You are on page 1of 5

1.

ISTRAIVANJE I TEORIJA
Konkretan oblik povezivanja novog istraivanja s teorijom zavisi od
opte teorijske razvijenosti neke nauke, kao i od razvijenosti teorije,
koja se neposredno odnosi na predmet istraivanja. Zadatak mnogih
istraivanja sastoji se u opisivanju nekih pojava u konkretnim
vremensko-prostornim uslovima i u pojmovnim okvirima koje diktiraju
vannauni, a ne teorijski razlozi. Postojei raskorak izmeu socioloke
teorije i istraivanja izraava se ponekad u stavu da samo istraivanja
ine nauku, dok se poloaj teorije, naroito sistematske, smatra dosta
sumnjivim.
Dva dosta rasprostranjena jendostrana gledita o nainu uspostavljanja
veze s naunom teorijom su dosta povezana s razliitim stepenom
teorijskog razvoja pojedinih nauka. Prvo od njih jeste skupljaki
empirizam, a drugo gledite tumai vezu novog istraivanja s teorijom
na hipotetiko-deduktivan nain, osporavajui pri tome skoro svaki
epistemoloki znaaj ostalim logiko-metodolokim pristupima i
postupcima.
Skupljaki empirizam se zasniva na ideji da je u nauci najvanije
prikupiti iskustvene injenice, a da e se zatim relativno lako izvesti
teorijski zakljuci iz injenine grae. U njemu dolazi do izraaja
shvatanje o spontanom povezivanju pojedinanog istraivanja sa
teorijom. Predstavnik skupljakog empirizma je nauno vrlo
neobrazovan. Osnovna parola je bila da treba to vie ii na teren.
Izvor skupljakog empirizma treba traiti u njenom drutvemo poloaju.
Hipotetiko-deduktivno shvatanje odnosa istraivanja i teorije, koje
izrazito precjenjuje ulogu teorije u istraivanju, jeste druga krajnost. Po
Poperu, najuticajnijem zastupniku ovog shvatanja u logici i
metodologiji, uloga istraivanja se svodi na provjeravanje teorijskih
hipoteza, koje su na deduktivan nain izvedene iz postojee teorije.
Hipotetiko-deduktivno shvatanje uloge konkretnog istraivanja ima
mnoge prednosti nad skupljakim empirizmom, koje proizilaze iz jasnog
uoavanja aktivne uloge teorijske misli i svakom razvijenom
istraivanju. Ovo shvatanje se vrlo esto zastupa u metodologiji
sociolokih istraivanja. U praktinom primjeni, meutim, se mogu
uoiti i mnogobrojne slabosti.
Osnovno naelo povezivanja pojedinanog istraivanja s teorijom jeste
da odnos prema teoriji bude to aktivniji u svim fazama istraivanja, a
ne samo prilikom stvaranja njegovog plana i zavrnoj obradi podataka.
Sociolog Richard Mills je iznio nekoliko sugestija o tome kako
uspostaviti vezu s teorijom u pojedinanim istraivanjima:
o
treba birati problem koji istraiva osjea ivotno vanim,
o
stvaralatvo zahtijeva duboku trajnu koncentraciju, koja proima
itavo ljudsko bie,
o
ovjek mora biti intimno duboko zainteresovan za sadraj svog
rada,
o
istraiva treba da to neposrednije i potpunije poznaje opte
uslove u kojima se nalazi predmet istraivanja kao i njegove
osobenosti,
o
teorijska priprema istraivanja treba da bude temeljita i
svestrana.
Aktivan odnos prema teoriji je podjednako potreban na poetku u
itavom istraivanju, kao i na njegovom kraju. Aktivan odnos prema
teoriji u toku istraivanja pomae istraivau da bolje razumije ono to
se zbiva u toku istraivanja i moe bolje ocijeniti da li neki postupci u
prikupljanju podataka donose stvarno nauno upotrebljive podatke.
2.
ELEMENTI TEORIJE NAUNOG OBAVJETAVANJE
Jedna od najbitnijih osobina naunog miljenja jeste stalno nastojanje
da se teorijska zamisao na to metodiniji nain sjedinjava sa to
pouzdanijim i preciznijim iskustvenim podacima. Nauka koja nije u
stanju da razvije postupke za samostalno prikupljanje podataka, nalazi
se u nepovoljnom poloaju. Svaka nauka ima svoj odreeni ugao
gledanja. Nauka koja ne razvija sredstva samostalnog prikupkljanja
podataka mora se u svojim istraivanjima sluiti samo postupcima tzv.
sekundarne analize, koji se primjenjuju na podatke nastale nezavisno
od odreenog istraivanja.
Eksperiment je najaktivniji oblik naunog istraivanja uopte. Razne
tekoe u povezivanju teorijske misli s neposrednim prouavanjem i
prikupljanjem podataka o drutvu, mogu se podijeliti u tri osnovne
grupe:
1. teorijske tekoe,
2. organizacijske i
3. drutvene.
Osnovne osobine izvornih iskustvenih obavjetenja u nauci ispituje
teorija naunog obavjetenja. Ta teorija, nije sistematski razvijena, a
jo manje konkretizovana u oblasti sociolokog prouavanja drutva.
Potpunije razvijena teorija naunog obavjetenja bi morala da obuhvati
dvije grupe problema:
1.
u epistemoloku grupu spadaju problemi naunog obavjetenja
koji su manje-vie istovjetni za sve nauke,
2.
u drugu grupu spadaju pitanja koja se odnose na sadrinu
obavjetenja, potrebnih nekoj nauci ili grupi srodnih nauka.
Poznato je da su svakoj nauci potrebna izvjesna, u sadrinskom
pogledu, ostala obavjetenja.
Razmatranje neke prezentacije da iznese cjelovitu teoriju naunog
obavjetenja, nego samo neke najvanije elemente.
3.
ODNOS IZMEU
PRIKUPLJANJA PODATAKA I
POSMATRANJA
Vrlo esto se svi oblici prikupljanja podataka u nauci nazivaju
posmatranjem. Ovo shvatanje je dolo do izraaja u dva evropska
metodoloka prirunika: Divereovom i Kenigovom.
Divere sve oblike prikupljanja podataka naziva tehnikama
posmatranja, pa zatim govori o posmatranju na osnovu dokumenta, te
o neposrednom posmatranju u koje ubraja razne ankete i mjerenja.
Kenig razlikuje neposredno i posredno posmatranje (korienje
raznovrsnih dokumenata, istorijskih dokumenata, arhivskih materijala,
filmova, itd). I Kenig anketu ubraja u neposredno posmatranje.
Posmatranje je samo jedan od oblika prikupljanja podataka, ali oblik
koji ima neke bitne osobenosti. U posmatranju se pojava o kojoj se
prikupljaju podaci nalazi neposredno, potpuno ili bar djelimino u
ulnom opaanju posmatraa.
Posmatranje moe da bude:
1. samoposmatranje ili tzv. introspekcija, i
2. opaanje spoljnih predemat ili pojava.
Svi drugi oblici prikupljanja podataka ne mogu se smatrati
posmatranjem.
Mnogobrojni naini prikupljanja podataka koji se ne zasnivaju na
posmatranju mogu se podijeliti u dvije osnovne grupe:
o
u prvu grupu spada prikupljanje podataka koji u drutvu nastaju
nezavisno od naune djelatnosti.
o
U drugu grupu spadaju svi postupci prikupljanja kojima se
izvorna obavjetenja stvaraju za specifine naune potrebe.
itav postupak se nalazi pod naunom kontrolom.
Razni postupci prikupljanja iskustvenih podataka mogu se podijeliti u
etiri grupe:
1)

neposredno ili tzv. primarno iskustvo naunika,

2)
3)
4)

razni oblici naunog posmatranja,


svi ostali oblici aktivnog prikupljanja podataka, u kojima
se izvorna obavjetenja stvaraju pod uticajem odreenih
naunih zahtjeva i potreba,
postupci u kojima se kao izvorna obavjetenja
upotrebljavaju podaci to nastaju u drutvu nezavisno od
naunog istraivanja.

4.
OPTE
OSOBINE
NAUNOG
ISKUSTVENOG
OBAVJETENJA
Meu najvanije specifine osobine naunog obavjetenja spadaju:
1) vea planska usmjerenost,
2) njegova vea sistematinost,
3) znatno vea objektivnost,
4) enja za postizanjem vee preciznosti.
I. Usmjerenost obavjetenja svako nauno prikupljanje podataka je
podreeno nekom naunom cilju, i ako se od odreenih naunih
ciljeva odvoji, ono se neminovno pretvara u besperspektivan,
najee tradicionalistiki empirizam i prakticizam. Povezivanje
prikupljanja podataka sa postavljenim naunim ciljevima vrlo je
sloen i teak zadatak. Teorijski razlozi zahtijevaju: odreenu
strukturu iskustvenih obavjetenja, trae da se podaci prikupljaju u
odreenim pravcima i slue kao katalizatori, kao okosnice u
sreivanju tih podataka.
II. Sistematinost iskustvenih obavjetenja i ova osobenost naunog
obavjetenja proizilazi iz njegove zavisnosti od naune teorije. Prva
osobina sistematinosti podataka neposredno proizilazi iz ove
naune potrebe i sastoji se u sadrinskoj potpunosti izvornih
obavjetenja. Druga osobina sistematinosti prikupljanja podataka
se odnosi na utvrivanje njegovog iskustvenog djelokruga. Trei
aspekt sistematinosti naunog prikupljanja podataka ogleda se u
tenji za to veom standardizacijom. Upotrebljivost podataka je
mogua jedino ako su obavjetenja istovjetna.
III. i IV. Objektivnost i preciznost izvornih naunih podataka smisao
objektivnosti i preciznosti je ranije odreen, a ovdje je dovoljno
ukazati na nain kako se u prikupljanju podataka ostvaruje njihov
direktan uticaj. Preciznost se mora ocijeniti i u formama i u
sadrinskom pogledu.
5.
ISPITIVANJE NAUNE UPOTREBLJIVOSTI IZVORNIH
PODATAKA
Ispitivanje naune upotrebljivosti iskustvene evidencije mora uzeti u
obzir sve faze njenog posmatranja.
Pojmovna analiza se javlja kao prvi stepen ispitivanja naune
upotrebljivosti prikupljenih podataka. Prilikom ispitivanja da li su neki
izvorni podaci upotrebljivi za neku naunu svrhu, uvijek se najprije
poredi njihov sadraj sa sadrajem odgovarajuih teorijskih pojmova.
Tri faze u stvaranju iskustvene evidencije:
Prva faza obuhvata prikupljanje izvornih obavjetenja. U ovoj fazi
nastaje izvorna graa istraivanja, koja je po svom sastavu vrlo
raznolika. U nekim sluajevima izvornu grau sainjavaju popunjeni
obrasci statistikih ispitivanja ili anketa.
U drugoj fazi sistematski se izdvajaju sasvim odreena obavjetenja iz
izvorne grae i pretvaraju u iskustvene naune podatke. Izvorna graa
sadri vie obavjetenja nego to se u istraivanju koristi. Zadatak ove
faze jeste da izdvoji potrebna obavjetenja iz svakog pojedinanog
izvora i da pri tome postigne to veu meusobnu uporedivost
podataka. Izdvajanja iskustvenih podataka iz ire izvorne grae izvodi
se pomou klasifikacija i mjerila. Obim rada zavisi u ovoj fazi od toga
na koji nain je ostvarena izvorna graa.
Trea faza je izrazito sistematike prirode. Poetni postupak je
prebrojavanje pojedinanih vrsta iskustvenih podataka i njihovo
razvrstavanje pomou nekih klasifikacija ili mjerila. Stvaranje
sistematske iskustvene evidencije zahtijeva i sloenije postupke koji se
sastoje u ukrtavanju raznih podataka.
Vrste i uzroci greaka to odreenije i potpunije shvatanje o vrstama i
uzrocima greaka koje se mogu pojaviti u iskustvenoj evidenciji je od
velike koristi za ocjenjivanje tanosti i upotrebljivosti. Teorija greaka je
jedan od kljunih dijelova teorije naunog obavjetenja i metoda
prikupljanja podataka.
6.
NAUNO PRIKUPLJANJE PODATAK O OVJEKU I
DRUTVU KAO DRUTVENI ODNOS
Svako aktivno prikupljanje podataka o ovjeku i drutvu pretvara se u
odreeni drutveni odnos. Nauno prikupljanje podataka moe da se
zasniva samo na dobrovoljnoj saradnji pojedinaca, drutvenih grupa,
ustanova i organizacija od kojih se podaci trae. Dobrovoljnost je bitna
osobina naunog prikupljanja podataka o ovjeku i drutvu.
Kvalitet podataka zavisi od iskrenosti i vjerodostojnosti ispitanika.
Nauno prikupljanje podataka je vid simbolikog drutvenog optenja,
a ovo je jedan od vanih elemenata svake drutvene djelatnosti.
Vidljivost svih drutvenih pojava nije podjednaka zbog eka
prikupljanje naunih podataka o raznim podrujima drutvenog ivota
nailazi na razliite tekoe.
Nauna iskustvena obavjetenja se dijele na: javna, povjerljiva, tajna i
privatna.
Uslov koji olakava prikupljanje podataka jesu garancije da iz saradnje
s nekim naunim istraivanjem nee proizai nikakve tetne posljedice
po lini i grupni ugled i interese lica koja uestvuju u ispitivanju.
Direktno objavljivanje izvornih podataka ni malo ne umanjuje njihovu
naunu vrijednost. Prilikom prikupljanja izvornih podataka esto dolazi
do velikih tekoa, naroito su velike kada je sadraj ispitivanja
predmet drutvenih sukoba.
Nauno prikupljanje podataka o drutvu je posao koji zahtijeva i
posebnu vjetinu. Istraiva mora imati mnogo takta i sposobnosti da
se uivi u neposrednu situaciju u kojoj se odvija istraivanje, mora biti
kadar da pravilno objasni ciljeve svog rada i da, u esto vrlo sloenim
uslovima, stekne i sauva povjerenje ljudi. Za uspostavljanje
poboljanih odnosa sa ispitivanom sredinom je vano objanjenje
ciljeva istraivanja. Ispitiva treba da naglasi da nije vano ta on misli
o nekom problemu, poto je njegov cilj da prikupi objektivna
obavjetenja o miljenjima raznih ljudi. Ukoliko pak ispitiva mora da
unosi i svoja intimna miljenja u ispitvanje, neophodno je da u to sa
ispitanikom ue na ravnopravan nain, da bude iskren koliko to eli da i
ispitanik bude, pri tom vodei rauna o objektivnosti informacije i
odnosa.
7.
POSTUPCI
ZA
OTKRIVANJE
GREAKA
U
ISKUSTVENOJ EVIDENCIJI
Prvi kritiki zadatak u ocjeni prikupljanja izvorne grae se sastoji u
ocjeni njene potpunosti. Sledei korak jeste ocjena potpunosti izvorne
grae, a sastoji se u imanentnoj kritikoj analizi svakog pojedinanog
izvora u cjelini.

Imanentna kritika analiza izvora ima dva osnovna zadataka:


1)
ona treba da ocijeni optu vrijednost izvora, tj. stepen
obavijetenosti lica ili grupe lica koji su ga ostvarili, zatim
vjerodostojnost izvora, njegovu potpunost, kao i osobenosti
nekih uih dijelova pojedinog izvora.
2)
Drugi zadatak imanentne kritike jeste da otkriva unutranje
protivrjenosti u izvorima. Otkrivanje ovih unutranjih
protivrjenosti, imanentna kritika omoguuje da se s velikom
vjerovatnoom uoavaju pojedine vrste greaka.
Posebnu vrijednost ima poreenje podataka s nezavisnim izvorom kada
se radi provjeravanja specijalno stvara nezavisni izvor koji je pouzdaniji
od izvornih podataka.
Postoje i drugi postupci za provjeravanje tanosti greaka u izvornoj
grai. Jedna od njih je uporedna analiza rezultata razliitih prikupljanja.
Sistematskim poreenjem podataka raznih prikuljaa, moe se u
izvjesnoj mjeri ocijeniti koliko greaka neki od njih unose u izvornu
grau zbog svojih subjektivnih ili objektivnih osobina.
Bitan element utvrivanja tanosti izvornih podataka jeste ocjena tzv.
standardne greke ili greke ocjena iz uzorka.

8.
POSTUPAK S IZVORNOM GRAOM
Nezavisni istraivai mogu provjeriti rezultate tanosti istraivanja i da
nain objavljivanja rezultata treba da to vie olaka provjeravanje.
Provjeravanje rezultata naunog istraivanja postaje znatno lake ako
je sauvana itava njegova izvorna graa, i moe biti stavljena na
raspolaganje nauniku koji eli da provjeri njegove rezultate. Zbog toga
se u metodologiji postavlja zahtjev da istraiva preda potpunu izvornu
grau istraivanja nekoj naunoj ustanovi. uvanje cjelokupnog
izvornog materijala nekog istraivanja vano je, ne samo zbog toga to
olakava provjeravanje. Ako je izvorna graa obilna i kompleksna,
pojedinani istraiva i pored svih nastojanja nije u stanju da nauno
iskoristiti ni izdaleka sva iskustvena obavjetenja koja su sadrana u
izvornoj grai. U izvornoj grai uvijek ima i drugih, moguih
obavjetenja i njihovih kombinacija. Zbog toga izvorna graa nekog
istraivanja moe biti vrlo korisna drugim istraivaima, koji je mogu
naknadno analizirati s drugim ciljevima.
Prikupljanje izvornih podataka ja najskuplji dio sociolokih istraivanja.
9.
TEHNIKA RAZNOLIKOST I KOMPLEMENTARNOST
PRIKUPLJANJA PODATAKA
U sociologiji postoje, iz vie razloga, bolji uslovi za stvaranje potrebne
iskustvene evidencije ako se u prikupljanju izvornih obavjetenja
koriste razliiti tehniki postupci. To proizilazi otuda to su pojave koje
sociologija prouava vrlo raznolike i sloene.
Gotovo uvijek prilikom dubljeg i svestranijeg ispitivanja nekog
sociolokog problema, korisno je u prikupljanju izvornih podataka
komplementarno primijeniti razliite tehnike postupke, koji se obino
meusobno dopunjuju.
Sociologija i ostale drutvene nauke ne raspolau ni iz daleka s onako
preciznim sredstvima za prikupljanje podataka, kao to su neki
instrumenti s kojima se slue prirodne nauke.
Sloenost drutvenih odnosa takoe komplikuje prikupljanja. Zbog toga
se o raznim drutvenim pojavama moe doi samo do vie ili manje
preciznih, ali nikad do idealno preciznih podataka. U tim uslovima,
postojanje nezavisnih obavjetenja dobijenih na razliite naine je vrlo
veliko olakanje i moe da bude korisno za ispitivanje vrijednosti
pojedinih obavjetenja.
Neophodnost upotrebe raznolikih tehnikih sredstava znatno oteava
obrazovanje naunih sociolokih kadrova, jer svaki nain prikupljanja
ima svoje osobenosti.
Potrebno je da se u prikupljanju podataka primijene i metodi drugih
nauka. Razlog je to se u tim istraivanjima ispituju uticaji drutvenih
uslova na neke pojave koje prouavaju druge nauke, nrp. umjerenost,
saznanje, pravo, nervna oboljenja i sl.
10.
POSMATRANJE
Posmatranje je definisano kao prikupljanje podataka o pojavama putem
njihovog neposrednog ulnog opaanja. U svim ostalim oblicima
prikupljanja podataka, veza s pojavama na koje se podaci odnose je
posrednog karaktera.
Isksutveni podaci dobijeni naunim posmatranjem e biti taniji od
podataka ije je ostvarenje dugotrajnije i u kome uestvuje vie lica
bez strunih i ostalih osobina potrebnih za nauno posmatranje.
Posmatranje znatno proiruje istraivaevo primarno iskustvo i
olakava mu da stekne realistian utisak i osjeanje cjeline
prouavanog predmeta, bilo da se radi o nekoj lokalnoj zajednici, nekoj
drutvenoj organizaciji, nekoj posebnoj drutvenoj djelatnosti ili samo o
nekoj posebnoj vrsti drutvenih pojava.
Jedino se trajnijim posmatranjem moe dobiti cjelovita predstava o
prirodnim,
materijalnim,
drutveno-organizacionim
i
kulturnim
uslovima ivota neke zajednice ili neke organizacije, te o ljudima koji u
njoj djeluju.
Oslanjanje na posmatranje prilikom prouavanja savremenih
drutvenih pojava je daleko korisnije.
Naunik-istraiva je neodoljivo u boljem poloaju ako se u svojim
ispitivanjima, uz ostale izvore obavjetenja, moe stalno oslanjati na
posmatranje onoga to prouava.
Posmatranje, udrueno sa stvaralakom misli, stalno proiruje
istraivaevo primarno iskustvo.
11.
OGRANIENJA
I
TEKOE
POSMATRANJA
DRUTVENIH POJAVA
Posmatrati se mogu samo aktualni iskustveni sadraji, samo ono to
postoji ili se zbiva u vrijeme posmatranja. Upravo ova okolnost znatno
smanjuje njegovu vrijednost u prouavanju drutvenih pojava, koje se
obino mogu potpunije razumjeti samo kao rezultat dueg ili kraeg
razvojnog procesa.
Za razumijevanje aktuelnog ponaanja uvijek je korisno, a esto i
neophodno poznavati njegove veze s odreenim prolim dogaajem i
njegov odnos prema zamiljenoj budunosti. O prolim dogaajima se
posmatranjem ne moe nita saznati. Jo tee je posmatranjem stvoriti
potpuniju predstavu o perspektivama, oekivanjima, planovima za
budunost. Posmatranje je naroito prikladno za prikupljanje podataka

o spoljannim manifestacijama drutvenog ivota. Ali ovaj ima i svoju


unutranju ili psihiku stranu. Posmatranje spoljnih oblika ponaanja
vrlo je teko. O psihikoj komponenti drutvenog ponaanja je potrebno
traiti obavjetenja i na druge naine, i to prije svega, prouavanjem
sadraja ive duhovne kulture ispitivane drutvene sredine i
neposrednim ispitivanjem odreenih sadraja psihikog ivota
pojedinca.
Dalje, ogranienje posmatranja sastoji se u tome to je prikupljanje
podataka o duim razvojnim procesima pomou njega vrlo sporo.
Brzina prikupljanja podataka jednaka je brzini odvijanja odreenih
procesa. Pojedini drutveni procesi su vrlo dugotrajni.
Prilikom prouavanja drutvenih pojava u aktualnim uslovima
posmatranje nailazi na znatne tekoe (podjela obavjetenja o
drutvenim pojavama na javno, povjerljivo, tajno i privatno, u punoj
mjeri vrijedi i za posmatranje). ta se u drutvu deava iza zatvorenih
vrata nije pristupano ni posmatrau. Posmatranje je nedovoljno za
stvaranje sistematske iskustvene evidencije o sloenim drutvenim
pojavama koje se moraju prouavati na irem podruju i na dui
vremenski period.

12.
VRSTE SOCIOLOKOG POSMATRANJA
Jedan od prvih izvora savremenog sociolokog posmatranja nalazi se u
istraivakoj tradiciji etiologije i socijalne antropologije. Do ovakvog
razvoja posmatranja u etiologiji i socijalno antropologiji dolo je
sticajem vie okolnosti.
Prouavanja drutva su obino bila nepismena i zbog toga u njihovoj
prolosti nije bilo dovoljno obavjetenja, a naroito su nedostajali
pouzdani pisani izvori.
U tim drutvima nisu postojali ni razvijali se oblici stalnog stvaranja
obavjetenja o aktualnom drutvenom ivotu, kakvi postoje u
civilizovanim drutvima, poto nije bilo razvijene administracije,
statistikih ustanova, organizovanih arhiva, tampe i drugih oblika
masovnog simbolikog optenja. U tim uslovima je posmatranje moglo
i moralo dobiti izuzetan znaaj.
Uloga neposrednog posmatraa u ovim istraivanjima izrazito je
preovladala i zbog toga to istraiva nije dobro poznavao, a esto na
poetku nije uopte znao jezik ispitivane sredine, nego ga je uio u
toku istraivanja ili se oslanjao samo na manji broj domorodaca koji su
donekle znali neki od svjetskih jezika. Oslanjanje na njihovo
obavjetenje je bilo dosta rizino.
Izvor drugog oblika savremenog sociolokog posmatranja treba traiti u
raznim filantropskim djelatnostima iz kojih se kasnije razvio sadanji
socijalni rad. Pomou ovog oblika posmatranja prouavali su skitnice,
beskunike, alkoholiare, prostituciju i sl. Ovi oblici neposrednog
posmatranja su se razvili pod jakim uticajem medicinske klinike
prakse.
Trei podsticaj za razvijanje savremenih oblika posmatranja doao je iz
socijalne psihologije i posebno iz socijalno psiholokog prouavanja
malih grupa.
U poznatom metodolokom priruniku M.Jahoda, M.Doja i S.Kuka
posmatranje je podijeljeno na:
1) posmatranje s uestvovanjem ili participirajue posmatranje,
2) sistematsko posmatranje i
3) posmatranje u eksperimentalnim uslovima.
Ova klasifikacija, meutim, je nezadovoljavajua iz vie razloga.
Posmatra u posmatranju s uestvovanjem moe da se nalazi u
najmanje etiri razliita odnosa:
1)
on moe da bude potpun uesnik,
2)
uesnik posmatra,
3)
posmatra uesnik,
4)
isti posmatra.
13.
TEKOE
POSTIZANJA
SISTEMATINOSTI
POSMATRANJA
Miljenja da je posmatranje izvanredno teko nisu sasvim neosnovana.
Osobine posmatranja koje znatno oteavaju postizanje njegove
sistematinosti su:
1)
prva od njih se sastoji u ogranienosti opaajnog polja. U
razgovoru od nekoliko sati mogu se od nekog ispitanika dobiti
najvaniji podaci iz njegove biografije. Prikupljanja podataka
pomou posmatranja se sastoji od niza pojedinanih opaajnih
dijelova, iji je sadraj uslovljen realnim tokom odreenih
zbivanja i upravo se tei da posmatranje to manje mijenja
spontani tok posmatranih dogaaja.
2)
Proces opaanja je poptuno podreen spontanom ritmu
dogaaja. U govornom opaanju se moe uticati da sagovornik
donekle uskladi brzinu iznoenja svojih odgovora s
mogunostima njihovog razumijevanja i biljeenja. Zbog
ogranienosti opaajnog polja, posmatranje je u praktinom
ivotu uvijek vrlo selektivno.
3)
Postizanje sistematinosti posmatranja oteava vrlo razliita
pravilnost raznih drutvenih pojava. to je neka drutvena
pojava manje regularna, tee se unaprijed pripremiti za njeno
posmatranje i na vrijeme zauzeti nejpogodniji poloaj.
4)
Sve pomenute tekoe su takoe objektivnog karaktera. Ali
postizanje vee sistematinosti posmatranja oteavaju tekoe
naune prirode. U prvom redu klasifikacijski sistem za
razvrstavanje podataka koji se o raznim drutvenim pojavama
mogu dobiti posmatranjem nisu dovoljno razraeni. Druga
slabost se sastoji u tome to nije poklonjena dovoljna panja
kretanju posmatraa u vremenu i drutvenom prostoru, koji
treba da obezbijedi sistematinost podataka.
Posmatranje se mora ograniiti na odreene vremensko-prostorne i
sadrajne obrasce.

14.

PRIPREMA
ZA
USPOSTAVLJANJE
ODNOSA

ODLAZAK
NA
TEREN
I
POVOLJNIH
DRUTVENIH

Prije nego to se uputi na teren, istraiva treba da se obavijesti o


sredini u koju e doi. Istraiva treba bar donekle da upozna i prolost
sredine koju e prouavati. Prouavajui lokalnu tampu, istraiva
moe da stekne predstavu o tome koji su lokalni dogaaji i problemi
uzbuivalu tu sredinu u blioj prolosti. Dobro je, ako je omogueno da
istraiva upotpuni sva pomenuta obavjetenja putem razgovora s
ljudima, koji iz linog iskustva poznaju mjesne prilike i ljude. Idealno bi
bilo da istraiva posmatra upozna sve ljude u sredini koju prouava.
U istraivanjima ove vrste, koja dugo traju, vrlo je sloeno odravanje
povoljnih odnosa s prouavanom sredinom.
Zategnuti odnosi mogu da se pojave izmeu istraivaa i lokalne
rukovodee grupe. Od pseudo znaaja je da istraiva uvijek svojim
ponaanjem pokae razumijevanje i potovanje prema drutvenim
normama sredine. Npr. ako istraiva prisustvuje nekom dogaaju,
nekoj porodinoj ili javnoj sveanosti koji imaju neke religijske
propratne elemente, nema potrebe da se pretvara da je i sam
religiozan.

15.

POSMATRANJE
PODATAKA

DRUGI

NAINI

PRIKUPLJANJA

Prikupljanje podataka treba da bude to raznolikije i da se zasniva na


komplementarnoj upotrebi raznih postupaka.
Ova tehnika raznolikosti i komplementarna upotreba raznih naina
prikupljanja podataka moe se najpotpunije ostvariti upravo u
ispitivanjima koja se zasnivaju na dugotrajnijem posmatranju. Zato to
due vremena boravi na terenu, istraiva moe pored posmatranja da
organizuje razna ira i ua sistematska prikupljanja podataka pomou
razgovora.
Znaajna prednost istraivanja koja se zasnivaju na dugotrajnijem
posmatranju, sastoji se u proirenim mogunostima neposredne
kontrole dobijenih obavjetenja. U onim oblicima prikupljanja podataka,
kao to je npr. anketa, kad se lica koja prikupljaju podatke vrlo kratko
vrijeme nalaze u ispitivanoj sredini, mnogo je tee na pouzdan nain
provjeriti tanost i iskrenost pojedinih obavjetenja dobijenih od
ispitanika.
Okolnost da due vrijeme ivi u ispitivanoj sredini omoguuje
istraivau da svestranije utvrdi vrijednost izvornih obavjetenja.
Lino posmatranje predstavlja najsolidniji oslonac u ispitivanju
vrijednosti ostalih obavjetenja, kad god se ono, s obzirom na prirodu
podataka, moe u tu svrhu upotrijebiti.
Jedna od osobenosti dugotrajnijih terenskih istraivanja sastoji se u
tome to se o linim podacima, kojima se u drugim oblicima
istraivanja moraju traiti verbalni iskazi, mogu dobiti obavjetenja na
osnovu posmatranja. Podaci dobijeni posmatranjem mogu da se
upotrijebe i za prouavanje meuporodinih odnosa.

16.
BILJEENJE PODATAKA
Sistem biljeenja podataka ima poseban znaaj u posmatranju.
Sistematsko biljeenje podataka je jedan od najnapornijih zadataka u
istraivanjima, koja se zasnivaju na kompleksnom posmatranju.
Neophodno je da se podaci posmatranja to je mogue prije zabiljee i
odmah sreuju. Prilikom biljeenja podataka treba nastojati da se u
grau unosi to vie pojedinosti, tj. da zabiljeke budu to konkretnije.
Uporedo sa registrovanjem izvornih podataka, istraiva treba da biljei
i svoje komenatare. Ovi komentari su prvi korak u analizi podataka i
njihova vrijednost se sastoji u tome to su nastali neposredno poslije
dogaaja.