You are on page 1of 87

Graz University of Technology

Univerzitet u Sarajevu
Mainski fakultet Sarajevo

Diplomski rad

Predvianje temperaturnih polja u radnom predmetu


i alatu tokom FSSW koristei FEA

Tasi Petar

Rad na ovom diplomskom radu realizovan je na


Institute for Materials Science and Welding
Ovaj diplomski rad je realizovan kao dio
Network of Excellence for Joining
podrane od:

Zahvala

o.Univ.-Prof. Dipl.-Ing. Dr.mont. Horstu H. Cerjaku sa Instituta za materijale i


zavarivanje i Vicerektoru za nastavu i studije pri Tehnikom univerzitetu Graz, i
poasnom profesoru Dr. Omeru Paiu sa Mainskog fakulteta Sarajevo za
omoguavanje ove meunarodne saradnje izmeu univerziteta.
Posebno zahvaljujem Dipl.-Ing. Dr.techn. Norbertu Enzingeru za voenje,
sugestije, korisne komentare i rasprave o rezultatima simulacija i eksperimenata.
Takoe elim zahvaliti Dipl.-Ing. Thomasu Weinbergeru za svu pomo tokom
mog rada, te za sve komentare, sugestije i reference, kao i za svu brigu koju je
iskazao za vrijeme mog boravka na Institutu.
elio bih izraziti zahvalnost i grupi iz Laboratorije za zavarivanje (IWS, TU Graz)
koja mi je pomogla da izvedem sve eksperimente.
Svaki projekat zavisi od napora mnogo razliitih ljudi i ovaj nije izuzetak. elio
bih zahvaliti Institutu i svim njegovim lanovima za pomo i podrku tokom pripreme
i rada na ovom diplomskom.
Na kraju, iako ne manje vano, elio bih zahvaliti ocu na njegovoj podrci,
pomoi i strpljenju. Bez njegovog ohrabrenja, rad na ovom diplomskom moda ne bi
bio mogu.

SAETAK

Strana 1

Saetak
Ovaj diplomski rad je uraen kao dio projekta K-net Network of excellence for
joining JOIN, i bavi se numerikom simulacijom temperaturnih polja prilikom friction
stir takastog zavarivanja dva aluminijska lima. Model sadri alat, radni komad, stezni
ureaj i oslonu plou. Odgovarajui granini, poetni i okolinski uslovi su definisani.
Osobine materijala su definisane kao temperaturno zavisne. Za modeliranje je
koriten ininjerski pristup, to znai da su provedeni eksperimenti prije simulacija.
Simulacija je provedena kao vremenski zavisna, sa vremenima zavarivanja koji
odgovaraju onima iz eksperimenata.
Cilj je bio kreirati model koji e biti u stanju da predvidi temperaturna polja u
radnom komadu i alatu koristei metod konanih elemenata, kao i precizno simulirati
termiki ciklus za pojedine take unutar numerikog modela.
Provedena je i eksperimenatalna verifikacija rezultata simulacije, koristei
termoparove za biljeenje temperature radnog komada.
Kako je ovo prevod originalnog rada, koji je na engleskom jeziku, uinjen je
svaki napor da sve bude pravilno i korektno prevedeno. Ipak, mogue je da su neke
slike, grafikoni i eme i dalje na engleskom, usljed copyrighta ili druge nemogunosti,
kao i da se javljaju izrazi koji ne zvue sasvim u duhu naeg jezika (tuice su ili
potpuno preuzeti izrazi zbog nedostatka naih). U sluaju takvih i drugih nejasnoa u
tekstu, prednost dajem verziji na engleskom jeziku, kako ona sadrava originalan
materijal.

DIMENZIJE I JEDINICE

Strana 2

Dimenzije i jedinice

Veliina

Oznaka Jedinica

Srednji tangencijalni napon


Povrina
Toplotni kapacitet
Sila
Vertikalna sila
Debljina
Duina
Masa
Obrtni moment
Broj obrtaja
Toplota
Toplotni protok (po liniji)
Toplotni protok (po povrini)
Toplota trenja
Radijus (alata)
Granica razvlaenja
Radijalno odstojanje
Zatezna vrstoa
Radijus vrha alata
Temperatura
Vrijeme
Brzina kretanja alata
Zapremina
Obodna brzina

Y
A
cp
F
Fn
h
l
m
M
n
Q
q
q
qfi
r
R0.2
Ri
Rm
rp
T
t
v
V
Vp
Vm
Vrp
x, y, z

Komponente obodne brzine


Koordinate
Koeficijent konvekcije
Koeficijent emisivnosti
Termika konduktivnost
Ugao nagiba zavojnice
Koeficijent trenja
Gustina (gustoa)
Ugaona brzina

Nm-2
m2
Jkg-1C-1
N
N
mm
m
kg
Nm
min-1
W
Wm-1
Wm-2
W/m
m
MPa
m
MPa
mm
C
s
mm/min
m3
ms-1
ms-1
ms-1
m
Wm-2C-1
Wm-1C-1

kgm-3
s-1

SADRAJ

Strana 3

Sadraj

SAETAK........................................................................................................................................................ 1
DIMENZIJE I JEDINICE .................................................................................................................................... 2
1. UVOD ........................................................................................................................................................ 5
2. O PROJEKTU DIPLOMSKOG RADA .............................................................................................................. 7
3. PREGLED LITERATURE ................................................................................................................................ 8
3.1. FRICTION STIR ZAVARIVANJE ............................................................................................................................... 8
3.1.1. Parametri FSW procesa ....................................................................................................................... 9
3.1.1.1. Geometrija alata ............................................................................................................................................ 9
3.1.1.2. Parametri zavarivanja .................................................................................................................................. 15
3.1.1.3. Izgled zavara ................................................................................................................................................ 16

3.1.2. Takasto zavarivanje trenjem sa mijeanjem (FSSW)........................................................................ 16


3.1.3. Specifinosti zavarivanja pojedinih materijala .................................................................................. 19
3.1.4. Posebne primjene .............................................................................................................................. 20
3.1.5. Budunost .......................................................................................................................................... 22
3.2. ANALIZA KONANIM ELEMENTIMA ..................................................................................................................... 22
3.2.1. Kratka istorija FEA ............................................................................................................................. 22
3.2.2. Metod konanih elemenata............................................................................................................... 23
3.2.3. Osnove analize konanim elementima .............................................................................................. 24
3.2.4. Vrste ininjerskih analiza ................................................................................................................... 25
3.2.5. Adaptivne tehnike stvaranja mrea ................................................................................................... 26
3.3. MODELIRANJE FSW PROCESA ........................................................................................................................... 26
3.3.1. Dovoenje toplote ............................................................................................................................. 28
3.3.1.1. Direktni pristup............................................................................................................................................ 28
3.3.1.2. Indirektni (ininjerski) pristup ..................................................................................................................... 29

3.3.2. Odvoenje toplote ............................................................................................................................. 31


4. MODELIRANJE I SIMULACIJA U PROGRAMU MSC.MARC ........................................................................... 33
4.1. GEOMETRIJA I MREA ...................................................................................................................................... 33
4.2. GEOMETRIJSKE OSOBINE .................................................................................................................................. 38
4.3. OSOBINE MATERIJALA ..................................................................................................................................... 38
4.4. POETNI USLOVI............................................................................................................................................. 40
4.5. GRANINI USLOVI ........................................................................................................................................... 40
4.6. ANALIZA ....................................................................................................................................................... 41
4.7. POST-PROCESIRANJE ....................................................................................................................................... 42
5. EKSPERIMENTI ......................................................................................................................................... 44
5.1. OPREMA....................................................................................................................................................... 44
5.2. EKSPERIMENTI ............................................................................................................................................... 47
5.2.1. Prvi pokuaj ....................................................................................................................................... 48
5.2.2. Drugi pokuaj ..................................................................................................................................... 50
5.2.3. Trei pokuaj ...................................................................................................................................... 52
5.3. REZULTATI .................................................................................................................................................... 54
6. POREENJE I DISKUSIJA ........................................................................................................................... 57
6.1. TEMPERATURE I TERMIKI CIKLUSI...................................................................................................................... 57
6.1.1. Prvi pokuaj ....................................................................................................................................... 57
6.1.2. Drugi pokuaj ..................................................................................................................................... 59
6.1.3. Trei pokuaj ...................................................................................................................................... 61

SADRAJ

Strana 4

6.1.4. Zakljuak ............................................................................................................................................ 63


6.2. PARAMETRI I EFIKASNOST ................................................................................................................................. 64
6.3. RADIJACIJA .................................................................................................................................................... 66
6.4. ZAKLJUCI I PREPORUKE ................................................................................................................................... 67
7. ZAKLJUAK .............................................................................................................................................. 69
8. INDEX ...................................................................................................................................................... 70
9. LITERATURA ............................................................................................................................................ 72
10. DODATAK A: OSOBINE MATERIJALA ....................................................................................................... 76
10.1. ALUMINIJ.................................................................................................................................................... 76
10.1.1. Gustina ............................................................................................................................................ 76
10.1.2. Toplinska vodljivost ......................................................................................................................... 77
10.1.3. Toplotni kapacitet ............................................................................................................................ 77
10.1.4. Koeficijent termalne ekspanzije ....................................................................................................... 78
10.1.5. Tehnika granica razvlaenja .......................................................................................................... 78
10.1.6. Modul elastinosti ........................................................................................................................... 79
10.2. ELIK 1.4828 ............................................................................................................................................. 79
10.2.1. Toplinska vodljivost ......................................................................................................................... 80
10.2.2. Koeficijent termalne ekspanzije ....................................................................................................... 80
10.2.3. Modul elastinosti ........................................................................................................................... 81
10.3. ELIK 1.0305 ............................................................................................................................................. 81
10.3.1. Toplinska vodljivost ......................................................................................................................... 82
10.3.2. Toplotni kapacitet ............................................................................................................................ 82
10.3.3. Koeficijent termalne ekspanzije ....................................................................................................... 83
10.3.4. Modul elastinosti ........................................................................................................................... 83
11. DODATAK B: DIGITAL DATA ................................................................................................................... 84

UVOD

Strana 5

1. Uvod
Nemogunost pravljenja visoko-vrstih zavara otpornih na zamor i lom dijelova
od aluminijskih legura namjenjenih zranoj industriji (kao to su visoko legirane 2XXX
i 7XXX serije), dugo vremena je ograniavala upotrebu zavarivanja za spajanje
konstrukcija namjenjenih vazduhoplovnoj i svemirskoj industriji. Ove aluminijske
legure su generalno klasifikovane kao nezavarive zbog loe strukture koja se javlja
pri ovravanju i poroznosti u zoni uticaja toplote. Dodatno, javlja se i znaajan pad
u mehanikim osobinama u odnosu na osnovni materijal. Ovi faktori su uinili
spajanje ovih legura konvencionalnim postupcima zavarivanja neprivlanim. Neke
aluminijske legure mogu biti elektrootporno zavarene, ali priprema povrine je skupa
jer oksidi na povrini predstavljaju veliki problem.
Friction stir zavarivanje (zavarivanje trenjem sa mjeanjem, eng. skr. FSW) je
izumljeno 1991. na The Welding Institute (Cambridge, Velika Britanija). To je proces
zavarivanja u vrstom stanju (bez topljenja osnovnih materijala), i u poetku je
koriten za zavarivanje aluminijskih legura. Koncept FSW procesa je nevjerovatno
jednostavan. Rotirajui alat (koji nije potroni materijal), sa specijano dizajniranim
vrhom i ramenom se ubacuje izmeu podudarnih rubova tabli ili limova koje treba da
budu spojene, i kree se du linije spoja [3] (Slika 1.1).

Rotacija alata

Smjer
zavarivanja

Pritisna sila
z
x

y
Rame

Friction Stir
zavareno podruje

Silazna
strana

Vrh

Spoj
Nailazna
strana

Slika 1.1: ematski prikaz friction stir zavarivanja (prema [3])

Alat slui za dvije osnovne funkcije: (a) zagrijavanje osnovnog materijala, i (b)
pokretanje materijala u svrhu stvaranja spoja. Toplota se stvara trenjem izmeu alata
i komada i plastinom deformacijom osnovnog materijala.
FSW se smatra najznaajnijim napretkom u tehnici spajanja metala u
posljednjoj deceniji dvadesetog vijeka, a takoe i zelenom tehnologijom zbog
energetske efikasnosti i jer nije tetna po okolinu. Primjenjiva je za razliite stvari. U
poreenju sa konvencionalnim metodama zavarivanja, FSW troi znaajno manje
energije. Ne koriste se dodatni ili zatitni gasovi, i zbog toga je proces prihvatljiv po
okolinu. Proces ne ukljuuje dodatni materijal i zato aluminijske legure mogu biti
zavarivane bez problema sa kompatibilnosti spoja, to je izraen problem pri

UVOD

Strana 6

zavarivanju topljenjem. Takoe, mogu biti zavarivane i razliite aluminijske legure


kada je to potrebno. Za razliku od tradicionalnog zavarivanja trenjem (koje se obino
koristi za zavarivanje malih rotacionih komada koji mogu biti pritisnuti jedan spram
drugoga da bi se spoj formirao), FSW se moe koristiti za razliite tipove zavarenih
spojeva (sueoni, preklopni, T spojevi). Kljune prednosti FSW procesa su sumarno
prikazane u tabeli 1.1 [3].
Tabela 1.1: Kljune prednosti FSW procesa
Metalurke prednosti

Okolinske prednosti

Energetske prednosti

Zavarivanje bez topljenja


Male deformacije komada
Dimenzionalna stabilnost
procesa, ponovljivost
Bez gubitka legirajuih
elemeneta
Odline metalurke osobine u
zoni spoja
Sitnozrnata struktura
Odsustvo pukotina
Mijenja dijelove spojene vijcima

Nema zatitnog gasa


Nema ienja povrine
Nema otpadaka
Nema rastvaraa potrebnih za
odmaivanje
Nema dodatnih potronih
materijala (ica, elektroda)

Napredna upotreba materijala


(npr. zavarivanje limova
razliitih debljina smanjuje
masu)
Samo 2,5% energije potrebne
za zavarivanje laserom
Smanjena koliina goriva
potrebna za pokretanje
automobila, malih aviona i
brodova

Ipak, FSW ima i nedostataka. Trebaju biti primjenjene velike sile pri stezanju
komada radi toga to se velike sile primjenjuju i tokom zavarivanja. Ovo zahtjeva
veoma kruta i jako dimenzionisana tijela maina i, uglavnom, velike konstrukcije.
Namjenski graene FSW maine (za specijalne svrhe) su jako skupe.
Otkako je FSW izumljen, provedeno je mnogo simulacija koje su se fokusirale
na predvianje temperaturnih polja, toka materijala i strukture. U literaturi su
predstavljeni mnogi modeli prenosa toplote, dok su se neke od studija bavile
detaljnim predvianjem toka materijala, zaostalih napona i deformacija. Neke od njih
koriste metod konanih elemenata [1,7,10], druge koriste metod konanih razlika
[4,5,8,13]. Dobra uporedna studija numerikog modeliranja FSW je prikazana u radu
McCuna [12], dok je studija trenutnog stanja razvoja FSW prikazana u radu Mishre
[3].

PROJEKT

Strana 7

2. O projektu diplomskog rada


Cilj ovoga diplomskog rada je kreirati numeriki model za simuliranje
temperaturnih polja pri takastom FSW dvije aluminijske ploe (preklopni spoj)
koristei komercijalnu FEA aplikaciju Marc (proizvoa MSC.Software), koja je
bazirana na nelinearnom FEM.
Diplomski rad je podjeljen u tri dijela:
1. Modeliranje/Simulacija
U ovom dijelu, potrebno je definisati model procesa. Bitno je definisati osobine
materijala kao temperaturno zavisne (za sve elemente modela). Moraju biti definisani
pravilni i odgovarajui granini uslovi. Ovo ukljuuje generisanje toplote na ramenu i
vrhu alata, odvoenje toplote konvekcijom i radijacijom, kao i poetne i uslove
okoline.
Simulacija treba da bude nestacionarna, i to da vrijeme simulacije bude
podudarno sa vremenom stvarnog zavarivanja u eksperimentu. Jedan od ciljeva je i
utvrditi uticaj radijacije (kao graninog uslova) u simulaciji na temperaturna polja.
Takoe, model treba da ukljuuje i definisanu latentnu toplotu topljenja, kao i
mogunost koritenja razliitih geometrija alata.
2. Ekperiment
Zbog koritenja ininjerskog pristupa modeliranju ovoga problema, eksperimenti
treba da budu provedeni da bi se obezbjedile potrebne informacije o samom
procesu. Zavarivanje treba da bude izvedeno u dovoljnom broju taaka, tako da
model moe biti verifikovan za razliite sluajeve zavarivanja.
3. Poreenje i zakljuci
Rezultati simulacije trebaju biti uporeeni sa rezultatima eksperimenta radi
verifikacije numerikog modela. Iz verifikacije se trebaju donijeti zakljuci o uticaju
vremena zavarivanja na efikasnost procesa. Glavni cilj je obezbjediti dokaz da je
numeriki model u stanju precizno predvidjeti temperaturna polja i termiki ciklus u
cjelini, i ovo treba biti bazirano na rezultatima mjerenja u pojedinim takama tokom
zavarivanja.

PREGLED LITERATURE

Strana 8

3. Pregled literature
U ovom pregledu literature date su osnovne informacije o FSW procesu i
njegovim trenutnim dostignuima i primjenama, te o analizi konanim elementima.
Prvi dio se bazira na FSW procesu. Navedene su i objanjene osnovne
karakteristike procesa, gemetrija alata i izgled zavarenog spoja. Ovo poglavlje se
takoe bavi i objanjenjem dovoenja i odvoenja toplote tokom procesa, jer su oni
sastavni dio numerikog modeliranja. Kao dodatak, objenjen je i Friction Stir Spot
Welding proces (FSSW), kao varijacija FSW. Navedeni su i posebni problemi vezani
za pojedine materijale i konstrukcije, kao i trenutna primjena ova dva procesa u
industriji.
Kao zakljuak je data mogunost primjene ovih procesa u budunosti. Ovaj dio
rada je uglavnom baziran na radu Mishre [3], kao cjelovitog pregleda moguih
primjena FSW u odnosu na sadanje, i Khose [53].
Drugi dio se bazira na analizu konanim elementima. Ovo je iroko koriten
metod za predvianje temperaturnih polja u ininjerstvu. Data je kratka istorija
metode, nakon ega je dato nekoliko rijei o samoj metodi. Navedene su i vrste
analiza koje je mogue provesti koristei FEA, kao i osnove adaptivnih mrea koje su
jako bitne za numerki model i simulacije prezentovane u ovom radu.

3.1. Friction Stir zavarivanje


Friction stir zavarivanje (FSW) je proces spajanja u vrstom stanju, izumljen
1991. godine na TWI, Cambridge, UK [37]. Istraivanja FSW procesa tokom zadnje
decenije su se uglavnom fokusirala na osobine zavarenih spojeva izmeu dva dijela
zavarena FSW procesom. Rad na modeliranju i eksperimentalnoj verifikaciji je
proveden radi karakterizacije razliitih zona unutar podruja spajanja, odnosno
onoga to je kod konvencionalnog zavarivanja poznato kao zona uticaja toplote
(ZUT, eng. HAZ heat affected zone).
Specifinost FSW procesa je prisustvo korijena i termomehanike zone uticaja
(eng. TMAZ thermomechanically-affected zone), to ini opisivanje zavarenog
spoja sloenijim. Mehanike osobine FSW spoja (npr. jaina i ilavost) su povezani
sa osobinama razliitih zona u zavarenom spoju.

Slika 3.1: ematski prikaz FSW procesa i definicije orjentacija [9]

FSW proces se satoji od nekoliko faza svaka faza pri tome moe biti opisana
kao period tokom kojeg se alat i radni komad kreu relativno jedno u odnosu na
drugo [9]. Tokom prve faze, alat prodire vertikalno na mjestu linije spoja izmeu
dijelova (radnih komada) koje treba zavariti, rotirajui pri tome. Ova faza traje tokom
perioda prodiranja. Period prodiranja je popraen fazom zadravanja, pri emu alat

PREGLED LITERATURE

Strana 9

miruje relativno u odnosu na radni komad, ali i dalje rotira. Mehanika interakcija
usljed razlike u brzinama izmeu rotirajueg alata i mirujueg komada proizvodi
toplotu trenjem i deformacijama. Ova toplota prelazi u okolni materijal, i temperatura
raste dok materijal omekava. Nakon ove dvije faze, stvarni proces zavarivanja moe
zapoeti, pokretanjem bilo alata bilo komada relativno jedno u odnosu na drugo du
linije spoja. Brzina kretanja se kree u rasponu 110 mms1, zavisno od parametara
zavarivanja (npr. brzine rotacije, sile i dubine prodiranja, ugla nagiba, ali i dizajnom i
osobinama radnog komada). Kada se na ovaj nain pree itava duina zavaranog
spoja, alat se izvlai iz radnog komada, ostavljajui u njemu izlaznu rupu kao otisak
alata. ematski prikaz FSW procesa je dat na slici 3.1.
Slika 3.2 pojednostavljeno prikazuje izgled alata. U optem sluaju, potrebne su
dvije povrine da bi se izveli procesi zagrijavanja i zavarivanja tokom FSW. Povrina
ramena je podruje gdje se stvara veina toplote, dok je povrina vrha ona koja spaja
dva radna komada i pri tome stvara samo mali dio ukupne toplote. S druge strane,
rame ograniava materijal ispod nje, te je sprijeeno nastajanje upljina i poroznosti
nakon prolaska alata.
Konini oblik ramena pomae postizanju pritiska pod njim, ali slui i za
zadravanje materijala istisnutog alatom tokom faze prodiranja (slika 3.2). Dizajn
novijih alata moe biti specifine geometrije (npr. vie lica, navoji i ljebovi) [17-20],
za koje se vjeruje da imaju prednosti i da pomau procesu zavarivanja. Ipak,
dokazano je da ak i jednostavni cilindrini vrh radi zadovoljavajue.
Visina vrha je ograniena debljinom radnog komada; vrh ne smije probiti radni
komad ili je neizbjeno oteenje maine.

Slika 3.2: Boni pogled na FSW alat sa koninim ramenom i zavojnim vrhom. Prostor ispod
ramena slui za zadravanje istisnutog materijala. [9]

3.1.1. Parametri FSW procesa


FSW ukljuuje sloena kretanja materijala i plastine deformacije. Na tok
materijala i temperature znaajan uticaj imaju paramteri zavarivanja, geometrija alata
i izgled zavarenog spoja. Samim time utiu i na razvoj mikrostruktura u materijalu. U
ovom dijelu se govori o nekoliko glavnih uticajnih faktora na FSW proces, kao to su
geometrija alata, paramteri zavarivanja i izgled zavarenih spojeva.
3.1.1.1.

Geometrija alata

Geometrija alata vai kao najuticajniji faktor definisanja procesa. Geometrija


(izmeu svih ostalih parametara) igra kljunu ulogu u toku materijala, dok sa druge
strane ograniava brzinu kretanja alata koja moe biti koritena pri kretanju du linije
zavarenog spoja. FSW alat se sastoji od ramena i vrha, kao to je ematski
prikazano u slici 3.3.

PREGLED LITERATURE

Strana 10

Slika 3.3: ematski prikaz FSW alata [3]

Kako je spomenuto ranije, alat ima dvije glavne uloge:


a) lokalno zagrijavanje,
b) izazvati strujanje i mijeanje materijala.
Tokom poetne faze ulaska alata u materijal, zagrijavanje potie prvenstveno od
trenja izmeu vrha alata i radnog komada, i neto dodatne toplote razvijene usljed
plastine deformacije materijala. Alat prodire sve dok rame ne dotakne radni komad.
Trenje izmeu ramena i komada rezultuje u stvaranju najveeg dijela toplote [1,8,10].
Sa aspekta zagrijavanja, relativne veliine vrha i ramena su bitne, dok druge odlike
dizajna alata i nisu toliko bitne. Rame alata takoe ograniava dodatnu zapreminu
materijala nastalu usljed zagrijavanja. Druga uloga alata je da mijea i pomie
materijal. Uniformnost mikrostrukture i osobine materijala, kao i optereenja tokom
procesa su zavisni od dizajna alata.
Geometrija alata se znaajno razvila sa stjecanjem iskustva i nekim pomacima
u razumijevanju toka materijala [3]. Kompleksne karakteristike su dodavane da bi se
poboljao tok materijala i mijeanje, a smanjilo mehaniko optereenje. Na primjer,
Whorl i MX Triflute razvijene od strane TWI [3], prikazane u slici 3.4.

Slika 3.4: Whorl i MX Triflute alati razvijeni na The Welding Institute (TWI), VB [3]

Vjeruje se da znaajke dizajna Whorl i MX Triflute alata:


a) poveavaju povrinu kontakta izmeu alata i omekanog materijala,
poveavajui time stvaranje toplote,
b) omoguavaju laki tok omekanog materijala,
c) smanjuju sile potrebne pri zavarivanju,
d) zavojnicom omoguavaju samopovlaei efekt.
Demonstrirano je da aluminijske ploe debljine i do 50 mm mogu biti uspjeno
zavarene FSW procesom u samo jednom prolazu, koristei ove alate. Ploa 6082AlT6 debljine 75 mm je uspjeno zavarena u dva prolaza sa Whorl alatom, pri emu
je svaki prolaz imao penetraciju od oko 38 mm.

PREGLED LITERATURE

Strana 11

Pri zavarivanju preklopnih spojeva, konvencionalni cilindrini alati sa zavojnicom


rezultuju u intenzivnom stanjenju gornjeg lima, to za posljedicu ima smanjenje
osobine otpornosti na savijanje. U sluaju primjene preklopnih spojeva tamo gdje je
zamor materijala od najvee vanosti, znaajane su takoe i irina zavara i ugao
izmeu ruba zavara i zareza u materijalu.
Nedavno su razvijene i dvije nove geometrije, namjenjene poboljanju kvalitete
preklopnih spojeva. Flared-Triflute [3] sa ljebovima ije osnove su isturene napolje
(slika 3.5) i A-skew [17] sa osom vrha koja je blago nagnuta u odnosu na osu
rotacije alata (slika 3.6). Odlike dizajna Flared-Triflute i A-skew poveavaju
odnos izmeu zapremine zahvaene alatom i statike zapremine samog vrha alata.
Pri tome se dobija i ira zona zavarivanja zbog isturenih ljebova (koristei FlaredTriflute) i dejstva zakoenja (koristei A-skew), omoguavajui znatno bolju
fragmentaciju oksida i njihovo uklanjanje, kao i orbitalnog pritisnog dejstva pri
korijenu zavara zbog dejstva zakoenja, to sve skupa daje znaajno poboljanje
kvaliteta zavarenog spoja u datom regionu.

Slika 3.5: Flared Triflute alati razvijeni na The Welding Institute (TWI), VB: (a) neutralni
ljebovi, (b) lijevi ljebovi, and (c) desni ljebovi [3]

U poreenju sa alatom sa konvencionalnim navojnim vrhom, koritenje FlaredTriflute i A-skew alata daje:
a) preko 100% poveanje brzine zavarivanja,
b) preko 20% smanjenje aksijalne sile,
c) znaajno proirenu zonu zavarivanja,
d) smanjenje stanjenja gornje ploe za vie od etiri puta.

PREGLED LITERATURE

Strana 12

Slika 3.6: A-Skew alat razvijen na The Welding Institute (TWI), VB: (a) pogled sa strane, (b)
pogled sprijeda, i (c) zona pokrivanja postignuta dejstvom zakoenja [17]

Nadalje, na TWI su izvedene i mnoge varijacije profila ramena, kako bi se


prilagodile razliitim materijalima i uslovima (slika 3.7). Ovi profili ramena
poboljavaju povezivanje izmeu ramena alata i radnog komada tako to
zarobljavaju omekani materijal.

Slika 3.7: Razliite geometrije ramena alata, pogled ispod [3]

Mnogi drugi alati i procedure su razvijene na TWI, ukljuujui i sloeno FSW


kretanje, Com-Stir [18], alat za kretanje unazad tokom FSW procesa, Rev-stir
[19], simultanu upotrebu dva ili vie alata pri FSW zvanu Twin-stir [20] i alat za
dvojnu rotaciju [21].
Neki od alata su razvijeni na Institutu za materijale i zavarivanje iz (IWS, Graz,
Austrija), u saradnji sa MTS (SAD), i prikazani su na slikama 3.8 i 3.9.

PREGLED LITERATURE

Strana 13

Slika 3.8: Alat sa kvadratnim vrhom od volfram-renija za zavarivanje aluminija sa elikom


(desno: detalj vrha)

Slika 3.9: Alat za zavarivanje aluminija

Na slici 3.8 prikazan je alat za preklopno zavarivanje aluminija i elika. Ima vrh
kvadratnog profila umjesto krunog sa ciljem boljeg mijeanja materijala.
Alat prikazan na slici 3.9 namjenjen je zavarivanju aluminija i to tamo gdje je
zavareni spoj kombinacija sueonog i preklopnog.
Alat prikazan na slici 3.10 ima istu ulogu, ali je razvijen od strane Rifteca i
rezultati ostvareni sa njim su uporeeni sa prethodno pomenutim (sa slike 3.9).

PREGLED LITERATURE

Strana 14

Slika 3.10: Alat za ekstrudirane aluminijske profile, razvijen od strane Rifteca

Alat prikazan na slici 3.11 je Bobbin alat, standardni MTS-ov alat, koji je bio
isporuen sa mainom. Koristi se za zavarivanje vie povrina istovremeno.
Prikazani na slici ima dva ramena. Obino se koristi za zavarivanje profila, odnosno
tamo gdje nema ploe za oslanjanje ispod zavara (zatitne ili oslone ploe).

Slika 3.11: Bobbin alat za FSW profila bez oslone ploe

Alat prikazan na slici 3.12 je u potpunosti napravljen od volfram-renija (W-Re), i


namjenjen je preklopnom zavarivanju elinih ploa. Sa ovim alatom je mogue
zavarivati visokovrste elike, jer renij ima izuzetno visoku taku topljenja (3186C).
Meutim, ovaj alat je i izuzetno krt, kao i vrlo podloan oksidaciji te se zavarivanje
vri u inertnoj atmosferi. Takoe se isporuuje kao MTS standardni alat.
Shvatajui znaaj uticaja geometrije alata na tok materijala pri zavarivanju,
moe se rei da se zavisnost izmeu toka materijala i dobijene mikrostrukture mijenja
sa svakim alatom. Kljuno je razviti sistematian pristup dizajnu alata. Da bi se
vizualizirali tokovi materijala i izraunale sile mogu se koristiti kompjuterizovani alati,
ukljuujui i analizu konanim elementima.
Neke kompanije su indicirale vlastita istraivanja i razvoj na konferencijama o
FSW procesu, meutim o tome nema nikakvih dostupnih podataka.
Vano je shvatiti da je uspostavljanje odnosa o razvoju mikrostrukture i uticaja
parametara procesa teko bez informacija o alatu.

PREGLED LITERATURE

Strana 15

Slika 3.12: Alat za zavarivanje elika, napravljen od volfram-renija, razvijen od strane MTS

3.1.1.2.

Parametri zavarivanja

Dva su najznaajnija parametra FSW procesa: brzina obrtanja alata (n [min-1])


u smjeru kazaljki na satu ili obratno i brzina kretanja alata (v, [mm/min]) du linije
spoja [3]. Obrtanje alata rezultuje mijeanjem materijala oko rotirajueg vrha, dok
kretanje alata pomjera promijeani materijal sa prednje ka zadnjoj strani vrha i
dovrava proces zavarivanja. Vee brzine obrtanja daju vie temperature zbog veeg
zagrijavanja usljed trenja i daju intezivnije mijeanje materijala. Ipak, ne moe se rei
da koliina toplote stvorene trenjem monotono raste sa rastom broja obrtaja, jer
koeficijent trenja na mjestu dodira opada kako se poveava brzina rotacije.
Pored brzine obrtanja i brzine kretanja alata, znaajan parametar je i ugao
obrtanja ili nagib alata u odnosu na povrinu radnog komada. Odgovarajui nagib
alata u smjeru kretanja osigurava da rame alata zadrava materijal promijean
zavojnim vrhom i efikasno ga pomjera sa prednje na zadnju stranu vrha.
Bitan parametar je i dubina ulaska vrha alata u materijal radnog komada
(dubina penetracije, dubina prodiranja), a nekada se zove i ciljna dubina. Izuzetno je
bitan za postizanje dobrog izgleda zavara. Dubina ulaska vrha je povezana sa
visinom vrha. Kada je dubina ulaska suvie mala, nije mogue ostvariti kontakt
ramena alata sa kontaktnom povrinom, te rotirajue rame ne uspijeva efikasno
pomjerati promijeani materijal sa prednje na zadnju stranu vrha, to daje zavarene
spojeve sa udubljenjima ili ispupenjima.
Sa druge strane, ukoliko je dubina ulaska prevelika, rame alata prodire u
materijal komada, stvarajui pri tome liniju istisnutog materijala. Tada se dobija
zavareni spoj izrazito konkavnog izgleda, to za posljedicu ima stanjenje materijala
koji se zavaruje.
Predgrijavanje ili hlaenje moe imati znaajnu ulogu pri nekim specifinim
FSW procesima [14]. Za materijale sa visokom takom topljenja, kao to su elik i
titanij, ili sa visokom toplinskom vodljivou, kao to je bakar, mogue je da toplota
proizvedena trenjem i mijeanjem nee biti dovoljna da omeka materijal oko alata.
Tada je teko proizvesti kontinualan zavar bez greaka. U takvim sluajevima je
mogue koristiti predgrijavanje ili vanjske izvore zagrijavanja da bi pomoglo strujanje
materijala i olakali uslovi zavarivanja (ili uopte omoguilo zavarivanje).
Kod materijala sa niskom takom topljenja, kao to su aluminij i magnezij,
dodatno hlaenje moe biti jako korisno da bi se smanjio intenzivan rast
rekristaliziranih zrna i rastvaranje ovravajuih precipitata u zoni zavara i oko nje.

PREGLED LITERATURE

3.1.1.3.

Strana 16

Izgled zavara

Najee konfiguracije FSW zavarenog spoja su sueoni i preklopni spoj.


Jednostavni sueoni spoj je prikazan na slici 3.13a. Dva elina lima iste debljine su
postavljeni na zatitnu plou i paljivo uvreni da bi se sprijeilo rastavljanje
podudarnih povrina spoja.
Tokom faze prodiranja alata u materijal, razvijaju se posebno velike sile i
potrebna je posebna briga da bi se sprijeilo da se ploe u ovakvoj konfiguraciji ne
razdvoje. Rotirajui alat prodire na mjestu linije spoja i kree du iste, pri emu je
rame alata u kontaktu sa povrinom ploa, stvarajui zavar du linije podudaranja.
U sluaju jednostavnog preklopnog spoja, dvije ploe koje se preklapaju su
privrene na zatitnu plou. Rotirajui alat prodire normalno kroz gornju u donju
plou, i nakon toga se pomjera u eljenom pravcu (slika 3.13d) [3]. Mnoge druge
konfiguracije se mogu napraviti kombinujui sueone i preklopne spojeve[14].
Ukoliko je potrebno, mogue je pored konfiguracija baziranih na ova dva
osnovna tipa spojeva izvesti i druge tipove, kao to je ugaoni spoj (slika 3.13g).

Slika 3.13: Konfiguracije moguih FSW spojeva: (a) prosti sueoni spoj, (b) ugaoni sueoni,
(c) T-sueoni, (d) preklopni, (e) viestruki preklopni, (f) T-preklopni, i (g) ugaoni [3]

Bitno je naglasiti da nije potrebna nikakva posebna priprema za FSW sueone


ili preklopne spojeve. Dvije iste metalne ploe mogu biti jednostavno spojene
zajedno u obliku sueonih ili preklopnih spojeva bez velike brige o stanju povrina
ploa.

3.1.2. Takasto zavarivanje trenjem sa mijeanjem (FSSW)


Takasto zavarivanje trenjem sa mijeanjem (FSSW) je nov proces koji je u
zadnje vrijeme naiao na znaajnu panju automobilske i drugih industrija [11].
To je jo nova i neispitana varijanta linearnog FSW, i kreira preklopni zavareni
spoj bez topljenja. Izgled nastalog zavarenog spoja je slian onom koji nastaje kod
takastog elektro-otpornog zavarivanja, koje se obino koristi pri sastavljanju
karoserija automobila.
Osnovni princip je dat na slici 3.14. Dok alat rotira i stvara toplotu usljed trenja,
primjenjuje se aksijalna sila, i nastaje zavareni spoj.

PREGLED LITERATURE

Strana 17

Slika 3.14: Osnovni princip FSSW [11]

Karakteristike ovog procesa, kao to je spajanje u vrstom stanju, ine ga jako


interesantnim u procesu montae automobila i slinim procesima. Danas, elektrootporno takasto zavarivanje je vodei proces koji se koristi pri montai strukturalnih
elemenata automobila, i njegova primjena moe biti izuzetno problematina za
mnoge nove materijale (lagane, a pri tome visokih performansi). Takvi materijali su,
izmeu ostalih, legure aluminija i napredni visokovrsti elici (AHSS).
Zasada je veina istraivanja i razvoja bila fokusirana na legure aluminija. Kako
su one lagane za plastinu obradu na relativno niskim tempretaurama, relativno su i
lagane za zavarivanje FSW procesom. Zapravo, primjena FSSW procesa za legure
aluminija se do sada pokazala prilino uspjenom.
Mazda je objavila prvu primjenu FSSW procesa 2003. godine za svoj model
automobila masovne proizvodnje, RX-8. Zadnja vrata izraena od aluminija su u
potpunosti sastavljena koristei FSSW proces [38].
I druge kompanije su takoe objavile uvoenje FSSW procesa za zavarivanje
aluminijskih dijelova automobila.
U dostupnoj literaturi su objavljene dvije razliite varijante FSSW procesa [57,
58, 59]. Prvi pristup, koji koristi Mazda, koristi alat sa nepromjenjivom geometrijom
vrha [58, 59]. Istaknuti vrh ostavlja karakteristian izlazni otvor u sredini spoja. Drugi
pristup [11] koristi mala relativna kretanja vrha i ramena u svrhu popunjavanja otvora
nastalog nakon izlaska alata. Prema raspoloivim informacijama, drugi pristup bi dao
mnogo due vrijeme zavarivanja, usljed potrebe da se ostvare sloena kretanja alata
pri popunjavanju izlaznog otvora.
Informacije radi, pristup sa nepromjenjivom geometrijom je jako brz, i ukoliko se
radi o aluminijskim legurama zavar moe biti napravljen za manje od jedne sekunde
[58]. Takoe, maina za zavarivanje i kontrolni sistem za alat nepromjenjive
geometrije je jednostavan i pri tome lagan za integrisanje u proizvodne linije
masovne proizvodnje.
Mazda je objavila da su postignute utede, i to 90% u energiji potrebnoj za
zavarivanje i 40% u opremi, kada se izvri poreenje sa konvencionalnim elektrootpornim takastim zavarivanjem aluminijskih legura.
Razlog za tako veliki interes automobilske i drugih industrija za primjenu FSSW
procesa lei u mnogim prednostima koje taj proces ima u odnosu na takasto elektrootporno zavarivanje (koje se sada koristi). Neke od njih su [52]:
otpornost na zamor je i do pet puta vea, i veoma postojana,
jai i postojaniji zavareni spojevi,
smanjene potrebe za odravanjem,
pogodna je za okoli (ne proizvodi isparenja i dim),
zavarene spojeve je mogue postaviti vrlo blizu jedan drugom,
mogue zavarivati kroz zaprljanja,
nema metalurke degradacije,
savreno uklopljena boja zavara.

PREGLED LITERATURE

Strana 18

FFSW proces se sastoji od skoro sasvim istih faza kao i linearni FSW proces
(slika 3.15).
Nakon to alat postigne odgovarajui broj obrtaja, on ulazi u komad. Nakon
ovoga slijedi obrtanje alata u komadu, ali sve vrijeme na istom mjestu. Ovaj period se
naziva vrijeme zadravanja, i moe biti od pola sekunde do pet sekundi. Pri FSSW
alat nakon ovoga se povlai iz materijala komada, dok bi kod FSW ovdje zapoelo
kretanje du linije zavarenog spoja.
vrh
rame alata

www.frictionstirlink.com

Slika 3.15: Faze FSSW procesa

Svi ovi razlozi su uinili FSSW veoma zanimljivim procesom za primjenu u avio
industriji, gdje je on zamjena za zakovice. Takoe i u automobilskoj industriji, gdje se
primjenjuje za zavarivanje aluminijskih limova i profila.

Slika 3.16: Presjek jednog FSSW zavara; crtkana linija predstavlja granicu zone mijeanja [82]

Uspjeh koritenja FSSW procesa pri zavarivanju aluminijskih komponenti je


vodio ka nevjerovatnom interesu za primjenu iste tehnologije za zavarivanje
visokovrstih elika. Meutim, provedena istraivanja i razvoj FSW su pokazala da je
zavarivanje elika mnogo tee nego aluminijskih legura [11].
Tehniki problemi poinju od veoma fundamentalnih aspekata samog FSW
procesa u poreenju sa aluminijskim legurama, FSW zavarivanje visokovrstih
elika se vri na mnogo viim temperaturama i trai mnogo vea mehanika
optereenja za prodiranje i mijeanje. To znai da e se na iste probleme vjerovatno
naii i pri FSSW procesu. Istraivanje primjene FSSW u procesu montae automobila
ine jo izazovnijim faktori kao to su masovna proizvodnja, potreba za velikom
brzinom, a da sve pri tome bude i jeftino.

PREGLED LITERATURE

Strana 19

3.1.3. Specifinosti zavarivanja pojedinih materijala


Znaajan razvoj FWS procesa za legure aluminija i njegova uspjena
komercijalna implementacija je motivisala njegovu primjenu za druge neeljezne
metale (magnezij, bakar, titanij i njihove legure), elik, pa ak i termoplastike. Ipak,
mogua prepreka komercijalnom uspjehu primjene FSW procesa na materijale sa
visokom takom topljenja (kao to je titanij i elici) je pronalaenje i/ili razvoj
odgovarajuih materijala za alate, kao i ostvarenje prednosti nad trenutno koritenim
metodama zavarivanja. Za razliku od visokovrstih legura aluminija, koje su
nezavarive veinom tehnika koje ukljuuju topljenje, legure titanija i elici mogu biti
zavareni razliitim tehnikama sa topljenjem i pri tome moe biti postignuta visoka
efikasnost. Zato nije samo bitno pokazati da je mogua zavarivost FSW procesom,
nego i naglasiti njegove prednosti nad ostalim tehnikama. Nadalje, FSW zavarivanje
legura/metala koji nisu slini je privukla veliki interes za istraivanje zbog svoje
ininjerske vanosti i problema povezanih sa konvencionalnim zavarivanjima.
Sljedei saeci su bazirani na [3].
Bakar. Zavarivanje bakra je obino teko izvedivo konvencionalnim procesima
zbog njegove odline toplotne provodljivosti, koja je deset do stotinu puta vea od
one kod elika i legura nikla. Zbog toga je toplota potrebna za zavarivanje mnogo
vea, to rezultuje jako malim brzinama zavarivanja. Nedavno je napravljeno
nekoliko pokuaja da se spoje ploe istog bakra i 60/40 bronze putem FSW
procesa. Uspjeno su zavarene ploe bakra debljine 0,5 do 5 mm.
Nekoliko vanih zakljuaka je doneseno kroz ove pokuaje. Pokazalo se da
materijal alata i njegova geometrija imaju znaajan efekt na izvodivost procesa FSW
zavarivanja debelih ploa bakra. Andersson i njegovi saradnici su pokazali da vrh
alata sa paralelnim profilom, napravljen od toplootpornog elika, moe zavariti 3 mm
debelu plou, ali je bio nepogodan za plou od 10 mm zbog popunjavanja profila
alata omekanim bakrom i slabljenja materijala alata iznad 540C. Sinterovana
legura na bazi titanija sa poboljanom geometrijom je bila mnogo efektivnija za
primjenu FSW procesa na ploama debljine 1025 mm. Oni su takoe probali i alat
sa novim dizajnom vrha, kao i drugim toplootpornim materijalima. Alat se pokazao
dovoljno jakim za zavarivanje bakrenih ploa debljine iznad 30 mm.
Titanijske legure. Iako se mnoge legure titanija lako zavaruju konvencionalnim
procesima (sa topljenjem) kao to je TIG, mogue je da im je potrebna dodatna
termika obrada, odnosno dodatni korak u proizvodnji, to podie njene trokove.
Kako je FSW proces zavarivanja u vrstom stanju, oekuje se da e njegova
primjena odstraniti potrebu za dodatnom termikom obradom. Naalost, informacije o
FSW zavarivanju titanijskih legura su zasada veoma ograniene.
elici. Iako je veina napora usmjerena na FSW zavarivanje aluminijskih
legura, postoji znaaj interes i za elike. Oekuje se da e nie pogonske energije
koje su obino povezane sa FSW procesom (u odnosu na konvencionalne procese
sa topljenjem) dati manje metalurkih promjena u ZUT-u, te time smanjiti distorziju i
zaostale napone u elicima. Ovo je izuzetno znaajno kod komponenti velike
debljine, kakve se javljaju u brodogradnji i proizvodnji tekih maina. Takoe,
izbjegao bi se i problem hladnih pukotina zbog injenice da je ovo proces zavarivanja
u vrstom stanju. Dodatno, pri FSW procesu ne nastaju nikakva isparenja, posebno
ona koja sadre esterovalentni hrom. Ove prednosti e vjerovatno uiniti FSW
proces pogodnim za zavarivanje elika u mnogim oblastima.
Rana istraivanja primjene FSW procesa na elicima su bila obeavajua za
njegovu primjenu u zavarivanju razliitih tipova elika. Kao dodatak stalnim naporima
da se optimiziraju FSW parametri i shvati nastanak i razvoj mikrostruktura tokom

PREGLED LITERATURE

Strana 20

FSW, kljuna stvar je odabir odgovarajueg materijala alata. Zahtjev koji se postavlja
pri FSW procesu je odravanje odgovarajueg odnosa izmeu tvrdoe i osobina na
povienim temperaturama materijala alata i komada. Kako elici imaju znaajno veu
tvrdou i bolje osobine na visokim temperaturama, vano je odabrati materijal za alat
koji ima dobru otpornost na habanje i ilavost na temperaturama od 1000C, pa ak
viim.
Magnezij. Kako magnezij inae ima slabu obradivost deformacijom, njegove
ploe se komercijalno prave livenjem ili livenjem pod pritiskom, izuzev nekih legura
za kovanje kao to je AZ31. Obino je teko zavariti livene magnezijske legure zbog
nastanka visoke poroznosti u zavaru. Relativno velik koeficijent termalnog irenja
magnezijskih legura moe uzrokovati velike deformacije/distorzije zavara. Zbog
ovoga bi tehnika zavarivanja u vrstom stanju bila optimalan izbor za spajanje livenih
ploa magnezijskih legura.
Kompoziti sa metalnim matriksom. Kompoziti sa metalnim matriksom imaju
poveanu krutost, jainu i otpornost na habanje u odnosu na na one sa monolitnim.
Ipak, zavarivost ovakvih kompozita je znaajno smanjena usljed dodavanja
keramikih ojaanja. Iako TIG postupak niske pogonske energije sa koncentracijom
toplote na neojaani dodatni materijal moe dati dobre zavare, ovaj postupak uvelike
zavisi od onoga ko ga izvodi, i nemogue je u potpunosti izbjei reakciju izmeu
matriksa i ojaanja. Problemi povezani sa zavarivanjem topljenjem ukljuuju:
a) nepotpuno mijeanje osnovnog i dodatnog materijala,
b) prisustvo pora veliine i do 100 m unutar zone zavarivanja,
c) intenzivna eutektika reakcija,
d) nastanak neeljenih otrovnih faza kao to je Al4C3.
Radi nabrojanog, vrlo je poeljna primjena procesa zavarivanja u vrstom stanju
za spajanje kompozita sa metalnim matriksom. Inercijanlno i frikciono zavarivanje se
primjenjuje ve deset godina na kompozite sa aluminijskim matriksom ojaane
esticama. Ova tehnika se bazira na relativnom kretanju izmeu dijelova koji se
spajaju dok se istovremeno primjenjuje pritisak. Pokazalo se da konvencionalno
frikciono zavarivanje daje dobre zavarene spojeve, sa dobrim mehanikim
osobinama. Ipak, ogranieno je na relativno jednostavne geometrije, tipino ipke i
cijevi. FSW proces pokazuje potencijal za primjenu na zavarivanje kompozita sa
metalnim matriksom jer je ve uspjeno primjenjen na zavarivanje legura aluminija.
Mogue je takoe primjenjivati FSW i na mnoge druge, razliite i raznorode,
materijale, iako o tome nema mnogo informacija. Veina injenica u ovoj oblasti se
oslanja na rezultate ekperimenata, proveden u svrhu dobijanja optimalnih
parametara. Napravljeno je i nekoliko pokuaja zavarivanja polimera, a proces je i
patentiran [31]. Za vie informacija o primjeni FSW procesa za navedene materijale,
pogledati [3], i reference navedene u njemu. Informacije o drugim specifinim
primjenama FSW procesa (uglavnom u vojne svrhe i svemirskoj tehnologiji) mogu biti
pronaene u [14, 23-27].

3.1.4. Posebne primjene


Avijacija. Dobro je poznato da se u avio industriji za izradu nekih dijelova, kao
to su rezervoari, rep i krila, koriste visokovrste aluminijske legure poput 2XXX i
7XXX serija. Naalost, zavarivanje ovih materijala konvencionalnim postupcima sa
topljenjem je problematino zbog pojave toplih pukotina tokom zavarivanja. Zbog
toga se veliki dio spajanja vri zakovicama, to poveava sloenost montae kao i
trokove. Uvoenje FSW procesa daje ansu za zamjenu tradicionalnih pristupa
proizvodnji lakih konstrukcija i znaajno smanjenje trokova [3, 68].

PREGLED LITERATURE

Strana 21

Eclipse Aviation je napravila revoluciju u proizvodnji aviona usvajanjem FSW


procesa za spajanje komponenti spoljanjih limova i dijelova strukture na modelu
Eclipse 500 [69, 70]. Druge znaajne primjene ukljuuju prihvatanje FSW procesa od
strane kompanije Boeing za njihove rezervoare za gorivo Delta 2 rakete i dijelove
unutranje strukture C17. Udruene snage u avio industriji su proizvele kilometre
komercijalnih FSW zavara bez greaka. Lockheed-Martin je takoe prihvatio FSW
proces [25], a NASA ga je primjenila u proizvodnji rezervoara za gorivo za Space
Shuttle [26, 27].
Oplate. Visokovrste legure aluminija se koriste u o proizvodnji oplata zbog
svojih dobrih balistikih osobina i vrstoe. Na primjer u Velikoj Britaniji, gdje
Minstarstvo odbrane od ranih sedamdesetih koristi leguru aluminija Def Stan 95-22
Class 1, baziranu na sastavu 7017 Al4.5Zn2Mg legure. Ovakve legure se
konvencionalno zavaruju MIG postupkom, koristei Al-Mg dodatni materijal. Glavni
problem povezan sa MIG zavarima je naponska korozija koja se pojavljuje na
korijenu zavara, osiromaenje koja se pojavljuje u dijelovima ZUT-a koji su izloeni
razliitim rastvorima i prirodno ostareni, i razdvajanje zbog nastanka filmova niske
take topljenja po granicama zrna. Sa pojavom FSW procesa zavarivanja u vrstom
stanju, Agencija za vojna istraivanja u Velikoj Britaniji je 1995. zapoela program za
ocjenjivanje primjenjivosti FSW procesa na alumijske oplate. Preliminarna
istraivanja agregatne korozije i pukotina usljed naponske korozije potvrdila su
prednosti FSW procesa nad MIG postupkom u smislu kvaliteta. Budua istraivanja
su fokusirana na razvoj realnih zavara za potrebe ispitivanja njihovih osobina, i
tehnike poveanja brzine zavarivanja i debljine lima/ploe koji mogu biti zavareni [3].
U SAD-u se kao glavna strukturalna legura u proizvodnji AAAV (Advanced
Amphibious Assault Vehicle, napredno amfibijsko vozilo za napad) koristi oklopna
aluminijska legura 2519-T87 jer nudi visok nivo balistike zatite i statike vrstoe u
odnosu na Mainstay-evu oklopnu aluminijsku leguru 5083Al-H131. AAAV je oklopni
transporter koji se razvija za potrebe U.S. marinaca. Trenutno se kao glavni procesi
za proizvodnju oklopa koriste MAG i TIG postupci. Meutim, oba procesa daju jako
slabu duktilnost sueonih zavara 2519Al legure, to znai da zavareni spojevi ne
mogu da prou test balistikog udara, propisan pravilima za sva borbena vozila. Ovo
sprijeava upotrebu jednostavnih sueonih zavara u strukturi vozila. Iako su razvijeni
drugi tipovi zavara za mjesta gdje se ploe moraju spojiti, ovo poveava sloenost
prizvodnje i uzrokuje vie trokove. FSW, kao proces zavarivanja u vrstom stanju,
pokazao je da daje superiorne mehanike osobine zavarenih spojeva (bez dodatne
termike obrade) kada se uporedi sa tipinim elektrolunim procesima pri zavarivanju
drugih aluminijskih legura kao to su 5083Al, 6061Al, i 2219Al. Zbog toga su General
Dynamics Land Systems (GDLS) i Concurrent Technologies Corporation (CTC) u
zadnjih nekoliko godina izveli nekoliko pokuaja da se 2519Al-T87 zavari FSW
procesom. Pokazano je da se na ovaj nain mogu proizvesti dobri zavareni spojevi, i
to sueoni spoj debljine 25 mm, kao i ugaoni spoj sa limovima debljine 2550 mm.
FSW zavareni spoj 2519Al-T87 je pokazao da ima zateznu vrstou od 389 MPa pri
izduenju od 14%, to je poveanje vrstoe od 124 MPa i trostruko poveanje
izduenja u odnosu na minimalne osobine postignute MAG postupkom. Trenutno je u
toku ispitivanje FSW procesa, s ciljem ocjenjivanja njegove budue primjenjivosti na
izradi oklopa od aluminijskih legura [3, 23, 24].
Transport. Druge primjene ukljuuju eljeznika vozila, gdje se ekstrudirani
profili, koji ine koljku voza, spajaju zajedno FSW procesom. Hitachi je usvojio ovu
proceduru u prizvodnji dva voza, lokalnog 815 i brzog Shinkansen [35, 77]. Mnoge
druge procedure su ve patentirane, veinom od strane japanskih proizvoaa. Neka
od njih su za tijela automobila [28], uplja tijela i cijevi velikog prenika [32], tijela

PREGLED LITERATURE

Strana 22

nainjena od ekstrudiranih profila [34] i tijela vozova [33]. TWI (VB) je proveo neka
istraivanja i eksperimente vezane za zavarivanje debelih aluminijskih limova [29,
30], i razvio procedure za neke specifine konstrukcije [77].

3.1.5. Budunost
Pored legura aluminija, FSW proces se uspjeno koristi za spajanje drugih
metalnih materijala, kao to su bakar, titan, elik, magnezij i kompoziti. Uspjena
primjena FSW na materijale sa visokom takom topljenja je obino ograniena na
veoma uzak dijapazon parametara, usljed visoke take topljenja i/ili slabe duktilnosti.
Ako se radi o takvim materijalima, uvoenjem predgrijavanja se obino pobolja
kvalitet zavarenog spoja i povea brzine zavarivanja (kretanja du spoja) [3].
Na osnovnim principima FSW se razvio novi oblik tehnike procesiranja i
mikrostrukturnih modifikacija, nazvan procesiranje trenjem sa mijeanjem (friction
stir processing, FSP). Ovo je objavio Mishra [3]. FSP je naao nekoliko primjena za
mikrostrukturne modifikacije metalnih materijala, ukljuujui i proces mikrostrukturne
homogenizacije u aluminijskim legurama sa nano fazama, kompozitima sa metalnim
matriksom, livenih Al-Si legura, kao i obradu povrinskih kompozita na aluminijskom
supstratu [3, 14].
Uprkos znaajnom inetersu za FSW tehnologiju u zadnjih skoro dvije decenije, i
dalje nedostaje osnovno fizikalno razumjevanje procesa. Potrebno je shvatanje nekih
veoma vanih aspekata, ukljuujui strujanje materijala, geometriju alata, troenje
alata, miktrostrukturnu stabilnost i zavarivanje razliitih legura i metala. Sa druge
strane, FSW je uspjeno primjenjen u industriji u vie sluajeva, iako je prolo samo
dvadesetak godina otkako TWI izumio ovu tehnologiju 1991.

3.2. Analiza konanim elementima


Izrada mnogih modernih konstrukcija bi bila nemogua bez analize konanim
elementima (Finite Element Analyse, FEA). Prisutna je toliko da je prihvaena za
skoro svaku primjenu koja se moe zamisliti. Kada se tek poela koristiti, bila je
bazirana na linearnoj metodi konanih elemenata (finite element method, FEM), i
tokom godina postala izuzetno moan ininjerski alat. Danas se FEA moe koristiti
pri rijeavanju problema klasine mehanike, mehanike fluida, linearnih i nelinearnih
problema, prenosa toplote, elektromagnetizma, akustike, i mnogim drugim, kao i na
uvezivanju nabrojanih.
U ovom poglavlju su izloene osnove FEA i FEM. Prvi dio je kratka istorija FEA i
FEM. Iako su osnove metode konanih elemenata i rjeavanja sistema diferencijalnih
jednaina postavljene ve od strane Eulera (1707-1783) [74], kompjuteri koji su u
stanju baviti se njima su razvijeni tek nedavno. Ovdje je dat izvod iz [49] koji se bavi
ranim istraivanjima FEM. Drugi dio ukratko objanjava razvoj FEM i osnove rada sa
jednainama. Trei dio daje osnove FEA, ukljuujui mree, vorove i granine
uslove. Navedeni su tipovi simulacija koje se mogu izvesti sa FEA, koji granini uslovi
mogu biti definisani i kakve osobine materijala upotrijebljene. etvrti dio je kratak
pregled tipova ininjerskih analiza koje mogu provedene koristei FEA. Peti i zadnji
dio je posveen adaptivnim mreama, jer je to bitna stvar kod kompleksnih modela
koji sadre viestruke granine uslove, a ne trebaju uniformnu mreu.

3.2.1. Kratka istorija FEA


Analiza konanim elementima (FEA) je kompjuterska tehnika simulacije
koritena u ininjerskim analizama. Koristi numeriku tehniku zvanu metod konanih

PREGLED LITERATURE

Strana 23

elemenata (FEM). FEA je prvobitno razvijena 1943. godine od strane R. Couranta,


koji je iskoristio Ritz metod numerike analize i minimizacije varijacionog rauna da bi
dobio priblina rijeenja oscilirajuih sistema. Ubrzo nakon toga, u radu objavljenom
1956., M. J. Turner (i ostali) su postavili iru definiciju numerike analize. Rad se
fokusirao na krutost i deformacije kompleksnih struktura.
Znaajna istraivanja o FEM su provedena izmeu 1957. i 1970. na Berkeleyu
(University of California at Berkeley). Poetna istraivanja su krenula pravcem
klasinih metoda strukturalnih analiza, koje su prije toga bile ograniene samo na
jednodimenzionalne elemente. Veina istraivanja koja su provedena su bila
potaknuta potrebom rijeavanja praktinih problema u avioindustriji, mainskom i
graevinskom ininjerstvu. Tokom tog kratkog perioda, metodom konanih
elemeneta su pokrivene i oblasti linearnih i nelinearnih problema povezanih sa
puzanjem, prenosom toplote, teenjem vode u poroznim medijima i dinamikim
analizama. Tokom zadnjih est godina navedenog perioda, polja strukturalne analize
i mehanike kontinuuma su povezane. Vie o istoriji FEA je dostupno u [49, 71].
Do ranih sedamdesetih, upotreba FEA je bila ograniena na izuzetno skupe
kompjuterske stanice, koji su obino bile u vlasnitvu proizvoaa aviona i
automobila, vojske ili nuklearne industrije. Usljed naglog pada cijene i nevjerovatnog
poveanja snage kompjutera, FEA je razvijena do nivoa visoke preciznosti.

3.2.2. Metod konanih elemenata


Metod konanih elemenata (FEM) je razvijen usljed potrebe rijeavanja
kompleksnih problema elastinosti i strukturalne analize u graevinarstvu i avio
industriji. Ray Clough, vrhunski ameriki strukturalni ininjer, je prvi skovao ime
metod konanih elemenata, ali je u svom uvenom radu iz 1960. priznao da je FEM
zapravo Argyrisova metoda. Poetni rad Argyrisa i Clougha je bio kljuan za razvoj
FEM, jer su je nadogradili na nain kako to ranije nije bilo uraeno. Metod je bio
dopunjen strogim matematikim osnovama radom Stranga i Fixa iz 1973., Analiza
metode konanih elemenata [71], i otada se svrstava u dio primjenjene matematike
za numerika modeliranja fizikalnih sistema, u raznim oblastima ininjerstva, kao to
su elektromagnetizam i mehanika fluida.
Razvoj metode konanih elemenata u mehanici esto se bazira na energetskim
principima (kao to su princip virtuelnog rada ili minimuma ukupne potencijalne
energije), koji pruaju optu, intuitivnu i fizikalnu osnovu koja ima veliku podrku
meu strukturalnim ininjerima.
Matematiki gledano, FEM se koristi za nalaenje priblinih rijeenja parcijalnih
diferencijalnih jednaina kao i integralnih jednaina (kao to je jednaina prenosa
toplote). Pristup rijeenju se bazira ili na potpunoj eliminaciji diferencijalne jednaine
(stacionarni problemi), ili pretvaranjem
parcijalnih diferencijalnih jednaina u
ekvivalentane obine diferencijalne jednaine, koji se rijeavaju koristei standardne
tehnike, kao to je metod konanih razlika.
Pri rijeavanju parcijalnih numerikih jednaina glavni izazov je napraviti
jednainu koja aproksimira eljenu, ali koja je pri tome i numeriki stabilna, to znai
da se greke u ulazu i izmeu koraka ne nakupljaju, uzrokujui time besmislen
konani rezultat. Ima jako puno naina da se ovo uradi, ali svi imaju svoje prednosti i
nedostatke [74]. FEM je odlian izbor za rijeavanje parcijalnih diferencijalnih
jednaina nad kompleksnim domenama (kao to su automobili i naftovodi) ili kada
eljena preciznost varira nad cijelim domenom. Na primjer, ukoliko se eli simulirati
vrijeme na Zemlji, mnogo je bitnije imati tano predvianje nad kopnom nego nad
otvorenim morem, a to je zahtjev koji je mogue ostvariti primjenom metode konanih
elemenata.

PREGLED LITERATURE

Strana 24

3.2.3. Osnove analize konanim elementima


FEA se sastoji od kompjuterskog modela materijala ili predmeta koji je
optereen i analiziran radi dobijanja specifinih rezultata. Koristi se razvoj novih
proizvoda ili poboljanje postojeih. Kompanija je u mogunosti da provjeri da li e
dati proizvod ispunjavati eljene uslove prije nego se i pone proizvoditi. Promjene
postojeih proizvoda ili struktura se koriste za ocjenjivanje pogodnosti nastavka
njegovog rada [72].

Slika 3.17: vorovi i mrea

Postoje dvije vrste analiza koje se koriste u industriji, i to 2D i 3D.


2D modeliranje zadrava jednostavnost i omoguava da se analiza uradi sa
manjim trokovima u pogledu kompjuterskih zahtjeva. Sa druge strane, 3D
modeliranje prua mnogo veu preciznost, iako nema mogunosti da se takva
analiza vri na bilo kakvim izuzev jako skupim i brzim kompjuterima. Unutar svake od
ovih ema modeliranja, programer moe da ubaci mnoge algoritme (funkcije) koje
mogu da uine da se sistem ponaa linearno ili nelinearno.
Linearni sistemi su generalno jednostavniji, i ne uzimaju u obzir plastine
deformacije, osobine materijala zavisne od temperature i radijaciju kao granini
uslov. Nelinearni sistemi uzimaju u obzir plastine deformacije, osobine materijala
zavisne od temperature, radijaciju, i mnogi takvi sistemi su sposobni za simulaciju
sve do pojave pukotina (mehanika analiza) ili pregrijavanja (analiza prenosa
toplote).

Slika 3.18: Primjena vie graninih uslova na jedan sistem [72]

FEA koristi kompleksan sistem taaka koje se zovu vorovima, koje ine mreu
(Slika 3.17). Mrea je programirana tako da sadri osobine materijala i strukture koje
opisuju kako e se ponaati kada se optereti. vorovi se postavljaju potujui
odreenu gustinu kroz cijeli materijal, zavisno od toga koliki se naponi oekuju (i/ili
temperaturni gradijenti) u nekom odreenom dijelu. Dijelovi koji imaju vea
optereenja obino imaju veu gustinu nego oni gdje nema (ili ima vrlo malo)

PREGLED LITERATURE

Strana 25

optereenja. Mrea se ponaa kao paukova mrea, i svaki vor je povezan sa


susjednim koristei elemente mree. Ovakva mrea vektora je nosilac informacija o
osobinama materijala, stvarajui pri tome mnogo elemenata.
Dostupne su mnoge varijable za koritenje unutar sistema:
masa, zapremina, temperatura,
energija, naponi,
sila, pomjeranje, brzina, ubrzanje,
sintetike (definisane od strane korisnika).
Na stvorene sisteme se mogu primjeniti i viestruki uslovi optereenja. Neki su
navedeni ovdje:
takasto optereenje i pritisak (slika 3.18), termiko i centrifugalno
optereenje, ubrzanje,
termiko optereenje kao rijeenje analize prenosa toplote,
prisilno pomjeranje,
toplotni protok i konvekcija,
takasto optereenje, pritisak, i gravitaciono optereenje.
Svaki FEA program (komercijalna aplikacija) dolazi sa setom gotovih
elemenata, iako se oni uglavnom mogu definisati i dodatno. Primjeri elemenata su:
ipkasti elementi,
linijski elementi,
ravanski/uplji/kompozitni elementi,
solidni elementi,
elastini elementi,
elementi mase,
kruti elementi,
viskozni elementi.
Mnogi FEA programi posjeduju mogunost da rade sa razliitim materijalima
unutar svoje strukture, kao to su:
izotropni, iste osobine u svim smjerovima,
ortotropan, iste osobine u dva meusobno normalna pravca,
anizotropan, razliite osobine u svim smjerovima.

3.2.4. Vrste ininjerskih analiza


Strukturalne analize se sastoje od linearnih i nelinearnih modela. Linearni
koriste jednostavne parametre i pretpostavljaju da se materijal ne deformie
plastino. Nelinearni modeli ukljuuju i naprezanje materijala preko njegove granice
elastinosti. Naponi u materijalu tako zavise od stepena deformacije [72].
Analiza vibracija se koristi da bi se materijal provjerio u odnosu na vibracije,
promjene u vibracijama i udare. Svaki od ovih moe imati efekta na prirodnu (vlastitu)
frekvenciju vibriranja materijala i moe, dodatno, uzrokovati rezonancu i lom kao
posljedicu iste.
Analiza zamora pomae dizajnerima da se predvidi ivotni vijek materijala ili
strukture uzimajui pri tome u obzir ciklino optereenje. Ovakve analize mogu
pokazati oblasti gdje je nevjerovatnije da e se pojaviti pukotina. Lom usljed zamora
takoe moe pokazati toleranciju na oteenje materijala.

PREGLED LITERATURE

Strana 26

Analiza prenosa toplote obuhvata provodljivost ili termodinamiku fluida ili


strukture. Moe biti stacionarna i nestacionarna. U sluaju stacionarne to ne znai da
su osobine materijala konstantne u odnosu na temperaturu.

3.2.5. Adaptivne tehnike stvaranja mrea


Uobiajena analiza konanim elementima poinje od baze (koordinatnog
sistema) i odabira mree, i ide prema raunanju rijeenja, i dalje prema ocjeni
tanosti i analizi [74]. U tradicionalnom nainu kreiranja mrea je potrebno iskustvo
da bi znalo da li e mrea biti optimalna (ili ak samo pogodna) za datu analizu.
Ocjena tanosti obino zahtijeva kreiranje drugogo rijeenja baziranog na finijoj mrei
ili primjenu druge metode i ad hoc poreenje dvije date solucije.
Adaptivne procedure automatski ine mreu finijom, grubljom, i premjetaju
mreu i/ili podeavaju bazu da bi se dobilo rijeenje potrebne tanosti na optimalan
nain.
Raunanje poinje obino sa generisanjem probnog rijeenja baziranog na
gruboj mrei. Zatim se vri procjena greke ovakvog rijeenja. Ukoliko se desi da
zadata tanost nije ispotovana, prave se podeavanja koja za svrhu imaju
postizanje potrebne tanosti sa minimalnim naporima. Na primjer, moe se pokuati
smanjiti greka diskretizacije na eljeni nivo koristei najmanje stepene slobode. Iako
se adaptivni metod konanih elemenata prouava blizu dvadeset godina, jako se
malo zna o optimalnim strategijama.
Uobiajene procedure koje su bile prouavane obuhvataju:
lokalno profinjenje i/ili pogrubljenje mree (h-adaptacija),
relokacija ili pomjeranje mree (r-adaptacija),
lokalno mijenjanje stepena polinoma (p-adaptacija).
Ove strategije se mogu koristiti pojedinano ili u kombinaciji. Ako je mrea
previe gruba, moda e biti nemogue da se postigne visok stepen tanosti bez
dodavanja vie elemenata ili mijenjanja osnove.
r-adaptacija je korisna za nestacionarne probleme gdje se elementi pomjeraju
slijedei fenomen razvoja samog problema.
h-adaptacija je ipak daleko najpopularnija. Sa njom je mogue poveati stepen
konvergencije, posebno u sluaju postojanja singulariteta.
p-adaptacija posjeduje u odreenom smislu najvee mogunosti, i mogue su
eksponencijalne konvergencije. Kada se kombinuje sa h-adaptacijom, mogue je
ostvariti vrlo visok nivo konvergencije, ak i uz postojanje singulariteta.
Koritenje p-adaptacije je najpogodnije u sluaju postojanja hijerarhijske baze,
jer dijelovi matrica krutosti i mase, kao i vektori optereenja, ostaju nepromijenjeni sa
poveanjem stepena polinoma baze.

3.3. Modeliranje FSW procesa


FSW proces rezultuje u intenzivnoj plastinoj deformaciji i poveanju
temperature unutar i oko zone mijeanja. Ovo daje znaajne promjene u
mikrostukturi, ukljuujui promjenu veliine zrna, osobina granice zrna, rastvaranje i
pogrubljenje precipitata, preraspodjelu rastvorenih tvari i teksturu.
Za optimizaciju parametara procesa i kontroliranje mikrostrukture i osobina
zavarenog spoja potrebno je razumijevanje mehanikog i termikog procesa tokom
FSW [3]. Kako ovo ukljuuje mnogo razliitih parametara, modeliranje FSW procesa
je izuzetan izazov. Osnovna ema modeliranja je data na slici 3.19.

PREGLED LITERATURE

Strana 27

Geometrija

Stvaranje toplote trenjem

Osobine materijala

Deformacioni rad

Parametri procesa
Parametri sistema

Latentna toplota

Ulazi
Termiki model

Granini uslovi

MODEL

Mehaniki model

UVEZIVANJE MODELA

Poetni uslovi

Termalni profili
Zone u spoju
Metalurki model

Deformacije

Izlazi

Profili napona
Mikrostrukture

Slika 3.19: ema modeliranja FSW procesa [53]; navedeno u podebljanim okvirima je
obuhvaeno ovim diplomskim radom

ematski prikaz operacije FSW primjenjen na preklopni zavar dva ravna lima
(radni komad) je dat na slici 3.20. Uobiajeno je se radni komad postavlja na
pomonu plou (kako je prikazano) i vrsto stegne dovoljno daleko od zavara, u
svrhu sprijeavanja bonog pomjeranja tokom zavarivanja. Vrh alata moe imati
prenik i do jedne treine prenika alata i obino ima duinu malo krau od debljine
radnog komada [1]. U poetku procesa vrh se ubacuje u materijal (prodire, penetrira)
na mjestu zavara sve dok rame alata ne dotakne povrinu komada. Tada se trenjem
povrine ramena sa gornjom povrinom radnog komada stvara toplota. Kako se
temperatura materijala ispod ramena poveava, tako opada njegova vrstoa. Onda
se alat poinje kretati uzdu linije spoja kako bi se poeo proces zavarivanja. Vrh
rotirajueg alata obezbjeuje mijeanje materijala iz obje ploe koje trebaju biti
spojene. Nakon prolaska alata, zavar (ili promijeani i pomijeani dio) se hladi,
spajajui na taj nain dvije ploe.
Pritisna sila
Rotacija alata

Smjer
zavarivanja

Poetna taka

Slika 3.20: ematski prikaz preklopnog FSW spoja

PREGLED LITERATURE

Strana 28

Jedan od glavnih elemenata FSW procesa je toplota stvorena na kontaktu


izmeu alata i radnog komada, koja je kljuna stvar da FSW proces bude uspjean.
Stvorena toplota mora biti dovoljna da odri maksimalnu temperaturu radnog komada
dovoljno visokom kako bi materijal bio dovoljno omekan da bi vrh alata mogao da ga
mijea, ali dovoljno nisko da se materijal ne topi. Maksimalne temperature tokom
FSW procesa variraju od 80% do 90% temperature topljenja materijala koji se
zavaruje (kako su izmjerili Tang [56] i Colegrove [4]), tako da greke zavarivanja i
velike deformacije, koje se obino povezuju sa procesima zavarivanja sa topljenjem,
su ili smanjene ili potpuno izbjegnute.
Toplota se tokom FSW procesa primarno stvara putem trenja i procesa
deformacije. Toplota se provodi i u alat i u radni komad. Koliina toplote koja dospije
u radni komad definie uspjenost FSW procesa, kvalitet, oblik, mikrostrukturu, kao i
zaostale napone i defomacije komada. Koliina toplote koja dospije u alat odreuje
njegov ivotni vijek i njegovu sposobnost zavarivanja. Na primjer, nedovoljno toplote
stvorene trenjem bi moglo uzrokovati lom vrha alata usljed toga to materijal nije
dovoljno omekan. Zbog navedenog, razumijevanje aspekta prenosa toplote tokom
FSW procesa je veoma vano, ne samo sa naunog stanovita, nego i radi
poboljanja procesa. Dodatno, od velikog interesa je ukupna efikasnost prenosa i
potronje energije tokom FSW procesa je, jer se energija odraava na cijenu zavara.

3.3.1. Dovoenje toplote


Postoje dva razliita naina da se definie stvaranje toplote. Prvi je direktan
nain, sa eksplicitnim izrazima za koliinu stvorene toplote. Drugi je inverzni
(ininjerski) nain, gdje se mjere temperature tokom procesa zavarivanja, a tada se
postavljaju relacije izmeu pojedinih faktora (stvorena toplota, koeficijent trenja, sila,
brzina obrtanja i druge) i temperatura dostignutih tokom procesa. Poreenje ova dva
naina je dato u [12, 14].
3.3.1.1.

Direktni pristup

Ovaj nain su koristili Colegrove [4] i Song [5, 13]. Ovdje postoje dva razliita
pristupa. Jedan pretpostavlja da je stvaranje toplote zavisno od tangencijale jaine
materijala, a drugi od koeficijenta trenja. Colegrove je u svom radu [4] uzeo u obzir
da oboje imaju uticaja na tok materijala oko FSW alata. Materijal ili tee ili se lijepi
oko alata, a brzina na kojoj e se ostvariti teenje zavisi od tangencijalne vrstoe
materijala. Uspostavlja se stanje ravnotee izmeu sila primjenjenih kroz trenje i
napona koji se javljaju kao otpor. Ipak, najvaniji zakljuak iz pomenutog rada je da
toplota stvorena na vrhu alata (najveim dijelom usljed pastine defomacije) moe biti
i do 20% ukupno stvorene toplote, a moe se izraunati kao:
2Y rp hVrp 4 F Vm cos
V
Qpin 2 rp hY m

(3.1)
2

3
3 1

Ovdje je rp radijus vrha alata, h debljina materijala, Y srednji tangencijalni


napon u materijalu, koeficijent trenja, F translaciona sila tokom zavarivanja, a
ugao zavojnice na vrhu alata.
Dodatne relacije su:

90 arctan
Vm

sin
Vp
sin 180

Vrp

sin
Vp
sin 180

Vp rp

PREGLED LITERATURE

Strana 29

Neki radovi prije [4] su zakljuili da je toplota stvorena na vrhu alata reda svega
oko 2% ukupne.
Toplota stvorena trenjem na ramenu alata se moe izraunati kao:
q fi 2 Fn Ri
(3.2)
Ovdje je Ri udaljenost take kalkulacije od ose rotirajueg alata.
3.3.1.2.

Indirektni (ininjerski) pristup

Ovo je nain koji su koristili Chao, Qi i Tang [1, 10, 16]. Potrebno je dodati da je
ovo nain koji je koriten za simulacije prezentovane u ovom radu, te je ovaj pristup
izloen sa vie detalja. Ovo to slijedi je isjeak iz [1, 10]. Osnovna ema je data na
slici 3.21.

Q4
rs
Q3

q1

Q1

Smjer
zavarivanja

q2

rp
q(r)
r
Q p+Q s=Q 3

Poetna taka

Q2
Slika 3.21: Prenos toplote u alatu i radnom komadu tokom FSW procesa [10, 16] (usvojeno iz
[1]; radijacija je zanemarena)

Alat. FSW normalno poinje od poetka zavarenog spoja i zavrava na drugom


kraju zavara, kako je pokazano na slici 3.21. U srednjem dijelu spoja (gledano po
duini), proces prenos toplote se moe posmatrati kao (priblino) stacionaran. Kako
je pokazano na slici 3.21, prenos toplote u alatu i maini ukljuuje Q3, Q4 i q1, gdje je
Q3 toplotni fluks prema alatu, stvoren trenjem izmeu alat i radnog komada; q1 je
toplota odvedena sa alata u okolinu puten konvekcije; Q4 je toplota prenesena na
mainu u kojoj se nalazi alat. Ravnotea energija zahtjeva da je:
Q3 Q4 q1
(3.3)
U [1] je pretpostavljeno da makismalna temperatura aluminija neprelazi 500C,
te je radijacija zanemarena. U ovom diplomskom radu je uzeta u obzir, i provedene
su dvije simulacije, jedna sa i jedna bez radijacije, pri emu su rezultati uporeeni
(Poglavlje 5).
U tipinom problemu prenosa toplote, dovoenje i odvoenje toplote u i iz
sistema su esto poznati, i tada se mogu izraunati temperaturna polja unutar njega.
Ako bismo slijedili istu proceduru pri modeliranju FSW, to bi zahtijevalo konstantan
napor da se odrede ulazni i izlazni toplotni fluksovi, prikazani na slici 3.21. Toplota Q3
je, na primjer, vjerovatno funkcija dinamikog koeficijenta trenja, pritisne sile alata na
komad, temperature i tribolokih uslova na kontaktnoj povrini. Svaki od ovih

PREGLED LITERATURE

Strana 30

parametera ima vlastite probleme i nesigurnosti ukoliko im se eli utvrditi stvarna i


trenutna vrijednost, jer, na primjer, veoma je teko dobiti dinamiki koeficijent trenja
kao funkciju brzine i temperature.
Zbog svih nabrojanih nepoznanica, usvojen je ininjerski pristup u [1, 10], pri
emu je koriten inverzni metod da bi se odredile veliine toplotnih fluksova iz
jednaine 3.3. U osnovi, mjere se temperature u nekoliko taaka na povrini alata
tokom procesa FSW. Tada se provodi stacionarna analiza konanim elementima [1,
10], koristei pretpostavljenu vrijednost Q3 i koeficijenta konvekcije.
Kako je maina (odnosno glava u koju je uvren alat) relativno velika u
odnosu na alat, slui za odvoenje toplote, i modelira se kao veliko tijelo sa
konstantnom temperaturom na povrini od 25C (kao i okolina). Set pogaanih
vrijednosti (Q3 i koeficijenta konvekcije) koji najbolje odgovara izmjerenim stvarnim
temperaturama se smatra tanim.
Radni komad. Problem radnog komada je ematski prikazan na slici 3.21.
Ravnotea energija u bilo kom trenutnu FSW procesa trai da bude:
Q1 Q2 q2 Q
(3.4)
Ovdje je Q1 toplotni fluks koji dolazi od trenja izmeu alata i radnog komada, Q2
je toplota provedena sa donje povrine komada prema oslonoj ploi na maini, q2 je
gubitak toplote sa povrine komada prema okolini usljed konvekcije, dok je Q
poveanje toplote u radnomkomadu. Radijacija je opet zanemarena [1, 10].
Proces. Proces prenosa toplote u cijelom komadu je nestacionaran zbog toga
to se Q iz jednaine 3.4 mijenja sa vremenom. Ipak se za Q1, izuzev u samom
poetku i kraju procesa, oekuje da bude konstantno jer je to funkcija samo fizikalnih
uslova na kontaktu izmeu alata i komada i nezavisno je od pozicije alata u odnosu
na komad. Radi ovoga je za potrebe numerikih simulacija i razvijen model sa
pokretnim izvorom toplote i pretpostavljenim konstantnim fluksom Q1.
Identina procedura koja je provedena za alat, provedena je i za radni komad.
Promjenjive (u vremenu) temperature su ekperimentalno izmjerene koristei
termoparove, i to na nekoliko lokacija tokom procesa FSW. Trodimenzionalna analiza
konanim elementima je provedena za radni komad, koristei razliite
pretpostavljene ulaze i izlaze. Set graninih uslova koji najbolje odgovara izmjerenim
temperaturama daje Q1, vrijednost koja je od interesa u prouavanju.
Treba primjetiti da tokom FSW procesa vrh alata mijea materijal neposredno
ispod centra alata. Rad plastine deformacije povezan sa mijeanjem nije modeliran
u [1,10]. Sa druge strane, toplota stvorena na ovaj nain jeste izmjerena
termoparovima, te se ona dodaje kao da je stvorena trenjem na kontaktu izmeu
alata i komada [1].
Za ovakvu proceduru modeliranja se vjeruje da, iako nije savrena, daje
razuman pristup rijeenju problema.
Kako je prikazano na slici 3.21, pretpostavlja se da je stvaranje toplote linearno
zavisno od rastojanja od ose alata, a ovo je bazirano na sljedeim pretpostavkama:
a) pritisna sila primjenjena na radni komad putem alata stvara uniforman
pritisak izmeu alata i radnog komada,
b) toplota je stvorena radom sile trenja.
Da bi se simulirala toplota stvorena trenjem izmeu ramena alata i radnog
komada [10], pretpostavlja se da je toplota koja ide u radni komad (npr. u W/m2):

q ri

3Q1ri

2 r03 rp3

za rp ri r0

(3.5)

PREGLED LITERATURE

Strana 31

U jednaini 3.5, Q1 je ukupna toplota dospjela u radni komad (npr. u W), r0 i rp


su radijusi ramena i ruba vrha alata, respektivno, i vrijedi rp ri r0 . Toplota q ri
moe nadalje biti povezana sa varijablama procesa kao:
2 nri
F
(3.6)
q ri
r02 rp2 60

U jednaini 3.6 F je pritisna sila, n je broj obrtaja alata, a je koeficijent trenja


koji odgovara relativnoj brzini u nekoj taki ri .
Sumiranje toplote koja ide u komad, definisane sa jednainom 3.5 u taki ri ,
preko cijelog radijusa rp ri r0 daje ukupnu koliinu toplote QT (npr. u W).
r0

QT q ri 2 ri dri

(3.7)

rp

Ukupna koliina toplote koja ide u radni komad, Q, je funkcija razliitih


parametera procesa. Koristei jednaine 3.5 i 3.6, moe se dobiti:
n F r02 r0 rp rp2
QT
(3.8)
45 r0 rp

Pored ovoga, vjeruje se da i rub alata takoe stvara toplotu od trenja povrine
ruba sa radnim komadom. Da bi se i ovo uzelo u obzir, u radovima [5, 10] se smatra
da je rp jednak nuli. To znai da bi jednaina 3.5 postala jednostavnija.
3Q1ri
za 0 ri r0
(3.9)
2 r03
U [1, 10], koriten je WELDSIM kao program za simulaciju. WELDSIM je
nestacionaran, nelinearan, trodimenzionalan kompjuterski kod za metod konanih
elemenata za analizu kako prenosa toplote tako i mehanike. Koritene su termike
osobine materijala zavisne od temperature [16].
Izvor toplote Q1, koji ima linearnu distribuciju toplote od centra prema vanjskom
preniku alata slino jednaini 3.5, se primjenjuje na gornju povrinu radnog
komada da bi se simulirala toplota stvorena trenjem. Izvor toplote Q1 se kree du
zavara po gornjoj povrini komada istom brzinom kao i alat.
q ri

3.3.2. Odvoenje toplote


Pri FEM modeliranju se potpostavlja da gornja i donja povrina imaju dva
razliita koeficijenta konvekcije. Vjeruje se da je prenos toplote radijacijom sa
povrina mali i pridruen je konvekciji. Na gornjoj povrini je definisan koeficijent
konvekcije od 30 W/m2C, i ova vrijednost je tipina za prirodnu konvekciju izmeu
aluminija i zraka [1]. Radni komad je stegnut na pomonu elinu plou na glodalici
koja je koritena za FSW, i na donjoj povrini radnog komada se javlja kontaktni
otpor provoenju toplote. Zbog nedostatka fizikalnih podataka vezanih za kontaktni
otpor na ovom mjestu dodira, donja strana je modelirana sa koeficijentom
konvektivnog prenosa toplote radi izrauna koliine toplote koja prolazi kroz mjesto
dodira dvije povrine. Q iz jednaine 3.4 je toplota zadrana unutar radnog komada i
ukljuena je definiciju elementa koritenog u FEM modelu. To ostavlja samo dva
parametra, Q1 i koeficijent konvekcije na donjoj strani radnog komada, da budu
pogoene putem poreenja sa izmjerenim temperaturama. Za vrijeme
eksperimenata, utvreno je da je Q1 osjetljivije na temperature blizu gornje povrine,

PREGLED LITERATURE

Strana 32

dok je koeficijent konvekcije na donjoj povrini mnogo osjetljiviji na temperature na


donjoj povrini.
Tokom FSW procesa, vrh alata mijea materijale ploa kojima je okruen. Ovo
ubrzava kondukciju u datom podruju. U analizi [1, 10], koristei WELDSIM, definisan
je mnogo vei koeficijent kondukcije, na primjer pet puta vei nego odgovarajua
normalna vrijednost na istoj temperaturi, i to za podruje ispod ramena alata, za
koje se pretpostavlja da je zahvaeno mehanikim mijeanjem. Ipak se pokazalo da
rezultati nisu osjetljivi na ovaj broj. (Ovakav pristup simulaciji je koriten za procese
sa topljenjem, gdje je predloeno da se povea koeficijent kondukcije na primjer za
deset puta da bi se uskladio sa veim koeficijentom konvekcije u podruju
istopljenog metala [10].)

MODELIRANJE I SIMULACIJA U PROGRAMU MSC.Marc

Strana 33

4. Modeliranje i simulacija u programu MSC.Marc


Ovo poglavlje je detaljno i sistematino objanjenje kreiranja numerikog
modela FSSW procesa, analiza i tumaenje rezultata. Prvi dio se bavi kreiranjem
modela, mreenjem i profinjenjem mree. Drugi dio je objanjenje kako definisati
geometrijske osobine modela i osobine materijala kao funkcije temperature. Trei dio
se bavi definisanjem poetnih i graninih uslova modela. Zadnji dio se bavi
procesiranjem i post-procesiranjem. Za modeliranje i post-procesiranje e biti
koriten MSC.Marc.Mentat, dok e za procesiranje biti koriten MSC.Marc.
Radi boljeg razumijevanja, pojedine stvari koje se tiu FEM analize koristei
MSC.Marc i MSC.Marc.Mentat su date u Dodatku B (u verziji rada na engleskom) ili u
digitalnoj formi, odnosno u Dodatku B u ovoj verziji rada. Mnogo vie je mogue
pronai u citiranim referencama.
Prije nego se pone sa modeliranjem, vrijedi spomenuti nekoliko stvari koje se
tiu ovog modela:
Bie iskoritena mogunost koju ima MSC.Marc da uveze (ili izveze)
razliite vrste fajlova. Ovo znai da geometrija moe biti kreirana u nekoj
od drugih aplikacija koje su podrane, a nakon toga uvezena u
MSC.Marc. U ovom sluaju, geometrija cijelog modela e biti kreirana u
programu Autodesk AutoCAD 2006, izvezena kao DXF fajl, i uvezena
u MSC.Marc.Mentat za potrebe daljnjeg modeliranja. Razlog za ovo je
injenica da je mogue tanije definisati sloene geometrije u AutoCADu,
to ini proces modeliranja flaksibilnijim. Na primjer, mogue je ubaciti
razliite geometrije alata u skladu sa potrebama.
Automatsko generisanje mree je uraeno za alat i dijelom za stezni
ureaj, dok je za ostatak modela mrea runo generisana.
Tokom runog generisanja mree, koriteni su trouglasti i kvadratni
elementi, posebno tokom procesa pogrubljenja mree koristei hadaptaciju (vidjeti Poglavlje 3, dio Adaptivne tehnike stvaranja mrea).
Osobine materijala definisane su kao funkcije temperature.
Pretpostavljeni su idealni kontakti (na primjer izmeu alata i komada).
Kao rezultat ovoga, cijeli model e sadravati samo jednu mreu, ali e
razliiti elementi imati razliite osobine materijala.
Za dovoenje toplote usljed trenja e biti iskoritena jednaina 3.9.
Odovoenje toplote ukljuuje radijaciju i konvekciju, sa tim to je
provedena uporedna analiza sa i bez radijacije kao graninim uslovom.
Izvedene simulacije su nestacionarne, u trajanju jednakom stvarnom
eksperimentu.
Kako manje-vie svi FEM programi imaju sisteme jedinica koje definie
sam korisnik (da bi se izbjegla kolizija izmeu njih), u ovom modelu je
koriten kg-m-s-C sistem jedinica.

4.1. Geometrija i mrea


Kako je ve navedeno, geometrija je kreirana u Autodesk AutoCAD 2006.
Zbog simetrinosti, samo pola modela je kreirano i razmatrano. Elementi modela i
njihov meusobni poloaj je dat na slici 4.1.

MODELIRANJE I SIMULACIJA U PROGRAMU MSC.Marc

Strana 34

Slika 4.1: Pozicije elemenata modela

Konani izgled AutoCAD modela je dat na slici 4.2., a u sluaju definisanja


geometrije u AutoCADu treba posebno voditi rauna o tome da svaki element (alat,
radni komad, zatitni uloak) bude kreiran kao zatvorena kontura, ak i u sluaju da
neke od njih budu meusobno preklopljene. Ovo je neophodno jer MSC.Marc
prepoznaje samo takve konture u sluaju da se eli uraditi automatsko kreiranje
mree.

Slika 4.2: Konaan izgled modela u AutoCADu prije prebacivanja u MSC.Marc

Za modeliranje bi ustvari mogla biti iskoritena svaka aplikacija koja podrava


izvoz u bilo koji format koji podrava MSC.Marc i koji je on u stanju uvesti. Na
primjer, mogla se koristiti i CATIA i iz nje izvesti IGES fajl, ali je u ovom sluaju to
najpogodnije bilo uraditi putem programa AutoCAD.

MODELIRANJE I SIMULACIJA U PROGRAMU MSC.Marc

Strana 35

Slika 4.3: Model u programu MSC.Marc nakon uvoza iz AutoCADa

Nakon uvoza, potrebno je kreirati mreu. Plan mreenja je dat na slici 4.4. U
podrujima gdje je runo kreirana mrea primjenjena je relaksacija (oputanje) cijele
mree. Relaksacija je proces repozicioniranja (premjetanja) vorova sa ciljem
smanjenja krivljenja mree.

Slika 4.4: Plan kreiranja mree modela

Tokom runog kreiranja mree, koritene su dvije vrste MSC.Marc elemenata,


40 i 38.
Element 38 ima tri vora, i on je izoparametarski, trostrani element predvien za
osno simetrine simulacije prenosa toplote. Element 40 ima etiri vora, i on je
izoparametarski, proizvoljan etverostrani element, takoe napisan za osno
simetrini prenos toplote. Veoma je vano naglasiti da numeracija vorova oba ova
elementa mora da bude desno orjentisana. Detaljne specifikacije ovih elemenata
mogu da se nau u [42], a prikazani su na slici 4.5. U modelu datom u ovom
diplomskom radu uglavnom je koriten MSC.Marc element broj 40.

MODELIRANJE I SIMULACIJA U PROGRAMU MSC.Marc

Strana 36

Slika 4.5: MSC.Marc elementi broj 38 (lijevo) i broj 40 (desno)

Prema specifikacijama u [42] mrea treba da bude finija u dijelovima gdje se


oekuju vei gradijenti. Uzimajui ovo u obzir, model treba da ima finiju mreu ispod
alata i du kontakta izmeu stezne poluge i radnog komada (u horizontalnom smjeru)
i otprilike do polovine debljine oslone ploe. Ostatak treba biti modeliran kao gruba
mrea. Izgled mree prije nego je primjenjena relaksacija (izuzev stezne poluge, koja
je ve relaksirana) je prikazan na slici 4.6

Slika 4.6: Izgled cijelog modela prije relaksacije (izuzev stezne poluge koja je ve relaksirana)

Vano je rei da je potrebno uraditi re-numeraciju (RENUMBER ALL) nakon to


je model uvezen u MSC.Marc da bi se poboljala efikasnost kasnijih kalkulacija. Ova
komanda re-numerira sve entitete u modelu, od poetno definisanog ID-a,
poveavajui za dati inkrement.
Prije automatskog generisanja mree, potrebno je provjeriti krive linije (CHECK
CURVES). Ova komanda provjerava topologiju krivih linija spremljenih u listi modela,
i daje broj takvih segmenata, kao i broj definisanih vanjskih petlji (kontura), zatvorenih
petlji, i broj otvorenih petlji. Takoe e navesti i minimalnu i maksimalnu duinu
nabrojanih krivih. Ovaj proces provjere se kontrolie relativnom tolerancijom. U ovom

MODELIRANJE I SIMULACIJA U PROGRAMU MSC.Marc

Strana 37

modelu, ova vrsta provjere je iskoritena za provjeru topologije krivih alata i stezne
poluge.
Nakon generisanja mree, sljedei korak je proienje mree (SWEEP ALL i
SWEEP UNUSED NODES). Sa ovim komandama se sa mree uklanjaju podudarne
take, krive, povrine, vorovi i elementi. Smatra se da se desila podudarnost ukoliko
dva entiteta zauzimaju isti prostor (mjesto na modelu) unutar definisane tolerancije
udaljenosti. U ovom sluaju, potrebno je osigurati da ne postoje viestruki elementi u
modelu, jer njihovo postojanje moe uzrokovati velike probleme u kalkulaciji.
Konana verifikacija modela se vri provjerom (CHECK). Na ovaj nain se
osigurava da je proienje modela uraeno na ispravan nain. Mogue je provjeriti
razliite aspekte elemenata modela, kao to su neispravna orijentacija, nepostojanje
volumena, distorzija, neodgovarajui odnos duina stranica i ukrtanje elemenata.
Detaljne definicije ovih neispravnosti se mogu pronai u [13].
Za ovaj model je vano napomenuti da nakon generisanja mree nije imao
numerikih neispravnosti mree. Imao je jedan element sa neodgovarajuim
odnosom duina stranica, i 159 iskrivljenih (distorzinih) elemenata, ali kako su ovo
geometrijske neispravnosti, raunanje i rezultati nee biti neispravni.
Konaan izgled modela nakon relaksiranja mree je dat na slici 4.7. Samo je
pokazan detalj blizu mjesta kontakta, kako ostatak mree nije bio promjenjen nakon
primjene relaksiranja.

Slika 4.7: Detalj zone kontakta nakon to je primjenjeno relaksiranje modela

Kako je cijeli model kreiran kao jedna ne-uniformna mrea, posebna panja je
morala biti poklonjena injenici da susjedni vorovi moraju biti ispravno povezani. Na
primjer, vorovi koji pripadaju elementima alata moraju biti ispravno povezani sa
vorovima koji pripadaju elementima radnog komada, i to po konturnoj liniji koja ih
dijeli. Ovo znai da e temperatura u takvim voroma biti ista za alat i radni komad.
Detalj takvog, za ovaj model, ispravnog naina definisanja kontakta je dat na
slici 4.8.

MODELIRANJE I SIMULACIJA U PROGRAMU MSC.Marc

Strana 38

Slika 4.8: Pravilno definisanje kontakta na nain povezivanja vorova izmeu razliitih entiteta
modela (zelena alat, uta gornja aluminijska ploa, roza donja aluminijska ploa)

Cijela mrea se sastojala od 1462 elementa (1444 etverostrana i 18 trostranih),


i sadravala je 1585 vorova.
Slika 4.9 pokazuje raspodjelu koritenih elemenata (etverostranih i trostranih)
koritenih tokom stvaranja mree.

Slika 4.9: Elementi koriteni tokom generisanja mree; crveni elementi su tria3 (element broj
38), a rozi su quad4 (element broj 40)

4.2. Geometrijske osobine


Da bi se simulacija mogla pokrenuti, potrebno je definisati odgovarajuu
geometriju. Ovo je osno-simetrian model, koji sadri dvodimenzionalne elemente.
Ispravna geometrija je Heat Transfer Element Axisymmetric Solid.
Pri ovome treba naglasiti da je radi jednostavnosti stezni ureaj (stezna poluga) koja
inae nije kruna modelirana kao takva radi pojednostavljenja.

4.3. Osobine materijala


Svi elementi mree moraju imati dodijeljene osobine materijala. U protivnom se
simulacija ne moe obaviti, i MSC.Marc e prijaviti greku. U ovom sluaju,
iskoritena je osobina programa MSC.Marc da se definiu osobine materijala kao

MODELIRANJE I SIMULACIJA U PROGRAMU MSC.Marc

Strana 39

funkcije temperature. Detaljan pregled osobina materijala koji je definisan u modelu


je dat u Dodatku A, a same osobine su uzete iz [46] za aluminij, [47] za elik alata,
[48] za oslonu plou i steznu polugu. Podaci o emisivnostima elika i aluminija su
uzeti iz [61, 65], a latentna toplota topljenja aluminija iz [63]. Pregled koritenih
materijala je dat u tabeli 4.1
Tabela 4.1: Pregled materijala koritenih u numerikom modelu

Dio
Alat
Gornja ploa radnog komada
Donja ploa radnog komada
Stezna poluga
Zatitni uloak
Oslona ploa

Materijal
elik
Aluminij
Aluminij
elik
elik
elik

Oznaka
X16CrNiSi20-12 (1.2780)
Al 6082 T6
Al 6082 T6
1.0305
X16CrNiSi20-12 (1.2780)
1.0305

Za sve dijelove modela, uraeno je sljedee: Material properties


Heat Transfer Isotropic. Za aluminij i elik 1.305 su sve koritene osobine
definisane kao funkcije temperature, dok je za elik alata samo toplotna
konduktivnost definisana na taj nain (zbog nedostupnosti detaljnih specifikacija).
Emisivnost je smatrana konstantnom na svim temperaturama. Zbog ogranienja
programa MSC.Marc gustoa materijala je definisana kao konstantna, i u tom sluaju
je data ona na 20C. Zavisnost osobina od temperature se definie preko tabela,
gdje se funkcija definie takama, a kao varijabla se uzima temperatura1. ema
koritenih materijala je data na slici 4.10.

Slika 4.10: Materijali koriteni u numerikom modelu

Tabela je tipa temperature, vrsta 1 INDENPENDENT VARIABLE

MODELIRANJE I SIMULACIJA U PROGRAMU MSC.Marc

Strana 40

4.4. Poetni uslovi


Kako je ovo nestacionarna simulacija moraju se definisati poetni uslovi. U
ovom modelu su definisana dva razliita poetna uslova. Oba su tipa Thermal
Temperature. Prvi je definisan za alat (izuzev vorova koji su dijeljeni sa radnim
komadom), a drugi za radni komad i sve ostalo (ukljuujui i vorove koji su dijeljeni
sa alatom). Kao poetna temperatura alata je iskoritena temperatura izmjerena
senzorom u glavi maine (prije poetka zavarivanja). Ovo je potrebno jer glava
maine svo vrijeme ima temperaturu povienu u odnosu na okolinu zbog ulja koje
struji kroz hidrauliki sistem. Za ostatak modela poetna temperatura je definisana
kao sobna, odnosno 20C.

4.5. Granini uslovi


Definisana su dva seta graninih uslova. Jedan set predstavlja dovoenje
toplote a drugi odvoenje toplote. ema primjene poetnih i graninih uslova je data
na slici 4.11.

Slika 4.11: Poetni i granini uslovi numerikog modela

Dovoenj toplote je definisano na dva mjesta. U oba sluaja je iskoritena


opcija Boundary conditions Thermal Edge flux. Da bi se definisalo
stvaranje toplote usljed trenja (na ramenu i na vrhu), iskoritena je jednaina 3.9.
Fluks je u ovom sluaju dat tabelarno, definisan jednainom, dok je varijabla radijus r.
Tip varijable je definisan kao x02 (u oba sluaja graninog uslova dovoda toplote), i
toplotni fluks ima linearan oblik.
Toplotni fluks definisan na cilindrinom dijelu vrha bi trebao imati ulogu u
stvaranju toplote usljed plastine deformacije, i za ovo je iskoriten rad Colegrovea
2

Tabela je tipa x0_coordinate, vrsta 1 INDENPENDENT VARIABLE

MODELIRANJE I SIMULACIJA U PROGRAMU MSC.Marc

Strana 41

[4]. U navedenom radu je reeno da toplota nastala usljed plastine deformacije


moe biti do 20% ukupno stvorene. U modelu koritenom u ovom diplomskom radu
je pretpostavljeno da je toplota usljed plastine deformacije 10% od one stvorene
trenjem (radi jednostavnosti oblika vrha). Ovo je svakako manje nego to je
navedeno u [4], ali kako alat ima veoma jednostavnu geometriju, ovo zvui razumno.
Stvaranje toplote je konstantno, definisano je tabelom, i to kao 10% ukupne toplote
definisane trenjem.
Kako je vidljivo na slici 4.11, radijacija je definisana na svim povrinama
modela, izuzev povrina alata koje su u kontaktu sa glavom maine. Radijacija je
definisana kao Boundary conditions Thermal Edge radiation.
Temperatura okoline je definisana kao 20C i konstantna. Kako svaki materijal
pojedinano ima definisan svoj vlastiti koeficijent emisivnosti, mogue je definisati
radijaciju svih povrina odjednom.
Konvekcija je definisana na svim povrinama izuzev onih koje su u direktnom
kontaktu sa glavom maine. Konvekcija je definisana kao Boundary conditions
Thermal Edge film. Iskoriteni su koeficijenti konvekcije koji je u svom
radu definisao Chao [1]. Temperatura okoline je definisana kao 20C i konstantna.
Svi drugi parametri za definisanje konvekcije su ostavljeni na pretpostavljenim
(default vrijednostima), jer je ovo sluaj koji je pogodan za prinudnu konvekciju. Za
radni komad (aluminij) definisan je koeficijent konvekcije od 30 W/m2C dok je za
alat, steznu polugu, zatitni uloak i oslonu plou 20 W/m2C. Za oba je
pretpostavljeno da su konstantni.
Konstantna temperatura kao granini uslov je primjenjena na dio alata koji je
uvren za glavu maine. Podaci sa maine pokazuju da je temperatura glave
konstantna tokom procesa zavarivanja, i da je to 50C. Dio alata na koji je ovo
primjenjeno je vidljiv na slici 4.1.
Donja strana oslone ploe je definisana kao slobodna, odnosno bez ikakvih
graninih uslova.

4.6. Analiza
Prvo je potrebno definisati sluaj (loadcase). To se uradi biranjem Loadcase
Heat transfer Transient. Parametar TOTAL LOADCASE TIME je
uvijek podeen tako da odgovara stvarnom vremenu zavarivanja prilikom
eksperimenta. Iznosi jednu ili vie sekundi, a vremenski korak iznosi pri tome 0,05
sekundi i jednak je za sve simulacije. Svi LOADS moraju biti ukljueni.
Sljedei korak je definisati zadatak, odnosno JOB. Ovo se radi biranjem Job
Heat transfer. Uitava se lcase1, i pod INITIAL LOADS se izaberu svi
potrebni i eljeni poetni i granini uslovi (izmeu onih koji su u ovom momentu
ponueni, a ranije predefinisani). Kao dimenzija analize se izabere osno-simetrino,
odnosno Axisymmetric.
Prije analize, potrebno je definisati pravilan tip elemenata (za potvrdu). Slijedei
niz Jobs Element types Heat transfer Axisym solid mogue
je u ovom momentu promijeniti tip elemenata koriten za mreu. U ovoj simulaciji,
izabran je i primjenjen metod pune integracije za oba tipa elemenata koritenih u
modeliranju. Naravno, mogue je definisati ime sluaja, i ovom sluaju to je
Temperature _fields.
Nakon svih navedenih koraka, dobro je uraditi provjeru CHECK i renumeriranje
RENUMBER prije nego pone procesiranje simulacije komandom RUN. Pod RUN
mora biti ukljuena opcija NEW STYLE TABLES, tako da MSC.Marc moe prihvatti
granine uslove koji su dati tebelom, a definisani kao funkcije koordinate x0 (za

MODELIRANJE I SIMULACIJA U PROGRAMU MSC.Marc

Strana 42

dovod toplote). Ukoliko ova opcija nije ukljuena bie signalizirana greka. Za
poetak analize se koristi komanda SUBMIT, a za nadzor nad procesiranjem
(raunanjem) komanda MONITOR. Nakon zavrenog procesiranja, MSC.Marc daje
izlazni broj (exit number), i svi fajlovi potrebni za post-procesiranje su spremni.

4.7. Post-procesiranje
Rezultatima post-procesiranja se moe pristupiti direktno preko JOB menija ili
kroz meni RESULTS.
Rezultati mogu biti predstavljeni na razliite naine, u zavisnosti ta je
najpogodnije u datom sluaju. Na primjer, za provjeru temperature samo u pojedinim
vorovima (a to je bilo potrebno da bi se uporedile temperature dobijene simulacijom
i eksperimentom) nain pregleda NUMERICS je veoma koristan, dok je za generalni
pregled temperatura upotrebljivije koristiti CONTOUR BANDS ili CONTOUR LINES.
Na slici 4.13 su pokazani razliiti naina pregleda rezultata.
Rezultati procesiranja za model prezentovan u ovom diplomskom radu su
termiki ciklusi za nekoliko vorova koji su podudarni sa takama u kojima je
izmjerena temperatura tokom eksperimenta zavarivanja. Da bi se izbjeglo
ponavljanje, rezultati kalkulacija (raunanja, procesiranja) su navedeni u Poglavlju 6,
gdje su uporeeni sa eksperimentalnim rezultatima. Radi toga je na slici 4.12 dat
samo primjer kako izgleda simulacijom dobijen termiki ciklus za vorove 362, 374,
386 i 1366 kao funkcija vremena zavarivanja, pri emu je simulirano vrijeme (samim
time i stvarno) bilo pet sekundi.

Slika 4.12: Prikaz termikog ciklusa dobijenog simulacijom, uporedo za etiri vora

MODELIRANJE I SIMULACIJA U PROGRAMU MSC.Marc

Strana 43

Slika 4.13: Razliiti naini prikaza rezultata: a) vrijednosti, b) konturne povrine, c) konturne
linije, d) vrijednosti po linijama, e) vrijednosti po elementima, f) vrijednosti po vorovima

EKSPERIMENTI

Strana 44

5. Eksperimenti
Ovo poglavlje sadri detaljne informacije o uraenim eksperimentima. U prvom
dijelu su dati opisi koritene opreme (FSW maina, alat, stezni ureaji) i radnog
komada. Drugi dio se bavi samim eksperimentima. Navedena su tri razliita pristupa
eksperimentima, i za svaki od njih date su informacije o postavkama i parametrima
zavarivanja, kao i podaci o termoparovima i ljepilu koje je koriteno u testovima. Trei
dio se bavi rezultatima.
Glavnina ovih rezultata je ipak data u Poglavlju 6 (Poreenje i diskusija) i zato je
ovdje naveden samo jedan primjer. Trei dio takoe sadri i podatke koji su
prikupljeni sa maine tokom zavarivanja, i objanjava osnove njihove interpretacije. U
ovom diplomskom radu su navedeni samo rezultati uspjenih eksperimenata. Svi
rezultati (ukljuujui i one od neuspjenih testova) mogu se pronai u Dodatku B
(Digital data).
Neke injenice koje su koritene u Poglavlju 4 (vezane za modeliranje) su ovdje
objanjene, sa posebnim naglaskom na one koje se tiu definisanja poetnih i
graninih uslova vezanih za alat.

5.1. Oprema
Svi su eksperimenti uraeni na FSW maini MTS iSTIR BR4. Maina je
prikazana na slikama 5.1 i 5.2.

Slika 5.1: FSW maina (proizvoa: MTS (SAD), model iSTIR BR4, godina proizvodnje 2006.);
na lijevoj strani je kompjuter za upravljanje i kontrolu, iza je naponska jedinica (plavo) i
hidraulika jedinica (sivo)

EKSPERIMENTI

Strana 45

Slika 5.2: Glava maine sa montiranim alatom

Vie slika je mogue nai u Dodatku B.


Ovo je troosna numeriki kontrolirana maina. Glavne specifikacije su date u
tabeli 5.1.
Tabela 5.1: Specifikacije FSW maine

Maksimalne dimenzije radnog komada


Maksimalna brzina zavarivanja
Maksimalna brzina obrtanja alata
Maksimalna Z sila
Maksimalan obrtni moment na glavnom vretenu

24501250 mm
6,4 m/min
3200 min-1
35,6 kN
180 Nm

Alat koji je koriten u eksperimentima je takoe napravljen u MTS-u i isporuen


sa mainom. Dimenzije alata su date na slici 5.3.

Slika 5.3: Dimenzije alata

EKSPERIMENTI

Strana 46

Alat je prikazan na slikama 5.4 i 5.5. Ovo je alat nepromjenjive geometrije, i sa


desnim navojem na vrhu (slika 5.4, desno), i desnom spiralom (slika 5.5). Ove dvije
karakteristike alata poboljavaju tok materijala oko alata.

Slika 5.4: MTS alat koriten u svim eksperimentima (lijevo: izgled, desno: detalj vrha alata)

Slika 5.5: Pogled na vrh alata i spriralu na ramenu

Specifikacije materijala alata (1.4828), aluminija (Al6082-T6) i stezne poluge


mogu se nai u Dodatku A.
Dimenzije stezne poluge date su na slici 5.6.

31

38

28

100

11

10

irina: 60 mm
10

15
47
147
Slika 5.6: Dimenzije steznog ureaja (poluge)

EKSPERIMENTI

Strana 47

2,7
2

Detalj kontakta izmeu alata i radnog komada, kao i zatitnog elinog umetka
je dat na slici 5.7. Zatitni uloak je dug koliko i oslona ploa.

10

Slika 5.7: Detalj mjesta kontakta alata i radnog komada, i zatitni elini uloak

Dimenzije radnih komada su date na slikama 5.8 i 5.9.

110

Debljina 3 mm

500
Slika 5.8: Radni komad za eksperimente; dva ista su preklopljena i zavarivana

150

Debljina 3 mm

300
Slika 5.9: Radni komad za eksperimente; dva ista su preklopljena i zavarivana

Prije nego je uraena simulacija, morali su biti provedeni eksperimenti. Tokom


eksperimenta je bio napravljen dovoljan broj zavarenih spojeva da se obavi
pouzdana verifikacija. Za sva zavarivanja bila je izmjerena temperatura u etiri take i
bili zabiljeeni (snimljeni) temperaturni ciklusi u istim.

5.2. Eksperimenti
Sveukupno su provedene tri serije eksperimenata, koristei tri razliita pristupa.
Cilj ovih pristupa je bio podesiti eksperimente tako da budu to sliniji
pojednostavljenoj numerikoj simulaciji. Kako simulacija ne ukljuuje prodiranje alata,
bilo je potrebno eksperimente uraditi tako da njen efekat na temperaturna polja i
cikluse bude minimalan.

EKSPERIMENTI

Strana 48

Prvi pokuaj (T1) je bilo normalno i uobiajeno FSW takasto zavarivanje.


Ukljuilo je prodiranje alata, zadravanje u radnom komadu neko vrijeme i izlaz iz
materijala radnog komada.
Drugi pokuaj (T2) je izveden koristei ve pripremljene ploe, sa rupama koje
su ve bile napravljene u radnom komadu, prenika i dubine kao i vrh alata. Ovo je
bila najvea serija, sa deset taaka. Problem sa ovim pristupom je bilo pozicioniranje
takastog zavara. Bilo je prilino teko postaviti takasti zavar (dakle osu alata) tano
u ve izbuenu rupu. Zbog ovoga su rezultati za pojedine take odbaeni kao
nevaei (dolo je intenzivnog stvaranja toplote usljed strujanja materijala), dok su
druge uzete u obzir prilikom uporeivanja rezultata.
Kao pokuaj rijeenja problema koji su se pojavili u oba prethodna pokuaja,
proveden je i trei pokuaj (T3), kada je, u osnovi, ponovljeno takasto zavarivanje
na mjestu ve postojeeg zavarenog spoja. Oekivalo se da e se na ovaj nain
rijeiti problem stvaranja toplote usljed plastine deformacije na poetku procesa, ili
da e barem biti smanjen.
Tokom prvog i drugog pokuaja, mjenjani parametri su bili brzina obrtanja i
vrijeme zavarivanja. U treem je samo vrijeme zavarivanja bilo mijenjano (i dubina
prodiranja, ali samo za pojedine take usljed ponovljenog ulaska u ve postojei
zavar). Ovo daje dobar generalni pregled procesa, a i otvara mogunost koritenja
Dizajna eksperimenta (DoE - Design of Experiment) za budue analize rezultata.
Jedan od radova koji se bazira na DoE za FSSW proces i bavi sa vrstoom zavara
je [76].
Glavni dio rezultata je dat u Poglavlju 6, da bi se izbjeglo ponavljanje, ali su dati
neki reprezentativni rezultati.

5.2.1. Prvi pokuaj


Plan i parametri za prvi pokuaj su dati ispod u tabeli 5.2. Udaljenosti koje se
spominju u tabeli su udaljenosti termoparova; TC1 od ose alata do prvog termopara,
a onda TC2 do TC4 izmeu njih, izraene u milimetrima. Ovo je pojanjeno na slici
5.11, gdje je prikazana cijela postavka prvog pokuaja.
zavara je ukupan broj zavarenih spojeva napravljenih sa datim setom
parametara, i ukljuuje one sa grekom (uniteni termoparovi, slomljen alat i slino),
jer je zavarivanje ponavljano sve dok se ne bi proizveo zavar dobrog izgleda, ili
generalno ocjenio kao dobar.
Oznaka odbaen podrazumijeva da mjerenje temperature u toj taki ili nije
provedeno uopte (uniten termopar), ili su se pojavili nelogini rezultati (preniska ili
previsoka temperatura). Svi podaci za sve take su usklaeni i koriste istu notaciju.
Tabela 5.2: Parametri zavarivanja za prvi pokuaj

UDALJENOSTI
[mm]

Serija 1
Taka
T1S1P1
T1S1P2
T1S1P3
T1S1P4
T1S1P5
T1S1P6
T1S1P7
T1S1P8

min-1 vrijeme
1400
3s
1000
3s
1400
1s
1400
5s

komentar
OK
odbaen
odbaen
odbaen
OK
odbaen
OK
OK

zavara
1
0
0
0
1
1
1
1

TC1
8,4
10,8
10,8
7,2

TC2
4,0
4,6
4,7
3,6

TC3
4,0
4.6
4,7
4,7

TC4
4,2
3,0
3,6
4,7

EKSPERIMENTI

Strana 49

Osnovni princip eksperimenta je dat na slici 5.10. Kako se vidi, prvo se deava
prilaenje alata komadu (a) dok je druga faza prodiranje alata u materijal (b). Nakon
toga alat rotira u radnom komadu onoliko dugo koliko je i vrijeme zadravanja (c) i
izlazi iz materijala radnog komada (d). Tokom prodiranja mala koliina omekanog
materijala stvori kruni prsten oko vrha alata (kasnije oko ramena), i na slici 5.10 je to
predstavljeno sa punom crnom rafurom. Isti taj prsten ostaje i nakon zavarivanja.
Obrtanje alata se obustavlja odmah nakon to je alat izaao iz komada.

Slika 5.10: Osnovni princip prvog pokuaja zavarivanja (T1): a) prilaz alata komadu i kontakt, b)
prodiranje, c) zadravanje (takasto zavarivanje), d) izlaz alata iz radnog komada

Postavka taaka zavarivanja i termoparova je data na slici 5.11. Ovdje je data


ema za take 1 i 2, a rastojanje do naredne dvije take je 50 mm, i ovo se ponavlja.
Tane udaljenosti su date u tabeli 5.2.
Isti set termoparova je koriten za dvije take (slika 5.13, desno). Za ovo
mjerenje, termoparovi su bili uvreni sa ljepilom Omegabond 700 [78].

A-A
28,8

50

T1S1P1

T1S1P2
1 2 3 4
4 3 2 1

TC1

TC2 TC3 TC4

Slika 5.11: Postavka taaka i termoparova za prvi pokuaj

U nastavku je dato nekoliko fotografija koje prikazuju prvi pokuaj.

EKSPERIMENTI

Strana 50

Slika 5.12: Eksperiment, pokuaj 1, taka 2 (lijevo) i 5 (desno)

Slika 5.13: Glava maine sa alatom (lijevo) i set termoparova (desno)

5.2.2. Drugi pokuaj


Plan i parametri za drugi pokuaj su dati ispod, u tabeli 5.3 (serija 1) i tabeli 5.4
(serija 2). Primjenjena je ista notacija kao i ranije, i oznake rastojanja imaju isto
znaenje.
Tabela 5.3: Parametri zavarivanja za drugi pokuaj, serija 1

UDALJENOSTI
[mm]

Serija 1
Taka min-1 vrijeme
T2S1P1 1400
1s
T2S1P2 1400
2s
T2S1P3 1400
3s
T2S1P4 1400
4s
T2S1P5 1400
5s

komentar
OK
OK
OK
OK
OK

zavara TC1 TC2


2
8,0 4,0
1
7,5 4,0
2
8,0 3,5
1
8,0 4,0
2
8,0 4,0

TC3
4,0
4,5
4,5
5,0
4,0

TC4
4,5
3,5
4,0
3,5
4,0

Tabela 5.4: Parametri zavarivanja za drugi pokuaj, serija 2

Serija 2
Taka min-1 vrijeme
T2S2P1 1000
1s
T2S2P2 1000
2s
T2S2P3 1000
3s
T2S2P4 1000
4s
T2S2P5 1000
5s

komentar
OK
odbaen
OK
OK
OK

UDALJENOSTI
[mm]
zavara TC1 TC2
2
7,8 4,5
3
1
8,0 4,2
1
9,5 4,0
1
8,2 4,2

TC3
4,5
4,0
4,5
4,0

TC4
4,0
4,0
4,2
4,5

EKSPERIMENTI

Strana 51

Osnovni princip ovog pokuaja je dat na slici 5.14. Kako se vidi, prva faza je
prilaz radnom komadu (a). Nakon toga, alat se ubacuje u prethodno izbuenu rupu u
radnom komadu dok alat rotira (b).
Da bi se postigao efekat zavarivanja (i zavar uopte bio napravljen), dubina
prodiranja je podeena da bude 3 milimimetra umjesto 2,7 milimetara (koliko je bilo u
prvom pokuaju). Trea faza je takasto zavarivanje, i traje koliko je vrijeme
zadravanja (c). Zadnja faza je izlazak iz alata (d).

Slika 5.14: Osnovni princip drugog pokuaja zavarivanja (T2): a) prilaz alata komadu i kontakt,
b) prodiranje (3 mm), c) zadravanje (takasto zavarivanje), d) izlaz alata iz radnog komada

Ovaj put je koliina istisnutog materijala bila znaajno manja, mada je i dalje bio
vidljiv kruni prsten istisnutog materijala. Prvobitno su zavareni spojevi napravljeni sa
dubinom prodiranja od 2,7 milimetara, da bi nakon pregleda napravljenih spojeva bilo
odlueno da se povea dubina na 3 milimetra. Ovako su dobijeni zavareni spojevi
dobrog izgleda, ali je i bilo ponovo prisutno mijeanje materijala radnog komada.
Upotrijebljena je ista vrsta termoparova, ali ovaj put bez ljepila. Razlog za ovo je
to to se pokazalo da svi termoparovi bivaju uniteni ukoliko rotirajui alat (ili istisnuti
materijal) doe i u kakav kontakt sa ljepilom. I sami termoparovi su rasporeeni na
drugaiji nain, jer se u prvom pokuaju pokazalo da ukoliko bi jedan set bio uniten,
moe se desiti da se temperatura ne bi mogla mjeriti u dvije take (prikazano na slici
5.11). Tako da su se ovaj put termoparovi postavljali direktno u pripremljene pozicije
(male rupe) i bili privreni posebnom gumom. Ovo je ostvarilo znaajnu utedu na
vremenu, jer nije potrebna posebna priprema i postavljanje.
Zbog male koliine istisnutog materijala bilo je mogue izmjeriti temperature i
blie osi alata, a svaki termopar je iskoriten samo za mjerenje jedne temperature.
Izgled postavke taki i termoparova za ovaj pokuaj je dat na slici 5.15.

28

T2S1P2

T2S1P3

28

TC4 TC3 TC2

TC1

T2S1P1

28

150

50

Slika 5.15: Postavka taaka i termoparova za prvi pokuaj, serije 1 i 2

EKSPERIMENTI

Strana 52

Ipak, ak i sa ovakvim pristupom, i dalje je postojao isti problem.


Strujanje materijala i njegova plastina deformacija su i dalje postojali, kako
zbog nekoaksijalnosti prethodno pripremljene rupe i alata, tako i zbog poveane
dubine prodiranja (da bi se zavar uopte mogao nazvati zavarom). Ovo je stvaralo
znaajnu koliinu toplote, a i lokalizovano intenzivno pregrijavanje. Kako prodiranje
alata nije ukljueno u simulaciji, postojala je znaajna razlika izmeu nje i
eksperimenta.
Napravljen je i zadnji pokuaj da se ovaj problem rijei, i to je trei pokuaj (T3).

5.2.3. Trei pokuaj


Osnovni princip je dat na slici 5.16. Zavareni spojevi su izvedeni u dvije faze.
Prva je normalno takasto zavarivanje, ve opisano za prvi pokuaj (slika 5.16,
a, b, c, d). Nakon ovoga, predmet i alat su puteni da dostignu inicijalne temperature
predviene simulacijom (20C za radni komad i 50C za alat), odnosno da se ohlade.
To traje oko dvije minute, kao to se vidi na slici 5.19. Obino se radni komad mnogo
bre ohladi jer je od aluminija, tako da je alat bio hlaen sabijenim zrakom.
Nakon hlaenja, takasto zavarivanje se u potpunosti ponavlja (e, f, g, h), ali sa
neto poveanom dubinom penetracije, 3,0 umjesto 2,7 milimetara. Sa ovakvim
pristupom je osigurano postojanje trenja na kontaktnoj povrini izmeu ramena alata i
radnog komada.
Problem je ovaj put bio kruni prsten istisnutog materijala iz prve faze, ali ovo je
rijeeno sa poveanjem dubine prodiranja alata.
Zabiljeena je pojava jakih vibracija tokom prodiranja alata u rupu ve nastalu
prethodno obavljenim zavarivanjem (u fazi 1), ali one bi prestale nakon priblino dvije
sekunde, odnosno kada bi alat pri ponovljenom zavarivanju uao dovoljno duboko u
radni komad.

Slika 5.16: Osnovni princip treeg pokuaja zavarivanja (T3): a) prilaz alata komadu i kontakt,
b) prodiranje (3 mm), c) zadravanje (takasto zavarivanje), d) izlaz alata iz radnog komada, e)
prilaz alata komadu i kontakt, f) prodiranje, g) zadravanje (ponovljeno takasto zavarivanje),
h) izlaz alata iz radnog komada

Nakon drugog zavarivanja, primjeeno je da se poveala koliina istisnutog


materijala.
Plan i parametri treeg pokuaja su dati ispod u tabeli 5.5, a napravljena je
samo jedna serija. Primjenjen je isti sistem oznaka.

EKSPERIMENTI

Strana 53

Tabela 5.5: Parametri zavarivanja za trei pokuaj

UDALJENOSTI
[mm]

Serija 1
Taka min-1 vrijeme
T3S1P1 1000
1s
T3S1P2 1000
3s
T3S1P3 1000
4s
T3S1P4 1000
5s

komentar
OK
OK
OK
OK

zavara
7
2
2
2

TC1
10,5
10,0
10,0
10,0

TC2
4,5
4,5
4,0
4,5

TC3
4,5
4,0
4,5
4,5

TC4
3,5
4,5
4,0
4,0

Izgled postavke taki i termoparova za ovaj pokuaj je dat na slici 5.17.

Slika 5.17: Postavka taaka i termoparova za trei pokuaj

Slika 5.18: Zavarivanje (gore lijevo), zavareni spojevi (gore desno), oprema (dole)

EKSPERIMENTI

Strana 54

5.3. Rezultati
Najvaniji rezultat proiziao iz uraenih eksperimenata su termiki ciklusi,
zabiljeeni termoparovima, i obrtni moment na glavnom vretenu (odnosno alatu),
zabiljeen senzorima u glavi maine. Svi su rezultati navedeni u Poglavlju 6, gdje su i
uporeeni sa onim od simulacija. Radi toga je ovdje dato samo nekoliko primjera i
njihova interpretacija.
Termiki ciklusi su zabiljeeni za sve pokuaje i za sve zavarene spojeve, dok je
obrtni moment zabiljeen samo za zadnja dva.
Na slici 5.19 je dat primjer zabiljeenog termikog ciklusa za taku T1S1P5.
Strelicama su obiljeene glavne faze procesa zavarivanja. Biljeenje temperature je
vreno sa frekvencijom od 200 Hz, u trajanju od dvije minute. Na svim slikama
navedenim ovdje TC1 je termopar najblii spoju, TC2 je sljedei, i tako dalje.
a

Slika 5.19: Termiki ciklus za taku T1S1P5 (1000 min-1, vrijeme zavarivanja 3 s); faze: a)
pribliavanje i kontakt, b) prodiranje, c) zavarivanje, d) hlaenje

Kako se vidi na slici 5.19, temperatura relativno sporo raste tokom ulaska alata,
i veoma naglo tokom zavarivanja (u vremenu zadravanja). Maksimalna temperatura
se dostie na kraju perioda zavarivanja. Nakon izlaska alata iz komada, prisutno je
naglo hlaenje (oko 15C/s), da bi nakon 90 sekundi radni komad dostigao sobnu
temperaturu. Kako simulacija ne obuhvata hlaenje, ovdje e biti analizirane samo
prve tri faze.

EKSPERIMENTI

Strana 55

Kontrolni program maine ima sposobnost zapisa oko 50 razliitih parametara


koji kasnije mogu biti analizirani, ukljuujui dubinu prodiranja, brzinu obrtanja,
koordinate alata, pritisnu silu, brzinu i poloaj zavara, temperaturu ulja, optereenja
leaja i glave maine, pritiske i servo greke po osama. Veoma vano je biljeenje
obrtnog momenta putem senzora u glavi maine. Frekvencija uzorkovanja je 20 Hz, i
to je pretpostavljena vrijednost. Tri veliine koje su karakteristine za ovaj diplomski
rad i FSSW proces uopte su date na slici 5.20.
T3S1P1 A.dat

(Executed on: Fri Sep 22 2006 1:59.32 PM)

15

1200
Spindle Torque Fbk, Nm

Forge Depth Fbk, mm

Spindle Fbk, rpm


1000

10
800
Signal Value

600
400

0
0

10

20

30

40

50
200

-5
0
-10

-200
Seconds (Start: 0 sec End: 59.1 sec)

e f

Slika 5.20: Interpretacija jednog od zapisa (logova) kontrolnog programa, taka T3S1P1A; a)
pribliavanje, b) dodir (primjetiti smanjenje dubine prodiranja), c) poetak obrtanja (jo uvijek
postoji samo dodir), d) prodiranje, e) zavarivanje, f) izlaz alata i g) zaustavljanje obrtanja

Jedan od vanih dijagrama koji je koriten za definisanje poetne temperature u


simulacijama (poglavlje 4) kao i za definisanje graninog uslova gornjeg dijela alata
(koji je u glavi maine) je prikazan na slici 5.21.
T3S1P1 A.dat

(Executed on: Fri Sep 22 2006 1:59.32 PM)

50.4

5
Spindle Front Temp, C

Spindle Rear Temp, C

Forge Depth Fbk, mm

50.2
4

Signal Value

50
49.8

49.6
2
49.4
49.2

49
0
48.8
48.6

-1
0

10

20

30

40

50

Seconds (Start: 0 sec End: 59.1 sec)

Slika 5.21: Temperaturni zapis za glavu maine (taka T3S1P1A)

Slike 5.20 i 5.21 sadre zapise za taku T3S1P1A. A u ovom sluaju znai
prvi zavar, jer je to trei pokuaj, kod kojeg su zavari pravljeni dva puta u istoj taki.
A je naveden kao karakteristiniji, jer predstavlja pravo takasto zavarivanje FSW
procesom, dok B (ponovljeni zavar) nema sve karakteristike procesa zavarivanja.

EKSPERIMENTI

Strana 56

Kako je spomenuto ranije, cijelo vrijeme su se pokuavali uslovi zavarivanja to


je mogue vie pribliiti simulaciji. Parametri zavarivanja za taku T3S1P1 su vrijeme
zavarivanja 1 sekunda, brzina obrtanja alata 1000 min-1, dubina prodiranja 2,7 mm.
Paramteri prikazani na slici 5.20 su obrtni moment, dubina prodiranja i brzina
obrtanja, sva tri kao odzivi maine (izmjerene, stvarne, a ne predefinisane
vrijednosti). Oigledno je da dubina prodiranja zapravo odreuje faze zavarivanja, jer
je to poloaj alata. Detaljnije analiza ovih programskih zapisa je data u Poglavlju 6.
Kako je vidljivo sa slike 5.21, temperatura vretena postavljenog u glavi maine
je u poetku blago ispod 50C, da bi tokom faze prodiranja se zagrijala na malo
preko 50C. Treba napomenuti da je glava hlaena.
Slika 5.22 pokazuje direktno poreenje izmeu A i B zavarivanja u treem
pokuaju (taka T3S1P1), i jasno pokazuje zato je A uzeta kao mjerodavna pri
objanjavanju dijagrama zapisa sa maine.
T3S1P1 A.dat

(Executed on: Fri Sep 22 2006 1:59.32 PM)

6
Forge Depth Fbk Weld A, mm

Forge Depth Fbk Weld B, mm

Signal Value

4
3
2
1
0
0

10

20

30

40

50

-1
Seconds (Start: 0 sec End: 59.1 sec)

Slika 5.22: Direktno poreenje izmeu A i B zavarivanja treeg pokuaja (taka T3S1P1)

U Poglavlju 6 su svi dijagrami i rezultati objanjeni sa vie detalja.

POREENJE I DISKUSIJA

Strana 57

6. Poreenje i diskusija
Ovo poglavlje sumira rezultate eksperimenata i u njemu je obavljeno njihovo
poreenje sa onim iz simulacija. Dat je i zakljuak o numerikom modelu koji je
upotrijebljen.
U prvom dijelu je dato poreenje izmeu simuliranih i eksperimentalnih
termikih ciklusa. Za svaki Pokuaj (prvi, drugi i trei) su date najkarakteristinije
krive. Ovo obino znai najkrae i najdue vrijeme zavarivanja, jer se na osnovu njih
mogu brzo donijeti jasni zakljuci.
Drugi dio sadri ostatak rezultata. Ovdje se mogu pronai preliminarni zakljuci
o uticaju pojedinih parametera zavarivanja na dostignute temperature, kao i
kalkulacije efikasnosti FSSW procesa za drugi i trei Pokuaj.

6.1. Temperature i termiki ciklusi


Ovaj dio predstavlja poreenje izmeu numeriki i eksperimentalno dobijenih
termikih ciklusa. Kako je spomenuto ranije u poglavlju 5, za svaku taku su termiki
ciklusi zabiljeeni u etiri take, oznaene sa TC1 do TC4 (TC je od thermocouple,
termopar). Da bi se osiguralo da se poreenje vri u odgovarajuim takama,
SERIALje1 plan koji ukljuuje poloaje termoparova u eksperimentima i poloaje
napravljen
Rotational
speed:
rpm (P1, uP7,numerikom
P8) and 1,000 modelu,
rpm (P5) i on je dat na slici 6.1.
elemenata
(samim
time1,400
i vorova)

TRYOUT 1

Plunge: 2.7 mm

TC1 TC2 TC3 TC4

Logs No.: T1S1P1

Logs No.: T1S1P7

Logs No.: T1S1P5

Logs No.: T1S1P8

Slika 6.1: Poloaji termoparova u eksperimentu i vorova u simulaciji (T1S1)

Na gornjoj slici, mali krugovi predstavljaju stvarne poloaje termoparova u


eksperimentima. Gornji red pravougaonika predstavlja elemente u MSC.Marc
numerikom modelu. Na vrhu ovog reda su vorovi iji su simulacijski termiki ciklusi
uzeti za razmatranje. Duina manjih elemenata je 0,7 mm, a veih 1,4 mm, to znai
da je maksimalna greka pozicioniranja (usljed nepodudarnosti) 0,35 mm i 0,7 mm,
respektivno.

6.1.1. Prvi pokuaj


Prvi pokuaj je bio normalni FSSW proces. Za ovaj sluaj su prikazani rezultati
poreenja u tri take, sa vremenima zavarivanja od 1, 2 i 5 sekundi. Sluaj od 5
sekundi moe biti posmatran kao stacionaran (steady state), jer u stvarnosti je FSW
takasto zavarivanje mnogo krae, od 1,6 do 3,2 sekunde za elik [11], a za aluminij

POREENJE I DISKUSIJA

Strana 58

ak i krae. Na slici 6.2 je dato poreenje rezultata za taku P7 (vrijeme zavarivanja


1 sekunda), na slici 6.3 za taku P5 (3 sekunde) i na slici 6.4 za taku P8 (5 sekundi).
Sve take spadaju u prvi pokuaj, serija 1. Kako je ovo i jedini pokuaj koji je realni
FSSW proces, dati su i dijagrami hlaenja (radi opteg pregleda procesa), iako oni
nisu obuhvaeni simulacijom.
prodiranje
Temperature
at point 7 (dwell zavarivanje
time: 1 sec) hlaenje

Temperature [C]

200
TC1 sim
TC2 sim
TC3 sim
TC4 sim
TC1 exp
TC2 exp
TC3 exp
TC4 exp

150
100
50

ulaz 1,9 mm
ulaz 2,7 mm

0
16.00

Time [s]

17.00

18.00

19.00

20.00

21.00

22.00

Slika 6.2: Poreenje izmeu simulacije i eksperimenta za taku T1S1P7 (vrijeme 1 sekunda)

Temperature [C]

prodiranje
zavarivanje
Temperature
at point 5 (dwell time:
3 sec)

300
250
200
150
100
ulaz 2,2 mm
50
0
16.00
17.00

hlaenje
TC1 sim
TC2 sim
TC3 sim
TC4 sim
TC1 exp
TC2 exp
TC3 exp
TC4 exp

ulaz 2,7 mm
Time [s]

18.00

19.00

20.00

21.00

22.00

Slika 6.3: Poreenje izmeu simulacije i eksperimenta za taku T1S1P5 (vrijeme 3 sekunde)

Temperature [C]

prodiranje
Temperature
at point 8 (dwell time: 5 sec) zavarivanje

300
250
200
150
100
ulaz 1,7 mm
50
ulaz 2,7 mm
0
16.00
18.00

hlaenje
TC1 sim
TC2 sim
TC3 sim
TC4 sim
TC1 exp
TC2 exp
TC3 exp
TC4 exp

Time [s]

20.00

22.00

24.00

Slika 6.4: Poreenje izmeu simulacije i eksperimenta za taku T1S1P8 (vrijeme 5 sekundi)

POREENJE I DISKUSIJA

Strana 59

Slika 6.2 predstavlja klasini FSSW proces. Iako je prodiranje alata prilino
dugotrajno, trajanje samog zavarivanja je samo jednu sekundu, to ga ini
najznaajnim sluajem zavarivanja svih eksperimenta. Ukoliko bi simulacijom bio
tano predvien termiki ciklus za ovu taku, veoma je vjerovatno da bi to bio sluaj i
sa ostalim takama. Ovo proizilazi iz injenice da simulacija ne obuhvata prodiranje
alata, a ba kod kod ovog zavarenog spoja, u ovoj taki, ono bi imalo najvei uticaj
na temperaturna polja i ciklus.
Drugi razlog za vanost ciklusa u ovoj taki je injenica da FSSW traje jako
kratko, i to je vrijeme koje se primjenjuje u stvarnosti. Naalost, ispostavilo se da je
ovo velik problem u simulaciji. Uprkos injenici da maksimalna temperatura u taki
TC1 jeste dostignuta i simulacijom, temperatura u ostale tri take nije ni blizu onih
dostignutih eksperimentalno, dok se termiki ciklusi ni priblino ne podudaraju niti u
jednoj od taaka, pa ni u TC1.
Problem je, oigledno, poetna temperatura radnog komada. Dok simulacija
poinje od faze zavarivanja (od poetka vremena zadravanja), realni FSSW proces
poinje zapravo ranije, jo u fazi dodira. Toplota se stvara odmah nakon to pone
obrtanje alata, a ovo nije obuhvaeno simulacijom (kao ni faza prodiranja). Izvjesna
koliina toplote se stvara tokom prodiranja alata, to je vidljivo sa slike 6.2. U
momentu kada poinje simulacija, prodiranje je zavreno, a stvarne temperature
radnog komada su 230C, 160C, 120C, i 80C za take TC1 do TC4, respektivno.
Sa druge strane, simulacija ne obuhvata cijeli proces, te su poetni uslovi definisani
kao 20C u svim takama radnog komada. Ovo daje ogromnu razliku u temperaturi
na samom poetku simulacije (50 naspram 200 C).
Iako je u svim sluajevima u TC1 na kraju simulacije dostignuta maksimalna
temperatura koju je imala u eksperimentu, termiki ciklusi i temperaturna polja
oigledno nisu tani.
Za zavarene spojeve T2S1P5 (vrijeme zavarivanja 3 sekunde) i P8 (vrijeme
zavarivanja 5 sekundi) simulacijom su dostignute maksimalne temperature u jednoj i
tri take, respektivno. I u ovim sluajevima termiki ciklusi nisu podudarni, iz istih
razloga koji su navedeni za taku P7. Taka P8 je zanimljiva, jer pokazuje
karakteristike kontinualnog (stacionarnog, steady state) zavarenog spoja.
Maksimalna temperatura se podudara u tri od etiri take (razlika je manja od 3C).
Temperaturna polja takoe izgledaju dovoljno dobro usaglaena, ak iako se termiki
ciklusi ne podudaraju ni najmanje.
U svakom sluaju, sve tri take (P7, P5, i P8) pokazuju da je znaaj prodiranja
alata itekako velik, jer je to proces intenzivne plastine deformacije i strujanja
materijala koji su njim uzrokovani. Dubina prodiranja je navedena na slikama iznad.
Primjetno je da tokom zadnjeg milimetra prodiranja alata u materijal radnog komada
temperatura moe porasti i do 50C (TC1, P8). Sa dijagrama sa slike 5.19 je vidljivo
da je temperatura prije prodiranja alata priblino jednaka sobnoj (oko 20 do 30C), da
bi sa poetkom prodiranja alata u materijal naglo porasla.

6.1.2. Drugi pokuaj


Da bi se rijeio problem naveden iznad, i naao stvarni uticaj prodiranja alata u
materijal, izvedena i je druga serija zavarivanja (drugi pokuaj). Objanjenja principa
se mogu pronai u Poglavlju 5. I ovdje je obavljeno usaglaavanje poloaja
termoparova iz eksperimenta sa poloajem vorova u numerikom modelu, na isti
nain kako je to pokazano na slici 6.1.

POREENJE I DISKUSIJA

Strana 60

hlaenje

prodiranje
Temperature
at point 1 (dwellzavarivanje
time: 1 sec)

Temperature [C]

150

TC1 sim
TC2 sim
TC3 sim
TC4 sim
TC1 exp
TC2 exp
TC3 exp
TC4 exp

ulaz 2,2 mm

100
50

ulaz 3 mm

0
16.00

Time [s]

17.00

18.00

19.00

20.00

21.00

22.00

Slika 6.5: Poreenje izmeu simulacije i eksperimenta za taku T2S2P1 (vrijeme 1 sekunda)

prodiranje
Temperature
at point 3 (dwell time: 3 sec)

hlaenje

zavarivanje

150

TC1 sim
TC2 sim
TC3 sim
TC4 sim
TC1 exp
TC2 exp
TC3 exp
TC4 exp

Temperature [C]

ulaz 1,8 mm

100
ulaz 2 mm

50
ulaz 3 mm

0
16.00

Time [s]

17.00

18.00

19.00

20.00

21.00

22.00

Slika 6.6: Poreenje izmeu simulacije i eksperimenta za taku T2S2P3 (vrijeme 3 sekunde)

prodiranje
Temperature
at point 5 (dwell time: 5zavarivanje
sec)

hlaenje

Temperature [C]

150

TC1 sim
TC2 sim
TC3 sim
TC4 sim
TC1 exp
TC2 exp
TC3 exp
TC4 exp

ulaz 2,5 mm

100
50
ulaz 3 mm

0
16.00

Time [s]

18.00

20.00

22.00

Slika 6.7: Poreenje izmeu simulacije i eksperimenta za taku T2S2P5 (vrijeme 5 sekundi)

Ovaj put je bilo razumno oekivati nie temperature jer teoretski prodiranje ne
postoji. Meutim, u realnosti je i dalje pristuno, usljed nepostojanja koaksijalnosti
izmeu osa alata i ranije napravljene rupe u radnom komadu. Rezultati su dati u

POREENJE I DISKUSIJA

Strana 61

slikama 6.5, 6.6 i 6.7. Opet su uzete karakteristine take, i to P1, P3 i P5 sa


vremenima zavarivanja od 1, 2 i 5 sekundi, respektivno. Take su iz druge serije
drugog pokuaja, napravljene sa brojem obrtaja alata od 1000 min-1.
U ovim dijagramima su prikazane temperature samo do kraja vremena
zavarivanja, izuzev za taku P1 (vrijeme zavarivanja 1 sekunda), jer je to klasino
takasto zavarivanje (s obzirom na vrijeme). Nakon zavretka zavarivanja, krive
hlaenja imaju oblik veoma slian onim prikazanim u slikama od 6.2 do 6.4.
Nekoliko zakljuaka moe biti doneseno posmatranjem gornjih slika:
1. Temperature razvijene tokom ovih eksperimenta nisu tako visoke kao u
prvom pokuaju. Ovo se objanjava nedostatkom stvarnog prodiranja
alata, jer to daje intenzivnu plastinu deformaciju, pa samim time i
stvaranje toplote, na samom poetku zavarivanja. Ovdje je prisutno
prodiranje kao surogat, jer se deava u prethodno napravljenu rupu.
2. Ovaj put su krive koje predstavljaju temperaturne cikluse mnogo bolje
usaglaene, i temperature na kraju zavarivanja su predviene dosta
tano (5C). Ostvareno je podudaranje u tri i dvije take za zavare
T2S2P3 i P5, respektivno. Ipak, i dalje ostaje prisutan problem poetne
temperature, mada je ovaj put ta razlika znatno manja (5 do 80C).
Ovako smanjena razlika se objanjava malom koliinom plastine
deformacije tokom prodiranja, usljed nepodudarnosti osa alata i
prethodno napravljene rupe (jer rupa nije uraena na istoj maini). I ovaj
put je najvei porast temperature zabiljeen tokom zadnjeg milimetra
prodiranja alata.
3. Primjetna je previsoka temperatura predviena simulacijom za take TC3
i TC4 (zavareni spoj P5), a ovo se objanjava ili nedostatkom
lokalizovanog kontakta (usljed nepodudarnosti osa alata i rupe) ili
nepravilnim postavljanjem termoparova.

6.1.3. Trei pokuaj


Uprskos injenici da eksperimenti pokazuju da je potrebno u simulaciji ukljuiti
prodiranje alata u materijal, odlueno je da se provede jo jedna serija
eksperimenata. Opis treeg pokuaja je dat u poglavlju 5, a rezultati za njegov B dio
su dati na dijagramima i slikama ispod.
prodiranje
Temperature at
point 1 (dwellzavarivanje
time: 1 sec) hlaenje
Sim TC1
Sim TC2
Sim TC3
Sim TC4
Exp TC1
Exp TC2
Exp TC3
Exp TC4

Temperature [C]

50
40
30
20

ulaz 2,2 mm

10
0
16.00

ulaz 3 mm
Time [s]

17.00

18.00

19.00

20.00

21.00

22.00

Slika 6.8: Poreenje izmeu simulacije i eksperimenta za taku T3S1P1 (vrijeme 1 sekunda)

POREENJE I DISKUSIJA

Strana 62

hlaenje

zavarivanje

Temperature atprodiranje
point 2 (dwell time: 3 sec)

200

Sim TC1
Sim TC2
Sim TC3
Sim TC4
Exp TC1
Exp TC2
Exp TC3
Exp TC4

Temperature [C]

ulaz 2 mm

150
100
50
ulaz 3 mm

0
16.00

Time [s]

17.00

18.00

19.00

20.00

21.00

22.00

Slika 6.9: Poreenje izmeu simulacije i eksperimenta za taku T3S1P2 (vrijeme 3 sekunde)

prodiranje
Temperature at point 4 (dwell time: 5zavarivanje
sec)

hlaenje
Sim TC1
Sim TC2
Sim TC3
Sim TC4
Exp TC1
Exp TC2
Exp TC3
Exp TC4

Temperature [C]

100
80

ulaz 2,5 mm

60
40
20
0
16.00

ulaz 3 mm
Time [s]

18.00

20.00

22.00

Slika 6.10: Poreenje izmeu simulacije i eksperimenta za taku T3S1P4 (vrijeme 5 sekundi)

Ovaj (trei) pokuaj je bio najnesigurniji od svih. Problem nije bio dio A (obino
takasto zavarivanje) nego dio B (ponovljeno takasto zavarivanje). Kako je ve
spomenuto u poglavlju 5, tokom faze prvog prodiranja se oko ramena alata formira
kruni prsten od istisnutog (omekanog, skoro istopljenog) materijala. Ovaj materijal
nema jednolik raspored oko ruba rupe nastale zavarivanjem. Ovo inae, u normalnim
uslovima samo jednog A zavarivanja, ne bi bio nikakav problem, ali u sluaju
drugog, ponovljenog B zavarivanja u istoj taki, jeste ogroman.
Drugi razlog zato je B zavarivanje tako problematino je to to je povrina
nakon zavarivanja prilino gruba, sa zaostalim ispupenjima materijala koji nije
ravnomjerno rasporeen. Na poetku B zavarivanja su se pojavljivale jake vibracije,
ali su nakon otprilike dvije sekunde prestajale. Ova primjedba je direktno povezana
za rezultatima ovog pokuaja.
Kako je mogue vidjeti u Dodatku B (Digital data), pokuaj zavarivanja u trajanju
od dvije sekunde je u potpunosti izbaen iz plana eksperimenata (nema uopte
podataka o njemu), jer se ak ni nakon tri pokuaja nije mogao dobiti normalan
zavareni spoj. ak i za taku P1 (vrijeme zavarivanja 1 sekunda) rezultati su sporni.
Ipak, odlueno je da se rezultati ovog pokuaja ukljue u poreenje, jer dobijeni
zavareni spojevi izgledaju prilino dobro, barem prema vizuelnoj ocjeni i bez detaljne
metalografske analize.

POREENJE I DISKUSIJA

Strana 63

Slika 6.8 pokazuje da su temperature dostignute tokom B zavarivanja daleko


ispod temperatura dostignutih u Pokuaju 1. Termike cikluse je besmisleno porediti
zbog velikih oscilacija u vrijednostima temperatura (i do 8C na podruju od 25 do
50C). Ipak, postignuta je razlika od svega 15C izmeu stvarne i simulacijske
poetne temperature u taki TC1, to upuuje na to da je ovo dobar pokuaj
pribliavanja stvarnih eksperimenata simulacijama.
Sa druge strane, prema ostvarenim temperaturama (a i prema uoenom tokom
samog procesa zavarivanja na maini), ovo je daleko od pravog FSSW procesa.
Postoje i izvjesne neloginosti u rezultatima za zavar P1, gdje TC3 (dalji) ima viu
temperaturu nego TC2 (blii zavarenom spoju), i da TC2 ima skoro sasvim identian
ciklus kao TC4 (koji najdalji).
Za dvije take (zavar P4, take TC1 i TC2) su dostignute priblino maksimalne
temperature (unutar 10C), pa ak i termiki ciklusi izgledaju dosta slino, ali se
take TC3 i TC4 znaajnije razlikuju.
Primjetno je takoe da su, uopte govorei, svi termiki ciklusi skoro bez
znaajnijeg porasta temperature u odnosu na stvarni FSSW proces (P1 je de facto
bez ikakvog porasta, sa 20C na svega 50C). Ovo je povezano sa istiskivanjem
materijala, o emu je bilo rijei prije. Mogue je rei da se toplota u Pokuaju 3
oigledno stvara lokalno, u uskim zonama gdje su prisutne neravnine koji dolaze u
kontakt ak i prije nego rame alata bude u cjelosti u kontaktu sa radnim komadom.

6.1.4. Zakljuak

Temperature [C]

Direktno poreenje temperatura dobijenih razliitim pokuajima je dato na slici


6.11. Sve krive predstavljaju taku mjerenja TC1 (i u simulaciji i u eksperimentu).
Ostali parametri su broj obrtaja 1000 min-1, dubina prodiranja 2,7 mm (T1) i 3 mm (T2
i T3),
i vrijeme histories
zavarivanja
3 sekunde.
Temperature
for dwell
time 3 sec, TC1

250

T1 sim

200

T3 sim

150

T2 exp

T2 sim

T1 exp

T3 exp

100
50
0
0.00

Time [s]

0.50

1.00

1.50

2.00

2.50

3.00

3.50

Slika 6.11: Direktno poreenje izmeu termikih ciklusa TC1 za sve pokuaje

Sva rijeenja poinju sa iste temperature, i sa slike je jasno se najvea razlika u


temperaturi na poetku procesa javlja pri Pokuaju 1 (skoro 200C). Pokuaji 2 i 3
imaju prilino manje poetne razlike (oko 50C), ali su zato temperature na kraju
procesa zavarivanja nisu ni priblino tako visoke kao kod Pokuaja 1 (stvarnog
zavarivanja). Termiki ciklusi su dosta dobro usaglaeni za Pokuaje 2 i 3, posebice
Pokuaj 3.
Uprkos svim uloenim naporima da se eksperimentalni dio uradi na nain koji bi
umanjio njegovu razliku u odnosu na simulaciju, ispostavilo se da je nemogue
simulirati FSSW proces bez uzimanja u obzir prodiranja alata u materijal i toplote koja
se pri tome stvara. Iako pristup opisan u Pokuaju 3 teoretski najbolje izgleda, u

POREENJE I DISKUSIJA

Strana 64

praksi je pokazao mnogo nedostataka. Uzimajui u obzir maksimalne temperature


dostignute u simulaciji i poredei ih sa onima koje su razvijene u odgovarajuim
eksperimentima, kao i razliku izmeu termikih ciklusa i gradijenata temperature,
moe se rei da je Pokuaj 2 bio najuspjeniji u pribliavanju uslovima simulacije.
Meutim, koritenjem takvog pristupa je nemogue dobiti temperature postignute
tokom stvarnog FSW procesa koje su dostignute u Pokuaju 1.

6.2. Parametri i efikasnost


Ovdje su navedeni neki opti zakljuci o paramaterima FSSW procesa koji
imaju uticaja na dostignute temperature, kao to je vrijeme zavarivanja i brzina
obrtanja. Naalost, proveden je suvie mali broj eksperimeneta da bi se o ovome
moglo ozbiljno priati, tako da ovo treba vie smatrati kao poetke takvog istraivanja
i indicije o kretanju uticaja, prije nego zakonitosti.

Temperature [C]

300

1000 rpm
1400 rpm

250
200
150
100
50

Time [s]

0
14

19

24

Slika 6.12: Uticaj brzine obrtanja na temperature (vrijeme zavarivanja 3 sekunde, Pokuaj 1)

180

180

160

160

140

140

120
100
80
60

TC1
TC2
TC3
TC4

40
20
0
1

3
dwell time [s]

Temperature T [C]

Temperature T [C]

Na slici 6.12 je dat uticaj brzine obrtanja alata na maksimalne temperature


dostignute tokom procesa. Kao to se i oekuje, vee brzine daju vie temperature.
Da bi ovo potvrdilo i detaljnije analiziralo, trebae provesti mnogo vei broj
eksperimenata.

120
100
80
60

TC1
TC2
TC3
TC4

40
20
0
1

dwell time [s]

Slika 6.13: Uticaj vremena zavarivanja na temperature dostignute tokom procesa, taka T2S1,
1400 min-1 (lijevo); taka T2S2, 1000 min-1 (desno)

Slika 6.13 pokazuje zavisnost temperature od brzine obrtanja i vremena


zavarivanja. Rezultati su uzeti za dvije razliite brzine obrtanja. Dijagrami su bazirani

POREENJE I DISKUSIJA

Strana 65

na Pokuaju 2, a iako on ne predstavlja stvaran FSSW proces, moe indicirati


tendenciju. Ono to je oigledno sa slike 6.13 je da postoji izraena zavisnost
dobijene temperature od vremena zavarivanja pri 1400 min-1, dok za 1000 min-1 ta
zavisnost nije u tolikoj mjeri izraena.
Slika 6.14 pokazuje poreenje izmeu simulacije i eksperimenta za ukupno
dovedenu toplotu. Toplota je za eksperiment izraunata pomou parametera
zabiljeenih kontrolnim programom i data je za dva razliita pristupa, dok je za
simulaciju uzeta u obzir ona kojom su podeavane temperature, i takoe da za dva
razliita pristupa iako to za simulaciju nije esencijalno. Pri ovome je toplota u oba
sluaja data i kao funkcija vremena zavarivanja.
9000

1000 Q [W]

Q [W]

8000

Tryout 2
Tryout 3

800

7000
6000

600

5000
4000

400

3000
2000

Tryout 2
Tryout 3

1000

dwell time [s]

200
dwell time [s]

Slika 6.14: Uticaj vremena zavarivanja i eksperimentalnog pristupa na ukupnu dovedenu


toplotu za eksperiment (lijevo) i simulaciju (desno)

Slika 6.15 pokazuje preliminarne rezultate izraunavanja stepena iskoritenja


procesa, bazirano na dva pokuaja (2 i 3). Naalost, obrtni moment za Pokuaj 1 nije
bio zabiljeen. Dva razliita stepena iskoritenja su uzraunata, sa i bez uzimanja u
obzir prodiranja alata u materijal radnog komada. Ovi dijagrami se mogu smatrati
samo orjentacionim, dok je za utvrivanje detalja potrebno mnogo vie
eksperimenata.
Ukupno iskoritenje obuhvata cijeli proces zavarivanja, i moe se izraunati kao:
Q
(6.1)
total
Qtotal
Gdje je Qtotal toplota dovedena sa maine, a Q ukupna toplota koritena u
simulaciji, podeena tako da temperature u simulaciji odgovaraju onima iz
eksperimenta. Kako je kontrolni program maine u stanju da biljei obrtni moment
kao i stvarni broj obrtaja, Qtotal se moe izraunati kao:

Qtotal

tdwell

end

M t t dt

(6.2)

Ovdje je M t obrtni moment (zabiljeen programom), a t ugaona brzina.


Moe se pretpostaviti da je t const , a kako maina podatke biljei digitalno,
onda je:

Qtotal

end

Mtdt M i t
i 1

Podaci se biljee frekvencijom uzorkovanja od 20 Hz, pa je t 0.05 s .

(6.3)

POREENJE I DISKUSIJA

Strana 66

Naravno, za izraunavanje stepena iskoritenja bez uzimanja u obzir prodiranja


alata, uzimaju se samo podaci M t i t koji se nalaze unutar perioda zavarivanja
i u tom sluaju je stepen iskoritenja:
Q
(6.4)
w / plunging
Qdwell
Gdje je Qdwell toplota koju je predana od strane maine samo za vrijeme
zadravanja alata u materijalu, i moe se izraunati kao:
Qdwell

tdwell

tdwell

end

M t t dt

(6.5)

start

Rezultati izraunavanj stepena iskoritenja su prikazani ispod.


50%

50%
total
w/plung

Efficiency [%]

40%
30%

30%

20%

20%

10%

10%

0%

0%
1

3
dwell time [s]

total
w/plung

40%

dwell time [s]

Slika 6.15: Stepen iskoritenja FSSW procesa prema simulaciji; Pokuaj 2 (lijevo) i Pokuaj 3
(desno); total je za cijeli proces zavarivanja a w/plung samo za vrijeme zadravanja

Razlog za izraunavanje stepena iskoritenja je da se pokae da prodiranje


alata ima velik uticaj na njega. Ukoliko se zanemari prodiranje, iskoritenje prividno
raste. Takoe, oekuje se iskoritenje sa poveanjem duine trajanja takastog
zavarivanja, usljed toplote stvorene trenjem. Dua vremena zavarivanja utiu na
promjene uslova na kontaktnoj povrini, time temperature i stvaranja toplote, a
samim time i stepena iskoritenja.

6.3. Radijacija
Jedan od ciljeva rada, iako ne glavni, je bilo provesti istraivanje uticaja
radijacije na rezultate. U radovima na kojema je ovaj diplomski rad baziran [1, 10],
radijacija je zanemarena kao granini uslov.
U ovom radu, dvije serije simulacija su provedene u okviru Pokuaja 1. Jedna je
ukljuivala radijaciju kao granini uslov, dok druga nije. Rezultati su u okviru
oekivanih. Radijaciju jeste mogue zanemariti u ovom sluaju. Numerika razlika
izmeu rezultata simulacije sa i bez radijacije je tek na prvom decimalnom mjestu,
uzimajui u obzir ak samo najvie temperature. Razlog za ovo je to veoma mali dio
povrine dostie temperature dovoljno visoke da bi odvoenje toplote zraenjem bilo
znaajno. Pored toga, ta se temperatura zadrava veoma kratko.
Na slici 6.16 je dato direktno poreenje izmeu rezultata sa i bez radijacije kao
graninim uslovom.

POREENJE I DISKUSIJA

Strana 67

Temperature [C]

Temperature at point 5 (dwell time: 3 sec)

300
250
200
150
100
50
0
1.00

TC1
TC2
TC3
TC4
TC1 no rad
TC2 no rad
TC3 no rad
TC4 no rad

Time [s]

2.00

3.00

4.00

5.00

Slika 6.16: Poreenje izmeu numerike simulacije sa i bez radijacije kao graninog uslova
(taka T1S1P8, vrijeme zavarivanja 5 sekundi)

U buduim simulacijama jeste mogue zanemariti radijaciju ukoliko oekivane


temperature ne prelaze 500C.
Vrijeme procesiranja nije bilo znaajno promijenjeno pri iskljuenju radijacije.

6.4. Zakljuci i preporuke


Jedan od glavnih zakljuaka je da prodiranje alata (prva faza) ne smije biti
zanemarena pri modeliranju FSSW procesa. Uoptenija formulacija je da je uticaj
prodiranja vei ukoliko je zavarivanje krae. Ovo je jasno pokazano na slikama 6.2
do 6.10, i mogue je vidjeti uticaj prodiranja na temperaturu i toplotni ciklus. Drugi
razlog zato bi prodiranje trebalo biti ukljueno pri modeliranju je dalja analiza
podataka dobijenih simulacijom. Slika 6.15 jasno pokazuje da zanemarivanje
prodiranja moe voditi ka zabunama i pogrenim informacijama. Tok materijala i
plastine deformacije izazvane prodiranjem takoe ne smiju biti zanemarene pri
FSSW. One imaju izraen uticaj na temperature i temperaturna polja.
Jedan od vanih zakljuaka je da zraenje moe biti zanemareno u
simulacijama u kojima maksimalna temperatura ne prelazi 500C. Ovo neto
skrauje vrijeme potrebno za kalkulacije.
Neki od narednih koraka bi bili:
1. Prodiranje alata u materijal, kao i tok materijala pri tome, moraju se uzeti
u obzir pri daljim simulacijama FSSW procesa. Kreiranje termomehanikog modela moe biti rijeenje.
2. Kreiranje stacionarnih simulacije linearnih ili linijskih zavara.
3. Prelazak na 3D modeliranje radi mogunosti definisanja kompleksnije
geometrije steznih elemenata i boljeg prikaza temperaturnih polja. Pri
tome, 3D modeliranje prua ansu da se koristi tana geometrija alata
(ukljuujui npr. navoje, zavojnice, lijebove).
Jedan od vanih zadataka je uspostavljanje odnosa meu uticajnim faktorima
FSSW procesa. Brzina rotacije, vrijeme zavarivanja, sile, sve je jednako bitno. A sa
znanjem o njihovim meusobnim uticajima, bie mnogo lake izvesti tane
simulacije, a samim time i dobre zavarene spojeve.

POREENJE I DISKUSIJA

Strana 68

Neki od prijedloga koje treba razmotritu u vezi sa numerikim modelom


predstavljenim u ovom radu:
Pokuati definisati generisanje toplote u numerikom modelu u dva
koraka. Prvi dio bi ukljuio toplotu generisanu samo na vrhu alata (vrh i
cilindrini dio) za vrijeme trajanja prodiranja, a drugi dio bi ukljuio toplotu
generisanu na ramenu tokom faze zavarivanja.
Mjerenje temperatura oko take u dva (ili vie) radijalnih smjerova, i
poreenje svih zapisa (snimljenih temperaturnih ciklusa) sa rezultatima
numerike simulacije.

ZAKLJUAK

Strana 69

7. Zakljuak
U ovom diplomskom radu je prikazan numeriki model kojim se pokuavaju
predvidjeti temperaturna polja tokom takastog FSW. Model koristi komercijalnu,
nelinearnu FEM aplikaciju MSC.Marc, i napravljen je kao nestacionaran i fleksibilan,
sa mogunou da se modeliraju razliite geometrije radnih komada i alata. Osobine
materijala definisane su kao temperaturno zavisne. Definisana je i latentna toplota
topljenja za materijal radnog komada, kao i odgovarajui set poetnih i graninih
uslova. Dovoenje toplote je definisano koristei ininjerski metod.
Tri serije eksperimenata su sprovedene, svaka sa razliitim pristupom. Cilj je
bila verifikacija numerikog modela. Ukupno osamnaest taaka je uspjeno
zavareno, i rezultati zabiljeeni.
Verifikacija za sva tri eksperimentalna pristupa je izvrena poreenjem termikih
ciklusa i maksimalnih dostignutih temperatura za svaki eksperiment i odgovarajuu
simulaciju. Kako je objanjeno u Poglavlju 6, ovaj numeriki model ne moe biti
koriten za simulaciju takastog FSW, zbog toga to nedostaje faza ulaska alata.
Dakle, rezultati simulacije su dali glavni zakljuak baziran na svim ekperimentima, a
to je da ulazak alata ne smije biti zanemaren pri simulaciji takastog FSW, kao ni
plastina deformacija uzrokovana ulaskom.
Takoe, ispitan je uticaj radijacije kao graninog uslova na temperaturna polja u
simulaciji, i zakljuak je da radijacija smije biti zanemarena pri takastom FSW
aluminija, ukoliko oekivane temperature ne prelaze 500C.
Zadnje, ali ne manje vano, donijeti su neki generalni zakljuaci o takastom
FSW. Ovo ukljuuje uticaj broja obrtaja alata i vremena zavarivanja (dwell time) na
dostignute temperature, vremena zavarivanja na vrijednost Q u simulaciji, i
kalkulacije o efikasnosti postupka, sve bazirano na predstavljenom numerikom
modelu.

INDEX

Strana 70

8. Index
Slike
SLIKA 1.1: EMATSKI PRIKAZ FRICTION STIR ZAVARIVANJA (PREMA [3]) ......................................................... 5
SLIKA 3.1: EMATSKI PRIKAZ FSW PROCESA I DEFINICIJE ORJENTACIJA [9]................................................... 8
SLIKA 3.2: BONI POGLED NA FSW ALAT SA KONINIM RAMENOM I ZAVOJNIM VRHOM.................................... 9
SLIKA 3.3: EMATSKI PRIKAZ FSW ALATA [3] ............................................................................................ 10
SLIKA 3.4: WORL I MX TRIFLUTE ALATI RAZVIJENI NA THE WELDING INSTITUTE (TWI), VB [3] .............. 10
SLIKA 3.5: FLARED TRIFLUTE ALATI RAZVIJENI NA THE WELDING INSTITUTE (TWI), VB [3] ....................... 11
SLIKA 3.6: A-SKEW ALAT RAZVIJEN NA THE WELDING INSTITUTE (TWI), VB [17] ..................................... 12
SLIKA 3.7: RAZLIITE GEOMETRIJE RAMENA ALATA, POGLED ISPOD [3] ........................................................ 12
SLIKA 3.8: ALAT SA KVADRATNIM VRHOM OD VOLFRAM-RENIJA ZA ZAVARIVANJE ALUMINIJA SA ELIKOM........ 13
SLIKA 3.9: ALAT ZA ZAVARIVANJE ALUMINIJA .............................................................................................. 13
SLIKA 3.10: ALAT ZA EKSTRUDIRANE ALUMINIJSKE PROFILE, RAZVIJEN OD STRANE RIFTECA ........................ 14
SLIKA 3.11: BOBBIN ALAT ZA FSW PROFILA BEZ OSLONE PLOE ................................................................ 14
SLIKA 3.12: ALAT ZA ZAVARIVANJE ELIKA, NAPRAVLJEN OD VOLFRAM-RENIJA, RAZVIJEN OD STRANE MTS .. 15
SLIKA 3.13: KONFIGURACIJE MOGUIH FSW SPOJEVA [3] .......................................................................... 16
SLIKA 3.14: OSNOVNI PRINCIP FSSW [11] ................................................................................................ 17
SLIKA 3.15: FAZE FSSW PROCESA .......................................................................................................... 18
SLIKA 3.16: PRESJEK JEDNOG FSSW ZAVARA [82] ................................................................................... 18
SLIKA 3.17: VROROVI I MREA ................................................................................................................ 24
SLIKA 3.18: PRIMJENA VIE GRANINIH USLOVA NA JEDAN SISTEM [72] ....................................................... 24
SLIKA 3.19: EMA MODELIRANJA FSW PROCESA [53] ................................................................................ 27
SLIKA 3.20: EMATSKI PRIKAZ PREKLOPNOG FSW SPOJA .......................................................................... 27
SLIKA 3.21: PRENOS TOPLOTE U ALATU I RADNOM KOMADU TOKOM FSW PROCESA [10, 16]........................ 29
SLIKA 4.1: POZICIJE ELEMENATA MODELA.................................................................................................. 34
SLIKA 4.2: KONAAN IZGLED MODELA U AUTOCADU PRIJE PREBACIVANJA U MSC.MARC............................ 34
SLIKA 4.3: MODEL U PROGRAMU MSC.MARC NAKON UVOZA IZ AUTOCADA................................................ 35
SLIKA 4.4: PLAN KREIRANJA MREE MODELA ............................................................................................. 35
SLIKA 4.5: MSC.MARC ELEMENTI BROJ 38 (LIJEVO) I BROJ 40 (DESNO) ...................................................... 36
SLIKA 4.6: IZGLED CIJELOG MODELA PRIJE RELAKSACIJE ............................................................................ 36
SLIKA 4.7: DETALJ ZONE KONTAKTA NAKON TO JE PRIMJENJENO RELAKSIRANJE MODELA ........................... 37
SLIKA 4.8: PRAVILNO DEFINISANJE KONTAKTA ........................................................................................... 38
SLIKA 4.9: ELEMENTI KORITENI TOKOM GENERISANJA MREE ................................................................... 38
SLIKA 4.10: MATERIJALI KORITENI U NUMERIKOM MODELU ...................................................................... 39
SLIKA 4.11: POETNI I GRANINI USLOVI NUMERIKOG MODELA ................................................................. 40
SLIKA 4.12: PRIKAZ TERMIKOG CIKLUSA DOBIJENOG SIMULACIJOM, UPOREDO ZA ETIRI VORA ................. 42
SLIKA 4.13: RAZLIITI NAINI PRIKAZA REZULTATA ..................................................................................... 43
SLIKA 5.1: FSW MAINA........................................................................................................................... 44
SLIKA 5.2: GLAVA MAINE SA MONTIRANIM ALATOM ................................................................................... 45
SLIKA 5.3: DIMENZIJE ALATA ..................................................................................................................... 45
SLIKA 5.4: MTS ALAT KORITEN U SVIM EKSPERIMENTIMA (LIJEVO: IZGLED, DESNO: DETALJ VRHA ALATA)..... 46
SLIKA 5.5: POGLED NA VRH ALATA I SPRIRALU NA RAMENU ......................................................................... 46
SLIKA 5.6: DIMENZIJE STEZNOG UREAJA (POLUGE) .................................................................................. 46
SLIKA 5.7: DETALJ MJESTA KONTAKTA ALATA I RADNOG KOMADA, I ZATITNI ELINI ULOAK ....................... 47
SLIKA 5.8: RADNI KOMAD ZA EKSPERIMENTE; DVA ISTA SU PREKLOPLJENA I ZAVARIVANA ............................. 47
SLIKA 5.9: RADNI KOMAD ZA EKSPERIMENTE; DVA ISTA SU PREKLOPLJENA I ZAVARIVANA ............................. 47
SLIKA 5.10: OSNOVNI PRINCIP PRVOG POKUAJA ZAVARIVANJA (T1) .......................................................... 49
SLIKA 5.11: POSTAVKA TAAKA I TERMOPAROVA ZA PRVI POKUAJ............................................................. 49
SLIKA 5.12: EKSPERIMENT, POKUAJ 1, TAKA 2 (LIJEVO) I 5 (DESNO)........................................................ 50
SLIKA 5.13: GLAVA MAINE SA ALATOM (LIJEVO) I SET TERMOPAROVA (DESNO) ........................................... 50
SLIKA 5.14: OSNOVNI PRINCIP DRUGOG POKUAJA ZAVARIVANJA (T2) ........................................................ 51
SLIKA 5.15: POSTAVKA TAAKA I TERMOPAROVA ZA PRVI POKUAJ, SERIJE 1 I 2 ......................................... 51
SLIKA 5.16: OSNOVNI PRINCIP TREEG POKUAJA ZAVARIVANJA (T3) ......................................................... 52

INDEX

Strana 71

SLIKA 5.17: POSTAVKA TAAKA I TERMOPAROVA ZA TREI POKUAJ ........................................................... 53


SLIKA 5.18: ZAVARIVANJE (GORE LIJEVO), ZAVARENI SPOJEVI (GORE DESNO), OPREMA (DOLE) .................... 53
SLIKA 5.19: TERMIKI CIKLUS ZA TAKU T1S1P5 ...................................................................................... 54
SLIKA 5.20: INTERPRETACIJA JEDNOG OD ZAPISA (LOGOVA) KONTROLNOG PROGRAMA ................................ 55
SLIKA 5.21: TEMPERATURNI ZAPIS ZA GLAVU MAINE (TAKA T3S1P1A) .................................................... 55
SLIKA 5.22: DIREKTNO POREENJE IZMEU A I B ZAVARIVANJA TREEG POKUAJA (TAKA T3S1P1) ..... 56
SLIKA 6.1: POLOAJI TERMOPAROVA U EKSPERIMENTU I VOROVA U SIMULACIJI (T1S1) .............................. 57
SLIKA 6.2: POREENJE IZMEU SIMULACIJE I EKSPERIMENTA ZA TAKU T1S1P7 (VRIJEME 1 SEKUNDA) ....... 58
SLIKA 6.3: POREENJE IZMEU SIMULACIJE I EKSPERIMENTA ZA TAKU T1S1P5 (VRIJEME 3 SEKUNDE) ....... 58
SLIKA 6.4: POREENJE IZMEU SIMULACIJE I EKSPERIMENTA ZA TAKU T1S1P8 (VRIJEME 5 SEKUNDI) ........ 58
SLIKA 6.5: POREENJE IZMEU SIMULACIJE I EKSPERIMENTA ZA TAKU T2S2P1 (VRIJEME 1 SEKUNDA) ....... 60
SLIKA 6.6: POREENJE IZMEU SIMULACIJE I EKSPERIMENTA ZA TAKU T2S2P3 (VRIJEME 3 SEKUNDE) ....... 60
SLIKA 6.7: POREENJE IZMEU SIMULACIJE I EKSPERIMENTA ZA TAKU T2S2P5 (VRIJEME 5 SEKUNDI) ........ 60
SLIKA 6.8: POREENJE IZMEU SIMULACIJE I EKSPERIMENTA ZA TAKU T3S1P1 (VRIJEME 1 SEKUNDA) ....... 61
SLIKA 6.9: POREENJE IZMEU SIMULACIJE I EKSPERIMENTA ZA TAKU T3S1P2 (VRIJEME 3 SEKUNDE) ....... 62
SLIKA 6.10: POREENJE IZMEU SIMULACIJE I EKSPERIMENTA ZA TAKU T3S1P4 (VRIJEME 5 SEKUNDI) ...... 62
SLIKA 6.11: DIREKTNO POREENJE IZMEU TERMIKIH CIKLUSA TC1 ZA SVE POKUAJE.............................. 63
SLIKA 6.12: UTICAJ BRZINE OBRTANJA NA TEMPERATURE (VRIJEME ZAVARIVANJA 3 SEKUNDE, POKUAJ 1) .. 64
SLIKA 6.13: UTICAJ VREMENA ZAVARIVANJA NA TEMPERATURE DOSTIGNUTE TOKOM PROCESA .................... 64
SLIKA 6.14: UTICAJ VREMENA ZAVARIVANJA I EKSPERIMENTALNOG PRISTUPA NA UKUPNU DOVEDENU TOPLOTU
ZA EKSPERIMENT (LIJEVO) I SIMULACIJU (DESNO)............................................................................... 65
SLIKA 6.15: STEPEN ISKORITENJA FSSW PROCESA PREMA SIMULACIJI..................................................... 66
SLIKA 6.16: POREENJE IZMEU NUMERIKE SIMULACIJE SA I BEZ RADIJACIJE KAO GRANINOG USLOVA ...... 67

Tabele
TABELA 1.1: KLJUNE PREDNOSTI FSW PROCESA ...................................................................................... 6
TABELA 5.1: SPECIFIKACIJE FSW MAINE ................................................................................................. 45
TABELA 5.2: PARAMETRI ZAVARIVANJA ZA PRVI POKUAJ ........................................................................... 48
TABELA 5.3: PARAMETRI ZAVARIVANJA ZA DRUGI POKUAJ, SERIJA 1 .......................................................... 50
TABELA 5.4: PARAMETRI ZAVARIVANJA ZA DRUGI POKUAJ, SERIJA 2 .......................................................... 50
TABELA 5.5: PARAMETRI ZAVARIVANJA ZA TREI POKUAJ ......................................................................... 53
TABELA 10.1: HEMIJSKI SASTAV AL 6082-T6 (U %) ................................................................................... 76
TABELA 10.2: GUSTINA ALUMINIJA KAO FUNKCIJA TEMPERATURE ................................................................ 76
TABELA 10.3: TOPLINSKA VODLJIVOST ALUMINIJA KAO FUNKCIJA TEMPERATURE.......................................... 77
TABELA 10.4: TOPLOTNI KAPACITET ALUMINIJA KAO FUNKCIJA TEMPERATURE ............................................. 77
TABELA 10.5: KOEFICIJENT TERMALNE EKSPANZIJE ALUMINIJA KAO FUNKCIJA TEMPERATURE ....................... 78
TABELA 10.6: TEHNIKA GRANICA RAZVLAENJA ALUMINIJA KAO FUNKCIJA TEMPERATURE .......................... 78
TABELA 10.7: MODUL ELASTINOSTI ALUMINIJA KAO FUNKCIJA TEMPERATURE ............................................ 79
TABELA 10.8: HEMIJSKI SASTAV X15CRNISI20-12 (U %) .......................................................................... 79
TABELA 10.9: NEKE OD TOPLOTNIH I MEHANIKIH OSOBINA ZA X15CRNISI20-12 ........................................ 79
TABELA 10.10: TOPLINSKA VODLJIVOST ZA X15CRNISI20-12 KAO FUNKCIJA TEMPERATURE ....................... 80
TABELA 10.11: KOEFICIJENT TERMALNE EKSPANZIJE ZA X15CRNISI20-12 KAO FUNKCIJA TEMPERATURE .... 80
TABELA 10.12: MODUL ELASTINOSTI ZA X15CRNISI20-12 KAO FUNKCIJA TEMPERATURE .......................... 81
TABELA 10.13: NEKE OD TERMIKIH I MEHANIKIH OSOBINA ELIKA 1.0305 ................................................ 81
TABELA 10.14: TOPLINSKA VODLJIVOST ELIKA 1.0305 KAO FUNKCIJA TEMPERATURE ................................ 82
TABELA 10.15: TOPLOTNI KAPACITET ELIKA 1.0305 KAO FUNKCIJA TEMPERATURE .................................... 82
TABELA 10.16: KOEFICIJENT TERMALNE EKSPANZIJE ELIKA 1.0305 KAO FUNKCIJA TEMPERATURE.............. 83
TABELA 10.17: MODUL ELASTINOSTI ELIKA 1.0305 KAO FUNKCIJA TEMPERATURE ................................... 83

LITERATURA

Strana 72

9. Literatura
[1]

[2]
[3]
[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]
[15]

[16]
[17]

Yuh J. Chao, X. Qi, W. Tang: Heat Transfer in Friction Stir Welding Experimental and Numerical Studies; Journal of Manufacturing Science
and Engineering, Vol. 125, February 2003.
Gerlich A., Su P., North T. H., Bendzsak G. J.: Mechanism of Stir Zone
Formation during Friction Stir Spot Welding
Mishra R. S., Ma Z. Y.: Friction stir welding and processing; Materials
Science and engineering R50 (2005.)
Colegrove P.: 3 Dimensional Flow and Thermal Modelling of the Friction
Stir Welding process; Proceedings on the 2nd international Symposium on
Friction Stir Welding, Sweden, August 2000.
Song M., Kovacevic R.: Heat transfer modelling for both workpiece and
tool in the friction stir welding process: a coupled model; Proceedings of
the Institution of Mechanical Engineers Vol. 217 Part B
Dickerson T., Qing-yu Shi, Shercliff H. R.: Heat Flow into Friction Stir
Welding Tools; 4th International Symposium on Friction Stir Welding, Park
City, Utah, USA, 14-16 May 2003.
De Voyst T., DAlvise L., Simar A., de Meester B., Pierret S.: Inverse
Analysis using a Genetic Algorithm for the Finite Element Modelling of
Friction Stir Welding
Chen C. M., Kovacevic R.: Finite Element Modelling of Friction Stir
Welding Thermal and Thermomechanical analysis; International Journal
of Machine Tools and Manufacturing 43 (2003)
Schmidt H., Hattel J., Wert J.: An analytical model for the heat generation
in Friction Stir Welding; Modelling and Simulation in Materials Science and
Engineering 12 (2004)
Yuh J. Chao, X. Qi: Heat transfer and thermo-mechanical analyses of
Friction Stir Joining of AA6061-T6 Plates; Proceedings of 1st International
Symposium on FSW, 1000 Oaks, USA, 1999.
Feng Z., Santella M. L., David S. A., Steel R. J., Packer S. M., Pan T.,
Kuo M., Bhatnagar R. S.: Friction Stir Spot Welding of Advanced HighStrength Steels A Feasibility Study; SAE International, 2005.
McCune R. W, Ou H., Armstrong C. G., Price M.: Modelling Friction Stir
Welding with the Finite Element Method A comparative Study;
Proceedings of 5th International Friction Stir Welding Symposium, Metz,
France, 2004.
Song M., Kovacevic R.: Thermal modelling of friction stir welding in a
moving coordinate system and its validation; International Journal of
Machine Tools & Manufacture 43, 2003.
Khaled T.: An outsider looks at Friction Stir Welding; 2005.
Vilaa P., Quintino L., dos Santos J. F.: iSTIR Analytical Thermal
model for Friction Stir Welding; Journal of Materials Processing
Technology 169, 2005.
Zhu X. K., Chao Y. J.: Effects of temperature-dependent material
properties on welding simulation; Computers and structures 80, 2002.
Thomas W.: Skew-stir variation on a theme; TWI, 2004.

[18] Thomas W.: Com-stir Compound motion for friction stir welding and
machining; TWI, 2004.

LITERATURA

Strana 73

[19] Thomas W.: Reversal Stir Welding ReStir - Preliminary trials; TWI,
2003.
[20] Thomas W.: The simultaneous use of two or more friction stir welding
tools; TWI, 2005.
[21] Watts E., Thomas W.: Stir welding with a difference dual rotation; TWI,
2004.
[22] Awang M., Mucino V. H., Feng Z., David S. A.: Thermo-Mechanical
modelling of friction stir spot welding (FSSW): Use of an Explicit Adaptive
Meshing Scheme; SAE International, 2005.
[23] Friction Stir Welding for Advanced Amphibious Assault Vehicle; Dynamic
Machine Works, 1999.
[24] Friction Stir Welding of Aluminium Armor for the AAAV; General Dynamics
Land System Division, 1999.
[25] Friction Stir Welding in Lockheed Martin
[26] NASA: Space Shuttle Technology Summary: Friction Stir Welding; 1999.
[27] NASA: Friction Stir Welding Technology; 2001.
[28] Ezumi N., Fukoyuri K.: US Patent Application No. 2004/0211819 A1;
October 2004.
[29] Beamish K.: Friction Stir Welding of thick section aluminium materials;
TWI, 2002.
[30] Dawes C., Johnson R., Nicholas D.: Friction Stir Welding of Transport
Structures; TWI, 1998.
[31] Nelson T. W., Sorenson C. D., Johns C. J.: US Patent Application No.
US 6,811,632 B2; November 2004.
[32] Tanaka S., Kumagai N.: US Patent Application No. US 6,892,928; May
2005.
[33] Nakamura H., Kazushige F.: European Patent Application No. 1 524 064
A1; October 2004.
[34] Aota K., Takenaka T., Ishamaru Y.: US Patent Application No. US
6,840,426 B2; January 2005.
[35] Threadgill P. L.: Hitachis A-Train Project; TWI 2000.
[36] Thomas W. M., Nicholas E. D., Smith S. D.; Proceedings of Third
International Symposium on Friction Stir Welding, Kobe, Japan, 2001.
[37] Thomas W. M., Nicholas E. D., Needham J. C., Murch M. G.,
Templesmith P., Dawes C. J.: US Patent Application No. 5.460.317;
October 1995.
[38] Mazda develops World's first aluminium joining technology using friction
heat; Mazda News Release, 2003
(http://www.mazda.com/publicity/release/200302/0227e.html link used:
25.08.2006.)
[39] Basset J. C., Birley S. S.: Friction Stir Welding of Aluminium Armour;
Proceedings on the 2nd international Symposium on Friction Stir Welding,
Sweden, August 2000.
[40] MSC.Marc Mentat Help Reference (Version 2005); MSC.Software
Corporation, 2004.
[41] MSC.Marc Volume A: Theory and user information (Version 2005);
MSC.Software Corporation, 2004.
[42] MSC.Marc Volume B: Element library (Version 2005); MSC.Software
Corporation, 2004.
[43] MSC.Marc Volume C: Program Input (Version 2005); MSC.Software
Corporation, 2004.

LITERATURA

Strana 74

[44] MSC.Marc Volume E: Demonstration Problems (Version 2005);


MSC.Software Corporation, 2004.
[45] MSC.Marc Users Guide (Version 2005); MSC.Software Corporation, 2004.
[46] Marco J.: Simulation des Temperaturfeldes und Eigenspannung von einer
MIG-Schweiung an einem Werkstck unter Bercksichtigung der
temperaturabhngigen Materialeigenschaften von Aluminiumlegierungen
(Diplomarbeit B/2004/133); Bauhaus-Universitt Weimar, 2005.
[47] BHLER H550 Heat Resistance Steel (Specifications)
[48] Software: Key to Steel 2004, version 4.00.0005
[49] Clough R. W., Wilson E. L.: Early Finite Element Research at Berkeley;
5th US National conference on Computational Mechanics, 1999.
[50] Hutton D. V.: Fundamentals of Finite Element Analysis; McGraw-Hill,
2004.
[51] MSC.Marc: Nonlinear analysis for engineering applications &
Manufacturing process; MSC.Software, 2005.
[52] Friction Stir Spot Welding; FrictionStirLink INC.
[53] Khosa S. U.: Thermal modelling of FSW: Literature Review report 2; IWS
Graz, 2006.
[54] Russel M. J., Shercliff H. R.: Analytical Modelling of Microstructure
development in Friction Stir Welding; Proceedings of 1st International
Symposium on FSW, 1000 Oaks, USA, 1999.
[55] Frigaard ., Grong ., Bjrneklett B., Midling O. T.: Modelling of the
Termal and Microstructure Fields during Friction Stir Welding of aluminium
alloys; Proceedings of 1st International Symposium on FSW, 1000 Oaks,
USA, 1999.
[56] Tang W., Guo X., McClure J. C., Murr L. E., Nunes A.: Heat Input and
Temperature Distribution in Friction Stir Welding; Journal of Materials
Processing and Manufacturing Science, 7, 1988.
[57] Sakano R., Murakami K., Yamashita K., Hyoe T., Fujimoto M., Inuzuka
M., Nagao Y., Kashiki H.: Development of Spot FSW Robot System for
Automobile Body Members; Proceedings 3rd International Symposium of
Friction Stir Welding, Kobe, Japan, 2001.
[58] Pan T., Joaquin A., Wilkosz D. E., Reatherford L., Nicholson J. M.,
Feng Z., Santella M. L.: Spot Friction Welding for Sheet Aluminium
Joining; Proceedings of 5th International Friction Stir Welding Symposium,
Metz, France, 2004.
[59] Iwashita T.: US Patent Application No. 6,601,751 B2; August 2003.
[60] Addison A. C., Robelou A. J.: Friction Stir Spot Welding: Principal
Parameters and their effects; Proceedings of 5th International Friction Stir
Welding Symposium, Metz, France, 2004.
[61] Williams S. W.: Welding of Airframes using Friction Stir; Air and Space
Europe, Vol. 3, 2001.
[62] http://www.engineeringtoolbox.com/emissivity-coefficients-d_447.html link
used: 12.09.2006.
[63] http://www.tufts.edu/as/tampl/en43/lecture_notes/ch5.html link used:
12.09.2006.
[64] http://www.physchem.co.za/heat/latent.htm link used: 28.08.2006.
[65] http://www.asme.org/communities/history/resources/interactive_timeline.cf
m link used: 28.08.2006.

LITERATURA

Strana 75

[66] http://www.world-aluminium.org/production/processing/properties.html link


used: 12.09.2006.
[67] http://en.wikipedia.org/wiki/friction_stir_welding link used: 12.09.2006.
[68] http://www.mscsoftware.com/products/marc.cfm link used: 15.09.2006.
[69] http://www.eclipseaviation.com/about_eclipse/innovations/friction_stir_weld
ing/
[70] http://www.eclipseaviation.com/about_eclipse/innovations/friction_stir_weld
ing/process.html link used: 29.08.2006.
[71] http://en.wikipedia.org/wiki/Finite_element_method link used: 18.09.2006.
[72] http://www.sv.vt.edu/classes/MSE2094_NoteBook/97ClassProj/num/widas/
history.html link used: 18.09.2006.
[73] http://homepage.usask.ca/~ijm451/finite/fe_resources/fe_resources.html
link used: 20.09.2006.
[74] Flaherty J. E.: Finite Element Analysis; Renseelaer Polytechin Institute,
New York, 2000. UJEDINITI ONE PS
[75] Nguyen D. T.: Finite Element Methods - Parallel-Sparse Statics and EigenSolutions; Springer, 2006.
[76] Speller T. Jr.: DOE 01 of Friction Stir Spot Welding Assembly; 2002.
[77] FSW by Hitachi: Application in building trains
[78] Omega: datenblatt Omegabond 600, 700, CC High Temp
[79] http://www.metalfast.co.uk/6082summary.htm link used: 20.09.2006.
[80] http://www.world-aluminium.org/production/ link used: 20.09.2006.
[81] http://www.bolzano.cz/cz/technicka-podpora/technickaprirucka/zaruvzdorne_oceli/zaruvzdorne/materialove_listy/austeniticke/X15
CrNiSi20-12/ link used: 20.09.2006.
[82] Gerlich A., Avramovic-Cingara G., North T. H.: Stir Zone Microstructure
and strain rate during Al7075 T6 Friction Stir Spot Welding; Metallurgical
Transactions, 2006.

DODATAK A

Strana 76

10. Dodatak A: Osobine materijala


Ovo poglavlje sadri tabele sa osobinama materijala koritenih za definisanje
numerikog modela. Kao to je pomenuto ranije, reference koritene za definisanje
osobina materijala su [46] za aluminij (izuzev emisivnosti), [47] za elik (alat), i [48]
za elik (stezni ureaj i podloga). Koeficijenti emisivnosti su uzeti iz [62, 66], i
latentna toplota topljenja za aluminij iz [64].

10.1. Aluminij
Aluminij za model i eksperiment je Al 6082-T6 (poznat i kao AlSi1MgMn), i to je
najee koriena legura u konstrukcijama u Velikoj Britaniji [79]. To je umjetno
ostaren aluminij, sa hemijskim sastavom datim u tabeli 10.1 (prema EN 573-3).
Tabela 10.1: Hemijski sastav Al 6082-T6 (u %)

Si
Fe Cu
Mn
Mg
Cr Ni Zn Ti Ga V
0,71,3 0,5 0,1 0,41,0 0,61,2 0,25 - 0,2 0,1 -

Drugi
0,15

Al
Ostalo

Vie o osobinama aluminija i njegovih legura, pogledati [80]. U tabelama 10.2


do 10.7 su date neke od osobina kao funkcije temperature.

10.1.1. Gustina
Tabela 10.2: Gustina aluminija kao funkcija temperature
Temperatura
[C]

Gustina
[kg/m3]

20
50
100
150
200
250
300
350
400
450
500
600

2.700
2.699
2.697
2.691
2.688
2.685
2.680
2.678
2.672
2.670
2.665
2.655

2.710
2.700
2.690
2.680
2.670
2.660
2.650
0

200
Density [kg/m3]

400

600

DODATAK A

Strana 77

10.1.2. Toplinska vodljivost


Tabela 10.3: Toplinska vodljivost aluminija kao funkcija temperature
Temperatura
[C]

Toplinska
vodljivost
[W/mC]

20
50
100
150
200
250
300
350
400
450
500
600

2.700
2.699
2.697
2.691
2.688
2.685
2.680
2.678
2.672
2.670
2.665
2.655

220,00
215,00
210,00
205,00
200,00
195,00
190,00
0

200

400

600

Conductivity [W/mC]

10.1.3. Toplotni kapacitet


Tabela 10.4: Toplotni kapacitet aluminija kao funkcija temperature
Temperatura
[C]

Toplotni
kapacitet
[J/kgC]

20
50
100
150
200
250
300
350
400
450
500
600

885
895
915
935
952
972
992
1012
1032
1053
1073
1113

1200
1000
800
600
400
200
0
0

200

400
Heat capacity [J/kgC]

600

DODATAK A

Strana 78

10.1.4. Koeficijent termalne ekspanzije


Tabela 10.5: Koeficijent termalne ekspanzije aluminija kao funkcija temperature
Temperatura
[C]

Koef. term.
ekspanzije
[m/mC]

4,00E-05

20
50
100
150
200
250
300
350
400
450
500

2,30E-05
2,30E-05
2,30E-05
2,30E-05
2,30E-05
2,30E-05
2,30E-05
2,30E-05
2,30E-05
3,40E-05
3,80E-05

3,50E-05
3,00E-05
2,50E-05
2,00E-05
0

200

400

600

Thermal expansion coefficient [m/mC]

10.1.5. Tehnika granica razvlaenja


Tabela 10.6: Tehnika granica razvlaenja aluminija kao funkcija temperature
Teh. gran.
70
Temperatura
razvlaenja
[C]
Rp0,2
60
[MPa]
50
20
61
100
55
40
200
41
30
300
33
400
30
20
500
20
10
650
0

0
0

200

400

Technical yield point [MPa]

600

DODATAK A

Strana 79

10.1.6. Modul elastinosti


Tabela 10.7: Modul elastinosti aluminija kao funkcija temperature
Temperatura
[C]

Modul
elastinosti
[GPa]

20
100
200
300
400
480

75
69
56
40
26
18

80
70
60
50
40
30
20
10
0
0

200

400

600

Module of Elasticity [GPa]

Dodatno, koeficijent emisivnosti je uzet kao =0.09 (valjane aluminijske trake i


table). Latentna toplota topljenja je 397 kJ/kg, a taka topljenja je 660C.

10.2. elik 1.4828


Ovaj elik je koriten za alat i zatitni umetak ispod alata. Takoe, poznat je i
pod imenima X15CrNiSi20-12 (prema EN 10095), H550 (prema [47]), i 309 (prema
AISI standardu [81]). Ovo je toplo-otporni austenitni elik, sa izvrsnom vrstoom na
povienim temperaturama i odlinom ilavou. Na zraku je otporan na temperature
do 1000C, i otporan je u oksidirajuim i azotnim atmosferama, kao i onim sa niskim
nivoom kisika. Koristi se u proizvodnji elemenata za toplotna postrojenja, pei,
bojlere, i u naftnoj industriji za cijevi i cjevaste komponente. Osnovni hemijski sastav
je dat u tabeli 10.8 [47].
Tabela 10.8: Hemijski sastav X15CrNiSi20-12 (u %)

C
0,09

Si
1,70

Mn
1,20

Cr
19,50

Ni
11,50

Fe
Ostalo

Za ovaj elik nisu sve osobine mogle biti definisane kao temperaturno zavisne.
Za takve, date su osobine u tabeli 10.9, i one se odnose na 20C. Detaljnije o
osobinama na sobnoj temperaturi je mogue pronai u [81].
Tabela 10.9: Neke od toplotnih i mehanikih osobina za X15CrNiSi20-12

Gustina
[kg/m3]

Toplotni
kapacitet
[J/kgC]

7900

500

Tehnika
granica
razvlaenja
Rp0,2 [MPa]
230

DODATAK A

Strana 80

10.2.1. Toplinska vodljivost


Tabela 10.10: Toplinska vodljivost za X15CrNiSi20-12 kao funkcija temperature
Temperatura
[C]

Toplinska
vodljivost
[W/mC]

20
600

15,00
21,00

25,00
20,00
15,00
10,00
5,00
0,00
0

100

200

300

400

500

600

700

Conductivity [W/mC]

10.2.2. Koeficijent termalne ekspanzije


Tabela 10.11: Koeficijent termalne ekspanzije za X15CrNiSi20-12 kao funkcija temperature
Temperatura
[C]

Koef. term.
ekspanzije
[m/mC]

2,00E-05

200
400
600
800
1.000

1,65E-05
1,75E-05
1,80E-05
1,85E-05
1,95E-05

1,90E-05

1,95E-05

1,85E-05
1,80E-05
1,75E-05
1,70E-05
1,65E-05
1,60E-05
0

200

400

600

800

1.000

Thermal expansion coeff. [m/mC]

1.200

DODATAK A

Strana 81

10.2.3. Modul elastinosti


Tabela 10.12: Modul elastinosti za X15CrNiSi20-12 kao funkcija temperature
Temperatura
[C]
20
200
400
600
800

Modul
elastinosti
[GPa]
198
184
167
150
135

250
200
150
100
50
0
0

200

400

600

800

1.000

Module of elasticity [GPa]

Dodatno je definisano da je koeficijent emisivnosti =0.07 (kao za polirani elik).

10.3. elik 1.0305


Ovaj elik je koriten za ureaje za stezanje i oslonu plou (ispod predmeta).
Takoe je poznat i pod imenom St 35.8 (prema DIN normama).
I za ovaj elik takoe nisu sve osobine definisane kao funkcije temperature.
Takve su date u tabeli 10.13 i vrijede za 20C.
Tabela 10.13: Neke od termikih i mehanikih osobina elika 1.0305

Gustina
[kg/m3]
7850

Tehnika
granica
razvlaenja
Rp0,2 [MPa]
230

U narednim tabelama (10.14 do 10.17) date su neke od osobina ovog elika kao
funkcije temperatura.

DODATAK A

Strana 82

10.3.1. Toplinska vodljivost


Tabela 10.14: Toplinska vodljivost elika 1.0305 kao funkcija temperature
Temperatura
[C]

Toplinska
vodljivost
[W/mC]

20
100
200
300
400
500
600

37.60
41.30
45.20
49.40
53.50
56.40
56.90

60,00
50,00
40,00
30,00
20,00
10,00
0,00
0

100

200

300

400

500

600

700

500

600

700

Conductivity [W/mC]

10.3.2. Toplotni kapacitet


Tabela 10.15: Toplotni kapacitet elika 1.0305 kao funkcija temperature
Temperatura
[C]
20
100
200
300
400
500
600

Toplotni
kapacitet
[J/kgC]
461,00
479,00
499,00
517,00
536,00
558,00
587,00

700,00
600,00
500,00
400,00
300,00
200,00
100,00
0,00
0

100

200

300

400

Heat capacity [J/kgC]

DODATAK A

Strana 83

10.3.3. Koeficijent termalne ekspanzije


Tabela 10.16: Koeficijent termalne ekspanzije elika 1.0305 kao funkcija temperature
Temperatura
[C]

Koef. term.
ekspanzije
[m/mC]

1,60E-05

20
100
200
300
400
500
600

1,19E-05
1,25E-05
1,30E-05
1,36E-05
1,41E-05
1,45E-05
1,46E-05

1,20E-05

1,40E-05

1,00E-05
8,00E-06
6,00E-06
4,00E-06
2,00E-06
0,00E+00
0

100

200

300

400

500

600

700

Thermal expansion coeff. [m/mC]

10.3.4. Modul elastinosti

Tabela 10.17: Modul elastinosti elika 1.0305 kao funkcija temperature


Temperatura
[C]

Modul
elastinosti
[GPa]

20
100
200
300
400
500
600

212
207
199
192
184
175
164

250
200
150
100
50
0
0

100

200

300

400

500

Module of elasticity [GPa]

Dodatno, koeficijent emisivnosti je definisan =0.07 (polirani elik).

600

700

DODATAK B

Strana 84

11. Dodatak B: Digital data


Ovaj dodatak se nalazi na DVDu koje je uz originalni diplomski na engleskom.
Na njemu je mogue pronai diplomski rad (na engleskom), veinu citirane literature,
sve numerike modele kao i sve snimljene podatke iz eksperimenata.
Folder CAD sadri originale modela za simulaciju (u metrima), u DWG i DXF
formatu.
Folder Diploma thesis sadri diplomski rad (na engleskom) u PDF formatu. Za
pregled je potreban Adobe Acrobat Reader. Verzija 7.0.8 je ukljuena na ovom
DVDu i nalazi se u folderu Adobe Reader.
Folder Experimental data sadri sve snimljene podatke eksperimenata,
sortirane prema numeraciji objanjenoj u poglavlju 5. Mogue je nai podatke sa
FSW maine, termoparova, kao i dodatne podatke, crtee i tabele koritene za
verifikaciju i analizu. Takoe, dat je Excel fajl sa makroom za analizu logova sa
maine.
Folder MSC.Marc models and simulation sadri sve modele koritene u ovom
diplomskom radu. I oni su takoe klasificirani prema objanjenoj numeraciji. Dati si u
pre- i post-processing fajlovi.
Folder Pictures sadi slike koritene u diplomskom radu.
Folder References sadri veinu literature citirane u diplomskom radu. Neke od
njih su zatiene, i dalje kopiranje je zabranjeno. Redni brojevi iz poglavlja 9
odgovaraju rednim brojevima fajlova u ovom folderu. Web stranice nisu ukljucene ni
u kojoj formi.
Folder Videos sadri videose iz simulacija provedenih u MSC.Marcu.