You are on page 1of 2

Nöroelektronik A¤lar: Bir Hayale Do¤ru

rinden kültüre ederek, hücrelerin birbirine yap›fl-


ma yerlerinde, hücre içinden d›fl›na olan potas-
yum ak›m›n› transistör üzerinden ölçmüfllerdi.
Canlanan devreler daha sonraki çal›flmalarla da
hayat bulmaya bafllad›.
Araflt›rmac›lar, bu iki elementer sistemi bir
araya getirerek, yongadan iki nörona, arada tek
bir ba¤lant› yerinden (monosinaptik) oluflan a¤a
olan uyar›y› ve hücrelerden yongaya olan uyar›la-
r› baflar›yla kaydettiler. Elektro-biyolojik ara yüz-
de bir elektro kimyasal tepkime oluflturmamak
için yongada silikondioksit ince tabakas› gibi bir
metal kulland›lar. Hücre gövdeleri de büyük ol-
du¤undan ve nispeten daha kolay kontrol edile-
bilece¤inden, omurgas›z olan göl salyangozunun
(Lymnaea stagnalis) ayak ganglionunu kullanma-
y› tercih ettiler. Canl›larda elektrik ve kimyasal
sinapslar (sinir hücreleri aras› ba¤lant› yeri, kav-
flak) bulunur. Kimyasal sinapslar insan beyninde-
ki hücreler aras› iletiflimin hemen hemen %
99’undan sorumludur. Kimyasal olanlar›, elekt-
riksel olanlara göre daha genifl aral›kl›d›r. Bu
yüzden aral›k, kimyasal nöroileticiler (glutamat,
asetilkolin gibi) kullan›larak afl›l›r. Bir nörondan
Mikroelektronik ve nöronlar› (sinir hücreleri) koymaya da yard›m edebilir. Bu türden hibrid gelen iyonlara ba¤l› sinirsel elektrik uyar›s› (ak-
bir araya getirme, bilim kurgunun uzun y›llar ko- halkalar›n uzun süreli çal›flmalar›, biyolojik bir siyon potansiyeli), di¤er hücreyle ba¤lant› yeri
nusu olmufl ve nörobilgisayarlar, beyine eklenen yap› ile elektrokimyasal tepkimeye girmeyen öncesinden depo halinde bulunan kimyasal mad-
yongalar filmlerdeki yerini alm›fl durumda. Bu- elektronik arabirime gerek duyar. delerin kavfla¤a sal›n›m›na neden olur. Kavflak
gün nöronlarla mikroelektroni¤i birlefltirmenin Almanya'da Max Planck Biyokimya Enstitü- sonras› hücredeki al›c›lar üzerine etki eden bu
(nöroelektronik) iki yaklafl›m› var. Birincisi, nö- sü’nün Hücre zar› ve Nörofizik bölümünden Pe- kimyasal uyar›c›lar, iyonlar›n yeniden hücre içine
ron a¤›n›n silikon üzerinde bir mikroelektronik ter Fromherz ve Gunther Zeck adl› iki araflt›rma- ve/veya d›fl›na do¤ru hareketine neden olarak
halkaya yerlefltirilmesi ve geleneksel halkan›n c›, salyangoz nöronlar›n› bir silikon yonga üzerin- yeni bir elektrik ak›m› olufltururlar. ‹nsan beynin-
sinyalini ifllemlemeyi içeriyor. ‹kincisi, elektronik de mikroskopik sabitlefltiricilerle bir araya getire- de elektriksel kavflak tipi çok azd›r. Salyangoz
ile nöron halkas›n›n, biyolojik ifllevleri araflt›r- rek nöroelektronik devrelerin ilk ad›m› att›lar. nöronlar› aras› kavflak elektrik tiptedir. Bu yerler
mak ve desteklemek için mikropipetler yoluyla Bu çal›flmalar›n› Proceedings of the National kimyasal kavflaklardan farkl› olarak nöroiletici
birlefltirilmesi fleklindedir. Elektronik araçlar ve Academy of Sciences dergisinin A¤ustos 2001 kullanmazlar. Birbirine s›k› s›k›ya ba¤l› (aral›klar
nöron a¤lar›n›n mikroskopik seviyede birbiriyle say›s›nda yay›mlad›lar. Yapt›klar› a¤daki sinir daha dar) olduklar›ndan, bir nörondan gelen
etkileflimi gerekti¤inden, bu iki yap›y› bir araya hücreleri, bir di¤er sinir hücresi ve transistörle ak›m do¤rudan di¤er nöronu uyar›r. Kimyasal
getirmek çok geliflmifl teknik gerektirir. Bir nö- ba¤lant›lar oluflturmak üzere büyüdüler. Bir yon- kavflaklara göre do¤rudan geçifl oldu¤undan çok
ron a¤›, altta yatan mekanizma bilinmedi¤i halde ga uyar›ld›¤›nda bir nörondan di¤erine ve silikon daha h›zl›d›rlar.
elektronik veri ifllemlemesini destekleyebilir. Bir bir anahtarla da yongaya geriye do¤ru ak›m ge- Araflt›rmac›lar, salyangozdan elde ettikleri
gün nöroelektronik yongalar›n hasarlanan sinir çebilece¤ini gösterdiler. Yani, silikon ve nöron- elektrik sinapsl› nöronlar› kültür ortam›nda bir
dokusu yerine nöroprotez olarak yerlefltirilmeleri lardan oluflan devre canlan›yordu. 1999’da, Pe- araya getirdiler. Elektronik arayüz ile sinir hücre-
umulabilir (Bilim ve Teknik, Ekim 1999, Biyonik ter Fromherz, Stefano Vassanelli ile The Journal sinin etkileflimini anlamak için bir silikon yonga
Gelece¤imiz, s.50-59). Nöron a¤lar›n›n tam bir of Neuroscience’da bu çal›flmalar›n›n öncülünü üzerine iki yollu bir ba¤lant› oluflturdular. Böyle-
elektronik kontrolünün yap›labilmesi, biyolojik yay›mlam›fllard›. Fare hipokampusundan (deniza- ce devre, yongadan bir sinir hücresine uyar› ak-
nörodinamiklerin çözülmemifl do¤as›n› ortaya t› bölgesi) elde ettikleri nöronlar› yongalar üze- tar›m› için uygun hale gelecekti. Nöronlar biyolo-

Tarama elektron mikroskobuyla elde edilen, bir sili- Fromherz ve Zeck’in nöroelektronik devresi. A.Sinir hücrelerinin uzant›lar› olan dendrit, akson ve sinapslarla oluflan
kon yonga üzerinde kültüre edilmifl fare beynindeki a¤› (k›rm›z›). ‹ki yollu arayüzle (siyah oklar) yar›iletken yonga (mavi) görülmekte. B. Basit silikon-nöron-nöron-silion
denizat› (hipokampus) bölgesinden al›nm›fl nöronlar. halkas›: sinaps öncesi uyar› ve kay›tlama, sinaptik geçifl ve kavflak sonras› kay›t. C. Bir elektrik sinapsla ba¤lanm›fl
Orta alanda aç›k transistörler görülmekte. nöron çiftinin eflde¤er elektronik halkas›, alan etki transistörler ve uyaranlarla arayüz etkileflimi.

B‹L‹M ve TEKN‹K 50 Aral›k 2001


mak "oyuncak model" seviyesidir. ‹nsan›n alg›la-
ma kapasitesinin sadece bir parças›n› temsil eder-
ler. Bu düzey bugünkü yapay zeka araflt›rmalar›-
n›n düzeyidir. ‹kinci basamak, 1950’de Alan Tu-
ring’in orijinal makalesinde tan›mlad›¤› flekilde-
dir. Bu, Turing testinin "pen-pal" (mektup arkada-
fl›) düzeyi olarak adland›r›l›r ve karfl›l›kl› anlamsal
içeri¤i olmayan karakterler de¤ifltirilir. Sembolle-
rinin girifli ve ç›k›fl› teletype (yaz›c›) ile kontrol
edilir. Bizim sembolik kapasitelerimizin (dil gibi)
benzeri özelliklerini gösterir. D›flar›daki bir kifli
ile etkileflime girdi¤inde nöronlardan oluflan in-
san m› ya da yongalardan oluflan bilgisayar m› ol-
du¤u ayr›m› yap›lamaz. Sadece karakterlerin de-
L.Stagnalis’in ayak ganglionundan al›nan her bir nöron, çitler içine yerlefltirildi. ‹ki gün içinde, hücre gövde-
¤iflimi oldu¤undan felsefeci John Searle’nin çin
lerinde yer de¤ifltirme olmadan dokunma yerlerinde uzant›lar, sinir hücrelerinde filizlenmeler olufltu (solda).
Filizlenmelerin (orta alanda parlak iplikçikler) etkileflimi ve yongan›n merkezinde iki günlük kültür sonras› odas› düflünce deneyi bu düzeydedir. Üçüncü ba-
a¤ oluflumu görülmekte (sa¤da). Nöronlar›n hücre gövdeleri çitlerin merkezi içinde bulunmakta. samak, Total Turing Testi veya Robotik Turing
testi düzeyidir. Bu düzeyde etkileflimi sa¤layan
jik ve ak›flkan yap›da oldu¤undan, bu hareketi yerlefltirdiler. Salyangozun ayak ganglionu için- ekran kald›r›l›r. Sadece sembolik kapasitelerimi-
engellemek için mekanik çit benzeri sabitlefltiri- den al›nan her bir nöron gövdesini, çitler aras›na zin taklidi ile kalmaz, bunun yan›nda anlambilim-
ciler kulland›lar. Bu flekilde yongalar üzerindeki cam mikropipet kullan›larak yerlefltirdiler. Bu çit- sel özelliklerimizi de taklid eder. Yani, d›flsal dav-
nöronlar›n gövdeleri sabit halde tutulabildi. Tran- ler yongan›n elektronik fonksiyonu ile etkileflime ran›fl aç›s›ndan tam olarak insan m› ya da robot
sistör olarak, son y›llarda kullan›ma giren yar› girmeyen polymide maddesinden yap›lm›flt›. Hüc- mu ayr›m› yap›lamaz. Dördüncü basamak, mikro-
iletkenden yap›lm›fl, tek kutuplu (unipolar) bir re zar›yla yonga aras›ndaki uzakl›¤› da FLIC (flu- fonksiyonel ayr›lamazl›k aflamas›d›r. Nöron ve nö-
transistör olan "alan etkili transistör" (field-ef- orescence interference contrast) mikroskopuyla roiletici düzeyine kadar ayr›lmazl›k vard›r. Bunlar
fect transistor, FET) kulland›lar. FET’lerde, girdi ölçtüler. Silikondioksit ve hücre zar› aras›ndaki sentetik nöronlar olabilir, fakat fonksiyonel ola-
ve ç›kt› yerleri aras›ndaki dar kanaldan ak›m ge- uzakl›¤› 50±5 nm, hücre yüzeyi yap›flma alan›n› rak gerçek nöronlarla ayn›d›rlar, onlardan ayr›la-
çer ve çok yüksek bir girifl empedanslar› vard›r. 2000 µm2 (toplam hücre yüzeyi alan›n›n % mazlar. Beflinci basamak, her fleyin büyük birlefl-
FET’ler, bir P-N eklemi tafl›yan yar›iletken bir çu- 25’ini) olarak hesaplad›lar. Nöronlar, silikon tirilmifl teorisi (Grand Unified Theories of Everyt-
buktan oluflur. Çubu¤un her iki ucunda bir ohm yonga üzerindeki mikroskopik silikondioksit te- hing, GUTE) olarak adland›r›l›r. Bu düzeyde elekt-
konta¤› bulunur; gövdeye ba¤l› konta¤a “kay- raslar› üzerinde büyüdüler, uzant›lar oluflturup ronlar›na kadar her fley insandaki nöronlarla ayn›-
nak”, art› potansiyele ba¤l› konta¤a da “ç›k›fl” birbiriyle a¤ oluflturdular. d›r. Yapay nöronlar, sinir iletiminin (aksiyon po-
ad› verilir. Eklemin P bölgesine (N tipi çubuk) Elektronik etkileflimi test etmeden önce, tansiyelinin) matematiksel formülünü tam olarak
“›zgara” (ya da kap›) ve eklemin alt›ndaki yar›- araflt›rmac›lar elektrik sinapslar için nöron çiftini karfl›larlar (Hodgkin-Huxley eflitli¤ini) ve ayn› fle-
iletken bölgeye “kanal” denir. Kanal içindeki test ettiler. Bir nörona bask›lay›c› bir uyar› uygu- kilde davran›rlar. Sadece, GUTE’leri planlayanla-
ak›m, ç›k›fl ve kaynak aras›ndaki gerilimin ifllevi land›¤›nda her iki hücreden de bu uyar›y› kayde- r›n bildi¤i, prensipte gözlenemeyen farkl›l›klar
oldu¤u kadar, ›zgaraya uygulanan kutuplamaya debildiler. Tek bir uyar› sinir iletimini kavflaktan olabilir. Sadece, fiziko-kimyasal yollarla (biyolo-
da ba¤l›d›r. Ak›m, kap› bölgesine uygulanan geçiflini sa¤lamad›¤› halde, ard arda verilen uya- jik, mekanik) farkl› oldu¤u sonucuna var›labilir.
elektrik alanla kontrol edilebilir. Kavflak FET ve r›lar kavflak sonras›n› uyar› oluflturuyordu. Bu fle- Bu yöntemde elektrik kavflakl› nöronlar kulla-
ayr›flm›fl-kap›l› FET tipleri vard›r. Her ikisinin kul- kilde, normal sinir sisteminde görülen uyarana n›lmas›na ra¤men omurgas›zlar›n kimyasal kav-
lan›m alanlar› farkl›d›r. Kavflak tipindekiler daha karfl› zamansal birikim (temporal sumasyon) ol- flakl› nöronlar›n›n oluflturdu¤u küçük a¤lar›n çal›-
çok iki yönlü anahtar olarak kullan›l›rlar. Kaynak du¤unu da gösterdiler. Sinir iletisi genli¤ini 50 fl›lmas› için de uygun bir yöntemdir. Daha ileri gi-
ve ç›k›fl bölgesi P-tipi olanlar, P-kanal cihazlar› mV, geniflli¤ini 50 ms ve kavfla¤› geçifl süresini debilme, yonga teknolojisinde, biyoelektronik
olarak adland›r›l›r. Benzer flekilde N-tiplileri de de 2 nS olarak buldular. Bir nörona uyaran uy- arayüzde ve nöron büyütme tekniklerinde daha
vard›r. guland›¤›nda, sinir iletimini hem di¤er nöron ileri ad›mlar at›lmas›n› gerektirir. Transistörlerin
Mikroplara karfl› özel bir çözeltiyle yongalar› hem de yan›ndaki transistordan kaydedebildiler. düflük gürültü oranl›, yüksek kapasitansl›, nöral
temizleyen çal›flmac›lar, daha sonra poly-L-lysine Sinir sistemine yongalarla destek elemanlar› dokunma yerlerinin say›s›n›n art›r›lmas›na olanak
ile tüm yüzeyi kaplad›lar. Nöronlar, 2-3 gün bu oluflturulmakla birlikte, bu çal›flmadan sonra akla tan›yacak ve iyon kanallar›yla etkileflime girebile-
flekilde bekletildi. Bu arada nöronlar›n gövdeleri- bir soru gelmekte: Sinir sistemini oluflturan nö- cek flekilde üretilebilmesi çok genifl alanl› etkile-
nin d›flar›ya do¤ru yer de¤ifltirmemeleri için, or- ronlar ve nöral a¤lar nereye kadar taklit edilebi- flime sahip nöroelektronik a¤lar›n yap›lmas›na da
ta alan›n çevresine 40 µm yüksekli¤inde ve 25 lir? 1991’de S.Harnad Turing testi üzerine çok olanak tan›yacakt›r. Bugün birkaç nöron ve yon-
µm çap›nda kaz›k fleklinde mikroskobik çitler önemli düflünsel bir sav gelifltirdi. Bunu "Tam Tu- gan›n bir araya getirilmesi, beynimizde sahip ol-
ring Testi" olarak isim- du¤umuz 100 milyar nöron ve her birinin birbiriy-
lendirdi. Turing testinde le yapt›¤› yaklafl›k 5-10 bin ba¤lant› düflünüldü-
olan ve kifli ile ba¤lant›- ¤ünde, beynimizin bir kopyas›n› nöroelektronik
y› sa¤layan yaz›c› araç a¤larla yapabilece¤imiz anlam›na gelmez. Ama si-
(teletype) kald›r›larak, nir sistemi hasarlanmalar›nda daha az say›da nö-
yerine bir ekran yerleflti- ron kayb› olmakta ve nöroelektronik devreler ha-
rildi (‹nternet’te sohbet sar› düzeltmede gelecek vaadetmektedir.
yapar gibi). Ekran›n kar-
fl›s›na da bir kifli yerlefl- Dr.Sultan Tarlac›
tirildi. Kiflinin amac›, Nöroloji Uzman›
karfl›s›ndaki aletinin in-
Kaynaklar
san olup olmad›¤›n›, ya- Pearson H. Nerve chip goes live. First nerve cell-silicon microchip
ni insan beyni ve davra- built. Nature, 28 A¤ustos 2001
Zeck, G. ve Fromherz, P.Noninvasive neuroelectronic interfacing
Bir uyar›ya yan›t olarak nöroelektronik a¤da, nöron ve transistörden kaydedi- n›fl›n› gösterip göster- with synaptically connected snail neurons on a semiconductor
len yan›tlar. Genliklerinde belirgin farkl›l›k görülmekle birlikte, dalga yap›lar›n- medi¤ini anlamakt›. Bu- chip. PNAS, 2001;98, 10457-10462
da benzerlik görülmekte (solda). Yongan›n iki yollu ba¤lant›s› çevresinde polyi- na göre befl basamak http://www.physik.uni-regensburg.de/ak-
mide çitler ve transistörün k›s›mlar›; Uyar›c› kanad› (St), transistörün k›s›mlar›; tuell/KollWS0001.div/Fromherz.html
S: Kaynak, D: Ç›k›fl, G: Kap› (A) (sa¤da). oluflturdu. Birinci basa- http://www.biochem.mpg.de/mnphys/index.html

Aral›k 2001 51 B‹L‹M ve TEKN‹K