog zahteva da se njegovo ponašali je opiše onako kako se zbiva u stvarnosti"(62:29). Kao stilizovana i empirijski gotovo arbitrarna konstrukcija, homo sociologicus se, zaista, izričito odriče sociološke slike čoveka, on, radije proklamuje nameru da se pronalaze moćne eksplanatorne teorije društvenog dejanja nego da se tačno i realno opisuje priroda čoveka. Razlog s kojega sociologija, u ovom smislu nema, predstave o čoveku nije u. tome ( kao što izgleda da Plessner više puta sugeriše ) što se ona "odriče" izvesnih pitanja i vrsta stavova, već u tome što naučne teorije daju iskaze koji su, prema obuhvatu i svrsi, sasvim drukčiji od iskaza o prirodi čoveka. Da stvar postavimo na paradoksalan način, rizikujući da budemo pogrešno shvaćeni: čak i ako sociologija postavlja pitanja o čoveku ona, u suštini, nije zainteresovana za njega već za načine na koje se čovekovo delanje svodi na racionalno. Definicija sociologije kao nauke o čoveku nije samo neprikladna, već je i netačna. Sociologija je, u osnovi, indiferentna prema čoveku kao takvom, pošto s homo sociologicusom može mnogo dalje dopreti nego s iskazima koji smeraju na tačan opis ljudske prirode.

161

Luis Kozer Sukob unutar grupe i struktura grupe
Šesta propozicija: Bliži odnos, intenzivniji sukob Neprijateljstvo mora dublje i nasilnije da uznemirava svest što je veća sličnost među suprotstavljenim stranama nasuprot osnove na kojoj nastaju neprijateljstva... Ljudi sa puno toga zajedničkog često jedni drugima mogu da nanesu zlo ili "veće" zlo nego što mogu potpuni stranci,.. Sa strancem, sa kojim nemamo ni zajedničkih osobina niti interesa, suočavamo se objektivno; svoju ličnost držimo podalje... Međutim, što više zajedničkog imamo sa nekim kao celovite osobe, to će naša celokupnost više biti uključena u svaki mogući odnos sa njom... Prema tome, ako dođe do svađe među osobama u takvom intimnom odnosu, ona će često biti strastveno prožimajuća... Drugi važan tip na ovom mestu.„ jeste slučaj neprijateljstva čija je intenzifikacija zasnovana na osećanju međusobnog pripadanja, jedinstva,.. [to pokazuje] poseban fenomen društvene mržnje. Mržnja je usmerena na pripadnika grupe, ne zbog ličnih motiva, nego zato što on predstavlja pretnju očuvanju grupe... Dve sukobljene strane ne mrze se samo zbog konkretnih razloga koji su doveli do sukoba, nego i zbog socioloških razloga mržnje prema samom neprijatelju grupe... Tipičan primer je način na koji otpadnik mrzi i na koji ga drugi mrze. Sećanje na prethodno slaganje ima toliko jako dejstvo da je nova suprotnost beskrajno oštrija i žešća, nego što bi bila da u prošlosti uopšte nije bilo odnosa... "poštovanje neprijatelja" nije prisutno kada je neprijateljstvo nastalo na temeljima prethodne solidarnosti. A tamo gde brojne

162

sličnosti i dalje stvaraju zbrku i zamagljuju moguće granice potrebno je naglašavati tačke razlike, ne zbog problema u pitanju, nego samo izbog te opasnosti od konfuzije.134 Zimelova tvrdnja da bliske veze i duboko učešće čine sukob mnogo intenzivnijim, ako do njega uopšte dođe, proizlazi iz zaključaka prethodnih razmatranja. Ukazano je na to da prisutnost ambivalentnosti u bliskim odnosima potiče iz potiskivanja neprijateljskih osećanja ( čiji su uzroci pronađeni u postojanju čestih prilika za sukob u takvim odnosima ), pri čemu učesnici izbegavaju njihovo ispoljavanje zbog straha od rušilačkih posledica sukoba,. Ako „objekat ljubavi" istovremeno predstavlja i „objekat mržnje“ sasvim je očigledno da će sukob pokrenuti celokupnost lične osećajnosti, te da će odnos biti prekinut usled dejstva intenzivnog sukoba; prema tome, postoji tendencija ka potiskivanju. Podsetićemo na to da je prethodno razmatranje pojačavajućeg dejstva nerealističnih elemenata u situacijama realističnog sukoba vodilo ka hipotezi da će intenzitet sukoba biti veći u takvim mešavinama. Prema tome, može se očekivati veći intenzitet sukoba u odnosima u kojima su učesnici primorani da potiskuju neprijateljska osećanja; sledstveno tome, akumulacija neprijateljskih osećanja uslovljava veći intenzitet sukoba kada jednom izbije na površinu, U grupama koje zahtevaju učešće samo perifernih delova ličnosti svojih članova ili, upotrebljavajući Parsonsovu terminologiju,135 u grupama sa funkcionalno specifičnim i afektivno neutralnim odnosima, sukobi su običaja manje oštri i manje nasilni, nego u grupama sa difuznim i afektivnim vezama, i sa učešćem celokupne ličnosti pripadnika. U konkretnim slučajevima to znači da su sukobi u takvim grupama, poput rotari klubova ( Rotary Clubs ) ili privrednih komora, obično manje nasilni nego u grupama kao sto su religiozne sekte ih radikalne partije komunističkog tipa. Organizacije poslednjeg tipa usmerene su na obuhvatanje celokupne ličnosti, čime se stvara veća povezanost pripadnika nego u grupama u kojima preovladavaju segmentni tipovi odnosa. Ako su uključene celokupne ličnosti, onda je veća verovatnoća da će u situacijama realističnog sukoba postojati i nerealistični elementi. Prema tome, takve grupe teže da potisnu sukob, ali, ako on, uprkos tome, izbije, biće intenzivan i strastven. Kao što ćemo kasnije videti, ova činjenica objašnjava učestalost podela i razdora u takvim grupama. Pojedinci koji su duboko uključeni u život ovakvih grupa zainteresovani su za što duže njihovo trajanje. Ukoliko se desi da ih napusti neko sa kime su delili brigu i odgovornost za život grupe, prema takvoj „nelojalnosti“ reagovaće na nasilniji način nego što bi to učinili manje uključeni pripadnici. To nas dovodi do Zimelove druge poente: otpadništvo se u bliskim grupama doživljava kao pretnja jedinstvu. Kasnije ćemo razmotriti kako su, u situaciji ugroženosti od drugih grupa, grupe primorane da se „dovedu u red" Ovde primećujemo da se slična reakcija javlja u slučaju odbrane bliske grupe od

134 135

SimmeL, Conflict, op. cit. pp. 43,44, 47,48. Talcott Parsons and Edward A. Shills (eds.), Toward a General theory of Action, op. cit

163

unutrašnje opasnosti. Zaista, kao što Zimel primećuje, reagovanje je snažnije u ovim uslovima zbog toga što unutrašnji „neprijatelji“, kao što su otpadnici ili jeretici, ne dovode u pitanje samo vrednosti i interese grupe nego ugrožavaju i njeno jedinstvo. Otpadništvo predstavlja i simbolizuje napuštanje grupnih standarda, koji se smatraju suštinskim za blagostanje grupe, ako ne i za njeno stvarno postojanje.136 Prethodno smo ukazali na to da sukob sa spoljašnjom grupom određuje granice unutrašnje grupe. Suprotno tome, otpadništvo preti slomom granica uspostavljene grupe. Prema tome, grupa mora da se bori protiv otpadnika svim svojim snagama, jer oh preti bar simbolično, ako ne i stvarno, samom postojanju grupe kao najvažnijem pitanju. Na primer, u religioznom području, apostazija137 zadaje udarac samom životu crkve; stoga je snažna osuda apostatâ sadržana u recima prvih osnivača crkve, kao i u rabinskim objavama još od vremena Makabejaca, a i kasnije.138 Prenoseći svoju vernost na spoljašnju grupu, otpadnik povećava njenu snagu ne samo zbog toga što će, kako ukazuje Zimel,139 on biti čvršće odan novoj grupi nego drugi koji joj od poretka pripadaju s obzirom na to da nema mogućnosti za povratak već i zbog toga što snažno podržava ispravnost njenog cilja. Samo zbog toga njegovi bivši prijatelji ga doživljavaju kao veću pretnju od bilo kojeg drugog pripadnika spoljašnje grupe. Štaviše, ne samo da otpadnik dokazuje odanost novoj grupi time što učestvuje u njenoj odbrani i bori se za njene vrednosti, nego njegov najvažniji cilj postaje, kako je istakao Maks Šeler ( Max Scheler ), „učestvovanje u nizu činova osvete nad svojom duhovnom prošlošću".140 Prema tome, napad na vrednosti bivše grupe ne završava se odlaskom otpadnika, nego se produžava još dugo posle prekida. Za grupu koju je napustio on predstavlja simbol opasnosti, u kojoj se grupa stvarno nalazi kada je suočena sa potencijalnim neprijateljskim napadom.: Jeretik predstavlja nešto drugačiji problem za grupe nego apostat. U nekim slučajevima reakcija grupe prema jeretiku još je više neprijateljska nego prema apostatu. Dok otpadnik napušta grupu kako bi prešao u neprijateljski tabor, jeretik označava podmukliju pretnju: podržavajući središnje vrednosti i ciljeve grupe on preti da je podeli u frakcije, različite prema sredstvima za ostvarenje istog cilja. Za razliku od apostata jeretik tvrdi da u stvari podržava vrednosti i ciljeve grupe, ali da samo predlaže drugačije puteve za ostvarenje istog cilja ili različita tumačenja prihvaćenog uverenja. Jeres potiče od grčkog glagola i znači „izabrati“ ili „sam odlučiti“. Jeretik
136

Vid. Paul Miliukov, „Apostasy" Encyclopaedia ofThe Social Sciences, II, pp. 128-31..

137 138

Apostazija - odricanje od vere ili uverenja, napuštanje načela, otpadništvo Kada je grupa čvrsto uspostavljena, a njeno kontinuirano postojanje više se ne dovodi u pitanje, ona moze da 'dozvoli blaži stav prema"otpađništvu. Moderna katolička crkva „odricanje od vere više ne doživljava kao smrtonosan udarac opstanku grupew, ( Paul Milinkov, wApostasy" op. cit., p. 130 ). Sve dok se grupa bori za prihvatanje mora da pokrene sve raspoložive sile da bi se odbranila od unutrašnje opasnosti. To znači da je oštrina reakcije na „unutrašnjeg neprijatelja" srazmerna oštrini sukoba sa spoljašnjim neprijateljem. U istom poglavlju razmotrićemo ovaj problem u vezi sa uticajem sukoba sa spoljašnjim neprijateljem na grupu. 139 Kurt H, Wolff ( ed. and trans.), The Sociology of Georg Simmels op„ cit, pp. 383-84.
140

Scheler, op. cit., p 89..

164

predlaže alternative tamo gde bi grupa želela da ih nema.141 Kako je kazao Robert Mihels ( Michels ): „Mržnja partije nije prvenstveno usmerena na one koji se protive njenom stanovištu o poretku sveta, nego ka strašnim suparnicima u političkom polju, ka onima koji se nadmeću za isti cilj". 142 Prema tome, jeretik podstiče više neprijateljstva jer podržava iste ciljeve kao i drugi pripadnici grupe. Manja je opasnost za grupu kada je neko napusti i pređe neprijatelju, nego kada, kao u slučaju jeretika, stvori sopstvenu rivalsku grupu ( otuda proizlazi nastojanje da se bivši pripadnici, koji su otišIi zbog razdora, označe kao „zastupnici neprijatelja" ). Jeretik se i dalje bori za odanost pripadnika svoje bivše grupe, čak i nakon što ju je napustio. Otpađhik se bori protiv njih, a jeretik ih preobraća. Štaviše, tvrdeći da prihvata iste vrednosti, jeretik stvara konfuziju, a zbog toga se njegovi postupci doživljavaju kap nastojanje da se slome granice grupe. To je jedan od razloga zbog kojeg je Trocki predstavljao ozbiljniju pretnju za Staljina nego general Vlasov, i zbog čega Lenjinove najsnažnije osude nisu bile upućene bilo kojem kapitalisti nego posebno Karlu Kauckom ( Kautsky ). Međutim, slabljenje grupe ne predstavlja nužnu posledicu ovakvih borbi. Naprotiv, percepcija unutrašnje „opasnosti" kod preostalih pripadnika vodi ka njihovom „dovođenju u red" većoj svesnosti o datom problemu, te povećanju učestvovanja; ukratko, znak opasnosti dovodi do pokretanja svih raspoloživih odbrana grupe.143 Samo zbog toga što koncentriše snage grupe u cilju samoodbrane borba bliže povezuje pripadnike, te podstiče grupnu integraciju. Veliki deo svoje doktrinarne i organizacione moći Katolička crkva je ostvarila zahvaljujući borbama protiv gnostičkih i maniheističkih jeresi, kao i kasnijim sukobima sa protestantskim reformistima. Parafrazirajući Zimelovu propoziciju, možemo reći daje sukob strastveniji i radikalniji kada iskrsava u bliskim odnosima. Istovremeno postojanje jedinstva i suprotnosti u tim odnosima uslovljava posebnu oštrinu sukoba. Neprijateljstvo će izazivati dublje i nasilnije reakcije što je veća uključenost suprotstavljenih strana između kojih ono nastaje. U sukobu u bliskim grupama, jedna strana će intenzivnije mrzeti drugu što više oseća da je ta druga strana pretnja jedinstvu i identitetu grupe.144

141

Up. sa Boaseovom ( Bossuet ) tvrdnjom, „L' heretique est celui qui a des idees personalles.

142 143

Robert Michels, Political Parties ( Glencoe, Ill The Free Press, 1949 ), p. 375, ( podvukao L. K. ) Percepcija opasnosti u ovom slučaju analogna jc delovanju „suicidalnog proročanstva" „koje toliko menja smer ljudskog ponašanja od onog koje bi ono "imalo da nije došlo do proročanstva te zbog toga nije moglo da se održi" ( Merton, Social 7heory and Social Structure) op cit, p. 386 ) Strah da bi jedinstvo grupe moglo da bude ugroženo stvara veće jedinstvo. 144 Nedavna istraživanja malih grupa pružaju dokaze za potvrdu ove teze. Tako Leon Festindžer, sumirajući rezultate serije proučavanja Centra za istraživanje dinamike grupa ( Research Centerfor Group Dynamics ) i navodi: „Konsistentan devijant stalno je odbačen u skoro svim grupama. Varijable kohezivnosti grupe i značaj određenog problema utiču na stepen odbacivanja devijanta. Veoma kohezivna grupa više je odbacivala devijanta nego grupe gde problem nije bio od velikog značaja za njihovo funkcionisanje. Ova dva faktora uzajamno su delovala u tom smislu da u grupama sa slabom kohezijom, gde problem nije bio značajan, uopšte nije došlo do odbacivanja devijanta" (»Informal Communications in Srna!! Groups" u; Groups, Leadership and Mert, ed.. Harold Guetzkow [Pittsburgh. Carnegie Press, Carnegie Institute of.Techology, 1951], p. 41),

165

Veće učestvovanje u grupi kao i veće učešće ličnosti pripadnika, dovodi do vise prilika za konfliktno ponašanje, a otuda i do nasilnijih reakcija prema nelojalnosti. U tom smislu intenzitet sukoba i grupna lojalnost čine dva aspekta istog odnosa. U poslednjoj propoziciji smo naveli da će se neprijateljska osećanja obično pojavljivati u bliskim odnosima, te da će sukobi biti intenzivni. To ne znači nužno da će sukobi biti češći u bliskim odnosima nego u manje bliskim. Već smo prikazali situacije u kojima akumulirana neprijateljstva za posledicu nemaju konfliktno postupanje. Propozicija koja sledi dublje će razmatrati ovaj problem.

Sedma propozicija; Uticaj i funkcija sukoba u strukturama grupa Protivrečnost i sukob nesamo da prethode jedinstvu nego deluju i u svakom trenutku njegovog postojanja. Verovatno ne postoji nijedna društvena jedinica u kojoj spajajuće i razdvajajuće težnje nisu nerazdvojivo isprepletene... Sukob nastaje kako bi rešio razdvajajuće podvojenosti; on je put ka uspostavljanju nekakvog jedinstva... Na neki način to podseća na činjenicu da upravo najsnažniji simptomi bolesti predstavljaju borbu organizma da se oslobodi poremećaja i oštećenja usled bolesti... Sam sukob pomiruje napetosti među suprotnostima.145

U prethodne dve propozicije ispitali smo neke od odnosa neprijateljskih osećanja, sukoba, te strukture odnosa u kojima, nastaju. Kazali smo da će se, što je bliži odnos i što osobe više učestvuju u njemu, javljati više prilika za sukob. Češća interakcija znači i više prilika za neprijateljsku interakciju. Ipak, česte prilike za sukob ne moraju nužno da rezultiraju čestim sukobima. Upravo bliskost odnosa i snažna afektivna povezanost među učesnicima mogu da podstičti izbegavanje sukoba. Takvo sprečavanje može da vodi ka jos većoj intenzivnosti sukoba kada do njega, ipak, jednom dođe. Bliskost i, sa njome povezan, relativno visok stepen ličnog učešća obično vode ka većem intenzitetu sukoba. Razmatrajući položaj Jevreja nakon njihove emancipacije, Kurt Levin smatra

145

Simmel, Conflict, op. cit., pp. 13-15.

166

da, sa čime bi se i Zimel složio, postepena integracija jevrejske grupe u širu zajednicu povećava intenzitet sukoba, što predstavlja posledicu porasta interakcije.146 Sada se može šire razmotriti odnos strukture grupe i sukoba. U navedenoj proporciji, kao i u najvećem delu svog eseja, Zimel tvrdi da sukob predstavlja sastavni deo svih društvenih odnosa, te da on ispunjava pozitivne funkcije sve dok vodi ka stalnom uspostavljanju jedinstva i ravnoteže u grupi. No, da li sukob uvek uspostavlja jedinstvo ili se to dešava samo pod određenim okolnostima? Podstaknuti smo da postavimo pitanje: ako sukob povezuje, šta razdavaja? Tu se javlja i drugo povezano pitanje: možemo li da pretpostavimo da će sukobi oko različitih tipova problema imati isti uticaj na dati odnos, te da li svaki tip strukture ima jednake koristi od sukoba? Čini se da Zimel ne uvida razliku između sukoba koji se tiču same osnove odnosa i onih koji se tiču sporednih pitanja. Sukobi koji nastaju u istom konsenzualnom okviru imaće veoma različit uticaj na odnos od onih koji dovode u pitanje bazični konsenzus. Prema tome, u bračnom odnosu, sukob oko pitanja da li treba imati decu ili ne zaključuje bazični konsenzualni dogovor oko same svrhe odnosa. Može se očekivati da će ovaj tip sukoba najverovatnije dublje uticati na odnos nego što bi to činili sukobi vezani za planove gde provesti odmor ili kako rasporediti porodični budžet. Razlika između sukoba oko bazičnih načela i sukoba koji pretpostavljaju povinovanje istom bazičnom načeiu već odavno je prisutna u političkoj teoriji, iako je istovremeno potpuno izostavljena u proučavanjima drugih područja ljudske interakcije. Tako Ortega i Gaset, španski filozof, razmatrajući Ciceronovo delo Republika, navodi; Daleko od toga da je veličao mir ili da je javni život uzimao kao stvar uglađenosti, Ciceron je smatrao da su upravo, dissensiones civiles147 uslovi na kojima je zasnovano i iz kojih proizlazi blagostanje države... Unutrašnji razdor, koji je Ciceron prihvatio od Aristotela, javlja se onda kada se pripadnici društva ne slažu oko političkih pitanja - stoje pomalo banalna tvrdnja. Ipak, zar nismo skoro videli da razdori mogu podsticati dalje unapređivanje i usavršavanje države? Sa druge strane, očigledno je da se društvo za svoje postojanje oslanja na opštu suglasnost oka izvesnih načelnih pitanja. Takvo jedndglasje Ciceron je zvao concordia148 i odredio ga kao „najbolju vezu trajnog jedinstva u svakoj zajednici". Kako se jedan čovek slaže sa drugim? Sasvim jednostavno, ako zamislimo da skup mišljenja, iz kojeg život zajednice crpi održanje, čine različiti slojevi. Razilaženja na površinskim slojevima dovode do blagotvornih sukoba zbog toga što se borbe pomeraju ka čvršćim osnovama dubljeg slaganja. Dovodeći u
146

Kurt Lewin, Resolving Social Conflicts, op. cit., p, 167. Lat. dissensions civiles - građanski razdori, neslaganja (prim. prev.). Lat. concordia - slaganje, harmonija ( prim- prev. ).

147
148

167

pitanje izvesna, ali ne sva pitanja, manja, razilaženja služe za potvrđivanje i učvršćivanje osnovnog jedinstva kolektivnog života. Međutim, ako neslaganje utiče na osnovni sloj opštih uverenjat na kojem, na kraju, leži solidarnost socijalnog tela, onda država postaje podeljena kuća, društvo se rascepljuje, deleći se na dva dela - na dve grupe sa suštinski različitim uverenjima.149

Slično stanovište je prisutno i u modernoj političkoj misli; Džon Stjuart Mil ( John Stuart Mill ) tvrdi da je moguće prebroditi burna vremena bez slabljenja političke strukture samo u slučaju da, „ma koliko da su važni interesi zbog kojih se ljudi razilaze, sukob nije napao suštinska načela sistema društvenog jedinstva".150 Razlika između sukoba oko osnove konsenzusa i sukoba koji se odvijaju unutar bazičnog konsenzusa delimično je sadržana u temeljima političke nauke još od Aristotela do moderne političke teorije. Kako je već rečeno, iako druge društvene nauke nisu potpuno uviđale ovu razliku, nekoliko sociologa je to uvidelo. Džordž (George) Simpson, u jednom od retkih savremenih razmatranja pozitivnih i integrativnih funkcija sukoba, sledeći Roberta Makajvera ( Maclver ), pravi razliku između onoga što naziva komunalnim sukobima ( communal conflicts ) i nekomunalnim ( non - communal conflicts ): „Nekomunalni sukob nastaje tamo gde ne postoje nikakvi, zajednički ciljevi među sukobljenim stranama, ili tamo gde su strane ubeđene da se ne mogu pronaći zajednički ciljevi kako bi se postigao kompromis". „Nekomunalni sukob se doživljava kao rušilački i razdvajajući. Komunalni sukob, odnosno sukob zasnovan na opštem prihvatanju suštinskih ciljeva, nasuprot drugom tipu, jeste integrativan.“ „Kada ljudi poravnavaju razlike na osnovu jedinstva doći će do komunalnog sukoba; kada poravnavaju svoje jedinstvo na osnovu tih razlika, doći će do nekomunalnog sukoba."151 Ipak, razlika koju prave Ortega i Gasek Mil i Simpson ne bi nam bila od velike korjsti ako ne bismo mogli da ukažemo na to pod kojim uslovima će sukobi obično imati ekstremni karakter o kojem ovi mislioci govore. Sama međuzavisnost grupa i pojedinaca u modernom društvu u nekoj meri ograničava tendencije ka bazičnim rascepima. Ono što je Dirkem tvrdio za pojedinca u društvu organske sohdarnosti podjednako je primenjivo i na ljude: kao što pojedinac „zavisi od društva jer zavisi od njegovih sastavnih delova“152,usled međuzavisnosti, pridonose održanju društvenog sistema unutar kojeg deluju. Uopšteno govoreći, podela rada dovodi do međuzavisnosti i, usled toga, vrši pritisak protiv radikalnih pucanja sistema.

149 150

Jose Ortega y Gasset, Concord and Liberty (New York W; W Norton & Co., 1946), p. 15. John Stuart Mili, On Bentham and Coleridge, ed. F R. Leavis (New York: G. W Stewart, 1951 ), p.123. 151 George Simpson, Conflict and Community ( New York: T. S. Simpson, 1937 ), 152 Emile Durkheim, Division of Labor in Society (Glencoe, 111.. The Free Press,. 1947), p. 129.

168

Kako je istakao Vilbert Mur ( Wilbert Moore ),153 većina američkih sindikata priznaje svoju zavisnost od neprekidnog opstajanja privrede. Slično uviđanje zavisnosti, tvrdi on, nalazi se u osnovi svih konfliktnih odnosa - npr. crkve i države, porodice i škole - gde postoje odvojene i međuzavisne funkcije. Međutim, iako ograničava tendencije ka radikalnim lomovima u sistemu, međuzavisnost nikako ne može da spreči da razlike dovedu do sukoba; sasvim suprotno, što je veća međuzavisnost, to je oštrije naglašavanje problema relativne prednosti. Kako je kazao E. T. Hiler ( Hiller ); „Saradnja stvara zavisnost, a uskraćivanje saradnje svakoj strani pruža sredstva za međusobnu prinudu i suprotstavljanje".154 Prema tome, međuzavisnost istovremeno predstavlja prepreku za rušenje konsenzualnog ugovora i osnovu za konfliktno ponašanje koje obično neće imati rušilačke posledice. Međuzavisnost sprečava pojavu bazičnih rascepa. Iz toga ne sledi da bliskostdeluje na sličan način, jer funkcionalna međuzavisnost nije povezana sa blizinom odnosa. Čini se da se radi upravo o suprotnom slučaju. Kako je primećeno, ako su odnosi bliski postoji tendencija da izbijanje sukoba bude izrazito intenzivno. Sada možemo dodati da će se takvi intenzivni sukobi obično odnositi na bazični konsenzualni sporazum. Zaista, čini se da je upravo to slučaj u bliskoj grupi. Dakle, ne možemo li, onda, očekivati manju verovatnoću da u labavo organizovanim grupama, u kojima su pripadnici uključeni segmentno a ne celokupnom ličnošću, dođe do intenzivnih sukoba koji bi uzrokovali raspadanje same grupe? S obzirom na segmentno učestvovanje? sama raznovrsnost čestih sukoba obično predstavlja prepreku za slom konsenzusa. Na primer, Edvard Olsvort ( Edward Aisworth ) Ros smatra da:. Svaka vrsta društvenog sukoba meša se sa svakom drugom vrstom u društvu.... spas je moguć jedino kada se granice rascepa podudare...Ove različite suprotnosti u društvu nalik su različitim naletima neprekidnih talasa na suprotnim stranama jezera, koje se međusobno poništavaju ako se vrh jednog sudari sa dnom drugog, a pojačavaju ako se vrh sudari sa vrhom a dno sa dnom... Društvo, dakle, koje je vođeno brojnim suprotnostima u

153

Wilbert E, Moore, Industrial Relations and the Social Order ( New York: The Macmillan Co., 1951 ), pp. 338-39. 154 E. T. Hiller, The Strike (Chicago: University of Chicago Press, 1928), p. 125. To je vrlo dobro sažeo Džon Stjuart Mil: „Interes i radnika i poslodavca je unapređivanje posla, kao i povećanje zarade i rada, Međutjm, tvrditi da oni imaju isti interes u raspbdeli je isto kao kada bi se reklo da je za interes neke osobe potpuno svejedno da li gomila novca pripada njoj ili ide nekome drugom" ( navedeno prema: Reinhold Niebuhr, Moral Man and Immoral Societyt op. cit, p.153 )

169

brojnim smerovima može, zapravo, da bude manje ugroženo od nasilnog uništavanja ili raspadanja, od onoga u kojem postoji samo jedan srnersukoba. Zbog toga što svaki novi rascep doprinosi sužavanju mogućnosti,moglo bi se reći da je društvo zakrpljeno unutrašnjim sukobima.155 Ova ideja zaslužuje dalje razmatranje, jer se činijia uključuje shvatanje koje proširuje Zimelovu tvrdnju da sukob ima pozitivne funkcije. Stabilnost unutar labavo strukturiranog društva, često neodgovarajuće poistovećena sa nepostojanjem sukoba, delimično se može razumeti kao posledica stalnog izbijanja unakrsnih različitih sukoba koji premrežavaju takvo društvo. Stabilnost birokratskih struktura, na primer, delimično se može objasniti činjenicom da brojnost sukoba ( između različitih biroa i uprava, kao i između različitih činovnika oko brojnih različitih pitanja ) sprečava ujedinjenje jedne strane ( na primer, pripadnika nižeg sloja protiv višeg u hijerarhiji ). Ako, sa druge strane postoji samo jedan sukob u grupi, koji deli pripadnike na dva neprijateljska tabora - a čini se da je to slučaj u bliskim grupama - takva podela obično dovodi u pitanje bazični konsenzualni ugovor, čime se ugrožava dalje postojanje grupe.156 Moguće je da jedan od razloga relativnog nepostojanja „klasne borbe" u ovoj zemlji leži u činjenici što američki radnik, ne odričući se vernosti klasno – konfliktnim grupacijama koje ga koje ga predstavljaju u različitim sukobima sa različitim etničkim, slojnim i političkim grupama. S obzirom na to da se ciljevi sukoba ovih različitih grupa ne preklapaju, podela na klasnoj osnovi ne iscrpljuje sve snage i vernost radnika samo u jednom području sukoba. Relativna stabilnost američke klasne strukture ( u poređenju sa evropskom ) i neuspeh marksističkih - ili sindikalnosorelijanskih - pokušaja da američkog radnika odvoje od neklasnih tipova pripadanja čini se da potvrđuju ovo zapažanje. Slično tome, čini se da mnoga jprofesionalna društva svoju strukturnu stabilnost delimično duguju činjenici da se, uprkos tome što su u njima sadržani brojni i veoma različiti pogledi, ti pogledi „poništavaju“ zbog toga što se ne koncentrišu oko središnjeg problema. Ukoliko bi došlo do podele američkih genetičara na pristalice Mendela i Vajsmana ( Weismann ), sa jedne strane, i pristalica Lisenka, sa druge, to bi imalo loše posledice za stabilnost njihove profesionalne organizacije! Jedan od tradicionalnih protestantskih argumenata protiv katolika u ovoj zemlji, kao i uobičajen argumenat protiv komunista, sadržan je, zapravo u tome, da ove organizacije zahtevaju

155

Edward Alsworth Ros, The Principles of Sociology ( New York: The Century Co., 1920 ), pp. 16465 ( kurziv u originalu ). Ne radi se o spajanju dva nepovezana mislioca, s obzirom na to da'je Ros očigledno poznavao Zimelova dela, i jasno je da je to uticalo na njega. Pre se radi o kumulaciji, gde je prvobitno uviđanje razvijeno kod mislioca koji dolazi posle. 156 The Federalist No. 10 by James Madison - ovde se već može pronaći klica ove ideje. ( The Federalist, [New York: The Modern Librarv, 1937] ). Up. i Volterovu tvrdnju da jedna religija u državi znači despotizam, dve građanski rat, a mnoštvo mir i slobodu.

170

potpunu odanost pripadnika, što ih izoluje od uobičajenih unakrsnih sukoba američkog društva.157 Možemo dublje da razjasnimo Rosovu glavnu zamisao. Implicirano je da se pojedinci pridružuju raznovrsnim grupama u društvu u kojem,prema Rosu, unakrsni sukobi imaju stabilizujuće funkcije. Međutim, sama brojnost udruženja ne može: da uzrokuje1 posledicu koju Ros ističe. Ako bi pripadnici društva imali zajedničke interese koji se uzajamno osnažuju, onda bi se raznovrsna udruženja, umesto da se preklapaju, na kraju povezala oko bazičnih pitanja. Samo kada postoje brojni antagonistički, ali različiti interesi, veirovatnoća povezivanja u grupu udruženja je poništena, a time je održana segmentacija učešća pripadnika. To postavlja problem koji je skoro potpuno bio zanemaren u savremenoj sociološkoj teoriji. Različita grupna udruženja i sukobljene uloge razmatrale su se prvenstveno, ako ne i isključivo, kao izvor psihičkih sukoba unutar pojedinaca, koji su navodno rastrzani nepomirljivim odanostima i naklonostima. Veoma detaljno su razmatrani unutrašnji sukobi pojedinca, poput onih koji proizlaze iz istovremenog pripadanja crkvi i poslovnoj zajednici, ih primarnim grupama i birokratskim organizacijama. Ipak, sociološka analiza ( različita od sociopsihološke ), ne interesuje se za pojavu unutrašnjih tenzija u udruženjima pojedinaca, nego na prvom mestu mora da se zanima za značaj sukoba između grupa i uloga, kao i značaja za strukturu kao celinu. Obrazac raznovrsnih grupnih povezivanja, sa sukobljenim interesima i vrednostima, bilo bi veoma korisno proučiti u smislu funkcionalnog značaja za strukturu društva. Ako sledimo naznake Zimela i Rosa, uviđamo da raznovrsnost grupnog povezivanja pojedinaca za posledicu ima postojanje različitih unakrsnih sukoba u društvu. Nadalje, takvo segmentno učestvovanje može da za posledicu ima stvaranje neke vrste balansirajućeg mehanizma, čime se sprečava pojava dubokih rascepa oko jedne osovine. Međuzavisnost sukobljenih grupa je sa time povezana, raznovrsnost nekumulativnih sukoba predstavljaju jednu, iako naravno ne jedinu, prepreku za urušavanje bazičnog društvenog konsenzusa. Rigidni sistemi, kao što su savremena totalitarna društva, kao što je već ukazano, mogu uspeti u delimičnom preusmeravanju neprijateljskih osećanja kroz institucije sigurnosnih ventila, poput institucionalizovanog antisemitizma ili ksenofobije. Međutim, nedostatak mehanizama za prilagođavanje. promenjenim uslovima dovodi do akumulacije prilika za sukobe, a otuda i do neprijateljstava, što na kraju može neposredno ugroziti sam konsenzualni ugovor. Suprotno tome, fleksibilni sistemi, time što dozvoljavaju ispoljavanje sukoba, slabe opasnost od sloma konsenzualnog ugovora. Ako je to slučaj, ispoljavanje i postupanje u skladu sa neprijatelj157

Od savremenih sociologa izgleda daj e Robin Vilijams otkrio značaj Rosovih uvida. On smatra da je „društvo koje pokreću brojni manji razdori manje ugroženo od otvorenog masovnog sukoba, nego ono u kojem postoje samo jedan ili nekolicina rascepa ( „7he Reduction of Intergroup Tensions, op. cit., p. 59 ).. U novijem delu, Vilijams ističe da mnoštvo preldapajućih grupa i društvenih kategorija američkog društva zamagljuje oštre granice potencijalnog rascepa: „Ako ne bi postojala ova relativno fluidna, unakrsna usmerenja, Čini se verovatnim da bi se sukob pojačao, pod pretpostavkom da klasna diferencijacija nije oslabljena. Američko društvo je prosto vođeno razdorima. Izuzetnu pojavu predstavlja stepen u. kojem se brojne razlike 'poništavaju' - ne nakupljaju se učestalošću" ( Robin Williams, American Society [New York: Alfred A: Knopf, 1951], p. 531 )

171

skim osećanjima kroz sukob vodi ka opštim i posebnim kompromisima, kao i ka prilagođavanjima sastavnih delova. Čini se da institucionalizovani kanali za sprovođenje sukoba obrazuju značajan „balansirajući mehanizam" u društvu, Promenljivi odnosi snage koji se otkrivaju u sukobu različitih grupa mogu da se usaglase neprekidnim prilagođavanjem, a time bazična struktura ostaje dovoljno fleksibilna da može da podnese unutrašnje prir tiske. U skladu sa tim u ovakvim fleksibilnim sistemima opasnost od ugrožavanja bazičnog konsenzusa svedena je na minimum. Naši zaključci u vezi sa funkcijama sukoba u društvima i u manje složenim odnosima, dakle, suštinski su slični. Bliski odnosi, lako stvaraju česte prilike za sukob, pokazuju tendencije ka njihovom sprečavanju. Ako, međutim, do sukoba dođe uprkos sprečavanju, oni će težiti da prekinu odnos zbog toga što će obično biti posebno intenzivni usled učešća celokupne ličnosti, kao i zbog akumulacije potisnutih neprijateljstava. Slično tome, društva koja zahtevaju potpuno obuhvatanje ličnosti pripadnika strahuju od sukoba i teže da ga spreče, ali im zbog toga prete mšijačka izbijanja. Sa druge strane, pluralistička društva, izgrađena na brojnim grupnim udruženjima, obično su „protkana" brojnim i raznovrsnim sukobima grupa, u koje su ličnosti pripadnika uključene samo segmentno. Sada možemo reći da, u cilju održanja grupe ili društva, osećanja neprijateljstva ne moraju uvek da se preusmeravaju, kao što ne moraju da za posledicu imaju ambivalentnost. Ne zadirući u bazični odnos, neposredno ispoljavanje osećanja neprijateljstva može da predstavlja izvor integracije, pod uslovom da je učestvovanje segmentno, a ne potpuno. Ambivalentnost i preusmerenja češće će se javljati tamo gde su odnosi bliski, u kojima pripadnici strahuju da bi bilo kakav napad neposredno ugrozio samu osnovu odnosa. Nastalo nezadovoljstvo koje se ispoljava bilo gde i bilo kada, koje nije ostavljeno da se akumulira i preusmerava ka jednom glavnom rascepu, pomaže da se društvo ili grupa održi. Zimelova propozicija sada se može preformulisati na sledeći način: Sukob može da služi za otklanjanje razdvajajućih elemenata odnosa i za ponovno uspostavljanje jedinstva. Sve dok sukob razrešuje tenzije među antagonistima ima stabilizujuće funkcije i postaje integrišući deo odnosa. Međutim, svi sukobi nisu pozitivno funkcionalni za odnos, nego samo oni koji se odnose na ciljeve, vrednosti i interese koji ne protivreče bazičnim pretpostavkama na kojima je zasnovan sam odnos. Labavo strukturirane grupe i otvorena društva, time što dozvoljavaju sukob, stvaraju zaštitu protiv tipa sukoba koji bi ugrozio bazični konsenzus, a time se na najmanju meru svodi opasnost od ugrožavanja suštinskih vrednosti. Međuzavisnost, antagonističkih grupa i ukrštanja sukoba u ovakvim društvima služe da bi „pokrpila društveni sistem" tako što se međusobno poništavaju, a na taj način se sprečava dezintegracija duž jedne linije rascepa. Propozicija koja sledi i dalje će se baviti odnosom sukoba i strukture grupe uz uvođenje dodatnog činioca, naime, stabilnosti odnosa.

172

Osma propozicija: Sukob kao indeks stabilnosti odnosa Znak najiskrenije i najdublje ljubavi ni u kojem smislu ne znači potpuno nepostojanje prilika za sukob... Sasvim suprotno, ovo ponašanje često karakterišu stavovi u kojima ne postoji krajnja bezuslovna predanost... Osećaj nesigurnosti oko osnove takvog odnosa često goni nas, koji želimo da sačuvamo odnos po svaku cenu, na postupke preterane sebičnosti, ka skoro mehaničkom očuvanju odnosa principijelnim izbegavanjem svakog mogućeg sukoba. Kada smo, sa druge strane ubeđeni u neuništivost i apsolutnost sopstvenih osećanja, mir bez obzira na cenu nije neophodan. Tada znamo da nijedna kriza ne može da prodre u sam temelj odnosa.158

U ovoj propoziciji Zimel tvrdi da nepostojanje sukoba u odnosu ne može predstavljati indeks njegove suštinske stabilnosti. Primećujemo da on ne tvrdi da postojanje sukoba nužno označava bazičnu stabilnost, nego samo to da će se, ako postoje neprijateljska osećanja u odnosu, ona pre ispoljiti u sukobu ako je odnos stabilan. Prema tome, Zimel ukazuje na to da će postojeća neprijateljska osećanja biti ispoljena ako su učesnici svesni stabilnosti odnosa, jer ako se osećaju sigurnima teže ka slobodnom izražavanju osećanja. Međutim, ako je odnos takav da učesnici moraju strahovati da će se on raspasti ako dođe do sukoba, nastojaće da potisnu ih da preusmere neprijateljska osećanja. Najopštija pretpostavka Zimelove tvrdnje povezana je sa središnjim problemom sociološkog metoda. Zimel smatra da je neophodno da se zađe ispod spoljašnjeg ponašanja kako bi se obuhvatio pun opseg društvene stvarnosti. Dakle, prema Zimelu, nepostpjanje sukoba u odnosu ne može se prihvatiti kao pokazatelj njegove stabilnosti i bezbednosti, niti nepostojanja potencijalno rušilačkih pritisaka. Moramo podjednako da se bavimo latentnim i manifestnim elementima odnosa, ako želimo da analitički obuhvatimo njegovo puno značenje.159 Dakle, ako nas zanima da li je odnos stabilan, Zimel tvrdi da nije dovoljno da proučimo pojavne elemente, jer samo nepostojanje konfliktnog ponašanja ne može da služi kao indeks nepostojanja pritisaka i neprijateljskih osećanja. Uzmimo konkretan primer: bilo bi nesmotreno izvesti zaključak da je zbog nepostojanja; sukoba u rasnim odnosima ostvaren međurasni sklad. Nepostojanje sukoba između crnaca i belaca na jugu, nasuprot čestim sukobima u mnogim gradovima na severu, često je iznošeno kao pokazatelj stabilnijih crnačko-belačkih
158 159

Simmel, Conflict, op. cit, pp. 46-47 Za razlikovanje manifestnog i latentnog vid. Merton, Social 7heory and Social Structure, op.. cit., pp. 21 -81, vid. i. Clyde Kluckhohn, Navaho Witchcraft, op. cit., za kritičko razmatranje ograničenja, čisto bihevioralne analize socioloških podataka; takođe, Howard Becker, „Interpretative Sociology and. Constructive Typology" u: Twentieth Century Sociology, eds.. Gurwitch and Moore ( New York. The Philosophical Library, 1945 )..

173

odnosa na jugu. Čini se da je ovaj zaključak neosnovan. Samo nepostojanje sukoba ne ukazuje na nepostojanje osećanja neprijateljstva i antagonizma a, otuda, niti na nepostojanje elemenata pritisaka i slabe integracije. Ipak, Zimel ne ukazuje samo na razliku između društvene pojavnosti i društvene stvarnosti. On nam daje koristan putokaz za pronalaženje uslova koji leže u osnovi ponašanja. Suprotno onome što bi zdrav razum verovatno zapazio, Zimel tvrdi da u bliskim odnosima u kojima, kao što smo videli, obično postoje neprijateljska osećanja, samo nepostojanje sukoba može da bude prihvaćeno kao indeks postojanja elemenata pritisaka koji leže u osnovi odnosa. On tvrdi da ako pripadnici bliskog odnosa smatraju da je on slab, ako osećaju da njihova povezanost ne bi mogla da podnese ispoljavanje osećanja neprijateljstva, te ako strahuju od prekidanja odnosa, nastojaće da izbegnu ispoljavanje takvih osećanja. Prethodne propozicije istakle su činjenicu da će u bliskim odnosima obično dolaziti do mnogih prilika za sukob: Zatim smo zaključili da razlog relativne retkosti stvarnih sukoba, izgleda, leži u činjenici da pripadnici odnosa, s obzirom na to da zbog bliskog učešća strahuju od intenziteta sukoba, teže da spreče njegovo pojavljivanje. Sada možemo da uvedemo verovatnoću pojave sukoba u ovakvim odnosima kao indeks stabilnosti odnosa. Ako je odnos stabilan, drugim rečima, ako pripadnici smatraju da on neće biti ugrožen sukobom, najverovatnije će do njega i doći. Ukazano je na to da poseban intenzitet sukoba u bliskim odnosima proizlazi iz akumulacije neprijateljstva. Sada možemo dodati da se neprijateljstvo, ako u bliskim odnosima svaka prilika za sukob vodi ka ispoljavanju neprijateljstva, a ne ka potiskivanju, neće akumulirati, a time se u odnosu neće stvarati ni ambivalentnost ( što smo prikazali u petoj propoziciji ), niti će dolaziti do povećanja intenziteta ( o čemu smo govorili u šestoj propoziciji ). Zimelova ideja može da se prikaže na primeru aktuelnih istraživanja porodičnih odnosa. Savremene analize bračnih predviđanja najviše se oslanjaju na učestalost sukoba ( koje iznosi bračni par spoljašnjem posmatraču ), što se uzima kao kriterijum za predviđanje uspeha ili neuspeha braka.160 U studijama ovakvog tipa obično se izvodi zaključak da brak u kome dolazi do mnogih sukoba ima malo šansi da potraje, za razliku od onog u kojem nema sukoba ili ih ima jako malo. Sledeći Zimelov trag, moramo postaviti dva glavna pitanja u vezi sa ovim studijama: 1) Možemo li da pretpostavimo da se nepostojanje konfliktnog ponašanja nužno nalazi u korelaciji sa nepostojanjem neprijateljskih osećanja, i da to ukazuje na stabilnu prilagođenost bračnog para? 2) Zar iskrsavanje bračnih sukoba u određenim situacijama, s obzirom na postojanje neprijateljskih, osećanja u bliskim bračnim odnosima, ne ukazuje na snagu, a ne na slabost odnosa između partnera? Drugim rečima, zar ne možemo da očekujemo stabilniju

160

Vid., npr, Ernest W. Burgess and Leonard S. Cottrel, Jr., Predicting Success or Failure in Marriage ( New York. Prentice Hall, 1939 ), posebno Chapter IV, „Measuring Adjustments in Mairiage"

174

integraciju bračnog odnosa zbog postojanja nekih sukoba? Prisutnost sukoba pokazuje da su partneri spremni na ispoljavanje neprijateljskih osećanja, odnosno da ne strahuju da bi takvo postupanje moglo da ugrozi stabilnost odnosa.161 Usmeravajući sada pažnju na sekundarne odnose, primećujemo da se ono što je rečeno za primarne odnose ovde primenjuje a fortiori.162 U sekundarnim odnosima javljaju se prilike za sukob, ali s obzirom na to da ovi odnosi obično uključuju samo segmente ličnosti pripadnika sukobi su obično manje intenzivni i ne predstavljaju pretnju rušenju opšteg bazičnog konsenzusa. Ukazano je na to da društva sa raznovrsnim grupama imaju koristi od brojnih unakrsnih sukoba. Ako se prihvati ova tvrdnja, onda sledi da sukobi u takvim društvima ne predstavljaju indeks neravnoteže, nego indeks delovanja balansirajućeg mehanizma. Da bismo to pokazali, razmotrimo sukobe rasnih grupa. Takvi sukobi mogu, pod određenim uslovima, da se prihvate kao indeks bolje integracije manjinskih grupa u širu zajednicu. Iako je povezana sa većinskom grupom, manjinska grupa koja smatra da je ta veza jedinstva nestabilna neće imati sigurnosti koja je potrebna za ispoljavanje neprijateljstva u sukobu. Umesto toga, ona će težiti da prema većinskoj grupi gaji ambivalentna osećanja, u kojima su pozitivni sentimenti divljenja i poštovanja pomešani sa osećanjima odbijanja i mržnje.163 Ako se pripadnici manjinske grupe stvarno sukobe sa većinskom grupom, pretpostavljamo da su onda dovoljno sigurni u odnose sa drugom grupom pa mogu da rizikuju takav postupak, ili da smatraju da je uzajamna konsenzualna osnova dovoljno snažna da može da podnese antagonističko delovanje.164
161

U ovom smislu može da se istakne kako ljudi ne izbegavaju prilike za sukob zbog toga što se osećaju toliko nesigurni u vezi sa stabilnošću odnosa nego zbog uobičajenog kulturnog određenja, jer se sukob obično razmatra u slučajevima bračnih predviđanja - on ukazuje na moguće rušenje odnosa. Prema tome, bračna predviđanja ovog tipa mogu da deluju kao „samoispunjavajuće proročanstvo" 162 A fortiori (lat.) — tim više, utoliko više, tim pre ( prim. prev. ).
163

U pripremi za štampu nalazi se studija iz sociologije i socijalne psihologije o stanovanju, Patterns of Social Life, Robert K. Merton, Patricia S. TWest and Marie Jahoda, koja sadrži veoma mnogo materijala u vezi sa ovim pitanjem. Up. i Jahoda and. West, „Race Relations in Public Housing", u: Social Policy and Social Research in Housing, eds. Merton, West, Jahoda and Selvin, Journal of Social Issues, VII (1951), pp. 132-39. U psihoanalitičkoj studiji o ličnosti crnaca Abram Kardiner izvodi isti zaključak, da takva ambivalentnost preovladava medu crncima. Up. The Mark of Oppressioin op. cit, 164 Up. ovaj kratki pronicavi stih koji je Kurt Levin voleo da navodi. I was angry mth my friend, I told my wrath, my wrath did end; I was angry with my foe, I told it not; my wrath did grow. Bio sam ljut na prijatelja, Izneo sam svoj gnev, on je nestao. Bio sam ljut na neprijatelja Nisam kazao, gnevje rastao. Up. i sa Terensovom izrekom; „Animatium irae arnoris integratio est"

175

Studija o stavovima crnaca u vojsci za vreme poslednjeg rata pokazuje da su upravo oni koji su bili najpozitivnije motivisani za rat i najspremniji da se dobrovoljno prijave za borbu bili i najmilitantniji u pogledu rasnih odnosa.165 Navedimo drugi primer: studije o dobrovoljnim asocijacijama ne pokazuju samo to da članovi koji su najdublje posvećeni ciljevima i svrhama grupe najviše prisustvuju njenim sastancima, nego i to da su oni članovi koji imaju stabilnu vezu sa organizacijom ti koji će obično stupati u sukob sa vodstvom grupe.166 Česti sukobi u takvim asocijacijama uopšte ne ukazuju na njihovu nestabilnost, nego sasvim suprotno - pokazuju da relativno visok udeo članstva stvarno učestvuje u životu grupe. Zimelova propozicija može da se preforrnuliše na sledeći način: Nepostojanje sukoba ne može da bude prihvaćeno kao indeks snage i stabilnosti odnosa. Stabilan odnos može da karakteriše konfliktno ponašanje. Bliskost stvara česte prilike za sukob, ali ako pripadnici smatraju da je odnos slab nastojaće da izbegnu sukob, strahujući da bi on mogao da ugrozi nastavak odnosa. Kada bliske odnose karakterišu česti sukobi, a ne akumulacija neprijateljskih i ambivalentnih osećanja, sukobi se mogu prihvatiti, s obzirom na to da se oni neće odnositi na bazični konsenzus, tako da učestalost sukoba predstavlja indeks stabilnosti odnosa. U sekundarnim odnosima, gde na početku opravdano očekujemo relativno manje intenzivne sukobe s obzirom na segmentno učešće pripadnika, postojanje sukoba može da se prihvati kao indeks delovanja balansirajućeg mehanizma. Naredne propozicije prvenstveno će se baviti funkcijama sukoba unutrašnje grupe sa drugim grupama, ali će biti razmotreni i problemi sukoba unutar same grupe.

Sukob sa spoljašnjom grupom i struktura grupe Deveta propozicija: Sukob sa spoljašnjom grupom povećava unutrašnju koheziju Grupa u stanju mira može dopustiti da unutar njey zajedno sa ostalima, u neizvesnoj situaciji žive antagonistički pripadnici, jer svako može da ode svojim putem i da izbegne svađe.
165 166

Stauffer et al, op. cit, Vol. I, pp. 526, i sled. str. Arnold Rose, Union Solidarity ( Minneapolis: The University of Minnesota Press, 1952 ), pp.. 5154.

176

Stanje sukoba, međutim, toliko blisko privlači pripadnike, pa ih podvrgava takvom jednoobraznom nagonu da moraju da se potpuno slože ili da se raziđu. To je razlog zbog kojeg rat sa spoljašnjim neprijateljem nekada značiposlednju šansu da država, prožeta unutrašnjim razdorima, te protivrečnosti prevaziđe, ili da se, u suprotnom, potpuno raspadne. Borac mora da se "dovede u red". To jest, sve njegove snage moraju da budu usmerene ka jednoj tdčki, kako bi u svakom trenutku mogle da se iskoriste u potrebnom pravcu. Dobro poznati recipročni odnos između despotske orijentacije i ratnih tendencija grupe leži na ovoj neformalnoj osnovi: ratzahteva centralističku intenzifikaciju oblika grupe, a to se najbolje postiže despotizmom.167 Ova i naredne propozicije nastojaće detaljnije da razmotre uticaj sukoba sa drugim grupama na strukturu grupe. Prethodno je rečeno da se granice grupe uspostavljaju putem sukoba sa spoljašnjom sredinom, tako da grupa sebe određuje borbom sa drugim grupama. Nadalje, Zimel tvrdi da će spoljašnji sukob ojačati unutrašnju koheziju grupe, te povećati centralizaciju. Sada moramo da postavimo problem koji je Zimel zanemario tokom celog svog eseja. Zimel se nasumce bavi sukobima koji ne uključuju upotrebu nasilja i borbama koje obično imaju oblik rata. Iako je sasvim legitimno prikazivati sličnosti koje se nalaze u osnovi svih oblika ratova, ipak, kako ćemo videti, poistovećivanje rata sa drugim oblicima sukoba povremeno može da dovede do neodrživih zaključaka. S obzirom na to da Zimel rat posmatra kao upečatljiv primer sukoba, prvo ćemo razmotriti posledice rata kod društvene organizacije modernih nacija. Funkcija rata u nastajanju moderne centrahzovane države toliko puta je naglašavana i detaljno razrađivana da se čini da bi proširena rasprava o ovom problemu bila suvišna. Bilo da se radi o teorijama Ludviga Gumploviča ( Ludwig Gumplowicz ),168 Gustava Racenhofera ( Ratzenhpfer ),169 ili Franca Openhajmera ( Franz Oppenheimer )170 o središnjoj ulozi nasilnog, osvajanja i rata u procesu nastajanja države, ili o nešto obazrivijim tvrdnjama Samnera da „rat povećava organizaciju društvenosti",171 uzajamna zavisnost centralizacije i rata, o čemu govori Zimel, nije dovedena u pitanje.

167

Simmel, Conflict, op. cit.., pp. 87, 88,92,93.

168

Ludwig Gumplowicz, Der Rassenkampf ( Innsbruck; Maguerische Universitats – Buchhandlung, 1883 ). 169 Gustav Ratzenhofer, Die Sociologische Erkenntnis ( Leipzig: F. A.. Brocfchaus, 1898 ). 170 Franc Oppenheimer, The State ( Indianapolis: Bobbs-Merril Co., 1914 ).
171

W. G. Sumner and A, G. Keller, The Science of Society ( New Haven; Yale University Press, : 1927 ), Vol. I, p. 400.

177

Većina modernih sociologa bi odbacila shematsku razliku Herberta Spensera ( Spencer ) između vojničkog i industrijskog tipa društva;172 ali malo njih bi protivrečilo njegovoj začuđujuće modernoj tvrdnji da wće napori svih ljudi, posredno ili neposredno upotrebljeni u svrhe rata, biti najdelotvorniji kada su najviše iskombinovani; a, pored sloge među vojnicima, mora da postoji i takva sloga među civilima, jer oni brzo i potpuno pružaju svu moguću pomoć. Kako bi se ispunili ovi uslovi, život, postupci, svojina svakog pojedinca, sve mora da se stavi na raspolaganje društvu".173 Za ono što je Aleksis de Tokvil ( Alexas de Tocqueville ) nazivao „prvi aksiom nauke", naime, da „rat ne prepušta demokratsku zajednicu uvek vojnom upravljanju, nego mora nepromenljivo i neizmerno da poveća moć civilne uprave; skoro prinudno mora da koncentnše sva regulisanja nad ljudima i upravljanja nad stvarima u ruke administracije",174 većina sociologa će uvideti daje još primenjivije na sadašnje vreme nego na Tokvilovo. U vezi sa ovim pitanjem potpuno se podudaraju stanovišta Maksa Vebera i njegovog savremenika Zimela. Veber smatra da „disciplina vojske stvara sve druge discipline",175 te daje birokratija u svom razvoju njen „najracionalniji potomak“.176 Celokupno Veberovo razmatranje o modernoj državi sa centralizovanim birokratskim sistemom najvećim delom je zasnovano na analizi promena u raspolaganju sredstvima vojne sile, do kojih dolazi postepenim nestajanjem feudalizma i rađanjem, putem rata, moderne nacionalne birokratske države.177 Detaljnije razmatranje uticaja rata na strukturu društva vezano je za pitanje da li su centralizacija, kohezija i despotizam, za koje Zimel smatra da predstavljaju deo jednog procesa, zaista nerazdvojivi ili variraju neovisno o drugima. Naravno, Zimel bi prvi priznao da će na ove pojave, između ostalog, uticati i odnosi moći i opšta struktura vrednosti društva. Demokratska tradicija, na primer, u nekoj meri može da ograniči proces centralizacije. Suprotno onome što Zimel implicira, despotizam - pod kojim on očigledno podrazumeva apsolutnu, neodgovornu, te autokratsku kontrolu - ne mora nužno da sledi iz rata. Da li će doći do despotizma usled ratnih situacija zaista uveliko zavisi od stepena kohezije društvenog sistema. Međutim, na ovom mestu, zapravo, važi potpuno suprotan odnos od onoga što implicira Zimel:. kada društvena kohezija nije povećana, nego kada je slaba, gde postoji malo „spremnog prihvatanja autoriteta" zbog nedostatka unutrašnje solidarnosti, tada će „despotizam" predstavljati preduslov za suočavanje sa ratnim situacijama. Čini se da
172

Herbert Spencer, The Principles of Sociology ( New York: D. Appleton 8r Co.., 1897 ), Vol. II, pp. 568-642.
173

Ibid., p. 601 Međutim, treba obratiti pažnju na ograničenja ove generalizacije u: Andrzejewski, op. cit. posebno Chapter V.
174

Alexis de Tocqueville, Democracy in America ( New York A. S. Baraes 8c Co., bez datuma ), Vol. II, p. 285. 175 From Max Weber: Essays in Sociology, op. cit, p. 261.. 176 Ibid, p..254. 177 Vid. posebno „Politics as Vocation", ibid., pp. 77-128, kao i „Bureaucracy“ ibid., pp. 196-264. Za novije razmatranje i proširenje Veberovih zaključaka vid. Andrzejewski, op. cit

178

despotizam ne varira u direktnoj nego u obrnutoj srazmeri sa unutrašnjom kohezijom. Svi autoritarni režimi moderne Evrope bili su uspostavljeni zbog ozbiljnog slabljenja unutrašnje kohezije, koje se graničilo sa anomijom. U takvim režimima uspostavljeni institucionalni poredak se u velikoj meri dezintegrisao; običaji, očekivanja i uloga dužnosti su se slomili. Sa druge strane, ako je društvena struktura stabilna, ako osnovne vrednosti nisu dovedene u pitanje, kohezija je obično povećana ratom, time što se podstiču i revitaliznju vrednosti i ciljevi koji su se do tada prosto podrazumevali. Zanimljiva potvrda dolazi od sociologa qui s'ignore, Vinstona Čerčila ( Winston Churchill ), kada objašnjava Prvi svetski rat i njegove posledice: „Prethodna struktura društva iz mirnog doba bila je... zamenjena i život u ratnoj atmosferi je zadobio posebnu oštrinu. Pod tim misterioznim nticajem, muškarci i žene bili su vidljivo uzdignuti iznad smrti, bola i patnje. Sloga i drugarstvo bili su mogući između ljudi, klasa i naroda, a postajali su snažniji podnošenjem neprijateljskih pritisaka i borbom za zajednički cilj".178 Vraćajući se na opsuje razmatranje posledica sukoba za strukturu grupe, podsećamo da sukob čini pripadnike svesnijim grupne povezanosti, te povećava njihovo učestvovanje. Spoljašnji sukob deluje na isti način: i on pokreće odbrambene mehanizme grupe, među kojima se nalazi reafirmacija sbpstvenog vrednosnog sistema nasuprot spoljašnjem neprijatelju. Čini se da bi na ovom mestu mogao da nam bude od koristi koncept „negativnih referentnih grupa" koji je uveo Njukom ( Newcomb ),179 prečistivši Samnerov koncept „spoljašnje grupe". Na ponašanje utiču i pozitivne referentne grupe ( grupe na koje se osobe ugledaju ili ih imitiraju ) i negativne referentne grupe ( grupe koje motivišu tako što im se osobe suprotstavljaju ). U prvoj propoziciji razmatrah smo dejstvo negativnih referentnih grupa na stvaranje i integraciju grupa kao što su klase. Ono što Zimel ovde tvrdi, dakle, prosto je posledica ranije propozicije: negativne referentne grupe koje dovode, podsticanjem suprotstavljanja, do stvaranja novih grupa, putem sukoba vode i do njihove dalje integracije. Čarls ( Charles ) H. Kuli dobro je sažeo ovaj proces kada je rekao: »Možete da razložite društveni poredak na veliki broj kooperativnih celina različitih vrsta, od kojih svaka u sebi sadrži sukobljene elemente, nad kojima se nameće neka vrsta harmonije sa aspektom sukoba sa drugim celinama"180 Frojd iznosi slično zapažanje: »Mržnja prema određenoj osobi Ili instituciji može da deluje na isti povezujući način, a može da stvori i istu vrstu emocionalne povezanosti, kao i pozitivna privrženost“.181 Međutim, snažnu koheziju grupe, kao posledicu spoljašnjeg sukoba, ne mora nužno da prati potreba za centralizovanom kontrolom, U vezi sa ovim pitanjem značajno je naše prethodno ukazivanje na Zimelovo mešanje rata sa drugim oblicima sukoba. Iako će u diferenciranim
178

Wlnston Churchill - The World Crisis, .Vol, IV; The Aftermath ( London Butterworth, 1928 ), navedeno prema: Robert K. Merton, Social Theory and Social Structure, op, cit.t p. 367 179 Theodore M, Newcomb, Social Psychology ( New York: The Dryden Press, 1950 ), posebno pp.. 226-27. 180 Charles H. Cooley, Social Process, op. cit., p 39. 181 Freud, Group Psychology and Analysis of the Ego, op. cit. p, 53.

179

grupama svaki tip sukoba, bilo mirovni ili ratni, najčešće voditi ka daljoj diferencijaciji, ali i centralizaciji, nemoguće je isto tvrditi za manje diferencirane grupe. „Potčinjavanje zahteva koheziju, ali ne i obrnuto.“182 Zaista, sekta koja vodi intenzivan sukob sa spoljašnjim svetom „prokletih“ može da ima toliko snažnu koheziju da svaki njen pripadnik učestvuje u primenjivanju zadataka pri upravljanju, tako da postoji potreba za centralizovanjem tih zadataka u rukama nekolicine. Ipak, situacija je drugačija čim sekta vodi rat sa spoljašnjom sredinom. Kako istorija engleskog puritanizma, pre i tokom građanskog rata, jasno pokazuje, jednom kada se „izabrani" bore snagom oružja protiv spoljašnjeg sveta, oni razvijaju diferencirane strukture za potrebe vođenja rata, a, sledstveno tome, ova diferencijacija zahteva mere centralizacije upravljačkih zadataka. Ako je sekta određena kao grupa „izabranih" koja se sukobom odvaja pd glavnog tela veće religiozne grupe, možemo očekivati da će takvo otcepljenje za posledicu imati visok stepen unutrašnje kohezije. Dok je crkva inkluzivna, sekta je ekskluzivna. Ekskluzivnost je postignuta sukobom sa spoljašnjom sredinom, a održanje ovog isključivog položaja zahteva da sekta bude unutrašnje kohezivna konfliktna grupa.183 Ipak, ne možemo poistdvetiti takvu unutrašnju koheziju sa centralizacijom. Brojne sekte, među kojima su i protestantske, pokazuju znatno manju centralizaciju; nego veće crkvene organizacije od kojih su potekle. Centralizacija i unutrašnja kohezija variraju neovisno jedna od druge.184 U sektama i sličnim grupama koje ne zahtevaju veliku diferencijaciju funkcija ( u kojima podela rada ostaje ha rudimentarnom nivou ), unutrašnja solidarnost u velikoj meri može da ispuni funkcije integracije grupe, koje u diferenciranijim grupama ispunjavaju razvijenije strukture autoriteta.185 Naravno, kada sekta vodi rat, zaista će težiti da centralizuje svoju organizaciju. Dok u drugim tipovima sukoba podjednako mogu da učestvuju svi pripadnici grupe, tehnike modernog ratovanja zahtevaju diferencijaciju funkcija i uspostavljanje centralizovane strukture.186 Grupi koja učestvuje u ratu potreban je glavni štab. To razlikuje većinu religioznih sekti od Boljševičke partije, iako, kao što smo videli, postoje sličnosti u nekim aspektima. Ratoborna sekta, aktivno
182

Andrzejewski, op. cit, p. 121

183

O hrišćanskim sektama najznačajnije je delo Ernsta Trelča { Troeltsch ), The Social Teachings of the Christian Churches ( New York The Macmillan Co., 1931 ), posebno pp. 331-43.. Vid i članak Ričarda Nibura „Sects" u Encyclppaedia of The Social Sciencesy XIII, pp. 624-31, kao i Ellsworth Faris, „The Sect and the Sectarian" Publications of the American Sociological Society, XXII ( 1928 ), pp. 144-58. 184 Razmatranje Robina Vilijamsa o odnosu spoljašnjeg sukoba i unutrašnje, kohezije, u delu Reductions of lntergroup Tensions, pri čemu se autor uglavnom ne slaže da postoji takva povezanost jer ne uspeva da uvidi ovu ključnu razliku. 185 Vid. Emile Durkheimy Division of Labor in. Society,. o razlici mehaničke i organske solidarnosti. Zimel iznosi slične ideje; vid. Sociology of Georg Simmel, op..cit, pp.87-104, 186 Up. poučno proučavanje istorije Crvene armije ( Red Army ) D. Feodotofa Vajta ( Feodotoff White ), koje živopisno prikazuje kako su zahtevi ratovanja vodili ka transformisanju partizanskih grupa u centralizovanu Crvenu armiju; The Growth of the RedArmy ( Princeton: Princeton University Press, 1944 ), Up. i. Andrzejewski, op. cit.y koji navodi niz istorijskih primera, ali primećuje i neke izuzetke

180

uključena u građanski rat ili u pripreme za njega, mora da diferencira zadatke kako bi mogla da se delotvorno bori, a što se borba više produžava, ona će osećati potrebu za daljom diferencijacijom, a otuda i za centralizacijom. Istorija Boljševičke partije, od njene prvobitne zamisli do nastanka partijske strukture nakon građanskog rata, detaljno pokazuje ovaj proces, Spoljašnji sukob ujedinjava grupu i uzdiže moral, međutim, da li će za posledicu imati centralizaciju zavisi od same strukture grupe, kao i od prirode sukoba.187 Unutrašnja kohezija će še najverovatnije povećati u grupama koje učestvuju u spoljašnjem sukobu. Međutim, pojava despotizma je obrnuto povezana sa unutrašnjom kohezijom; despotizam će se javiti tamo gde nema dovoljno kohezije na početku sukoba, i tamo gde situacija sukoba ne uspe da stvori koheziju potrebnu za usklađeno delovanje. Međutim, sukob među grupama ili narodima često je vodio do anomije, a ne do povećanja unutrašnje kohezije. Ta alternativna posledica, na koju Zimel upućuje, mora da se uključi u ovo razmatranje. Čini se da stepen konsenzusa grupe pre izbijanja sukoba predstavlja najvažniji činilac koji utiče ria koheziju. Ako u grupi ne postoji bazični konsenzus, spoljašnja pretnja ne vodi do povećane kohezije nego do opšte apatije, a, sledstveno tome, grupi preti dezintegracija, istraživanje o uticaju depresije na porodicu pokazalo je, na primer, da su porodice bez unutrašnje solidarnosti pre depresije reagovale apatično i raspadale se, dok su solidarne porodice zaista bile osnažene.188 Nepostojanje konsenzusa ili solidarnosti ne može se poistovetiti sa razilaženjima i sukobima unutar grupe. Ako na spoljašnju pretnju grupa reaguje unutrašnjim razilaženjima oko načina sprovođenja sukoba, to pokazuje da je dati problem dovoljno značajan da se sami pripadnici grupe međusobno svađaju. To je sasvim drugačije od situacija u kojima pripadnike jednostavno nije briga u kojima ostaju ravnodušni prema spoljašnjoj pretnji, Čini se da je ovde od najveće koristi razlika koju pravi Robin Vilijams
187

( Williams ):

Za novije razmatranje kontrolne funkcije primarne grupe vid. posebno: Shils, Merton and Kitt, Studies in the Scope and Method of The „American Soldier“ op cit.., o odnosu centralizacije i sukoba u velikim organizacijama delo Roberta Mihelsa, Political Parties, predstavlja klasik, Vid i: Philip Selznik, „Foundations of the Theory of Organization" Am, J. Soc.,XIII (1948), pp. 25-35. Ono što je ovde izneseno u pogledu odnosa između centralizacije i strukture grupe u situaciji spoljašnjeg sukoba ne bi trebalo da se protumači kao potpuno prihvaćanje Mihelsove zamisli „gvozdenog zakona oligarhije". Slažemo se sa Mihelsom da centralizujuće tendencije u velikim organizacijama, posebno kada one vode stalnu borbu, sa spoljašnjim grupama, nisu arbitrarne, niti slučajne i neprimetne, nego su inherentne samoj prirodi organizacije, kao i prirodi njenih konfliktnih odnosa. Ipak, priznajući postojanje i značaj centralizujućih tendencija ne znači da se slažemo s tim da je »većina ljudskih bića, u stanju večnog staranja, tragičnom nužnošću predodređena da se pokori vladavini manjine, te sa time moraju da budu zadovoljni kako bi oligarhiju stavili na pijedestal“ ( op. cit, p. 390). Brojna novija proučavanja (npr, Seymor M. Lipset, Agrarian Socialism [Berkley: University of California Press, 1950], i Rose Laub, „An Analysis of the Early German Socialist Movement" neobjavljena doktorska disertacija, Columbia University, 1951 ) navode da protivtežne tendencije, poput ideologije grupe i interesa njenih pripadnika, predstavljaju ključne intervenišuće varijable. 188 Up. Mertonovo razrađivanje Anđelove ( Angell ) studije The Family Encountering the pepression ( New York Social Science Research Council, 1942). Merton je koristio, prpcene porodične solidarnosti pre depresije kako bi izračunao verovatnoću uticaja depresije na porodičnu stabilnost.

181

S obzirom na to da društvena grupa predstavlja „najveći problem“ naslućena spoljašnja pretnja za grupu kao celinu za posledicu će imati povećanu unutrašnju koheziju... Ipak, [ovaj opšti princip] važi samo pod veoma određenim uslovima: (a) grupa mora predstavljati „najveći problem" odnosno, mora da postoji minimalni konsenzus među pripadnicima da bi grupa predstavljala celinu i da bi se vredelo boriti za njeno očuvanje kao entiteta; (b) mora da se prizna postojanje spdljašnje pretnje za koju se veruje da preti grupi kao celinu a ne samo nekom njenom delu.189 Odnos između spoljašnjeg sukoba i unutrašnje kohezije nije održiv kada je unutrašnja kohezija pre izbijanja sukoba toliko niska da pripadnici grupe više ne smatraju da se vredi boriti za njeno održanje ih kada smatraju da se spoljašnja pretnja tiče „njih" a ne „nas“ U takvim slučajevima, iz spoljašnjeg sukoba uslediće dezintegracija grupe, a ne povećanje kohezije. Suprotna dejstva poslednjeg rata na francusku i britansku društvenu strukturu pružaju najbolji primer. Nacistički napad je vidljivo povećao unutrašnju koheziju britanskog društvenog sistema, privremeno stavljajući u drugi plan različite političke, društvene i ekonomske podele britanskog društva. Sa druge strane, u Francuskoj su se podele proširile do tačke nepostojanja konsenzusa čak i u vezi sa najosnovnijim pitanjem: da li će Francuska da opstane kao nezavisna nacionalna jedinica. U razmatranju Zimelove propozicije o unutrašnjem sukobu kao indeksu stabilnosti odnosa napravili smo razliku između sukoba koji se odvijaju unutar strukture konsenzualnog sporazuma i sukoba gde takva saglasnost ne postoji.. Zaključili smo da se samo u prvom slučaju može reći da je sukob funkcionalan za odnos. Isto to možemo sada izneti i u vezi sa uticajem spoljašnjeg sukoba na unutrašnju strukturu tokom Drugog svetskog. rata, centralizujuća nastojanja francuske vlade nisu urodila plodom, ne uspevajući da uklone bazične razdore, niti da reše problem nedovoljne društvene solidarnosti. Jedinu alternativu dezintegraciji predstavljao je „despotizam" Petenovog ( Petain ) režima.190 Sve dok se spoljašnja pretnja doživljava kao problem koji se odnosi na celu grupu ( ili društvo ), unutrašnji sukobi ne remete usaglašeno delovanje protiv spoljašnjeg neprijatelja. Odnosi crnaca i belaca u Americi prikazuju ovu situaciju. Činjenica da crnačka manjina, uprkos svojoj isključenosti iz značajnih prava i privilegija američkog društva, uopšte nije pokazala spremnost da sledi japansku propagandu o „solidarnosti između tamne i žute rase", pokazuje da se crnačka grupa u celini nije odrekla poistovećivanja sa američkim vrednostima. Sasvim suprotno tome, čini se da je jedna od posledica rata bilo povećanje solidarnosti između crnaca i belaca. Spoljašnji sukob je imao integrativno, a ne rušilačko dejstvo. S druge strane, neprijateljski napadina britanske i holandske kolonije na jugoistoku Azije imali su za posledicu dezintegraciju
189 190

Robin M. Williams, Jr, Reduction of lntergroup Tensions, op.cit., p. 58. Maršal Anri-Filip Peten ( Henri-Philippe Petain ), Vođa francuske kolaboracionističke vlade za vreme II svetskog rata ( prim. prev. ).

182

društvene strukture; većina pripadnika ovih društava pretnju je doživela kao usmerenu prema „njima" odnosno prema britanskim i holandskim vrhovnim gospodarima, a ne prema „nama" domaćem stanovništvu. Zbog toga što domaće stanovništvo situaciju nije doživelo kao pretnju usmerenu prema „nama", nije ni moglo da reaguje na pozive za borbu protiv opasnosti. Sada možemo da preformulišemo Zimelovu propoziciju: Sukob sa drugom grupom dovodi do pokretanja svih snaga grupe, a time i do povećane kohezije. Da li će porast centralizacije pratiti povećanje kohezije zavisi, kako od karaktera sukoba, tako i od tipa grupe. Centralizacija će se pre javljati u situacijama poput ratnih sukoba, kao i u diferenciranim strukturama sa razvijenom podelom rada. Čini se da je despotizam povezan ša nepostojanjem kohezije; pn je potreban za sprovođenje neprijateljstava tamo gde nema dovoljno solidarnosti grupe, kako bi se snage pripadnika pokrenule. U grupama koje se bore protiv spoljašnjeg neprijatelja, nastanak, kako centralizacije; tako i despotizma, zavisi od sistema opštih vrednosti i strukture grupe pre samog izbijanja sukoba. Društveni sistemi sa nedovoljnom društvenom solidarnošću najverovatnije će se dezintegrisati u situaciji spoljašnjeg sukoba, iako neka vrsta jedinstva može da bude despotski nametnuta. S obzirom na prethodnu propoziciju u kojoj se tvrdilo da je, što je odnos bliži, sukob intenzivniji, podstaknuti smo da postavimo pitanje da li spoljašnji sukob, time što prisiljava grupu da se dovede u red, ne povećava mogućnost da se unutar borbene grupe pojave neprijateljska osećanja i, sledstveno tome, zar on tirhe ne utiče na način na koji se grupa suočava sa spoljašnjim sukobom. Sada ćemo razmotriti ove odnose.

183

ERIH FROM Čovjek za sebe

Čovjek ne može živjeti bez vjere. Presudno pitanje za našu generaciju, kao i slijedeće generacije, jest da li će ta vjera biti iracionalna vjera u vođe, mašine, uspjeh, ili racionalna vjera u čovjeka, zasnovana na doživljaju vlastite produktivne djelatnosti. 1) Moralne snage u čovjeku »Čuda je mnogo, ali nijedno nije divnije od čovjeka.« (Sofoklo, Antigona) a) Čovjek — dobar ili zao? Stav koji zastupa humanistička etika da je čovjek sposoban da zna što je dobro i da u skladu s tim djeluje, služeći se snagom svojih prirodnih mogućnosti i svoga razuma, bio bi neodrživ kad bi dogma o čovjekovoj urođenoj prirodnoj zloći bila istinita. Protivnici humanističke etike tvrde da je čovjekova priroda takva da ga čini sklonim da se ponaša neprijateljski prema svome bližnjemu, da bude zavidan i ljubomoran i da bude lijen, ukoliko ga ne zauzda strah. Mnogi predstavnici humanističke etike odgovorili su na taj izazov, inzistirajući da je čovjek po prirodi dobar i da destruktivnost nije integralni dio njegove prirode. I zaista, spor između tih dvaju protivnih gledanja jedna je od glavnih tema zapadne misli. Za Sokrata je neznanje, a ne čovjekova dispozicija bilo izvor pokvarenosti; za njega je porok greška. Stari nam zavjet, nasuprot tome, govori da čovjekova historija započinje aktom grijeha i da su »njegove težnje zle od djetinjstva pa dalje«. U ranom srednjem vijeku bitka između dvaju protivnih gledanja usredsredila se oko pitanja kako da se tumači biblijski mit o Adamovu padu. Augustin je mislio da je čovjekova priroda pokvarena tek nakon pada, da je svaka generacija rođena s prokletstvom koje je prouzročeno tom prvom čovjekovom neposlušnošću i da bi jedino božja milost, koja se prenosi preko crkve i njezinih svetih

184

sakramenata, mogla spasiti čovjeka. Pelagije, Augustinov veliki suparnik, smatrao je da je Adamov grijeh bio sasvim ličan i da nije utjecao ni na koga osim na Adama, te da je svaki čovjek, prema tome, rođen sa sposobnostima isto toliko nepokvarenim kao što su bile i Adamove prije pada i da je grijeh rezultat iskušenja i lošeg primjera. Augustin je dobio bitku i ta je pobjeda morala odrediti — i zatamniti — čovjekov duh kroz stoljeća. Kasni srednji vijek bio je svjedok povećanog vjerovanja u čovjekovo dostojanstvo, moć i prirodnu dobrotu. Mislioci renesanse, kao i teolozi, poput Tome Akvinskog iz trinaestog stoljeća, dali su izraza tom vjerovanju, premda su se njihova gledanja na čovjeka razlikovala u mnogim bitnim točkama i premda se Toma Akvinski nikada nije vratio na radikalizam pelagijanske »hereze«. Antiteza, ideja čovjekove urođene zloće, izražena je u Lutherovim i Calvinovim učenjima, koja tako ponovno oživljavaju Augustinovo gledanje. Oni su u isti mah inzistirali na čovjekovoj duhovnoj slobodi i na njegovu pravu — i dužnosti — da se suoči s bogom direktno, bez svećenika kao posrednika, i objavili čovjekovu urođenu pokvarenost i bespomoćnost. Po njima je najveća zapreka čovjekovu spasu njegov ponos, a može ga prevladati jedino osjećanjem krivnje, kajanja, bezuvjetnog podvrgavanja bogu i vjerom u božju milost. Te dvije niti ostale su isprepletene u tkivu moderne misli. Ideju čovjekova dostojanstva i snage bila je izrazila filozofija prosvjetiteljstva, progresivna liberalna misao devetnaestog stoljeća, a najradikalnije ju je izrazio Nietzsche. Ideja čovjekove bezvrijednosti i ništavnosti našla je nov i ovaj put potpuno posvjetovljen izraz u autoritarnim sistemima, u kojima su država ili »društvo« postali vrhovni upravljači, dok pojedinac, priznavajući vlastitu beznačajnost treba da nađe ispunjenje u poslušnosti i podvrgavanju. Te dvije ideje, premda su jasno razdvojene u filozofijama demokracije i autoritarizma, izmiješane su u svojem manje ekstremnom obliku u mišljenju, a još više u osjećanju naše kulture. Mi smo danas jednako sljedbenici Augustina kao i Pelagija, Luthera i Pico della Mirandole, Hobbesa i Jeffersona. Mi svjesno vjerujemo u čovjekovu moć i dostojanstvo, ali — često nesvjesno — mi također vjerujemo u čovjekovu — a posebno našu vlastitu — nemoć i zloću i objašnjavamo ih ukazujući na »ljudsku prirodu«.191 U Freudovim radovima obje su protivne ideje našle izraz u terminima psihološke teorije. Freud je bio umnogome tipični predstavnik prosvjetiteljskog duha, vjerujući u razum i čovjekova pravo da zaštiti svoje prirodne zahtjeve protiv socijalnih konvencija i društvenog pritiska. Međutim, on je u isto vrijeme zastupao gledište da je čovjek po prirodi lijen i sklon samozadovoljstvu i da mora biti prisiljen na put socijalno korisne djelatnosti.192 Najradikalniji izraz gledišta o urođenoj čovjekovoj destruktivnosti može se naći u Freudovoj teoriji »instinkta smrti«. Nakon I svjetskog rata on je bio toliko impresioniran snagom razaralačke strasti da je preinačio svoju stariju teoriju, po kojoj su postojala dva tipa instinkta — seksualni i instinkt samoodržanja — davši dominantno mjesto iracionalnoj destruktivnosti. On je pretpostavio da je čovjek bojište
191

R. Niebuhr, eksponent suvremene neoortodoksne teologije, učinio je luteransku poziciju ponovno eksplicitnom, kombinirajući je paradoksalno s naprednom filozofijom. 192 Dvije suprotne strane Freudova stanovišta mogu se naći u njegovoj knjizi Budućnost iluzije.

185

na kojem se susreću dvije jednako moćne sile: nagon za životom i nagon za smrću. To su, mislio je on, bile biološke sile koje se mogu naći u svim organizmima, uključujući čovjeka. Kad se nagon za smrću upravio na vanjske objekte, on se pokazao kao nagon za uništavanjem; kad je ostao unutar organizma, težio je za samouništenjem. Freudova teorija je dualistička. On ne vidi čovjeka ni kao u biti dobrog, ni kao u biti zlog, već kao biće koje je tjerano s dvije jednako snažne proturječne sile. Isto dualističko gledanje bilo je izraženo u mnogim religijskim i filozofskim sistemima. Život i smrt, ljubav i razdor, dan i noć, bijelo i crno, Ormuzd i Ahriman, samo su neke od mnogih simboličkih formulacija te polarnosti. Takva dualistička teorija zaista je vrlo privlačna za proučavaoca ljudske prirode. Ona ostavlja mjesto ideji o čovjekovoj dobroti, no ona također uvažava izvanrednu čovjekovu sposobnost za razaranje koju samo površno, proizvoljno mišljenje može ignorirati. Dualističko gledanje, međutim, samo je polazna točka, a ne i odgovor na naš psihološki i etički problem. Trebamo li razumjeti da taj dualizam znači da su oba, i nagon za životom i nagon za uništavanjem, urođene i jednako snažne sposobnosti u čovjeku? U tom bi slučaju humanistička etika bila suočena s problemom — kako se destruktivna strana ljudske prirode može zauzdati bez sankcija i autoritarnih zapovijedi? Ili, možemo li doći do odgovora koji je primjereniji principu humanističke etike i može li se polarnost između težnje za životom i težnje za razaranjem razumjeti drugačije? Naša sposobnost da odgovorimo na ta pitanja zavisi od uvida koji imamo u prirodu neprijateljstva i destruktivnosti. Ali, prije nego uđemo u to razmatranje, učinit ćemo dobro ako postanemo svjesni koliko je taj odgovor važan za problem etike. Izbor između života i smrti zaista je osnovna alternativa etike. To je alternativa između produktivnosti i destruktivnosti, između moći i nemoći, između vrline i poroka. Za humanističku etiku sva loša nastojanja upravljena su protiv života, a sva dobra služe očuvanju i razvijanju života. Naš prvi korak u pristupu problemu destruktivnosti jest da razlikujemo dvije vrste mržnje: racionalnu, »reaktivnu«, i iracionalnu, »karakterom uvjetovanu« mržnju. Reaktivna, racionalna mržnja je reakcija osobe na prijetnju njezinoj vlastitoj slobodi, životu ili idejama ili nekoj drugoj osobi. Njezina je pretpostavka poštivanje života. Racionalna mržnja ima važnu bio-lošku funkciju: ona je djelotvoran ekvivalent akcije koja služi zaštićivanju života; ona nastaje kao reakcija na životne prijetnje i ona prestaje postojati kad je prijetnja uklonjena; ona nije suprotnost nego suputnik težnje za životom. Karakterom uvjetovana mržnja kvalitativno se razlikuje. Ona je karakterna osobina, stalna sposobnost da se mrzi, koja počiva u osobi koja jeste neprijateljska, više nego što reagira mržnjom na poticaj izvana. Iracionalna mržnja može se aktualizirati s pomoću istovrsne realističke prijetnje koja pobuđuje reaktivnu mržnju; ali, često je to bezrazložna mržnja — koja koristi svaku priliku da se izrazi — racionalizirana kao reaktivna mržnja. Osobi koja mrzi čini se da ima osjećaj olakšanja, kao da je sretna što je našla mogućnost da izrazi dugotrajno 186

zadržavano neprijateljstvo. Čovjek može gotovo vidjeti na njezinom licu užitak što ga dobiva od zadovoljenja svoje mržnje. Etika je prvenstveno zaokupljena problemom iracionalne mržnje, strašću što uništava ili osakaćuje život. Iracionalna se mržnja korijeni u karakteru neke osobe, a njezin je objekt od sporedne važnosti. Ona je upravljena isto toliko protiv drugih koliko i protiv sebe, premda smo češće svjesni da mrzimo druge nego da mrzimo sebe. Mržnja protiv nas samih obično se racionalizira kao požrtvovnost, nesebičnost, asketizam, ili kao samooptuživanje i osjećaj inferiornosti. Učestalost reaktivne mržnje čak je mnogo veća nego što se čini, jer osoba često reagira mržnjom na prijetnje protiv njezinog integriteta ili slobode, prijetnje koje nisu očite i eksplicitne, već suptilne, ili čak prikrivene kao ljubav ili zaštita. Ali i tako, karakterom uvjetovana mržnja fenomen je takve veličine da se čini da dualistička teorija o ljubavi i mržnji kao dvjema fundamentalnim silama odgovara činjenicama. Moramo li, dakle, dopustiti ispravnost dualističke teorije? Da bismo odgovorili na to pitanje, treba da dalje istražujemo prirodu tog dualizma. Jesu li dobro i zlo sile jednake snage? Jesu li one obje dio prvobitne čovjekove opreme, ili možda kakva druga veza postoji između njih? Po Freudu je destruktivnost svojstvena svim ljudskim bićima; ona se razlikuje uglavnom s obzirom na svoj objekt — drugi, ili mi sami. S tog stanovišta slijedilo bi da je destruktivnost protiv sebe u obratnom razmjeru s destruktivnošću protiv drugih. Toj pretpostavci, međutim, proturječi činjenica da se ljudi razlikuju po stupnju svoje totalne destruktivnosti, bez obzira na to da li je ona prvenstveno upravljena protiv nas samih ili drugih. Mi ne nalazimo veliku destruktivnost prema drugima kod onih koji su obuzeti malim neprijateljstvom prema sebi; nasuprot, vidimo da su neprijateljstva prema sebi i prema drugima povezana. Štoviše, nalazimo «da se životno-destruktivne sile javljaju u osobi u obrnutom omjeru prema životno-razvojnim silama: što su jače jedne, to su slabije druge, i obratno. Ta je činjenica ključ za razumijevanje životno-destruktivne energije; čini se da je stupanj destruktivnosti proporcionalan stupnju do kojeg je razvitak sposobnosti neke ličnosti spriječen. Ne govorim ovdje o povremenim prikraćenostima ove ili one želje, već o zapriječenosti spontanog izraza čovjekovih senzornih, emocionalnih, fizičkih i intelektualnih sposobnosti, o osujećenju njegovih produktivnih mogućnosti. Ako se sprečava tendencija života da raste, da se iživi onda tako osujećena energija prolazi proces izmjene i transformira se u životno-destruktivnu energiju. Destruktivnost je rezultat neiživljenog života. One individualne i socijalne prilike koje pridonose blokiranju životno-razvojne energije proizvode destruktivnost, koja je sa svoje strane izvor iz kojeg proistječu različite manifestacije zla. Ako je istina da se destruktivnost mora razvijati kao rezultat blokirane produktivne energije, činilo bi se da se ona s pravom može nazvati mogućnošću u čovjekovoj prirodi. Proizlazi li iz toga, dakle, da su i dobro i zlo mogućnosti jednake snage u čovjeku? Da bismo 187

odgovorili na to pitanje, moramo ispitati značenje mogućnosti. Reći da nešto postoji »potencijalno«, znači ne samo da će ono postojati u budućnosti već da je to buduće postojanje pripremljeno već u sadašnjosti. Taj odnos između sadašnjeg i budućeg stadija razvitka može se opisati iskazom da buduće zapravo postoji u sadašnjem. Znači li to da će budući stadij nužno nastati, ako sadašnji stadij postoji? Očito ne! Ako kažemo da je drvo potencijalno prisutno u sjemenu, to ne znači da se drvo mora razviti iz svakog sjemena. Ostvarenje neke mogućnosti zavisi o prisustvu određenih prilika, koje su u slučaju sjemena, na primjer, odgovarajuća zemlja, voda i sunčevo svjetlo. U stvari, pojam mogućnosti nema smisla osim u vezi sa specifičnim prilikama koje su potrebne za njezino ostvarenje. Tvrdnja da je drvo potencijalno prisutno u sjemenu, mora se specificirati u smislu da će drvo izrasti iz sjemena, pretpostavivši da je sjeme smješteno u specifične uvjete koji su nužni za njegov rast. Ako su ti odgovarajući uvjeti odsutni, ako je, na primjer, zemlja prevlažna i tako nespojiva s rastom sjemena, ono se neće razviti u drvo, nego će istruliti. Ako je životinja lišena hrane, ona neće ostvariti svoju mogućnost rasta, već će uginuti. Može se, dakle, reći da sjeme ili životinja imaju dvije vrste mogućnosti i da iz svake od njih u kasnijem stadiju razvitka slijede određeni rezultati: prva, primarna mogućnost, koja se ostvaruje, ako su odgovarajući uvjeti prisutni, i druga, sekundarna mogućnost, koja se ostvaruje, ako su uvjeti u suprotnosti s egzistencijalnim potrebama. Obje, i primarna i sekundarna mogućnost, dio su prirode organizma. Sekundarne mogućnosti postaju manifestne, s istom nužnošću kao i primarne mogućnosti. Termini »primarne« i »sekundarne« upotrebljavaju se da bi naznačili da se razvitak mogućnosti koja je nazvana »primarnom« zbiva pod normalnim prilikama i da »sekundarna mogućnost« dolazi u manifestno postojanje jedino u slučaju abnormalnih patogenih prilika. Pretpostavljajući da smo u pravu kad uzimamo da je destruktivnost sekundarna mogućnost u čovjeku, koja postaje manifestnom jedino ako on ne uspije da ostvari svoje primarne mogućnosti, odgovorili smo samo na jedan od prigovora humanističkoj etici. Pokazali smo da čovjek nije nužno zao, već da postaje zao ako nedostaju odgovarajući uvjeti za njegov rast i razvoj. Zlo nema svoje vlastito nezavisno postojanje, ono je odsustvo dobrog, rezultat neuspjeha da se ostvari život. Moramo se pozabaviti s još jednim prigovorom humanističkoj etici, koji kaže da odgovarajući uvjeti za razvitak dobrog moraju obuhvatiti nagrade i kaznu, jer čovjek nema u sebi nikakav poticaj da razvije svoje snage. Pokušat ću da pokažem na slijedećim stranicama da normalan pojedinac posjeduje u sebi tendenciju da se razvija, da raste, da bude produktivan, a da je paraliziranost te tendencije po sebi simptom mentalne bolesti. Mentalno zdravlje, poput fizičkog, nije cilj prema kojemu pojedinac treba da bude izvana prisiljavan, već cilj za koji poticaj postoji u pojedincu i čije potiskivanje zahtijeva da snažne okolne sile djeluju protiv njega.193 Pretpostavka da čovjek ima prirodan nagon za rastom i integracijom, ne implicira apstraktan nagon za savršenstvom kao naročitu sposobnost kojom je čovjek obdaren. Proizlazi
193

To gledanje snažno su naglasili K. Goldstein, H. S. Sullivan i K. Horney.

188

iz same prirode čovjeka, iz principa da moć da se djeluje stvara potrebu da se ta moć upotrijebi i da neuspjeh da se ona upotrijebi rezultira disfunkcijom i nesrećom. Valjanost tog principa može se lako shvatiti s obzirom na fiziološke čovjekove funkcije. Čovjek ima moć da hoda i da se kreće; ako bi on bio spriječen da upotrijebi tu moć, proizaći će iz toga teška fizička nelagodnost ili bolest. Žene imaju moć da rađaju i njeguju djecu; ako ta moć ostaje neupotrijebljena, ako žena ne postane majka, ako ona ne može utrošiti svoju moć da rodi i voli dijete, ona doživljava prikraćenost koja se može liječiti jedino povećanom realizacijom svojih moći u drugim sferama svoga života. Freud je skrenuo pažnju na jedan drugi nedostatak energije kao na uzrok patnje, nedostatak utroška seksualne energije, time što je shvatio da blokiranje seksualne energije može biti uzrok neurotskih smetnji. Premda je Freud precjenjivao značaj seksualnog zadovoljenja, njegova je teorija duboki simbolički izraz činjenice da je čovjekov neuspjeh da upotrijebi i potroši ono što ima, uzrok bolesti i nesreće. Valjanost tog principa je očita, kako s obzirom na psihičke, tako i na fizičke moći. Čovjek je obdaren sposobnostima govora i mišljenja. Ako bi te moći bile blokirane, osoba bi bila teško oštećena. Čovjek ima moć da voli, i ako on ne može iskoristiti svoju moć, ako je nesposoban da voli, on pati zbog tog nedostatka, čak i ako pokuša da ignorira svoju patnju svim vrstama racionalizacija, ili ako upotrebljava društveno strukturirane putove bijega od boli uzrokovane njegovim neuspjehom. Uzrok fenomena da ne upotrijebiti svoje moći rezultira nesrećom, treba naći u samom ljudskom egzistiranju. Čovjekovo egzistiranje karakteriziraju egzistencijalne dihotomije, koje sam razmatrao u prethodnom poglavlju. On nema drugog načina da se sjedini sa svijetom, a istovremeno da se osjeća sjedinjenim sa samim sobom, da bude povezan s drugima, a da zadrži svoj integritet kao jedinstveno biće, nego da produktivno koristi svoje moći. Ako ne uspije da učini tako, on ne može postići unutarnju harmoniju i integraciju; on je rastrgan i pocijepan, tjeran da pobjegne od sebe, od osjećaja bespomoćnosti, dosade i nemoći, koji su nužne posljedice njegova neuspjeha, čovjek, budući da je živ, ne može nego da želi živjeti i jedini način kako može uspjeti u aktu života jest da upotrijebi svoje moći, da potroši ono što ima. Možda nema fenomena koji jasnije pokazuje rezultat čovjekova neuspjeha da produktivno integrirano živi, nego što je neuroza. Svaka je neuroza rezultat sukoba između čovjeku svojstvenih moći i onih sila koje blokiraju njihov razvitak. Neurotski simptomi, poput simptoma fizičke bolesti, izraz su borbe koju zdravi dio ličnosti suprotstavlja utjecajima što osakaćuju, a koji su upravljeni protiv razvitka ličnosti. Međutim, nedostatak integracije i produktivnosti ne vodi uvijek do neuroze. U stvari, kad bi to bio slučaj, morali bismo veliku većinu ljudi smatrati neurotičarima. Kakvi su, dakle, specifični uvjeti koji pridonose neurotskom rezultatu? Postoje neki uvjeti koje mogu spomenuti samo ukratko: na primjer, jedno se dijete može potpunije ukrotiti nego drugo i sukob između njegove tjeskobe i njegovih osnovnih ljudskih težnji može zato biti oštriji i neizdržljiviji, ili, dijete je možda razvilo osjećanje slobode i originalnosti koje je jače nego isto osjećanje kod prosječne osobe i 189

zato poraz može biti manje prihvatljiv. Ali, umjesto da nabrajam druge uvjete koji pridonose neurozi, više volim da okrenem pitanje i da pitam kakvi su uvjeti koji su odgovorni za činjenicu da toliko mnogo ljudi ne postaju neurotičarima, usprkos neuspjehu da produktivno i integralno žive. Čini se da je na ovom mjestu korisno razlikovati dva pojma: pojam nedostatka i pojam neuroze.194Ako osoba ne uspije da dosegne zrelost, spontanost i autentičan doživljaj svoga »ja«, može se smatrati da ima težak nedostatak pod uvjetom da pretpostavljamo da su sloboda i spontanost objektivni ciljevi koje ljudsko biće treba da postigne. Ako takav cilj ne postizava većina članova bilo kojeg datog društva, bavimo se fenomenom društveno strukturiranog nedostatka. Pojedinac ga dijeli s mnogim drugima; on ga nije svjestan kao nedostatka i njegovu sigurnost ne ugrožava doživljaj vlastite različitosti, ili to, da tako kažem, što je izopćenik. Ono što je možda izgubio u bogatstvu i autentičnosti osjećanja sreće, nadoknađuje se sigurnošću koju osjeća zbog slaganja s ostalim čovječanstvom — kakvim ga on poznaje. U stvari, sam taj nedostatak njegova kultura može uzdignuti do vrline i tako mu dati povećani osjećaj postignuća. Ilustracija za to jest osjećanje krivnje i tjeskobe koju je Calvinovo učenje potaklo u ljudima. Može se reći da osoba koja je obuzeta osjećajem vlastite slabosti i nevrijedno-sti, s neprestanom sumnjom da li je spašena ili osuđena na vječnu kaznu, koja jedva da je sposobna za bilo kakvu autentičnu radost i koja se učinila kotačićem mašine koju mora služiti, da takva osoba zaista ima težak nedostatak. Ipak, sam taj nedostatak društveno je strukturiran; na njega se gledalo kao na posebno vrijednog, i pojedinac je tako bio zaštićen od neuroze koju bi bio dobio u društvu u kojemu bi mu takav nedostatak dao osjećaj duboke neadekvatnosti i izdvojenosti. Spinoza je vrlo jasno formulirao problem društveno strukturiranog nedostatka. On kaže: »Mnoge ljude obuzima jedan te isti afekt velikom snagom. Sva čovjekova čula toliko su snažno privučena jednim predmetom da on vjeruje kako je taj predmet prisutan čak i kad nije. Ako se to dogodi čovjeku dok je budan, vjeruje se da je lud . .. Ali, kad pohlepna osoba misli samo o novcu i dobiti, a ambiciozna samo o slavi, njih ne smatraju ludima, već dosadnima; čovjek ih obično prezire. Ali, uistinu lakomost, ambicija i tako dalje oblici su ludila, premda se obično ne smatraju da su 'bolesti'«.195 Te su riječi bile napisane prije nekoliko stotina godina; one su još uvijek istinite, mada je taj nedostatak sada socijalno uobličen do takve mjere da se općenito više ne misli da je vrijedan prezira ili čak nesnosan. Danas možemo susresti osobu koja postupa i osjeća poput automata, nalazimo da ona nikada ne doživljava ništa što je stvarno njezino, da ona sebe doživljava potpuno kao osobu za koju ona misli da takva treba da bude, da su osmijesi zamijenili smijeh, besmisleno brbljanje smisleni govor, a tupo očajanje da je uzelo mjesto
194

Slijedeće razmatranje o neurozi i defektu djelomično je uzeto iz moje studije Individualni i socijalni izvori neuroze (Individual and Social Origins o f Neurosis, American Sociological Review, IX, No. 4, August 195 Spinoza, Etika, IV, postavka 44. 160

190

istinske žalosti. Dvije se tvrdnje mogu izreći o takvoj vrsti osobe. Jedna je, da ona pati od nedostatka spontanosti i individualnosti koji može biti neizlječiv. Također se može reći da se ona ne razlikuje bitno od tisuća drugih koji su u istoj poziciji. Društveni obrazac koji je predviđen za taj nedostatak spašava većinu njih od izbijanja neuroze. Za neke društvena struktura ne funkcionira i nedostatak se pojavljuje kao manje ili više teška neuroza. Činjenica da u tim slučajevima društvena struktura nije dovoljna da spriječi prodor manifestne neuroze, rezultat je ili veće snage patoloških sila ili veće jačine snaga zdravlja koje započinju borbom, premda bi im društvena struktura dozvolila da miruju. Nema situacije koja pruža bolju mogućnost za promatranje snage i upornosti sila koje teže za zdravljem nego što je to psihoanalitička terapija. Sigurno je da je psihoanalitičar suočen sa snagom onih sila koje rade protiv samoostvarenja i sreće neke osobe, ali kad on može da razumije snagu onih prilika — naročito u djetinjstvu — koje dovode do osakaćenja produktivnosti, on ne može a da ne bude impresioniran činjenicom da bi većina njegovih pacijenata već odavno odustala od borbe kad ne bi bila prisiljena impulsom da dostignu psihičko zdravlje i sreću. Upravo je taj impuls nužan uvjet za liječenje neuroze. Premda se proces psihoanalize sastoji u dobivanju većeg uvida u disocirane dijelove osjećanja i ideja neke ličnosti, intelektualni uvid kao takav nije dovoljan uvjet promjene. Ta vrsta uvida osposobljava osobu da uoči stranputice na kojima se obrela i da razumije zašto su njezini pokušaji da riješi problem bili osuđeni na neuspjeh. Ali ona samo čisti put za one snage u njoj koje teže za psihičkim zdravljem i srećom, da djeluju i da postanu efektivne. Zaista, puki intelektualni uvid nije dovoljan; terapeutski djelotvoran uvid jest iskustveni uvid u kojem znanje o sebi nema samo intelektualnu nego i afektivnu kvalitetu. Takav iskustveni uvid ovisi samo o snazi čovjekovih prirođenih težnji za zdravljem i srećom. Problem psihičkog zdravlja i neuroze neodvojivo je povezan s problemom etike. Može se reći da svaka neuroza predstavlja moralni problem. Neuspjeh da se dosegne zrelost i integriranost čitave ličnosti jest moralni neuspjeh u smislu humanističke etike. U mnogo specifičnijem smislu mnoge su neuroze izraz moralnih problema, i neurotički simptomi rezultiraju iz neriješenih moralnih sukoba. Čovjek, na primjer, može patiti od napadaja vrtoglavice za koji ne postoji organski uzrok. Izvještavajući psihoanalitičara o svom simptomu, on povremeno spominje da se bori sa stanovitim teškoćama na svom poslu. On je uspješan učitelj, koji mora izražavati poglede što se sukobljavaju s njegovim vlastitim uvjerenjima. On vjeruje, međutim, da je riješio problem da, s jedne strane, bude uspješan, a s druge da sačuva moralni integritet, i on sebi »dokazuje« ispravnost tog vjerovanja priličnim brojem složenih racionalizacija. On se srdi na sugestiju psihoanalitičara da njegov simptom može imati nešto s njegovim moralnim problemom. Međutim, naknadna analiza pokazuje da je on griješio u svom vjerovanju, njegovi napadaji vrtoglavice bili su reakcija njegova boljeg »ja«, njegove u osnovi moralne ličnosti na oblike života koji su ga silili da krši svoj integritet i da osakaćuje svoju spontanost. Čak ako se i čini da je neka osoba destruktivna samo za druge, ona krši princip 191

jednako u sebi kao i u drugima. Religijskim jezikom taj princip je bio izražen u smislu da je čovjek stvoren prema slici boga i da je tako svako nasilje nad čovjekom grijeh protiv boga. Svjetovnim jezikom rekli bismo da sve što činimo — dobro ili zlo — drugom ljudskom biću također činimo i sebi. »Ne čini drugima ono što ne bi želio da oni čine tebi« jedan je od najfundamentalnijih principa etike. Ali, jednako je opravdano tvrditi: »Sto god činiš drugima, također činiš i sebi«. Kršiti snage koje su upravljene prema životu u bilo kojem ljudskom biću, nužno ima posljedice po nas same. Naš vlastiti rast, sreća i snaga zasnivaju se na respektu prema tim silama, i čovjek ih ne može kršiti kod drugih, a da u isto vrijeme ostane nedirnut. Respekt prema životu, jednako životu drugih kao i vlastitom, suputnik je samog životnog procesa i uvjet psihičkog zdravlja. Na stanovit način destruktivnost protiv drugih pato loški je fenomen, usporediv sa samoubilačkim impulsima. Premda osoba može uspjeti da ignorira ili racionalizira destruktivne impulse, ona — njezin organizam, da tako kažem — ne može a da ne reagira i da ne bude oštećen postupcima koji proturječe samom principu s pomoću kojeg se njezin život i sav život održava. Mi nalazimo da je destruktivna osoba nesretna, čak ako je i uspjela da postigne ciljeve svoje destruktivnosti, koja potkopava njezinu vlastitu egzistenciju. I obratno, nijedna zdrava osoba ne može a da se ne divi i da ne bude dirnuta manifestacijama pristojnosti, ljubavi i hrabrosti, jer to su sile na kojima počiva njezin vlastiti život. b) Potiskivanje nasuprot produktivnosti Stanovište da je čovjek u osnovi destruktivan i sebičan vodi do shvaćanja, koje drži da se etičko ponašanje sastoji u sprečavanju tih zlih težnji, kojima bi se čovjek odao kad ne bi provodio stalnu samokontrolu. Čovjek po tom principu mora biti svoj pas Čuvar. On mora u prvom redu priznati da je njegova priroda zla, i kao drugo, mora da upotrijebi snagu svoje volje da se suprotstavi svojim prirođenim zlim tendencijama. Sprečavanje zla ili odavanje zlu bila bi, dakle, njegova alternativa. Psihoanalitičko ispitivanje nudi obilje činjenica koje se tiču prirode sprečavanja, njegovih različitih vrsta i njihovih posljedica. Možemo razlikovati: 1. sprečavanje odvijanja impulsa zla, 2. sprečavanje svijesti o impulsu i 3. konstruktivnu borbu protiv impulsa. U prvoj vrsti sprečavanja nije sam impuls spriječen, već postupak koji bi proizašao iz njega. Uzmimo slučaj osobe s jakim sadističkim težnjama, koja bi bila zadovoljena i sretna kad bi učinila da drugi pate ili kad bi zavladala njima. Pretpostavimo da joj strah od neodobravanja ili moralna pravila koja je usvojila kažu da ne bi trebalo da postupa prema svom impulsu; odatle se ona suzdržava od takvog postupka i ne čini ono što bi željela da čini. Mada je nemoguće negirati da je takva osoba postigla pobjedu nad sobom, ona se ipak nije stvarno izmijenila; njezin je karakter ostao isti i ono čemu se kod nje možemo diviti, to je njezina »snaga volje«. Ali, bez obzira na moralnu procjenu takvog ponašanja, ono nije dovoljno u svojoj djelotvornosti kao čuvar protiv čovjekovih destruktivnih tendencija. Zahtijevalo bi to izvanrednu količinu »snage volje« ili straha od oštrih sankcija da se takva osoba odvrati od toga da postupa u skladu sa svojim impulsom. Budući da bi svaka odluka bila rezultat unutarnje borbe protiv snažnih 192

protivnih sila, šanse za trijumf dobra bile bi toliko ovisne o slučaju da je sa stanovišta društvenog interesa ta vrsta sprečavanja previše nepouzdana. Mnogo djelotvorniji način da se borimo sa zlim težnjama, čini se da bi bilo to da ih spriječimo da postanu svjesne, tako da nema svjesnog iskušenja. Ta vrsta sprečavanja jest ono što je Freud nazvao »potiskivanjem«. Potiskivanje znači da se impulsu, premda on postoji, ne dozvoljava da uđe u sferu svijesti ili se brzo iz nje uklanja. Da upotrijebimo istu ilustraciju, sadistička osoba ne bi bila svjesna svoje želje da razara ili da dominira. Ne bi bilo ni iskušenja, ni borbe. Potiskivanje zlih težnji jest ona vrsta sprečavanja na koju se autoritarna etika oslanja implicitno ili eksplicitno kao na najsigurniji put do vrline. Ali, iako je istina da je potiskivanje osiguranje protiv akcije, ono je mnogo manje djelotvorno nego što njegovi zastupnici vjeruju da jest. Potiskivanje impulsa znači ukloniti ga iz svijesti, ali to ne znači ukloniti ga iz postojanja. Freud je pokazao da potisnuti impuls nastavlja da djeluje i da vrši duboki utjecaj na osobu, premda ona nije toga svjesna. Efekt potisnutog impulsa na osobu nije čak nužno manji nego kad bi bio svjestan. Glavna je razlika da on ne djeluje otvoreno već prikriveno, tako da je osoba koja djeluje pošteđena znanja o onome što čini. Naša sadistička osoba, na primjer, budući da nije svjesna vlastitog sadizma, može osjećati da ona vlada drugim ljudima zbog brige za ono — misli ona — što je za njih najbolje, ili zbog svog snažnog osjećaja dužnosti. Ali, kao što je Freud pokazao, potisnute težnje se ne pojavljuju samo u takvim racionalizacijama. Osoba, na primjer, može razviti »obrambenu formaciju«, koja je prava suprotnost potisnutim težnjama, kao na primjer, pretjerana revnost ili prijaznost. Ipak, snaga potisnute težnje postaje indirektno očita — fenomen koji je Freud nazvao »povratak potisnutog«. U tom. slučaju osoba čija se pretjerana revnost razvila kao obrambena formacija protiv njezinog sadizma, može se koristiti tom vrlinom s istim onakvim efektom kakav bi imao njezin otvoreni sadizam: da vlada i kontrolira. Dok se ona osjeća vrlom i nadmoćnom, efekt na druge može biti još pogubniji, jer se teško braniti protiv prevelike »vrline«. Potpuno različit od sprečavanja i potiskivanja jest treći tip reakcije na destruktivne impulse. Dok pri sprečavanju impuls ostaje živ, i samo je akcija zabranjena, te dok je pri potiskiva nju sam impuls uklonjen iz svijesti i proveden je (do stanovite mjere) u skrivenom obliku, u toj trećoj vrsti reakcije životno-pozitivne sile u osobi bore se protiv destruktivnih i zlih impulsa. Što je osoba svjesnija tih impulsa, to je sposobnija da na njih reagira. Ne samo da u tome sudjeluju njezina volja i njezin razum već i one emocionalne snage u njoj koje su ugrožene njegovom destruktivnošću. U sadističkoj osobi, na primjer, takva će borba razvijati istinsku prijaznost koja će postati dio njegova karaktera i oslobađa ga da bude vlastiti pas čuvar i da stalno snagu svoje volje upotrebljava za »samokontrolu«. U tom reagiranju naglasak nije na nečijem osjećanju pokvareno-sti i kajanju, već na prisustvu i upotrebi produktivnih snaga u čovjeka. Tako kao rezultat produktivnog sukoba između dobra i zla, samo zlo postaje izvor vrline. 193

Sa stanovišta humanističke etike proizlazi da etička alternativa nije između sprečavanja zla, ili prepuštanja zlu. Oboje — i potiskivanje i prepuštanje — samo su dva aspekta prisile, a stvarna etička alternativa nije između njih, nego između sprečavanja — prepuštanja, s jedne strane, i produktivnosti, s druge. Cilj humanističke etike nije potiskivanje čovjekove zloće (koja je poticana štetnim efektom autoritarnog duha), već produktivna upotreba čovjeku svojstvenih primarnih mogućnosti. Vrlina je razmjerna stupnju produktivnosti što ga je neka osoba ostvarila. Ako je društvo zaokupljeno time da ljude učini vrlima, ono mora biti zaokupljeno time da učini ljude produktivnima i zato stvaranjem uvjeta za razvijanje produktivnosti. Prvi i najistaknutiji od tih uvjeta jest da ostvarenje i rast svake osobe bude cilj svih socijalnih i političkih aktivnosti, da čovjek bude jedini cilj i svrha, a ne sredstvo za bilo koga ili bilo što, osim za samog sebe. Produktivna orijentacija je osnova slobode, vrline i sreće. Budnost je cijena vrline, ali ne budnost stražara koji mora zatvoriti opakog kažnjenika, već prije budnost racionalnog bića koje mora uočiti i stvoriti uvjete za svoju produktivnost i da ukloni one faktore koji ga sprečavaju u razvitku i tako stvaraju zlo koje se, kad se jednom pojavilo, može spriječiti da postane manifestno jedino s pomoću vanjske ili unutarnje sile. Autoritarna etika je prožela ljude idejom da biti dobar zahtijeva izvanredan i nemilosrdan trud, da se čovjek mora boriti protiv sebe stalno i da svaki pogrešni korak što ga učini može biti poguban. To gledanje proizlazi iz autoritarne premise. Kad bi čovjek bio takvo zlo biće i kad bi vrlina bila jedino pobjeda nad sobom, tada bi zaista zadatak izgledao strašno težak. Ali ako je vrlina isto što i produktivnost, njezino dostizanje, prem da nije jednostavno, nije ni takav naporan i težak pothvat. Kao što smo pokazali, želja da se produktivno iskoriste vlastite snage svojstvena je čovjeku i njegova nastojanja sastoje se uglavnom u uklanjanju zapreka u sebi i svojoj okolini, koje ga sprečavaju da slijedi svoje nagnuće. Upravo kao što je osoba koja je postala sterilna i destruktivna sve više paralizirana i uhvaćena, da tako kažem u poročni krug (vicious circle), tako osoba koja je svjesna vlastitih snaga i upotrebljava ih produktivno dobiva u snazi, vjeri i sreći i sve je manje i manje opasnosti da bude otuđena od sebe; ona je stvorila, kao što bismo mogli reći, »vrli krug« (virtuous circle). Doživljaj radosti i sreće nije samo, kao što smo pokazali, rezultat produktivnog života već i njegov poticaj. Potiskivanje zla može proizaći iz duha samokažnjavanja i žalosti, ali nema ničega korisnijeg za dobro u humanističkom smislu nego doživljaj radosti i sreće koji prate svaku produktivnu djelatnost. Svako povećanje radosti, kojem društvo može pridonijeti, učinit će više za etički odgoj svojih članova nego što sve prijetnje kažnjavanjem ili propovijedi o vrlini mogu učiniti. c) Karakter i moralni sud Problem moralnog suda često se povezuje s problemom: sloboda volje nasuprot determinizmu. Jedno gledište drži da je čovjek potpuno određen okolnostima koje ne može kontrolirati i da ideja da je čovjek slobodan u svojim odlukama nije ništa nego iluzija. Iz te je pretpostavke izveden zaključak da se čovjeku ne može suditi za njegove postupke, budući da 194

nije slobodan pri stvaranju odluka. Suprotno gledište drži da čovjek ima sposobnost slobodne volje koju on može upotrebljavati bez obzira na psihološke ili izvanjske prilike i okolnosti i zato je odgovoran za svoje postupke i može mu se na osnovu njih suditi. Činilo bi se da je psiholog prisiljen da se suglasi s determinizmom. Proučavajući razvitak karaktera, on uočava da dijete započinje svoj život u moralno indiferentnom stanju i da se njegov karakter formira preko vanjskih utjecaja, koji su najsnažniji u prvim godinama njegova života, kad ono nema ni znanja ni snage da izmijeni okolnosti koje određuju njegov karakter. U doba kad bi mogao pokušati da izmijeni prilike u kojima živi, njegov je karakter već formiran i njemu nedostaje poticaj da istražuje te prilike i da ih izmijeni, ako je potrebno. Pretpostavimo li da se moralne osobine neke osobe korijene u njezinom karakteru, onda nije istina da se njoj, pošto nema slobode u formiranju svog karaktera, ne može suditi. Nije li istina, da što više imamo uvid u prilike koje su odgovorne za formiranje karaktera i njegove dinamike, da to neizbježnijim izgleda stanovište da se nikome ne može moralno suditi? Možda tu alternativu između psihološkog razumijevanja i moralnog suda možemo izbjeći s pomoću kompromisa koji katkada predlažu sljedbenici teorije o slobodnoj volji. Tvrdi se da postoje okolnosti u životima ljudi koje isključuju upotrebu njihove slobodne volje i tako eliminiraju moralni sud. Moderno krivično pravo, na primjer, prihvatilo je to gledište i ne drži ludu osobu odgovornom za njezine postupke. Zastupnici modificirane teorije slobodne volje idu korak dalje pa priznaju da ni osoba koja nije luda, nego neurotična, i tako pod uplivom impulsa koje ne može kontrolirati, ne smije za svoje postupke biti suđena. Oni tvrde, međutim, da većina ljudi ima slobodu da djeluje dobro ako to želi, i da im zato moramo moralno suditi. Ali temeljitije ispitivanje pokazuje da čak ni to gledište nije održivo. Mi smo skloni da vjerujemo kako djelujemo slobodno, jer smo, kao što je Spinoza već sugerirao, svjesni svojih želja, ali nesvjesni njihove motivacije. Naši motivi su rezultat posebnog miješanja sila koje djeluju u našem karakteru. Svaki put kada donosimo odluku, ona je određena dobrim ili lošim silama, koje su naizmjenično dominantne. Kod nekih ljudi jedna naročita sila toliko je nadmoćno snažna da rezultat njezinih odluka može predvidjeti svatko tko pozna njihov karakter i pretežne vrijednosne norme (premda bi oni sami mogli biti pod iluzijom da su odlučili »slobodno«). Kod drugih, destruktivne i konstruktivne sile su uravnotežene na takav način da njihove odluke nisu empirijski predvidive. Kada kažemo da je neka osoba mogla djelovati i drugačije, tada mislimo na ovaj drugi slučaj. Ali reći da je ona mogla djelovati i drugačije znači samo to da nismo mogli predvidjeti njezine postupke. Njezina odluka, međutim, pokazuje da je jedan niz sila bio jači nego drugi i da je zato čak i u tom slučaju njezina odluka bila određena njezinim karakterom. Stoga, da joj je karakter bio drugačiji, ona bi drugačije i djelovala, ali opet striktno u skladu sa strukturom svojeg karaktera. Volja nije apstraktna snaga čovjekova koju on posjeduje odvojeno od svoga karaktera. Baš suprotno, volja nije ništa nego izraz njegova karaktera. Produktivna osoba, koja vjeruje svome razumu i koja je sposobna da voli druge i sebe, raspolaže voljom da djeluje u skladu s vrlinom. Neproduktivnoj osobi, koja nije uspjela da razvije te osobine i koja je rob svojih iracionalnih strasti, nedostaje ta volja. 195

Nazor da je naš karakter onaj koji određuje naše odluke nije nikako fatalistički. Čovjek, premda je poput svih ostalih bića podvrgnut silama koje ga određuju, jedino je biće obdareno razumom, jedino je biće koje je sposobno da razumije same sile kojima je podvrgnuto i koje s pomoću svog razumijevanja može aktivno sudjelovati u svojoj sudbini i pojačati one elemente što teže za dobrim. Čovjek je jedino biće obdareno savješću. Njegova savjest je glas koji ga zove natrag samom sebi, on mu dozvoljava da zna što treba činiti, da bi postao svoj, on mu pomaže da ostane svjestan ciljeva svoga života i normi koje su potrebne za postizanje tih ciljeva. Stoga mi nismo nemoćne žrtve okolnosti: mi smo zaista sposobni da izmijenimo i da utječemo na sile unutar i izvan nas i da kontroliramo, barem do stanovite mjere, uvjete koji djeluju na nas. Mi možemo hrabriti i unaprijediti one faktore koji razvijaju težnju za dobrim i možemo postići njegovu realizaciju. Ali, premda imamo razum i savjest koji nas osposobljuju da budemo aktivni sudionici našeg života, razum i savjest sami nerazdvojno su povezani s našim karakterom. Kad destruktivne sile i iracionalne strasti postanu dominantne u našem karakteru, tada su i naš razum i naša savjest oštećeni i ne mogu funkcionirati ispravno. Zaista, to su naše najdragocjenije sposobnosti i naš je zadatak da ih razvijamo i koristimo, ali one nisu slobodne i nedeterminirane i ne postoje odvojeno od našeg empirijskog ja; one su sile u okviru strukture naše totalne ličnosti i poput svakog dijela neke strukture, određene su strukturom kao cjelinom i određuju nju samu. Ako svoj moralni sud o osobi zasnivamo na odluci da li je ili nije mogla htjeti drugačije, nikakav se moralni sud ne može donijeti. Kako možemo znati, na primjer, snagu njezine unutarnje vitalnosti koja joj omogućuje da se suprotstavi okolnim silama što su u njezinom djetinjstvu i kasnije djelovale na nju, ili kako možemo znati o odsustvu vitalnosti koja neku drugu osobu prisiljava da se podvrgne samim tim silama. Kako mi možemo znati nije li u životu neke osobe slučajan događaj, kao veza s dobrom i ljubljenom osobom, mogao utjecati na razvitak njezinog karaktera u jednom smjeru, dok je odsustvo takvog doživljaja moglo utjecati na njezin razvitak u suprotnom smjeru? I zaista, mi to ne možemo znati. Čak kad bismo i zasnovali moralni sud na pretpostavci da je osoba mogla postupati drugačije konstitucionalni i okolnosni faktori koji određuju razvitak njezinog karaktera toliko su brojni i složeni da je nemoguće za sve praktičke svrhe doći do konačnog suda da li se mogao ili nije razvijati drugačije. Sve što možemo pretpostaviti jeste to da su okolnosti, onakve kakve su bile, dovele do razvitka kakav se zbio. Iz toga slijedi, ako bi naša sposobnost da su dimo osobi zavisila o našem znanju da je ona mogla djelovati drugačije, mi bismo kao proučavaoci karaktera morali priznati poraz ukoliko su etički sudovi u pitanju. Ipak je taj zaključak neopravdan jer se zasniva na lažnoj pretpostavci i na zbrci u pogledu značenja riječi sud. Suditi može značiti dvije različite stvari: suditi znači ostvarivati mentalnu funkciju tvrđenja ili prediciranja. Ali »suditi« znači također imati funkciju »suca«, koja se odnosi na aktivnost razrješavanja i osudi van ja. Ova druga vrsta moralnog suđenja zasniva se na ideji autoriteta koji nadilazi čovjeka i donosi nad njim osudu; autoritet je privilegiran da razrješuje ili da osuđuje i kažnjava. Njegovi su 196

zaključci apsolutni, jer je on iznad čovjeka i posjeduje razum i snagu koje čovjek ne može doseći. Cak je i slika suca, koji je u demokratskom društvu izabran i teoretski nije iznad svojih bližnjih, obojena starim shvaćanjima boga-suca. Premda njegova osoba nije nosilac nikakve nadljudske snage, njegova služba jest. (Forme poštovanja koje pripadaju sucu preživjeli su ostaci poštovanja koje pripada nadljudskom autoritetu, prezir prema sudu psihološki je usko povezan s lese-majeste = uvreda veličanstva.) Ali, mnoge osobe koje nemaju službu suca uzimaju ulogu suca, spremne da osude ili razriješe kad donose moralne sudove. Njihovo stanovište često sadrži prilično sadizma i destruktivnosti. Možda i nema fenomena koji sadrži toliko destruktivnog osjećanja kao »moralna indignacija«, koja dopušta zavisti ili mržnji da se oživi pod maskom vrline.196 Osoba koja se »indignira« ima tom prilikom zadovoljstvo da prezire i tretira neku osobu kao »inferiornu«, što je združeno s osjećanjem vlastite superiornosti i ispravnosti. Humanistički sud o etičkim vrijednostima ima isti logički karakter kao racionalni sud uopće. Pri donošenju vrijednosnih sudova čovjek sudi o činjenicama i ne osjeća se sličan bogu, superioran i pozvan da osudi ili oprosti. Sud da je osoba destruktivna, pohlepna, ljubomorna i zavidna nije različit od liječnikove tvrdnje o disfunkciji srca ili pluća. Pretpostavimo da moramo suditi ubojici za koga znamo da je patološki slučaj. Kad bismo mogli saznati sve o njegovoj hereditarnosti, njegovoj ranoj i kasnijoj okolini, mi bismo veoma vjerojatno došli do zaključka da je on bio potpuno pod uplivom prilika nad kojima nije imao moći; u stvari, mnogo više pod uplivom nego mali lo pov i zato mnogo više »shvatljiv« od ovoga. Ali to ne znači da mi ne trebamo suditi njegovoj zloći. Mi možemo razumjeti kako i zašto je on postao ono što jest, ali mu možemo također suditi s obzirom na ono što jest. Mi čak možemo pretpostaviti da bismo i mi postali slični njemu da smo živjeli pod sličnim okolnostima; ali dok nas takva razmatranja sprečavaju da uzmemo ulogu sličnu bogu, ona nas ne sprečavaju u moralnom sudu. Problem razumijevanja nasuprot prosuđivanju karaktera nije različit od razumijevanja i prosuđivanja bilo kojeg ljudskog djelovanja. Ako treba da sudim o vrijednosti para cipela, o vrijednosti slike, ja činim to u skladu s određenim objektivnim normama svojstvenim objektima. Pretpostavimo da su cipele ili slike slabe kvalitete i da je netko ukazao na činjenicu da su se postolar i slikar veoma mnogo trudili, ali da su im stanovite prilike onemogućile da učine bolje, ja neću ni u jednom slučaju izmijeniti svoj sud o proizvodu. Mogu osjećati simpatiju ili sažaljenje za postolara ili slikara, mogu biti sklon da mu pomognem, ali ne mogu reći da nisam u stanju da prosuđujem njegov rad jer razumijem zašto je tako slab. Čovjekov je glavni zadatak u životu da sebe kao ličnost rodi, da postane ono što potencijalno jest. Najvažniji proizvod njegova truda jest njegova vlastita ličnost. Čovjek može suditi drugome objektivno do mjere do koje je uspio u svom zadatku, do koje je realizirao svoje mogućnosti. Ako nije uspio u svom zadatku, čovjek može uočiti neuspjeh i prosuditi ga u onome
196

A. Ranulfova knjiga Moralna indignacija i srednja klasa izvršno ilustrira tu točku. Naslov bi knjige isto tako mogao biti Sadizam i srednja klasa.

197

što jest — kao njegov moralni neuspjeh. Cak ako čovjek i zna da su prilike bile nadmoćno protiv neke osobe i da bi svatko drugi također propao, sud o njoj ostaje isti. Ako čovjek potpuno razumije sve okolnosti koje su je učinile onakvom kakva jest, može imati za nju suosjećanje, ali to suosjećanje ipak ne mijenja valjanost suda. Razumijevati nekoga, ne znači opraštati mu: to samo znači da ga čovjek ne optužuje, kao da bi bio bog ili sudac stavljen iznad njega.

Herbert Marcuse Jednodimenzionalni čovjek
I. NOVI OBLICI KONTROLE U razvijenoj industrijskoj civilizaciji prevladava ugodna, uhodana, razumna, demokratska nesloboda. To je znamen tehničkog progresa. Zaista, što može biti razumnije nego obuzdavanje individualiteta u mehanizaciji društveno potrebnih, no bolnih izvedbi; koncentracija individualne inicijative u efektivnije, produktivnije korporacije; reguliranje slobodne konkurencije među nejednako opremljenim ekonomskim subjektima; ograničenje prerogativa i nacionalnih suvereniteta koji koče internacionalnu organizaciju sredstava. Može se ponegdje zažaliti da ovaj tehnološki poredak također uključuje političku i intelektualnu koordinaciju — no, ipak je to razvoj koji obećava. Prava i slobode koji su bili vitalni faktori u počecima i ranijim stupnjevima industrijskog društva prepuštaju se višim stupnjevima tog istog društva: oni gube svoje tradicionalno opravdanje i sadržaj. Slobode misli, govora i savjesti su bile — upravo kao slobodna inicijativa koju su proizvele i zaštićivale — bitno kritičke ideje sačinjene da bi nadomjestile zastarjelu materijalnu i intelektualnu kulturu jednom produktivnijom i racionalnijom. Kad su poslali institucionalizirani, ove slobode i prava su dijelili sudbinu društva u kome su integralni dio: ostvarenje ukida premise. Kako sloboda od nužde — konkretna supstancija svake slobode — postaje realna mogućnost tako slobode pripadne stanju niže produktivnosti gube svoj sadržaj. Neovisnost misli, autonomija i pravo na političku opoziciju lišeni su svoje bazične kritičke funkcije u društvu koje je, čini se, sve sposobnije da zadovolji potrebe pojedinaca posredstvom načina na koje je organizirano. Takvo društvo može s pravom zahtijevati prihvaćanje svojih principa i institucija i reducirati opoziciju na raspravljanje i proizvođenje alternativnog programiranja politike unutar status quoa. U tom pogledu, čini se da je mala razlika da li porast zadovoljenja potreba ostvaruje autoritaran ili neautoritaran sistem. U uslovima porasta životnog standarda nekonformizam sa sistemom izgleda kao društveno nekoristan, tim više što on uključuje osjetne ekonomske i političke reperkusije i prijeti glatkom funkcioniranju cjeline. Zaista, čini se da nema razloga — bar što se tiče životnih potreba — da bi se proizvodnja i raspodjela odvijala posredstvom takmičarske konkurencije individualnih sloboda.

198

Slobodna inicijativa već od početka nije bila, u cjelini, blagodat. Kao sloboda da se radi ili gladuje, ona je uključivala mukotrpan rad, neizvjesnost i bojazan za veliku većinu stanovništva. Kad čovjek ne bi više bio prisiljen da se potvrđuje na tržištu kao slobodan ekonomski subjekt, iščezavanje te vrste slobode bi bilo jedno od najvećih ostvarenja civilizacije. Tehnološki proces mehanizacije i standardizacije bi mogao osloboditi individualnu energiju za još neispisanu domenu slobode s onu stranu nužnosti. Sama struktura čovjekova egzistiranja bi bila izmijenjena; čovjek bi bio oslobođen svijeta rada, koji mu nameće strane potrebe i strane mogućnosti; bio bi slobodan da upotrijebi autonomiju u životu, koji bi bio njegov vlastiti. Ako bi proizvodni aparat mogao biti organiziran i usmjeren spram zadovoljenja vitalnih potreba, kontrola nad njim bi mogla biti i centralizirana. Takva kontrola ne bi priječila individualnu autonomiju, već bi je omogućavala. To je cilj unutar mogućnosti razvijene industrijske civilizacije, »svrha« tehnološkog racionaliteta. Pa, ipak, u postojećem djeluje suprotan smjer: aparat nameće svoje ekonomske i političke zahtjeve za odbranom i ekspanzijom u radno vrijeme i slobodno vrijeme, u materijalnu i intelektualnu kulturu. Suvremeno industrijsko društvo tendira totalitarizmu na osnovu organizacije njegove tehnološke baze. Jer »totalitaran« ne znači samo terorističku političku koordinaciju društva već, također, neterorističku, ekonomsko-tehnološku koordinaciju koja djeluje posredstvom manipuliranja potrebama, dodjeljujući interese. Ona tako sprečava izbijanje efikasne opozicije protiv cjeline. Ne pogoduje totalitarizmu samo određena formu vladavine ili načela partije već takođe, određeni sistem proizvodnje ili raspodjele koji ne isključuje »pluralizam« partija, novinskih listova, »sila protuteže« itd. 197 Političke snage sc danas potvrđuju svojom moći nad mašinskim procesom i tehničkom organizacijom aparata. Vlada razvijenih industrijskih društava, i društva u industrijskom razvitku, može se održati i osigurati samo kad uspije mobilizirati, organizirati i eksploatirati tehničku, zanatstvenu i mehaničku produktivnost raspoloživu industrijskoj civilizaciji. Ova produktivnost mobilizira društvo u cjelini, iznad, i s onu stranu bilo kakvih posebnih individualnih ili grupnih interesa. Gola činjenica da fizička (samo fizička?) moć mašine nadmašuje moć pojedinca i bilo koje posebne grupe pojedinaca čini mašinu najefikasnijim političkim instrumentom u svakom društvu u kome je bazična organizacija — organizacija mašinskog procesa. No, politički smjer može biti preokrenut; moć mašine je bitno samo nagomilana i projektirana moć čovjeka. U ovoj mjeri u kojoj svijet rada u sebi nosi mašinu i, prema tome, mehaniziranje on postaje potencijalna baza za novu slobodu čovjeka. Savremeno industrijsko društvo pokazuje da je doseglo stupanj na kome »slobodno društvo« ne može više biti adekvatno određeno tradicionalnim terminima ekonomskih, političkih i intelektualnih sloboda.
197

Pogledaj str. 62-63

199

Ovo ne zbog toga što su te slobode postale beznačajne, već zato jer su suviše važne da bi bile svedene na tradicionalne forme. Potrebne su nove forme realizacije koje odgovaraju novim mogućnostima društva. Takvi novi oblici mogu bili indicirani samo u negativnim određenjima jer bi ona significirala negaciju dominantnih formi. Tako bi ekonomska sloboda značila oslobođenje od ekonomije — od nadređenosli ekonomskih snaga i odnosa, oslobođenje od svakodnevne borbe za egzistenciju, od zarađivanja za življenje. Politička sloboda bi značila oslobođenje individuuma od politike koju oni sad stvarno ne kontroliraju. Slično tome, intelektualna sloboda bi značila restauraciju individualne misli koja je sada apsorbirana u masovnoj komunikaciji i nametnutom mišljenju, značila bi ukidanje »javnog mnjenja« skupa s njegovim tvorcima. Nerealističan ton ovih propozicija ne indicira njihov utopistički karakter već jakost onih snaga koje priječe njihovu realizaciju. Najefikasnije i najotpornije oružje protiv oslobođenja jest nametanje materijalnih i intelektualnih potreba koje perpetuiraju zastarjele forme borbe za egzistenciju. Uvijek je bio preduvjetovan intenzitet, zadovoljenje i čak karakter ljudskih potreba iznad biotičke razine. O usmjerenosti predominantnih društvenih institucija i interesa ovisi da li će mogućnost da se nešto čini ili pusti, uživa ili uništi, prisvoji ili odbaci postali potreba. U tom smislu su ljudske potrebe povijesne potrebe; u razmjeru u kome društvo zahtijeva represivan razvoj individuuma, njegove potrebe i zahtjev za njihovim zadovoljenjem jesu predmet beskompromisnih kritičkih mjerila spram postojećeg. Treba razlikovati istinske od krivih potreba. »Krive« su one koje su individuumu nametnuli posebni društveni interesi u njegovu obuzdavanju: potrebe koje perpetuiraju mukotrpan rad, agresiju, mizeriju i nepravdu. Zadovoljenje takvih potreba može u najvećoj mjeri ugoditi čovjeku, No, ovakva sreća nije okolnost koju treba podržavati i štititi ako ona služi tome da se blokira razvoj njegove sposobnosti da raspozna zarazu cjeline i da prione uz šanse za ozdravljenje. Rezultat je, tad, euforija u nesrećnosti. Većina predominantnih potreba za relaksacijom, razveseljavanjem, ponašanjem i konzumcijom prema oglasima — da se voli i mrzi ono što drugi vole i mrze — spada u tu kategoriju krivih potreba. Takve potrebe imaju društveni sadržaj i funkciju koji su predodređeni izvanjskim moćima nad kojima individuum nema kontrole. Razvoj i zadovoljenje takvih potreba su heteronomni. Mada takve potrebe, reproducirane i učvršćene uslovima egzistiranja, mogu postati čovjekove vlastite potrebe, ma kako da se on identificira s njima i nalazi u njima zadovoljstvo, — one ostaju to što su bile od početka: proizvodi društva u kome dominantan interes zahtijeva potiskivanje. Dominacija represivnih potreba je kompletirana činjenica prihvaćena u ignoranciji i porazu. No, ova činjenica ireba da bude raščinjena kako u interesu onog sretnog individuuma tako i u interesu 200

onih čija je bijeda cijena zadovoljenja ove sreće. Jedine potrebe čiji je zahtjev za zadovoljenjem neumanjiv jesu vitalne potrebe — ishrana, odjeća, stanovanje na postignutom stupnju kulture. Zadovoljenje ovih potreba je preduslov za realizaciju svih potreba, kako onih nesublimiranih tako i onih sublimiranih. Za svaku svijest i savjest, za svako iskustvo koje ne prihvaća preovlađujuće društvene interese kao vrhovni zakon misli i ponašanja — postojeći univerzum potreba i zadovoljenja jc činjenica koja treba biti preispitana s obzirom na istinitost i krivost. Istinitost i krivost su potpuno povijesne, pa je njihova objektivna zasnovanost povijesna. Sud o potrebama i njihovu zadovoljavanju pod datim uvjetima uključuje mjerila prioriteta — mjerila u odnosu na optimalan razvoj čovjeka, svih ljudi, pod optimalnim korištenjem raspoloživih materijalnih i intelektualnih sredstava. Sredstva su proračunljiva. »Istina« i »krivost« potreba određuju objektivne uslove utoliko što su univerzalno zadovoljenje vitalnih potreba i, iznad toga, progresivno reduciranje rada i siromaštva općevaljani kriteriji. Kao povijesni kriteriji, oni ne variraju samo u odnosu na područja i stupanj razvoja već, također, oni mogu biti određeni samo u (većoj ili manjoj) kontradikciji spram postojećih. Koje sudište može polagati zahtjev na to da bude autoritet odlučivanja? U posljednjoj instanci, pitanje koje su istinske, a koje krive potrebe moraju riješiti sami individuumi. No, samo u konačnoj analizi, tj. kad su i ako su oni slobodni da daju svoj vlastiti odgovor. Sve dok su ljudi spriječeni u tome da budu autonomni, dok im se nameću stavovi i dok su objekt manipuliranja (sve do i samih instinkata), njihov odgovor na to pitanje ne može biti prihvaćen kao njihov vlastiti. Na osnovu gornjeg proizlazi da nikakav tribunal ne može s pravom prisvojiti prerogative da odluči koje potrebe treba da budu razvijene i zadovoljene. Svako takvo sudište je krivo iako naša osuda ne rješava pitanje: kako mogu ljudi koji su objekt efikasne i produktivne dominacije sami kreirati uslove slobode?198 Što represivno upravljanje društvom postaje racionalnije, produktivnije, tehničkije i totalnije, to je manje moguće zamisliti sredstva i načine kojima bi ljudi mogli slomiti svoje sužanjstvo i zadobiti vlastito oslobođenje. Nametnuti um cijelom jednom društvu jest, zacijelo, paradoksalna i skandalozna ideja. — No, s druge strane, trebalo bi podvrći pitanju pravednost društva koje nipodaštava ovu ideju dok cijelo svoje pučanstvo pretvara u objekt totalnog upravljanja. Sve oslobođenje ovisi o osviještenosti o sužanjstvu, a razvoj ove svijesti je stalno priječen predominacijom potreba i zadovoljenja, što su, u velikim razmjerima, postale vlastite potrebe pojedinca. Proces uvijek nadomješta jedan sistem preduvjetovanja drugim; optimalan cilj je nadomještanje krivih potreba istinskim, napuštanje represivnog zadovoljavanja.
198

Pogledaj, str. 54, 55.

201

Specifično obilježje razvijenog industrijskog društva jest uspješno zagušivanje onih potreba koje treba đa budu oslobođene — oslobođene također od onog što je snošljivo, što se isplati i što je ugodno jer podržava i odrešuje destruktivnu moć i represivnu funkciju društva izobilja. Upravo društvene kontrole insistiraju na svemoćnoj potrebi za proizvodnjom i konsumcijom suvišnog; potrebi za zaglupljujućim radom kad on više nije nužnost; na potrebi za takvim načinima relaksacije koji olakšavaju i prolongiraju ovo zaglupIjivanje; na potrebi da se održe takve varljive slobode kao što su slobodna konkurencija pri upravljanim cijenama, slobodna štampa koja samu sebe cenzurira, slobodan izbor roba u koje su utisnuti znakovi različitih tvornica i patenata. Pod vladavinom represivne cjeline sloboda može postati moćan instrument dominacije. Raspon izbora, otvoren pojedincu, nije odlučan faktor u određenju stupnja ljudske slobode, već što može biti izabrano i što izabire pojedinac. Kriterij slobodnog izbora nije nikad apsolutan, no on nije ni potpuno relativan. Slobodno biranje gospodara ne dokida ni gospodare ni robove. Slobodan izbor u širokoj raznolikosti potrošnih dobara i usluga ne significira slobodu ako ta dobra i usluge podržavaju društvenu kontrolu nad životom rada i tjeskobe, — tj. ako podržavaju alijenaciju. Spontana reprodukcija čovjeku nametnutih potreba ne zasniva autonomiju; ona samo svjedoči o efikasnosti kontrole. Naše insistiranje na dubini i efikasnosti kontrola je spremno na prigovor da uvelike precjenjujemo moć sredstava masovne komunikacije u nametanju mišljenja i da bi ljudi, sami po sebi, osjećali i zadovoljavali potrebe koje su im sad nametnule. Objekcija promašuje ono bitno. Ono što predodreduje ne počinje masovnom proizvodnjom radija i televizije i centralizacijom njihove kontrole. Ljudi ulaze u ovaj stadij kao dugotrajno pređeterminirani primaoci: odlučna razlika je u niveliranju kontrasta (ili konflikta) između datog i mogućeg, između zadovoljnih i nezadovoljnih potreba. Upravo tu takozvano izjednačenje klasnih razlika pokazuje svoju ideološku funkciju. Kad se radnik i njegov upravitelj raduju istom televizijskom programu i posjećuju ista mjesta okupljanja, kad se tipkačica isto lako atraktivno dotjeruje kao kćer njena poslodavca, kad crnac posjeduje Cadillac, kad oni svi čitaju iste novine — tad ovo asimiliranje ne indicira nestanak klasa, već razmjer u kome svi slojevi društva učestvuju u potrebama i zadovoljenju što služe očuvanju postojećeg. U najrazvijenijim područjima suvremenog društva je prevođenje društvenih potreba u individualne tako efikasno da je razlika među njima, izgleda, samo čisto teorijska. Da li je stvarno moguće razlučiti sredstva masovne komunikacije kao instrumente informacije i razonode i kao agense manipulacije i indoktrinacije? Automobil kao nonsens i pogodnost? Grozote i komfore funkcionalne arhitekture? Rad za nacionalnu obranu i rad na zaradu korporacije? Privatno zadovoljstvo i komercijalnu, te političku korist involviranu u porastu stanovništva?

202

Ponovno smo konfrontirani s jednim od najmučnijih aspekata razvijene industrijske civilizacije: racionalnim karakterom iracionaliteta.Produktivnost i efikasnost tog društva, njegova sposobnost da uvećava i širi udobnost, da preokrene suvišno u potrebu i destrukciju u konstrukciju, razmjer u kome ta civilizacija transformira svijet objekta u produžetak čovjekova duha i tijela — dovodi u pitanje sam pojam alijenacije. Ljudi poznaju sebe u svojim robama: nalaze svoju dušu u automobilima, hi-fi setovima, kućama u kojima prostorije za dnevni boravak i spavaonice nisu na istoj prostornoj razini, u kuhinjskim aparatima. Promijenio se mehanizam koji veže pojedinca za njegovo društvo, društvena kontrola je ukotvljena u novim potrebama koje je proizvela. Dominantne forme društvene kontrole su tehnološke u jednom novom smislu. Tehnička struktura i efikasnost produktivnog i destruktivnog aparata je bila, zacijelo, tokom cijelog novog vijeka glavni instrument podređivanja ljudi postojećoj društvenoj podjeli rada. Štaviše, takva integracija je uvijek bila praćena očitijim formama prinude: gubitkom sredstava za život, upravljanjem pravdom, policijom, oružanim snagama. To je još uvijek. No, u suvremenom periodu se tehnička kontrola javlja kao utjelovljenje uma na dobrobit svih društvenih grupa i interesa, i to u tolikoj mjeri da svaka kontradikcija izgleda iracionalna, a svaka kontraakcija nemoguća. Tad nije začudno što je u najrazvijenijim područjima ove civilizacije društvena kontrola toliko introjicirana da je čak individualni protest podsječen u korijenu. Intelektualno i emocionalno odbijanje da se »ide naprijed« poprima vid neurotičnosti i impotentnosti. To je društveno-psihološki aspekt političkog zbivanja koje ohilježuje suvremeni period: iščezavanje povijesnih snaga koje su u prethodnom periodu, očito, reprezentirale mogućnost novih formi egzistencije. Izraz »introjekcija«. izgleda, više ne opisuje način na koji i sam individuum reproducira i perpetuira izvanjsku kontrolu koju vrši njegovo društvo. Introjekcija sugerira raznolike, relativno spontane procese kojima vlastitost (Ego) premješta »izvanjsko« u »unutarnje«. Tako introjekcija implicira egzistenciju unutarnje dimenzije, različite i čak antagonističke spram izvanjske nužde — individualnu svijest i individuuma nesvjesnog izvan javnog mnjenja i ponašanja.199 U tome je realitet »unutarnje slobode«: ona uobličttje privatan prostor, u kome Čovjek može postati i ostati »vlastitost«. Tehnološki racionalitet je osvojio i reducirao taj privatni prostor. Masovna proizvodnja i masovna potrošnja traže cijelog čovjeka, a industrijska psihologija jc već odavno prestala biti ograničena na tvornicu. Mnogostruki procesi in-trojekcije su, izgleda, okoštali u gotovo mehaničke reakcije. Rezultat nije harmoniziranje, već mimesis:

199

Promjenu u funkciji familije ovdje igra odlučnu ulogu: njene funkcije „socijaliziranju“ su uvelike preuzele izvanjske grupe i sredstva masovne komunikacije. Pogledaj moju knjigu Eros i civilizacija. Naprijed. 1965, g,, str. 81. i dalje.

203

neposredno identificiranje individuuma sa svojim društvom i, posredstvom toga, s društvom u cjelini. Ovo neposredno, automatsko identificiranje ( koje je moglo biti karakteristika primitivnih formi udruživanja ) ponovo se javlja u visokoj industrijskoj civilizaciji. Njegova nova »neposrednost« jc, ipak, proizvod rafiniranog znanstvenog upravljanja i organizacije. U tom procesu je odsječena unutarnja dimenzija duha u kojoj se može ukorijeniti opozicija status quo-u. Gubitak ove dimenzije, koja je obitavalište moći negativnog mišljenja — kritičke moći uma, jest ideološki komplement materijalnog procesa u kome razvijeno industrijsko društvo utišava i pomiruje opoziciju. Udar progresa obrće um u podređivanje faktima života i dinamičkoj sposobnosti da se proizvodi više činjenica i veće činjenice istovrsnog života. Efikasnost sistema otupljuje ljudsko raspoznavanje da on ne sadržava činjenice koje nisu povezane s represivnom moći cjeline. Kad ljudi nalaze sami sebe u stvarima koje oblikuju njihov život, to nije na osnovu toga što oni daju zakon stvarima, već na osnovu toga što ga prihvaćaju — ne zakon fizike, već zakon njihova društva. Naprijed sam sugerirao da je, izgleda, pojam alijenacije došao u pitanje kada se čovjek identificira s egzistiranjem koje mu je nametnuto i kad u njemu nalazi svoj vlastiti razvitak i zadovoljenje. Ovo identificiranje nije iluzija, već stvarnost. Pa, ipak, ta stvarnost konstituira jedan razvijeni stupanj alijenacije. Alijenacija je postala potpuno objektivna; alijenirani subjekt je progutan putem svoje alijenirane egzistencije. Postoji samo jedna dimenzija i ona je svugdje i u svim formama. Ostvarenja progresa se opiru kako ideologijskoj optužbi tako i opravdanju; pred sudištem ovih ostvarenja »kriva svijest« o njihovoj racionalnosti postaje istinita svijest. Apsorbiranje ideologije u realitet ipak ne označava »kraj ideologije«. Naprotiv, razvijeno industrijsko društvo je, u određenom smislu, ideologičnije nego njegov prethodnik. Ovo utoliko što je ideologija u samom procesu proizvodnje.200 U provokativnoj formi ova postavka razotkriva političke aspekte dominirajuće tehnološke racionalnosti. Proizvodni aparat i dobra i usluge koje on proizvodi — »prodaje« ili nameće društveni sistem kao cjelinu. Sredstva masovne transportacije i komunikacije, robe za stanovanje, hranu i odijevanje, neodoljiva produkcija industrije razonode i informacija — donose propisane stavove i navike, izvjesne emocionalne i intelektualne reakcije koje povezuju, više ili manje ugodno, konzumatore s proizvođačima, a preko ovih s cjelinom. Proizvodi indoktriniraju i manipuliraju; oni proizvode krivu svijest koja je imuna spram svoje krivosti. Kad ovi beneficijalni proizvodi postaju pristupačni sve većem broju ljudi u sve više slojeva, tad indokrinacija koju oni nose prestaje biti publicitet; ona postaje način života. To je dobar način života — mnogo
200

Theodor W. Adorno, Prismen. Kulturkritik und Gesellschaft; Frankfurt: Suhrkamp, 1955.,str.24 i dalje.

204

bolji nego prije — i, kao takav, on se protivi kvalitativnoj promjeni. Tako nastaje model jednodimenzionalne misli i ponašanja u kome su odbijene, ili reducirane na određenja univerzuma postojećeg, one ideje, aspiracije i objektivne mogućnosti koje, po svom sadržaju, transcendiraju postojeći svijet rasuđivanja i akcije. One su redefinirane racionalitetom danog sistema i njegova kvantitativnog rasta. Ovaj smjer je u relaciji s razvojem znanstvene metode: operacionalizam u fizikalnim, biheviorizam u društvenim znanostima. Opće obilježje je totalan empiricizam u tretiranju koncepata; njihovo značenje je ograničeno na reprezentaciju određenih operacija i ponašanja. Operacionalno stanovište dobro ilustrira P. W. Bridgman u analizi pojma dužine:201 »Mi, očito, znamo što podrazumijevamo pod dužinom ako možemo reći što je dužina nekog i svakog objekta, a od fizičara se više i ne traži. Da bismo našli dužinu objekta, moramo izvesti određene fizikalne operacije. Pojam dužine je fiksiran zato što su fiksirane operacije kojima se mjeri dužina: to jest, pojam dužine ne uključuje ništa više doli skup operacija kojima jc dužina određena. Uopće, pod pojmom ne razumijevamo ništa više nego sktip operacija; pojam je sinonim odgovarajućeg skupa operacija.« Bridgman je vidio široke implikacije ovog načina mišljenja za društvo uopće202: »Usvajanje opcracionalnog shvaćanja uključuje mnogo više nego što jc samo ograničenje smisla u kome razumijemo 'koncept'. Ono znači dalekosežnu promjenu u svim našim postupcima mišljenja, u tome da se više nećemo dozvoliti da upotrijebimo pomagala u našem mišljenju pojmova o kojima ne možemo položili adekvatan račun u odnosu na operacije.« Bridgmanovo predviđanje se ostvarilo. Nov način mišljenja je danas predominamna tendencija u filozofiji, psihologiji, sociologiji i drugim područjima. Mnogi od onih najozbiljnije zabrinjavajućih pojmova su »eliminirani« na taj način što se pokazuje da se o njima ne može adekvatno položiti račun operacijama ili ponašanjem. Radikalni empiricistički proboj (ja ću kasnije, u poglavljima VII i VIII. preispitivati njegovu pretenziju da bude empiricistički) lako pribavlja metodološko opravdanje da se duh ospori inteIektom. — To je pozitivizam koji svojim negiranjem transecndirajućih elemenata uma formira komplementaran akademski udio u društveno traženom ponašanju. Ozbiljnija je »dalekosežna promjena u cjelokupnoj obviknutosti mišljenja« izvan akademskih ustanova. Ona služi koordiniranju ideja i ciljeva s onima koje zahtijeva postojeći sistem, lome da sc oni zatvore u
201

P. W. Bridgman. The Logic of Modern physics : New York: Macmillan. I928., str. 5. Operacionalna doktrina je od tad usavršena i kvalificirana. Bridgman jc proširio pojam »operacije" lako da on uključi operacije »olovkom i papirom“ teoretičara (u Philipp J. Frank, The V a I i d a t i o n of Scientific T h e o r i e s : Bo-ton: Beacon Press. 1954. Poglavlje II). Glavni impuls ostaje isti: „poželjno je da operacije olovkom i papirom budu kadre za eventualan kontakt, iako možda indirektno, s instrumentalnim operacijama." 202 P. W . Bridgman, T h e L o g i c o f M o d e r n P h y s i c s . loc. cil., str. 31.

205

sistem i da se suzbiju one ideje i ciljevi koji se ne daju izmiriti sa sistemom. Vladavina takvog jednodimenzionalnog realiteta ne znači da vlada materijalizam, da su nestale spiritualne, metafizičke i boemske preokupacije. Naprotiv, ima dosta onog »Obožavajmo ovaj tjedan zajedno«, »Zašto ne probati obraćenje Bogu«, Zen, egzistencijalizam, bitnički način života, itd. Ali takvi modi protesta i transccndcncije više nisu suprotni status quo-u, nisu više negativni. Oni su, prije, ceremonijalan dio biheviorizma u praksi, njegova bezopasna negacija, pa je status quo brzo probavlja kao dio svoje zdrave dijete. Jednodimenzionalnu misao sistematski proizvode tvorci politike i njihovi snabdjevači masovnim informacijama. Njihov univerzum rasuđivanja je dobiven putem hipoteza koje same sobom daju važenje, a koje, konstantno i mono-polistički ponavljane, postaju hipnoličke definicije ili zapovijedi. Na primjer, »slobodne« su one institucije koje operiraju (i kojima se operira) u zemljama slobodnog svijeta i drugi transcendirajući modi su, po definiciji ili anarhizam, komunizam ili propaganda. »Socijalistički« su svi zahvati u privatnu inicijativu ako ih nisu prcduzele same privatne inicijative (ili na osnovu ugovora s vladom), kao, na primjer, univerzalno i široko zdravstveno osiguranje, ili zaštita prirode od jurnjave komercijalizacije, ili osnivanje javnih službi koje mogu oštetiti privatni profit. Ova totalitarna logika etabliranih činjenica ima svoj istočni pandan. Tamo je sloboda način života koji je uveo komunistički režim, a svi drugi, transcendirajući modi slobode su ili kapitalistički, ili revizionistički, ili lijevo sektaštvo. Kretanje misli je zaustavljeno na barijerama koje se javljaju kao ograničenja samog uma. Ovakvo ograničenje misli, zacijelo, nije novo. Rast modernog racionalizma, kako u svojoj spekulativnoj tako i u empirijskoj formi, pokazuje upadan kontrast ekstremnog kritičkog radikalizma u znanstvenoj i filozofskoj metodi, sjedne strane, i nekritičkog kvijetizma u odnošenju spram postojećih društvenih institucija i njihova funkcioniranja, s druge strane. Tako je trebalo da Descartesov ego cogitans ostavi »velika javna tijela« netaknuta, a Hobbes je držao da »sadašnjost treba uvijek biti preferirana, podržavana i smatrana najboljom«. Kant se slagao s Lockcom u opravdavanju revolucije ako i kad ona uspije u organiziranju cjeline i sprečavanju subverzije. Pa, ipak, ovim akomodirajućim konceptima uma je uvijek protivurječila evidentna mizerija i nepravda »velikih javnih tijela« i djelotvorno, više ili manje svjesno rebeliranje protiv njih. Postojali su društveni uslovi koji su izazvali i dozvoljavali stvarnu disocijaciju od postojećeg stanja. Bila je prisutna kako privatna tako i politička dimenzija u kojoj se to odvajanje moglo razviti u efikasnu opoziciju koja je oprobavala svoju snagu i valjanost svojih ciljeva. S postepenim zatvaranjem te dimenzije od strane društva, samoograničenje misli poprima veće razmjere. Povezanost znanstveno-filozofskih i društvenih procesa, teorijskog i praktičnog uma se potvrđuje »iza leđa« naučenjaka i filozofa. Društvo isključuje čitav tip 206

opozicionalnih operacija i ponašanja pa, uslijed toga, pojmovi pripadni ovima izgledaju kao iluzorni ili besmisleni. Povijesna transcendencija se javlja kao metafizička transcendencija neprihvatljiva znanosti i znanstvenoj misli. Operacionalno i bihevioralno stanovište, prakticirano na veliko kao »habitus misli«, postaje nazor postojećeg univerzuma rasuđivanja i akcije, potreba i aspiracija. »Lukavstvo uma« radi, kao što je to često činilo, u interesu sila koje jesu. Insistiranje na operacionalnim i bihevioralnim pojmovima se okreće protiv napora da se misao i ponašanje oslobode od danog realiteta, a za suzbite alternative. Teorijski i praktični um, akademski i društveni biheviorizam se susreću na zajedničkom tlu: tlu razvijenog društva, kome je znanstveni i tehnički progres oruđe dominacije. »Progres« nije neutralan termin. On se kreće prema specifičnim ciljevima koji su određeni mogućnošću da se poboljšaju ljudske okolnosti. Razvijeno industrijsko društvo se približava stadiju u kome bi kontinuirani progres tražio radikalan raskid s preovlađujučim smjerom i organizacijom progresa. Taj stadij bi bio postignut onda kad materijalna proizvodnja (uključujući potrebne službe) postane automacija do te mjere da sve vitalne potrebe mogu biti zadovoljene pri reduciranju nužnog radnog vremena na marginalno vrijeme. Od tada bi tehnički progres transcendirao domenu nužnosti gdje je služio kao instrument dominacije i eksploatacije, što je, uslijed toga, ograničavalo njegovu racionalnost. Tehnologija bi postala predmet slobodnog razvoja sposobnosti u borbi za pacifikaciju prirode i društva. Takvo stanje je sagledano u Marxovu pojmu »ukidanja rada«. Izraz »pacifikacija egzistencije« čini nam se pogodniji da označi povijesnu alternativu svijeta koji, putem internacionalnog konflikta, napreduje na ivici globalnog rata. Taj konflikt transformira i suspendira protivurječnosti unutar postojećih društava. »Pacifikacija egzistencije« znači razvoj čovjekove borbe s drugim čovjekom i prirodom pod uslovima koji više ne organiziraju konkuretnske potrebe, želje i aspiracije interesima zasnovanim u dominaciji i oskudii — u organizaciji koja perpetuira destruktivne forme te borbe. Današnja borba protiv povijesne alternative nalazi čvrstu masovnu bazu u stanovništvu, a svoju ideologiju u nepopustljivoj orijentaciji misli i ponašanja na dani univerzum činjenica. Potvrđivan kompletiranjem nauke i tehnologije, a opravdan rastom produktivnosti, status quo prkosi svoj transcendenciji. Zrelo industrijsko društvo je suočeno s mogućnošću pacifikacije na osnovu svojih tehničkih i intelektnih ostvarenja, a zatvara se spram te alternative. Operacionalizam u teoriji i praksi postaje teorija i praksa sputavanja. Prividno dinamičko, ovo društvo je potpuno statički sistem života: samo sebi daje zamah u svojoj tlačiteljskoj produktivnosti i beneficijaInoj koordinaciji. Sadržavanje tehničkog progresa ide ruku pod ruku s njegovim rastom u postojećem smjeru. Što tehnika postaje sposobnija da stvori uslove pacifikacije, — uprkos političkim zaprekama koje

207

nameće status quo — to su duh i tijelo čovjeka organiziraniji protiv ove alternative. Najrazvijenija područja industrijskog društva u svakom pogledu pokazuju ove dvije značajke: kompletiranje tehnološkog racionatiteta i intenzivni napori da se ono zadrži unutar postojećih institucija. Tu je stalna prolivurječnost ove civilizacije: iracionalni elemenat u njenoj racionalnosti. To je znamen njenih ostvarenja. Industrijsko društvo koje prisvaja tehnologiju i znanost organizirano je za sve efikasniju dominaciju čovjekom i prirodom, za sve efikasnije iskorištavanje svojih sredstava. Ono postaje iracionalno onda kad uspjeh njegovih napora otvara nove dimenzije ljudske realizacije. Organizacija koja služi miru je drugačija od organizacije za rat; institucije koje su služile borbi za opstanak ne mogu služiti pacifikaciji egzistiranja. Život kao cilj je kvalitativno različit od života kao sredstva. Takav kvalitativno novi mod egzistencije ne može se nikad sagledati kao puki nusprodukt ekonomskih i političkih promjena, kao, više-manje, spontan rezultat novih institucija koje konstituiraju nužne preduvjete. Kvalitativna promjena takode uključuje promjenu u tehničkoj bazi na kojoj ovo društvo počiva — bazi koja podržava ekonomske i političke institucije posredstvom kojih je stabilizirana »druga priroda« čovjeka kao agresivnog objekta upravljanja. Tehnika industrijalizacije je politička tehnika, a kao takva, ona prejudicira mogućnosti uma i slobode. Zacijelo, rad mora prethoditi redukciji rada, a industrijalizacija razvoju ljudskih potreba i zadovoljenja. No. kako sva sloboda ovisi o pokorenju izvanjske nužnosti, to ostvarenje slobode ovisi o tehnici tog pokorenja. Najviša produktivnost rada može bili upotrijebljena za perpetuiranje rada, a najefikasnija industrijalizacija može služiti restrikciji potreba i manipuliranju s njima. Kad je postignut taj stupanj, proširuje se dominacija — u ruhu izobilja i slobode — na sve sfere privatne i javne egzistencije, integrira svu autentičnu opoziciju, apsorbira sve alternative. Tehnološka racionalnost razotkriva svoj politički karakter kad postaje značajan posrednik bolje dominacije, kreirajući istinski totalitaran univerzum, u kome su društvo i priroda, duh i tijelo držani u stanju permanentne mobilizacije za njegovu odbranu. 2. ZATVARANJE POLITIČKOG UNIVERZUMA Društvo loialnc mobilizacije, koje sc oblikuje u najrazvijenijim područjima industrijske civilizacije, kombinira, u plodnom sjedinjenju, karakteristike države izobilja i države ratne angažovanosti. U poredbi s društvom koje mu prethodi to je zaisla »novo društvo«. Očišćene su, ili su izolirane, mrlje koje su svjedočile nezgode, a nad elementima koji su potresali društvo zadobivena je kontrola. Poznati su glavni tokovi: koncentriranje nacionalne ekonomije na potrebama velikih korporacija, pri čemu je vlada sila koja stimulira, potpomaže, a, ponekad, čak kontrolira; uključivanje te ekonomije u svjetski razgranat 208

sistem vojnih saveza, monetarnih aranžmana, tehničke pomoći i shema za razvoj; postepeno asimiliranje radnika i zanimanja koja ne pokrivaju manuelni rad, vodstva radnika i biznisa, aktivnosti ili apstrakcije razonode u različitim društvenim klasama; njegovanje unaprijed utvrđene harmonije između školovanja i nacionalnog cilja; osvajanje privatnog domaćinstva putem njegove istovetnosti s javnim mnjenjem: otvaranje spavaonice sredstvima masovne komunikacije. U političkoj sferi se ovaj tok manifestira upečatljivom unifikacijom ili konvergencijom suprotnosti. Pod prijetnjom internacionalnog komunizma, dvopartijnost u vanjskoj politici prelazi preko sukobljenih grupnih interesa i širi se u domaću politiku, gdje su programi velikih partija sve manje podobni razlikovanju — čak do stupnja hipokrizije i prisustva klišeja. Ovo unificiranje suprotnosti je relevantno upravo za mogućnosti društvene promjene jer obuhvaća nosioce sistema progresa — klase, čije postojanje je nekad otjelovIjavalo suprotstavljanje sistemu kao cjelini. U Sjedinjenim Državama jc uočljivo sporazumijevanje i savezništvo između biznisa i organiziranih radnika. U Labor Looks at Labor: A Conversation, djelu koje jc publicirao Centar za istraživanje demokratskih institucija 1963. g., kažu nam: »Dogodilo se to da se više sindikat, u svojim vlastitim očima, gotovo ne razlikuje od korporacije. Svjedoci smo pojave da, danas, sindikati i korporacije glasaju povezano. Sindikat neće biti u stanju da uvjeri radnike projektila da kompanija za koju rade izdaje njihove interese kad i sindikat i korporacija glasaju za veće ugovore o proizvodnji projektila i kad pokušavaju za to pridobiti druge industrije ratne obrane ili kad se povezano pojavljuju pred Kongresom i zajednički traže da se prave projektili umjesto bombardera, ili bombe umjesto projektila — zavisi od toga kakve ugovore imaju u džepu.« Britanska Laburistička partija, čije se vođe natječu s rukovodiocima Konzervativne partije u unapređenju nacionalnih interesa, ima teškoća u očuvanju čak i umjerenog programa djelomične nacionalizacije. U Zapadnoj Njemačkoj, gdje je Komunistička partija stavljena van zakona, Socijaldemokratska partija uvjerljivo dokazuje svoju respektivnost oficijelno odbacivši marksistički program. To je situacija u vodećim industrijskim zemljama Zapada. Na Istoku postepeno reduciranje direktnih političkih kontrola ukazuje na povećano oslanjanje na efikasnost tehnoloških kontrola kao instrumenata dominacije. Jače komunističke partije, u Francuskoj i Italiji, potvrđuju opći politički smjer okolnosti time što prihvaćaju minimum program, koji odbacuje revolucionarno uzimanje vlasti, a udovoljavaju pravilima parlamentarne igre. Iako je neispravno smatrati francusku i talijansku partiju »stranim« u smislu potpomognutosti stranim silama, postoji neitendirano zrno istine u toj propagandi: one su strane utoliko što ilustriraju prošlu (ili buduću?) povijest u realitetu našeg vremena. Ako su se suglasile s tim da rade unutar okvira postojećeg sistema, to nije samo na taktičkim osnovama i 209

kao privremena strategija već zato što je oslabila njihova društvena baza i jer se transformacijom kapitalističkog sistema promijenila objektivna situacija (kao što se promijenila objektivna situacija u Sovjetskom Savezu, koji potvrđuje tu promjenu u politici). Ove nacionalne komunističke partije, historijski gledano, igraju ulogu legalne opozicije kojoj je »dosuđeno« da bude neradikalna. One svjedoče o dubini i obimu kapitalističke integracije i o uslovima iz kojih proizlazi da se kvalitativne razlike suprotnih interesa javljaju kao kvantitativne razlike unutar postojećeg društva. Ne izgleda da je potrebna analiza u dubinu da bi se našli razlozi za ove razvojne tokove. Što se tiče Zapada, oni su u slijedećem: prethodni konflikti unutar društva su modificirani i sređeni pod dvostrukim (i međusobno povezanim) udarom tehničkog progresa i internacionalnog komunizma. Klasne borbe su smanjene, a »imperijalističke suprotnosti« suspendirane pred prijetnjom izvana. Mobilizirano protiv ove opasnosti, kapitalističko društvo pokazuje trajno jedinstvo i koheziju, nepoznate ranijim fazama industrijske civilizacije. Kohezija je u samim materijalnim osnovama; mobilizacija protiv neprijatelja djeluje kao moćni stimulus proizvodnje i zapošljavanja podupirući, tako, visok standard. To su osnove izrastanja sveobuhvatne administracije, koja je zadobila kontrolu nad depresijama i stabilizirala konflikte posredstvom beneficijalnih učinaka rasta produktivnosti i prijetnji nuklearnog rata. Da li je ovo stabiliziranje »privremeno«, u tom smislu što ne zadire u korijenove sukoba koji je Marx našao u kapitalističkom načinu proizvodnje (suprotnost između privatnog vlasništva sredstava za proizvodnju i društvene proizvodnosti) ili je transformacija same antagonističke strukture koja rastvara suprotnosti tako što ih čini snošljivim? I, ako je ova druga propozicija alternative istinita: kako ona mijenja odnos kapitalizma i socijalizma po kome se socijalizam javlja kao povijesna negacija kapitalizma? Sputavanje društvene promjene Klasična marksistička teorija predviđa prelaz iz kapitalizma u socijalizam kao političku revoluciju: proletarijat razara politički aparat kapitalizma, ali zadržava tehnološki aparat podređujući ga socijalizaciji. U revoluciji je kontinuitet: tehnološka racionalnost, oslobođena iracionalnih ograničenosti i razaranja, održava se i kompletira u novom društvu. Zanimljivo je čitati o sovjetskom marksističkom stavu o ovom kontinuitetu, tako odlučnom po značaju za pojam socijalizma kao odlučne negacije kapitalizma203: »(1) Iako razvoj tehnologije pripada ekonomskim zakonima svake društvene formacije, on se ne završava, poput drugih ekonomskih činilaca, prestankom zakona formacije. Kad se u procesu revolucije razbiju stari proizvodni odnosi, tehnologija
203

A. Zworkine, „The History of Technology as a Sciense and as a Branch of Learning, a Soviet view“, Technology and culture, Detroit: Wayne State University Press, Winter, 1961, str.2

210

ostaje, i, podređena ekonomskim zakonima nove ekonomske formacije, ona se dalje razvija povećanom brzinom. (2) Suprotno razvoju ekonomske baze u antagonističkim društvima, tehnologija se sad ne razvija skokovito, već postepenom akumulacijom elemenata novog kvaliteta, pri čemu iščezavaju elementi starog kvaliteta. (3) (irelevantno u kontekstu).« Tehnička racionalnost je u razvijenom kapitalizmu, uprkos njenoj iracionalnoj upotrebi, inkorporirana u proizvodni aparat. To se ne odnosi samo na mehanizirane tvornice, oruđa, iskorištavanje sredstava već i na način rada kao adaptaciju na mašinski proces i rukovanje njime — na »znanstveno organiziranje«. Ni nacionalizacija ni socijalizacija ne mijenjaju same po sebi ovo fizičko utjelovljenje tehnološke racionalnosti. Naprotiv, ona ostaje preduslov za socijalistički razvitak svih proizvodnih snaga. No, Marx je držao da će organizacija i usmjerenje proizvodnog aparata od strane »neposrednih proizvođača« unijeti kvalitativnu promjenu u tehnički kontinuitet: naime, proizvodnju spram zadovoljenja individualnih potreba koje se slobodno razvijaju. Pa, ipak, kvalitativna promjena hi involvirala promjenu u samoj tehnološkoj strukturi, i to u onom razmjeru u kome tehnički aparat prodire u javnu i privatnu egzistenciju svih sfera društva, — tj. postaje medij kontrole i kohezije u političkom univerzumu koji inkorporira radničku klasu. Ova promjena bi pretpostavljala da su radne klase u samom svom biću alijenirane od ovog univerzuma, da osvještavaju loialnu nemogućnost da nastave živjeti u ovom univerzumu tako da je potreba za kvalitativnom promjenom pitanje živola i smrti. Utoliko negacija prethodi promjeni; kamen temeljac marksističke teorije204 jest stanovište da se oslobodilačke povijesne snage razvijaju unutar postojećeg društva. Sad društvo, u kome, kako subjekt tako i objekt, konstituiraju instrumente u cjelini čiji je raison d'etre kompletiranje nadmoćne produktivnosti, zaprečuje upravo takvu novu svijest, takav »prostor unutar«, prostor za transcendiranje povijesne prakse. Vrhunsko obećanje postojećeg društva jest sve komforniji život za sve veći broj ljudi. Budući daje integralni dio danog društva sposobnost da subverzivna imaginacija i napori budu sputani i da se manipulira njima, to ljudi ne mogu, u striktnom smislu, zamisliti kvalitativno drugačiji univerzum akcije i rasuđivanja. Brutalnost, kojom su uključeni u dani tok oni čiji je život pakao društva izobilja, podsjeća na određena prakticiranja srednjeg vijeka i početka novog vijeka. Potrebu za liberalizacijom drugih, manje neprivilegiranih, zbrinjava društvo tako što zadovoljava potrebe. Uslijed toga je sužanjstvo ugodno, a možda čak neprimjetno. Društvo kompletira ovaj fakat u samom procesu produkcije. Pod pritiskom tog procesa radnička klasa u razvijenim područjima industrijske civilizacije podvrgnuta jc odlučnoj
204

Pogledaj, str.55

211

transformaciji. Ova je postala predmet obimnog sociološkog istraživanja. Nabrojat ću glavne činioce transformacija. (I) Mehanizacija znatno reducira kvantitet i intenzitet psihičke energije upotrijebljene u radu, Ova evolucija je uvelike relevantna za Marxov pojam radnika (proletera). Za Marxa je proleter, u prvom redu, manuelni radnik koji troši i iznurava svoju fizičku energiju u radnom procesu, čak i kad radi s mašinama. Marksistički pojam govori protiv fizičke muke i mizerije rada; kupovanje i upotreba fizičke energije je u neljudskim uslovima jer privatno prisvajanje viška vrijednosti nameće revoltirajuće, nehumane aspekte eksploatacije. To je materijalni, opipljiv elemenat u ropstvu najamnine i alijenacije — fiziološka i biološka dimenzija klasičnog kapitalizma. »Tokom prošlih stoljeća je važan razlog alijenacije bilo posuđivanje biološkog individualiteta ljudskog bića tehničkom aparatu: on je bio nosilac oruđa; tehničke jedinice ne bi mogle nastati bez inkorporiranja čovjeka kao nosioca oruđa. Priroda ovog zanimanja jc bila takva da je rezultirala i psihičkom i fiziološkom deformacijom.«205 Sve kompletnija mehanizacija rada u razvijenom kapitalizmu modificira ponaSanje i status eksploatiranih, iako zadržava eksploataciju. Mehaniziran rad, u kome automatske i poluautomatske reakcije ispunjavaju veći dio radnog vremena (ako ne i čitavo), ostaje, kao životni poziv unutar tehnološkog ansambla, iscrpljujuće, zagljupljavajuće, nehumano robovanje. — Ono je uslijed porasta tempa, kontroliranja maši nskih operacija (više nego proizvoda) i izolacije radnika jednog od drugog postalo još zamornije206. Doduše, sve to izražava zaustavljenu, djelomičnu automaciju, koegzistenciju automacijskih, poluautomacijskih i neautomacijskih sekcija unutar iste tvornice. No, čak pod tim uslovima »tehnologija je za muskulaturni umor supstituirala napetosti i (ili) mentalni napor207«. Za poduzeća koja su više uznapredovala u automaciji naglašava sc transformacija fizičke energije u tehničku i mentalnu umješnost: »... vještina glave više nego ruke, logičara radije nego radnika u cehu; nerva prije nego mišića; navigatora, a ne manuelnog radnika; čovjeka koji podržava radije nego izvršioca operacije«208. Ova vrsta vještog porobljavanja nije bitno različita od porobljenosti tipkačice, bankovnog blagajnika, prodavača koji radi velikom brzinom, televizijskog spikera. Standardizacija rutine asimilira proizvodne i neproizvodne službe. Tehnološka promjena koja tendira da prevlada mašinu kao individualni instrumenat proizvodnje, kao »apsolutnu jedinicu«, dokida, izgleda, Marxovo shvaćanje o »organskom sastavu kapitala« i s njim
205

Gilber Simondon, Du Mode d'existence des objects techniques; Paris: Aubier, 1958., str.103, bilješka 206 Pogledaj Charles Denby, „Workers Battle Automation“, News and Letters,; Detroit, 1960. 207 Charles R. Walker, Toward the Automatic Factory; New Haven: Yale University Press, 1957.str XIX. 208 Ibid.,str.195.

212

teoriju o stvaranju viška vrijednosti. Prema Marxu, mašina nikad ne stvara vrijednost, već samo prenosi svoju vlastitu vrijednost na proizvod, dok višak vrijednosti ostaje rezultat eksploatacije živog rada, Mašina je otjelovljenje ljudske radne snage i posredstvom nje se čuva minuli rad (mrtvi rad) i determinira živi rad. Sad au-tomacija kvalitativno mijenja odnos mrtvog i živog rada; ona tendira ka stanju u kome je proizvodnost determinirana »mašinom, a ne individualnim učinkom«209, štaviše, postaje nemoguće i samo mjerenje individualnog rezultata: »U najširem smislu automacija znači, po svom učinku, kraj mjerenja rada... S automacijom ne možete mjeriti rezultat rada pojedinog čovjeka; treba mjeriti, naprosto, korištenje opreme. Ako se ovo generalizira kao neka vrsta pojma . . . nema više, na primjer, uopće razloga za plaćanje čovjeka po komadu ili po satu, to će reći, nema više razloga da sc zadrži »dvostruki sistem plaćanja« — plaća i nadnica«210. Daniel Bell, autor ovog izvještaja, ide još dalje; on povezuje tehnološku promjenu s historijskim sistemom same industrijalizacije: — industrijalizacija nije nastala s uvođenjem fabrika, ona je »ponikla iz mjerenja rada. To jest, kad rad može biti mjeren, kad čovjek može biti upregnut u službu, kad možete staviti na njega jaram i mjeriti rezultate njegova rada, izražene u pojedinom komadu, te ga platiti, po komadu ili po satu, — dobili ste modernu industrijacizaciju«.211 Ono što je u pitanju na osnovu ove tehnološke promjene, mnogo je više nego platni sistem, odnos radnika spram drugih klasa i organizacija rada. U pitanju je kompatibilnost tehničkog progresa s institucijama u kojima se razvila industrijalizacija. (3) Ove promjene u karakteru rada i instrumentima proizvodnje mijenjaju stav i svijest radnika koji se manifestiraju u široko raspravljanoj »društvenoj i kulturnoj integraciji« radničke klase u kapitalističko društvo. Da li je ta promjena samo u svijesti? Afirmativan odgovor, koji često daju marksisti, čudno je inkonzistentan. Može li se razumjeti takva fundamentalna promjena u svijesti bez pretpostavljanja određenih promjena u »društvenoj egzistenciji«? Čak pod pretpostavkom visokog stupnja ideološke neovisnosti, spone koje povezuju ovu promjenu s transformacijama proizvodnog procesa govore protiv takve interpretacije. Asimiliranje u potrebama i aspiracijama, u životnom standardu, u aktivnosti razonode, u politici proizlazi iz integracije u samoj tvornici, u materijalnom procesu proizvodnje. Zacijelo je pitanje da li se može govoriti o »dobrovoljnoj integraciji« (Serge Mallet) u ikakvom drugom doli ironičnom smislu. U sadašnjoj situaciji su predominantna negativna obilježja automacije: ubrzan tempo, tehnološka nezaposlenost, jačanje pozicije organiziranja, porast nemoći i rezignacije na strani radnika. Kako menagement preferira inženjere i ljude s fakultetskom diplomom, to opadaju šanse
209 210

Serge Mallet, u Arguments br. 12-13. Paris, 1958.,str.18 Automation and Major Technological Change, loc.cit.,str.8. 211 Ibid.

213

napredovanja212. No, postoje i druge tendencije. Ista ova tehnološka organizacija koja pospješuje mehaničku zajednicu na radu takođe rezultira većom međusobnom ovisnošću213, te integriranjem radnika s fabrikom. Može se zapaziti »gorljivost« radnika »da učestvuju u rješavanjima proizvodnih problema", »čežnja da se aktivno pridruže, primjenjujući na tehničke i proizvodne probleme vlastiti mozak koji se očito, dobro uklopio u tehnologiju«214. U nekima od tehnički najrazvijenijih poduzeća radnici čak pokazuju vlastiti interes za njega — često zamijećen rezultat »radničkog učestvovanja« u kapitalističkom preduzimanju. Provokativan opis koji sc odnosi na visoko amerikanizirane Caltex rafinerije, u Ambesu, Francuska, muže poslužiti karakteriziranju ovog smjera. Radnici te ustanove su svjesni spona koje ih udružuju s preduzećem: »To su profesionalne, društvene, materijalne spone: vještina koju stiču u rafineriji, činjenica da su se navikli na određene proizvodne odnose koji su tamo ustanovljeni; mnogostruke socijalne beneficije na koje mogu računati u slučaju nagle smrti, ozbiljne bolesti, nesposobnosti za rad, na kraju, starosti. Ovo proširenje njihove sigurnosti preko produktivnog perioda života naprosto je na temelju toga što pripadaju firmi. Tako iz shvaćanja o živom i nerazorivom sporazumu s Caltexom proizlazi da radnici misle o financijskom poslovanju firme s neočekivanom usredotočenošću i lucidnošću. Delegati u „Comites d'enterprise" ispituju i raspravljaju o računima kompanije s istom ljubomornom pažnjom koju bi im posvetili savjesni dioničari. Uprava Caltexa može, doista, zadovoljno trljati ruke kad se sindikati slažu da, radi potrebe novih investicija, odgode svoje zahtjeve za povišenjem plaća. No, oni počinju pokazivali znakove ,legitimne' zabrinutosti kad delegati ozbiljno uzimaju falsificirane bilanse Francuskih ogranaka i kad su zabrinuti zbog nepovoljnih udjela koje su zaključile te filijale. Oni se usuđuju da idu tako daleko da osporavaju troškove proizvodnje i sugeriraju mjere za štednju.215« (4) Novi tehnološki svijet rada tako ojačava slabljenje pozicije radničke klase kao pozicije negacije. Radnička klasa nije više živa opozicija postojećeg društva. Ta tendencija je ojačana rezultatima
212

Charles R. Walker, loc.cit.,str.97.i dalje. Pogledaj također Ely Chinoy, Automobile Workers and the American Dream, Garden City, Doubleday, 1955.,na više mjesta 213 Floyd C. Mann and L. Richard Hoffman, Automation and the Worker, A Study of Social Change in Power Plants; New York, Henry Holt, 1960.,str.189. 214 Charles R. Walker, loc,cit.,str.213. i dalje 215 Serge Mallet. Le Salaire de la lechnitpie, u: La Nef, no. 25, Paris. 1954. str. 40. Tendenciju integracije u Sjedinjenim Državama ilustrira slijedeća zapanjujuća izjava sindikalnog vođe Ujedinjenih automobilskih radnika: »Često ... bi se sastali u holu sindikata i razgovarali o pritužbama koje su mi podnijeli radnici, te što da napravimo povodom njih. Kad sam slijedeći dan zakazao sastanak s upravom organizacije poduzeća, problem je bio već riješen i sindikatu nije pripala zasluga udovoljenja pritužbi. Postaje to borba lojalnosti ... sve stvari za koje smo se borili korporacija sad daje radnicima. Moramo pronaći druge stvari koje radnik želi, a poslodavac nije voljan da mu ili pruži ... Mi istražujemo. Mi istražujemo« Labor Looks at Labor. A Couversation ; Santa Barbara: Center for the Study of Democratic Institutions, 1963., str. 16. i dalje.

214

tehnološke organizacije proizvodnje na drugoj strani branika — na strani organizacije i direkcije. Dominacija je transformirana u upravljanje.216 Kapitalisti šefovi i vlasnici gube svoj identitet kao odgovorni akteri; oni preuzimaju funkciju birokrata u mašini korporacije. Opipljiv objekt eksploatacije iščezava iza fasade objektivnog realiteta, a u sklopu obimne hijerarhije izvršnih i upravnih odbora koji se proširuju daleko preko pojedinačne ustanove u znanstveni laboratorij i istraživački institut, nacionalnu vladu i nacionalni cilj. Mržnja i frustracija su lišene svoje određene mete, a tehnološki veo prikriva reprodukciju nejednakosti i porobljavanja217. U formi mnogih sloboda i komfora, a s tehničkim progresom kao njezinim instrumentom biva perpetuirana i intenzivirana nesloboda u smislu čovjekova podređivanja proizvodnom aparatu. Novo, bitno obilježje je premoćna racionalnost u ovom besmislu, te dubina preduslovljenosti koja oblikuje instinktne porive i aspiracije zamračujući razliku krive i istinite svijesti. Jer činjenicu da se odluke o životu i smrti, o ličnoj i nacionalnoj sigurnosti donose na mjestima nad kojima čovjek nema kontrole, ne može kompenzirati ni korištenje administrativne kontrole, za razliku od fizičke (glad, lična ovisnost, snaga), ni promjena u karakteru teškog rada, ni asimiliranje različitih grupa zanimanja, a niti izjednačenje u sferi konzumacije. Robovi razvijene industrijske civilizacije su sublimirani robovi, no oni su robovi jer ropstvo nije određeno — »ni poslušnošću niti težinom rada, već statusom pukog instrumenta, reduciranjem čovjeka na status stvari«218. To je čista forma sužanjstva: egzistirati kao instrument, kao stvar. Takav način egzistiranja nije prevladan kad je ta stvar oživljena i kad bira svoju materijalnu i intelektualnu hranu, kad ne osjeća da je stvar, kad je čista, zgodna, pokretna stvar. I obratno, kako reifikacija tendira da postane totalitarna na osnovu svoje tehnološke forme, sami organizatori i upravljači sve više ovise o mašineriji koju organiziraju i kojom upravljaju. Ova uzajamna ovisnost nije više dijalektički odnos Gospodara i Sluge koji puca u borbi za međusobno priznavanje, već zatvoren krug koji obuhvaća i Gospodara i Slugu. Upravljaju li tehničari ili njihova vladavina pripada drugima, onima koji se oslanjaju na tehničare kao svoje planere i egzekutore? „... pritisak današnje, visoke tehnološke utrke u naoružanju oduzeo je iz ruku odgovornih službenika vlade inicijativu i moć da donose presudne odluke i dao je u ruke tehničara, planera i naučen jaka uposlenih u velikim industrijama i zaduženih za interese svojih poslodavaca. Njihova je dužnost da izmisle nov sistem oružja i da uvjere rukovodioce vojske

216

Je li još uvijek potrebno optuživati ideologiju »revolucije upravljanja«? Kapitalistička proizvodnja se odvija posredstvom investiranja privatnog kapitala jer je privatno iscjeđivanje i prisvajanje viška vrijednosti, te kapital, instrument dominacije čovjeku nad čovjekom. Bitna obilježja ovog procesa nisu ni na koji način promijenjena povećanjem broja dioničara, odvajanjem vlasništva od upravljanja. 217 Pogledaj str.27,28 218 Francois Perroux, La coexistence pacifique; Paris, Presses Universitaires, 1958., vol.III, str.600.

215

da budućnost njihove vojne profesije, a i budućnost zemlje ovisi o kupovanju toga što su oni izmislili“. 219 Ako se proizvodne ustanove oslanjaju, u svrhu samoočuvanja i rasta, na vojsku, vojska se oslanja na korporacije »ne samo radi svoga oružja već i radi njihova znanja kakvo je oružje njoj potrebno, koliko će ono stajati i za koliko će ga vremena dobiti“220. Zatvoreni krug je, odista, adekvatna slika društva koje samo sebe širi i perpetuira u vlastitom unaprijed utvrđenom cilju — gonjeno porastom potreba koje ono stvara i, istovremeno zadržava unutar sebe. Izgledi sputavanja Postoji li bilo kakav izgled da bi pukao ovaj lanac porasta produktivnosti i potiskivanja? Odgovor bi zahtijevao pokušaj da sc suvremeni razvoj projicira u budućnost uz pretpostavku relativno normalne evolucije, tj. zanemarujući vrlo realnu mogućnost nuklearnog rata. Po loj pretpostavci bi neprijatelj ostao »permanentan«, — tj. komunizam bi nastavio da koegzistira s kapitalizmom. U isto vrijeme kapitalizam bi, i nadalje, bio sposoban da zadrži i, čak, poveća životni standard za sve veći dio stanovništva. — Ovo, uprkos intenziviranju proizvodnje razornih sredstava i metodičkom rasipanju sredstava i sposobnosti, i posredstvom toga. Ta sposobnost se potvrdila uprkos svjetskim ratovima i ogromnom fizičkom i intelektualnom nazadovanju koje su donijeli fašistički sistemi, i posredstvom njih. Materijalna baza za ovu sposobnost bi i nadalje bila na raspolaganju u  porastu produktivnosti rada (tehnički progres);    povećanju nataliteta stanovništva; permanentnoj ekonomiji odbrane; ekonomsko-političkoj integraciji kapitalističkih zemalja i izgradnji njihovih odnosa s nerazvijenim područjima.

Tad bi produžena suprotnost između proizvodnih sposobnosti društva i njihova destruktivnog i ugnjetavačkog korištenja tražila intenzivirane napore da sc zahtjevi aparata nametnu stanovništvu — da sc odstrane ekscesivni potencijaliteti, da se kreira potreba za kupovanjem dobara koja moraju biti prodana uz profit, te želja da sc radi na njihovoj proizvodnji i stvaranju. Vladajući javnim i privatnim poslovanjem, jačajući unaprijed zasnovanu harmoniju između interesa velikih javnih i privatnih korporacija i njihovih mušterija i slugu, sistem tako ide ka totalnom upravljanju i totalnoj ovisnosti o upravljanju. Sve dok su radnici afirmativna snaga i podupirači sistema dominacije,

219

Stewart Meacham, Labor and the Cold War; American Friends Service Committee, Philadelphia, 1959.str.9. 220 Ibid.

216

njega neće izmijeniti sami po sebi ni djelomična nacionalizacija ni prošireno učešće radnika u rukovođenju i profitu. Postoje centrifugalne tendencije iznutra i izvana. Jedna od njih je inherentna u samom lehničkom progresu — upravo automacija. Smatram da je širenje automacije više nego kvantitativan rast mehanizacije — ona je promjena u karakteru bazičnih proizvodnih snaga221. Izgleda da je automacija do granica tehničke mogućnosti inkompatibinla s društvom baziranim na privatnoj eksploataciji ljudske radne snage u procesu proizvodnje. Gotovo stoljeće prije nego što je aulomacija postala stvarnost, Marx je naslutio njene eksplozivne tendencije: »Industrijska napredovanja velikih razmjera, stvaranje zbiljske moći ovisi manje o radnom vremenu i kvantitetu utrošenog rada nego o moći instrumenata pokretnih u toku radnog vremena. Ti instrumenti i njihova moćna efikasnost nisu u razmjeru s neposrednim radnim vremenom koje zahtijeva i njihova proizvodnja; njihova efikasnost ovisi o postignutom stupnju znanstvenog i tehnološkog progresa — drugim riječima, o primjeni znanosti na proizvodnju . . . Ljudski rad nije više zatvoren u proizvodni proces, već se čovjek odnosi spram njega kao nadziratelj i regulator . . . Umjesto da bude glavni akter procesa produkcije, on sad stoji izvan njega . . . U ovom prcinačenju nije više glavni potporanj proizvodnje i bogatstva neposredan rad koji vrši sam čovjek niti je to njegovo radno vrijeme, već prisvajanje njegove proizvodne snage, njegovo razumijevanje prirode i vladanje njome posredstvom njegova društvenog bića — jednom riječju, razvoj društvenog individuuma. Krađa tuđeg radnog vremena, na kojoj sad još uvijek počiva (društveno) bogatstvo, javlja se tad kao mizerna baza spram one novorazvijene, stvorene samom velikom industrijom. Čim ljudski rad u svojoj neposrednoj formi prestane biti veliki izvor bogatstva, radno vrijeme prestaje biti, i mora prestati da bude, mjera bogatstva. Odatle slijedi da i prometna vrijednost nužno prestaje biti mjera upotrebne vrijednosti. Višak rada mase prestaje biti uslov razvoja općeg bogatstva, isto tako kao što i nerad manjine prestaje biti uvjet razvoja univerzalnih sposobnosti čovjeka. Tako se ruši onaj način proizvodnje koji počiva na prometnoj vrijednosti . . .“222 Automacija je, odista, veliki katalizator razvijenog industrijskog društva. Ona je eksplozivan ili necksplozivan katalizator u materijalnoj bazi kvalitativne promjene, tehnički instrument za promjenu kvantiteta u kvalitet, jer, društveni proces automacije izražava transformaciju ili, preciznije, transupstancijaciju radne snage, u kojoj ova, odvojena od čovjeka, postaje neovisan producirajući objekt, te, tako, i sam subjekt. Automacija bi, postavši proces materijalne proizvodnje, revolucionirala cijelo društvo. Dovedena do savršenstva, reifikacija ljudske radne snage bi slomila post varenu formu režući lanac koji veže
221 222

Pogledaj, str.43 Karl Marx, Grundrisse der Kritik der politischen Oekonomie; Berlin, Dietz Verlag, 1953., str. 592. i dalje. Pogledaj također str. 596.

217

čovjeka za mašineriju, — tj. mehanizam posredstvom koga čovjeka porobljuje njegov vlastiti rad. Potpuna automaeija u domenu nužnosti bi otvorila dimenziju slobodnog vremena kao onu u kojoj bi se konstituiralo čovjekovo privatno i društveno biće. To bi bila povijesna transendencija prema novoj civilizaciji. Na suvremenom stupnju razvijenog kapitalizma organizirana radnička klasa se suprotstavlja automaciji koja ne kompenzira zaposlenost. Radnička klasa insistira na ekstenzivnom korištenju ljudske radne snage u materijalnoj proizvodnji i utoliko se opire tehničkom progresu. Postupajući tako, ona se suprotstavlja efikasnijem korištenju kapitala — priječi intenzivirane napore da se podigne produktivnost rada. Drugim riječima, kontinuirano zaustavljanje automacije može oslabiti konkurentsku nacionalnu i internacionalnu poziciju kapitala, prouzrokovati dalekosežnu depresiju i, na osnovu toga, reaktivirati sukob klasnih interesa. Ova mogućnost postaje utoliko realističnija što se borba za prestiž između kapitalizma i komunizma pomjera od vojnog i društvenog na ekonomsko polje. Kad je zadobiven određen tehnički nivo, automacija u sovjetskom sistemu može brže proslijediti posredstvom moći totalnog upravljanja. U zapadnom svijetu to bi izazvalo opasnost u pogledu prestiža u njegovoj internacionalnoj poziciji i prisilio bi ga da ubrza racionalizaciju proizvodnog procesa. Takva racionalizacija nailazi na čvrst otpor od strane radnika. No, taj otpor nije praćen političkom radikatizacijom. U najmanju ruku, u Sjedinjenim Američkim Državama rukovodstvo radnika, po svojim ciljevima i sredstvima, ne prekoračuje okvir koji je zajednički nacionalnim i grupnim interesima (pri čemu su ovi posljednji izručeni i podređeni prvima). Ove centrifugalne snage se još uvijek dadu srediti unutar postojećeg. Također i ovdje opadanje udjela ljudske radne snage u proizvodnom procesu znači umanjenje političke moći opocizije. Kako u tom procesu raste udio inženjera, tehničara, službenika i slično, politička radikalizacija bi morala biti praćena izrastanjem neovisne političke svijesti i akcije unutar grupa bijelih ovratnika223, za to su, međutim, mali izgledi u razvijenom industrijskom društvu. Realiziranje težnje da se element bijelih ovratnika obuhvati organizacijom industrijskih sindikata, ako uopće uspije, može rezultirati porastom sindikalne svijesti tih grupa, no teško da bi urodilo njihovom političkom radikalizacijom. »Politički, prisustvo više radnika bijelih ovratnika* u radničkim sindikatima dat će liberalnim i radničkim zagovornicima šansu da s više osnova identificiraju interese radnika s interesima zajednice u cjelini. Masovna baza radnika, kao grupe koja vrši pritisak bit će još više

223

C.Wright Mills, White Collar; New York: Oxford University Press, 1956.,str.319 i dalje. * Bijeli ovratnik (white collar) jezična je metafora koja označava zanimanja koja nisu manuelni rad (plavi okovratnik — blue collar). — Op. prev.

218

proširena, a radnički predstavnici će neizostavno biti uključeni u dalekosežna pogađanja oko nacionalne političke ekonomije«224. Pod tim uvjetima, izgledi za suzbijanje toka centrifugalnih tendencija ovise, u prvom redu, o sposobnosti ovlaštenih interesa da adaptiraju kako sami sebe tako i svoju ekonomiju zahtjevima države dobrobiti. U te zahtjeve spada ogroman porast usmjerenja od strane vlade, te porast njenih troškova, planiranje u nacionalnim i internacionalnim razmjerima, proširen program inostrane pomoći, opsežna društvena sigurnost, javni radovi širokih razmjera, možda, čak i djelomična nacionalizacija. Vjerujem da će dominantni interesi postepeno i oklijevajući prihvatili te zahtjeve i da će povjeriti svoje prerogative efikasnijoj moći. Pređimo sad na izglede apsorbiranje društvene promjene u drugom sistemu industrijske civilizacije, u sovjetskom 225.Raspravljanje je već od početka konfrontirano s dvostrukom društvu inkomparabilnošću: a) kronološki, sovjetsko društvo je na ranijem stupnju industrijalizacije, s velikim sektorima koji su još uvijek na pretehnološkoj razini, i b) strukturalno, njegove ekonomske i poliličke institucije bitno su različite (tolalna nacionalizacija i diktatura). Isprepletenost ova dva aspekta pojačava teškoće analize. Historijska zaostalost ne samo da sankcionira sovjetsku industrijalizaciju u tome da teče bez planiranih rasipanja i antikviteta, bez restrikcija na produktivnost koje nameću interesi privatnog profila, a uz planirano zadovoljenje još uvijek nepodmirenih vitalnih potreba — već je ona prisiljava na to. U tome kursu su vitalne potrebe po rangu iza prioriteta vojnih i političkih potreba ili možda, simultane su s njima. Ima li izgleda da ta veća racionalnost industrijalizacije, samo znak i prednost historijske zaostalosti, iščezne onda kad je postignut razvijen stupanj? Da li, s druge strane, baš ta historijska zaostalost — u uslovima prestiža u koegzistenciji — prisiljava na totalan razvoj i kontrolu svih sredstava pod diktatorskim režimom? I, napokon, da li bi sovjetsko društvo, nakon što je postiglo cilj »dostizanja i prestizanja« bilo sposobno da liberalizira totalitarne kontrole u tolikoj mjeri da bi sc mogla odigrati kvalitetna promjena? Argument historijske zaostalosti — prema kome, u predominantnim uslovima materijalne i intelektualne zaostalosti, oslobođenje, nužno, mora biti djelovanje prisile i upravljanja — nije samo srž sovjetskog marksizma već, također, i teza teoretičara »prosvijećene diktature« od Platona do Rousseaua. Lagano joj se izrugivati, ali ju je teško opovrgnuti. Njena je zasluga što priznaje, bez

224

Jaki segmenti borbenog radničkog pokreta u onim manje razvijenim kapitalističkim zemljama gdje je taj pokret još uvijek živ (Francuska. Italija) odmjeravaju svoje snage spram snage ubrzane tehnologijske i političke racionalizacije u autoritarnoj formi. Urgentnost internacionalne borbe za prestiž ee vjerovatno ojačali snage ove racionalizacije i pogodovaće adaptaciji i savezu s predominantnim tendencijama u najrazvijenijim industrijskim područjima. 225 U vezi s ovim pogledaj moj Soviet M a r x i s m : New York: Columbia Univcrsity Press. I958.

219

mnogo hipokrizije, materijalne i intelektualne uslove koji sprečavaju genuino i inteligentno samoodređenje. Štaviše, pred tim argumentima jc detronizirana represivna ideologija o slobodi, po kojoj ljudska sloboda može cvjetati u životu ispunjenom mukotrpnim radom, siromaštvom i glupošću. Odista, prije nego što društvo može postati slobodno, ono mora stvoriti materijalne preduvjete slobode za sve svoje članove. Najprije mora kreirati bogatstvo pa ga tek onda raspodjeljivati prema slobodno razvijenim potrebama pojedinca; mora robove osposobiti da uče, vide i misle, pa tek onda oni mogu znati što se zbiva i što oni sami mogu učiniti da to izmijene. I, nadalje, u onoj mjeri u kojoj su robovi prekondicionirani da egzistiraju kao robovi i da budu zadovoljni u toj ulozi, nužno je da njihovo oslobođenje dođe izvana i odozgo. »Političko telo će ga prinuditi slobodom« »da vide predmete onakve kakvi su, ponekad onakve kakvi treba da izgledaju«, mora im se pokazati »pravi put« koji oni traže226. No, pri svoj svojoj istinitosti, taj argument ne može odgovoriti na vječno živo pitanje: tko odgaja odgajivače i gdje je dokaz da su oni u posjedu »dobra«? Pitanje ne može biti apsolvirano na osnovu argumenta da je ono jednako primjenljivo na određene demokratske forme vladavine u kojima sudbonosne odluke o onome što je dobro za naciju donose izabrani predstavnici (ili, preciznije, koje potvrđuju izabrani predstavnici) — izabrani u uslovima efikasne i dobrovoljno prihvaćene indoktrinacije. Jedini moguć izgovor (koji je dosta slab!) za »prosvijećenu diktaturu« jest da očajan rizik koji ona uključuje, vjerovatno, nije očajniji, ni po veću cijenu, od rizika koje sad preuzimaju velika, kako liberalna tako i autoritarna društva. Pa, ipak, dijalektička logika insistira, suprotno jeziku brutalnih činjenica i ideologije, da robovi moraju biti slobodni za svoje oslobođenje prije nego mogu postati slobodni, te da cilj mora biti operativan u sredstvima kojima se zadobiva. Marxov stav da oslobođenje radničke klase mora biti djelo same radničke klase postavlja to a priori. Socijalizam mora postati zbilja s prvim aktom revolucije jer on mora biti već u svijesti i akciji onih koji su nosili revoluciju. Istina, tu je i »prva faza« socijalističke izgradnje, tokom koje novo društvo »nosi na sebi tragove starog društva iz čije utrobe izlazi«227. No, kvalitativna promjena iz starog u novo društvo se dogodila početkom te faze. Prema Marxu je »druga faza«, doslovno, konstituirana u prvoj fazi. Kvalitativno nov način života, koji izvire iz novog načina proizvodnje, pojavljuje se u socijalističkoj revoluciji. Revolucija je, ujedno, kraj i na kraju kapitalističkog sistema. Socijalistička izgradnja počinje prvom fazom revolucije.

226 227

Ruso. Društveni ugovor. Prosvjeta, 1949, str. 20. i 34. K. Marx, Kritika Gotskog programa, izd. Kultura, 1950, str. 21

220

Na osnovu toga je prvom fazom određen i prelaz od »svakome prema njegovu radu« na »svakome prema njegovim potrebama« — i to ne samo stvaranjem tehnološke i materijalne baze već, također, (a to je odlučno!) načinom na koji se ona stvara. Kontrola proizvodnog procesa od strane »neposrednih proizvođača« treba inicirati razvoj koji distingvira povijest slobodnih ljudi od prethistorije Čovjeka. To je društvo u kome ranije objekti produktivnosti prvi put postaju ljudska bića koja planiraju i upotrebljavaju instrumente svoga rada za realizaciju svojih vlastitih ljudskih potreba i sposobnosti. Prvi put u historiji ljudi bi djelovali slobodno i kolektivno, u nužnosti koja ograničava njihovu slobodu i humanitet i nasuprot njoj. Zato bi potiskivanje, nametnuto nužnošću, bilo istinska samonametnuta nužnost. Za razliku od ove koncepcije, faktički razvoj u sadašnjem komunističkom društvu odgađa (ili je na osnovu internacionalne situacije prisiljen da odgađa) kvalitativnu promjenu prema drugoj fazi, pa se prelaz iz kapitalizma u socijalizam, uprkos revoluciji, javlja, još uvijek, kao kvantitativna promjena. Nastavlja se porobljavanje čovjeka instrumentima njegova rada u visoko racionaliziranoj, uvelike efikasnoj formi koja ima sve izglede na uspjeh. Situacijom neprijateljske koegzistencije mogu se objasniti teroristička obilježja staljinističke industrijalizacije. No, ona je stavila u pokret također i snage koje tendiraju k tomu da perpetuiraju tehnički progres kao instrument dominacije; sredstva unaprijed presuđuju i sam cilj. Tehnički progres će uroditi kontinuiranim porastom životnog standarda te liberalizacijom kontrola (ponovo, pod pretpostavkom da nuklearni rat ili kakva druga katastrofa ne presiječe njegov razvoj). Nacionalizirana ekonomija će moći eksploatirati produktivnost rada i kapital bez strukturalnog otpora228 reducirajući, u ovećoj mjeri, radne sate i povećavajući komfor, i sve to bi mogla izvršiti ne napuštajući totalno upravljanje ljudima. Nema razloga za pretpostavku da će tehnički progres plus nacionalizacija rezultirati »automatskim« oslobođenjem i odriješenjem snaga negacije. Naprotiv, vjerovatnije je da će se poravnati nego da će ojačati suprotnost između rasta proizvodnih snaga i njihove porobljavajuće organizacije, koju je otvoreno priznao i Staljin229, što su oni koji vladaju sposobniji da pruže dobra konzumacije, to će stanovništvo biti čvršće vezano za različite vladajuće birokracije. Dok su tendencije ka sputavanju kvalitativne promjene u sovjetskom sistemu, izgleda, istosmjerne s tendencijama razvijenog kapitalističkog društva, iz socijalističke baze proizvodnje proizlaze odlučne razlike. Organizacija proizvodnog procesa u sovjetskom sistemu, zacijelo, odvaja »neposredne proizvođače« (radnike) od kontrole nad sredstvima za proizvodnju i tako vodi ka klasnim razlikama u samoj osnovi sistema. Ovo odvajanje je bilo uvedeno na osnovu
228

O razlici strukturalne rezistencije i rezistencije koja se može uklopiti u proces organizacije pogledaj moj Soviet Marxism. str. 109. i dalje. 229 „Economic Problems of Socialism in the USSR“ (1952), u : Leo Gruliow e.Current Soviet Policies; New York: F.A.Praeger,1953.,str.5,11,14.

221

političke odluke, poslije kratkog »herojskog perioda« boljševičke revolucije, a podržava se sve od tada. Pa, Ipak, ono nije motor samog proizvodnog procesa; ono nije ugrađeno u ovaj proces kao što je to odijeljenost kapitala i rada koja proizlazi iz privatnog vlasništva nad sredstvima za proizvodnju. Shodno tomu, vladajući slojevi su odvojivi od proizvodnog procesa — to jest, oni su nadomjestivi bez eksplodiranja temeljnih institucija društva. To je istinit dio u tezi sovjetskih marksista da preovlađujuća suprotnost »zaostalih proizvodnih odnosa i karaktera proizvodnih snaga« može biti razriješena bez eksplozije i da se »usklađenost« ova dva faklora može postići pu tem »postepene promjene«230. Druga polovica istine je u tome da bi kvantitativna promjena još uvijek morala biti obrnula u kvalitativnu promjenu, u nestajanje Države, Partije, Plana itd. kao nezavisnih sila nametnutih čovjeku. Ukoliko bi ta promjena ostavila netaknutu materijalnu bazu društva (nacionalizirani proizvodni proces), bila bi ograničena na političku revoluciju. Ako bi ona mogla voditi ka samoodređenju u samoj bazi ljudske egzistencije, naime u dimenziji nužnog rada, bila bi to najradikalnija i najkompletnija revolucija u historiji. Distribucija sredstava za podmirenje vitalnih potreba bez obzira na radni učinak, sniženje radnog vremena na minimum, univerzalno svestrano obrazovanje u smjeru iz-mjenljivosti funkcija — to su prcduslovi, no ne i sadržaji samoodređenja. Dok stvaranje ovih preduslova još uvijek treba da bude djelo nametnutog upravljanja, njihovo konstituiranje bi značilo kraj ovog upravljanja. Zrelo i slobodno industrijsko društvo bi i nadalje ovisilo o podjeli rada, koja uključuje nejednakost funkcija. Na takvu nejednakost prinuđavaju genuine društvene potrebe, tehnički zahtjevi, te fizičke i mentalne razlike među ljudima. Pa ipak, izvršne i nadzorne funkcije ne bi više nosile privilegije vladanja životima drugih u nekom posebnom interesu. Prelaz u takvo stanje nije evolucioni, već revolucionarni proces, čak i na osnovama potpuno nacionalizirane i planirane ekonomije. Možemo li prihvatiti pretpostavku da će komunistički sistem, u svojim postojećim formama, razviti (ili, radije da će na osnovu internacionalne borbe za prestiž biti prisiljen da razvije) uslove koji bi pripremili taj prelaz? Postoje jaki argumenti protiv ove pretpostavke. Apostrofira se moćan otpor koji bi pružila ušančena birokracija — otpor čiji je raison d'etre upravo isti onaj motiv koji pokreće potrebu za stvaranjem preduslova oslobođenja, naime, borba na život i smrt s kapitalističkim svijetom. Možemo pokušati potražiti uporište u pojmu o ljudskoj prirodi urođenog »nagona za moći«. Međutim, to je u visokom stupnju dubiozan psihološki pojam i uvelike neadekvatan za analizu društvenog razvoja. Nije pitanje u tome da li će komunistička birokracija »napustiti« svoju privilegiranu poziciju onda kad se postigne nivo za moguću kvalitativnu promjenu, već da li će ona biti sposobna da spriječi
230

Ibid.,str.14 i dalje

222

zadobivanje takve razine. Da bi, pak, to učinila, morala bi zaustaviti materijalni i intelektualni rast na onom stupnju na kome je dominacija još uvijek racionalna i ima prednosti, na kome stanovništvo još uvijek može biti vezano za službu i za interese države i drugih postojećih institucija. I ovdje je, izgleda, odlučan faktor globalna situacija koegzistencije koja je poslala, već dugo, čimbenik unutarnje situacije dva suprotstavljena društva. Imperativ apsolutnog korištenja tehničkog progresa i nadživljavanja na osnovu superiornog života može sc pokazali jači od rezistencije ovlaštene birokracije. Želio bih dodati nekoliko primjedbi o rezoniranju, koje se često čuje, da bi novi razvoj zaostalih zemalja mogao ne samo promijeniti perspektive razvijenih industrijskih zemalja već, također, konstituirati »treću silu« koja treba da izraste u relativno nezavisnu silu. Na osnovu prethodnog raspravljanja: postoje li ikakvi znakovi da bi bivša kolonijalna i polukolonijalna područja mogla utrti put industrijalizacije bitno različit od kapitalizma i suvremenog komunizma? Postoji li išta u autohtonoj kulturi i tradiciji tih područja što bi moglo indicirali takvu alternativu? Ograničit ću svoje primjedbe na modele onih zaostalih zemalja koje su već u procesu industrijalizacije, — tj. zemlje u kojima industrijalizacija koegzistira s neuništivom pred- i antiindustrijskom kulturom (Italija, Egipat). Ove zemlje ulaze u proces industrijalizacije sa stanovništvom nenaviknutim na vrijednosti produktivnosti, efikasnosti i tehnološkog racionaliteta. Drugim riječima, s ogromnom većinom stanovništva koje još nije transformirano u radnu snagu odvojenu od sredstava za proizvodnju. Pogoduju li takvi uslovi stjecanju ujedno industrijalizacije i oslobođenja — bitno različitom načinu industrijalizacije koji bi sagradio proizvodni aparat ne samo u suglasnosti s vitalnim potrebama ljudi već i s ciljem pacifikacije borbe za opstanak? Industrijalizacija u ovim zaostalim područjima se ne zbiva u vacuumu. Ona se događa u historijskoj situaciji u kojoj društveni kapital, potreban prvobitnoj akumulaciji, mora biti dobiven, u velikoj mjeri, izvana, iz kapitalističkog ili komunističkog bloka — ili od oba. Štaviše, široko je rasprostranjeno stanovište da održanje nezavisnosti zahtijeva veoma brzu industrijalizaciju i postizanje stupnja produktivnosti koji bi osigurao, u najmanju ruku, relativnu autonomiju u konkurenciji s dva džina. U ovakvim uvjetima transformacija nerazvijenih društava u industrijska mora napustiti, što je moguće brže, pred-tehnološke oblike. To je pogotovo slučaj u zemljama gdje su najvitalnije potrebe stanovništva daleko od toga da budu zadovoljene, gdje očajan životni standard traži, prije bilo čega drugog, količine en masse, mehaniziranu i standardiziranu masovnu proizvodnju i distribuciju. U istim tim zemljama inertnost predtehnoloških i čak predburžoaskih običaja i uslova pruža jak otpor takvom nametnutom razvitku. Mašinski proces (kao društveni proces) zahtijeva poslušnost spram sistema anonimnih moći — totalnu sekularizaciju i destrukciju vrijednosti i institucija čija desentifikacija 223

jedva da jc otpočela. Može li se, s dovoljno razloga, pretpostaviti da će, pod udarom dva velika sistema totalne tehnološke administracije, dezintegracija ovog otpora proteći u liberalnim i demokratskim formama? Da li nerazvijene zemlje mogu učiniti historijski skok iz predtehnološkog u posttehnolosko društvo u kome ovladani tehnološki aparat može pružiti bazu za genuinu demokraciju? Naprotiv, veći su izgledi da će razvoj, nametnut tim zemljama, dovesti do perioda totalne administracije, oštrijeg i krućeg od onog koji prolaze razvijena društva koja mogu graditi na ostvarenjima liberalističkog razdoblja. Da sumiramo: zaostala područja će, vjerovatno, podleći ili jednoj od različitih formi neokolonijalizma, ili više-manje terorističkom sistemu prvobitne akumulacije. No, izgleda da je moguća još jedna alternativa.231 Ako industrijalizacija i uvođenje tehnologije u zaostale zemlje naiđu na jak otpor autohtonih, tradicionalnih načina života i djelatnosti — otpor koji nije napušten čak pri vrlo opipljivim izgledima na bolji i lakši život — da li bi ta pred-tehnološka tradicija, sama po sebi, mogla postati izvor progresa i industrijalizacije? Takav autohtoni progres bi zahtijevao planiranu politiku koja bi, umjesto nametanja tehnologije na tradicionalne načine života i djelatnosti, ove proširila i poboljšala na njihovim vlastitim osnovama eliminirajući tiranske i eksploatatorske snage (materijalne i religiozne), koje su tradicionalne forme onesposobile za osiguranje razvoja humanog života. Društvena revolucija, agrarna reforma i reduciranje nataliteta bili bi preduslovi, no, ne bi označili industrijalizaciju po uzoru razvijenih društava. Autohtoni progres izgleda zaista moguć u područjima u kojima su prirodna bogatstva, ako su oslobođena od zahvata ugnjetavanja, još uvijek dostatna za human život, a ne samo za opstanak. A gdje to nisu, ne bi li mogla biti pospješena postepenom i djelomičnom pomoći tehnologije — u okvirima tradicionalnih formi? U tom slučaju, postat će predominantni uslovi koji ne egzistiraju ni u starim ni u industrijski razvijenim društvima (i nikad nisu u njima postojali). — Naime, »neposredni proizvođači« bi imali šansu da vlastitim radom i u slobodnom vremenu kreiraju svoj vlastiti progres, da ga procijene i usmjere. Samoodređenje bi teklo iz osnove, rad neophodan za opstanak bi sr transecndirao prema radu za zadovoljenje ljudskih potreba. Čak i u ovim apstraktnim pretpostavkama moramo uvažiti brutalnu ograničenost samoodređenja. Jedva se može i zamislili revolucija kao spontana akcija — revolucija koja bi injicirala ukidanje mentalne i materijalne eksploatacije i izgradila pretpostavke za novi razvoj, štaviše, autohtoni progres pretpostavlja promjenu u politici dvaju velikih industrijskih blokova moći koji danas oblikuju svijet —

231

U vezi s ovim aspektom pogledaj vanredne knjige Renea Dumonta, naročito Terres vivantes; Paris, Plon. 1961.

224

napuštanje neokolonijalizma u svim njegovim formama. Za sada ništa ne indicira takvu promjenu. Država prosperiteta / ratne angažiranosti Kao rezime proizlazi: izgledi sputavanja promjene, koje pruža politika tehnološkog racionalitcta, ovise o mogućnostima države prosperiteta. Izgleda da je ta država u stanju da podiže standard života kojim se upravlja. Ova sposobnost je inherentna u svim razvijenim industrijskim društvima u kojima tehnički aparat kao predominantni tok zbivanja — uspostavljen kao odvojena sila nad čovjekom i iznad njega — ovisi, u svom funkcioniranju, o intenziviranom razvoju i ekspanziji produktivnosti. U takvim uslovima opadanje slobode i opozicije nije pitanje moralne i intelektualne pokvarenosti i korupcije. To je objektivan društveni proces utoliko što su proizvodnja i raspodjela sve veće količine dobara i usluga u kolotečini racionalnog tehnološkog odnosa. No, država prosperiteta je, uza svu svoju racionalnost, država neslobode jer je njeno totalno upravljanje sistematsko ograničenje (a) »tehnički« dostupnog slobodnog vremena232; (b) količine i kvaliteta dobara i usluga »tehnički« dostupnih za podmirenje vitalnih potreba čovjeka; (c) inteligencije (svjesne i nesvjesne) kadre da razumije i realizira mogućnosti samoodređenja. Kasno industrijsko društvo je više uvećalo nego što je reduciralo nužnost parazitskih i alijeniranih funkcija (ako ne za pojedinca, ono za društvo kao cjelinu). Trgovačka propaganda, dobra reputacija, indoktriniranje, planirano zastarjevanje nisu više neproduktivni rashodi, već elementi osnovnih proizvodnih troškova. Da bi bila efikasna, takva proizvodnja društveno potrebne suvišnosti zahtijeva kontinuiranu racionalizaciju — beskompromisno iskorištavanje tehničkih otkrića i znanosti. Na osnovu toga je dizanje životnog standarda, tada kad je već prevladana određena razina zaostalosti, gotovo neizbježan nusprodukt politički manipuliranog industrijskog društva. Porast produktivnosti rada, ne isključujući širenje raznolikosti proizvodnje, stvara uvećanje viška proizvoda koje dozvoljava sve jaču konzumaciju bilo da je taj višak proizvoda privatno ili centralizirano prisvajan i distribuiran. Sve dok dominira ova konstelacija, ona reducira upotrebnu vrijednost slobode. Nema razloga da se insistira na samoodređenju ako je život kojim se upravlja udoban i čak »dobar«. To je racionalan i materijalan osnov unificiranja suprotnosti, jednodimenzionalnog političkog ponašanja. Tako su sputane transcendirajuće političke snage unutar društva, pa mogućnost kvalitativne promjene preostaje jedino izvana. Jedva se može i zamisliti odbacivanje države prosperiteta u ime apstraktnih ideja slobode. Gubitak ekonomskih i političkih sloboda, koje su realne tekovine prethodna dva stoljeća, može izgledati neznatna šteta u državi sposobnoj da zaštiti život kojim upravlja i da ga učini
232

„Slobodnog“ vremena a ne "dokolice“ - (leisure lime) jer ona prosperira u razvijenom industrijskom društvu, no, neslobodna je utoliko što njome upravlja biznis i politika.

225

komfornim233. Ako su ljudi u tolikoj mjeri zadovoljeni potrošnim dobrima i servisima koje im pruža upravni aparat da se osjećaju sretni, zašto bi insistirali na drugačijim institucijama za drugačiju proizvodnju drugačijih dobara i servisa? Nadalje, ako su ljudi preduvjetovani u tom smislu da potrošna dobra, koja ih zadovoljavaju, takođe uključuju misli, osjećaje, aspiracije, zašto da oni žele da sami za sebe misle, osjećaju i maštaju? Istina, materijalne i mentalne robe koje se nude mogu biti loše, suvišne, ništavne — no duh i znanje ne govore protiv zadovoljenja potreba. Kritika države prosperiteta s pozicija liberalizma i konzervativizma (bez ili s prefiksom »neo«) počiva, s obzirom na svoje važenje, na postojanju upravo onih ttslova koje je nadmašila država prosperiteta — naime, na nižem stupnju društvenog bogatstva i tehnologije. Odiozni aspekti ove kritike pokazuju se u borbi protiv opsežnog socijalnog zakonodavstva i adektavnih troškova vlade za sve druge službe osim vojne odbrane. Optužba ugnjetavačkih sposobnosti države prosperiteta služi, tako, zaŠtićivanju ugnjetavačkih obilježja društva koje prethodi državi prosperiteta. U najrazvijenijem stadiju kapitalizma to prevladano društvo je sistem pluralizma u kome međusobno konkurentske ustanove koincidiraju u solidariziranje moći cjeline nad pojedincem. Pa ipak je za pojedinca, kojim se upravlja, pluralistička administracija daleko bolja od totalne. Jedna institucija ga je mogla zaštititi protiv neke druge; neka pojedinačna organizacija je mogla ublažiti udar druge; moglo je biti kalkulirano izbjegavanje i ponovno zadobivanje balansa. Vladavina zakona, bez obzira koliko ograničenog, još uvijek pruža neizmjerno veću sigurnost nego vladavina iznad zakona ili bez njega. No, s obzirom na predominantne tendencije, moramo postaviti pitanje: ne ubrzava li pluralistička forma organizacije društva destrukciju pluralizma? Razvijeno industrijsko društvo je, odista, sistem kontrabalansirajućih snaga. Te snage se međusobno poništavaju u višem jedinjenju — u zajedničkom interesu da brane i proširuju postojeću poziciju, da se bore protiv povijesnih alternativa, da zapriječe kvalitativnu promjenu, Snage u kontrabalansu ne uključuju one snage koje se suprotstavljaju cjelini234. One nastoje da postojeće u cjelini učine imunim protiv negacije, kako iznutra tako i izvana; vanjska politika blokiranja prevladavanja postojećeg javlja se kao proširenje istosmjerne unutarnje politike. Stvarnost pluralizma postaje ideološka, varljiva. On više proširuje nego što reducira manipuliranje i koordinaciju, izvodi sudbonosnu integraciju više nego što joj sc suprotstavlja. Slobodne institucije se natječu s autoritarnim u tome da neprijatelja učine đavolskom snagom unutar sistema. Ova đavolska snaga stimulira rast i inicijativu, i to nc na osnovu značaja i ekonomskog prodora »sektora« obrane, već na
233 234

Pogledaj str.22 Za kritičku i realističku ocjenu Galbraitliove ideologijske koncepcije pogledaj Eari Laiham „The Body Politic of the Corporation“, u E. S . Mason T h e C o r p o r a t i o n in Mod ern S o c i e t y , Cambridge: Harvard University Press, 1959. sir. 223, 235. i dalje.

226

osnovu toga što društvo kao cjelina postaje odbrambeno društvo. Jer, neprijatelj je permanentan. On nije u izvanrednim situacijama, već u toku normalnog stanja stvari. On prijeti u vrijeme mira koliko i u ratu (a možda i više nego za vrijeme rata). Tako on biva ugrađen u sistem kao koheziona snaga. Ni rast produktivnosti, kao ni visok životni standard ne ovise o prijetnji izvana, ali ovisi njihovo iskorištavanje za sputavanje društvene promjene i perpetuiranje sužanjstva. Neprijatelj je zajednički nazivnik za sve što se čini ili ne čini. On nije identičan s postojećim komunizmom ili postojećim kapitalizmom — on je, u oba slučaja, sablast oslobođenja. Još jedanput: besmislenost cjeline oslobađa krivnje pojedine ludosti i preokreće zločine protiv čovječanstva u racionalan pothvat. Kad su ljudi, prikladno stimulirani javnim i privatnim autoritetima, spremni na živote totalne mobilizacije, oni su razboriti nc samo radi prisutnog neprijatelja već, također, radi investicija i mogućnosti uposlenosti u industriji i razonodi. Postaju smislene čak i najluđe kalkulacije: preferira se uništenje pet miliona spram uništenja deset milio-na, dvadeset miliona itd. Beznadno je dokazivati da civilizacija, koja svoju odbranu opravdava takvim kalkulima, proklamira svoj vlastiti kraj. U takvim uslovima čak i postojeće slobode i pribježišta padaju unutar organizirane cjeline. Ublažava li konkurencija, ili intenzivira, na današnjem stupnju dirigiranog tržišta, trku za veću i bržu prođu i zastarijevanje? Natječu li se političke partije u pacifikaciji ili u jačoj i skupljoj vojnoj industriji? Da li proizvodnja »obilja« stvara, ili odgađa, zadovoljenje još neispunjenih vitalnih potreba? Ako su ove prve mogućnosti alternativa istinske mogućnosti, tad suvremena forma pluralizma ojačava tendenciju sputavanja kvalitativne promjene i tako sprečava, a nc nagoni na »obrat« samoodređenja. Demokracija se pokazuje kao najefikasniji sistem dominacije. Skica države izobilja, ocrtane u prethodnim poglavljima, skica je povijesne igre između organiziranog kapitalizma i socijalizma, sužanjstva i slobode, totalitarizma i sreće. Mogućnost države izobilja je dovoljno indicirana predominantnim tendencijama tehničkog progresa i dovoljno ugrožena eksplozivnim snagama. Najmoćnija je, svakako, opasnost da se pripremanje za totalan nuklearni rat može okrenuli u realizaciju: zastrašivanje služi, takođe, obeshrabrenju napora da sc eliminira potreba zastrašivanja. U zbivanju su prisutni i drugi činioci koji mogu zapriječiti ugodno povezivanje totalitarizma i srećnosti, manipuliranja i demokracije, heteronomije i autonomije — ukratko, perpetuiranje unaprijed zasnovane harmonije između organiziranog i spontanog ponašanja, preduvjetovane i slobodne misli, korisnosti i uvjerenja. Čak i najorganiziraniji kapitalizam zadržava društvenu potrebu privatnog prisvajanja i raspodjele profita kao regulatora ekonomije. To jest, on kontinuirano povezuje realiziranje općih interesa i posebnih ovlaštenih interesa. Tako je kapitalizam i nadalje suočen s konfliktom 227

između rasta potencijala za pacifikaciju borbe za opstanak i nužnost da se ta borba intenzivira; između progresivnog »ukidanja rada« i potrebe da se očuva rad kao izvor profita. Ovaj konflikt perpetuira nehumanu egzistenciju onih koji sačinjavaju ljudsku bazu društvene piramide — autsajdera i siromaha, nezaposlenih i nezapošljivih, progonjenih obojenih rasa, obitavalaca zatvora i mentalnih institucija. Neprijatelji izvana, zaostalost i naslijeđe terora u suvremenim komunističkim zemljama perpetuiraju okrutnošću obilježeno »dostizanje i prestizanje« postignuća kapitalizma. Time ojačava prioritet sredstava pred ciljem — prioritet koji bi mogao biti slomljen samo ako se ostvari pacifikacija — a kapitalizam i komunizam nastave takmičenje bez vojne sile, u sveobuhvatnim razmjerima i posredstvom sveobuhvatnih institucija. Pacifikacija bi značila nastajanje genuine Svjetske ekonomije — smrt države nacije, nacionalnog interesa, nacionalnog biznisa skupa s njihovim internacionalnim savezima. Upravo protiv te mogućnosti je sadašnji svijet mobiliziran: »Ignorancija i nesavjesnost vladaju u tolikoj mjeri da nacionalizam i nadalje cvjeta. Ni naoružanje ni industrija dvadesetog stoljeća ne dozvoljavaju 'otadžbinama' da osiguraju svoju bezbjednost i svoju egzistenciju osim posredstvom organizacija na kojima je težište ekonomskih i vojnih pitanja u svjetskim razmjerima. No, na Istoku, kao ni na Zapadu, kolektivna uvjerenja se ne adaptiraju stvarnoj promjeni. Velike sile oblikuju svoja 'carstva' ili popravljaju njihovu arhitekturu ne prihvaćajući, pri tome, promjene u ekonomskom i političkom režimu koje bi dale efikasnost i sadržaj ovoj ili onoj koaliciji«, i »Izigrane od sirane nacije i od klase, mase, koje stradaju, svugdje su uključene u okrutnost konflikta. Tu su njihovi jedini neprijatelji gospodari koji znalački iskorištavaju mistifikacije industrije i moći. Sporazumijevanje moderne industrije i teritorijalne moći jest defekt, zbiljskiji od kapitalističkih i komunističkih institucija i struktura, koji nikakva nužna dijalektika neće nužno odstraniti.«235 Odlučna međuovisnost jedina dva »vrhovna« društvena sistema u suvremenom svijetu izražava činjenicu da je sukob između progresa i politike, čovjeka i njegovih gospodara postao totalan. Kad se kapitalizam sreta s izazovom komunizma, susreće on svoje vlastite mogućnosti: spektakularan razvoj svih proizvodnih snaga nakon podređivanja privatnih interesa stvaranja profita, koji koče takav razvoj. I komunizam u susretu s izazovom kapitalizma nalazi svoje vlastite mogućnosti: spektakularan komfor, slobode, olakšanje životnih tegoba. Oha sistema su te mogućnosti iskrivila tako da se one jedva raspoznaju, i, u oba slučaja, razlog je, u posljednjoj instanci, isti: borba protiv načina života koji bi raščinio bazu za dominaciju.

235

Francois Perroux,loc.cit.,vol.III, str.631-632,633

228

Jirgen Habermas SAZNANJE I INTERES
Vilfridu Berghanu (1930—1964) nezaboravnom prijatelju

PREDGOVOR

Ja preduzimam istorijski usmeren pokušaj rekonstrukcije novijeg pozitivizma s namerom da sistematski analizujem povezanost saznanja i interesa. Ko prati proces razgradnje teorije saznanja, proces koji iza sebe, na njenom mestu ostavlja teoriju nauke, taj prelazi napuštene stupnjeve refleksije. Ponovni hod tim putem iz perspektive okrenute prema polaznoj tački može pomoći da se povrati zaboravljeno iskustvo refleksije. Kad refleksiju poričemo, onda je to pozitivizam. Analiza povezanosti saznanja i interesa treba da podrži tvrdnju da je radikalna kritika saznanja moguća samo kao teorija društva. 229

Ova ideja je implicirana u Marksovoj teoriji društva, mada nju ne podrazumevaju ni Marks ni marksisti. Ipak objektivnu povezanost, u kojoj se odvija filozofski razvitak od Hegela do Ničea, ja sam nisam istraživao i ograničio sam se na to da imanentno propratim kretanje misli. Sledi ova konzekvencija: samo po cenu diletantizma mogao bih prethodno ući u teoriju društva, te sam pristup k njoj želeo najpre da steknem posredstvom samorefleksije nauke.236 U tom pravcu učinjen je prvi korak. Stoga ovo istraživanje ne može polagati pravo na nešto više od jednog uvoda. Sistematska stanovišta koja ga vode izložio sam najpre u svome Frankfurtskom pristupnom predavanju u junu 1965.237 Odeljak o pozitivizmu, pragmatizmu i istorizmu upućuje na Hajdelberška predavanja iz zimskog semestra 1963—1964. Bez razgovora sa KerlomOtom Apelom, koji se protežu unazad do studentskih dana, bez njegovih podsticaja i bez njegovog protivrečenja, ova koncepcija ne bi dobila, svoj sadašnji oblik.238 U ovoj koncepciji psihoanaliza kao primer zauzima važno mesto. Čini mi se dopušteno da izjavim da se moje znanje ograničava na studiju Frojdovih spisa; na praktična iskustva analize ne mogu se osloniti. Međutim, mnogo sam naučio iz rasprava sa saradnicima Instituta Sigmund Frojd, koje su se održavale sredom, pod vodstvom Aleksandra Mičerliha. Obavezan sam na zahvalnost Alfredu Lorenceru što mi je omogućio uvid u rukopis svog istraživanja o metodološkoj ulozi razumevanja u psihoanalizi, koje se nalazi pred završetkom. Tom istraživanju zahvaljujem više podsticaja nego Što sam preko upućivanja mogao označiti.

J. H. Frankfurt, aprila 1968

I KRIZA KRITIKE SAZNANJA Kad bi se filozofska diskusija novog veka htela rekonstruisati u
236

Jedan predlog interpretacije za analizu društvene povezanosti, u kojoj je pozitivizara nastao, a danas preuzeo ideološku funkciju, sadrži moj za Herberta Markuzea određen članak: Technik und Wissenschaft als 'Ideologie', editlon Suhrkamp, 287 ( Tehnika i nauka kao 'ideologija', izdanje Surkamp, 287 ). 237 "Erkenntnis und lnteresse", im Tcchnik und Vitssenschaft als „Ideologie", edition Suhrkamp, 257. 238 Drugi lom G. Radnickog ( G. Radnitsky ) ( Contemporary Schools of Metascience, Goteborg, 1968 ) bavi se „hermeneutičko-dljalektičkim začetkom"; tu su prihvaćene teze koje upućuju na Adornove, Apelove i moje radove, a obrađene su na podlozi analitičke teorije nauke. Pošto se ta publikacija pojavila tek po dovršenju mog rukopisa, to na mnoge dodirne tačke mogu da uputim samo paušalno.

230

obliku jedne sudske rasprave, ova bi bila sazvana da odluči o ovom jedinom pitanju: kako je moguće pouzdano saznanje. Tek je XIX vek skovao reč teorija saznanja; stvar koja se tako restrospektivno naziva jeste stvar novije filozofije uopšte, u svakom slučaju, do početka XIX veka. Napor svojstven kako racionalističkom, tako i empirističkom mišljenju usmerio se podjednako na metafizičko ograničavanje područja objekta i logičko-psihološko opravdavanje važenja prirodne nauke, obeležene formalizovanim jezikom i eksperimentom. Naravno, koliko god da je nova fizika koja je strogost matematičkog oblika tako efikasno sjedinila s obiljem zauzdane empirije, bila uzor jasnog i razgovetnog znanja, ipak se moderna nauka nije poklapala sa saznanjem uopšte. Položaj filozofije prema nauci u onoj epohi okarakterisan je upravo time što jedno nezbunjeno filozofsko saznanje tek priznaje legitimno mesto nauci. Teorije saznanja se nisu ograničavale na objašnjenje iskustveno – naučnog saznanja – one nisu prelazile u teoriju nauke. Tako je to bilo čak i onda kad je oko problema mogućeg saznanja već organizovana novovekovna metafizika i sama dovedena u sumnju. I Kant, čijim je transcendentalno-logičkim postavljanjem pitanja teorija saznanja tek došla do svesti o sebi samoj, i time ušla u sebi svojstvenu dimenziju, zahteva suvereni položaj umskog saznanja prema nauci. Niti se kritika saznanja odnosi na sistem saznajnih moći, u koji su praktični um i reflektujuća moć suđenja, razume se, isto tako uključeni kao i sama kritika — tj. na teorijski um, koji se dijalektički može osvedočiti ne samo u svoje granice nego i u svoju sopstvenu ideju. Obuhvatna racionalnost uma, koji sebi postaje providan, nije se još zgrčila u zbir osnovnih metodoloških stavova. Tek metakritika, kojoj se kritika saznanja podvrgava putem nepopustljive samoreflekšije, tek Hegelova kritika Kantovog transcendentalno-logičkog postavljanja pitanja vodi do paradoksnog rezultata da filozofija svoj položaj prema nauci ne samo menja, nego ga uopšte napušta. Stoga bih želeo da zastupam tezu da posle Kanta nije filozofski nije više bila ozbiljno shvaćena. Teorijski - saznajno, a to znači: kao jedna kategorija mogućeg saznanja, nauka se, naime, može shvatiti samo dok se saznanje ne izjednači ni zaneseno s apsolutnim znanjem jedne velike filozofije niti slepo sa scientističkom samorazumljivošću faktičkog područja istraživanja. U oba slučaja zatvara se dimenzija u kojoj se teorijsko - saznajni pojam nauke može izgraditi, dakle, u kojoj se taj pojam nauke može objasniti i legitimisati iz horizonta mogućeg saznanja. Naspram apsolutnog znanja naučno saznanje nužno mora izgledati kao bornirano; kao jedini zadatak tada ostaje kritičko ukidanje granica pozitivnog znanja. Na drugoj strani gde uopšte nedostaje pojam saznavanja, koji važeća nauka transcenduje, kritika saznanja rezignirano prelazi u teoriju nauke; ova se ograničava na pseudonormativno regulisanje uspostavljenog istraživanja. Položaj fiIozofije prema nauci, koji je nekada mogao biti označen imenom 231

teorija saznanja, bio je istanjen kretanjem same filozofske misli: filozofiju je iz tog položaja bila istisla filozofija. Od tada je teoriju saznanja morala zameniti jedna metodologija bez filozofske misli. Jer, teorija nauke, koja je od sredine XIX veka primila nasleđe teorije saznanja, jeste metodologija koja se bavi scijentističkim samorazumevanjem naukâ. 'Scijentizam' označava veru nauke u sebe samu, naime, ubeđenje da nauku više ne možemo shvatiti kao jedan oblik mogućeg saznanja, nego saznanje moramo identifikovati s naukom. Pozvtivizam, koji s Kontom stupa na poprište, služi se elementima kako empirističke, tako i racionalističke tradicije da bi veru nauke u njeno isključivo važenje, umesto da je promisli [reflektuje] naknadno učvrstio, i da bi na osnovu te vere razjasnio strukturu nauka. Noviji pozitivizam je taj zadatak savladao sa znatnom tananošću i s neospornim uspehom. Stoga, svaka rasprava o uslovima mogućeg saznanja danas mora se nadovezati na stanje koje je obradila analitička teorija nauke. Mi se ne možemo neposredno vratiti na dimenziju teorijsko-saznajnog istraživanja — koju pozitivizam svakako nepromišljeno preskače, zbog čega je on u celini pao iza stepena refleksije koji označava Kant. U svakom slučaju, izgleda mi da je obavezna analiza odnosa u kojima je nastala pozitivistička doktrina, pre nego što bismo mogli da nadovežemo sadašnju raspravu; jer buduće sistematsko istraživanje osnove interesa naučnog-saznanja ne može apstraktno da obnovi teoriju saznanja, nego može jedino da se vrati na dimenziju koju je radikalnom samokritikom teorije saznanja najpre Hegel otvorio, ali je onda opet zatvorio. Hegel je protiv Kanta fenomenološku samorefleksiju saznanja mogao da pokaže kao nužno radikalizovanje kritike saznanja; ali on je nije -— preokupiran pretpostavkama filozofije identičnosti — kako ja mislim, konzekventno sproveo. Marks, čiji je istorijski materijalizam tek iziskivao put Hegelove samorefleksije, pogrešno je shvatio svoj sopstveni koncept, pa je ( stoga dovršio razgradnju teorije saznanja. Tako je pozitivizam mogao zaboraviti isprepletenost metodologije nauka s objektivnim procesom formiranja ljudskog roda i na osnovu toga što je zaboravio i potisnuo podići apsolutizam čiste metodologije.

1. Hegelova kritika Kanta: radikalizovanje ili ukidanje teorije saznanja

Hegel je fenomenološkom samorefleksijom duha odstranio posao teorije saznanja. On je 'fenomenologiju duha' započeo argumentom koji se ponavlja i u kasnijim vezama.239 Kriticizam zahteva da se subjekt koji saznaje, pre nego što se poveri svojim upravo stečenim saznanjima,
239

Upor. Vorlesungen uber die Geshichte der Philosophie, Bd. III, Ausg. Glockner Bd. XIX, S. 555 ff ( naš prevod: Istorija filozofije III, Bgd., Kultura, 1964., str.433 ff. ); Enzyklopadie 1830.§ 10, ed. Nicolin u. Poggeler, S. 43 ff ( naš prevod: Enciklopedija filozofijskih znanosti, Sarajevo, „Veselin Maleša, 1965., primedba .§ 10, str.41 )

232

osveđoči u uslove za njega načelno mogućeg saznanja. Tek pomoću pouzdanih kriterijuma važenja naših sudova možemo ispitati da li smemo da budemo uopšte sigurni u svoje znanje. Ali, kako bi se pre saznavanja mogla kritički istražiti moć saznanja, kad i sama ova kritika mora polagati pravo na to da bude saznanje? „Zahtev je, dakle, ovaj: treba sazanati moć saznanja pre nego što se saznaje; to je isto kao hteti plivati pre nego što se uđe u vodu. Samo istraživanje moći saznanja je saznanje, moć saznanja ne može doći do onoga do čega želi doći, jer ona sama jeste to“...240 Svaka konzekventna teorija saznanja od početka se upliće u taj krug; on se ne može izbeći time što kritika polazi od pretpostavki koje privremeno ostavlja neproblematičnim, ali ih načelno može problematizovati. Taj put „problematičnog postupka", koji je svojevremeno izabrao Rajnhold, u metodološkim stvarima i danas preporučuju pozitivisti; ne mogu se, tako se argumentiše, u isto vreme problematizovati sve odredbe; niz pretpostavki, koje uvek određuju sistem odnosa jednog istraživanja, moraju u toku tog istraživanja biti ostavljene kao neproblematične. Bilo koje ponavljanje tog postupka treba da pruži dovoljnu garanciju za to da načelno sve pretpostavke mogu biti stavljene u pitanje. Izbor, prvog sistema, odnosa i redosled daljih istraživačkih koraka ostaju, naravno, proizvoljni. Radikalna sumnja je isključena, jer taj postupak počiva na jednom konvencionalizrmi, koji isključuje mogućnost zasnovanosti svojih osnovnih stavova. Ali teorija saznanja prema svom filozofskom zahtevu jeste poduhvat koji je usmeren na celinu; kod nje je u pitanju kritičko opravdavanje uslova mogućeg saznanja uopšte. Ona se ne može odreći radikalnosti, a to znači: bezuslovnosti sumnje. Metodički smisao njene nastrojenosti preobratio bi se u svoju suprotnost, kad bi ona dopustila da se kritika unapred veže za uslove, dakle, kad bi dopustila da važe pretpostavke koje kritiku saznanja, — ne budući i same podvrgnute oblicima kritike saznanja, — tek treba da omoguće. Pošto teorija saznanja,: sa svojim zahtevom za samozasnovanošću i poslednjom zasnovanošću, prima nasleđe filozofije porekla, za nju je strategija bespretpostavnog početka neoporeciva.241

2. Marksova metakritika Hegela: sinteza posredstvom društvenog rada U poslednjem od svojih ekonomsko-filozofskih rukopisa iz pariškog vremena (1844) Marks sebi razjašnjava Fenomenologiju duha242; on se pre svega bavi zaključnim odeljkom o apsolutnom znanju. Marks sprovodi strategiju da prikazivanje pojavljujuće svesti oslobodi
240 241

Gesch. d. Phil., a.a. O. S. 555 f ( naš prevod: Istorija filozofije, navedeno mesto, str.433 ) T.W. Adorno, Zur Metakritik der Erkenntnistheorie, Stuttg., 1956, Einleitung, bes.S. 14 ff. 242 Marx / Engels, Gesamtausgabe. zitiert MEGA, I, 3, Berlin 1932, S. 150 ff.

233

njegovog okvira filozofije identičnosti, da bi obelodanio u njemu skrivene elemente jedne kritike koja često već „daleko prevazilazi Hegelovo stanovište". On se pri tome poziva na §§ 381. i 384. Enciklopedije, u kojima se izvodi prelaz s filozofije prirode na filozofiju duha i izriče pretpostavka koja je unapred prećutno stavljena u osnovu Fenomenologije: ,,Duh ima za nas prirodu kao svoju pretpostavku, čija je on istina, a time i njeno apsolutno prvo. U toj istini priroda je iščezla, a duh se pokazao kao ideja koja je došla do svog bića-za-sebe. Čiji je objekt isto kao i subjekt pojam."243 Za Marksa, naprotiv, priroda je nasuprot duhu apsolutno prvo; priroda se ne može shvatiti kao ono drugo duha, koji je u svome drugom ujedno kod sebe. Jer, kad bi priroda bila duh u stanju njegovog potpunog lišavanja, ona ne bi svoju suštinu i život, kao ukočeni duh, imala u sebi samoj, nego izvan sebe. Postojala bi unapred garancija da bi priroda uistini mogla biti samo ona koje se duh, što se iz prirode sebi vraća, refleksivno opominje. „Spoljašnjost ovde", tako Marks komentariše Enciklopediju, r,ne treba shvatiti kao čulnost koja se ispoljava i otvara se svetlosti, čulnom čoveku; ovu spoljašnjost ovde treba uzeti u smislu lišavanja, greške, nedostatka, koji ne treba da postoji. ...Jedno ne samo za mene, u mojim očima manjkavo biće ima nešto izvan sebe što mu nedostaje. To znači njegova suština je nešto drugo nego što je ono samo. Stoga se priroda sama mora ukinuti za apstraktnog mislioca, pošto ju je on već postavio kao potencijalno ukinutu suštinu."244 Ovaj pečat filozofije identičnosti na apsolutnom znanju lomi se kad spoljašnjost prirode, kako one koja objektivno okružuje čoveka, tako i one subjektivno telesne prirode, za svest, koja sebe u njoj nalazi, nije samo prividno spoljašnja, nego prikazuje neposrednost supstrata od koga duh kontingentno zavisi. Tada je priroda pretpostavljena duhu, ali u smislu prirodnog procesa koji na isti način iz sebe istavlja prirodno biće čoveka kao i prirodu koja ga okružuje, a ne u idealističkom smislu jednog duha koji svet prirode pretpostavlja sebi kao za sebe bivstvujućoj ideji.245 Objektivnom idealizmu, koji biće-po-sebi prirode želi da učini shvatljivim kao pretpostavku apsolutnog koju subjektivni duh nije prozreo, Marks ne protivstavlja jednostavan materijalizam. U stvari, izgleda da on najpre samo obnavlja naturalizam Fojerbahove

243 244

Enzyklopadie. § 381 ( naš prevod: Enciklopedija filozofijskih znanasti. Sarajevo. 1965, str. 323 ). MEGA, I, 3. S. 171 f ( naš prevod: Rani radovi, Zgb., 1953, str. 280 ). 245 „Otkrivanje, koje jc kao apstraktna ideja neposredan prelaz, postojanje prirode, jeste kao otkrivanje duha koji je slobodan, postavljanje prirode kao njegovog sveta: postavljanje koje je kao refleksija ujedno pretpostavljanje sveta kao samostalne prirode," Enzyklopadie, § 3&4 ( naš prevod: Enciklopedija filozofijskih znanosti, Sarajevo, 1065, str. 323—324 ).

234

antropologije.246 Nasuprot Fojerbahu, Marks svakako naglašava, pored telesnih atributa organizma zavisnog od njegove okoline ( čulnu prijemčivost, potrebitost, emocionalnost, povredljivost ), prilagodljive načine ponašanja i aktivna životna ispoljavanja 'delatnog prirodnog bića'. Ali sve dok on 'predmetnoj delatnosti' pridaje još nespecifičan smisao, da čovek kao i svaki organizam „svoj život može ispoljavati samo na stvarnim čulnim predmetima",247 Marks ostaje uhvaćen u krugu naturalističkih predstava. : Ali već prva teza protiv Fojerbaha prevazilazi te predstave.248 Govor o čoveku kao predmetnom biću nema ovde antropološki, nego teorijsko-saznajni smisao: ,,Delatnu stranu", koju je razvio idealizam u protivstavu prema materijalizmu, treba shvatiti materijalistički. Kad Marks glavni nedostatak dosadašnjeg materijalizma vidi u tome „što se predmet, stvarnost, čulnost shvata samo u obliku objekta ili opažaja, a ne kao čulna ljudska delatnost, praksa, ne subjektivno", onda „predmetna delatnost" dobija specifični smisao konstituisanja predmeta, koji kao predmeti prirode dele s prirodom moment bića-po-sebi, a od čovekove delatnosti nose na sebi moment proizvedene predmetnosti. Predmetnu delatnost Marks shvata, s jedne strane, kao transcendentalnu radnju; njoj odgovora izgradnja jednog sveta u "Kome se stvarnost pojavljuje u uslovima objektivnosti mogućih predmeta. S druge strane Marks onu transcendentalnu radnju vidi zasnovanu u realnim radnim postupcima. Subjekt konstitucije sveta nije transcendentalna svest uopšte, nego konkretan ljudski rod, koji pod prirodnim uslovima reprodukuje svoj život. Što taj 'proces razmene materija' uzima oblik procesa društvenog rada, zavisi od fizičke opremljenosti tog prirodnog bića i nekih konstanti njegove prirodne okoline. Marks naziva rad jednim „od svih društvenih oblika nezavisnim uslovom čovekove egzistencije, večitom prirodnom nužnošću da bi se posredovala razmena materija između čoveka i prirode, dakle, da bi se posredovao ljudski život."249 Na antropološkom nivou priroda se razdvaja na subjektivnu prirodu čoveka i na objektivnu prirodu njegove okoline i ujedno se posreduje preko procesa reprodukcije ' društvenog rada: „Rad je najpre proces između čoveka i prirode, proces u kome čovek svoju razmenu materija s prirodom svojim sopstvenim delanjem
246

,,Kad stvarni telesni čovek, koji stoji na čvrstoj okrugloj Zemlji, koji udiše i izdiše sve prirodne snage, svoje stvarne predmetne suštinske snage posredstvom svog lišavanja postavlja kao tuđe predmete, onda to postavljanje nije subjekt. .. Predmetno biće . . . stvara, postavlja samo predmete, zato što je ono postavljeno preko predmeta, zato što je ono poreklom priroda... U aktu postavljanja ono, dakle, ne pada iz njegove 'čiste delatnosti' u stvaranje predmeta, nego njegov predmetni proizvod potvrđuje samo njegovu predmetnu delatnost," MEGA, I, 3, S. 160 ( naš prevod: Rani radovi, Zgb„ 1953, str. 269 ). 247 Ebd.. S- 160 (naš prevod: isto delo. str. 270). 248 Marx / Engels, Werke, Bd. 3, Berlin. 1959, S. 5 ( naš prevod: Izabrana dela u dva toma, tom II. Kultura. 1950, str. 391 ). 249 Das Kapital, Berlin 1960, Bd. I, S. 47 ( naš prevod; Kapital, I tom, Kultura, 1947, str. 10 ).

235

posreduje, uređuje i konlroliše. Prema samoj prirodnoj građi on istupa kao prirodna sila. On pokreće prirodne snage svoga tela, ruke i noge, glavu i šaku da bi prirodnu građu prilagodio obliku upotrebljivom za svoj sopstveni život.“250 Pošto se okolna priroda konstituiše kao objektivna priroda za nas jedino u posredovanju sa subjektivnom prirodom čoveka posredstvom procesa društvenog rada, rad nije samo osnovna antropološka kategorija, nego ujedno i teorijsko-saznajna. Sistem predmetnih delatnosti stvara faktičke uslove moguće reprodukcije društvenog života i ujedno transcendentalne uslove moguće objektivnosti predmeta iskustva. Kad čoveka shvatimo pod kategorijom životinje koja proizvodi alate,251 onda time mislimo ujedno na shemu delanja i shvatanja sveta. Rad kao prirodan proces više je nego samo prirodan proces, on reguliše razmenu materija i konstituiše svet: „Čovek nije samo prirodno biće, nego je ljudsko prirodno biće; to znači za sebe samog bivstvujuće biće, stoga rodovno biće, koje kao takvo mora sebe potvrđivati i ispoljavati kako u svom biću, tako i u svom znanju. Niti su, dakle, ljudski predmeti prirodni predmeti kako su oni neposredno dati, niti je ljudsko čulo kako je ono neposredno i predmetno, ljudska čulnost. Priroda nije ljudskom biću ni objektivno ni subjektivno neposredno adekvatno priručna."252 U materijalizmu, dakle, rad ima mesnu vrednost sinteze. Naravno, čim društveni rad shvatimo kao sintezu lišenu svog idealističkog smisla, nastaje opasnost transcendentalno-logičkog nesporazuma. Tada kategorija rada nehotice dobija smisao životne prakse uopšte koja konstituiše svet. Ovo shvatanje javlja se naročito onda kad Marksove antropološke spise tumačimo na liniji analiza sveta života kasnog Huserla. Jedna fenomenološka igra s marksizmom odjeknula je početkom tridesetih godina u nekim radovima Herberta Markuzea,253 koji se tada još vezivao za Hajdegera. Ona je posle rata našla pristalice u Sartrovom254 uticajnom području. Danas ona preovlađuje u interpretacijama Marksa u nekim socijalističkim zemljama.255 Ali Marks nikada nije proces rada, ma koliko da je smatrao za smisleno da ga „najpre posmatra kao nezavisan od svakog određenog društvenog oblika",256 shvatao kao temelj za izgradnju invarijantnih smislenih struktura mogućih društvenih svetova života.
250 251

Ebd., S. 185 ( naš prevod: isto delo, str, 127 ). Ebd., S. 189 ( naš prevod: isto delo, str. 129 ). 252 MEGA, I, 3. S. 162 ( naš prevod: Rani radovi, Zgb., 1553. str. 271 ). 253 Uporedi moje istraživanje; Zur Diskussion um Marx und den Marxismus ( Prilog raspravi o Marksu i marksizmu ), in.: Theorie und Praxis. Neuwied 2. Aufl. 1-967, S, 261 ff. 254 J. P. Sartre, Kritik der dialektischen Vernunft, Hamburg, 1967. 255 Reprezentativna je knjiga praškog filozofa K. Kosika, Die Dialektik des Konkreten, Ffm 1967 ( naš prevod: Dijalektlka konkretnog, Bgd., 1969 ); uporedi i radove filozofskog kruga oko časopisa „Praxis“ 1965 ff, koji izlazi u Zagrebu: uz to: G. Petrović. Marx In the Midtwentieth Centurv, Garden City, N. Y., 1967. 256 Kapital I, S. 185 ( naš prevod: Kapital, I tom, Kultura. 1947, str. 133 ).

236

Društveni rad je fundamentalan samo kao kategorija posredovanja objektivne i subjektivne prirode. On označava mehanizam istorijskog razvitka roda. Posredstvom procesa rada menja se; ne samo obrađivana priroda nego preko proizvoda rada i potrebita priroda samih subjekata koji rade, ,,S toga Marks dopunjuje citirani stav: „Priroda nije ljudskom biću ni objektivno ni subjektivno neposredno adekvatno priručna", odmah nadovezujući: „Kao što sve prirodno mora nastati, tako i čovek ima svoj akt nastajanja, istoriju, ali koja je njemu znana, i stoga kao akt nastajanja jeste akt nastajanja koji se svesno razvija. Istorija je prava prirodna istorija čoveka."257 Pošto se životinja koja proizvodi alate od svih životinjskih rodova razlikuje oblikom reprodukcije društvenog rada, to se ljudski rod ne karakteriše invarijantnom prirodnom ili transcendentalnom opremljenošću, nego jedino mehanizmom očovečivanjanja. Rodovnoistorijski pojam 'suštine čoveka' raskrinkava na isti način kao privid kako antropologiju, tako i transcendentalnu filozofiju. Nasuprot nestalnim momentima pojedinačnih radnji, produkcije i zadovoljavanja, iz radnih procesa proizlazi, kao što je već Hegel posmatrao na alatima, nešto opšte što se nagomilava u proizvodne snage. Pošto ta stalna produkcija, nagomilane proizvodne snage sa svoje strane menjaju svet, u okviru koga se subjekti odnose prema svojim predmetima, ne može postojati neka čvrsta suština roda niti kao transcendentalni životni oblik niti u empirijskom vidu nekog biološki uslovljenog osnovnog kulturnog uzorka: „Ovaj zbir proizvodnih snaga, kapitala i društvenih oblika saobraćanja, koji svaki pojedinac i svaka generacija zatiče kao nešto dato, jeste realna osnova onoga što filozofi zamišljaju kao 'supstanciju' i 'čovekovu suštinu', onoga što su veličali i osporavali.. ."258 Kad Marks u istoriji industrije, dakle, u razvitku sistema društvenog rada razaznaje „otvorenu knjigu ljudskih suštinskih snaga, čulno datu ljudsku psihologiju",259 onda on nema na umu empirijsku povezanost, nego istorijsku povezanost konstitucije. Stupnji pojavljujuće svesti određeni su transcendentalnim pravilima shvatanja sveta i delanja. U tom okviru 'objektivna priroda' je uvek data za određeni društveni subjekt. Ali sam taj okvir istorijski se menja u zavisnosti od 'subjektivne prirode", koja se sa svoje strane oblikuje preko rezultata društvenog rada. Tu se doslovno ima u vidu čuveni stav da je formiranje pet čula posao cele dosadašnje svetske istorije. Materijalističko istraživanje istorije usmereno je na kategorije društva, koje u istoj meri određuju realni životni proces kao i transcendentalne uslove konstitucije svetova života.
257 258

MEGA, I, 3, S. 162 ( naš prevod: Rani radovi, Zgb., 1953, str. 271 ). Deutsche Ideologie, Werke Bd. 3, S. 38 ( naš prevod: isto delo, str. 305 ). 259 Okonom. philos. Manuskr., MEGA. I. 3, S. 121 ( naš prevod; lsto delo. str. 234 ).

237

U protivstavu prema Hegelu iz Fenomenologije Marks je ubeđen da samorefleksija svesti nailazi na strukture koje leže u osnovi društvenog rada i u njima otkriva sintezu predmetno delatnog prirodnog bića čoveka s prirodom koja ga objektivno okružuje. Ovu sintezu Marks nije doveo do njenog pojma, ona mu manje-više nejasno lebdi pred očima. Sam pojam sinteze bio bi mu sumnjiv, mada prva teza o Fojerbahu upravo sadrži uputstvo da se uči od idealizma ukoliko on shvata delatnu stranu procesa saznanja. Pa ipak, na osnovu nagoveštenja možemo ekstrapolirati kako treba misliti društveni rad kao sintezu čoveka s prirodom. U taj materijalistički pojam sinteze moramo se osvedočiti, ako želimo da shvatimo da se kod Marksa, doduše, nalaze svi elementi za jednu kritiku saznanja radikalizovanu posredstvom Hegelove kritike Kanta — ali po tom ipak nisu spojeni tako da bi se izgradila jedna materijalistička teorija saznanja. Sinteza u materijalističkom smislu razlikuje se od pojma koji je razvijen u idealističkoj filozofiji Kanta, Fihtea i Hegela najpre time što ona ne proizvodi logičku povezanost. Ona nije delo neke transcendentalne svesti, nije postavljanje nekog apsolutnog Ja ili kretanje nekog apsolutnog duha, nego podjednako empirijsko i transcendentalno delo jednog rodovnog subjekta koji se stvara istorijski. Kant, Fihte i Hegel mogu pribeći materijalu izrečenih stavova, logičkoj formi suda: jedinstvo subjekta i predikata je paradigmatički rezultat one sinteze koja se zamišlja kao delatnost svesti, Jastva ili duha. Tako logika daje građu u kojoj su se nataložile sintetišuće radnje. Kant se nadovezuje na formalnu logiku da bi iz tablice sudova dobio kategorije razuma; Fihte i Hegel nadovezuju se na transcendentalnu logiku, bilo da bi ( Fihte ) iz čiste apercepcije rekonstruisao delotvornu radnju apsolutnog Ja, bilo da bi ( Hegel ) iz antinomija i paralogizama čistog uma rekonstruisao dijalektičko kretanje apsolutnog pojma. Ako se, naprotiv, sinteza ne obavlja u medijumu mišljenja, nego radenja, kao što Marks smatra, onda je supstrat u kome se ona taloži sistem društvenog rada, a ne povezanost simbola. Tačka povezivanja za rekonstrukciju sintetičkih radnji nije logika, nego ekonomija. Tada ne pravilno povezivanje simbola, nego društveni životni procesi, materijalna proizvodnja i prisvajanje proizvoda daju građu na kojoj može nastati refleksija da bi učinila svesnim sintetičke radnje koje stoje u njenoj osnovi. Sinteza se više ne pojavljuje kao delatnost misli, nego kao materijalna proizvodnja. Model za prirodni proces reprodukcije društva jeste mnogo više proizvodnja prirode nego duha. Stoga kritika političke ekonomije dolazi kod Marksa na ono mesto koje u idealizmu zauzima kritika formalne logike. Marks sažeto objašnjava da je „mnogo slavljeno 'jedinstvo čoveka s prirodom' oduvek postojalo u industriji i u svakoj epohi postojalo je drukčije, prema manjem ili većem razvitku industrije, isto onako kao i 'borba' čoveka s prirodom, sve do razvitka njegovih proizvodnih snaga

238

na odgovarajućoj bazi."260 Ta sinteza posredstvom društvenog rada nije apsolutna. Tako nešto kao apsolutna sinteza može se zamisliti jedino pod pretpostavkama filozofije identičnosti. Hegelov model duha, koji sebe saznaje u prirodi kao svome drugom, kombinuje dva odnosa refleksije: naime, u samorefleksiji postavljeno odnošenje usamljenog subjekta prema sebi samom i u intersubjektivnosti postavljeno odnošenje subjekta koji u drugome saznaje i priznaje subjekt isto onako kao što i ovaj obrnuto to čini u njemu. U apsolutnoj identičnosti duha i prirode zadržan je iz prvog odnosa moment različitosti u jedinstvu isto onako kao što je iz drugog odnosa zadržan moment jedinstva u različitosti. Apsolutni duh je identičnost duha i prirode onako, kao što subjekt u samosvesti za sebe zna da je identičan sa sobom; ali u ovom jedinstvu je takođe postavljena neidentičnost duha i prirode onako kao što jedan subjekt zna da je apsolutno različit od nekog drugog subjekta. Iz toga proizlazi da se apsolutna različitost još zamišlja kao odnošenje među subjektima. Stoga se može i samo ono što identičnost duha i prirode sjedinjuje s njihovom neidentičnošću zamisliti na način one sinteze pomoću koje se ostvaruje identičnost nekog Jastva. Jedno od obaju momenata koji posreduju određuje samu kategoriju posredovanja: sinteza se još zamišlja kao apsolutna po uzoru na samorefleksiju. Marks, naprotiv, shvata prirodu ne pod kategorijom nekog drugog subjekta, nego obrnuto, subjekt pod kategorijom neke druge prirode. Stoga on ne poima jedinstvo obojega, koje zapravo može da uspostavi samo subjekt, kao apsolutno jedinstvo. Pošto je subjekt izvorno prirodno biće, a nije, kao u idealizmu, priroda poreklom iz subjekta, jedinstvo, koje treba zahvaliti jedino delatnosti subjekta, mora ostati jedinstvo koje od strane subjekta prirodi uliva izvesno poštovanje. Oživljavanje prirode materijalistički se ne može konzekventno misliti, koliko god se sam mladi Marks i spekulativne glave u Marksovoj tradiciji ( Benjamin, Bloh, Markuze, Adorno ) osećali privučeni tim nasleđem mistike. Priroda se bez otpora ne pokorava kategorijama pod kojima se subjekt njome bavi, kao što se jedan subjekt, na osnovu uzajamnog priznanja može pokoravati razumevanju nekog drugog subjekta pod kategorijama koje su obavezne za oboje. Jedinstvo koje se između društvenog subjekta i prirode uspostavlja 'u industriji' ne može uništiti autonomiju prirode kao, ni za njenu faktičnost vezani ostatak neotklonjive tuđosti. Kao korelat društvenog rada objektivisana priroda zadržava oboje: samostalnost i spoljašnjost prema subjektu koji njome raspolaže. Njena samostalnost se manifestuje u tome što mi učimo da ovladavamo prirodnim procesima samo ukoliko im se potčinjavamo: to elementarno iskustvo nalazi se u govoru o 'zakonima' prirode koje moramo 'slušati'. Spoljašnjost prirode pokazuje se u kontingenciji njenih poslednjih konstanti: na prirodi ostaje, ma koliko mi proširivali
260

Deutsche Ideologe. Werke Bd. 3, S. 43 ( naš prevod: Isto delo, str. 311 ).

239

svoju tehničku moć raspolaganja njome, jedno sup stancijalno jezgro koje nam se ne otvara. Proizvodni proces, uspostavljen u sistemima društvenog rada, oblik je sinteze čoveka i prirode, koji, s jedne strane, objektivnost prirode vezuje za predmetnu delatnost subjekata, ali, s druge strane, ne ukida nezavisnost njene egzistencije: „Toliko je ova delatnost, ovaj neprekidni čulni rad i stvaranje, ova proizvodnja osnova celokupnog čulnog sveta, kakav on sada postoji, da, kad bi ona bila prekinuta ma i za jednu godinu, Fojerbah bi zatekao ogromnu pramenu ne samo u prirodnom svetu, nego vrlo brzo ne bi našao ni celokupni ljudski svet ni svoju sopstvenu moć opažanja, pa ni svoju sopstvenu egzistenciju. Pri tome svakako ostaje prioritet spoljašnje prirode, i sve se to, razume se, ne moje primeniti na prvobitne . . . ljude; ali ovo razlikovanje ima smisla samo ukoliko se čovek posmatra kao različit od prirode. Uostalom, ova priroda koja prethodi istoriji nije priroda u kojoj Fojerbah živi, nije priroda koja danas, izuzev možda na nekim australijskim koralnim ostrvima novijeg porekla, igde još postoji. . . “ 261 Marks računa s nečim takvim kao što je priroda po sebi. Ona ima prioritet pred ljudskim svetom. Ona je, naime, u osnovi radnih subjekata kao prirodnih bića isto onako kao što ulazi i u njihove radne procese. Ali, kao subjektivna priroda ljudi i kao objektivna priroda koja ljude okružuje, ona je uvek sastavni deo sistema društvenog rada, dakle, pocepana je na dva momenta istog procesa razmene materija . Mada teorijski-saznajno prirodu moramo uzeti kao nešto što po-sebibivstvuje, mi imamo pristup ka prirodi samo, u okviru istorijske dimenzije, koja je otvorena posredstvom procesa rada, i u kojoj se priroda u obliku čoveka posreduje sa sobom kao objektivnom prirodom, koja čini tlo i okolinu ljudskog sveta. 'Priroda po sebi' je, dakle, apstrakcija koju smo prinuđeni da mislimo; ali prirodu susrećemo samo na horizontu svetsko-istorijskog procesa formiranja roda. Kantova 'stvar po sebi' ponovo se pojavljuje pod imenom prirode koja prethodi ljudskoj istoriji. Ona ima teorijski - saznajno važnu funkciju da celokupnu prirodu zadrži kao kontingentnu i da nepomerljivu taktičnost prirode, uprkos njenom istorijskom ograničavanju na univerzalnu posredničku, vezu radnih subjekata, sačuva od idealističkog pokušaja razlaganja na prosto spoljašnje biće duha. Sinteza posredstvom društvenog rada — tako se može rezimirati dosadašnje razmišljanje — niti uspostavlja neku logičku povezanost niti zasniva apsolutno jedinstvo čoveka i prirode. Kao u Kantovoj praosnovnoj apercepciji, u materijalističkom pojmu sinteze zadržana je različitost između forme i materije. Forme, doduše, nisu kategorije pre svega razuma, nego predmetne delatnosti; a jedinstvo objektivnosti mogućih predmeta ne uobličava se u transcendentalnoj svesti, nego u funkcionalnom krugu instrumentalnog delanja — ali data materija
261

Deutsche Ideologie. Werke Bd. 3, S. 44 ( naš prevod: isto delo, str. 31l ).

240

formira se tek u procesu rada kao i u procesu saznanja: „U svojoj proizvodnji čovek može postupati jedino onako kao i sama priroda, tj. jedino menjati oblike materije."262 Jer se proces rada predstavlja „kao formiranje, podvrgavanje objekata pod subjektivnu svrhu; preobražavanje istih u rezultate i spremišta subjektivne delatnosti." 263 Međutim, ako elemente procesa rada uporedimo s elementima procesa saznanja: ako, dakle, materijal rada, instrumente rada i živi rad uporedimo s materijalom oseta, kategorijama razuma i moći uobrazilje, opet se pokazuje svojstvena razlika između Kanta i Marksa. Sinteza materije opažanja pomoću moći uobrazilje dobija svoje nužno jedinstvo pod kategorijama razuma. Ta transcendentalna pravila sinteze kao čisti pojmovi razuma jesu unutrašnji i nepromenljivi inventar svesti uopšte. Sinteza materijala rada pomoću radne snage dobija svoje činjeničko jedinstvo pod kategorijama čoveka koji rukuje alatima. Ta tehnička pravila sinteze kao instrumenti u najširem smislu primaju čulnu egzistenciju i pripadaju istorijski promenljivom inventaru društava.264 Materijalistički pojam sinteze zadržava, dakle, od Kantovog pojma sinteze, s jedne strane, čvrsti okvir unutar koga subjekt formira zatečeni materijal; taj okvir je jednom za svagda utvrđen opremljenošću transcendentalne svesti, odnosno opremljenošću čoveka kao životinje koja proizvodi alate. S druge strane, za razliku od Kanta, Marks računa s empirijski posredovanim pravilima sinteze, koja se opredmećuju u proizvodne snage i istorijski menjaju položaj subjekata prema prirodi koja ih okružuje.265 U Marksovoj koncepciji saznanja
262 263

Kapital I. a. a. O., S. 47 ( naš prevod: Kapital, I tom. Kultura, 1947, str, 10 ). Grundrisse der Kritik der Politischen Okonomie, Bln. 1953. S. 389. 264 „Ona su proizvodi ljudske industrije; prirodni materijal, preobražen u organe ljudske volje nad .prirodom ili njegovog rada u prirodi. Ona su ljudskom rukom stvoreni organi ljudskog mozga; opredmećena snaga znanja." ( Grundrisse, a. a. O., S. 594 ). 265 Alfred Smit (Alfred Schmidt) je ovo primetio; ,,U sporu između Kanta i Hegela Marks zauzima posredničko mesto koje je teško lako odrediti. Njegova materijalistička kritika Hegelove identičnosti subjekta i objekta odvodi ga Kantu, ali kod njega se biće, koje nije identično s mišljenjem, ne pojavljuje ponovo kao nesaznatljiva 'stvar po sebi'. Ako je Kant pojmom 'transcendentalne apercepcije' hteo, tako reći, jednom zasvagda da pokaže kako dolazi do jedinstvenog iskustvenog sveta, Marks se, zadržavajući - Kantovu tezu o neidentičnosti subjekta i objekta, pridržava poslekantovskog uviđanja — koje ne isključuje istoriju — da subjekt i objekti stoje u uzajamno promenljivim konstelacijama, tačno onako kao što u raznim proizvodima rada ostvareno jedinstvo subjektivnog i objektivnog ujedao sadrži to da je 'srazmera između rada i prirodne materije vrlo različita'.“ ( A. Schmidt. Der Begriff der Natur in der Lehre von. Marx ( Pojam prirode u Marksovom učenju ), Ffm, 1961, S, 103: citat; Zur Kritik der Politischen Okonomie. Berlin. 1958, S. 30; naš prevod: Prilog kritici političke ekonomije. Kultura, 1956, str. 24 ). — O interpretaciji Marksovog posredničkog mesta između Kanta i Hegela. koja je u nekim tačkama slična. Interpretaciji tog posredničkog mesta kod Smita i Habermasa. uporedi: Dr Miodrag Cekić. Uloga subjekta u saznanju u nemačkoj klasičnoj i novijoj filozofiji (1781—1914), doktorska disertacija 1965. godine. Univerzitetska biblioteka, Bgd.. str. 83—87, Ovo mesto iz teze napisano je u avgustu 1362. godine. Završena teza predata je u maju 1965. godine; prema tome to mesto je napisano nezavisno od Šmita. odnosno Habermasa. Isto mesto objavljeno je u: Dr Miodrag Cekić, Gnoseološki odnos subjekta i objekta kod Hegela i Fojerbaha, Zbornik za društvene nauke Matice Srpske, Novi Sad, 1972. sv. 57, str. 25—27. — O odnosima teorijsko-saznajnih fihvatanja Kanta, Fihtea, Hegela i Marksa. o kojima je reč u celom prvom poglavlju Habermasove knjige „Saznanje i interes", uporedi već navedenu doktorsku disertaciju Dr Miodraga Cekića (str. 18—1S5), kao i sledeće njegove radove (koji su ili delovi same disertacije ili su napisani za vreme rada na

241

kantovski je invarijantni odnos roda prema okružujućoj prirodi, koji je određen funkcionalnim krugom instrumentalnog delanja — jer su procesi rada „večita prirodna nužnost ljudskog života". Uslovi instrumentalnog delanja nastali su kontingentno u prirodnoj evoluciji ljudskog roda; ali oni u isti mah naše saznanje prirode transcendentalno nužno vezuju za interes mogućeg tehničkog vladanja prirodnim procesima. Objektivnost iskustva konstituiše se u okviru sheme shvatanja, koja je određena antropološki duboko usađenim strukturama delanja i koja je podjednako obavezna za sve subjekte koji se radom održavaju u životu. Objektivnost iskustva je, dakle, pritvrđena za identičnost jednog prirodnog supstrata, i to upravo za čovekovu telesnu organizaciju, koje je. povezana s delanjem, a ne za praosnovno jedinstvo apercepcije, koje Kant na osnovu identičnosti neistorijske svesti uopšte potvrđuje s transcendentalnom nužnošću. Identičnost društvenih subjekata menja se upravo s domašajem njihove tehničke moći raspolaganja. To stanovište je au fond nekantovsko. Znanje proizvedeno u okviru instrumentalnog delanja ulazi u spoljašnje postojanje kao proizvodna snaga. Stoga se u odnosu na razvitak proizvodnih snaga podjednako menjaju kako u radnim procesima preoblikovana, civilizovanapriroda, tako i sami radni subjekti. Faktičko stanje razvitka proizvodnih snaga definiše stepen na kome svaka, generacija mora ponovo da uspostavlja jedinstvo subjekta i objekta. Kantovski moment u pojmu sinteze posredstvom društvenog rada može hiti razvijen u jednoj instrumentalističkoj teoriji saznanja.266 Ona bi trebalo da učini svesnim transcendentalnu povezanost radnih procesa, u okviru koiih jedino postaje moguća organizacija iskustva i objektivnost saznanja sa stanovišta tehničkog raspolaganja prirodom: Kod Marksa se nalaze samo neka metodološka ukazivanja; ona su izgrađena tek u pragmatizmu, pre svega Persa267 i Djuija.268 Ali ona su dovoljna da učidisertaciji ); Jedan vid porekla Marksove antropologije, Filozofija, 1963, br. 4, str. 83—87; Fihte i Šeling kao Marksovi prethodnici, Letopis Matice Srpske, 1966. oktobar, str. 382—393; Antropološke osnove Marksove teorije saznanja, Filozofija, 1566, br. 4. str. 565—575; Gnoseološki odnos subjekta i objekta u nemačkoj klasičnoj filozofiji od Kanta do Šelinga, Savremene filozofske teme, 1969, sv. 1—2, str. 29—59; Zur Rekonstruktion der Hegelschen Erkcenntnistheorie, Hegel-Jahrbuch 1971, Meisenhelm am Glan, 1972. S. 225—244.
266 267

Već je Hegel otvorio tu perspektivu, mada u polemičkoj nameri; upor. gore str. 36—37, prim. 6. Upor. dole II. 5. i 6. 268 A. Smit (Schmidt) u ovoj vezi upućuje (na nav. mestu, str. 93 ) na jedan kasni Marksov rad. Die Randglossen zu Adolph Wagners Lehrbuch der politischen Okonomie ( Napomene sa strane uz udžbenik političke ekonomije Adolfa Vagnera ), cit. prema B. Fogarasi, Logik, Berlin, 1955: „Za doktrinarnog profesora odnos i veze čoveka prema prirodi od početka nisu praktične, tj. ne počivaju na radnji, nego su teorijske veze. . . Čovek stoji u vezi s predmetima spoljnjeg sveto kao sredstvima za zadovoljavanje svojih potreba. Ali ljudi uopšte ne počinju time što stoje 's predmetima spoljnjeg sveta u toj teorijskoj vezi'. Kao i sve životinje, oni počinju time što jedu. piju itd.. tj. oni ne stoje u bilo kakvoj vezi. nego su aktivno delatni, pomoću radnje prisvajaju za sebe izvesne predmete spoljnjeg sveta i na taj način zadovoljavaju svoje potrebe ( tj. oni počinju s proizvodnjom ). Usled ponavljanja tog procesa urezuje im se u mozak da su predmeti kadri da 'zadovolje' čovekove 'potrebe'. Ljudi i životinje uče da i 'teorijski' razlikuju spoljašnje predmete koji služe za zadovoljavanje njihovih potreba od svih ostalih predmeta. Na izvesnom stepenu daljeg razvitka, pošto su se u

242

ne razumljivim afirmativan odnos materijalizma prema prirodnim naukama. Jer, tehnički upotrebljivo znanje koje se stvara i isprobava u prirodno-naučnim procesima istraživanja pripada istoj kategoriji kao i pragmatičko svakodnevno znanje koje se stiče ogledom i greškom na području uspešno proverenog delanja. Marks jednom piše Kugelmanu: „Prirodni zakoni ne mogu se uopšte ukinuti. Ono što se u istorijski različitim stanjima može menjati jeste samo oblik u kome se ti zakoni sprovode."269Jedino zato što su uslovi objektivnosti mogućeg prirodnonaučnog saznanja antropološki dobro pričvršćeni za jednu invarijantnu strukturu delanja zakoniti iskazi uopšte mogu polagati pravo na univerzalno važenje. Naprotiv, istorijski promenljiv oblik zavisi od stanja proizvodnih snaga. Ovo, naime, označava ujedno stanje kumulativnog procesa učenja i time određuje uslove pod kojima nastaje novo tehničko znanje. Samo to znanje potencijalno je proizvodna snaga, koja, preko obrađene prirode povratno deluje na subjekt. U tome se nalazi drugi, nekantovski moment u pojmu sinteze posredstvom društvenog rada. U tumačenju koje Fihte daje Kantovom pojmu praosnovnog sintetičkog jedinstva apercepcije razvijen je taj moment, naravno, uz idealističke pretpostavke. Za Kanta se postavlja problem kako. se za konačni razum, preko čije samosvesti raznovrsnost opažanja nije eo ipso data, ostvaruje sintetičko jedin- stvo u raznovrsnosti predstava. Pod pretpostavkom da subjekt i objekt nisu identični, razumsko saznanje je moguće samo ako praosnovna sinteza razno- vrsno date predstave podvodi pod jedinstvo jedne apercepcije. Sinteza predstava obavlja se time što u tim predstavama ja sam sebi predstavljam identičnost svesti. To se odigrava u samosvesti. Da bi, dakle, dokazao mogućnost jedne saznajne moći koja je pocepana na čulnost i razum, Kant je morao da pretpostavi jednu moć koja u mojoj samosvesti sjedinjuje sve moje predstave, koje sve zajedno meni pripadaju. Mi se osvedočavamo u tu spontanu moć uobrazilje u iskustvu, koje je identično sa samim sobom. To izvođenje čiste apercepcije Fihte preokreće na glavu. On, naime, polazi od akta samosvesti kao praosnovnog transcendentalnog iskustva i od savesti koja je time apsolutna i pita se kako ovu samorefleksiju treba misliti, Fihte prelazi Kantov put u obrnutom smeru da bi dokazao identičnost Ja i Ne-Ja i tako upravo osporio pretpostavku pod kojom se Kant osetio primoran da se uzdigne do transcendentalnog jedinstva samosvesti. Po Kantu, čista apercepcija
međuvremenu umnožile i dalje razvile potrebe ljudi i njihovi načini rađenja pomoću kojih se te potrebe zadovoljavaju, ljudi daju imena celokupnim klasama tih predmeta, koje su oni na osnovu iskustva već naučili da razlikuju od ostalih predmeta spoljnjeg sveta. To jc nužan proces, pošto su oni u procesu proizvodnje, tj. u procesu prisvajanja predmeta jedan prema drugom i s pojedinačnim predmetima u stalnom radnom odnosu i takođe odmah dolaze u sukob s drugim ljudima oko tih predmeta. Jer to imenovanje je ipak samo predstavni izraz za ono što je ponovljena radnja u iskustvu preobrazila, naime, da za ljude koji već žive u izvesnim društvenim sponama - ta pretpostavka nužno sledi iz postojanja jezika — izvesni spoljnji predmeti služe za zadovoljavanje njihovih potreba." 269 Briefe an Kugelmann. Bln. 1952. S. 67. Brief von M. 7. 1868 ( naš prevod: Marks. Engels. Izabrana dela u dva toma, tom II, Kultura, 1950, str. 452 ).

243

proizvodi predstavu 'Ja mislim', koja mora biti takva da može identično pratiti sve ostale predstave, a da nju samu ne može da prati i promišlja [reflektuje] neka dalja predstava.270 Upravo tu refleksiju koja prevazilazi samosvest zahteva Fihte. Naravno, tada se pokazuje da onaj ko samog sebe želi da zamisli na radikalan način mora izaći iz dimenzije čistog mišljenja i predstavljanja i mora spontano obaviti akt samosvesti, te sa svojom egzistencijom mora i sebe stvoriti. Samosvest nije poslednja predstava, koja mora biti takva da može pratiti sve ostale predstave: to je delanje, koje se vraća u sebe samo i .tako u tom ispunjenju u isti mah čini sebe providnim — akt koji sebi u samom tvorenju postaje transparentan. Fihte razmišlja na ovaj način: samosvest se konstituiše time što ja sebe u svim svojim predstavama zadržavam kao identično Ja i ujedno u potpunosti apstrahujem od onoga što je pomišljeno. Ali kad Ja, vraćajući se u sebe, postaje svesno sebe samog, mora već pre toga i u osnovi toga ležati jedno Ja, na koje se ono vraća. Ali tada samosvest ne bi bila izvorna, nego bi je tek trebalo izvesti iz takvog nečega kao što je Ja, dok mi ipak jedino posredstvom samosvesti možemo doći do izvesnosti o Jastvu: Jastvo je samo biće-za-sebe Jastva. Ali onda moramo zaci iza one situacije u kojoj stičemo predstavu samosvesti pomoću apstrakcije svega onoga Što ne pripada Jastvu. Jastvo moramo konstruisati u aktu same samosvesti: Jastvo jeste samo time što ono sebe samo postavlja. Ja kao samosvest ne može se poklopiti s Jastvom, prema kome, isto onako kao što je ono za sebe samo, u isti mah nastaje i jedno biće izvan njega, jedno Ne-Ja. Jastvo na koje ja samo nailazim zna za sebe upravo kao za Ja samo ukoliko je postavljeno pomoću sebe samog: „Ti moraš pre svog sadašnjeg, do jasne svesti uzdignutog samopostavljanja misliti jedno drugo takvo postavljanje, ali koje se odigrava bez jasne svesti, na koje se sadašnje postavljanje odnosi i kojim je uslovljeno."271 Izvorno Ja postavlja Ja time što ono sebi protivstavlja jedno NeJa; kao izvorno Ja nije ništa izvan ovog samog delanja koje se vraća u sebe. Ukoliko je svest uvek svest o nečemu, samosvest ostaje upravo ispod praga jasne svesti, a u svom izvršavanju ipak je prosto naprosto ono što je izvesno.272

270 271

Kr.d.r.V.. § 16 ( naš prevod: Kritika čistog uma, Bgd., 1932. str. 90—92 ). Versuch einer neufin Darstellung der Wissenschaftslehre, Ausg. Werke, ed. Medicus Bd. 111, S. 109 ( naš prevod Odabrane filozofske rasprave, Zgb., 1956. str. 275 ); upor. D. Henrich, Fichles ursprungliche Einsicht, Ffm. 1967.
272

Filozof se osvedočava u sebe kao Jastvo time ito se prepušta aktu samosvesti: ,,On svoj akt shvata kao delanje uopšte, o kome on na osnovu svog dotadašnjeg iskustva već ima neki pojam; a kao to određeno delanje koje se u sebe vraća, kako ga on u sebi gleda: pomoću te karakteristične razlike on ga izdvaja iz sfere delanja uopšte. — Šta Je delanje, može se samo gledati, a ne iz pojmova razviti i pomoću pojmova saopštiti; ali ono što u ovom gledanju leži shvata se preko suprotnosti čistog bića" (

244

Ovo tumačenje, koje Kantovoj čistoj apercepciji sa samovoljnom konzekvencijom daje Fihte, osvetljava materijalistički shvaćenu identičnost subjekata koji učestvuju u društvenom radu. Oni sebe nalaze kao identično Ja naspram okoline, koja se identifikuje u radnim procesima, okoline koja nije Ja. Mada se transcendentalni okvir unutar koga se priroda za njih objektivno pojavljuje ne menja, identičnost njihove svesti stalno se formira u zavisnosti od istorijskog stupnja razvitka proizvodnih snaga i od okoline formirane pomoću njihove proizvodnje na tom stupnju. Svaka generacija stiče svoju identičnost samo na istorijski već formiranoj prirodi, koju ona sa svoje strane obrađuje. Sistem društvenog rada uvek je rezultat rada prošlih generacija; on stalno određuje novu „srazmeru između rada i prirodne materije". Pa ipak, sadašnji subjekt ne može ukupnost prethodnih subjekata, pomoću kojih je on u neku ruku bio „postavljen", naime, osposobljen za obračunavanje s prirodom na svome istorijski određenom nivou, posmatrati kao strani subjekt. Oni radni procesi pomoću kojih je on bio konstituisan pripadaju, naime, upravo proizvodnji, u kojoj je on sam sadržan i koju on samo nastavlja.273 Sadašnji subjekt shvata sebe u svome radu time što zna da je on sam proizveden proizvodnjom prošlih subjekata kao i sobom samim. Društveni subjekt, koji je suočen sa svojom sredinom, vazda se prema prošlim procesima produkcije i reprodukcije odnosi u potpunosti onako kao što se Ja, suočeno sa svojim Ne-Ja, odnosi prema aktu delanja koje se u sebe vraća, delanja koje kao apsolutno Ja protivstavljanjem jednog Ne-Ja proizvodi sebe kao Ja. U svome procesu proizvodnje rod tek postavlja sebe kao društveni subjekt. Iz proizvodnje, dakle, iz one delotvorne radnje koju Marks apostrofira kao neprekidni čulni rad i stvaranje, proizlaze istovremeno određene formacije prirode, naspram kojih društveni subjekt sebe gleda, kao i proizvodne snage koje subjekt osposobljavaju da sa svoje strane preobražava zatečenu prirodu i da na tome formira svoju identičnost. Identičnost svesti, koju je Kant shvatio kao jedinstvo transcendentalne svesti, jeste radom stečena identičnost. Ona nije neposredna moć sinteze, čista apercepcija, nego akt samosvesti u smislu Fihtea. Stoga društveni subjekt dolazi u strogom smislu reči do svesti o sebi samom tek onda kad u svojoj proizvodnji, u radu kao aktu samoproizvođenja roda, uopšte primeti i za sebe zna da je proizveden „radom celokupne dotadašnje svetske istorije". Za razliku od Fihtea, Marks, naravno, nesvesnu proizvodnju NeJastva i Jastva primenjuje samo na svet istorije ljudskog roda. Faktička priroda, kako na objektivnoj, tako i na subjektivnoj sirani, ostaje kao
Zweite Einl. in d.W.L., Ausg. Werke, a.a.O., Bd. III, S. 45; ( naš prevod; Odabrane filozofske rasprave, Zgb., 1956, str. 212—213 ). 273 ,,Istorija nije ništa drugo do sledovanje pojedinih generacija, od kojih svaka eksploatiše materijale, kapitale, proizvodne snage koje su joj ostavile sve prethodne generacije, i stoga, dakle, s jedne strane, pod sasvim promenjenim okolnostima nastavlja nasledenu delatnost. a. s druge strane, potpuno promenjenom delatnošću mođifikuje stare okolnosti... ." (Deutsche ldeologie. Werke Bd. 3. a.a.O.. S. 45; ( naš prevod: Rani radovi, Zgb., 1953, str. 312 ).

245

supstrat uvek pretpostavljena samom postavljanju: .„Prvobitni uslovi produkcije javljaju se kao prirodne pretpostavke, prirodni uslovi egzistencije proizvođača. . . Ti prirodni uslovi egzistencije, prema kojima se on odnosi .. kao prema anorganskom telu, koje pripada njemu samom, i sami su dvostruki: 1. subjektivne i 2. objektivne prirode. On sebe nalazi kao člana porodice, roda, plemena itd.," koji onda mešanjem i protivstavljanjem s drugima dobijaju istorijski različit oblik; i kao takav član on se odnosi prema određenoj prirodi ( recimo ovde još, prema zemlji, zemljištu, tlu ) kao anorganskom postojanju sebe samog, kao uslovu svoje produkcije i reprodukcije."274 Fihteovo apsolutno Ja Marks ograničava na kontingentni ljudski rod. Stoga je akt samoproizvođenja ljudskog roda delotvorna radnja, u kojoj se on konstituiše, nešto apsolutno samo nasuprot istorijskim formacijama Jastva i Ne-Jastva, društvenim subjektima i njihovoj materijalnoj okolini. Proizvodnja je na obema stranama uslovljena 'prirodnim pretpostavkama': u radne procese spolja ulazi materijal obrade, a odozdo organizam čoveka koji radi. Sinteza u materijalističkom duhu je delotvorna radnja relativizovana na sferu svetske istorije; Marks upućuje Fihtea u granice koje su povučene Kantovom transcendentalnom filozofijom i Darvinovim evolucionizmom. Već pre Darvina Marksu je dobro poznato saznajno-antropološko tumačenje instrumentalištički shvaćene transcendentalne filozofije. Sinteza posredstvom društvenog rada ima za pretpostavku evoluciju prirode do stupnja čoveka, dakle, proizvodnju prirode, koja se, sa svoje strane, ne može više shvatiti idealistički u obliku sinteze. Jer transcendentalni okvir, koji je postavljen s funkcionalnim krugom instrumentalnog delanja i koji omogućuje sintezu, vezuje se za vrsnospecifičnu telesnu organizaciju čoveka kao: takvog. Bez određene fizičke opremljenosti Homonida 'proces razmene materija' na antropološkom stupnju ne bi mogao primiti oblik rada. Ljudi „počinju da se razlikuju od životinja čim počnu da proizvode svoja sredstva za život, korak koji je uslovljen njihovom telesnom organizacijom". „Prvo stanje stvari koje treba konstatovati jeste, dakle, telesna organizacija ovih individuuma i njihov time dati odnos prema ostaloj prirodi."275 Apsolutno Ja društvene proizvodnje je sa svoje strane fundirano u istoriji prirode, koja kao svoj proizvod stvara životinju koja proizvodi alate. Stoga Marks istoriju ljudskog roda može da shvati kao jedan „stvarni deo istorije prirode, postajanja prirode čovekom".276 Naravno — kako možemo istoriju shvatiti kao nastavljanje istorije prirode, to Marks ne kaže. Mi možemo oba puta: u slučaju prirodne evolucije ljudskog roda do praga kulture, isto kao i u slučaju svetsko-istorijskog procesa postajanja čoveka, govoriti o „postajanju prirode čovekom"; ali jedanput se
274 275

Grundrisse, a.a.O., S. 389. Deutsche Ideologie, a.a.O.. S. 20 f ( naš prevod: Rani radovi, Zgb., 1953. str. 288 ). 276 MEGA, I, 3, S. 123 ( naš prevod: isto delo, str. 235 ),

246

'priroda' nalazi u genitivus subjectivus, drugi put u genitivus objectivus. Materijalistički pojam sinteze dopušta da se istorijski razvitak sistema društvenog rada učini prihvatljivim u isti mah i kao istorija transcendentalne svesti. Ali ostaje otvoreno kako se može zamisliti proizvodnja istorije prirode, na čijoj osnovi počiva akt samoproizvođenja ljudskog roda, u odnosu na društvenu proizvodnju, naime, kao predistorija one istorije transcendentalne svesti. Materijalistički pojam sinteze posredstvom društvenog rada označava položaj koji Marksova koncepcija istorije roda sistematski zauzima u kretanju one misli koja polazi od Kanta. U jednom obrtu, koji je na osoben način određen Fihteom, Marks prihvata intenciju Hegelovog prigovora Kantovom začetku kritike saznanja; on je pri tome postao nepovrediv od strane filozofije identičnosti, koja teoriji saznanja kao takvoj izmiče tlo ispod nogu. Pa ipak se filozofska osnova tog materijalizma pokazuje kao nedovoljna za postavljanje jedne nesputane fenomenološke samorefleksije saznanja kojom bi se moglo preduprediti pozitivističko zanemarivanje teorije saznanja. Razlog za to vidim, imanentno posmatrano, u redukciji akta samoproizvođenja ljudskog roda na rad. Marksova teorija društva u svom začetku prihvata pored proizvodnih snaga, u kojima se taloži instrumentalno delanje, i institucionalni okvir, proizvodne odnose; ona praksi ne podmeće povezanost simbolički posredovane interakcije i ulogu kulturne tradicije, iz kojih se jedino mogu razumeti vlast i ideologija. Ali u filozofski sistem odnosa ova strana prakse ne ulazi. Ali baš u toj dimenziji, koja se ne poklapa s pravcima instrumentalnog delanja, kreće se fenomenološko iskustvo — u njoj se pokazuju oblici pojavIjujuće svesti, koje Marks naziva ideologijama; u njoj se rastvaraju postvarenja pod nečujnom silom refleksije, kojoj Marks vraća Kantovo ime kritike. Tako u Marksovom delu nastaje neka osobena nesrazmera između prakse istraživanja i ograničenog filozofskog samorazumevanja tog istraživanja. U svojim sadržajnim analizama Marks istoriju roda shvata ujedno pod kategorijama materijalne delatnosti i kritičkog ukidanja ideologija, instrumentalnog delanja i prakse koja se na različite načine preokreće, rada i refleksije; ali ono što čini, Marks interpretira u ograničenijem pojmu samokonstitucije roda jedino posredstvom rada. Materijalistički pojam sinteze nije shvaćen- dovoljno široko da bi se eksplicirao pogled u kome Marks ide u susret intenciji jedne — u smislu koji se razume sam po sebi — radikalizovane kritike saznanja. Štaviše, on je samog Marksa sprečio da svoj način rada shvati s tog stanovišta.

247

Jirgen Habermas Društvenoznanstveni pojam krize
1. Sistem i svijet života Upotrebom izraza 'kasni kapitalizam' postavlja se hipoteza da društveni razvoji još i u državno upravljanom kapitalizmu teku 'proturječno' ili krizno277. Stoga bih isprva htio objasniti pojam krize. Predznanstveno nam je pojam krize poznat iz medicinskoga jezika. Pri tomu imamo na umu omi fazu procesa bolesti u kojoj se odlučuje da li su snage samoizlječenja organizma dostatne za ozdravljenje. Kritično događanje, bolest, izgleda kao nešto objektivno. Neko infekcijsko oboljenje, primjerice, izaziva se vanjskim utjecajima na organizam; a odstupanja oboljelog organizma od njegova poželjnog stanja zdrava čovjeka, mogu se promatrati i mjeriti pomoću empirijskih parametara. Svijest pacijenta pri tomu nema važnosti; kako se pacijent osjeća i kako doživljava svoju bolest svakako je simptom za događanje na koje on jedva može imati neki utjecaj. Usprkos tomu ne bismo, kada se medicinski radi o životu i smrti, govorili o krizi ako bi se radilo samo o jednome izvana promatranom, objektivnom događanju ukoliko pacijent svojom čitavom subjektivnošću ne bi bio upleten u te događaje. Kriza se ne može riješiti subjektivnim mišljenjem onoga koji joj je izložen: pacijent spoznaje svoju nemoć spram objektivnosti bolesti samo stoga što je on subjekt osuđen na pasivnost, subjekt kojemu je na neko vrijeme uskraćena mogućnost da bude subjekt u punom posjedu svojih snaga. S krizama povezujemo predodžbu objektivne sile koja nekom subjektu oduzima dio suvereniteta koji mu normalno pripada. Shvaćajući neko događanje kao krizu dajemo mu, prešutno, normativni smisao: rješenje krize donosi oslobođenje subjektu u nevolji. To postaje jasnije ako s medicinskoga prijeđemo na dramaturški pojam krize. U klasičnoj estetici od Aristotela do Hegela kriza znači prekretnicu nekoga sudbonosnog procesa koji, uz svu objektivnost, ne prodire jednostavno izvana niti ostaje van identiteta u njemu sukobljenih lica. Proturječnost, koja se očituje u katastrofičnom zaoštrenju sukoba djelovanja, utemeljena je u strukturi sistema djelovanja i u sistemima osobnosti samih junaka. Sudbina se ispunjuje u otkrivanju sukobljenih normi o koje se razbija identitet učesnika ukoliko oni sami ne smognu snagu da povrate svoju slobodu time što razbijaju mitsku silu sudbine stvaranjem novog identiteta. Pojam krize, izveden iz klasične tragedije, odgovara pojmu krize iz povijesti spasenja.278 Preko filozofije povijesti 18. stoljeća
277

C. Offe, Spatkapitalismus — Versuch einer Bestimmung, u: Strukturprobleme des kapitalistischen Staates, Frankfurt 1972, str. 7 i dalje. 278 K. Lowith, Weltgeschichte und Heilsgeschehen, Stuttgart 1953.

248

prodire ta figura misli u evolucionističke teorije društva 19. stoljeća.279 Tako Marx po prvi puta razvija društvenoznanstveni pojam krize sistema.280 Na toj pozadini govorimo danas o društvenim ili privrednim krizama. Ako je možda riječ o velikoj privrednoj krizi s početka tridesetih godina, Marxove se konotacije ne mogu zaobići. Dogmatskopovijesnim tumačenjima Marxove teorije krize ne bih dodavao druga tumačenja,281 nego bih htio sistematski uvesti društvenoznanstveno upotrebljiv pojam krize. Društvenim se znanostima danas nudi sistemsko-teorijski shvaćen pojam krize.282 Krize nastaju kada struktura nekoga društvenog sistema dopušta manje mogućnosti rješavanja problema no što bi se moralo upotrijebiti za održanje ustrojstva sistema. U tom su smislu krize stalne smetnje integraciji sistema. Protiv društvenoznanstvene upotrebljivosti toga koncepta može se primijetiti da ne uzima u obzir interne uzroke 'sistematskog' forsiranja kapaciteta usmjeravanja ( ili 'strukturalnu' nerješivost problema usmjeravanja ). Ni društvene krize sistema ne rađaju se zahvaljujući slučajnim promjenama Okoline nego po strukturalno zasnovanim imperativima sistema koji su nespojivi i ne mogu se hijerarhijski poredati. Strukturalno zasnovane proturječnosti mogu se, naravno, imenovati samo ako možemo navesti ustrojstveno važne strukture. Takve se strukture moraju dati razlikovati od elemenata sistema koji se smiju mijenjati, a da sistem kao takav ne izgubi svoj identitet. Bitne primjedbe na sistemskoteorijski pojam društvene krize proizlaze iz poteškoće oko jednoznačnog određivanja granica i ustrojstva društvenih sistema u jeziku teorije sistema.283 Organizmi imaju jasne prostorne i vremenske granice; njihovo je ustrojstvo karakterizirano poželjnim vrijednostima koje mogu oscilirati jedino unutar empirijski odredivih tolerancija. Nasuprot tomu, društveni se sistemi mogu održati u vrlo kompleksnoj okolini time što mijenjaju ili elemente sistema ili poželjne vrijednosti ili, pak, oboje, kako bi se održali na novom nivou usmjeravanja. Ako se sistemi, međutim, održavaju time da mijenjaju oboje, svoju granicu i svoje ustrojstvo, njihov identitet gubi oštrinu. Jedna te ista promjena sistema može se tada pojmiti i kao proces učenja i izmjena i kao proces raspadanja i slom sistema: ne može se jednoznačno razlučiti da li je stvoren novi sistem ili se, pak, stari regenerirao. Nisu sve strukturne promjene nekoga društvenog sistema
279

H. P. Dreitzel (urednik), Sozialer Wandel, Neuwied 1967; L. Sklair, The Sociology of Progress, London 1970. 280 R. Koselleck, Kritik, und Krise, Freiburg 1961; J. Habermas, Theorie und Praxis, Frankfurt 1971, str. 244 i dalje. 281 J. Zeleny, Die Wissenschaftslogik und das Kapital, Frankfurt 1968; H. Reichelt, Zur logischen Struktur des Kapitalbegriffs bei K. Marx, Frankfurt 1970; M. Godelier, System, Struktur und Widerspruch im 'Kapital', Berlin 1970; M. Mauke, Die Klassentheorie von Marx und Engels, Frankfurt 1970. 282 M. Janicke (urednik), Herrschaft und Krise, Opladen 1973, posebno prilozi Janickea, K. W. Deutscha, W. Wagnera. 283 J. Habermas, N. Luhmann, Theorie der Gesellschaft oder Sozial technologie? Frankfurt 1971, str. 147 i dalje.

249

istovremeno i krize. Očito se područje tolerancija u kojem se smiju kretati poželjne vrijednosti nekoga društvenog sistema, a da on, ne bude ugrožen s obzirom na svoje ustrojstvo niti da izgubi svoj identitet, ne može obuhvatiti objektivističkim pristupom teoriji sistema. Sistemi se ne predstavljaju kao subjekti; samo se subjekti, kako uči predznanstvena jezička praksa, mogu uplesti u krize. Tek kada članovi društva iskuse strukturne promjene kao kritične po ustrojstvo i svoj socijalni identitet osjete ugroženim, možemo govoriti o krizama. Smetnje integracije sistema ugrožavaju ustrojstvo samo u mjeri u kojoj je u opasnosti socijalna integracija, tj. kada je osnova suglasnosti normativnih struktura toliko oštećena da društvo postaje anemično. Krizna stanja imaju oblik dezintegracije društvenih institucija.284 I društveni sistemi imaju svoj identitet, a mogu ga i izgubiti; jer, historičari su u potpunosti u stanju da revolucioniranje neke države ili propast nekog imperija razlikuju od pukih strukturnih promjena. Pri tomu se oni utječu tumačenjima i pomoću kojih se članovi nekog sistema međusobno identificiraju kao pripadnici iste grupe te preko toga grupnog identiteta potvrđuju identitet svoga ja. U pisanju povijesti prekid tradicije, kojim interpretativni sistemi sa zajamčenim identitetom gube svoju socijalno-integrativnu snagu, vrijedi kao indikator sloma društvenih sistema. U toj perspektivi neko društvo je izgubilo svoj identitet čim se sljedeće generacije više ne prepoznaju u nekoć konstitutivnoj predaji. I taj idealistički pojam krize ima, svakako, svoje poteškoće. Prekid tradicije predstavlja, u najmanju ruku, netočan kriterij, budući da se mediji predaje i oblici svijesti povijesnoga kontinuiteta sami povijesno mijenjaju. Osim toga i suvremena svijest o krizi često se post festum ispostavlja lažnom. Neko društvo ne upada u krizu samo onda kada to kažu njegovi članovi niti je u krizi uvijek kad to oni kažu. Po čemu bismo mogli razlikovati krizne ideologije od temeljitih iskustava krize ako bi se društvene krize mogle utvrđivati jedino pomoću fenomena svijesti? Krizna događanja svoju objektivnost zahvaljuju okolnosti što proizlaze iz neriješenih problema usmjeravanja. Pri tomu djelatni subjekti uglavnom nisu svjesni problema usmjeravanja; no, oni stvaraju prateće probleme koji na specifičan način djeluju na njihovu svijest — i to upravo ugrožavanjem socijalne integracije. Pitanje je, međutim, kada se pojavljuju problemi usmjeravanja koji ispunjavaju taj uvjet. Pojam krize, primjeren društvenoj znanosti, mora, shodno tomu, obuhvatiti svezu sistemske i socijalne integracije. I izraz »socijalna integracija« i izraz »sistemska integracija« potječu iz različitih teorijskih tradicija. O socijalnoj integraciji govorimo s obzirom na sisteme institucija u kojima su podruštvljeni subjekti koji govore i djeluju; društveni se sistemi ovdje pojavljuju u aspektu svijeta života koji je strukturiran simbolički.285 O sistemskoj integraciji govorimo, pak, s obzirom na specifične aktivnosti
284

Ovaj pojam anomije je razložen u društvenoznanstvenoj literaturi od Durkheima do Mertona te u istraživanjima anomičnoga, posebice kriminalnog ponašanja koja se nastavljaju na Mertona. Sažeto u knjizi: T. Moser, Jugendkrimalität und Gesellschaftsstruktur, Frankfurt 1970. 285 P. Berger, Th. Luckmann, Die geseltschaftliche Konstruktion der Wirklichkeit, Frankfurt 1969.

250

usmjeravanja jednoga samoregulativnog sistema; društveni sistemi pojavljuju se ovdje u aspektu sposobnosti održavanja svojih granica i svoga ustrojstva savladavanjem kompleksnosti nestalne okoline. Obje paradigme, i svijet života i sistem, imaju pravo; problem predstavlja njihovo povezivanje.286 U aspektu svijeta života tematiziramo normativne strukture (vrijednosti i institucije) u nekom društvu. Mi analiziramo zbivanja i prilike u ovisnosti o funkcijama socijalne integracije (u Parsonsovom jeziku: integration i pattern maintenance), dočim nenormativni sastavni dijelovi sistema vrijede kao ograničavajući uvjeti. U aspektu sistema tematiziramo u nekome društvu mehanizme usmjeravanja i proširenje područja djelovanja kontigencije. Mi analiziramo zbivanja i prilike u ovisnosti o funkcijama sistemske integracije ( u Parsonsovom jeziku: adaptation i goalattainment ) dočim poželjne vrijednosti označavaju podatke. Shvatimo li neki društveni sistem kao svijet života, aspekt usmjeravanja se gubi; smatramo li neko društvo sistemom, ne uzima se u obzir aspekt valjanosti, dakle okolnost što se društvena zbilja sastoji od fakticiteta priznatih, često kontrafaktičikih zahtjeva spram valjanosti. Sistemskoteoretska pojmovna strategija unosi jamačno i normativne strukture u svoj jezik, no ona svaki društvena sistem koncipira iz njegovog centra usmjeravanja. Tako u diferenciranim dmštvima politički sistem ( kao izdiferencirani centar usmjeravanja ) zauzima nadređeno mjesto spram sociokulturnoga287 i ekonomskog288 sistema. S jednoga radnog papira preuzimam sljedeću shemu:

286

Fenomenologija (A. Schutz) i socijalna kibernetika označavaju pojmovne strategije koje stiliziraju svaka po jedan od tili dvaju aspekata. Iz društvenoznanstvenoga funkcionalizma su proizašli pokušaji da se uzme u obzir dvostruki aspekt društva i da se povežu paradigme svijeta života i sistema (Parsons u Working Papers pokušava kategorijalno povezivanje teorije sistema i djelovanja; Etzioni –s posobnost kontroliranja i obrazovanja konsenzusa poima kao dvije dimenzije sistema; Luhmann sistemskoteoretski reformulira temeljni pojam 'smisla' koji je uvela fenomenologija. Ti su pokušaji poučni za problem primjerenoga konceptualiziranja društvenih sistema, no oni ga ne rješavaju budući da strukture intersubjektivnosti dosada nisu dostatno istražene i da konstituente društvenih sistema još nisu dovoljno shvaćene.
287

Pod sociokulturnim sistemom podrazumijevam i kulturnu predaju (kulturni vrijednosni sistemi) i institucije koje putem procesa socijalizacije i profesionalizacije tim predajama daju normativnu snagu. 288 C. Offe, Krise und Krisenmanagement, u: Janicke, Herrschaft und Krise, op. cit., str. 197 i dalje.

251

Socijalna evolucija, koja se vrši u tri dimenzije: u razvoju proizvodnih snaga, u porastu autonomije sistema (vlasti) i u promjeni normativnih struktura, u analitičkim se granicama teorije sistema preslikava jedino na razinu rasta moći redukcijom složenosti okoline. Ta se projekcija može pokazati na Luhmannovoj preformulaciji temeljnih socioloških pojmova. Na drugim sam mjestima pokušao dokazati289 da zahtjevi za valjanosću, kao što su istina i ispravnost/primjerenost, konstitutivni za kulturnu reprodukciju života, gube smisao diskurzivne održivosti ako ih se shvati kao medije upravljanja i stavi na istu razinu s drugim medijima, na primjer s vlasti, novcem, povjerenjem, utjecajem itd. Teorija sistema može za svoje predmetno područje dopuštati jedino empirijska zbivanja i prilike i mora probleme valjanosti prevoditi u probleme ponašanja. Stoga Luhmann želi provesti rekonceptualizacije pojmova kao što su spoznaja i diskurs, djelovanje i norma, vlast i ideološko opravdanje, s onu stranu kojih je tek moguća diferencijacija između aktivnosti organskih i socijalnih sistema ( to vrijedi čak, po mome mišljenju, i za Luhmannov pokušaj uvođenja diferencirajućih temeljnih pojmova smisla i negacije ). Prednosti obuhvatne pojmovne strategije pretvaraju se u pojmovno-imperijalističke slabosti čim se osamostali aspekt usmjeravanja, a predmetno područje društvenih znanosti suzi na potencijale selekcije. Djelatno-teoretska pojmovna strategija zaobilazi te slabosti, ali pri tomu proizvodi dihotomiju između normativnih struktura i 290 Doduše, na analitičkoj razini ograničavajućih materijalnih uvjeta. među podsistemima postoji redoslijed sociokulturnoga, političkog i ekonomskog sistema, ali unutar svakog sistema moraju se razlikovati normativne strukture od ograničavajućeg supstrata:

289

Habermas, Luhmann, Theorie der Gesellschaft, str. 221 i dalje i str. 239 i dalje Luhmann je svoju teoriju komunikacijskih medija u međuvremenu dalje razvio kao zaseban dio pored teorije sistema i teorije evolucije. 290 D. Lockwood, Social Integration and System Integration, u: Zoll-schan, Hirsch (urednici), Exptorations in Social Change, London 1964, str. 244 i dalje. To polazište je dalje razradio Gerhard Brandt.

252

Ova konceptualizacija nalaže dopunu analiza normativnih struktura analizom ograničenja i kapaciteta relevantnih za usmjeravanje. Za analizu krize »dopuna« je svakako preslab zahtjev, budući da ona zahtijeva analitičku razinu na kojoj će veza između normativnih struktura i problema usmjeravanja postati vidljivom. Tu razinu nalazim u historijski usmjerenoj analizi društvenih sistema koja nam dopušta da uvijek utvrdimo područje tolerancije unutar kojega se smiju kretati poželjne vrijednosti nekoga danog sistema, a da on pri tom ne bude ugrožen s obzirom na svoje ustrojstvo. Granice tog prostora varijacija manifestiraju se kao granice povijesnoga kontinuiteta.291 Naravno, gipkost normativnih struktura, dakle prostor varijacija bez prekida tradicije, ne ovisi samo i ne u prvom redu o zahtjevima za konzistentnost samih normativnih struktura. Poželjne vrijednosti društvenih sistema su, naime, proizvod, s jedne strane, kulturnih vrijednosti konstitutivne predaje, a s druge strane nenormativnih zahtjeva sistemske integracije: u poželjnim vrijednostima spajaju se kulturne definicije društvenoga života i imperativi opstanka koji se mogu rekonstruirati teorijom sistema. Za analizu te povezanosti, međutim, dosada su nedostajala uvjerljiva konceptualna sredstva i metode. Područja varijacija za strukturne promjene mogu se očito uvoditi jedino na područje teorije društvene evolucije.292 Pri tomu će biti od pomoći Marxov pojam društvene formacije. Formacija nekoga društva uvijek je određena nekim fundamentalnim organizacijskim principom
291
292

H. M. Baumgartner, Kontinuität und Geschichte, Frankfurt 1972. K. Eder, Komplexitat, Evolution und Geschichte, u: F. Maciejewski (urednik), Theorie der Gesellschaft oder Sozialtechnologie?, dod. 1, Frankfurt 1973, str. 9. i d. -

253

koji utvrđuje apstraktni prostor mogućnosti socijalnih promjena stanja. Pod organizacijskim principima podrazumijevam visoko apstraktne uredbe koje nastaju u nevjerojatnim evolucijskim skokovima kao emergentna svojstva i koja označavaju neki uvijek nov nivo razvoja. Organizacijski principi ograničavaju sposobnost nekog društva da uči, a da ne izgubi svoj identitet. Prema toj definiciji problemi usmjeravanja su djelotvorni u krizi tada ( i samo tada ) kada ih se ne može riješiti unutar prostora mogućnosti koje opisuje organizacijski princip društva. Organizacijski principi te vrste najprije utvrđuju mehanizam učenja o kojem ovisi razvoj proizvodnih snaga; oni, dalje, određuju prostor varijacija za interpretativne sisteme, koji osiguravaju identitet; i konačno, postavljaju institucionalne granice mogućeg porasta kapaciteta usmjeravanja. Prije no što na nekoliko primjera objasnim taj pojam organizacijskoga principa, htio bih opravdati izbor samog pojma naputkom o konstituentama društvenih sistema.

2. Neke konstituente društvenih sistema
Prvo ću opisati tri univerzalna svojstva društvenih sistema: Razmjena društvenih sistema s njihovom okolinom odvija se u proizvodnji (prisvajanje vanjske prirode) i socijalizaciji (prisvajanje unutrašnje prirode) preko medija za istinitost sposobnih iskaza i normi koje trebaju opravdanje, tj. preko diskurzivnih zahtjeva za valjanošću; u obje dimenzije razvoj slijedi obrasce koje se racionalno može rekonstruirati. Društveni sistemi mijenjaju svoje poželjne vrijednosti ovisno o stanju proizvodnih odnosa i o stupnju autonomije sistema, no varijacija tih vrijednosti ograničava se logikom razvoja slika svijeta, na koju imperativi integracije sistema nemaju nikakva utjecaja; podruštvljene individue tvore unutrašnju okolinu, koja je sa stajališta usmjeravanja paradoksalna. Nivo razvoja nekog društva određuje se prema institucionalno dopuštenom kapacitetu učenja, odnosno, pobliže rečeno, prema tomu da li se teoretsko-tehnička i praktička pitanja kao takva diferenciraju te da li se mogu odvijati diskurzivni procesi učenja. Ad a) Okolina društvenih sistema može se podijeliti na tri segmenta: na vanjsku prirodu ili materijalne resurse neljudske okoline; na ostale društvene sisteme s kojima neko društvo održava kontakt; na unutrašnju prirodu ili organski supstrat članova društva. Društveni sistemi se simbolički razgraničavaju spram svoje socijalne okoline; dokle god ne postoji univerzalistički moral, to će se moći zbivati in terms diferenciranja između domaćega i stranog morala. Taj ću kompleks ostaviti po strani. Za specifičnu formu u kojoj se reproducira socijalnokulturni život, od odlučujuće su važnosti procesi razmjene s vanjskom i unutrašnjom prirodom. Pri tomu se radi o procesima podruštvljavanja u 254

kojima se društveni sistem »ujedinjava« s prirodom. Vanjska se priroda prisvaja u proizvodnim procesima, a unutrašnja u procesima socijalizacije. Društveni sistem pomiče rastućim kapacitetom usmjeravanja svoje granice u prirodi i unutar nje: uz »moć« sistema raste i kontrola nad vanjskom prirodom i integracija unutrašnje. Proizvodni procesi crpe prirodne resurse i oslobođenu energiju pretvaraju u upotrebne vrijednosti. Procesi socijalizacije obrazuju članove sistema u subjekte obdarene sposobnošću govora i djelovanja; u tim obrazovnim procesima nastaje embrij kojega se pojedinac ne oslobađa do svoje smrti (ukoliko se zanemare neki patološki granični slučajevi desocijalizacije). Socijalni sistemi podruštvljavaju vanjsku prirodu pomoću proizvodnih snaga; oni organiziraju i kvalificiraju radnu snagu, oni razvijaju tehnologije i strategije. Da bi to postigli, potrebno im je tehnički upotrebljivo znanje. Pojmovi kognitivne djelatnosti i informacije, koji se s tim u vezi normalno upotrebljavaju, sugeriraju, naravno, nagli kontinuitet sa životinjskom djelatnošću inteligencije. Specifičnu djelatnost duštvenih sistema vidim u proširenju njihove kontrole nad vanjskom prirodom pomoću medija za istinitost sposobnih izjava. Rad ili instrumentalno djelovanje upravlja se prema tehničkim pravilima; ona utjelovljuju empirijske pretpostavke, koje impliciraju zahtjeve za istinitošću, tj. zahtjeve za valjanošću koji su diskurzivno ispunjivi i u načelu ih se može podvrći kritici. Unutrašnju, pak, prirodu socijalni sistemi podruštvljuju uz pomoć normativnih struktura. Time se interpretiraju potrebe, a aktivnosti odobravaju odnosno čine obaveznima. Pojam motivacije koji se pri tomu pojavljuje, ne treba sakriti specifičnu okolnost da društveni sistemi provode integraciju unutrašnje prirode pomoću medija normi koje trebaju opravdanje. One, opet, impliciraju zahtjev za valjanošću koji se može ispuniti jedino diskurzivno: zahtjevima za istinitošću, koje postavljamo empirijskim tvrdnjama, odgovaraju zahtjevi za ispravnošću odnosno primjerenošću, koje postavljamo normama djelovanja odnosno vrednovanja. Društveni sistemi mogu se nasuprot vanjskoj prirodi održati instrumentalnim djelovanjem (po tehničkim pravilima), a nasuprot unutrašnoj prirodi komunikativnim djelovanjem (prema važećim normama) budući da se na sociokulturnom stupnju razvoja životinjsko ponašanje reorganizira pod imperativima zahtjeva za valjanošću.293 Ta se reorganizacija odvija u strukturama jezički proizvedene intersiibjektivnosti. Jezična komunikacija ima dvostruku strukturu: komunikacija propozicionalnim sadržajima dopuštena je samo uz istovremenu metakomunikaciju interpersonalnim odnosima.294 Time se izražava specifično ljudsko ukrštanje kognitivnih aktivnosti i motiva djelovanja s jezičnom intersubjektivnošću. Jezik funkcionira kao transfor293 294

Ovu ću tezu razložiti u okviru teorije komunikativnoga djelovanja. Usp. moje pripremne bilješke u vezi s teorijom komunikativne kompetencije, u: Habermas, Luhmann, op. cit., str. 142. i d.

255

mator: uvođenjem fizičkih zbivanja, kao što su osjeti, potrebe i čuvstva, u strukture jezične intersubjektivnosti, unutrašnje se epizode ili doživljaji pretvaraju u intencionalne sadržaje, i to spoznaje u izjave, a potrebe i čuvstva u normativna očekivanja (propisa, odnosno vrijednosti). Ta transformacija proizvodi razliku s mnogo posljedica, i to, između, s jedne strane, subjektivnosti mišljenja, htijenja, radosti i neugode, te, s druge strane, između izjava i normi koje se pojavljuju sa zahtjevom za općenitošću. Općenitost ovdje znači objektivnost spoznaje i legitimnost važećih normi. Zajedništvo koje je konstitutivno za društveni svijet života, osigurava se i objektivnošću spoznaje i legitimnošću važećih normi. Strukture jezične intersnibjektivnosti su konstitutivne za iskustva i instrumentalno djelovanje isto kao i za načine mišljenja i komunikativno djelovanje. Na razini sistema te iste strukture reguliraju kontrolu vanjske i integraciju unutrašnje prirode, dakle, procese podruštvljavanja koji se odvijaju pomoću kompetencije podruštvljenih individua nad navlastitim medijima za istinitost sposobnih izjava i normi koje trebaju opravdanje. Povećanje autonomije sistema (moć) ovisi o razvoju u preostalim dvjema dimenzijama: o razvoju proizvodnih snaga (istina) i mijenjanju normativnih struktura (ispravnost/primjerenost). Ti se razvoji odvijaju prema obrascima koje se može racionalno rekonstruirati i koji su logički međusobno neovisni. Povijest svjetovnoga znanja i tehnologije jest povijest s obzirom na istinu kontroliranih upjesha u sukobu s vanjskom prirodom. Sastoji se od nekontinuiranih, ali trajno kumuliranih zbivanja. Poznavanje empirijskih mehanizama nužno je radi objašnjavanja svjetsko-povijesno kumulativna karaktera znanstvenoga i tehničkog napretka, međutim, ono nije i dostatno; štoviše, za razvoj znanosti i tehnike moramo pretpostaviti jednu unutarnju logiku kojom je unaprijed utvrđena hijerarhija nepovratnih nizova.295 Ograničenja razvojnog obrasca, rekonstrukcija kojega je racionalno moguća, ogledaju se u trivijalnu iskustvu da se kognitivni pomaci, dok se ne slomi kontinuitet predaja, ne mogu lako zaboraviti te da se svako odstupanje od ireverzibilnog pravca razvoja osjeća kao regresija koja zahtijeva svoju cijenu. Manje je trivijalna okolnost da se ni kulturni život ne pokorava proizvoljnim definicijama. Budući da se i podruštvljavanje unutarnje prirode odvija putem diskurzivnih zahtjeva za valjanošću, i mijenjanje normativnih stiuktura bit će usmjeren proces poput povijesti znanosti i tehnike. Integracija unutarnje prirode ima kognitivnu komponentu. Na putu od mita preko religije do filozofije i ideologije, sve se više nadaje zahtjev za diskurzivnim ispunjenjem normativnih zahtjeva za valjanošću. Poput spoznavanja prirode i tehnologije i slike svijeta slijede u svome razvoju neki obrazac koji dopušta racionalno rekonstruiranje sljedećih, deskriptivno pobrojanih pravilnosti:
295

Time ne bih htio ustvrditi da interni regulativi znanstvenoga sistema mogu dostatno pojasniti povijest znanosti. Usp. o tome zanimljive teze G. Bohmea, W. van den Daelea, W. Krohna, Alternativen in der Wissenschaft, Z. F. S. 1973. str. 302 i d.; isti autori, Finalisierung der Wissenschaft, Z. F. S. 1973.

256

-

ekspanzija svjetovnoga područja nasuprot sakralnoj sferi;

-

tendencija od jake heteronomije spram rastuće autonomije; izbacivanje kognitivnih sadržaja iz slika svijeta (od kozmologije prema čistome moralnom sistemu); od partikularizma roda do individualističkih orijentacija; univerzalističkih i istovremeno

-

-

rastuća refleksivnost modusa vjerovanja koje se očituje na sljedećem nizu: mit kao neposredno življen orijentacijski sistem, učenje, objavljena religija, umska religija, ideologija.296

Sastojci slika svijeta koji im osiguravaju identitet i djeluju socijalno integrativno, a to su moralni sistemi i pripadne interpretacije, povećanom kompleksnošću slijede jedan obrazac koji na ontogenetskoj razini ima paralelu u logici razvoja moralne svijesti. I kolektivno postignuto stanje moralne svijesti ne može se, dok postoji kontinuitet predaje, zaboraviti kao ni kolektivno postignuto znanje — što, međutim, ne isključuje regresiju.297 Ad b) Ovdje ne mogu pratiti zamršene međuovisnosti između mogućih razvoja u dimenzijama proizvodnih snaga, kapaciteta usmjeravanja i slika, svijeta (odnosno moralnih sistema). Čini mi se, međutim, da je upadljiva asimetričnost oblika reprodukcije sociokulturnoga života: dok razvoj proizvodnih snaga stalno širi prostor kontingencije društvenoga sistema, evolucijski pomaci u strukturama interpretativnih sistema ne pružaju uvijek selekcijske prednosti. Naravno da rastuća autonomija sistema i odgovarajući porast kompleksnosti u organizacijskim oblicima nekog društva razaraju normativne strukture koje se sužavaju, te dokidaju granice participacije koje sa stajališta usmjeravanja nisu funkcionalne — zbivanje, dakle, koje se danas, primjerice, uvijek može promatrati prilikom modernizacije zemalja u razvoju. Dalo bi se zamisliti i ukazati na problematičnije slučajeve. Normativne se strukture mogu neposredno preokrenuti kognitivnim disonancama između svjetovnog znanja, proširenog razvojem proizvodnih snaga, i dogmatičnosti nasljeđenih slika svijeta. Budući da su mehanizmi koji prouzrokuju pomake u razvoju normativnih struktura
296

R. Dobert, G. Nunner, Konflikt und Riickzugspotentiale in spatkapitalistischen Gesellschaften (rukopis MPIL, str. 11—15); R Dobert, Die methodologische Bedeutung von Evolutionstheorien fiir den sozialwissenschaftlichen Funktionalismus — diskutiert am Beispiel der Evolution von Religionssystemen, disertacija, Frankfurt 1973; usp. također interesantnu konstrukciju N. Luhmanna, Religion — System und Sozialisation, Neuwied 1972, str. 15. i d. 297 U vezi s konceptom razvojne logike u kognitivističkoj razvojnoj psihologiji L. Kohlberg, Stage and Sequence: The Cognitive Developmental Approach to Socialisation, u: D. A. Goslin (urednik), Handbook of Socialization, Chicago 1969, str. 347. i d.

257

neovisni o logici njihova razvoja, nije a fortiori sigurno da će razvoj proizvodnih snaga i porast kapaciteta usmjeravanja točno izazvati normativne promjene koje odgovaraju imperativima usmjeravanja društvenoga sistema. Empirijsko je pitanje, prije svega, da li se i kojim dijelom selekcijska prednost koju kontrola vanjske prirode, vršena zahtjevima za istinitošću, unosi s potencijalom selekcije, prednost, dakle, koja će se putem integracije unutarnje prirode, vršene zahtjevima za ispravnošću i primjerenošću, opet proigrati u obliku samoproizvedene složenosti. Ne možemo isključiti slučaj da će porast proizvodnih snaga koji povećava moć sistema dovesti do promjena u normativnim strukturama koje će ujedno ograničiti autonomiju sistema, budući da donose nove zahtjeve za legitimacijom i time sužavaju prostor za varijaciju poželjnih vrijednosti. (Kasnije ću obraditi tezu da je taj slučaj nastupio u kasnom kapitalizmu, budući da poželjne vrijednosti, dopuštene na području legitimacije jedne komunikativne etike, nisu spojive sa eksponencijalnim rastom kompleksnosti sistema, a druge se legitimacije ne mogu proizvoditi uslijed logike razvoja.) Tvrdnja da poželjne vrijednosti društvenih sistema povijesno variraju, mora se dopuniti utoliko što je varijacija poželjnih vrijednosti ograničena logikom razvoja struktura slike svijeta koje ne stoje na raspolaganju imperativima rasta moći.298 S tim je u vezi još jedna osobitost društava: unutarnja priroda ne pripada okolini sistema na isti način kao što je to slučaj s vanjskom prirodom. S jedne strane organski supstrati podruštvljenih individua uopće nisu, kako to možemo proučavati na psihosomatici poremećenih organskih tokova299, naprosto izvanjski društvenom sistemu; s druge, pak, strane, nakon svoje integracije u društveni sistem unutarnja priroda ostaje nešto poput unutrašnje okoline, budući da se podruštvljeni subjekti u razmjeru svoje individuacije suprotstavljaju utapanju u društvo. Socijalizacija, podruštvljavanje unutarnje prirode, ne može se poput proizvodnje, podruštvljavanja vanjske prirode, zadovoljavajuće shvatiti kao redukcija složenosti okoline. Dok je normalno da se reduciranjem složenosti okoline povećava sloboda kretanja sistema, dotle progresivno podruštvljavanje unutarnje prirode prije ograničava prostor kontingencije sistema. Čini se da rastom individuacije jača otpornost podruštvljenih individua na odluke iz diferenciranog centra usmjeravanja. Normativne strukture djeluju nasuprot imperativa širenja moći poput mehanizama samosputavanja. To bi se u okviru logike samoregulativnih sistema moglo izraziti samo tako da je unutarnja priroda istovremeno i okolina sistema i element sistema. Na isti paradoksalan način je i subjektu, sposobnom da govori i djeluje, njegova vlastita priroda dana kao život i kao tijelo.300 Mislim, naravno, da paradoksi ukazuju samo na nepreciznost jedne previše
298 299

K. Eder, Mechanismen der sozialen Evotution (rukopis MPIL). A. Mitscherlich, Krankheit als Konflikt, 2 sveska, Frankfurt 1966/ /1967; K. Brede, Sozioanalyse psychosomatischer Storungen, Frankfurt 1972. 300 H. Plessner, Die Stufen des Organischen und der Mensch, Berlin 1928.

258

razvučene teorije sistema. Njih će nestati ako svijet života i intersubjektivnosti uzmemo kao nadređeno gledište, a ne sistem i samoreguliranje, te ako se socijalizaciju unaprijed pojmi kao individuaoiju — što predstavlja svezu shvatljivu sa stajališta teorije jezika, koja, međutim, ako se inzistira na teoriji sistema, dovoda jedino do besmislica.301 I društva su također sistemi, no njihov se način kretanja ne zasniva jedino ina logici proširenja autonomije sistema (moći), nego se socijalna evolucija više odvija u granicama logike svijeta života, čije su strukture određene jezički stvorenom intersubjektivnošću i počivaju na zahtjevima za valjanošću koje se može podvrći kritici. Ad c) Ako sam ispravno opisao konstituente društvenih sistema, onda se kapacitet usmjeravanja mijenja ovisno o rastućoj kontroli vanjske prirode i o povećanoj integraciji unutrašnje prirode. U obadvije se dimenzije evolucija vrši u obliku usmjerenih procesa učenja, koji se odvijaju preko diskurzivno ispunjivih zahtjeva za valjanošću: razvoj proizvodnih snaga i promjena normativnih struktura uvijek slijede logiku rastućega teoretskog odnosno praktičkog uvida.302 Obrasci koje se može racionalno rekonstruirati i koji se zasnivaju tna kolektivnim procesima učenja, dakle na povijesti svjetovnoga znanja i tehnologije, s jedne strane, te na promjeni strukture interpretativnih sistema koji osiguravaju identitet, s druge strane, obrasci su koji, dakako, objašnjavaju samo logički nužan slijed mogućih razvoja. Faktički razvoji, međutim, inovacije i stagnacije, pojava kriza, produktivno i neproduktivno širenje kriza, itd. mogu se objasniti jedino pomoću empirijskih mehanizama. Temeljni se mehanizam društvene evolucije uopće nalazi, kako mi se čini, svakako u automatizmu da se ne može bez učenja: nije učenje, nego je neučenje fenomen koji valja objasniti na nekom sociokulturnom stupnju razvoja. U tome se i sastoji, recimo, umnost čovjeka; samo na toj pozadini je vidljiva nadmoćna neumnost povijesti toga roda. Formalna gledišta za razgraničenje različitih nivoa učenja rezultiraju iz okolnosti što učimo u dvije dimenzije (teoretskoj d praktičnoj), te što su ti procesi učenja povezani sa zahtjevima za valjanošću koje se može diskurzivno ispuniti. Nerefleksivno učenje odvija se u okolnostima u kojima se implicitno postavljeni teoretski i praktički zahtjevi za valjanošću naivno predmnijevaju, te prihvaćaju ili odbijaju bez diskurzivnoga razmatranja. Refleksivno učenje odvija se diskursima u kojima tematiziramo praktičke zahtjeve za valjanošću, koji su ili postali problematičnima ili su problematiziram institucionaliziranom sumnjom, te ih na temelju argumenata prihvaćamo ili odbijamo. Nivo učenja koji neka društvena formacija omogućuje može ovisiti o tomu da li princip organizacije društva dopušta: a) diferencijaciju između teoretskih i praktičkih pitanja, i b) prijelaz s nerefleksivnoga (predznanstvenoga) na
301 302

Habermas, Luhmann, Theorie der Gesellschaft, op. cit., str. 155. i d. U teorijama sistema društvenoga razvoja K. W. Deutscha ( Nerves of Government, 1963 ) i A. Btzionija ( The Active Society, 1968 ) zato s pravom u središtu analize stoje koncepti učenja, pojmovi koji su, naravno, preuski da bi obuhvatili diskurzivno učenje.

259

refleksivno učenje. Odatle se nadaju četiri moguće kombinacije od kojih su, ako sam u pravu, tri historijski realizirane:

Ta je shema, naravno, nedostatna i za vrlo grubo približavanje, budući da pojmove (teoretsko/praktičko)303, izvedene logikom diskursa, unosi u raznorodne interpretativne sisteme i, k tomu, ne razlikuje ostaju li teoretska i praktička pitanja nerazlučena samo u vladajućem interpretativnom okviru ili, pak, u samoj životnoj praksi. Magijske i animističke slike svijeta navode na zaključak o životnoj praksi koja zanemaruje onu razliku, dok mitske slike svijeta koegzistiraju sa svjetovnim znanjem koje se akumulira i nasljeđuje na područjima društvenoga rada, tako da je praktički već provedeno razlikovanje između tehnički primjenjivoga znanja prikladna za teoretiziranje i praktički relevantnog tumačenja prirodnoga i socijalnog svijeta života. Nadalje, shema ne odslikava područja uistinu dostupna mstitucionalizirairiim djelomičnim diskursima. Nastankom filozofije po prvi puta se sastavni dijelovi mitskih predaja oslobađaju za diskurzivna razmatranja; no, klasična filozofija shvaća i postupa s praktički relevantnim tumačenjima kao s teoretskim pitanjima, a tehnički primjenljivo empirijsko znanje potcjenjuje, držeći da se od njega ne može izvesti teorija. Međutim, nastankom moderne znanosti upravo se to područje empirijskog znanja uključuje u refleksivne procese učenja. U filozofiji se istovremeno afirmira tendencija koja je vodila do pozitivizma, tendencija spram razlikovanja teoretskih i praktičkih pitanja prema njihovome logičkom obliku, ali s ciljem da se iz diskursa isključe praktička pitanja: ona se više ne smatraju »sposobnima za istinitost«.304Suprotno tomu, institucionalizacija općih praktičkih diskursa značila bi nov nivo učenja društva. Ako su točna određenja konstituenata društvenih sistema, provizorno uvedena od a) do c), imat će smisla pokušaj traženja organizacijskih principa koji utvrđuju kapacitet učenja, a time i nivo razvoja nekog društva s obzirom na proizvodne snage i interpretativne sisteme koji osiguravaju identitet, dakle principe koji će ograničavati moguć porast sposobnosti usmjeravanja. Marx je različite društvene formacije određivao in terms raspolaganja sredstvima za proizvodnju, tj.
303

J. Habermas, Wahrheitstheorien, u: Festschrift fur Walter Schultz, Pfullingen (izlazi uskoro); u vezi s logikom diskursa: St. Toulmin, The Uses of Argument, Cambridge 1964; P. Edwards, Logic of Moral Discourse, New York 1955.
304

J. Habermas, Wozu noch Philosophie? u: Philosophisch-politische Profile, Frankfurt 1971.

260

kao proizvodne odnose. On podiže nukleus koji organizira cjelinu do razine na kojoj se normativne strukture isprepleću s materijalnim supstratom. Proizvodni se odnosi, naravno, ne smiju — ukoliko treba da predstavljaju organizacijske principe društva — izjednačavati s uvijek određenim historijskim oblicima vlasništva nad sredstvima za proizvodnju. Organizacijski principi su visokoapstraktna određenja koja definiraju prostore mogućnosti. Uz to, govorenje o proizvodnim odnosima navodi na usko ekonomističko tumačenje. Koji djelomičan sistem u nekome društvu može preuzeti funkcionalni primat?305, tj. vođenje socijalne evolucije, bit će, međutim, određeno principom organiziranja toga društva.

3. Ilustracija društvenih organizacijskih principa
Držim da je svrsishodno razlikovati četiri društvene formacije: onu koja prethodi visokoj kulturi, tradicionalnu, kapitalističku i postkapitalističku. Ako izuzmemo društva koja prethode visokokulturnima, radi se o klasnim društvima (pri čemu državnosocijalistička društva s obzirom na političko-elitističko raspolaganje sredstvima za proizvodnju nazivam postkapitalističkim klasnim društvima):

Ispitivanje tendencija krize u kasnokapitalističkim i postkapitalističkim društvima počiva na interesu za istraživanjem mogućnosti jednoga »postmodernog« društva pri čemu se ne misli samo na novo ime za začuđujuću vitalnost ostarjela kapitalizma,306 nego i na historijski nov princip organizacije. Htio bih na tri društvene formacije pojasniti što je to društveni princip organizacije, te kako se iz njega mogu izvesti određeni tipovi krize. Ove nevezane primjedbe niti treba, da
305

O tome pojmu usp. N. Luhmann, Wirtschaft als soziales Problem, u: Soziologische Aufklarung, Opladen 1970, str. 226—227. 306 D. Bell, The Post-Industrial Society: The Evolution of an Idea, u: Survey 1971, str. 102. i d.

261

predstavljaju niti da nadomještaju teoriju socijalne evolucije; one jedino služe egzemplarnom uvođenjie jednoga pojma. Svakoj od triju društvenih formacija opisat ću odlučujući organizacijski princip, naznačiti prostore mogućnosti koje on pruža socijalnoj evoluciji, te ukazati na tip krize koji on dopušta. Organizacijski se principi bez teorije socijalne evolucije, na koju bih se mogao osloniti, još uvijek ne mogu apstraktno formulirati, nego će ih se, možda, induktivno sakupiti, te objasniti s obzirom na institucionalno područje koje ima funfkcionalni primat za svaki od stupnjeva razvoja (rodbinski sistem, politički sistem, privredni sistem).

Društvene formacije formacijama

koje

prethode

visokokulturnim

Organizacijski princip tih društava307 tvore primarne uloge starosne dobi i spola. Institucionalno jezgro je rodbinski sistem koji na tom stupnju razvoja, predstavlja totalnu instituciju. Obiteljske strukture određuju cjelokupni društveni saobraćaj; one istodobno zajamčuju i socijalnu i sistemsku integraciju. Slike svijeta i norme jedva da su diferencirane: izgrađene su oko ritualiziranja i tabuiziranja koji ne traže nikakve nezavisne sankcije. Taj je princip organizacije spojiv s obiteljskim i rodovskim moralom: nisu moguća vertikalna ili horizontalna podruštvljavanja, koja prekoračuju granice rodbinskog sistema. Proizvodne se snage u rodbinski organiziranim društvima ne mogu povećavati eksploatiranjem radne snage (povećanje stupnja izrabljivanja fizičkom prisilom). Mehanizam učenja, ugrađen u funkcionalni krug instrumentalnog djelovanja, vodi kroz duga razdoblja do jednoga, kako se čini, uređena niza s novostima manje važnosti.308 Na stupnju razvoja koji prethodi visokokulturnim društvenim formacijama, ne postoji, izgleda, sistematski motiv za stvaranje viška proizvoda koji bi prelazio dobra nužna za zadovoljavanje osnovnih potreba, niti onda kada to dopušta stanje proizvodnih snaga.309 Budući da iz organizacijskoga principa ne proizlaze nikakvi proturječni imperativi, vanjske će promjene biti one koje će previše zahtijevati od usko ograničena kapaciteta upravljanja rodbinski organiziranih društava i koje će potkopavati obiteljske i rodovske identitete: uglavnom demografski rast u vezi s ekološkim faktorima, prvenstveno međuetnička ovisnost kao posljedica trampe, rata i osvajanja.310

Tradicionalna društvena formacija
Organizacijski princip je klasna vlast u političkome obliku. Nastankom birokratskoga aparata vlasti iz rodbinskoga se sistema
307

T. Parsons, Societies, u: Evolutionary and Comparative Perspectives, Englewood Cliffs 1966; G. Lenski, Power and Privilege, New York 1966; Sahlins, Service, Evolution and Culture, Ann Arbor 1968; daljnja literatura u Edera, Mechanismen der sozialen Evolution, loc. cit. 308 C. Levi-Strauss, Dos wilde Denken, Frankfurt 1968, pogl. 1; M. Sahlins, Stone Age Technology, Chicago 1972. 309 R. L. Caneiro, A Theory of the Origin of the State, u: Science 1970, str. 733. i dalje. 310 Op. cit., str. 736—737.

262

diferencira centar usmjeravanja koji će omogućiti prijelaz proizvodnje i raspodjele društvenih dobara s obiteljskih oblika organizacije na vlasništvo nad sredstvima za proizvodnju. Rodbinski sistem nije više institucionalni nukleus cijeloga sistema; svoje funkcije vlasti i usmjeravanja on predaje državi. To je početak funkcionalnog specificiranja i autonomiziranja tokom kojega će obitelj sasvim izgubiti svoje ekonomske funkcije, a djelomično i svoje socijalizacijske funkcije. Na visokokulturnom stupnju razvoja nastaju podsistemi koji pretežno služe ili integraciji sistema ili socijalnoj integraciji. U njihovu se čvorištu nalazi pravni poredak koji regulira privilegirano raspolaganje sredstvima za proizvodnju i stratešku primjenu moći kojoj je, pak, potrebna legitimacija. Diferencijaciji između aparata vlasti i pravnog poretka na jednoj, i kontrafaktičkih opravdanja i moralnih sistema na drugoj strani, odgovara institucionalno razdvajanje sekularnih i sakralnih sila. Nova princip organizacije dopušta znatan porast autonomije sistema; on pretpostavlja funkcionalnu diferencijaciju i omogućava izgradnju generaliziranih medija (moći i novca), te refleksivnih mehanizama (pozitivno pravo). Taj se prostor za porast kapaciteta usmjeravanja dobija uz cijenu načelno nestabilne klasne strukture. U klasnim je društvima pomoću privatnoga vlasništva311 nad sredstvima za proizvodnju institucionaliziran odnos moći koji stalno ugrožava socijalnu integraciju, jer suprotnost interesa, etablirana u klasnom odnosu, predstavlja konfliktni potencijal. Suprotnost interesa između društvenih klasa može se, dakako, latentno održavati u okviru legitimnoga vladajućeg poretka i privremeno se integrirati. To je djelo ideologija ili slika svijeta koje služe legitimaciji: one ne dopuštaju javno tematiziranje i ispitivanje kontrafaktičkđh zahtjeva za valjanošću normativnih struktura. Proizvodni odnosi imaju neposredno politički oblik, tj. ekonomski su odnosi regulirani legitimnom vlašću. Vladajući se poredak opravdava vraćanjem na tradicionalne slike svijeta i konvencionalnu državnu etiku. Novi princip organizacije uz znatno vertikalno diferenciranje zadržava horizontalno podruštvljavanje u uskim granicama pomoću nepolitičkih odnosa razmjene (lokalni sajmovi, grad—selo). Politička klasna vlast zahtijeva posredovanje rodovskih morala etikama države koje ostaju ovisne o tradiciji, dakle partikularističke; ona je, međutim, nespojiva s univerzalističkim oblicima saobraćaja. Proizvodne snage rastu u klasnom sistemu društvenoga rada povećavanjem stope eksploatacije, dakle organiziranim prisilnim radom, tako da nastaje društveno stvoren višak proizvoda, koji se potom priviiegirano prisvaja. Porast proizvodnih snaga svakako je ograničen trajnom prirodnošću tehničkih novina (tehnički iskoristivo znanje ne povećava se refleksivnim učenjem).

311

Izraz »privatno« ne upotrebljavam ovdje u uskome smislu modernoga građanskog privatnog prava, već jedino u smislu »privilegiranoga« raspolaganja.

263

S tradicionalnim se društvima javlja tip krize koja proizlazi iz unutarnjih proturječnosti. Proturječnost postoji između zahtjeva za valjanošću sistema normi i opravdavanja stanja, sistema koji izrabljivanje ne smiju eksplicitno dopustiti, i klasne strukture koja priviiegirano prisvajanje društveno proizvedenoga bogatstva čini pravilom. Problem kako da se društveno proizvedeno bogatstvo nejednako raspodijeli, a ipak legitimno, privremeno se rješava ideološkim osiguravanjem zahtjeva za valjanošću. Budući da tradicionalna društva u kritičnim situacijama svoj prostor usmjeravanja povećavaju pojačanom eksploatacijom radne snage, dakle pojačavaju vlast ili, neposredno, povećanom fizičkom prisilom (dobre indikatore daje za to povijest kaznenoga prava), ili, posredno, generaliziranjem prisilnih davanja (slijedom radne, proizvodne i novčane rente), krize će u pravilu rješavati problemima usmjeravanja koji povećanom represijom proizvode potrebu za povećanjem autonomije sistema; ona opet dovodi do gubitaka legitimacije koji, pak, imaju kao posljedicu 'klasne borbe '(često u vezi s vanjskim konfliktima); klasne borbe, naposljetku, ugrožavaju socijalnu integraciju i mogu dovesti do pada političkog sistema i do novih legitimacijskih osnova, tj. do novoga grupnog identiteta.

Liberalnokapitalistička društvena formacija
Princip organizacije je odnos najamnoga rada i kapitala, ustanovljen u građanskome sistemu privatnoga prava. Nastankom sfere prometa privatnih i autonomnih posjednika roba bez uplitamja države, tj. teritorijalno-državnom institucionalizacijom tržišta dobara, kapitala i rada, te etabliranjem svjetske trgovine, iz političkoekonomskoga sistema se izdvaja »građansko društvo«,312 koje predstavlja depolitizaciju odnosa klasa i anonimiziranje klasne vlasti. Država i politički zasnovan sistem društvenoga rada nisu više institucionalni nukleus cjelokupnoga sistema; štoviše, moderna upravna država, čiji je prototip analizirao Max Weber313, postaje komplementarnom ustanovom samoregulativnoga tržišnog prometa.314 Država spram van osigurava teritorijalni integritet i konkurentnost domaće privrede, kao i prije, političkim sredstvima. Dotada prevladavajući medij usmjeravanja, naime, legitimna vlast, služi u prvom redu održavanju općih proizvodnih uvjeta koji omogućuju tržišno reguliran proces oplođivanja kapitala; razmjena ovdje postaje dominantnim medijem usmjeravanja. Nakon što se potvrdio kapitalistički način proizvodnje, vršenje vrhovne vlasti unutar društvenoga sistema može se ograničiti: a) na zaštitu građanskoga privatno-pravnog saobraćaja (policija i pravosuđe), b) na zaštitu
312

Usp. pojmovno-povijesne studije M. Riedela, Studien zu Hegels Rechtsphilosophie, Frankfurt 1969; isti autor, Bilrgerliche Gesellschaft und Staat bei Hegel, Neuwied 1970. 313 Max Weber, Wirtschaft und Gesellschaft, Kobi 1956, str. 1034. i d. 314 Usp. također N. Luhmann, Knappheit, Geld und die burgerliche Gesellschaft, u: Jahrbuch fur Sozialwissenschaft, sv. 23, 1972, str. 186. i d.

264

tržišnoga mehanizma od autodestruktivnih popratnih posljedica (npr. zakonski propisi o zaštiti radnika), c) na ispunjenje proizvodnih pretpostavki čitave privrede (javno školstvo, transport i saobraćaj), i d) na prilagođavanje privatno-pravnoga sistema potrebama koje nastaju iz procesa akumulacije (porezno, bankovno i poduzetničko pravo).315 Ispunjavajući ta četiri zadatka 'država osigurava postojane pretpostavke procesa reprodukcije kao kapitalističkoga procesa. Iako se je institucionalna diferencijacija između područja sistemske i socijalne integracije začela još u tradicionalnome društvu, ekonomski je sistem i dalje ostao ovisan o legitimaciji koju dobiva od sociokulturnoga sistema. Tek relativno osamostaljivanje ekonomskoga od političkog sistema omogućava da se u građanskom društvu uspostavi jedno područje koje se oslobađa tradicionalnih veza i prepušta strateškoutilitarističkim djelatnim orijentacijama sudionika tržišta. Konkurirajući poduzetnici svoje odluke donose prema maksimama nadmetanja usmjerenoga na dobit te vrijednosno usmjerene aktivnosti zamjenjuju djelovanjem koje je vođeno interesima.316 Novi princip organizacije otvara širok prostor proizvodnim snagama i normativnim strukturama. Imperativima samooplođavanja kapitala način proizvodnje pokreće proširenu reprodukciju, vezanu za mehanizam inovacija koje povećavaju produktivnost rada. Postizanjem granica fizičkoga izrabljivanja, tj. granica porasta apsolutnoga viška vrijednosti, akumulacija kapitala uvjetuje jačanje tehničkih proizvodnih snaga, a time i uključivanje tehnički iskoristivoga znanja u refleksivne procese učenja. S druge, pak, strane, sada autonoman promet razmjene oslobađa politički poredak od legitimacijske stege. Samoregulativni tržišni promet ne zahtijeva dopune jedino racionalnom državnom upravom i apstraktnim pravom, nego i strateško-utilitarističkim moralom na području društvenoga rada, koji je na privatnome području spojiv i sa »protestantskom« i sa »formalističkom« etikom. Građanske ideologije mogu prihvatiti univerzalističku strukturu i apelirati na uopćive interese budući da je poredak vlasništva odbacio političku formu i prešao u proizvodni odnos koji se, kako se čini, sam može legitimirati: institucija tržišta može se oslanjati na pravednost svojstvenu ekvivalentnoj razmjeni. Stoga se građanska ustavna država, u kojoj se od Lockea vidi objava racionalnoga prirodnog prava, opravdava legitimnim odnosima u proizvodnji — proizvodni odnosi mogu biti lišeni tradicionalne, »odozgo« legitimirane vlasti. Socijalno-integrativno djelovanje oblika vrijednosti bilo je, svakako, ograničeno uglavnom na građansku klasu; lojalnost i podređenost pripadnika novoga gradskog proletarijata, regrutiranoga
315

To je model koji treba označiti zenit jednoga vrlo kompleksnoga povijesnog razvojnog procesa. O sistematskoj povijesti kapitalizma još uvijek najbolji cjelokupan prikaz: M. Dobb, Studies in the Development of Capitalism, London 1947. 316 O pojmovima »vođeno interesom« naspram »vrijednosno orijentirano« usp. Habermas, Luhmann, Theorie der Gesellschaft, op. cit., str. 251—252.

265

najvećim dijelom iz seljačkih slojeva, zasigurno su se održavale prije jednom mješavinom tradicionalističkih veza, fatalističke spremnosti na pokornost, besperspektivnosti i gole represije negoli uvjerljivošću građanskih ideologija. To ne umanjuje socijalno-integrativno značenje novog tipa ideologije317 u društvu koje više ne priznaje političku vlast u osobnome obliku. Političkim anoni-miziranjem klasne vladavine javlja se, naime, i problem kako da se vladajuća društvena klasa uvjeri u potrebu da odustane od vlasti. Univerzalističke građanske ideologije mogu tim prije ispuniti tu zadaću što se a) iz kritike tradicije zasnivaju kao »znanstvene« i što b) imaju karakter modela, tj. anticipiraju društveno stanje čiju mogućnost jedno privredno društvo s dinamičnim rastom ne mora unaprijed demantirati. Međutim, tim osjetljivije će građansko društvo reagirati na evidentne proturječnosti između ideje i zbilje. Stoga se je i kritika građanskoga društva mogla isprva razvijati u obliku raskrinkavanja građanskih ideologija konfrontiranjem ideje i zbilje. Učinak kapitalističkoga principa organizacije ipak je izvanredan: on privredni sistem, koji je odvojen od političkoga sistema, ne oslobađa samo ograničenja socijalno-integrativnih djelomičnih sistema, nego i omogućava da se usporedo s njegovim zadacima oko integracije sistema, dade prilog i socijalnoj integraciji. Time, svakako, jača i osjetljivost društvenoga sistema, utoliko što problemi upravljanja mogu neposredno postati prijetnje identitetu. U tom bih smislu htio govoriti o krizi sistema. Princip organizacije ne ograničava razvitak proizvodnih snaga unutar prirodnoga načina kretanja privrednoga razvoja. I normativne strukture imaju velik prostor razvoja, budući da novi princip organizacije po prvi puta dopušta univerzalističke vrijednosne sisteme. Nespojiv je, međutim, s komunikativnom etikom koja ne zahtijeva samo općenitost normi, nego zahtijeva i diskurzivno postignutu suglasnost o sposobnosti uopćavanja normativno propisanih interesa. Organizacijski princip premješta konfliktni potencijal klasne suprotnosti u dimenziju usmjeravanja, gdje se očituje u obliku privrednih kriza. Za liberalni je kapitalizam tipična izmjena konjunkture, 'krize i depresije — suprotnost interesa, zasnovana na odnosu najamnoga rada i kapitala, ne pojavljuje se neposredno u klasnim sukobima, nego u prekidu procesa akumulacije, dakle u obliku problema usmjeravanja. Iz logike te privredne krize može se dobiti opći pojam krize sistema. Sljedeća shema sažima odnose između egzemplarno uvedenih principa organizacije, i odgovarajućih tipova krize. Utvrđujući mogućnosti evolucije u svakoj od triju dimenzija razvoja (proizvodnja, usmjeravanje, socijalizacija), organizacijski princip određuje: a) da li se funkcionalno mogu diferencirati sistemska i socijalna integracija;
317

O. Brunner, Dos Zeitalter der Ideologien, u: Neue Wege zur Sozialgeschichte, Gottingen 1956; K. Leut (urednik), Ideologie, Neuwied 1961.

266

b) kada ugrožavanje sistemske integracije mora ugrožavanjem socijalne integracije, dakle krizama; i c) kako se problemi upravljanja pretvaraju identiteta, tj. koji tip krize prevladava. u

rezultirati

ugrožavanje

4. Kriza sistema — objašnjena kapitalističkoga ciklusa kriza

na

primjeru

liberalno-

U liberalnom kapitalizmu dolazi do kriza u obliku neriješenih privrednih problema usmjeravanja. Prijetnje integraciji sistema jesu neposredno prijetnje socijalnoj integraciji: to opravdava govor o privrednoj krizi. U društvima koja prethode visokokulturnim društvima postoji vrlo slična povezanost, budući da obiteljski princip organizacije ne dopušta razdvajanje sistemske i socijalne integracije. Funkcionalno diferenciranje, oblikovano u tradicionalnim društvima se, doduše, ne gubi prijelazom u moderno doba, ali u liberalnom kapitalizmu dolazi do neobičnog prenošenja socijalnointegrativnih zadataka na izdiferencirani nepolitički sistem usmjeravanja tržišta tako što se (isprva u građanstvu) legitimacijski djelotvorni sastavni dijelovi tradicije (racionalno građansko pravo, utilitarizam) čine zavisnima o ideologiji ugrađenoj u samu bazu, o ideologiji ekvivalentne razmjene. U tradicionalnim društvima do kriza dolazi samo onda kada se problemi usmjeravanja ne mogu riješiti unutar mogućnosti opisanih organizacijskim principom, te stoga dovode u opasnost sistemsku integraciju, a time se ugrožava i identitet društva. Suprotno tomu, u liberalnokapitalističkim društvima krize postaju endemične, budući da privredno neriješeni problemi usmjeravanja koje u manje ili više

267

pravilnim razmacima proizvodi proces privrednoga rasta, kao takvi ugrožavaju socijalnu integraciju. Periodički obavljani problemi usmjeravanja, iz kojih proizlazi socijalna dezintegracija, proizvode uslijed trajne nestabilnosti ubrzanih socijalnih promjena objektivnu osnovu svijesti o krizi građanske klase i revolucionarnih nadanja najamnih radnika: nijedna društvena formacija nije do tada živjela u takvome strahu i očekivanju iznenadne promjene sistema, iako ideja o vremenski kondenziranom prevratu, dakle o revolucionarnom koraku neobično kontrastira obliku kretanja krize sistema kao trajne krize. Svođenje socijalnointegrativnih funkcija na djelomični sistem koji u prvome redu ispunjava sistemskointegrativne funkcije moguće je samo time što se odnos klasa u liberalnome kapitalizmu institucionalizira iznad tržišta rada, pa se tako i depolitizira. Time što se izvor društvenoga bogatstva, tj. proizvodna snaga radnika, pretvara u robu, kao i time što se društveni kapital reproducira pod uvjetima najamnog rada, procesi rada i razmjene poprimaju dvostruki karakter koji je analizirao Marx: radni procesi, proizvodeći upotrebne vrijednosti, služe stvaranju vrijednosti razmjene; procesi razmjene, regulirajući putem novčanog mehanizma alokaciju radne snage i roba, služe formiranju i oplođivanju kapitala. Tržište pri tomu preuzima dvostruku funkciju; s jedne strane funkcionira kao mehanizam usmjeravanja u sistemu društvenoga rada, kojim se upravlja posredstvom novca, a s druge strane institucionalizira nasilni odnos između vlasnika sredstava za proizvodnju i najamnih radnika. Kako se socijalno nasilje kapitalista u obliku privatnoga radnog ugovora institucionalizira kao odnos razmjene, kao i time što je oduzimanje privatno raspoloživoga viška vrijednosti stupilo na mjesto političke ovisnosti, tržište istodobno s kibernetičkom preuzima i svoju ideološku funkciju: klasni odnos može u nepolitičkom obliku najamne ovisnosti poprimiti anoniman lik. Stoga kod Marxa teoretska analiza oblika vrijednosti ima dvostruku zadaću, tj. da otkrije princip usmjeravanja tržišnoprivrednoga prometa, kao i temeljnu ideologiju građanskoga klasnog društva. Teorija vrijednosti istodobno služi analizi funkcije privrednoga sistema kao i kritici ideologije klasne vladavine koja se i pred samom građanskom sviješću može raskrinkati dokazom da se na tržištu rada ne razmjenjuju ekvivalenti. Tržište osigurava vlasnicima sredstava za proizvodnju pri-vatnopravno sankcioniranu moć prisvajanja viška vrijednosti i njegove privatno-autonomne upotrebe. U svome kritičnom toku proces akumulacije odaje, naravno, tajnu »proturječja« koje se nalazi u tom načinu proizvodnje. Ekonomski se rast odvija kroz krize koje se periodički obnavljaju, budući da je klasna struktura, premještena u privredni sistem usmjeravanja, proturječnost klasnih interesa pretvorila u proturječnost imperativa sistema. Ako izaberemo tu formulaciju, upotrijebit ćemo pojam proturječnosti u dva različita teorijska govora. Da bi se izbjegli nesporazumi, uvrstio bih ovdje jedno pojašnjenje pojmova. Kategorija proturječnosti toliko je istrošena upotrebom da se često upotrebljava u istome značenju kao i »antagonizam« , 268

»suprotnost«, »konflikt«. Prema Hegelu i Marxu konflikti su, međutim, samo pojavni oblik, empirijska strana neke temeljne logičke proturječnosti. Konflikte se može pojmiti tek pozivanjem na operativno djelotvorna pravila u skladu s kojima se pojavljuju inkompatibilni zahtjevi ili intencije unutar nekog sistema djelovanja. Između zahtjeva ili intencija ne mogu, pak, postojati »proturječnosti« u istome smislu kao između izjava; a sistem pravila prema kojem se prave iskazi (dakle mišljenja i aktivnosti u kojima su utjelovljene neke intencije), vidljivo je drukčiji od sistema pravila prema kojima oblikujemo izjave i u pogledu istinitosti ih mijenjamo. Drugim riječima: dubinske strukture nekoga društva nisu logičke strukture u užem smislu. S druge strane, u iskazima se uvijek upotrebljavaju propozicionalni sadržaji; logika koja bi mogla opravdati spominjanje »društvenih proturječnosti« morala bi time biti i logika upotrebe propozicionalnlh sadržaja u govornim aktima i djelovanjima. Ona bi se morala proširiti na komunikativne odnose između subjekata koji posjeduju sposobnosti govorenja i djelovanja — biti, dakle, prije univerzalna pragmatika negoli logika.318 O »temeljnoj proturječnosti« neke društvene formacije možemo govoriti samo ako se iz njezinoga organizacijskog principa može izvesti nužnost da se u tom smislu (uvijek iznova) pojedinci i grupe suočavaju sa (trajno) nespojivim zahtjevima i intencijama. To je slučaj u klasnim društvima. Dok sudionici nisu svjesni inkompatibilnosti zahtjeva i intencija, konflikt ostaje latentan; takvi, prisilno integrirani sistemi djelovanja trebaju, naravno, ideološko opravdanje koje zastire asimetričnu podjelu izgleda za zadovoljavanje potreba, jednom riječju: represiju potreba. Komunikacija između sudionika tada je sistematski iskrivljena ili blokirana: proturječnost, koja pod uvjetima prisilne integracije ne može doći do izražaja kao proturječnost između objavljenih intencija neprijateljskih strana, niti se može riješiti strateškim djelovanjem, poprima logičan oblik proturječnosti između intencija, za koje subjekti misle da ih slijede, i njihovih, kako to kažemo, nesvjesnih motiva ili interesa na kojima se utemeljuju. Čim inkompatibilnost dođe do svijesti, konflikt će postati vidljiv: nespojivi interesi spoznat će se kao suprotni interesi.319 I teorija sistema se mora baviti logikom sistema pravila u skladu s kojom može doći do inkompatibilnosti. Ako se u nekoj danoj okolini postavlja više problema no što kapacitet usmjeravanja sistema omogućava da ih se riješi, dolazi do logički izvedivih proturječnosti koje, uz cijenu propasti, zahtijevaju promjenu sistemskih struktura (promjenu ili gubitak elemenata koji su dotada spadali u 'stalno stanje'). Te se 'proturječnosti' uvode s obzirom na probleme održanja stanja; stoga ih se ne može dovesti u vezu a limine, kao dijalektičke proturječnosti, s komunikativnim odnosima između subjekata koji posjeduju sposobnost
318 319

Usp. moje Vorbereitende Bemerkungen zu einer Theorie der kommunikativen Kompetenz, loc. cit. Sličnu rekonstrukciju »dijalektike« pokušava H. Pilot, J. Habermas empirisch falsifizierbare Geschichtsphilosophie, u: Der Posttivismusstreit in der deutschen Soziologie, Neuwied 1969, str. 307 i dalje, ovdje 310—311.

269

govorenja i djelovanja ili, pak, između grupa subjekata. Konflikti se mogu i u okviru teorije sistema pojmiti kao izraz neriješenih sistemskih problema; međutim, termin »proturječnost« koji smo zadržali ne bi trebao ukloniti razlike između logike samoregulativnih sistema i logike svakidašnje komunikacije. Konflikti koji se opisuju neovisno o teorijama komunikacije ili sistema empirijski su fenomeni bez odnosa spram istine. Tek kada se takve suprotnosti pojme s obzirom na teoriju komunikacije ili teoriju sistema, te će pojave poprimiti imanentan odnos spram logičkih kategorija. Problemi integracije sistema bit će sposobni za istinitost samo ukoliko su definirani nekim konačnim brojem saopćivih (i funkcionalno ekvivalentnih) rješenja. Svakako, odnos spram istine, koji imaju problemi usmjeravanja, u prvome redu postoji za promatrača (odn. teoretičara sistema), a ne nužno i za članove problematiziranog sistema djelovanja. I problemi socijalne integracije (konflikti se mogu pojmiti kao njen izraz) su isto tako sposobni za istinitost buduća da se konkurentni zahtjevi mogu razumjeti kao preporuke za zajedničke obavezne norme djelovanja (a i kao upozorenje u vezi s njima), norme o čijim bi se konkurentnim zahtjevima za valjanošću moglo odlučiti u jednom praktičnom diskursu. Međutim, odnos sistematski izazivanih konflikata interesa spram istine ne postoji samo za sociologa, već i za same članove analiziranog sistema djelovanja (za razliku od analiza sistema, kritika se, stoga, odnosi na svijest adresata, na koju je moguće prosvjetiteljski djelovati).320 Pojavom klasne strukture dolazi do onih proturječnosti koje rezultiraju iz privilegiranoga prisvajanja društveno proizvedenih dobara. U tradicionalnim se dmštvdma takve proturječnosti manifestiraju neposredno na razini suprotnosti interesa djelujućih strana; u liberalnom kapitalizmu klasni se antagonizam održava na razini problema upravljanja. Pri tom u prvi plan stupa dinamički aspekt: budući da društvo s kapitalističkim načinom proizvodnje postiže sposobnost relativno stalnog razvoj a tehničkih proizvodnih snaga, privredna kriza označava obrazac kriznog toka privrednoga rasta. Akumulacija kapitala je, slijedimo li Marxovu analizu, vezana za prisvajanje viška vrijednosti; to znači da se privredni rast regulira jednim mehanizmom koji istovremeno i etablira odnos nasilja i (djelomično) ga prikriva. Budući da se proizvodnja vrijednosti usmjerava privatnim prisvajanjem viška vrijednosti, odatle proizlazi i spirala proturječnosti koja se može rekonstruirati pomoću teorije sistema. Akumulacija cjelokupnoga kapitala odvija se periodičkim smanjivanjem vrijednosti sastavnih dijelova kapitala; takav oblik odvijanja je ciklus krize. U vidu akumulacije kapitala predstavlja se obrazac razvoja koji samoga sebe negira tako što se, s jedne strane, masa razmjenskih i upotrebnih vrijednosti (dakle kapital i društvena dobra) akumulira putem
320

J. Habermas, Erkenntnis und Interesse, Frankfurt 1968, posebno str. 234 i dalje.

270

povećanja relativnog viška vrijednosti, a to znači putem tehničkoga napretka uz intenzivno ulaganje kapitala i istodobnu uštedu troškova; s druge se, pak, strane na svakome novom stupnju akumulacije sastav kapitala mijenja na štetu varijabilnoga kapitala (kojime se kupuje radna snaga), kapitala kojem je jedini cilj ostvarenje viška vrijednosti; odatle Marx izvodi tendenciju sve niže profitne stope i sve slabijeg impulsa za nastavljanje procesa akumulacije. U vidu realizacije kapitala nadaje se ista proturječnost tako što, s jedne strane, na svakome novom stupnju akumulacije porastom viška vrijednosti raste i potencijalno društveno bogatstvo, a što se, s druge strane, potrošna moć masa, a time i izgled za oplođivanje kapitala, može povećati u istoj mjeri samo ako bi vlasnici kapitala odustali od odgovarajućih dijelova svog viška vrijednosti: stoga proces akumulacije mora zastati zbog izostalih mogućnosti realizacije ili zbog izostalog interesa za investiranje. Prekid procesa akumulacije poprima oblik uništenja kapitala; to je ekonomski pojavni oblik realnoga društvenog zbivanja koje pojedine kapitaliste razvlašćuje (stečaj), a radne mase lišava njihovih sredstava za život (nezaposlenost). Privredna se kriza neposredno pretvara u socijalnu krizu jer, otkrivajući suprotnost društvenih klasa, vrši praktičku ideološku kritiku samoprikazivanja jedne sfere društvenoga saobraćaja, sfere koja je samo prividno bez moći. Privredna kriza proizlazi iz proturječnosti imperativa sistema i ugrožava integraciju sistema; ona je istodobno i društvena kriza u kojoj se sukobljavaju interesi djelujućih grupa, čime se dovodi u pitanje i socijalna integracija društva. Privredna kriza je u historiji svijeta prvi (i možda jedini) primjer krize sistema koju karakterizira dijalektička proturječnost između članova jedne interakcijske sveze in terms strukturalno nerješivih proturječnosti sistema ili problema usmjeravanja. Tim pomakom sukoba interesa na razinu usmjeravanja sistema, krize sistema dobivaju objektivnost s mnogo kontrasta: one imaju karakter prirodnih katastrofa koje izbijaju iz središta jednog sistema svrsishodno-racionalnog djelovanja. Dok su u tradicionalnim društvima sukobi između društvenih (klasa bili posredovani ideološkim oblicima svijesti, pa su time posjedovali sudbinsku objektivnost jednog odnosa zasljepljivanja, u liberalnom se kapitalizmu klasna suprotnost premješta iz intersubjektivnosti svijeta života u njegov supstrat: profanirani ostatak ideologije robnog fetiša istodobno predstavlja uistinu funkcionirajući princip upravljanja privrednoga sistema. Stoga privredne krize gube svoj sudbinski, samorefleksiji dostupan karakter i zadobivaju objektivnost neobjašnjivih kontingentnih prirodnih događaja. Prije no što se refleksijom može uništiti već potisnuto ideološko jezgro, valja ih podvrgnuti objektiviziranu ispitivanju tokova sistema. To se očituje u Marxovoj kritici političke ekonomije.321

321

N. Neuendorff, Der Begriff des Interesses, Frankfurt 1973.

271

Iako teorija vrijednosti treba ispuniti i zadatak kritike robnoga fetiša (i izvedenih kulturnih fenomena građanskoga društva),322 ona je neposredno analiza sistema privrednog procesa reprodukcije. Pri tomu se osnovni pojmovi teorije vrijednosti određuju strateški tako da se postavke koje rezultiraju iz teorije proturječne akumulacije kapitala dadu preobraziti u djelatno-teoretske pretpostavke teorije klasa. Marx ostavlja otvorenom mogućnost ponovnog pretvaranja ekonomskih procesa oplođivanja kapitala, koji se događaju u granicama klasne strukture, u socijalna zbivanja između klasa — on je autor i 18. brumairea i Kapitala. Upravo to sociološko ponovno pretvaranje jedne imanentno utemeljene ekonomske analize pričinja poteškoće u promijenjenim uvjetima organiziranoga kapitalizma. Pitanje na koje još uvijek nije dostatno odgovoreno, a koje glasi: Has capitalism changed?323 formulirao bih ovako: Da li je temeljna proturječnost kapitalističke društvene formacije nepromijenjeno djelotvorna u pojavnim oblicima organiziranoga kapitalizma ili se, pak, promijenila logika krize? Ili je kapitalizam, možda, prešao u postkapitalističku društvenu formaciju koja je prevladala oblik toka ekonomskog rasta praćenog krizama?

Alain Turaine Deset ideja za jednu sociologiju
322

Adornovi radovi su danas egzemplarni za kritiku kulture koja uvijek ostaje na kritici fetiškoga karaktera robe, v. primjerice T. W. Adorno, Kulturkritik und Gesellschaft, u: Prismen, Frankfurt 1955, str. 7. i dalje. 323 S. Tsuru, Has Capitalism Changed? Tokio 1961.

272

Spoznaja društva najprije je morala prevladati proučavanje principa ili faktora ikoji su izvan društvenog područja. Naučila je prepoznavati društvene situacije i analizirati ah; zatim je, udaljujući se od definicije svojih predmeta u vremenu i prostoru, nastojala izdvojiti funkcije ili mehanizme. Taj napredak vodi ka sve specijaliziranijim studijama i nitko ne sumnja u to da opću sociologiju, mješavinu komparativne povijesti i socijalne filozofije, itreba zamijeniti istraživanjima na dobro omeđenim područjima koja nastoje iznijeti prijedloge »srednjeg dometa«. Ali, istodobno kako se mijenjaju istraživanja, sve se jasnije i jasnije pokazuje da ona mogu biti uspješno izvedena jedino ako pridonose izgradnji spoznaje društva koja mora biti što je moguće jednostavnija i suvislija. Inače ta istraživanja lebde u prostoru ili, bolje, prešutno nanovo uvode kobno pribjegavanje bitnostima ili ideologijama. Deset ideja koje ćemo izložiti nastoje objasniti prikaz društva i ujediniti pojedinačne analize koje se odnose na svaki od tih elemenata. One ne opisuju društvo: ne govore o ekonomiji, politici, religiji ili odgoju. One žele uspostaviti skup koncepata, sociološki jezik, a ne maketu društvene zbilje. 1. Sociologija je učenje o društvenim odnosima Društvena ponašanja treba objasniti društvenim odnosima u kojima se nalaze. Ne može ih se objasniti razumijevanjem značenja koje sudionik daje svom ponašanju. Niti uključivanjem u zamišljenu cjelinu koja je nosilac značenja, balo da je riječi o: 1. konkretnoj cjelini: civilizaciji, epohi, naciji; 2. o kategoriji činjenica: tipu države ili grada, obitelji ili informacije; 3. o nekom apstraktnom principu: ljudskoj prirodi, biti politike, osnovnim ljudskim potrebama, smislu povijesti. Svaki je društveni odnos praksa sudionika društvenog sistema; određen je ulogom koja je princip jedinstva toga sistema. Predmet sociologije nije ni skup objektivnih situacija ni subjektivnih raspoloženja, već društvenih odnosa koji omogućuju ostvarenje društvenih sistema, odnosno mehanizama koji oblikuju društvene prakse.

2. Proizvodnja, prilagođavanje i organizacija društva Društvo se rađa, prilagođuje i funkcionira. Ono je hijerarhija sistema. Povijesnost društva je njegova sposobnost da svojom djelatnosti proizvodi svoja društvena i kulturna usmjerenja, i daje »smisao« svojim postupcima. Političke institucije prilagođuju društvena pravila prema promjenama do kojih dolazi unutar i izvan političke zajednice. Organizacije održavaju svoju unutrašnju i vanjsku ravnotežu s obzirom na njihove ciljeve i uz pomoć normi. 273

-

Povijesnost određuje uvjete političkog kretanja koje stvara pravila unutar kojih djeluju organizacije. Ali, institucije i organizacije su autonomne, budući da je njihova povijesna baza složena i jer na njihove odluke i funkcioniranje utječe mnoštvo društvenih snaga. 3. Povijesnost i društvene klase

U svakom društvu, koje dio proizvoda povlači iz potrošnje i akumulira, vlada sukob klasa. Ne može postojati društvo bez klasa, osim kad se proizvodnja i potrošnja podudaraju neposredno i potpuno. Prirodu klasnih odnosa istodobno određuju način akumulacije i vrsta kulturnog modela, odnosno predodžbe koju stvara društvo o svojoj sposobnosti da djeluje na sebe sama. Klasni odnosi uklapaju se između usmjerenja vezanih za povijesnost i institucionalnih i organizacionih mehanizama. Društvom ne upravljaju vrijednosti iz kojih bi neposredno nikle norme, već klasni sukob pripada stanju povijesnosti.

4. Sukob i dominacija Vladajuća klasa upravlja povijesnošću, ali je isto tako poistovjećuje sa svojim osobnim interesima. Narodna klasa brani se od te dominacije, ali se također poziva na povijesnost, osuđujući vladajuću klasu što je prisvaja. Klasni odnosi su istodobno otvoreni; puni sukoba između klasa koje se bore za upravljanje akcijom koju društvo vrši na samom sebi, i zatvoreni zbog dominacije vlasti koja se služi ideologijom i državnim aparatom da bi održala uspostavljeni red i dominaciju. 5. Sistem povijesne akcije Klasna dominacija upravlja političkim sistemom koji upravlja vršenjem vlasti u organizacijama. Paralelno, povijesnost upravlja političkim institucijama i kulturnom i društvenom organizacijom posredstvom sistema povijesne akcije. Taj je sistem skup modela koji usmjeravaju radne postupke: proizvodnju, organizaciju, raspodjelu i potrošnju; on je utjecaji povijesnosti na sredstva kojima se koristi i koja mobilizira. Njegovi su elementi povezani suprotnostima. On nije duh neke civilizacije ili mjesto na općoj liniji razvoja. On je područje i ulog klasnih odnosa.

6. Društvo i država

274

Država spaja područja povijesnosti ( sistem povijesnog djelovanja i klasnih odnosa ), institucionalni sistem i društvenu organizaciju u konkretnu zajednicu. Njena moć počiva istodobno na institucionalnoj zakonitosti i na sili. Ona upravlja odnosima s ostalim državama. Država je utoliko slabija što je pod neposrednijom kontrolom klase koja uistinu upravlja glavnom privrednom djelatnošću. Ona postaje autonomija, bilo da je faktor širenja društvene dominacije, bilo da je sredstvo intervencije društvenih snaga koje nisu uključene u politički sistem. Njena se uloga pokazuje utoliko značajnijom što neposredni]e nastojimo analizirati društvenu promjenu. Društvena praksa nastoji postaviti državu u središte svog prikaza društva. Analiza društvenih sistema podređuje, naprotiv, tu analizu države analizi društva i kao prvo analizi njene povijesnosti i, prema tome, analizu borbi za državnu moć analizi društvenih pokreta. 7. Kolektivna ponašanja Kolektivna ponašanja proizlaze iz jednog ili više tipova od kojih svaki odgovara određenom sistemu društvenih odnosa. Povoljne ili nepovoljne reakcije na norme ili funkcioniranje neke organizacije. One nastoje nanovo uspostaviti ravnotežu ili stvoriti novu. Politički pritisci na sistem odlučivanja. Društveni pokreti koji pokreću klasne odnose ulog kojih je kontrola povijesnosti.

Klasna se ponašanja mogu razviti jedino ako se ujedine i ako prevladaju institucionalna i organizaciona ponašanja. Ta se društvena ponašanja mogu pridružiti bilo ponašanjima povijesnosti koja su za ili protiv mijenjanja povijesnosti i sistema povijesnog djelovanja, bilo strategijama agresije, konkurencije ili obrane u pogledu sudionika koji ne pripadaju nijednom od društvenih sistema u kojima sudjeluje sam sudionik.

8. Struktura i promjena Sinkronička analiza društva i dijakronička analiza promjene moraju se razlikovati. Razvoj i prevladavanje nekog tipa društva nisu upisani u njegovoj strukturi. Brkanje dviju vrsta analiza definira filozofiju povijesti. Ne može se govoriti o transformacijama socijetalnog tipa, već o prijelazu zajednice iz jednog područja povijesnosti u drugo, iz jednog oblika institucionalnog sistema u drugi ili jednog organizacijskog funkcioniranja u drugo.

275

Razvoj je prijelaz društva iz jednog područja povijesnosti u drugo. On se nikad ne svodi na modernizaciju, na rast, i put koji slijedi ovisi o klasnim odnosima, o političkim mehanizmima, o organizacijskom funkcioniranju promatranog društva i o njegovim odnosima dominacije ili ovisnosti o drugim društvima.

9. Desnica, centar i ljevica sociologije Sociologija se stavlja u službu države i vladajućih klasa, kad prihvaća kategorije društvene politike, a da ne traži njene razloge postojanja, i kad društvo smatra skupom sredstava u službi principa i vrijednosti. Kad daje središnju ili nezavisnu ulogu odlukama i upravljanju promjenom, ona je više vezana za modernizatorske i reformatorske tendencije. Kad objelodanjuje da je društvo proizvod vlastitog djelovanja; da stvara svoja usmjerenja i tako određuje svoju praksu klasnim sukobima, ona igra ulogu kritike ideologija i djela integracije i represije koja vrše vladajuća klasa i država. Ta kritička uloga, koja angažira sociologiju, omogućuje joj da obuhvati društvene odnose koje prikriva dominacija. Sociološka se analiza ne može nikada podudarati s raspravom o moći.

10. Rađanje sociologije Sociologija nije mogla postojati prije no što su se društva mogla smatrati proizvodom svoga djelovanja. Njen nastanak ukida podređenost društvenih činjenica ostalim vrstama analiza: religioznim, pravnim ili ekonomskim. Sociologija, objašnjenje društvenih sistema i odnosa, tako zamjenjuje interpretacije koje su prijašnja društva davala o svojoj organizaciji i razvoju. Njen je napredak vezan za spoznaju društava o njihovoj povijesnosti i njihovim društvenim odnosima. Ona je tako sredstvo inovacije i oslobođenja. KOMENTARI Komentar prve ideje 1. Onaj tko sudjeluje u društvenom životu nalazi se pred određenim oblicima društvene organizacije i intervencije. On radi u nekom uredu ili tvornici, poduzima mjere u javnim administracijama, šalje svoju djecu u škole, sluša i gleda TV - programe, koristi se ulicama ili metroom nekog grada itd.

276

Otuda spontani pokret koji nastoji proučiti manje - više temeljito rad, državu, odgoj, masovne komunikacije, grad, istražiti prirodu ili zakone privrede, vlasti, kulture, informacija ili urbane ekologije. Sociologija slijedi obratni put: ona ukida specifičnost kategorija, činjenica uspostavljenih praksom i retorikama koje su izgradili upravljači svakog sektora društvene djelatnosti, jer ta specifičnost prikriva opće mehanizme društva. Isto tako, ona raščlanjuje povijesne cjeline i nikako ne upotrebljava pojmove kao što su grčka civilizacija, renesansni duh, engleski politički sistem ili američka ekonomija. Ona još jasnije odbacuje svaki sud o društvenoj situaciji koji počiva na usporedbi te situacije s nekom normom ili nekim »prirodnim« stanjem. Može biti opravdano suditi o nekoj društvenoj situaciji pozivanjem na neko normalno stanje, definirano u drukčijoj vrsti činjenica, na primjer biologiji, ali to se ne smije brkati sa sociološkom analizom. Reći da je rad na vrpci ili život u centrima nekoga velikog grada nehuman može ukazati na socijalni problem, ali ostavlja sasvim neodređenom prirodu toga problema. Moralizam je čak često obrana od sociološke analize koja neophodno dovodi u pitanje društvene odnose i posebice klasne odnose moći. 2. Treba jednako snažno odbaciti sociologije intencije. Mišljenja se čine utoliko bolje formulirana što smo odlučnije unutar društvene organizacije i kad, dakle, obrćemo normalni red analize. Demokracija nije registriranje mišljenja unutar društvenih uređenja, političkih institucija i običaja koje se smatra usvojenim. Ona se temelja na sposobnosti najvećeg broja da djeluje na društvene odnose u kojima se doista nalazi, a ne polazeći od skupa uzroka, kategorija i pravila za koje se smatra da su uspostavljeni izvan svake društvene intervencije. 3. Lako je ukinuti sociologiju. Dovoljno je zatražiti objašnjenje odgovora sudionika u njihovoj situaciji, određenoj terminima koji nisu društveni odnosi: položajem u vremenu ili prostoru, ekonomskom konjunkturom, stanjem tehnologije, religioznom pripadnošću, itd. U sociologiju se ulazi spoznavanjem kategorije činjenica koje ne mogu biti nazvane ni objektivnim ni subjektivnim i koje su i društveni odnosi. Područja sociološke analize određena su različitim kategorijama društvenih odnosa: klasni odnos, politički utjecaji, organizacijske uloge, međudruštvene veze, glavne su kategorije društvenih odnosa. Povezivanje situacije i ponašanja pridonosi sociološkoj analizi samo utoliko što situacija i ponašanja mogu biti izraženi društvenim vezama. 4. Sociološka je patologija područje u kojem se taj princip analize najjače nameće. Neprestano se govori o skretanju ili marginailnosti, o ludilu ili zločinu, odnosno o nepokoravanju nekoj normi, običaju ili grupi. Treba, naprotiv, odrediti krizna ponašanja ukidanjem neke društvene veze i, dakle, raspadom društvenog sistema. Ponašanja mogu biti vezana za izoliranje sudionika ili nepovezanost normi i poticanja; ona mogu odgovarati nepostojanju utjecaja sudionika na odluke koje ga se tiču, na potiskivanje klasnih odnosa iza dominacije i otuđenja, ona mogu, na kraju, odgovarati kulturnim pomacima koji ukidaju vezu između težnji i očekivanja. 5. Društveni se odnosi nikada ne sučeljavaju licem u lice osim u ratu. Nijedan se društveni

277

događaj ne može potpuno objasniti razmjenama među sudionicama, strategijama ili namjerama svakog od njih. Sudionik je određen odnosom; posljednji se ne uspostavlja među sudionicima neovisnim o njemu. Analiza se društvenih odnosa, dakle, ne može odvojiti od analize društvenog sistema koji sadrži određeno jedinstvo: u organizaciji sudionici su određeni sistemom autoriteta ili stratifikacije i skupom normi. U političkom sistemu određuje ih njihova uloga u stvaranju neke odluke; na najvišem nivou, društvene su klase u sukobu zbog prisvajanja akcije koju društvo vrši na samom sebi, na smislu koji ono daje svojim praksama. Nemoguće je, dakle, odvojiti sisteme od sudionika. Učinimo li to riskiraimo da se sociologija raspadne na proučavanje prirodnih zakona sistema i pozivanje na potrebe, volju i povijesno značenje sudionika. Postoji li još uvijek sociologija industrijskih društava, odvojimo li analizu kapitalizma od analize radničkog pokreta? Komentar druge ideje 1. Naučno objašnjenje uvijek se sastoji u uspostavljanju veza i uklanjanju svakog pribjegavanja bitima i namjerama. Kako poštivati taj princip, kad je predmet proučavanja socijalno ponašanje, odnosno ponašanje koje usmjeravaju ciljevi i norme? Odakle proizlazi »smisao« društvenih ponašanja? Kad se jednom ukine svako pribjegavanje finalizmu, bilo da on nosi ime božanske providnosti ili smisla povijesti, treba priznati da je društvo doista sistem odnosa među elementima, ali vrlo posebnog tipa. Društvo nije organizirano oko nekog koda i mehanizama za održavanje unutrašnje ili vanjske ravnoteže, ili bolje, taj tip sistema predstavlja tek jedan nivo fukcioniranja društva kojeg je autonomija to slabija što se više približavamo društvima koja posjeduju veliku sposobnost promjene. Ljudska društva imaju, zapravo, sposobnost mijenjanja svojih normi; iskustvo unutrašnje ili vanjske neravnoteže ne vodi uvijek intervenciji predodređenoj da promatrano ponašanje svede na očekivano ponašanje predviđeno normom, već može dovesti do izmjene norme, do učenja novih ponašanja. Sociološki jezik zove političkim ono što psihologija zove učenjem. Ali, izvan tog prilagođavanja, promjeni koja norme zamjenjuje ugovorima i transakcijama, ljudska su društva sposobna da stvore svoja usmjerenja, da budu normativna. Ona svoje prakse podređuju dobrovoljnoj intervenciji nad sobom, što ja nazivam njihovom povijesnošću. Ta se intervencija temelji na uvjetima koji su istodobno tehnički, ekonomski i kulturni. Društvo djeluje na sebe prvo zbog toga što se ne podudara sa sobom: ono ima simboličku sposobnost da spozna, odnosno organizira svoj odnos s okolinom s obzirom na svoj identitet. Ljudsko društvo je zasigurno dio prirode, ali ono ne poriče taj poredak. Ono mijenja taj poredak polazeći od svog rada. Kao drugo, ta distanca prema samom sebi postaje uistinu akcija, jer dio proizvoda za potrošnju nije potrošen. On je akumuliran i investiran onako kako se upravlja ekonomskom organizacijom. Konačno, ta sposobnost djelovanja na sebe sama spoznajom i

278

akumulacijom i sama je obuhvaćena, predmet je posebnog prikaza. Tako se javlja »smisao« koji nazivam kulturnim modelom: društvo djeluje na sebe s obzirom na predodžbu koju ima o toj stvaralačkoj sposobnosti: prema tome je li ona shvaćena kao naučna ili tehnička praksa ili, naprotiv, kao metasocjjalna bit, društvenu praksu o tome informira model ekonomskog razvoja ili, naprotiv, model transcenden-cije. 2. Samoproizvodnja, prilagođavanje, organizacija tri su nivoa funkcioniranja društva. Međutim, oni su međusobno u hijerarhijskom poretku. Povijesnost utječe na praksu, sistem povijesne akcije nameće kulturni model, način mobiliziranja društvenih sredstava, princip svrstavanja u hijerarhiju, definiciju potreba, odnosno kategorije koje upravljaju područjima prakse što su određena radom: proizvodnju, organizaciju, raspodjelu i potrošnju. 3. Ali sistem povijesne akcije nije skup konkretnih društvenih cjelina, jednako kao što se način proizvodnje ne može poistovjetiti s nacionalnim društvom. Riječ je o apstraktnijoj cjelini. Zauzvrat, politički sistem neophodno odgovara konkretnoj zajednici, koja je omeđena granicama i unutar koje su donijete odluke primjena (kojih može jedina zakonski pribjeći sili. Prilagođavanje društva promjeni je, dakle, tema analize koja se odnosi na složenu cjelinu, na pola puta između sociološkog tipa i povijesne jedinice. Organizacija je cjelina određena u vremenu i prostoru, bilo da je riječ o poduzeću, gradu ili nacionalnom društvu. Ona 'posjeduje norme i autoritativni aparat, ali djeluje jedino unutar političkog sistema i njegovih zakona, kao što politički sistem djeluje samo unutar sistema povijesne akcije. Organizacija je, dakle, mjesto gdje se hijerarhijski kombiniraju proizvodnja, prilagođavanje i upravljanje društvom. 4. Hijerarhiju tih sistema ne smije se ni u kom slučaju brkati s hijerarhijom kategorija društvenih činjenica, kao da, na primjer, ekonomske činjenice upravljaju političkim činjenicama koje dominiraju ideologijama i kulturnom praksom. Samoproizvodnja društva nije ni ekonomska činjenica ni rezultat neke ideje ili namjere. Povijesnost nekog društva ne može se odvojiti od njegove djelatnosti, od onog što možemo nazvati proizvodnim snagama; ali ona isto tako daje smisao djelatnosti putem poznaje, akumulacije i prikaza stvaralaštva. Povijesnost je akcija. Jednako tako, društvena organizacija je istodobno tehnika i norma, moć i ravnoteža. Autonomija političkog sistema i društvene organizacije u odnosu na sistem povijesne akcije zavisi kao prvo od činjenice da ti sistemi ne odgovaraju istim stvarnim jedinicama. Ona predstavlja autonomiju čitave povijesne jedinice u odnosu na sociološki određenu cjelinu. 5. Sociologija analizira sve sisteme društvenih odnosa kojima društvo djeluje na sebe. Nju se ne može poistovjetiti, sa skupom društvenih nauka. Jer, to djelovanje utječe na prirodu materijalnim sredstvima. Povijesnost polazi od društvene djelatnosti i vraća se njoj, dajući joj smisao. Ona se odvaja od nje i nameće joj svoj utjecaj; ona je ne stvara. Spoznaja svih društava je, dakle, podijeljena između sociologije i antropologije koja je prirodna nauka društvenog iživota i obuhvaća sisteme u kojima odlučuje smisao ponašanja.

279

Komentar treće ideje 1. Pojam društvenih klasa neophodan je u povijesnim učenjima; on nije sredstvo sociološke analize. Ta uloga pripada konceptu klasnih odnosa. Uvijek postoji velika kušnja da se povijest čita kao uspon trećeg staleža ili radničke klase koja tako postaje vrsta »prirodnog« bića, oslobađajući se prijevara i barijera koje su postavile vladajuće klase. Sudionik, bilo da je riječ o nekoj klasi ili sasvim drukčijoj kategoriji, može biti određen jedino s obzirom na svoje mjesto u društvenom odnosu, dakle tim kako društvo djeluje na sebe sama. Klasni odnosi pokreću samoproizvodnju društva; klase su sukobljeni sudionici povijesnosti. Ali, svakodnevni jezik upotrebljava klase u smislu kategorija. Treba dakle razlikovati: statute ili bolje društvenoprofesionalne kategorije određene njihovim relativnim položajem u diferenciranoj i hijerarhiziranoj društvenoj organizaciji; interesne grupe, određene njihovim utjecajem u sistemu odlučivanja i šire u državi. Kad se govori o srednjim klasama, najčešće se naznačuju kategorije što se određuju na tom nivou koje posjeduju određeni politički utjecaj. Organizirana zanimanja, administratori, neke kategorije proizvođača su u tom slučaju; same društvene klase. Naravno, isti individuum ili ista grupa može istodobno pripadati društvenoprofesionalnoj kategoriji, interesnim grupama i klasi. Međutim, ti su položaji više ili manje važni s obzirom na promatranu grupu i situaciju.

-

2. Klasni odnosi ne mogu se odvojiti od povijesnosti, jer je klasna suprotnost faktor udaljenosti koju društvo uzima u odnosu na sebe sama i djelovanju na sebe sama. 3. Klasni odnosi su uvijek, kao prvo, određeni ekonomski. Viša klasa je ona koje upravlja akumulacijom, uzimajući od proizvoda za potrošnju, dakle od mase proizvođača. Bilo da ona sama ima neposrednu ulogu u proizvodnji ali da je određena prema svojim religioznim, vojnim ali državnim funkcijama, ona nije vladajuća klasa, ako ne upravlja akumulacijom, dakle i načinom proizvodnje. Ali, ta klasa preuzima na sebe cjelokupnu povijesnost i ne samo akumulaciju. Ona je, dakle, određena i kulturnim modelom i načinom spoznaje, koje nastoji prisvojiti, ali koji se nikad ne mogu svesti na njenu ideologiju. Uzaludno je suprostavljati ekonomske i društvenokulturne aspekte neke klase. Područje klasnih odnosa nije ni ekonomsko, ni političko, ni kulturno, ono je područje povijesnosti, dakle određenog djelovanja — koje je istodobno sadržano i u ekonomskoj djelatnosti i kulturno usmjereno — društva na sebe sama. Iz toga proizlazi da klase u sukobu pripadaju istom području povijesnosti. Podređena klasa nikada ne preuzima mjesto povlaštene klase. Ona nestaje ili ostaje na njenom rubu. Povijesne klasne borbe ne rješavaju se promjenom dominacije, već promjenom povijesnosti. 4. Klasni odnosi tvore, dakle, dvostruku dijalektiku. Povijesnost, oblikovanje smisla ponašanja,

280

jest ono čemu viša klasa, ukoliko vlada, vodi društvo. Ali to nije društvo koje djeluje na sebe sama; društvo ne može istodobno biti isto i drugo, produkcija i reprodukcija sebe. Vladajuća klasa nije, dakle, univerzalna svijest društva, već posebna grupa koja ima posebne interese, koja je određena dominacijom koju nameće cjelokupnom društvu. Kao vladajuća klasa, viša klasa poistovjećuje povijesnost sa svojim interesima, ostvaruje je, i prema tome mijenja proizvodnju u baštinu, inovatorsku akciju u stečene interese. Vladajuća klasa se tako nastoji stopiti u blok vladajućih interesa u kojima se udružuju stare i nove vladajuće klase i njihovi politički, ideološki i državni faktori. Narodnu klasu sačinjavaju svi oni koji ne upravljaju akumulacijom dijela proizvoda svoga rada i koji su tako podređena kategorijama društvene prakse, načinima odlučivanja i neposrednoj dominaciji suprotne klase. Od te dominacije koja govori u ime povijesnosti, ali koja se vrši u ime posebnih interesa, narodna se klasa štiti tako da se usredotočuje na održavanje svojih posebnih oblika društvenog i kulturnog života. Povlači se u svoju sredinu, susjedstvo, srodstvo, jezik, pleme, starosnu dob itd., prema situacijama. Ali, ona osuđuje to privatno prisvajanje i bori se za ponovno kolektivno prisvajanje povijesnosti. Klasni odnosi i klasna akcija imaju dva lica. Utopija neke klase je njeno poistovjećivanje s povijesnošću. Ona svodi protivnika na to da bude tek nesmisao. Ideologija je svođenje povijesnosti na sudionike i, dakle, ugradnja sudionika u antipovijesnost, u princip zla. Svako klasno djelovanje istodobno je odnos prema povijesnosti i protivniku. Utopija daje prednost prvome od tih odnosa; ideologija apsorbira prvi u drugi. 5. Potpuna veza koja spaja povijesnost i društvene klase dovodi do odbacivanja pojma vrijednosti, barem u smislu koji mu je najčešće davala sociološka analiza. Društvena vrijednost je princip odvajanja ponašanja, koja se smatraju dobrim, od onih, koja se smatraju lošim u danoj zajednici. Oni koji postavljaju pojam vrijednosti u središte analize potvrđuju, dakle, kontinuitet kretanja koje voda, postupnim razdvajanjem, od kulturnih vrijednosti do društvenih normi, zatim do uloga, odnosno do ponašanja koja normalno očekuju od sudionika njegovi partneri. Taj kontinuitet mora biti odbačen. Kulturne orijentacije ne postaju norme uslijed razdvajanja; između orijentacija i normi postavljaju se klasni odnosi i to tako da norme označuju dominaciju neke klase, njenu institucionalnu hegemoniju ili njenu organizacionu moć, a istodobno i usmjerenje sistema povijesne akcije. O vrijednostima se govori samo kad se usvaja ideologija vladajuće Mase koja svoje postojanje i svoje interese poistovjećuje s povijesnošću i, prema tome, s cjelokupnim društvom. 6. Klasni su odnosi koncept koji pripada sinkroničkoj analizi društva, spoznaji onog što obično nazivamo društvenom strukturom. Jednako tako povijesno promatranje ne ukazuje neposredno na postojanje neke više klase ili neke narodne klase, već prije na cjeline određene njihovom ulogom u procesu društvene promjene i posebice razvoja, tji. prijelaza iz jednog tipa društva u drugi.

281

Nazovimo vladajućom elitom grupu koja vodi razvoj i okuplja one koji su njime privučeni. Te se kategorije nikad sasvim ne jmiješaju s klasama. Podudarnost je gotovo savršena kad neki tip društva nastaje nakon dotrajalosti tipa koji mu je prethodio. Razlika je, naprotiv, velika kad razvoj podrazumijeva rušenje prijašnjeg ekonomskog, društvenog i političkog poretka koji odolijeva promjeni. Međutim, vladajuća elita, koja može nastati oko frakcija stare vladajuće klase, države ili revolucionarne narodne partije preuzima tako ulogu vladajuće i nadmoćne Mase u društvu koje stvara.

Komentar četvrte ideje 1. Klasni odnosi imaju dva aspekta, budući da se svaka klasa istodobno suprotstavlja drugoj i usmjerava prema sistemu povijesne akcije. Što odvaja dvije ekstremne i previše jednostavne koncepcije: po prvoj, sistem je povijesne djelatnosti skup vrijednosti za kontrolu kojeg se bore protivničke društvene grupe, po drugoj, društvo je tek skup političkih i ideoloških sredstava koja osiguravaju održavanje i reprodukciju klasne dominacije određene privatnim interesima ili ekonomskim mehanizmima. Prva primorava na ukidanje pojma klase i na razmišljanje o tome da postoji kulturno područje koje je određeno neovisno o odnosima među društvenim sudionicima i koje može biti objašnjeno jedino na svom vlastitom nivou, svojim mjestom u razvoju vrijednosti, u povijesti čovječanstva. Zbog toga je sociologija bila zatrpana evolucionističkim shemama koje su opisivale prijelaz iz zajednice u društvo, iz mehaničke u organsku solidarnost, iz »folk«-kulture u urbane kulture, iz partikularizma u univerzalizam. Takve filozofije povijesti, koje su uvijek etnocentrične, samo su prepreka analizi. Obratno, ako se društvena dominacija i klasni odnosi definiraju nesocijalnim terminima, tj. bez intervencije usmjerenja akcije, primorani smo suprotstaviti privatni interes fundamentalnim potrebama čovjeka, ljudskoj prirodi koja tako potpuno izmiče sociološkoj analizi kao i postojanje Boga. Štoviše, zabranjuje se svaka komunikacija između proučavanja sistema, koji je određen bez pozivanja na ponašanje, i proučavanja ponašanja određenih pozivanjem na tu prirodu. 2. Sistem klasnih odnosa upravlja ponašanjima klasnih sudionika, ali sam taj sistem mora biti određen kao sistem akcije. Klasni odnosi su konfliktualno ( a ne kontradiktorno ) ostvarivanje povijesnosti, akcije samoproizvodnje društva. Ali, te klasne odnose neprestano narušava vladajući poredak i sukob je neprestano potiskivan proturječnošću. Bi li se govorilo o vladajućoj ili nadmoćnoj klasi, kad bi klase bili protivnici koji se bore ravnopravno kao gladijator naoružan mrežom i trozubom i Mirmidonac324? Ne. Izbor oružja pripada nadmoćnoj klasi: ona ima tenkove i mitraljeze, svom protivniku ostavlja kamenice.
324

Ahilov vojnik naoružan mačem i štitom. Mirmidonci su prema legendi postali od mrava (myrmex = mrav) (prim. prev.).

282

Ne postoji nadmoćna klasa koja ne posjeduje određenu političku hegemoniju i organizacionu moć, tj. koja nema određenu sposobnost da odredi pravila igre, norme zajednice. Sukobi se utoliko ublažuju, ukoliko je antagonistički odnos zamijenjen suprotstavljanjem uključenog i isključenog. Kontradikcija je obznanjena: takvo ponašanje ugrožava društvo, neprihvatljivo je, mora biti suzbijeno, skandalozno je. Prva je zadaća sociologije oduvijek bila i uvijek će biti otkrivanje toga »pozitivizma« socijalne vrste, odvajanja normalnog od patološkog, legalnog od ilegalnog. Sociologija nalazi, iza »tehničkih« ili »prirodnih« kategorija politike, društvene izbore i interese. Ona nikad ne prihvaća da neki sudionik govori u ime društva, a da nije odredio svoje odnose s ostalim sudionicima. Međutim, kažemo li da je društvena praksa samo ideologija vladajuće klase, napuštamo teren sociologije i ulazimo u područje ideologije.

Društvena praksa nije više govor jednog sudionika nego je govor vrijednosti. Kao prvo, stoga što je društvena praksa uvijek praksa povijesnog jedinstva koje nema sociološko jedinstvo. Kao drugo, zato što miješa klasne odnose, političke i organizacijske veze koje se nikad ne poklapaju, osim kad su sve apsorbirane u totalitarnoj državi, a tada se više ne može govoriti o vladajućoj klasi. Kao treće, zato što podređena klasa nije nikad ušutkana. Službeni govori, kraljevi historiografi mogu učiniti da se ne čuje njen glas. Ali, prva je zadaća sociologa, povjesničara, etnologa da čuju glas onih koji nemaju pristupa ka sredstvima informiranja. Kao posljednje, a to je bitno, budući da klasni odnosa postoje samo kad postoji određeni ulog za koji se bore, budući da protivnici govore istim jezikom, oni pripadaju istom sistemu povijesne akcije. Liberalizam i socijalizam su klasni i, dakle, konfliktualni prikazi napretka, kulturnog modela, industrijali-zacije. Država i nacija su suprotne slike kulturnog modela suvereniteta svojstvenog trgovačkim društvima. Čak i danas oni koji se pozivaju na potrošnju, i oni koji je odbacuju u ime neophodne kulturne revolucije, nadilaze u istom smislu kulturu industrijske ere i nalaze se u društvu u kojem je kultura postala područje društvene dominacije i mjesto osporavanja.

-

-

3. Klasni odnosi poprimaju različite oblike prema tome je li izraženija upravljačka ili vladajuća uloga nadmoćne klase i prema tome je li se narodna klasa više brani ili osporava. Što više prevladava par upravljačka-osporavajuća, klasni se sukob više odnosi na povijesnost; što, naprotiv, više prevladava par vladajuća-obrambena, sukob više ulazi u složeniju borbu za ili protiv uspostavljenog poretka; reprodukcija toga poretka također je više u pitanju, a produkcija se društva raspada na zastupanje sudionika i upravljanje njima. Što se klasna borba neposrednije nalazi na nivou sistema povijesne akcije, utoliko se više čini »praktičnom«, ekonomskom, ali se isto tako više može svesti na pregovaranja. Osobito ako se javlja na razini klasnih determinanti institucionalnog sistema, čini se više političkom, ali se lako brka s ponašanjima interesnih grupa i političkih koalicija.

283

Konačno, javlja li se samo na nivou društvene organizacije, ona reagira na javljanje svoje »pozitivnosti«, postavljajući se na plan ideologije. Međutim, može je se pobrkati s neprilagođenošću. Ti oblici klasne akcije koji se odražavaju u svijesti sudionika nikada ne odobravaju sociologu da vjeruje kako postoje ekonomski, politički i ideološki nivoi društva, odvojeni jedni od drugih. Ali, klasni odnosi kao političke veze mogu se javiti neposredno ili samo kao jedan »konkretniji« nivo društvene stvarnosti. 4. Klasna ponašanja, ikojih su povijesni pokreti najspecifičniji oblik, imaju dva koplementarna aspekta. S jedne strane, borba protiv protivničke klase i pozivanje na socijalna i kulturna usmjerenja koja su ulog te borbe. S druge, izgradnja ili neprihvaćanje društvenog poretka koji se ne predočava kao djelo jednoga klasnog sudionika, već kao skup prisila koje se nameću svim sudionicima i tako još potpunije primoravaju radnike na zavisnost i otuđenje. Prvi od ta dva oblika osporavanja nazivam društvenim pokretima, kritičkom akcijom drugi. Povijesni pokret ih ne može odijeliti. Kad bi djelovao u sasvim zatvorenoj situaciji, globalno bi se borio protiv klasne dominacije, institucionalnog kočenja, organizacijske krize, općeg arhaizma, i njegova bi akcija postala potpuno neodređena zbog odbijanja kojim se služi nova klasa ili nova vladajuća elita. Da je, naprotiv, sukob potpuno otvoren, značilo bi da vladajuća klasa nema nikakav utjecaj na društveni poredak, dakle sukob bi bio potpuno institucionaliziran. Takva situacija može jedino odgovarati potpunom gubitku povijesnosti, društvu koje se brine za raspodjelu a ne za proizvodnju, društvu ikoje propada d raspada se. Društveni pokreti su važniji u vrlo homogenim društvima, odnosno u onima koja ulaze u sistem povijesne akcije rušeći prijašnje sisteme: kritičke akcije imaju, naprotiv, utoliko središnjiju ulogu ukoliko je društvo heterogenije, ukoliko vlast u njemu pripada bloku vladajućih klasa, nacionalnih ili stranih. Komentar pete ideje 1. Povijesnost nekog društva nije skup prikaza, »ideal«, već rad društva na njemu samom. Ona jako utječe na društvene prakse: kao prvo na institucije, tj. na mehanizme stvaranja odluka koje se smatraju zakonitim, zatim na organizacije, tj. na jedinice proizvodnje dobara ili usluga, određujući njihove ciljeve i norme, i kontrolirajući njihove razmjene s oblinom i njihove unutrašnje ravnoteže. Povijesnost postaje smisao praksi posredstvom sistema povijesne akcije. Tim sistemom vlada suprotstavljanje onog što usmjeruje i onog što je usmjereno. Čak i društvo koje posjeduje najveću sposobnost djelovanja na sebe sama nije tvorac. Ono pri tom nailazi na »prirodu«, dakle i na poredak koji se ne svodi na volju. Što kulturni model više odbacuje metasocijalnu sliku kreativnosti, to više je vezan za osnovne strukture zajednice. Što se taj model više javlja kao djelovanje naučne spoznaje na praksu, više se veže i istodobno suprotstavlja otporu humanih i

284

nehumanih sredstava: tehnologije, jezika, tijela i naročito mozga, okoline. Sistem povijesne akcije spaja također red i kretanje. Kulturni model mora se transformirati u princip stavljanja u društvenu hijerarhiju i u definiciju kulturnih potreba. Na kraju, on je istodobno društveni i kulturni, područje odnosa zajednice i njenih uvjeta djelovanja, i područje odnosa među članovima zajednice. Ta tri para suprotstavljanja — usmjerenje-resursi, kretanje--poredak, kultura-društvo — kombiniraju se da bi nastao sistem povijesne akcije čije napetosti izazivaju javljanje područja povijesne akcije i moć povijesnosti nad praksama koje joj istodobno izmiču. 2. Tako, bilo da promatramo društveno-kulturna usmjerenja ili klasne odnose, društvom ne vlada ni skup vrijednosti ni kontradicije, već njegovo djelovanje na sebe sama, razlika u odnosu na djelatnosti i utjecaj na praksu, klasni sukobi, a ne mobilizacija društvenih zajednica. Svakodnevni život i društvena dominacija nastoje nametnuti sliku društva kojim upravljaju principi i interesi, država ili oligarhija. Takav je, konačno, društveni poredak, »naturalizirana« slika društvene organizacije. Treba ukloniti to čudo i ponovo naći samoproizvodnju društva, njegovo nepodudaranje s njegovim funkcioniranjem, napetosti svojstvene sistemu povijesne akcije i dvostruku dijalektiku društvenih klasa. Sociološka analiza ne može nikada, kad premašuje bezazleni konformistički opis društvenog poretka, predstavljati sudionika ili društvenu činjenicu kao točku. I jedno i drugo mogu se jedino objasniti dvostrukim kretanjem: ograđivanje povijesnosti s obzirom na djelatnost i njeno vraćanje praksama koje usmjeruje. 3. Zamamno je misliti kako je neko sasvim »moderno« društvo sposobno da sruši metasocijialne granice poretka, da spozna stvaranje kao svoju vlastitu sposobnost, da se promijeni i odredi svoju situaciju kao proizvod svoga djelovanja, da izmiče analizi koju smo upravo spomenuli, i kako njime više ne vlada napetost poretka i kretanja ni klasni sukobi. Ne postaje li ono organizacija koja upravlja svojim odnosima s okolinom pragmatički, neprestano nastojeći svesti na minimum svoje troškove i optimalizirati svoje odluke s obzirom na mnoštvo utjecaja na nju? Taj prikaz ponovo preuzima liberalnu ideologiju proširujući je. Poput nje, on je instrument vladajuće klase mnogo više nego analiza društva. U trenutku stvaranja novog tipa društva normalno je da prvo budu formulirani, s jedne strane, ideologija vladajuće klase, i, s druge, pobuna protiv kulture i društvenih odnosa koji su postali arhaični. I jedna i druga su modernizator-ske i »zaboravljaju« postojanje društvenih odnosa i klasnih napetosti koje se još ne naziru dovoljno jasno. Međutim, ništa nas ne smije navesti da zaboravimo kako svako društvo djeluje na sebe da bi se promijenilo i da je, dakle, samo po sebi podijeljeno. Razvoj, promjena društva ne ostvaruje se ni pragmatično ni »harmonično«. Povijest, kao oblikovanje ličnosti, uvijek je drama. Moć aparata, totalitarne prijetnje, sukob nauke i moći, javljanje novih društvenih pokreta morali bi uvjeriti u neophodnost traženja novih oblika samoproizvodnje društva. Ne treba se prepustiti ni lažno »realističkim« iluzijama o slici društva kao političkom, društvenom i

285

ekonomskom tržištu, ni nazadnoj utopiji o čovječanstvu koje se vraća u svoje prebivalište ekosistema i tamo ponovo promatra sveti red stvari. Komentar šeste ideje 1. Država kao da personificira društvo. Ona odlučuje, organizira, uključuje i isključuje. Spoznaja društva također počinje sumnjom u suverenitet države i proučavanjem društvenih odnosa svih vrsta koji sačinjavaju društvo i u kojima intervenira država. Država nije razina ili područje društva. Ona mijenja društvo u povijesnog činioca. Ona jednako tako ne može nikada biti svedena na sistem društvenih veza, posebice na političM sistem. Država postoji samo utoliko ukoliko svojim djelovanjem povezuje područje povijesnosti, institucije i organizaciju društva. Jedini odnosi koji u pravom smislu riječi određuju državnu djelatnost jesu međudruštveni odnosi: država ratuje i vodi diplomaciju. Ona nije izraz nijednog društvenog odnosa. 2. Vladajuća klasa u homogenom društvu, tj. onom kojeg je prošlost potpuno uništena, mogla bi nametnuti svoju nadmoć bez pribjegavanja državi. Ona bi propala, pogotovo ako je politički sistem dovoljno otvoren da omogući široku institucionalizaciju klasnih sukoba. Takav je liberalni san. Reći da je država instrument vladajuće klase je, dakle, izraz nejasan i gotovo bez koristi. Država djeluje u području povijesnosti, i to tako da doista nije suverena i da je podređena vladajućoj klasi. Ali, ona je autonomna, budući da vladajuća klasa ne zauzima čitavu scenu. Prvo zato što je ta vladajuća klasa istodobno nadmoćna klasa, i kao takva vezana za nasljeđe prošlosti, dakle, i za bivše vladajuće klase. Carisitički despotizam nije instrument buržoazije, već prije faktor obrane starih oblika društvene dominacije. Bivše vladajuće klase mogu recipročno postati elite koje upravljaju društvenom promjenom: one još prepuštaju središnju ulogu državi. Zatim, zbog toga što država može biti faktor društvene intervencije, .prelazeći granice političkog sistema, mobilizirajući narodne snage ili koristeći se njima. Djelovanje na državu utoliko je važnije za narodne pokrete što se oni više sukobljuju s dmštvenim poretkom koji je istodobno dovršen i u krizi. Narodni pokret tada nastoji preuzeti vlast od države, prije no promijeniti klasnu dominaciju. I što je revolucionarni pokret moćniji, to stvara jaču državu, čak sposobnu da svojim autoritetom smrvi skup sistema društvenih odnosa. Država je najslabija kad je vladajuća klasa hegemonijska; ona je jača što je više vezana bilo za bivše vladajuće klase, bilo za klase koje se suprotstavljaju. 3. Država u nekim društvima preuzima druge funkcije. U trgovačkim društvima ona je faktor kulturnog modela koji je suveren, vladar koji uređuje razmjene i raspodjelu i upravlja financijama. Neke industrijalizirane zemlje, kao Francuska, imaju puno teškoća da se otarase te svete metasocijalne države koja više ne odgovara industrijskom društvu. Upravo je u trgovačkim društvima, država, kao ujedinjavajući element, doživjela svoj trijumf, i upravo su u njoj pravnici bili najpovlašteniji u staležu obrazovanih. Ali se suveren ne može nikada potpuno poistovjetiti s državom. On je samo predstavnik svetosti države, a država

286

je upravitelj. U industrijaliziranijim društvima, naprotiv, država postaje sve više i upravitelj organizacija, često mdustrijskih poduzeća, bolnica, gotovo posvuda istraživačkih centara, vojnonaučnih ustanova svuda gdje postoje. Država djeluje kao upravljačka klasa. Ali ako prevlada ta funkcija, država se pretvara u zaštitnika interesa tehnokracije. A ona je upravljačka klasa i nema oblik države. Država se ne može svesti na suverena u trgovačkim društvima ili na tehnokraciju u postindustrijskim društvima. Ona je u svim društvima skup veza uspostavljenih između sistema koji sačinjavaju društvo, dakle je važan činilac u promjeni društva. 4. Ništa nije dalje od društvenog pokreta nego država kao faktor društvene promjene i željenih veza. U različitim oblicima ta se suprotnost nalazi u svim tipovima društva. Državni stratezi žele da budu realisti; njihov je cilj da brane nacionalnu državu od ostalih država, da održe njene jedinstvo i cjelokupnost, što može voditi modernizaciji ili naprotiv suprotstavljanju. Društveni pokret govori neposredno u ime neke klase i prema osjećajima društvenog tipa. Njegovo djelovanje ne određuju teritorijalna zajednica i njene međudruštvene veze nego sistem historijske akcije i klasni odnosi. Ipak, narodni društveni pokreti i jaka država, iako se suprotstavljaju u sociološkoj analizi, zbližuju se u povijesnoj praksi. Društveni pokret koji bi postojao samo u »građanskom« društvu bilo ibi moguće potpuno institucionalizirati; o sukobu bi se moglo pregovarati. Obratno, država nije nikada jača nego kad stvara novo društvo, dok se ova vladajuća klasa ne može stvoriti sama od sebe. Od francuske revolucije, ideja o naciji je ideja u kojoj se narodni pokret i država miješaju, suprotstavljaju joj se, ili je nasljeđuju. Vojnici revolucije postaju vojnici carstva, ostajući vojnici nacije. Komunistički pokreti postaju komunistička država, ali ne slabi želja za nezavisnošću i nacionalnim razvojem. Društveni pokreti, koje se bore za društvenu prevlast, idu uvijek za tim da pronađu jedinstvo zajednice, podudarnost revolucionarnog sudionika i zajednice. Oni ne mogu biti određeni jedino s obzirom na protivnika; treba da podignu zastavu oko koje će se okupiti narod. Revolucionarnom borcu je bliska pobjeda, ekspanzionizam i gordost narodne države. Od društvenog pokreta do države vremenska udaljenost je često kratka, ali je uvijek velika s društvenog stajališta; mnogo je revolucionara, boraca, intelektualaca progutano u ponoru koji ih dijeli. Ovdje više no drugdje sociologija mora odbaciti pozitivizam opisa i klasifikacije. Društveni pokret i država nisu dio kocki za slaganje. Oni su određeni jedino njihovim dvostrukim kretanjem uzajamnog privlačenja i odbijanja. Plima društvenog pokreta (koja prekriva državu prije no što oseka ponovo ne otkrije stijene okružene olupinama. Kao i sama povijesnost, društveni pokret je istodobno kritika i usmjeravanje državne akcije. Komentar sedme ideje

287

Postoje tri opće kategorije ponašanja. 1. Ponašanja povijesnosti određena su promjenom ili konzervativizmom. Ona smišljaju novi način spoznaje, nove oblike akumulacije, novi kulturni model, ili, naprotiv, brane kulturno nasljeđe. Tako se ona postavljaju na razinu sistema povijesne akcije, otkrića novih oblika društvene mobilizacije i hijerarhi-zacije ili definicije kulturnih potreba. Ona su, u principu, neovisna o klasnim ponašanjima, ali se često brkaju s njima. Volja za moderniziranjem može biti povezana s ulaskom na scenu nove vladajuće klase ili, naprotiv, s borbom snaga koje se suprotstavljaju održavanju tradicionalističkoga društvenog poretka koji zadržava stare oblike klasne dominacije. Što je ritam promjena brži, ponovno dovođenje vlasti u pitanje postaje značajnije. Ono ne može nikada biti potpuno poistovjećeno s klasnom akcijom. Ne treba nazivati društvenim pokretima sve društvene djelatnosti koje prate promjenu povijesnosti. 2. Intersocijalna ponašanja ne postoje samo u internacionalnim odnosima, već svugdje gdje su sudionici vezani samo odnosima snage i konkurencije, a da ne pripadaju istom društvenom skupu. Konkurencija među poduzećima ili štrajk imaju intersooijalne aspekte, mogu biti analizirani kao strategija, mada takva analiza ne može obuhvatiti fundamentalne aspekte tih ponašanja koja se tiču klasnih odnosa. 3. Socijalna ponašanja u pravom smislu riječi određena su njihovim pripadanjem sistemu sudionika koji može biti sistem društvenih klasa, sistem političkih snaga ili sistem organizacijskih uloga. Društvene prakse proizlaze, prema svim mogućim kombinacijama, iz spoja tih triju tipova ponašanja. Organizaciona ponašanja određuju se odnosom prema normama ili autoritetu. Ona reagiraju pozitivno ili negativno na relativni položaj sudionika. Ona zapadaju u krizu, ako sistem normi postaje anomičan, arbitrarno manipuliran, ili se raspada u labavim transakcijama. Institucionalna .ponašanja prihvaćaju ili odbacuju način razrade zakonskih odluka prema utjecaju koji sudionik ima ili misli da ima na tu razradu. Organizirana klasna ponašanja društveni su pokreti. Može postojati samo jedan društveni pokret vladajuće klase ili narodne klase u danom socijetalnom tipu, ali taj se pokret gotovo uvijek raspada, jer postiže svoj cilj samo organiziranim revindikacijama i pritiskom na politčki sistem. Društveni pokret koji bi potpuno i neposredno bio na nivou klasnih odnosa, bio bi samo klasna ideologija. On nastaje i traje samo ako sadrži revindikacije i pritiske, premašujući ih. Ne postoji radnički pokret bez revindikacija koje se tiču plaća i radnih uvjeta i bez pritisaka da se sudjeluje u odlukama koje se odnose na radnike. 4. Društveni su pokreti najvažnija kolektivna ponašanja. Što su metasocijalne garancije društvenog poretka jače, više su spriječene da se očituju i mora ih se tražiti u protukulturi potčinjenih. Isto je i s koloniziranim društvima. Oni su uvijek istodobno određeni odnosom prema protivniku i odnosom prema sistemu povijesne akcije. Njihov nivo plana je njihov stupanj integracije tih dvaju odnosa.

288

U području povijesnosti društveni pokreti ne mogu nikada biti potpuno institucionalizirani. Klasni sukob ikoji još nije, ili koji je prestao biti, središnji u povijesnoj jedinici, ne može ostvariti društveni pokret na višem nivou; on vodi ili utopiji pomiješanoj s reakcijama na društvene krize, ili institucionalnom pritisku, ili običnoj klasnoj subjektivnosti. Nijedna društvena kategorija nije privilegirani nosilac društvenih pokreta u povijesti. Društveni odnosi se ne mogu odvojiti od klasnih odnosa i usmjerenja sistema povijesne akcije. 5. Kao što postoje ponašanja u organizacijskoj krizi, postoje i ponašanja koja se objašnjavaju prekidom ili poremećenjem mehanizama odlučivanja ili Masnih odnosa. U svakom slučaju, ponašanjima u krizi, koja mogu dovesti do ponašanja označenih kao patološka, vlada nepostojanje komunikacije s protivnikom ili konkurentom, gubitak društvene lokalizacije. Ona preobražavaju isključenje ili društvenu marginalizaciju u »psihološke« probleme, u povlačenje na ponašanja, koja nazivamo devijantnim, u osjećaj krivnje, u agresivnost, bez specifičnog objekta. U industrijskim društvima, u kojima su klase neposredno određene njihovim odnosima umjesto prema njihovim atributima kao stvarnih i stabilnih grupa, u kojima su odluke o pojedincu donesene na dugi rok i sredstvima o kojima se ne obavještava većina, ta razdorna ponašanja dobivaju sve veću važnost. Ona manifestiraju teškoću diskutiranja u tehno-birokratskim sistemima i prepreke klasnoj akciji u društvu promjena i draštvenih aparata. 6. Otuđenje je rezultat suprotnosti između ponašanja svojstvenih jednom sudioniku narodne klase i ponašanja koja su mu nametnuta društvenom dominacijom, suprotnosti između konfliktualnog i zavisnog sudjelovanja. Ta zavisnost može biti neposredna: pokoravanje institucionalnim ili organizacionim praksama koje prikrivaju odnose hegemonije ili moći.

Komentar osme ideje 1.Ako društvo promatramo kao organizaciju kojom upravlja zakonik normi, promjena se jedino može objasniti kao gomilanje devijacija koje su se zadržale i ojačale uslijed njihove bolje prilagođenosti okolini ili zahvaljujući nasilju. Kao posebno, svi isudionici nisu prilagođeni tako da pridonose reprodukciji danog stanja društva; njihova individualnost, povijest njihova života, prilike mogu neke od njih dovesti do toga da budu uzrok nekog događaja i promijene društvenu organizaciju, što je utoliko lakše, ukoliko su sredstva društvene kontrole slabija i neujedinjena. Promjena je tada shvaćena kao vanjska; ona je zauzvrat, ograničena, budući da ništa ne može odrediti granice unutar kojih bi se promjena imala ograničiti. Politički se sistem mijenja naukovanjem, prilagođujući se izmjenama okoline i njenim unutrašnjim transformacijama, trudeći se da dovede do maksimalnog učinka svoju sposobnost integracije. Ta se promjena ne može smatrati ni vanjskom ni unutrašnjom; ona je ograničena, jer politički sistem djeluje unutar kulturnih usmjerenja i klasne doniinacije koja se ne može bitno promijeniti mehanizmima prilagođavanja.

289

Područje povijesnosti može poznavati unutrašnje promjene, na primjer ekonomski rast; ono može biti usmjereno ka promjeni ukoliko je sukob vladajuće klase i podređene klase jači od suprotnosti između bloka vladajućih klasa i narodne klase koja se brani, ali se ne može pretvoriti u nešto drugo. Povijest je na toj razini diskontinuirana. 2. Kako, dakle, objasniti razvoj, tj. prijelaz iz jednog polja povijesnosti u drugo? To je jedino moguće promatra li se konkretno društvo, tj. učinci razilaženja koje neophodno postoji između različitih nivoa funkcioniranja. Treba usporediti tri glavna slučaja. U prvom, nove proizvodne snage, koje su stvorene na marginama društva ili uvedene iz inozemstva, sukobljuju se s blokadom institucionalnog sistema, krizom ili neslomljivošću društvene organizacije, s hegemonijom bivših vladajućih klasa, represivnim državnim aparatom. To su, dakle, kritičke akcije narodnih klasa ili elemenata vladajućih klasa u dogovoru s državom, koje ruše barijere što se opiru promjeni, povećavaju sposobnost investiranja ili narodne mobilizacije i proizvode voluntarističku promjenu. Povijesni pokreti na narodnoj osnovi mogu ovdje poprimiti oblik revolucionarnih transformacija. U drugom slučaju, koji odgovara homogenijim društvima u kojima je teret prijašnjih društvenih oblika slabiji, unutrašnja modernizacija povlači za sobom institucionalne reforme i kulturne inovacije, i to tako da prijelaz može biti bez prekida. Teško je, međutim, zamisliti da je takav proces ostvariv bez sukoba. Povijesni pokreti su u njemu direktno određeni klasnom borbom i njenim institucionalnim uvjetima. Treći se slučaj odnosi na zavisna ili kolonizirana društva. U njima dominira raspadanje vladajućih ekonomskih snaga i društvenih odnosa, dakle međusobna zavisnost modernog i tradicionalnog i slabost nacionalnog jedinstva. Društveni pokreti koji treba da udruže klasnu svijest, kulturnu modernizaciju i borbu za nacionalnu nezavisnost, teško se osnivaju i podvrgnuti su državnoj intervenciji koja može djelovati, bilo u korist jačanja vladajuće klase, bilo u korist veće integracije i nacionalne mobilizacije. 3. Ako društvo definiramo njegovim funkcioniranjem, bilo da je ono po uzoru na organizam ili stroj, nemoguće je objasniti nekontinuirane promjene koje ga karakteriziraju. Svaki društveni sistem, organizacija, institucija ili područje povijesnosti imaju određeno jedinstvo i, prema tome, ne mogu se mijenjati sasvim kontinuirano. Većina se društvenih činjenica može, izdvojeno, postaviti na liniju razvoja; možemo pratiti rast izvora energije, uzrast regruta ili broj ljudi koji idu na misu. Ali, tako predstavljene, te činjenice više nisu sociološko objašnjenje. Ono postaje moguće tek kad ponovo uvedemo »činjenice« u društvene sisteme. Uzaludno je raspravljati o budućnosti ekonomskog rasta. Mudro je razmisliti o granicama mdustrijskog društva i oblicima javljanja postindustrijskog društva. Međutim, konstruirati globalne tipove koji neposredno odgovaraju povijesnim cjelinama znači zapasti u površnost komparativne povijesti. Konstruirajte takve tipove, bit ćete zatvoreni u njima. Promjena postaje neobjašnjiva. Može je se, naprotiv, objasniti čim se podsjetimo da se jedan tip ne mijenja, već da društvo

290

prelazi iz jednog tipa u drugi, jer u njemu uvijek postoji razlika između društvene strukture i povijesne zbilje. 4. To razdvajanje sinkronične i diijakronične analize protivi se svijesti sudionika. Narodni pokreti žele drukčiju budućnost. Država želi stvoriti novo društvo i vladajuća klasa tvrdi da vodi društvo u obilje. U stvarnosti, idruštveni odnosi, društvena ponašanja i ideologije, određeni su danom razinom društvene zbilje, čineći zatvorenu cjelinu. Klasne borbe i ideologije društva umiru s njim. Iz jednog društva u drugo sve se obnavlja: kulturna usmjerenja, sistem spoznaja, mehanizam akumulacije, oblik organizacije rada, princip hijerarhizacije, definicija potreba, sudionici; područje i ulog klasnih odnosa. Društvena misao nastoji što je dulje moguće ulijevati novo vino u stare mješine, ali taj je napor uvijek uzaludan, danas više no ikad, dok se promjene gomilaju u svim područjima i moraju dokazivati da se pred našim očima rađa novi socijetalni tip. 5. Razvoj, prijelaz iz jednog područja povijesnosti u drugo, daje istodobno i »negativne« faktore — slabljenje društvene, političke i kulturne kontrole starog poretka, i ekonomskog ili strateškog »otvaranja« društva prema novoj okolini — i »pozitivne« faktore — stvaranje vladajuće elite, koja može biti stara ili nova društvena klasa ili politička snaga, i narodne mobilizacije, tj. izraz očekivanja koja ne mogu biti zadovoljena u danom društvenom poretku. Relativna važnost kombinacije tih faktora zavisi od svih oblika funkcioniranja društva. Ideja da se društva smjenjuju na istoj razvojnoj liniji i mogu, dakle, biti određena njihovim položajem na tradicionalno-modernoj osovini mora biti odbačena. To ne znači da treba odbaciti svaki smisao evolucionističkih predodžbi. Osnovna je greška tu, kao i drugdje, u tome da se povijesna cjelina poistovjećuje s nivoom sociološke analize; što je osobina filozofija povijesti. Evolucionu liniju možemo odrediti, ako određene društvene pojave postavimo na ljestvicu. Opravdano je govoriti o manjoj ili većoj diferencijaciji, i povećanju proizvodnje ili dohotka po stanovniku, širenju društvene kontrole, političkog sudjelovanja ili komunikacija. Ali, to nam ne daje pravo ni da sve društvene pojave svedemo na taj tip, ni da smatramo kako revolucija nastaje radi težnje za diferencijacijom, produktivnošću, većim sudjelovanjem.

Komentar devete ideje 1.Sociologija se nikada ne može poistovjetiti sa sudionikom ili čak smatrati da je on nosilac smisla svoje akcije. Ona mora napustiti svako epsko prikazivanje povijesti, borbu svjetlosti protiv tame, i napredovanje društvenog razvoja ka završnoj točki. Nijedan povijesni sudionik ne odgovara potpuno i neposredno elementu analize. 2. Država i svi nosioci autoriteta nastoje uspostaviti takvo podudaranje između činjenice i norme.

291

Oni nagrađuju i kažnjavaju, sastavljaju programe djelovanja i raspodjeljuju svakome prava i dužnosti. Što članovi nekoga društva više usvajaju takve kategorije, sociologija ima manje šansi da se razvije. Ona ne može živjeti u totalitarnoj državi. 3. Sociologija se ne nalazi nasuprot društvenoj stvarnosti koju treba opisati. Ona, kao prvo, promatra društvene prakse uspostavljene od kategorija koje istodobno zavise od kulturnog područja i društvenih odnosa. Ali, taj postupak postaje uistinu ideoIoški, ičim ona pristane da čita ono što je objelodanjeno i da ignorira ono što je skriveno. Čitanje sociološkog »teksta« mora jedino pridonijeti kritičkoj analizi, koja pokazuje da tekst nema jedinstvenog autora, da je on skup planova različite starosti i porijekla, i svojim prividnim kontinuitetom skriva kulturne napetosti i društvene sukobe. Istina je da sociologija može u društvu vidjeti koherentni skup praksi kojim, međutim, upravlja vlast ili dominacija, a ne funkcije ili vrijednosti. Zapravo, razlika između tih dvaju, na izgled suprotnih stavova, prilično je smanjena. Tema društvene stratifikacije može biti popraćena konformističkim ili osporavajiućim konotacijama, ona zbog toga nije ništa manje fundamentalno konzervativna. Važno je znati osjeća li se sociolog vezanim za ovu ili onu političku snagu ili društvenu klasu. Konzervativnu sociologiju određuje tvrdnja da je društvena praksa koherentna i integrirana cjelina. 4. Toj tendenciji suprotstavlja se, kao prvo, liberalno mišljenje. Ono daje prednost institucijama kao nivou analize, posebno kad se čini da su one glavni faktor društvene promjene. Liberalna sociologija također je reformistička. Njena je velika zasluga, u društvima gdje su promjene brze, da se zanima za procese odlučivanja, za stvaranje politika. Nije li veliki intelektualni napredak upitati se kako su donesene odluke koje oblikuju gradove, prije no razmišljati o urbanim funkcijama? Taj postupak kojega se najrazvijeniji oblik nalazi u političkoj sociologiji, ali koji je također iz dna obnovio sociologiju organizacija, neprihvatljivo tvrdi da institucija odlučuje prema zahtjevima koji dolaze iz društvene okoline i prema izbornim kriterijima koje sadrži: svođenje napetosti na nimimum, traženje novih ravnoteža, društvene integracije, itd. To znači da društveni odnosi, kao usmjerenja sistema povijesne akcije, prodiru u politički sistem, određujući mu granice i, manje-više, opća usmjerenja. Štoviše, takvo se zbližavanje nastoji poistovjetiti s onima koji odlučuju, jer oni imaju složenije strategije, više pregovaraju, imaju više informacija i sposobnosti komuniciranja. Često se ide dotle da se smatra kako upravljači koji posjeduju modele simuliranja i tehnološke, ekonomske, sociološke i političke spoznaje, stvaraju najrazrađeniji i najopravdaniji uvid u probleme i perspektive društva. Dovoljno je vjerovati u svijest koju imaju o svojim odgovornostima i u njihovu brigu za zajedničko dobro. Prva zadaća sociologa je, očigledno, da u to ne vjeruje, ne zbog nepovjerenja u upravljače, već zbog odbacivanja sasvim ideoloških izraza kao što su: svijest ili zajedničko dobro. 5. »Kritička« ili lijeva sociologija jest ona koja se najviše udaljuje od govora društva i ideologija da bi pojmila društvene odnose i, prema tome, da bi razbila jedinice proučavanja koje pruža društvena praksa. Tko počinje inziistiranjem na osobitostima mađarske ili argentinske situacije 292

okreće leđa kritičkoj sociologiji, jer daje prednost analizi sistema povijesne akcije i klasnih odnosa koje je nemoguće teritorijalno odrediti. Ona uvijek riskira da se suprotstavi ideologiji vladajuće klase, samo zato da se poistovjeti s protivničkom ideologijom, što je priprema da postane konzervativna onog dana kad neka klasa ili elita sruši svoje protivnike. Ali ona ipak mora svom snagom potiskivati ideologiju vladajuće klase i posebice napor koji ona čini da odnose dominacije prikrije iza »pozitivnih«, tehničkih, »prirodnih« kategorija. Sociologija je kritička lektira društvene prakse, ona ne opisuje izvršenje normi i uloga; ona analizira nastajanje praksi polazeći od kulturnih usmjerenja i društvenih odnosa. Tu sociologiju mogu stvoriti samo oni koji se snažno poistovjećuju s povijesnošću nekog društva, s njegovim velikim kulturnim usmjerenjima, i istodobno se suprotstavljaju njegovoj vladajućoj klasi i državnoj moći. Uloga sveučilišta imala bi biti ovakva: da je istodobno u službi naučnog stvaralaštva i političke kritike, umjesto da predaje nasljeđe i prilagođuje mlade. 6. Svaka se od tih »škola« izrođuje ne postavi li se pravilno prema ostalim, jednako kao što svaki nivo društvene zbilje mora biti priznat u svojoj hijerarhijskoj zavisnosti i u svojoj autonomiji. Kritička sociologija uništava samu sebe ne spozna li razliku koja dijeli klasne odnose, političke odluke i organizaciono funkcioniranje. Ona tada postaje suprotnost samoj sebi, ideologija u službi nove vladajuće elite i nove državne vlasti. Međutim, sociologiji nije potrebna dobro usmjerena eklektička kombinacija različitih škola. Samo sociologija akcije, koja može biti jedino kritička, može organizirati cjelinu sociološkog područja. Svoju glavnu ulogu, međutim, može ispuniti samo ako je kritika ostalih nivoa analize, odvajajući ono što je podređeno i ono što je autonomno i što uvijek upućuje na povijest. 7. Prva je zadaća sociologije da gleda ono što je skriveno, da kaže ono što je prešućeno, da pokaže slabu stranu nekog govora, razliku između riječi i djela. 8. Kritika sociologije mora se odnositi na nju samu. Intelektualac nije iznad društva. On stvara profesorsku i sve učilišnu retoriku, on je tvorac znanja. Kreće se između dva ponora: ili se, u ime pozMvizma, stavlja u službu uspostavljenog poretka, ili še, naprotiv, u strahu da ne bude uhvaćen u klopku društvenog poretka, zatvara u igru zrcala. Uvjeren da je tu slobodan, on je samo zatvoren u svijetu bez prisila i bez razvoja retorike i reprodukcije. Komentar desete ideje Sociologiju se ne čuje osim kad utihnu dva glasa koji nastoje nadjačati njen. 1. Kao prvo, glas vladajuće ideologije. Ako tu ideologiju propovijeda sama država, ako je vezana za vladajuću klasu, i to tako da je društvo jedinstveno ili djelo diskursa, sociologija je odstranjena, prognana, zanijekana. Analiza društva tada može biti samo komentar službene interpretacije. Što država neposrednije upravlja fukcioniranjem društva to teže dolazi do spoznaje o sebi koja se udaljuje od državne volje. U liberalnim društvima, tj. tamo gdje su klasna dominacija, politička

293

uprava i organizaciona moć autonomnije jedne u odnosu na druge, sociologija se još sukobljuje s ostalim interpretativnim kategorijama. Neke »naturaliziraju« društveni poredak koji je određen samo svojom »modernošću« ili svojom »unutrašnjom« diferencijacijom; druge se pozivaju na biti da bi prikrile društvene odnose. Napredak sociologije u pravilu pretpostavlja istodobno krizu društvenog poretka i postojanje draštvenih pokreta koji tutnje pod površinom institucija ili kategorija društvene prakse i prijete da eksplodiraju. Kad interpretacije koje daje društveni poredak više ne uspijevaju pojmiti društvena ponašanja ikoja se čine »divljim«, kad cenzori objavljuju izopačenost običaja i nečasnu ulogu intelektualaca, kad tvrde da nad civilizacijom lebdi smrtna opasnost i da se naše društvo odriče svojih fundamentalnih principa, sviće dan za sociologiju. Ona ne može biti ni razuvjereno promatranje, koje se oslanjalo na »zdrav razum«, slijed ljudskih borbi, ni sredstvo društvene integracije; pridružuje se svim naporima koji nanovo otkrivaju da je društvo djelo društvenih akcija i društvenih odnosa. Društvena misao interpretira društvenu i kulturnu organizaciju i nastoji shvatiti državne namjere, sociologija raščlanjuje neki pozitivni diskurs, udaljuje se od javnog mišljenja i nastoji pronaći društvene odnose i njihove transformacije. 2. Tako dugo dok je misao o društvu zatvorena unutar kategorija društvene i kulturne prakse, i ona se nastoji poistovjetiti s kulturnim modelom i metasocijalnim garancijama društvenog poretka, i postati društvenom sociologijom. Proučavanjem društvenog poretka, prirodnih zakona društvenog poretka, smisla povijesti, društvena misao uzdiže svijet stvaralaštva koji je odvojen od ljudskih akcija kojima upravlja. Ali, kako ne možemo govoriti o ljudima govoreći samo o bogovima, ona je rascijepljena kontradikcijom između principa koji upravlja društvom i ljudske prirode koja je iznad njega. U svom najnovijem obliku ta je kontradikcija bila doživljavana kao kontradikcija napretka, toga snažnog vjetra što se podigao na zemlji, i prirodnih fundamentalnih potreba kojima se čovjek opire pokretu koji je posljedica razvoja, duhu tvornice, profitu, otkrićima. Kontradikcija kojom socijalna filozofija nastoji prijeći preko povijesti ili se uzdići iznad nje, ono je što u svakom slučaju sociologiju čini nemogućom. Sociologija se može javiti jedino kad društvo otkrije: da je završeno i da ne sudjeluje u metasocijalnom poretku; sociologija se javlja tek nakon smrti bogova i posebno posljednjeg među njima, Čovjeka; da je samo dio prirode i da nije mjesto susreta duše i tijela, milosti i grijeha, da, dakle, može biti objašnjeno kao sistem; da je bit društva njegova akcija, njegova sposobnost da daje usmjerenja vlastitoj praksi, da je njegova budućnost samo rezultat odluka u sadašnjosti, tj. područja povijesnosti — kulturnih usmjerenja i klasnih odnosa.

3. Međutim, pojava društava novog tipa ne uklanja rizike socijalne filozofije. Zatvorena interpretacija društvenog govora opasnija je no ikada, jer sposobnost djelovanja društva na sebe

294

sama ne prestaje rasti, što može dovesti do stvaranja totalitarne države koja zabranjuje sociologiju u trenutku kad se ona razvija. Odbijanje da se društvo prizna kao mreža droštvenih akcija i veza poprima nove oblike. Iznova se suprotstavlja metasocijalni princip, rast i zamah zahtjeva, prirodi koja nameće svoj red ljudskim akcijama što mogu djelovati jedino unutar svoje sredine. Jedina je novost da je ovaj put vrag onaj koji stvara, a anđeo je priroda. Za vrijeme dok nas uspavljuje ta nova bajka, stvaraju se novi oblici dominacije i eksploatacije, moći i ideologije, a da nitko i ne sanja o tome da ih naznači. 4. Sadašnja je zadaća sociologije da društva dovede do spoznaje o njihovoj akciji. Ona u programiranom društvu zauzima središnje mjesto, poput ekonomije u industrijskom društvu ili političke filozofije u trgovačkim društvima.

Alan Turaine Programirano društvo i njegova sociologija
295

Pred našim očima nastaju društva novog tipa. Ta društva nazivamo postindustrijskirn, kad ih želimo razlikovati od industrijskih društava koja su im prethodila i s kojima se još i danas brkaju, bilo da imaju kapitalistički ili socijalistički oblik. Nazivamo ih i tehnokratskim društvima, kad im želimo dati ime moći koja njima vlada. I najzad, programiranim društvima, kad ih pokušamo definirati prema prirodi načina proizvodnje i privrednog uređenja. Posljednji izraz čini mi se najupotrebljivijim, jer najdirektnije pokazuje prirodu rada i privredne djelatnosti. Svima tim terminima zajedničko je da društvo definiraju prema njegovoj historijskoj stvarnosti, ili, bolje rečeno, njegovoj histoiičnosti, odnosno, prema načinu na koji društvo utječe na samo sebe, jednom riječju, praksom. Koristimo se tim terminima na osnovi svoga izbora; također, govoreći o masovriim društvima, ili o društvima koja se brzo mijenjaju ili o onima u kojima stečeno iskustvo prevladava nad prenesenim, mi također pravimo izbor, jasan i drukčiji od uobičajenog. Nije riječ o tome da se ta dva izbora suprotstave jedan drugom kao ideološke pretpostavke, nego, bolje rečeno, o tome da se spozna kako oni ukazuju na različite društvene činjenice i probleme. Definirati neko društvo oblicima društvene organizacije znači postaviti društvene subjekte u određenu situaciju i promatrati njihove reakcije na tu situaciju. Oni će nam se činiti prilagođenim ili neprilagođenim, središnjim ili marginalnim, integriranim ili anomičnim. Njihova ponašanja definirat ćemo kao zapreke i otpore prema promjeni stanja, ili, naprotiv, kao elemente inovacije, odnosno strateškog proračuna. Analiza se tada prvenstveno odnosi na namjere i predodžbe sudionika, na interakcije, izmjene, utjecaje i pregovore, ukratko na društvenu igru. Ja sam izabrao drukčiji postupak: takav koji neposredno obuhvaća društvene i kulturne tendencije nekog društva, prirodu društvenih sukoba i moći kojima se te tendencije oblikuju, kao i ono Što vladajuće snage suzbijaju i što, zbog toga, uzrokuje društvene pokrete. Predmet mojih analiza nije funkcioniranje društvenog sistema, nego oblikovanje povijesne akcije, način na koji ljudi prave svoju povijest. Uputno je, dakle, prikazati u uvodu najopćenitije tendencije programiranog društva, a zatim definirati vrstu sociološke analize za koju se čini da odgovara istraživanju društvenih odnosa i kolektivnih intervencija što ih ovdje promatramo. Društvo o kojem je riječ Možda čudno zvuči da je najopćenitije obilježje programiranog društva to što ekonomske odluke i ekonomske borbe u njemu više nemaju autonomiju i središnje mjesto, kakvo su imale u prijašnjem tipu društva, tipu koji se definirao naporima za akumulaciju i stjecanje profita iz neposredno proizvodnog rada. Nije li paradoksalno tvrditi tako nešto u trenutku kad je cjelokupnost društva, više nego ikada, obilježena sredstvima i rezultatima ekonomskog rasta i kad se čini da je sposobnost razvoja i bogaćenja mjerilo koje prihvaćaju svi društveni i politički

296

režimi? Uistinu, ne želi se reći da je postindustrijsko društvo ono koje, dosegnuvši određeni nivo produktivnosti i bogatstva, ne treba da se brine o proizvodnji i može postati društvo potrošnje i dokolice. Slična tvrdnja opovrgnuta je manje spornim činjenicama. Naš tip društva pokreće ekonomski rast više nego bilo koje drugo društvo. Partikularizmi privatnog života, lokalne zajednice, životne navike, sve je to razbijeno i uništeno sve većom geografskom i socijalnom pokretljivošću, širenjem reklame i propagande, kao i sudjelovanjem u politici širim nego ikada prije. No, to su upravo one činjenice koje nas navode da više ne stavljamo ekonomske mehanizme u središte društvenog organiziranja i akcije. Rast je vise rezultat zbroja društvenih faktora nego same akumulacije kapitala. Najnovije činjenice pokazuju da rast, više nego dosad, izravno ovisi o spoznaji, dakle o sposobnosti društva da stvara novo. Bilo da je riječ o ulozi naučnog i tehničkog istraživanja, o stručnom obrazovanju, o sposobnosti programiranja promjena i kontroliranja odnosa među elementima, bilo o upravljanju organizacijama, to jest sistemima društvenih odnosa, ili o širenju povoljnih uvjeta za razvoj i kontinuiranu transformaciju svih faktora proizvodnje — sva područja društvenog života, obrazovanje, potrošnja i informiranje, sve više pripadaju onome što se nekada moglo nazvati proizvodnim snagama. Razumljivo je da nasuprot takvoj situaciji nastaju obrambene reakcije; one nisu potpuno drukčije od onih koje je poznavalo naše devetnaesto stoljeće, iako je industrijalizacija uzdrmala tradicije i nasljeđa. Lokalna društva, obrazovne sredine i oblici kulturnog izraza mogu se boriti protiv toga velikog preokreta i zahtijevati očuvanje vlastite autonomije. Ponekad optužuju za »tehnokratizam« one koji, kao što ja to sada radim, uporno ukazuju na utjecaj što ga privredni rast i društvene promjene imaju na sve aspekte društvenog i kulturnog života. Ali neka se ne zaboravi primjer kapitalističke industrijalizacije. Nisu li se protiv kapitalizma korisnije borili oni koji su organizirali otpor pretkapitalističkih sektora, nego oni koji su, posto su se odredili u odnosu na kapitalizam, organizirali radnički pokret i lansirali socijalističku ideju? Naš je zadatak da upoznamo prirodu proizvodnje, vlasti i novih društvenih sukoba više nego da ustrajemo u otporu starim oblicima društvene organizacije i kulturne djelatnosti. Ekonomski rast određen je više političkim procesima nego privrednim mehanizmima koji se razvijaju gotovo potpuno izvan društvene kontrole. Bilo da se govori o planiranju, ili da se promatra poduzeće kao sistem odlučivanja, pribjegavanje direktno sociološkoj analizi pokazuje sve općenitiju podudarnost uvjeta rasta i cjelokupnosti društvenog uređenja. Autonomija države u odnosu na centre ekonomskog odlučivanja svuda slabi, a često i nestaje. Najveće investicije izmiču mjerilima ekonomske rentabilnosti i više se određuju prema različitim zahtjevima rasta i moći nego prema samom profitu. Oblici društvene dominacije time su duboko promijenjeni. Može se i dalje govoriti o ekonomskoj eksploataciji, ali je ta činjenica sve manje izdvojiva i gubi svoje objektivno značenje u definiranju svijesti o društvenim

297

suprotnostima, koju mnogo bolje označuje pojam otuđenja, često kritiziran, ali danas korisniji nego ikada. Društvena dominacija, mnogo više nego prije, poprima tri značajna oblika: Prvi je društvena integracija, jer proizvodni aparat zahtijeva ponašanje u skladu s njegovim ciljevima, dakle, s njegovim sistemom moči. Društveni akteri prisiljeni su da sudjeluju ne samo u radu kao takvom, već i u potrošnji, a također i u izgrađivanju sistema organizacije i utjecaja, koji ih pokreću. Linije obrane, što ih podržavaju pojedina zanimanja ili veliki principi, profesionalna autonomija, ovakvo ili onakvo shvaćanje »ljudske prirode« ili kulturnih tradicija, umnožile su se sistemom proizvodnje u kojemu svatko zauzima jedno mjesto i preuzima mnoštvo uloga u cjelokupnosti mjerarhizirane i kontrolirane komunikacije što se brine za svoju unutarnju integraciju kao bitan uvjet djelotvornosti toga sistema. Drugi je oblik kulturna manipulacija, jer uvjeti rasta, kako je rečeno, ne nalaze se samo u području proizvodnje. Treba se jednako zauzimati za potrebe i gledišta, kao i za rad. Odgoj izmiče obitelji, čak i školi, koju smatramo zasebnom sredinom. On sve više prelazi na ono što je G. Friedmann nazvao paralelnom školom, gdje je djelovanje centralnih odašiljača mnogo direktnije. Napokon, ovo društvo strojeva kojim dominiraju velike ekonomske i u isto vrijeme političke organizacije, više je nego ikada okrenuto prema moći, prema čisto političkoj Jsontroli, prema svojoj okolini i unutarnjem funkcioniranju. Zato je tako živa svijest o imperijalizmu tih strojeva. Nije korisno ove očito različite forme društvene dominacije svesti na novu etapu kapitalističke moći. To najprije zbog toga što se pojavljuju u posebnim, vrlo uvjerljivim oblicima u socijalističkim društvima. Male, ali napredne intelektualne grupe, kao što je »Socijalizam ili barbarizam«, dugo su odbacivale odviše ritualno i apsolutno razdvajanje kapitalističkog i socijalističkog društva, što su mnogi vrlo olako činili. Nipošto se ne tvrdi da ne postoji razlika između kapitalističkih i socijalističkih društava, nego je riječ o tome da iza dubokih razlika treba otkriti zajedničke probleme, koji nalažu da se sadašnje razlike među industrijaliziranim društvima definiraju novim terminima. Danas je svrsishodnije govoriti o otuđenju nego o eksploataciji, jer prvi pojam određuje društveni, a drugi ekonomski odnos. Otuđeni čovjek nije onaj čije su »prirodne« potrebe potisnute »dehumaniziranim« društvom, radom na tekućoj vrpci, životom u velikim gradovima ili masovnim medijima. Takvi izrazi pretpostavljaju moralno neodređenu filozofiju što iritira filozofe koji su, upotrebljavajući taj pojam, zahtijevali mnogo više nego Hegel. Otuđenje treba definirati riječima iz domene društvenih odnosa. Otuđeni je čovjek onaj koji prema kulturnim i društvenim orijentacijama svoga društva nema drugog odnosa do onoga što mu ga određuje vladajuća klasa koja čuva svoju prevlast. Otuđenje je dakle ograničavanje društvenog sukoba pomoću ovisne participacije. Pothvati otuđenog čovjeka imaju samo onda smisla kad ih promatramo kao suprotnost interesima onih

298

koji ga otuđuju. Ponuditi radnicima sudjelovanje u organizaciji nekog poduzeća, a da donošenje ekonomskih odluka nije u njihovim rukama, dovodi do njihova otuđenja, ukoliko to sudjelovanje ne smatraju strateškom mjerom u sukobu s rukovodiocima poduzeća. Naše je društvo društvo otuđenja, ne zbog toga što ljude gura u bijedu, ili što postavlja policijske zabrane, već zbog toga što dovodi u zabludu, manipulira i uključuje u cjelinu. Društveni sukobi koji nastaju u ovom društvu nisu iste prirode kao oni u prethodnom društvu. Oni manje suprotstavljaju kapital radu nego aparat ekonomskog i političkog odlučivanja onima koji su se podredili ovisnoj participaciji. Ovdje bi se gotovo mogle upotrijebiti riječi sasvim drukčijeg nadahnuća i nasuprot bitnim postaviti periferni ili marginalni elementi. Često se događa da se ovim izrazima suprotstavljaju industrijalizirane nacije trećine čovječanstva. Prednost je tog vokabulara što podsjeća kako imperijalistička dominacija ne uzima nužno oblik ekonomske eksploatacije. Još je točnije ovdje govoriti o ovisnoj participaciji. Privreda nerazvijenih zemalja podliježe dugovima i prima pomoć koju su odredile vladajuće ekonomije. Takvo stanje može dovesti do vojne intervencije da bi se zadržala ovisnost, čak i kad se ne zasniva na obrani neposredno ekonomskih interesa. Sukob nastaje kada se to otuđenje svlada i kad se marginalni elementi prestanu smatrati takvima, kad postanu svjesni svoje ovisnosti i poduzmu akciju usmjerenu na sebe same, na vlastito samoodređenje, akciju koja može otići tako daleko da snizi nivo participacije u materijalnim dobrima, da bi se ukinula ovisnost. Sukob je u punoj snazi samo onda kada se volji za raskidom pridruži napor za neovisnim razvojem, čime se apelira na razvoj s kojim se ti elementi identificiraju, a protiv vladajućih snaga. Razotuđenje može biti samo spoznaja društvenog sukoba koji se "uspostavlja između sudionika i kulturnih vrijednosti. To je ono što mladeži daje važnost. Ona nikako nije dobna klasa nepodobnija nego druge; ona je to manje, budući da u periodu brzih promjena zadaje najslabiji udarac, jer se ne koristi svojim kapacitetima. To je tako zato što je na području proizvodnje, kao i potrošnje, mladež privilegirana, što je najpodređenija u ograničenoj participaciji i što je najsposobnija suprotstaviti se onima koji identificiraju svoje klasne interese s interesima razvoja. U nekom društvu koje se zasniva na neposredno proizvodnom radu kvalificirani radnik, relativno privilegiran (razlika u nadnici profesionalaca i nadničara bila je prije mnogo veća nego danas), upravo je onaj koji se najdirektnije suprotstavlja kapitalistu. Društvo koje se mijenja kategorija je najotvorenija i najsklonija promjenama što nastaju kao neposredan otpor tehnokraciji. Taj je otpor više društvena i kulturna nego ekonomska pobuna, jer danas, kao i jučer, društvene borbe mobiliziraju dvije vrste komplementarnog reagiranja masa. S jedne strane, to je poziv istornišljenicima na suprotstavljanje tome da ih vladajuća klasa prisvaja; s druge, otpor osobnog i kolektivnog iskustva bilo kakvim promjenama koje ne kontrolira društvo.

299

Omladina ili druge društvene kategorije ulaze u borbu ujedno i zato što su usmjerene promjeni i zato što njihov »privatni život« stoji nasuprot bezličnoj pseudoracionalnosti, iza koje se zaklanjaju vladajuće snage. U kapitalističkom industrijskom društvu taj otpor privatnog života bio je definiran unutar rada i oslanjao se na poziv i lokalni kolektiv; sada se, međutim, nasuprot moći integracije, manipulacije i agresije, koja se proteže na sva područja društvenog života, mobilizira kompletna ličnost. Otuda poziv imaginaciji protiv pseudoracionalnosti, seksualnosti protiv plačljive i konformističke umjetnosti, invenciji protiv nasljeđivanja zakona i tradicija. Društvo, dugo uljuljkivano materijalnim uspjehom, ne odbacuje tehnički progres i ekonomski rast, ali iz njegove potčinjenosti vlasti koja sebe proglašava impersonalnom i racionalnom širi se ideja koja sama nije drugo do skup zahtjeva za promjenom i proizvodnjom. Nasuprot društvenoj nadmoći koja se identificira s rastom prihoda i uvažava društveno upravljanje samo kao sredstvo za prilagodbu potrebama toga rasta, shvaćenog kao prirodan a ne društveni proces, nastaje divlji revolt, koji uvijek prati borba za kreativnost, a protiv vlasti i prisile strojeva. Ovisnost postaje konflikt, a participacija osporavanje. Htio bih ovdje istaknuti jedan oblik tog revolta i navesti jednu misao o sveučilištu, koju je G. Aron već nazvao »nezgrapnom«. Zbog toga što nosioci društvenih sukoba nikada nisu bili samo neprivilegirani elementi, nego i oni koji su istodobno najpovezaniji s novim ciljevima društva i najpodređeniji u ovisnoj participaciji, sveučilište postaje danas povlašteno mjesto otpora tehnokraciji i vladajućim snagama koje su joj se priključile. Dokle god naučna spoznaja nije igrala bitnu ulogu u privrednom razvoju i nije bila značajna proizvodna snaga, sveučilište je bilo u prvom redu mjesto prenošenja znanja i zaštite društvenog reda, kao i kulturnog nasljeđa. Veliki porast broja sveučilišta ne možemo odvojiti od napretka naučne i tehničke spoznaje. Obrazovanje postaje sve značajniji kriterij u društvenoj hijerarhiji. Znanje se može sve manje uzimati kao nezainteresirano, čak i kad je velikim dijelom formalizirano. Stoga je znanost proizvodna snaga koju je politika uvela na sveučilište. Ali treba ići dalje. Sveučilište, gdje su se udružili istraživački pokret i revolt mladosti, jedina je velika organizacija koja, kao takva, može biti snaga što će osporiti političke i privredne aparate. Ako to nije, ono postaje, ma kakve bile namjere nastavnika, instrument ovisnog participiranja i otuđenja. Oni koji žele da sveučilište daje, prije svega, stručno obrazovanje, s pravom se brinu o zaposlenju studenata nakon studija; ali vrlo često formiraju kadrove i specijaliste koji se aktiviraju, a da se ne osjećaju pozvanima da kritički analiziraju društvo koje ih zapošljava. Kritika, koja može imati jednostavne oblike, pitajući se o društvenoj primjeni tehnike i znanosti, mora se pitati o društvenim determinantama same znanosti, jer bi bilo naivno smatrati da se može izvan svakog društvenog okvira razviti čista nauka, vodeći računa samo o tome da bude iskorištena za potrebe života, a ne smrti. Sveučilišta su ušla u novu fazu postojanja. Njihova se društvena uloga potpuno izmijenila. Liberalno sveučilište pripada prošlosti: neizbježno se postavlja pitanje postaje li sveučilište mjesto

300

integracije ili osporavanja. Svakako je izvjesno da prijeti velika opasnost otkrivanju novih spoznaja, u čemu se međutim i sastoji njihova specifična funkcija. Studentski revolt može izazvati dogmatizam koji je isto toliko opasan koliko i jedna konformistička integracija. Ništa ne bi bilo apsurdnije nego svesti izbor na raj ili pakao. Teškoće i složenost problema koji se postavljaju ne treba nikada prikriti neminovnošću nekog bitnog izbora. Ne bi trebalo iz ovih uvodnih razmišljanja izvući zaključak da se društvene borbe neće više voditi u poduzećima, nego da se prenose na sveučilišta. Kasnije će se pokazati zašto je na čisto povijesnom planu ta mogućnost isključena. Ali, ona to mora biti prije svega zbog zaključivanja koje smo dosad slijedili. Zato što sveučilište više nije institucija koja stoji izvan problema razvoja, na njemu se javljaju društveni konflikti općeg značenja. Kad bi ti sukobi postojali kao interni problemi sveučilišta, izgubili bi svoje bitno značenje. Sveučilište je povlašteno mjesto nastajanja novih društvenih borbi, jer su tu društvene stege manje snažne nego drugdje, jer organiziranju. političkih borbi prethodi pokret ideja, i jer je društvena uloga nauke opći problem. Ali programirano društvo proživljavat će značajna razračunavanja samo onoliko koliko će se borba protiv ograničene participacije organizirati na svim područjima društvenog života. Proces generalizacije bit će vjerojatno spor, težak i u različitim zemljama imat će različite oblike. Nije sigurno da će Francuska, usprkos izvanrednoj važnosti Majskog pokreta, biti jedna od zemalja koje će se u tom smislu angažirati najbrže. Sukobi i borba protiv ograničene participacije razvit će se u isto vrijeme i u velikim organizacijama, i u urbanom životu, i na području potrošnje. Od jednoga k drugom društvu Kad se pojave novi problemi i novi društveni sukobi, uobičajeno je da se pokreti koji su još preslabo organizirani spontano oslanjaju na naslijeđene analize prethodne situacije i inzistiraju na kontinuitetu između velikih borbi prošlosti i onih u kojima sami sudjeluju. I nije li stoga teže nastojati raskinuti s prošlošću nego opirati se novonastalim okolnostima. To je utoliko teže što stanoviti kontinuitet praktično može postojati. Kao što se nova vladajuća klasajie formira nužno raskidom s onom koja joj je prethodila, nego se često s njom povezuje, tako se isto događa da unutar jedne »elite«, brinući se o tome da se ne otvore rupe kroz koje bi mogle ući snage osporavanja, pobornici jednog društvenog pokreta utječu na nasljednike, daju im svoju volju za borbu i svoje ideološko obrazovanje. Taj kontinuitet naročito je snažan u Francuskoj. On se oslanja djelomice na slabu institucionalnost radnih sporova, na često čuvanje poslodavačkog autoritarizma, a prije svega na ulogu države u zemlji u kojoj su velika kapitalistička poduzeća relativno slaba. Moć golističke države, njezina dvostruka uloga kao katalizatora u stapanju starih i novih

301

vladajućih klasa, čuvanje centraliziranog, hijerarhijskog, birokratskog i po mnogo čemu predindustrijskog tipa društva, učinili su da se različiti društveni sukobi lako povezuju u zajiedničkom napadu protiv političkog režima. Glavna parola općeg štrajka od 13. svibnja 1968. rječita je: »Deset godina, to je dovoljno.« Prijelaz od studenskog revolta k radničkom pokretu, potaknut otporom protiv pritiska policije, učvrstila je borba protiv golizma. Upravo taj spoj dao je svibanjskim nemirima onaj značaj koji drugdje studenske pobune nisu imale. Ne bi trebalo iz ove povijesne činjenice izvoditi zaključak da su novi društveni pokreti, koji izbijaju, produžetak ili pomlađivanje radničkog pokreta, koji je promišljen u vlastitim orijentacijama, ali ne u odgovoru političkoj vlasti. Ja sam u poglavlju posvećenom poduzeću pokušao analizirati stanje sindikalizma. Recimo odmah da nije riječ o pribjegavanju temama koje su lišene značenja, kao što su kraj radničke klase ili kraj sindikalizma. Nemojmo se zadovoljiti olakim stavljanjem na stranu ozbiljnih pitanja. Pretpostavljam da nitko nije ozbiljno obranio ideju kako ulazimo u društvo u kojemu bi radnici, kratko rečeno, postali zanemarljiva kategorija. Ekonomski rast ovisi o razvoju industrije. Ideja o društvu čiste potrošnje, u kojem bi proizvodni sektor zauzimao najmanje mjesto, u kojemu problemi rada ne bi više nikoga interesirali i čiji bi namještenici najveći dio svoga vremena posvećivali dokolici — pripada sociološkoj fikciji. Pažljivi promatrači inzistirali su na činjenici da proširena i individualiziranija potrošnja čine okove rada još težim. Sindikalizam je mjestimično uzmaknuo, ali se može računati da će prodrijeti posvuda, kao što se to već dogodilo u Francuskoj, u tercijarnim djelatnostima. Šefovi poduzeća ne bi bili tako zaokupljeni problemima kadrova da nisu uznemireni videći kako revindikativno djelovanje i društveno-politička kontestacija prodiru u sredinu koja se dosad smatrala konzervativnom. Nema razloga govoriti o nestajanju sindikalizma ili radničke klase. Svakako mislim da postoji suglasnost među svim sociolozima o nekim jednostavnim pitanjima. Onima koji u to sumnjaju više je do polemike nego do analize tekstova. Svaka zabluda, jedanput odbačena, trebalo bi da nas vrati istinskom problemu. Kad se govori o ulozi radničke klase, ne misli se na važnost jedne socioprofesionalne kategorije, mnogobrojne i neprivilegirane u društvenom životu. Radnički pokret nije udruženje najamnika ili skupina za profesionalnu zaštitu. Interes, koji se odnosi na probleme radničke klase i radničkog pokreta, smatra očevidnom činjenicu da u društvu, čija je osnovna ćelija kapitalističko poduzeće, radnički pokret, mobilizator borbe klasa i revindikacije, određuje glavni aspekt društvenih nesuglasica. Radnički pokret ustaje protiv moći poslodavaca; radnička klasa nije profesionalna kategorija, nego snaga društvene borbe. Ne postavlja se pitanje iščezavaju li radnici i sindikalizam, nego je li pokret radničke klase, danas kao i jučer, u središtu aktivnosti, to jest u središtu društvenih bitaka. Ovako jasno pitanje zaslužuje jednostavan odgovor, uz neke nijanse i dodatke: u programiranom društvu radnička klasa nije više povijesni protagonist kojemu se daje prednost. 302

Ne zbog toga što je radnički pokret oslabio ili što se podredio računici ove ili one političke partije; još manje zbog toga što ima loše pastire, već jednostavno zbog toga što djelovanje kapitalističke moći unutar poduzeća nije više glavni pokretač ekonomskog, sistema, dakle, društvenih konflikata. Sigurno je da u zemlji kao što je Francuska, u kojoj se tehnokratsko društvo organizira, počevši od veoma živog kapitalističkog režima, borba protiv vlasti poslodavaca ostaje bitan činilac društvene krize. Ono što je u početku rečeno o determinantama rasta i o prirodi vlasti u programiranom društvu pokazuje da ni poduzeće ni sindikat nisu centralne figure borbe za društvenu prevlast. Njihova je uloga uvijek značajna, ali se odigrava, to ćemo vidjeti malo kasnije, na pola puta rješavanja problema vlasti i problema organizacije proizvodnje, na prijelaznom nivou koji ćemo nazvati institucionalnim. Debata i borba donose svoja rješenja za nekoliko autoriteta. Institucionaliziranje sukoba može biti ostvareno manje ili više sporo i nekompletno. No odsad se ustanovljuje kao ireverzibilna činjenica. To nikako ne znači da naše društvo ide prema industrijskom miru; naprotiv. Ali riječ je o sukobima koji društvenu moć ne dovode neposredno u pitanje. Ni u Sjedmjemrn Državama, ni u zemljama zapadne socijaldemokracije, pa ni u zemljama sovjetskog tipa, snaga radničke borbe ne dovodi se u pitanje. Samo u zemljama kao što su Italija i Francuska, u kojima društvo karakteriziraju neravnomjernost proizvodnje i otpor zastarjelih društvenih i kulturnih snaga, samo u tim zemljama radnički pokret čuva, u industrijskom svijetu, stanovitu revolucionarnu orijentaciju. Pažljivije ispitivanje činjenica pokazalo bi da je i tu sindikalizam vrlo daleko od toga da bude revolucionarna snaga ili čak društveni pokret koji bi se aktivno angažirao u izravnoj borbi protiv vlasti. Snaga prosvjeda, nepodnosive društvene razlike, učestalo odbijanje države i poslodavaca da istinski pregovaraju, svjedoče o značenju i jačini radničkog djelovanja. Međutim, to nisu dovoljni razlozi da bi se u radničkoj klasi vidjela uloga glavnog sudionika u novim društvenim pokretima. Jedan od aspekata svibanjskog pokreta, koji su najvažniji za budućnost, jest taj da je on pokazao kako senzibilitet prema novim temama osporavanj a nije bio najveći u velikim, najorganiziranijim dijelovima radničke klase. Nisu željezničari, lučki radnici i rudari najviše opterećeni čisto revindi-kativnim ciljevima. Najradikalniji pokreti i pokreti koji su unijeli najviše novoga pojavili su se upravo u slojevima koji su u ekonomskom pogledu najnapredniji — u znanstvenim uredima, ili među kadrovima koji su obavljali stručne, ali ne autoritativne poslove, i, naravno, na sveučilištu. Gotovo je očito da se nijedan važniji društveni d politički pokret neće moći razviti, ako u većem razmjeru ne prodre u radničku klasu koja čini najveći dio ovisnih radnika. No ta je tvrdnja odviše banalna da bi bila značajna. Ona potpuno zanemaruje ideju koja nsmjeruje naša razmišljanja: upravo je u toku promjena pokretača problema, sukoba, pa stoga i sudionika koji posreduju u historijskom razvoju. Sutrašnje borbe neće biti ponavljanje ili modernizacija jučerašnjih.

303

Prethistorija jednog novog društva Kad bi se ta misao i neka prethodna zapažanja pratili do kraja, možda bismo došli u iskušenje da kažemo kako su borbe, koje su u pravom smislu riječi društvene, na putu da budu zamijenjene kulturnim pobunama, i da se stoga danas društveni problemi i sukobi više situiraju na područje potrošnje nego na polje proizvodnje. Zar nije rečeno da je u svibnju osvojena riječ, kao što je prije dva stoljeća osvojena Bastillea ili Versailles simboli monarhističkog režima, i kao što se nekad željelo da se zauzmu poduzeća? Takvi mi se zaključci ipak ne čine u skladu s kretanjem koje je dosad pratila naša analiza. Novi društveni sukobi nisu izvan proizvodnog sistema nego u njegovom središtu. Oni se proširuju na nova područja društvenog života, ali samo zato što su informacije, obrazovanje ili potrošnja povezani uže nego prije u području proizvodnje. Ne treba, dakle, ni po koju cijenu odvajati društvene borbe od ekonomske i političke moći. Ako aktualni društveni pokreti najčešće napadaju kulturu, razlog tome nije što se žele udaljiti od privrednih problema, već u tome što se u svojim počecima radije globalno suprotstavljaju jednoj društvenoj i kulturnoj cjelini, nego što se mogu direktno angažirati u otporu novim vladajućim snagama. To je tako prije svega zato što se u sadašnjoj fazi oblikovanja programiranog društva, naročito u zemljama u kojima se nova vladajuća klasa još nije oslobodila utjecaja kapitalističke buržoazije, društveni pokret sudara s klasom koja se identificira sa svojim rastom i bogaćenjem. Neizbježno je da nasuprot utopiji vladajuće klase, koja se identificira s progresom, stoji kontrautopija koja potpuno odbacuje potrošačko društvo ili organizacione stege proizvodnje, odbacujući istodobno vlast starih i novih snaga, i ekonomskih i političkih. Debate u kulturi prethodnice su društvenih sukoba. One su to žešće što pokret koji ih vodi ima manju čisto političku snagu, to jest manju sposobnost kontrole političkog razvoja. Distanca između »izvanparlamentarne« opozicije i snaga koje su se smjestile unutar institucionalnog sistema sve do danas je prilično velika. Možda je ta distanca manja u Italiji nego drugdje, ali se ne čiru manjom u Francuskoj nego u Njemačkoj, Poljskoj, Čehoslovačkoj ili Japanu. Napor da se organizira politički protest još nigdje nije donio značajnijeg uspjeha. Prema manifestacijama novih društvenih pokreta treba imati stanovitu distancu, čak i onda kada su važni kao svibanjski pokret u Francuskoj. Moj cilj u ovoj knjizi nije da ga analiziram, još manje da predskazujem kako će se progresivno razviti u snažan politički pokret. Naprotiv, u iskušenju sam da mislim kako u povijesti društvenih pokreta vlada diskontinuitet akcije i organizacije. U početku radničkog pokreta miješale su se akcije narodnih buna, socijalističkih utopija i sindikata, tako da ne možemo ponovo uspostaviti generalnu liniju razvoja, koja bi vodila do revolucionarne eksplozije ili do institucionaliziranja otpora. Politički se život ne može reducirati — utoliko bolje! — na sukob ljevičara s društvenim

304

sistemom. Dakle, nema razloga misliti da će nam najranije pobune prvim udarcem dati preoblikovanu sliku jednog društvenog pokreta koji bi imao samo trajati u svom biću. Povijesnu analizu treba neprestano štititi od iskušenja koje tjera sociologa da događaj reducira na sistem. Zato je uputno proučavati opće karakteristike novih društvenih prilika, izvan događaja, ali u njegovu svjetlu, jer na njih utječe, ali njegovo očitovanje ne možemo svesti na slijed revolucionarnih dana.

Sociologija o kojoj je riječ
Analiza novog društva pretpostavlja obnavljanje same analize. U ovom slučaju obnavljanje bi trebalo da bude dvostruko: a) Analiza društvenog razvoja i društvenih pokreta može i treba da bude direktno sociološka. U času kapitalističke industrijalizacije, to jest procesa nevjerojatne ekonomske preobrazbe lišene društvene kontrole, u kojem djeluju kapitalisti, doduše ne u politički praznom prostoru, ali bez političke kontrole, analiza se neizostavno račva u dva pravca. Jedan inzistira na poznavanju ekonomskih mehanizama kapitalizma, a drugi na spoznavanju »smisla povijesti«. Zato što društvom dominira privreda, umjesto da ono njome vlada, nema moguće sociološke analize; nju zamjenjuje praznina koja dijeli ekonomsku znanost predočaba i konstrukcija društvene misli Što osvješćuje potrebu da se s one strane razdora, akumulacije i proletarizacije ponovo nađe jedinstvo društva, koje je u isti mah racionalno i komunitarno. Sociologija nijie nastala neposredno iz onoga što se, s pravom ili ne, naziva industrijskom revolucijom; ona je suvremenik oživljavanja stanovite socijalne i političke kontrole društvenih prilika i posljedica kapitalističkog razvoja s kraja 19. stoljeća. Durkheim je najbolji primjer za to, kad nastoji definirati forme nove društvene solidarnosti izvan kapitalističkog booma. No, takva je sociološka analiza ograničena, jer definira društvo izrazima koji još ostaju nepoznati u djelovanju ekonomske preobrazbe. Sto ekonomska djelatnost postaje više plod raznih politika nego ekonomskih mehanizama, konstituira se predmet sociologije i gubi se suprotnost između istraživanja ekonomskog razvoja i proučavanja društvenog poretka. Ne bez teškoća i ne bez antagonizama škola, koji nisu uvijek beskorisni. Iako danas tehnike ekonomske analize formaliziraju istraživanje rješenja i strategija, sve se manje može povezanost elemenata privrednog razvoja, kao i makroekonomsko istraživanje odvojiti od sociološke analize koja se, opet, ne može više zatvoriti u svijet lažno integriran institucijama i socijalizacijom nosilaca društvenog poretka. Rez između privrednih struktura i društvenih usmjerenja nadoknađen je proučavanjem povijesne akcije i mjera koje je društvo poduzimalo za vlastitu budućnost, putem kulturnih modela, klasnih nereda, sporova i traženja kompromisa s vlašću, te oblika uređenja i snaga koje teže promjeni.

305

b) Ta transformacija predmeta i smisla svog postojanja nalaže sociologiji da napusti zastarjelu sliku društva. Sociologija još vrlo često promatra društvo kao ličnost koja nadomješta ljudski subjekt u filozofskoj tradiciji. Temeljne potrebe društva samo su nova inkarnacija ljudske prirode i duha. Ponavlja se da su društveni tokovi interakcije što se reguliraju normama koje opet putem institucija propisuju društvene vrijednosti. Društvo je, dakle, utemeljeno u svome duhu; ono je svijest koja upravlja svojim postupcima, vlada odnosima s okolinom i osigurava sebi unutarnji red i ravnotežu. Društveni tokovi istodobno izražavaju vlastite težnje drukčijem hijerarhijskom uređenju, kao i spajanju vrijednosti i normi. Svaki element društvenog života možemo ocjenjivati po njegovoj djelotvornosti, to jest po sudjelovanju u integraciji i nadilaženju cjeline. Ta klasična sociologija danas je pobijena. Uvijek je imala protivnike, ali su često zapadali u ideologiju progresa, pokreta i konflikta, a da nisu imali pozitivnog udjela u sociološkoj analizi. Kao što je već uobičajeno, najodlučnije kritike dolaze sa suprotne točke gledišta. Upravo pažljivo proučavanje uređenja i političkih sistema učinilo je da se razvije sociologija društvenog reda. Vraćajući klasičnu perspektivu, pokazala je da su pravila i norme često samo nestabilni i ograničeni ugovori koji rezultiraju formalnim ili neformahiirn pregovorima između različitih društvenih interesa, uvažavajući istodobno slične i suprotne strategije. Nitko tko i najmanje poznaje zadatke sociologije ne može posumnjati u značenje i efikasnost takvog postupka koji je sociologiju principa zamijenio političkom sociologijom i sociologijom odlučivanja. Danas se treba definirati u odnosu na ovu novu sociologiju, a ne prema starom funkcionalizmu. Možemo je nazvati neoliberalnom sociologijom, jer analizira tokove kao racionalne težnje prema uspjehu, koje se slažu s procesima utjecaja i dogovaranja, a nisu usmjerene na vrijednosti, nego na ciljeve kojima ih tjera preobražaj okoline i konkurencija. Ta sociologija igra u novom društvu jednako važnu ulogu kao i klasična ekonomija u času kapitalističke industrijalizacije. I odgovara praksi i ideologiji novih vladajućih klasa. Doista, ta sociologija logično potvrđuje da je sračunato adaptiranje na promjenu kao sposobnost preuzimanja strateških inicijativa utoliko razvijenije ukoliko se više uzdiže prema sferi vladajućih, Izvršioci su naprotiv osuđeni na veliku krutost, jer oni »sve stavljaju na jednu kartu«. Napor da se proširi sloboda manevra i razvoja radnih formi i društvenog uređenja ovdje postoji, ali će ta sloboda uvijek biti ograničena; jer, oni koji su najslobodniji, to jest čija je strategija najraznolikija, najefikasnije vode društvo. U ovom slučaju to su rukovodioci, tehnokrati, koji traže način da izvuku najbolji dio iz dane situacije, kojih se ne tiče uspostavljanje moralnog i političkog reda, koji su izvor krutosti, birokracije i otpora svakoj promjeni, ali zato vrlo efikasni, zastupajući ekonomski progres, kojega je glavni rezultat decentralizacija odluka i htijenja, temelj postupnog prilagođavanja. U takvoj sociološkoj viziji sve se događa kao da problemi moći i društvenih borbi pripadaju prošlosti. Ne govorimo više o moći, govorimo o utjecaju. Ne govorimo više o borbi klasa, nego o mnogobrojnim napetostima koje ne treba odstraniti nego u granicama, u koje se mogu prenositi, treba njima upravljati. 306

To ne znači vraćati se društvenim prosvjedima i intelektualnim konstrukcijama s početka 19. stoljeća, nego znači suprotstaviti se takvom racionalističkom pragmatizmu društvenih nemira i borbi za vlast. To jednostavno znači podsjetiti se da smjer ekonomskog rasta ne određuju igrači Šaha, nego izuzetni društveni protagonisti koji učvršćuju interese i moć ne više jedne obitelji ili jednog privatnog kapitalista već aparata, uspostavljajući, pomoću instrumenata društvene kontrole kojom raspolažu, ovisnu participaciju članova društva, ne samo u cilju općeg rasta nego i razvoja kojim upravljaju aparati i zahtjevi njihove snage i moći. Tada se razvoj ne pojavljuje kao skup racionalnih odluka i rješenja arbitraže, nego kao ulog društvenih borbi kojima dominiraju suprotstavljanje tehnokratskom novatorstvu i revolt utemeljen istodobno na kritici sistema i na obrani osobne i kolektivne kreativnosti, kreativnosti koja se ne svodi samo na ekonomsku efikasnost. Glavna je razlika između programiranog i kapitalistički industrijaliziranog društva u tome da se društveni sukob više ne definira unutar osnovnog privrednog sustava i da se ukupnost društvenih i kulturnih aktivnosti nalazi, više ili manje, direktno — nikada na jednostavan način — umiješana u taj konflikt. U današnjoj sociologiji prevladava intelektualna borba između sociologije odlučivanja i sociologije kontestacije. Ta dva postupka ne smiju se uzajamno negirati, jer u tom slučaju oba riskiraju da se zatvore u mirnu savjest i ponovljivost ideologije. Oni treba da se bore za objašnjenje činjenica. Njihovo glavno bojno polje nužno je politička sociologija, jer je ta riječ sama po sebi dvosmislena: znači ujedno vlast i odluku, društvene borbe i uređenje. Budući da se ekonomska analiza prije svega sastoji u proučavanju ekonomske politike, glavni je predmet sociologije proučavanje politika, to jest u isto vrijeme proučavanje društvenih kretanja i društvenih dogovora, odakle proizlazi stanovito institucionaliziranje sukoba. Za neko vrijeme sociologija je bila u iskušenju da samu sebe svede na promatranje mišljenja, kao da društvena aktivnost nije drugo do skup izbora čiji su izrazi zasnovani na unaprijed određen način. Politička se aktivnost dakle ne razlikuje više od političke konzumacije: koju partiju ili kojeg političara kupiti? . . . jeste li, manje ili više, zadovoljni radom vlade? Ma koliko bilo korisno zabilježiti te izbore, nijedan ne priliči. Zadovoljavajući se time, ne zanemarujemo li pravi predmet sociologije: formiranje kolektivne akcije kojom potrošač postaje proizvođač, akter svoga društva i svoje kulture? Proučavanje uređenja i sistema odlučivanja već je vrlo efikasno preraslo ovo računovodstvo. No samo aktivno upletanje dmštvenih pokreta kao i ponovno pojavljivanje velikih političkih debata mogu sociologiji nametnuti povratak njezinim glavnim predmetima proučavanja: stvaranju povijesti, kontradikcijama ograničene participacije i zamišljanju budućnosti. Eseje koji sačinjavaju ovu knjigu treba čitati kao skup priloga proučavanju uloga, sukoba i pokreta pomoću kojih se ekonomski rast transformira u jedan tip društvenog razvoja suočavanjem djelomične participacije i kreativne kontestacije. 307

Ožujak 1969.

Alfred Šic

308

O VIŠESTRUKIM STVARNOSTIMA
U jednoj čuvenoj glavi svojih Principa psihologije Vilijem Džejms (William James) analizira naš osećaj za stvarnost.325 Stvarnost, kaže on, naprosto znači odnos prema našem emocionalnom i aktivnom životu. Svekolika stvarnost ima subjektivno poreklo, sve što pobuđuje i podstiče naše zanimanje jeste stvarno. Ako jednu stvar nazovemo realnom, to znači da ona stoji u određenom odnosu prema nama. „Ukratko, reč ,stvarno' predstavlja samo ukras."326 Naš iskonski impuls nalaže nam da smesta potvrdimo stvarnost svega što poimamo, dokle god se ne javi nešto što mu protivreči. Međutim, postoji mnoštvo, verovatno bezbroj različitih poredaka stvarnosti, od kojih svaki ima vlastiti osobeni i odeliti stil postojanja. Džejms ih naziva „poduniverzumima", a kao primere navodi čulni svet ili svet fizičkih predmeta (kao vrhovnu stvarnost), svet nauke, svet idealnih odnosa, svet „idola plemena", različite natprirodne svetove mitologije i religije, različite svetove individualnog mnjenja, i najzad svetove čistog ludila i hira.327 Popularno mišljenje sve te podsvetove poima manje-više nepovezano, i kad se bavi jednim od njih, privremeno zaboravlja njegove veze s ostalima. No, svaki objekt o kojem razmišljamo stoji u nekakvoj vezi s jednim od tih podsvetova. „Svaki svet, dok mu posvećujemo pažnju, stvaran je na vlastiti način; jedino što se s povlačenjem pažnje gubi i njegova realnost."328 Ovim opaskama Džejmsov genije je dotakao jedno od najznačajnijih filozofskih pitanja. Svesno ograničavajući istraživanje na psihološki aspekt problema, on se uzdržao od ispitivanja njegovih implikacija. Razmatranja koja slede, mada fragmentarna, predstavljaju prvi pokušaj da se ocrta jedan mogućan pristup nekim od tih implikacija; naročito ćemo nastojati da razjasnimo odnos između realnosti sveta svakodnevnog života i sveta teorijske, naučne kontemplacije. STVARNOST SVETA SVAKODNEVNOG ŽIVOTA PRIRODNI STAV SVAKODNEVNOG ŽIVOTA I NJEGOV PRAGMATIČKI MOTIV Započećemo analizom sveta svakodnevnog života - svetom koji potpuno budan odrastao čovek, delajući u tom svetu i na nj, među svojim bližnjima, doživljava kao stvarnost u okviru prirodnog stava. „Svet svakodnevnog života" ovde će značiti intersubjektivni svet koji je postojao mnogo pre našeg rođenja, koji su Drugi - naši prethodnici - doživeli i protumačili kao orgamzovani svet. Naslov originala. „On Multiple Realities", odeljci I i II, str. 207 - 233, iz; Alfred Schutz, CollectedPapers I, The Problem of Social Reality.The Hague: Martinus Nijhoff, 1962.
325 326

William James, Princples of Psychology, vol. II, glava XXI, str. 283-322. Isto, str. 320 327 Isto, str. 291 i dalje. 328 Isto, str. 293

309

Sada se on nudi našem doživljavanju i tumačenju. Svako tumačenje tog sveta zasniva se na zalihi prethodnih doživljaja, kako naših vlastitih, tako i onih koje nam prenose naši roditelji i učitelji, a koji u obliku „priručnog znanja" funkcionišu kao referentna shema. Ova zaliha priručnih iskustava uključuje naše znanje da je svet u kojem živimo svet potpuno omeđenih objekata s definisanim svojstvima, objekata među kojima se krećemo, koji nam pružaju otpor i na koje možemo da delujemo. Posmatran iz prirodnog stava, svet nije - i nikada nije ni bio - puki agregat mrlja boje, nekoherentnih zvukova, središta toplote ili hladnoće. Filozofska ili psihološka analiza konstituisanja naših iskustava može naknadno, retrospektivno, opisivati kako elementi tog sveta deluju na naša čula, kako ih pasivno opažamo na nejasan i zbrkan način, kako aktivnbm apercepcijom naš um izdvaja izvesne odlike unutar opažajnog polja, poimajući ih kao stvari jasnih obrisa, koje se ističu prema manje-više neartikulisanoj pozadini, odnosno horizontu. Prirodni stalne zna za te probleme. Za njega svet od samog početka nije privatni svet pojedinca već intersubjektivni svet, zajednički svima nama, prema kojem nemamo teorijski, nego eminentno praktičan interes. Svet svakodnevnog života predstavlja pozornicu, i istovremeno objekt, za naša delanja i interakcije. Njime moramo zagospodariti, i njega moramo menjati, kako bismo ostvarili ciljeve kojima težimo, živeći među svojim bližnjima. Mi delujemo i operišemo ne samo unutar tog sveta već i na njega. Naši telesni pokreti - kinestetički, lokomotorni, operativni - priključeni su, da tako kažemo, na taj svet, preobražavajući ili menjajući njegove objekte i njihove uzajamne odnose. S druge strane, ti objekti pružaju našem delanju otpor, koji moramo ili nadvladati ili mu se predati. Dakle, s pravom možemo reći da pragmatički motiv upravlja našim prirodnim stavom prema svetu svakodnevnog života. Svet u ovom smislu jeste nešto što moramo promeniti svojim delanjem ili što menja naše delanje. MANIFESTACIJE ČOVEKOVOG SPONTANOG ŽIVOTA U SPOLJAŠNJEM SVETU I NEKI NJIHOVI OBLICI Ali, šta treba po dražu mevati pod upravo pomenutim terminom „delanje"? Kako čovek s prirodnim stavom doživljava vlastita „delanja" unutar sveta i nad njim? Očigledno, „delanja" su manifestacije čovekovog spontanog života. No, niti.čovek doživljava sve te manifestacije kao delanja, niti sva njegova delanja unose promene u spoljašnji svet. Nažalost, savremena filozofska misao ne luči jasno različite oblike tih doživljaja i zato ne postoji nikakva opšteprihvaćena terminologija. Uzalud bismo posegnuli za modernim biheviorizmom i njegovim razlikovanjem između vidljivog i nevidljivog ponašanja, kojem se ponekad pridodaje I treća kategorija poluvidljivog, za označavanje govornih činova kao manifestacija spontanosti. Nije nam ovde cilj da kritikujemo temeljnu grešku biheviorističkog stanovišta, niti da raspravljamo o neadekvatnosti i nedoslednosti pomenutog trojstva. Za naše svrhe, dovoljno je pokazati kako biheviorističko tumačenje spontanosti nimalo ne doprinosi razjašnjavanju pitanja kojim se bavimo, naime, kako 310

različite oblike spontanosti doživljava um iz kojeg su potekle. Biheviorizam kao referentna shema može, u najboljem slučaju, koristiti posmatraču tuđeg ponašanja. On, i jedino on, može biti zainteresovan za razmatranje aktivnosti ljudi ili životinja u okviru neke relacione sheme - kao što je draž - odgovor, ili organizam - okruženje - i jedino su s njegove tačke gledišta te kategorije uopšte dostupne. Naš problem, međutim, nije u tome šta se događa čoveku kap psihofiziološkoj jedinici, već stav koji on zauzima prema tim događanjima - ukratko, subjektivno značenje koje čovek pridaje izvesnim doživljajima unutar vlastitog spontanog života. Ono što se posmatraču prikazuje kao objektivno isto ponašanje može za subjekta tog ponašanja imati veoma različita značenja, ili pak biti potpuno lišeno značenja. Značenje, kao što sam pokazao na drugom mestu,329 nije inherentno svojstvo određenih doživljaja koji se javljaju unutar toka naše svesti, već rezultat tumačenja prošlih doživljaja koje refleksivno sagledamo iz trenutnog Sada. Dokle god živim unutar svojih postupaka usmerenih na određene objekte, ti postupci nemaju nikakvo znamenje. Oni postaju smisleni tek ako ih pojmim kao jasno omeđene prošle doživljaje, dakle retrospektivno. Znači, jedino oni doživljaji koji se mogu prizvati iz sećanja van granica njihove aktualnosti, i o čijem konstituisanju mogu postavljati pitanja, jesu subjektivno smisleni. Ali, ako usvojimo ovu karakterizaciju značenja, da li se može reći da u mom spontanom životu uopšte postoje doživljaji koji nisu subjektivno smisleni? Po našem mišljenju, odgovor je potvrdan. Postoje puki fiziološki refleksi, kao što je trzaj kolena, skupljanje zenice, treptanje, crvenjenje; zatim, tu su pasivne reakcije izazvane onim što Lajbnic (Leibniz) naziva talasanjem nerazbirljivih i zbrkanih malih opažaja; nadalje, tu su moje držanje, moj izraz lica, moje raspoloženje, one manifestacije mog spontanog života koji imaju za posledicu određena obeležja mog rukopisa koji se podaje grafološkom tumačenju itd. Svi ovi oblici nevoljne spontanosti doživljavaju se dok se događaju, ali ne ostavljaju nikakav trag u pamćenju; kao doživljaji oni su - da se opet poslužimo Lajbnicovim izrazom, najsvrsishodnijim za ovu temu percipirani, ali ne i apercipirani. Budući prolazni i utopljeni u okolne doživljaje, oni se he mogu ni izdvojiti ni prizvati iz sećanja. Oni pripadaju kategoriji suštinski aktualnih doživljaja, to jest, oni postoje samo u aktualnosti njihovog doživljavanja i ne mogu se spoznati refleksivnim stavom.330 Subjektivno smislene doživljaje koji emaniraju iz našeg spontanog života nazvaćemo ponašanjem ( conduct; izbegavamo izraz „behavior" jer on, onako kako se danas najčešće koristi, uključuje i manifestacije spontanosti lišene subjektivnog značenja, recimo reflekse). Izraz „ponašanje“ kako ga ovde upotrebljavamo odnosi se na sve vrste subjektivno smislenih

329 330

A. Scriurz, Der sinnhafte Aufbau der sozialen Welt, drugo izdanje, Wien 1960, str 29- 43,72-93 Što se tiče „refleksivnog stava", up. Marvin Farber, The Foundation of Phenomeno!ogy, Cambridge, 1943, str. 523 i dalje, i 378 i dalje; up. takođe Dorion Caims: „An Approach to Phenomenology", u: Philosophical Essays in Memory of Edmund Husserl, ur. M. Farber, Cambridge 1940, str. 8 i dalje: Pojam „suštinski aktualnih doživljaja", međutim, ne može se naći u Huserlovim spisima; Huserl je zastupao mišljenje da se, u načelu, svaki čin može refleksivno spoznati.

311

doživljaja spontanosti, bilo kao deo unutrašnjeg života, bilo priključenih ha spoljašnji svet. Ako je dopušteno upotrebljavati objektivne termine za opis subjektivnih doživljaja - a prethodna razjašnjenja otklonila su opasnost od nesporazuma - reći ćemo da ponašanje može biti vidljivo, (overt) i nevidljivo (covert). Prvo ćemo nazvati pukom radnjom (mere doing), a drugo pukim razmišljanjem (mere thinking). Međutim;: izraz „ponašanje'', kako ga ovde koristimo, ne podrazumeva nikakvo pozivanje na nameru.. Sve vrste takozvanih automatskih aktivnostiunutrašnjeg ili spoljašnjeg života - po navici, tradicionalne, afektivne - spadaju u tu klasu, koju Lajbnic naziva „klasom empirijskog ponašanja". Ponašanje koje se unapred planira, to jest, koje je zasnovano na unapred zamišljenom projektu, nazivaćemo delanjem, bez obzira na to je li vidljivo ili nevidljivo. Što se tiče ove druge vrste delanja, moramo utvrditi da li je u projekt uključena namera da se on ostvari - da se izvede dokraja, da se proizvede projektovano stanje stvari. Postojanje takve namere preobražava puku primisao u cilj, a projekt u svrhu. Ako namera ostvarivanja ne postoji, projektovana nevidljiva akcija ostaje fantazam, kao što je, recimo, sanjarenje na javi; ako postoji, možemo govoriti o svrsishodnoj akciji ili vršenju (performan-ce). Kao primer nevidljivog delanja koje je istovremeno vršenje možemo uzeti proces projektovariog razmišljanja, kao recimo pokušaj da se mentalnim putem reši neki naučni problem. Što se tiče takozvanih vidljivih delanja, to jest, delanja koja su priključena na spoljašnji svet putem telesnih pokreta, razlikovanje između delanja sa namerom ostvarenja, i onih bez nje, nije neophodna. Svako vidljivo delanje predstavlja vršenje, onako kako smo ga definisali. Da bismo razlikovali (nevidljivo) vršenje pukog razmišljanja od (vidljivog) vršenja koje zahteva tefesne pokrete, ovo potonje ćemo nazvati činjenjem ( working ). Činjenje je, dakle, delanje u spoljašnjem svetu, zasnovano na projektu i obeleženo namerom da se projektovano stanje stvari proizvede telesnim pokretima. Od svih opisanih oblika spontanosti činjenje je najvažnije za konštituisanje sveta svakodnevnog života. Kao što ćemo uskoro pokazati, potpuno budno sopstvo integriše u svom činjenju i kroz svoje činjenje svoju sadašnjost, prošlost i budućnost u jednu osobenu dimenziju vremena; u svojim aktima činjenja, ono sebe ostvaruje kao totalitet; ono komunicira sa Drugima; ono organizuje različite prostorne perspektive sveta svakodnevnog života. Ali, pre no što se okrenemo ovim problemima, moramo razjasniti šta znači izraz „potpuno budno sopstvo", koji smo upravo upotrebili.

OBLICI NAPETOSTI SVESTI I PAŽNJA PREMA ŽIVOTU

312

Jedna od središnjih ideja Bergsonove filozofije glasi da naš svesni život sadrži neograničen broj različitih ravni - počev od ravni delanja, na jednom kraju, pa sve do ravni sna, na drugom. Svaku od tih ravni odlikuje osobena napetost svesti, pri čemu ravan delanja podrazumeva najveći, a ravan sna najniži stupanj napetosti. Različiti stupnjevi napetosti naše svesti, smatra Bergson, funkcija su našeg nejednakog zanimanja za život, pri čemu delanje predstavlja naš najintenzivniji interes da se suočimo sa stvarnošću i njenim zahtevima, a san potpuni nedostatak tog interesa. Attention a la vie - pažnja prema životu - stoga je osnovno regulativno načelo našeg svesnog života. Ono definiše granice našeg sveta koji je za nas relevantan; ono artikuliše naš neprekidni misaoni tok; ono određuje opseg i funkcionisanje našeg pamćenja; ono čini da izrazimo se jezikom koji smo dosad koristili - živimo u našim sadašnjim doživljajima, usmerenim na objekte, ih se pak, refleksivnim stavom, okrećemo našim prošlim doživljajima i pitamo se o njihovom značenju.331 Izrazom potpuna budnost želimo da označimo onu ravan svesti, maksimalno napetu, koja nastaje iz stava pune pažnje prema životu i njegovim zahtevima. Jedino sopstvo koje vrši, a naročito sopstvo koje čini, jesu potpuno zainteresovana za život i, stoga, potpuno budna. Takvo sopstvo živi u svojim činovima i pažnja mu je okrenuta isključivo sprovođenju projekata u delp, ostvarenju plana. Ta je pažnja aktivna, nikako pasivna. Pasivna pažnja je suprotnost potpunoj budnosti. U pasivnoj pažnji ja doživljavam, na primer, talasanje nerazbirljivih sitnih opažaja koja su, kao što smo ranije rekli, u suštini aktualni doživljaji, a ne smislene manifestacije spontanosti. Smislena spontanost može se, sa Lajbnicom, definisati kao nastojanje da se dođe do novih, i uvek novih opažaja. U svom najnižem obliku, ona vodi izdvajanju nekih opažaja, koje time pretvara u apercepciju; u svom najvišem obliku, ona dovodi do činjenja, koje je priključeno na spoljašnji svet i modifikuje ga. Pojam potpune budnosti nudi polazište za jedno legitimno332
331

prag-

U izlaganju nismo strogo sledili Bergsonovu terminologiju, ali se nadamo da adekvatno izražavamo,njegove najvažnije misli.Evo izbora,nekih odlomaka iz Bergsonovih radova koji su značajni za naš problem: Essai sur les donnees immediates de la conscience, Paris 1889, str 20 i dalje; 94-106. (Srpskohrvatski prevod: Ogled o neposrednim činjenicama svesti, prev F. Pašić, Beograd, Mladost, 1978) Matiere et Memoire, Paris 1897, str. 189-195; 224-233; „Le reve" (1901) u: L'Energie spirituele, Paris 1919, str. 108-111; „L'effort intellectuel".(1902), u. Ibid., str. 164-171; „Introduction a la metaphysique'r (1903), u: La pensee et le mouvant, Paris 1934, str 233-238, ,,Le souvenir du present et la fausse reconnaissance" (1908), u: L'energie spirituelle, str. 129-137; „La conscience et la vie" (1911), u: ibid:, str. 15-18; „La perception du changement" (1911), u: La pensee et le mouvant, str. 171-175, 190-193; ,,Fantomes de vivants" et „recherche psychique" (1913), u: L'energie spirituelle, str. 80-84; ,,De la position des problemes" (1922), u: La pensee et le mouvant, str. 91 i dalje. Uz veoma malobrojne izuzetke, vulgarni pragmatizam ne razmatra probleme konstituisanja svesnog života, uključene u pojam ego agensa ili homo fabera, od kojeg većina tih pisaca polazi kao od datosti Najvećim delom, dakle, pragmatizam je samo zdravorazumski opis čovekovog stava u okviru 313
332

matičko tumačenje našeg kognitivnog života. U stanju potpune budnosti, sopstvo koje čini izdvaja onaj segment sveta koji je pragmatički relevantan, a te relevancije određuju formu i sadržaj našeg misaonog toka: formu, zato što reguiišu napetost paše memorije, a time i obim naših prošlih doživljaja koje prizivamo iz sećanja, kao i budućih doživljaja koje anticipiramo; sadržaj, zato što svi ti doživljaji, zbog unapred zacrtanog projekta i njegovog sprovođenja u delo, bivaju podvrgnuti specifičnim promenama pažnje. Sve nas ovo neposredno uvodi u analizu vremenske dimenzije u kojoj čineće sopstvo doživljava vlastite postupke. VREMENSKE PERSPEKTIVE „EGO AGENSA" I NJIHOVO OBJEDINJAVANJE Počećemo tako što ćemo unutar delanja uopšte, dakle i nevidljivog i vidljivog, povući razliku između, s jedne strane, delanja koje upravo teče, napreduje (delanje-u-toku, lat. actio) i, s druge, delanja kao dovršenog čina, kap nečega obavljenog (delanje, lat. actum)333. Dok živim u svom delanju-u-toku, okrenut sam stanju stvari do kojeg ono treba da dovede. Ipak, ja nisam istovremeno svestan svog doživljavanja tog tekućeg procesa delanja-u-toku. Da bih ga doveo u svest, moram se refleksivno osvrnuti na svoje delanje-u-toku. Kao što je Djui ( Dewey ) jednom rekao, moram da zastanem i razmislim. Ako zauzmem refleksivni stav, međutim, ja ne spoznajem svoje sadašnje delanje-u-toku. Naprotiv, jedino što mogu spoznati jeste moj dovršeni čin ( moje prošlo delanje-u-toku ) ili, ako nastavljam da delam dok se osvrćem, izvršene početne faze ( mog sadašnjeg delanja-u-toku ). Dok sam živeo u svom delanju-u-toku, ono je bilo element moje žive sadašnjosti. Sada se ta sadašnjost preobrazila u prošlost i živi doživljaj mog delanja-u-toku ustupio je mesto prisećanju činjenice da sam obavio neki čin, ili da sam se nalazio u procesu delanja. Sagledano iz aktualne sadašnjosti u kojoj zauzimam refleksivni stav, moje prošlo ili sadašnje završeno delanje-u-toku može se pojmiti jedino kroz činove koje sam njime izvršio. Dakle, ja mogu ili živeti u procesu svog delanja-u-toku, okrenutog objektu, i doživljavati svoje delanje-u-toku u Sadašnjem Vremenu ( modo present ); ili pak mogu, da tako kažemo, iskoračiti iz tog aktualnog strujanja, i refleksivnim pogledom obuhvatiti činove koje sam izvršio u prethodnim procesima delanja-u-toku u modusu Prošlog ili Sadašnjeg Svršenog Vremena ( modo praeterito ). To ne znači - u skladu s onim što je rečeno u prethodnom odeljku - da samo izvršeni činovi imaju značenje, a ne i tekuća delanja. Moramo Imati na umu da je, po definiciji, svakodnevnog sveta činjenja, ali ne i filozofija koja.ispituje pretpostavke te situacije.
333

Na engleskom, dihotomija se izražava imenicama acting i action, na francuskom, agir i action; na nemačkom, Handeln i Handlung, - Prim prev.

314

delanje uvek zasnovano na unapred zacrtanom projektu, i upravo pozivanje na prethodeći projekt daje značenje i delanju-u-toku i činu. Ali kakva je vremenska struktura jednog projektovanog delanja? Dok projektujem svoje delanje ja, kako to Djui kaže,334 obavljam probu svog delanja u mašti. Drugim rečima, anticipiram ishod svog budućeg delanja. Ja u mašti posmatram to anticipirano delanje kao ne-što što će biti obavljeno, kao čin koji ću ja izvršiti. Projektujući, ja posmatram svoj čin u Budućem Svršenom Vremenu, razmišljam o njemu u modo futuri exacti. No, te su anticipacije prazne i mogu se, ali i ne moraju, ispuniti delanjem, kad do njega doista dođe. Prošli ili sadašnji dovršeni čin, međutim, ne sadrži prazne anticipacije. Ono što je u projektu bilo prazno, sada ili jeste ili nije ispunjeno. Ništa ne ostaje nerazrešeno, ništa neodlučeno. Svakako, ja se mogu sećati otvorenih anticipacija koje je uključivalo projektovanje čina, pa čak i protenzija koje su pratile moje življenje u procesu delanja-u-toku, dok je on bio aktualan. Ali sada, u retrospekciji, ja ih se sećam kao svojih prošlih anticipacija, koje su se ili obistinile ili nisu. Prema tome, samo izvršeni čin, a nikada delanje-u-toku, može biti uspešan ili neuspešan. Ono što je dosad rečeno važi za sve vrste delanja. Okrenimo se sada osobenoj strukturi činjenja kao skupa telesnih radnji u spoljašnjem svetu. Bergsonova, kao i Huserlova, istraživanja naglasila su značaj naših telesnih pokreta za konstitutsanje spoljašnjeg sveta i njegove vremenske perspektive. Svoje telesne pokrete istovremeno doživljavamo u dve različite ravni: u meri u kojoj se oni odvijaju u spoljašnjem svetu, mi ih posmatramo kao događaje u prostoru i prostornom vremenu, merljive kao neki „pređeni put"; u meri u kojoj ih doživljavamo iznutra, kao promene koje se upravo događaju, kao manifestacije naše spontanosti koje pripadaju našem toku svesti, oni sudeluju u našem unutarnjem vremenu, ili duréeu. Ono što se događa u spoljašnjem svetu pripada istoj vremenskoj dimenziji u kojoj se odvijaju i događaji u neživoj prirodi. Ona se može registrovati odgovarajućim instrumentima i izmeriti našim hronometrima. To je oprostoreno, homogeno vreme koje je univerzalni oblik objektivnog ili kosmičkog vremena. S druge strane, u okviru unutarnjeg vremena, duréea, naši aktualni doživljaji se povezuju s prošlošću, preko prisećanja i retencija, kao i sa budućnošću; preko protenzija i anticipacija. U našim teiesnim pokretima, i putem njih, mi pravimo prelaz sa našeg duréea u prostorno ili kosmičko vreme, i naši postupci činjenja sudeluju u obama. Činjenje mi istovremeno doživljavamo kao niz događaja u spoljašnjem i u unutarnjem vremenu, objedinjujući obe dimenzije u jedinstveni tok koji ćemo nazvati živa sa334

Human Nature and Conductr New York 1922, Deo lII, Odeljak III. „The Nature of Deliberation"

315

dašnjost. Živa sadašnjost, smičkog vremena.

dakle,

nastaje

na

preseku

duréea

i

ko-

Dok se nalazi u živoj sadašnjosti, i živi kroz svoje tekuće akte činjenja, okrenuto objektima i ciljevima koje treba ostvariti, čineće sopstvo doživljava sebe kao izvorište tekućih delanja i, stoga, kao nepodeljeno totalno sopstvo, Ono doživljava svoje telesne pokrete iznutra; ono živi u koreliranim suštinski aktualnim doživljajima nedostupnim prisećanju i refleksiji; njegov svet jeste svet otvorenih anticipacija. Sopstvo koje čini, i jedino sopstvo koje čini, doživljava sve ovo modo presenti, doživljavajući samoga sebe kao autora tog tekućeg činjenja, ono sebe ostvaruje kao jedinstvo. Ali, kada se sopstvo, zauzevši refleksivni stav, osvrne na akte činjenja koje je izvršilo i osmotri ih modo praeterito, to se jedinstvo raspada. Sopstvo koje je izvršilo prošle činove nije više nepodeljeno totalno sopstvo, već jedno delimično sopstvo, izvršilac ovog određenog čina, uzglobljenog u sistem koreliranih činova kojem pripada. To delimično sopstvo samo je igrač uloge, odnosno - ako se usudimo da, sa svim nužnim rezervama, upotrebimo ona] prilično dvosmisleni izraz koji su Džejms i Mid uveli u literaturu - ono je Mene. Nećemo ovde ulaziti u sve mogućne implikacije ove tvrdnje, jer bi to zahtevalo prikaz i kritiku Midovog prilično nepotpunog i nedoslednog pokušaja da se ovim problemima pozabavi. Ograničićemo se na to da ukažemo na distinkciju koju Mid pravi između totaliteta delujućeg sopstva, koji on naziva „Ja", i delimičnih sopstava izvršenih činova, odnosno igrače uloga, koje on naziva „Mene". Do ove tačke, teza izložena u ovom radu slaže se s Midovom analizom. Slažemo se, nadalje, i sa Midovom tvrdnjom da „Ja" ulazi u doživljaj tek pošto je ostvarilo čin, dakle iskustveno se javlja kao deo Mene, to jest, Mene je to što se javlja u našem doživljaju onako kako ga se sećamo.335 Za naše svrhe je dovoljno reći ovoliko: uvid da unutarnje doživljavanje naših telesnih pokreta, suštinski aktualna iskustva i otvorene anticipacije izmiču spoznaji kroz refleksivni stav jasno pokazuje da prošlo sopstvo nikad ne može biti više od jednog delimičnog aspekta totalnog
335

Up. G. H. Mead, Mind, Self and Society, Chicago, 1934, str. 173-175, 196198, 203, „The Genesis of the Self", preštampano u: The Philosophy of the Present, Chicago, 1932, str. 176-195, nar. 184 i dalje; ,,What Sociaf Objects Must Psychology Presuppose?", Journal of Phifosophy Vol. VIII, 1910, str. 174-180; „The Social Self, Journal of Philosophy, Vol X, 1913, str. 374-380, V. isto tako odličnu knjigu Alfreda Stafforda Claytona o Midu: Emergent Mind and Education, New York 1943, str, 136-141, nar 137. Nesumnjiva je Midova zasluga što je uočio veze između čina, sopstva, pamćenja, vremena i stvarnosti., Pozicija ovoga Članka, naravno, nepomirljiva je sa Midovom teorijom društvenog porekla sopstva i s njegovim (modifikovanim) biheviorizmom, koji ga navodi da sve gorepomenute fenomene tumači kroz shemu draž - odgovor. Mnogo više istine sadržano je u čuvenoj Desetoj glavi Džejmsovih Principles of Psychology, gde možemo naći ne samo razlikovanje između Mene i Ja, nego i pozivanje na telesne pokrete, pamćenje i osećaj za vreme.

316

sopstva, koje se ostvaruje u doživljaju svog tekućeg činjenja. U vezi s razlikovanjem ( vidljivog ) činjenja i ( nevidljivog ) vršenja moramo dodati još nešto. U slučaju pukog vršenja - recimo, kad pokušavam da mentalnim putem resim neki matematički problem - ako krajnji ishod nije ostvario moje anticipacije i ako sam nezadovoljan rezultatom, ja čitav proces mentalnih operacija mogu poništiti i početi iz početka. U spoljašnjem svetu ništa se neće prorneniti, poništeni proces neće ostaviti nikakav trag. U tom smislu, puka mentalna delanja se mogu opozvati. Činjenje se, međutim, ne može opozvati. Moje činjenje menja spoljašnji svet. U najboljem slučaju, ja mogu vaspostaviti prvobitnu situaciju kontrapotezima, ali ne mogu „raščiniti" ono što sam učinio. Iz tog razloga, ja sam - s moralnog i pravnog stanovišta odgovoran za svoja dela, ali ne i za svoje misli. Takođe iz tog razloga, sloboda izbora između nekoliko mogućnosti pruža mi se samo u mentalnom projektovanju činjenja, pre no što sam to činjenje izvršio u spoljašnjem svetu ili, makar, dok njegovo izvršavanje traje u živoj sadašnjosti i prema tome je još uvek podložno preinakama. Kad je posredi prošlost, mogućnosti izbora nema. Pošto sam ostvario činjenje, ili bar neke njegove delove, izabrao sam jednom zauvek ono što je učinjeno i sad moram snositi posledice. Ne mogu izabrati po želji ono što bih voleo da sam učinio. Dosad se naša analiza bavila vremenskom strukturom delanja i, sledstveno tome, vremenskom strukturom sopstva - u izolovanom kontekstu toka svesti usamljenog pojedinca, kao da se o čoveku u prirodnom stavu može razmišljati kao odvojenom od bližnjih. Tu fiktivnu apstrakciju stvorili smo, naravno, samo zarad jasnijeg izlaganja problema. Sada se moramo okrenuti društvenoj strukturi sveta činjenja. DRUŠTVENA STRUKTURA SVETA SVAKODNEVNOG ŽIVOTA Rekosmo ranije da je svet svakodnevnog života, u koji se rađamo, od samog početka intersubjektivan. Time podrazumevamo, s jedne strane, da nije reč o mom privatnom svetu već svetu zajedničkom svima nama, a s druge strane, da unutar njega postoje moji bližnji, s kojima sam povezan višestrukim društvenim odnosima. Moje se činjenje ne odvija samo nad neživim stvarima već i nad mojim bližnjima; oni me navode na delanje i ja njih navodim na uzvratno delanje. Ne ulazeći ovde u