You are on page 1of 5

Pneumatska hemija

Gasom su hemiari nazivali nevidljive, isparljive dijelove koji izlaze iz nekih tijela, a ne mogu se
zadrati ili skupiti u posudu bez posebnih sprava. Sve supstance koje se nazivaju ili bi se mogle
nazvati gasom, odlikuju se prozirnou, bezbojnou, nevidljivou, rastezljivou, elastinou
a svojom se specifinom masom malo udaljavaju od vazduha. Grka rije pneuma, dah, hemija
je davno preuzela iz stoike filozofije. Znaenje rijei je bilo neto isparljivo, sadrano u
supstancama, ali bitno za supstancu. Latinska rije spiritus, istog znaenja, koristila se za paru
koja se ponovo zgusnuta moe drati u posudi. Zbog toga sve vazduhu sline supstance djelili na
gasove koji se mogu komprimovati, compressibilia, i na gasove koji se ne mogu komprimovati,
incompressibilia. Gas, ohladivi se, izgubi elastinost, pretvori se u tenost. Sa vazduhom se to
nije moglo postii. Podjela je postala suvina u 19. vijeku, kada je uspjela likvefakcija svih
gasova, a poetkom 20. vijeka i helijuma.

Pneumatska kada

Pneumatskom hemijom bili su prihvaeni gasovi drugaiji od vazduha. Pneumatska hemija nije
bila grana hemije, nego istorijsko razdoblje u kojem su se hemiari posvetili proavanju gasova.
Konano su shvatili da su gasovi, kao tree agregatno stanje, jednako vani za hemiju kao i
vrsto i gasvito agregatno stanje. Poeli su izuavati gasove, pa su shvatili da im je upravo to
trebalo da bi hemija postala nauka.
Pneumatska hemija je poela Halesovim eksperimentima oko 1730. godine i trajala sve do kraja
18. vijeka, do Lavoisierovih Osnova hemije iz 1789. godine.
Tek pomou posebne sprave, kako to kae Macquer, hemiari su mogli gas skupiti, zadrati ga
u posudi i istraiti. Tu spravu izumio je engleski hemiar S. Hales i opisao je 1727. godine, kao
pneumatic trough, pnematsko koriti, odnosno pneumatsku kadu.
Prema Boyleu trebalo je gas pustiti da istisne tenosti iz boce okrenute grlom prema dolje, to je
uinio Mayow. Ali taj nain kojim se gas skupi u posudi u kojoj se i razvija, nije bio dobar za sve
gasove. Halesova zasluga bila je u tome to je povezao dve posude. U jednoj je gas razvijao, a u

drugoj ga skupljao u boci napunjenoj vodom i preokrenutoj u kadi s vodom. Halesovu tehniku
skupljanja gasa primjenio je i H. Cavendish 1766. godine kada je istraivao vezani vazduh
(ugljen dioksid), koji se rastvara u vodi.

Stephan Hales
Istiu se dva Halesova djela: Vegetable Staticks ( Biljna statika), London 1727. godine, i Statical
Essays containg Haemastaticks (Statiki ogledi s hemastatikom), London 1733. godina. U
prvom je opisao pneumatsku kadu i eksperimante s gasovima, to je imalo veliki odjek meu
hemiarima, posebno francuskim.
Kao i ostali hemiari ovog doba, tako je i Hales smatrao da se vazduh u supstancama nalazi
vezan u neelastinom obliku. Vazduh je za Halesa bio svaki gas koji izae iz supstance
pod uticajem toplote ili vrenja (fermentacije). Da bi odredio udio vezanog vazduha u
supstanci, Hales je supstancu podvrgnuo suhoj destilaciji, a gasovite proizvode skupljao iznad
vode. Kada je grijao organske supstance (kameni ugalj, graak, hrastovinu, vosak, loj, svinjsku
krv, idr), uz vazduh, izlazili su i proizvodi raspadanja koji su se zadrali u vodi. Do izuma
pneumatske kade Hales je vjerovatno doao u namjeri da vodom ukloni proizvode raspadanja.
Izmjerio je volumen istog vazduha iznad vode i zavrio eksperiment. Nije ispitivao narav
vazduha vaan mu je bio udio vezanog vazduha u supstanci. Tako je Hales ustanovio da je
udio vazduha u alitri jedna osmina. Bilo je to skoro tano, jer je od alitre nastao kalijum
nitrat, a izaao kiseonik.
Vezani vazduh
Blackova dva dijela tj njegova doktorska disertacija De humore acido a cibis orto et magnesia
alba ( O kiselom tjelesnom soku koji potie od hrane i o bijelom magnezijumu), Edinburgh
1754. godine. Drugi dio disertacije Black je dopunio novim eksperimentima i 1756. godine
objavio pod naslovom Eksperimenti s bijelim magnezijumom, ivinim vapnom i s nekim drugim
lunatim supstancama. Bio je to Blackov trajan prilog hemiji.
Zagrijani bijeli magnezijum izgubio je na teini jer je, uz neto vode, ispustio i vazduh koji je
bio vezan, uvren, pa ga je Black nazvao fixed air. Upozorio je pritom da to nije obian, nego

poseban vazduh ije je svojstvo vezanost uz bijeli magnezijum, vapnenac i blage alkalije. Tek
poslije je Lavoisiera je dobio dananji naziv ugljen diokstid.
Black je u istoriju hemije uao takoe i otkriem latentne toplote. On je oko 1760. godine prvi
uoio da prelaz tijela iz jednog u drugo agregatno stanje prati izvjesna koliina toplote koju je
nazvao skrivenom, latentnom.
Zapaljivi vazduh
Istorijsko saoptenje koje je 1766. Cavendish objavio u asopisu Kraljevskog drutva pod
naslovom Experiments on factitious airs, u tri dijela. U prvom saoptenju izloio je svoje
istraivanje zapaljivog vazduha (vodonika), u drugom vezanog vazduha (ugljen dioksida), a
u treem vazduha koji nastaje vrenjem i truljenjem (uglavnom ugljen dioksid i metan).
U Cavendishovo vrijeme zapaljivim vazduhom zvali su vodonik, metan i ugljen monoksid.
Cavendish je prvi utvrdio da je vodonik poseban gas, razliit od vazduha i drugih gasov, pa je
otkrie vodonika 1766. godine njegova zasluga.
Cavendish je dobijao uvjek isti zapaljivi vazduh, bez obzira da li je rastvorio cink, eljezo ili
kalaj u razrijeenoj sumpornoj ili hlorovodoninoj kiselini, pa je zakljuio da zapaljii vazduh
potie od metala.
Svoj pronalazak istog zapaljivog vazduha nezavisno o naravi kiseline, a koliinom
srazmjernom masi metala, Cavendish je mogao objasniti predpostavkom da se zapaljivi
vazduh, vezan u metalu, oslobodio djelovanjem kiseline. Po flogistonskoj teoriji taj je
vazduh mogao biti jedino flogiston. Bilo je to prihvatljivo objanjenje. Kiselina od metala
naini so i oslobodi flogiston. Od metalnog vapna kiselinom nastane samo so, jel je metal ve
lien svog flogistona. Ovim uvjerljivim tumaenjem, na zadovoljstvo hemiara, bio je konano
otkriven flogiston kao supstanca, kao gas bez boje i mirisa, vodonik.
Zaguljivi, flogistonirani vazduh
Vazduh u zatvorenim prostorima u kojima su boravili ljudi ili ivotinje, ili je gorjela vatra, nije
vie omoguavao disanje: iva bia uginu a svijea se ugasi. Ali takav uinak ima i vezani
vazduh ( ugljen dioksid), pa ta dva vazdha hemiari nisu razlikovali.

Ali Cavendish ih je razlikovao jo 1772. godine, kada je u pismu Priesleyu utvrdio da postoje
barem dva vazduha tih svojstava. Jedan je vezan, a drugi potroan. Opisao mu je
eksperiment u kome je vazduh propustio kroz cijev napunjenu eravicom. Od izalog vazduha
luina je zadrala samo jedan dio (ugljen dioksid), a drugi, novi vazduh, bio je samo malo
laki od obinog vazduha. Bio je to azot. Cavendish mu nije dao ime, zvao ga je mefitinim,
zaguljivim.
Deflogistonirani vazduh
Joseph Priestley je 1. Avgusta 1774. godine plamenom velikog staklenog soiva grijao ivin
oksid u cilindru i otkrio da je u vazduhu, koji je ispunavao cilindar, svijea gorjela jakim
plamenom. Bio je iznenaen, jer nije oekivao da bi metalno vapno, kakvo je ivin oksid,
grijanjem izluilo vazduh takvih svojstava. Dvoumio se da li je to moda, azotov oksidul, N 2O,
koji je prije ve otkrio i u kome je svijea takoe gorjela, ali koji je za razliku od novog bio
rastvorljiv u vodi. Da je stvarno otkrio novi vazduh, uvjerio se tek u martu. 1775. godine, i
zakljuio je da je to vazduh lien flogistona, pa u njemu svijea bolje gori. Novootkriveni gas bio
je kiseonik, a za Priestleya deflogistonirani vazduh. Svoje otkrie Priestley je objavio 1775.
godine u drugom svezku svog dijela Experiments and Observaions on different kinds of air
(Opaanja i eksmerimenti na razliitim vrstama vazduha).
Priestleyeva pneumatska hemija
1767. godine napisao je knjigu Hystori of Elecricity. Nakon toga poeo se baviti istraivanjem
gasova. Prvo ugljen dioksida, potaknut posmatranjem alkoholnog vrenja u pivari. Usavrio je
pneumatsku kadu, upotrebivi ivu umjesto vode i otkrio hlorovodonik, azot monoksid i oksidul.
Voda u posudi koju je Priesley ostavio preko noi iznad fermentirajueg slada u pivari u Leedsu,
dobila je ugodan ukus i bila je dobra za pie. To je ujedno bio njegov prvi hemijski eksperiment
kojim je izumio soda vodu.
Azot monoksid, NO, prvi je vazduh kome je Priestley posvetio panju 1772. godine. Kao
bezbojan gas, nastao je rastvaranjem bakra (ili bilo kog drugog metala) u azotnoj kiselini. Zbog
toga ga je Priesley smatrao flogistoniranom azotnom kiselinom, i nazvao ga nitrous air, nitrozni
vazduh. Hlorovodonik, HCl, Priesley je nazvao solnokiselim vazduhom, marine acid air.

Dobio ga je 1772. godine grijanjem solne kiseline i skupio ga pomou pneumatske kade iznad
ive.
Sumpor dioksid, SO2, vitriolnokiseli vazduh, vitriolic acid air, Priesley je napravio 1774.
godine grijanjem ive s koncentrovanom sumpornom kielinom.
Amonijak, NH3, lunati vazduh, alkaline air, Priesley je dobio 1773. godine. Bio je prvi koji
ga je uhvatio pneumatskom kadom iznad ive i opisao kao poseban gas. Ustanovio je da gori,
proputao je elektrine iskre kroz amonijak i dobio zapaljivi vazduh, ali drugaiji od obinog.
Jo jedan zapaljivi vazduh stvorio je Priesley grijanjem krede u puanoj cijevi. Bio je to
ugljen monoksid nastao redukciom ugljen dioksida eljezom.
Sinteza i analiza vode
injenicu da voda nastaje gorenjem zapaljivog vazduha prvi je zabiljeio Macquer u drugom
izdanju svog Rijenika. Hladan porculanski tanjiri iznad plamena zapaljivog vazduha orosio
se bezbojnom tenou bez ukusa, za koju se pokazalo da je u stavri ista voda. Ali toliko vana
injenica ipak je bila zanemarena. Panju je privuklo drugo Macquerovo zapaanje: snana
eksplozija smjese zapaljivog vazduha (vodonika) i deflogistoniranog vazduha (kiseonika) u
staklenoj boci, ali debljih stjenki da se ne rasprsne. Taj ekspetiment je elektrinom iskrom prvi
izveo A. Volta 1776. godine.
Godine 1784. Cavendish je prvi dokazao da je voda jedini proizvod gorenja vodonika.