You are on page 1of 8

METODOLOGIJA

Pojam metodologije
Rijec metodologija potice iz starogrckog jezika (metodos- put, trazenje, nacin istrazivanja
pojava; logos- nauka, rijec, govor, ucenje)
Opsta metodologija proucava saznajne metode primjenjive u svim podrucijima saznanja.
Medjutim postoje i posebne metodologije. One proucavaju metode odredjenih nauka ili
skupa nauka (npr. metodologije drustvenih nauka).
Bavljenje odredjenom disciplinom znaci baviti se njenim predmetom i njenom metodom.
Predmet i metod svake naucne discipline jesu njeni konstitutativni elementi.
Metodologija ima svoj predmet-njen osnovni predmet su metode. Zato je metodologija u
uzem smislu nauka o metodama.
Pored navedenog znacenja postoji i drugo znacenje. Smatra se da metodologija
predstavlja skup svih metoda koje se upotrebljavaju u nekoj naucnoj disciplini. U tom
znacenju metodologija se izucava sa metodama. Mi cemo pojam metodologije
upotrebljavati u prvom znacenju. Drugo znacenje odbacujemo kao besmisleno.
Proucavajuci stvarnost nauka dolazi do odredjenih saznanja. Iskazi o stvarnosti mogu biti
predmet proucavanja odredjenih naucnih disciplina, Zato su ove discipline nauke o
naukama ili metanauke. To se odnosi i na metodologiju.
Dakle, metodologija je metasaznajna naucna disciplina.
Odredjujuci svoj predmet, postupa u osnovi na dva nacina:
- u jednom dijelu svoje saznajne aktivnosti postupna kao opisna disciplina (daje opis
metoda koje se primjenjuju u nauci-dakle slika postojece stanje onakvo kakvo je u
stvarnosti).
- drugim svojim dijelom objasnjava svoj predmet i daje preporuku koje metode i kako treba
primjenjivati. U ovom dijelu metodologija ima normativni karakter (jer govori o onome sta
treba da bude).
Razlika izmedju opisnog i normativnog dijela metodologije ima relativan karakter. Zato se
ne moze izvesti zakljucak o postojanju dvije metodologije (opisne i normativne).

Pojam metoda
Covjekova djelatnost je svrsishodna, to znaci da je uvijek osmisljena sa gledista svrhe,
ciljana. Ali istovremeno se osmisljavaju putevi, nacini i sredstva ostvarivanja ciljeva.
Drugim rijecima osmisljava se metod ostvarivanja cilja (nas ne interesuje siroka upotreba
pojma metod)

Ovdje metod upotrebljavamo u smislu saznanja. Ipak i ovdje su u definisanju metoda


prisutni pojmovi put, nacin i sredstva. Put oznacava pravac, usmjerenost ka postizanju
nekog cilja (osnovna orijentacija).
Nacin je uvijek vezan za odgovor na pitanje kako (kako nesto uraditi da bi se cilj ostvario).
Sredstvo je vezano za odgovor na pitanje sta koristiti da bi se cilj ostvario. Vrlo je vazno
uociti razliku izmedju nacina i sredstva posto se jedno isto sredstvo moze upotrebljavati na
vise nacina
Put, nacin i sredstvo su razlicite strane jedne cjeline. U toj cjelini sadrzi se osnovna radnja
ostvarivanja cilja, nacin njenog izvrsenja i sredstva koja se upotrebljavaju.
Cilj nauke je naucna spoznaja njenog predmeta. Metod treba da tezi tom cilju, zato
predmet odredjuje metod. Svaki predmet ima potrebu za metodom koji njemu odgovara.
( npr. drugaciji je metod za kemijske pojave nego politicke).
Ali iako predmet odredjuje metod nije netacna suprotna tvrdnja da metod na nekakav nacin
odredjuje predmet. Tako je moguce da dobro poznavanje nekog metoda utice sta ce biti
predmet istrazivanja.
Postoji mnostvo razlicitih pojava, a svaka pojava trazi da se istraze sve njene strane. Zato
postoji mnostvo metoda, takodjer postoje razlicite podjele. Za nas je posebno znacajna
podjela po kriterijumu opstosti.
Po ovom kriterijumu najsira podjela je na: opste i posebne.
Opste izrazavaju opsti pogled na svijet (dijalekticki, idelasticki, materijalisticki). Oni se
primjenjuju u svim naukama.
Od svih metoda razlikuju se razliciti posebni metodi koji se ogranicavaju na uzi krug
pojava. Oni su u stvari neka vrsta konkretizacije opstih metoda.
Naucna teorija i metod
Pitanja koja treba posebno razmatrati su:
1. Odnos izmedju naucne teorije i metoda
2. Odnos izmedju naucne teorije i metodologije
Pojam naucne teorije i metode cesto se izjednacavaju. Tvrdi se da je jedna teorija
istovremeno metod.
Pogresno je poistovjetiti naucnu teoriju i metod. Korijen gledista koja poistovjecuju nauku i
teoriju u nauci je u uocavanju usmjeravajuce uloge postojecih naucnih saznanja u
pojedinacnom istrazivanju.
Svako istrazivanje mora polaziti od dostignutih nivoa znanja. Na njemu se izgradjuje
hipoteticka osnovica novih istrazivanja. Medjutim to ipak nije naucni metod posto je metod
istovremeno put naucnog saznanja.
U naucni metod spada:
1. Misaone radnje pomocu kojih se stvara polazna hipoteticka osnovica za istrazivanje, do
ove osnovice dolazi se analizom postojeceg naucnog saznanja. Analizom se otkrivaju
promjene u postojecem saznanju, rijeseni problemi, nove mogucnosti povezivanja
cinjenice i stavova.

2. U metod spada sve sto treba uciniti da bi se pribavila potrebna obavjestenja o stvari.
Medjutim istrazivanje se ne zaustavlja na ovoj fazi. Kada bi tako zavrsili istrazivanje onda
bi to bilo izolovano znanje.
Izolovano znanje nikada nema vecu naucnu vrijednost.
3. Faza istrazivanja sastoji se u nastojanju da se rezultati istrazivanja ukljuce u postojeci
fond znanja odredjene nauke. Naravno, ne radi se o prostom dodavanju novog znanja,
potrebno je sagledati sva znanja za koja istrazivacki rezultati mogu biti relevantni.

Naucna teorija i metodologija


Kao sto se ne moze poistovjetiti n.t. I metod tako se ne moze poistovjetiti n.t. I
metodologije.
Metodologija je prije svega kriticka analiza raznih metodskih postupaka i citavih stanja
jedne nauke. Jedan od kljucnih njenih zadataka je izgradnja kriterija na osnovu koga se
utvrdjuje istinitost i upotrebljivost odredjenih saznanja. Metodologija razvija pravila,
provjeravanja i dokazivanja naucnih stavova. U navedenim funkcijama metodologija ne
moze da bude zavisna ni od koje posebne naucne teorije.
Ako bi se vezivala za bilo koju naucnu teoriju onda metodologija ne bi mogla provjeravati
osnovnu teoriju, da bi to mogla, mora biti metateorijska disciplina. Posto je metateorijska
disciplina, pogresno je poistovjetiti n.teoriju sa metodologiju.

Sastavni djelovi metodologije


Mogu se izdvojiti 3 sastavna dijela:
1. Logicki
2. Tehnicki
3. Naucno strategijski
Ovi dijelovi su u neodvojivom jedinstvu
- u logicke probleme spada:
1. Formiranje naucnih pojmova i analiza njihovog sadrzaja
2. Ispitivanje logicke strukture logickih uopstavanja, zakona i teorije
3. Razmatranje hipoteza
4. Izrada pravila provjeranja naucnih saznanja
- u naucno istrazivacku tehniku spada:
1. Postupci i sredstva za prikupljanja podataka
2. Postupci i sredstva u sredjivanju podataka
3. Pravila o organizaciji istrazivanja

U razlicitim fazama nauke ne pridaje se podjednaka vaznost logickim i teh.problemima.


Npr. U razvoju metodologije sociologije razlikuju se 3 faze: tako je I faza u razvoju soc.bila
do I svj.rata, u tom periodu u met.soc. u centru paznje su logicki problemi. II faza u rwzvoju
sociologije je od 20-50tih god XX vjeka. To je faza empiristickog tehnicizma.
U III fazi (od 60tih) soc.metod. karakter. je:
1. Kritika metodoloskog tehnicizma
2. Kritika neplodnog bavljenja teorijom koja nije povezana sa naucnim istrazivanjima
- naucna strategija je odredjivanje osnovnih ciljeva naucne djelatnosti cije ostvarivanje
zahtjeva dugotrajan period. Oznacava osnovnu usmjerenost naucnih istrazivanja. Pored
utvrdjivanja ciljeva u strategiju spada i razmatranje puteva, nacina i sredstava njihovog
ostvarivanja.
Naucna strategija nastaje pod uticajem drustvenih potreba, ali ne radi se samo o
praktickim ciljevima nego i o teorijskim.

Odnos metodologije prema teoriji saznanja i logici


Ove discipline nisu strogo razgranicene sa metodologijom. Prvenstveno se radi o razlicitim
tezistima i razlicitim stepenima opstosti u prilazenju zajednickim problemima.
Gnoseologija (teorija saznanja) je najopstija disciplina koja se bavi saznanjem. Izmedju
gnose. i metodologije postoji razlicit prilaz pitanju da li je saznanje moguce, to je za
gnoseologiju osnovni problem, a u metodolog. se to pitanje rjesava postulativno. Slicno je i
kod pitanja da li u stvarnosti postoji objektivna uslovljenost i uzrocna povezanost medju
pojavama. Metod. je zasnovana na cjelokupnom sadrzaju logike (bavi se zakonitostima
istinitog saznanja, odnosno tezi da utvrdi pravila po kojim moramo misliti da bismo saznali
istinu)
Medjutim metodol. o posebnim i logickim problemima ne raspravlja (osnovni logicki
problemi: pojam, sud, zakljucak, dokaz..)
Metodologija se ne moze poistovjetiti sa logikom.
Ne moze se ograniciti samo na logicki okvir naucnog istrazivanja, uporedo s tim
metodologija ispituje:
1. Tehniku istrazivanja
2. Metodlogija je heuristika (upucuje istrazivanje u pravcima u kojima ima najvise izgleda
da ce se postici korisna saznanja)

Odnos metodologije i sociologije nauka


Sociolo. nauke je jedna grana sociologije saznanja. Soc. nauke proucava drustvene uslove
u kojima se javlja nauka i razne uticaje drustvenih cinilaca na njenu djelatnost.

Metodologija je izmedju ostalog normativna disciplina. Njem zadatak je da istrazuje


optimalne norme za naucnu djelatnost, ali prilikom stvaranja normi ne smije se gubiti iz
vida stvarnost u kojoj ce se one primjenjivati, zato metodologija mora voditi racuna o
saznanjima sociol. nauke. Tu se ove discipline dodiruju. Postoji jos jedno podrucje
dodirivanja, naime prilikom prikupljanja podataka uspostavljaju se drugi odnosi. To je
odnos izmedju istrazivaca i ispitivane dr. sredine. Moze nastati problem tacnosti i
upotrebljivosti podataka.

Izvori metodoloskih saznanja


Glavni izvor metodoloskih saznanja su najkvalitetnija naucna istrazivanja (ona koja su
svojom orginalnoscu pomjerila naprijed istrazivacku naucnu praksu). Procuvanje tih
istrazivanja je jedan od glavnih izvora na kojima se izradjuje metodologija. Drugi znacajan
izvor je pracenje logicke i gnoseoloske misli u filozofiji.
Metodol. se ipak ne moze osloniti na prethodna dva izvora saznanja. Ona mora da
organizuje specificna metodoloska istrazivanja npr. poznato je da se u anketama pojavljuje
anketarska greska (greska koju unosi prikupljac). Zato se moze organizovati specijalno
specijalno metodolosko proucavanje problema. Isto tako mozemo izucavati posmatranje
posto u opazanju kod ljudi postoje znacajne razlike. Neki problemi u metodologiji mogu se
ispitivati specijalnim istrazivanjima.

Epistemoloski osnovi teorijske nauke


Metod. ima normativni karakter izgradjuje norme kojih se treba pridrzavati u istrazivanju.
Pri tome ona uvijek polazi od odredjenih epistem. osnova nauke. Ti osnovi vidljivi su iz
same definicije nauke.
Nauka je organizovano i metodicno nastojanje da se racionalno iskustvenim putem dodje
do objektivnog, pouzdanog i preciznog, opsteg, i sistematskog saznanja stvarnosti.
Definicija ukazuje na saznajnu prirodu naucne djelatnosti. U njoj nema elemenata koji se
odnose na primjenu naucnih saznanja, niti elemenata koji se odnose na objektivne uslove
u kojima se naucna djelatnost obavlja kao i drugih elemenata. Iz navedene definicije mogu
se izvesti osnovna nacela naucnog metoda: objektivnost, preciznost, opstost,
sistematicnost.
Ovdje nas interesuje nacelo objektivnosti i preciznosti.
Nacelo opstosti i sistematicnosti naucnog saznanja konkretizovat ce se u shvatanjima
naucnog zakona, naucne teorije i naucnog objasnjenja. Navedena def. nauke uzima se

kao osnovni epistemoloski postulat metodologije nauka. Svestrano obrazlozenje ovih


epistem.postulata spada u epistemologiju.
Smatramo da se logicko episte.nacela odnose na sve nauke (teorijske). Ako medju
naukama postoje neke razlike one nisu u logici, one su posjetnica razlicitih predmeta
kojima se nauke bave i razlicitih stepena razvijenosti nauka. Npr. u fizici ima mnogo
metodoloskih rjesenja koja su egzaktnija od rjesenja u sociologiji. Medjutim to nije zato sto
je fizika izgradjena na nekoj drugoj logici. Fizika je razvijenija i proucava stvarnost u kojoj
se lakse postize egzaktnost.
Nacelo objektivnosti - objektivnost je najopstija karakteristika svake nauke. Ima dva
apekta:
1. u prvom dolazi do izrazaja odnos prema stvarnosti
2. u drugom dolaze do izrazaja neke formalne osobine naucnog saznanja. Objektivnost
znaci otvorenost prema stvarnosti, nastojanje da se stvori sto potpunija i svestranija
iskustvena osnova za razvoj naucne djelatnosti. Sa formalne strane naucka objektivnost se
ogleda u tome da se istrazivanja izvode na takav nacin da drugi istrazivaci mogu sto lakse
ponoviti i provjeriti rezultate istrazivanja. Sa formalnog stanovista objektivnost se moze
izjednaciti sa provjerljivoscu naucnog saznanja.
Postoje mnoga pogresna tumacenja naucne objektivnosti. Tako se obj.svodi samo na ono
sto se moze zapaziti, na pojavnoj ravni stvarnosti.
To je zdravo razumsko tumacenje objektivnosti. Nauka se ne zadrzava na pojavnoj ravni
stvarnosti. Ona tezi i ka sustinama koje ne mogu zapazati. Nacelo objektivnosti cesto se
tumaci kao pasivno posmatracki stav prema stvarnosti. To je objektivizam koji pretpostavlja
da je prakticna nezainteresovanost istrazivaca stetna za objektivnost istrazivanja.
Ali u krajnjoj liniji nema znacajne misli koje nisu povezane sa prakticnim interesima (otuda
velike teskoce u objektivnosti kod drustvenih nauka).
Nije lako postici objektivan stav prema stvarnost. Tradicionalna shvatanja, predrasude,
interesi otezavaju zauzimanje objektivnog stava prema stvarnosti.

Preciznost naucnog saznanja


Preciznost je povezana sa objektivnosti. Sto je neki naucni stav na precizniji nacin izrazen
to je njegovo znacenje odredjenije i lakse ga je provjeriti. Preciznost saznanja sastoji se u
sposobnosti da se u iskustvenim pojavama utvrde manje ili teze primjenjive karakteristike.
Preciznost zavisi od niza preduslova:
1. Prvi preduslov su jasni i odredjeni pojmovi (inace usavrsavanje naucnog jezika jedan je
od uslova povecanja preciznosti)
2. Preduslov je da nauka raspolaze sa sredstvima koja omogucuju da se prikupe izvorna
obavjestenja. U ovaj preduslov spadaju i postupci kojima se utvrdjuje tacnost izvornih
podataka. Na kraju preciznost zavisi od postupaka koji se primjenjuju u utvrdjivanju i obradi
podataka. Razmatranje preciznosti saznanja predstavlja i problem znacajnosti. Ne tezi

nauka samo preciznim saznanjima nego i znacajnim. Svako preciziranje obicno se


zaustavlja ako nije znacajno.

Naucni zakon, naucna teorija i naucno objasnjenje

Naucni zakon
- teorijska nauka tezi ka postizanju sto opstijeg znanja koje treba istovremeno da bude
objektivno, precizno i sistematicno. Opstost i sistematicnost saznanja u teorijskoj nauci
najpotpuniji izraz dobijaju u naucnim zakonima, n. teorijama i n. objasnjenjima
Naucni zakon je iskustven, a ne normativan stav. On se bitno razlikuje od zakona u pravu
(ili etickih nacela).
Normativni zakoni su covjekove tvorevine da bi se uticalo na ljudsko ponasanje. Naucni
zakon je iskustven stav, taj stav izrazava neku opstu osobinu pojava (ili neki njihov odnos).
Svaki zakon je nuzan odnos u okviru neke deterministicke strukture. Po svojoj logickoj
prirodi zakoni su opsti iskustveni stavovi. Oni izrazavaju neku osobinu pojava odredjene
vrste, odnosno relativno stabilan i nuzan odnos izmedju pojava razlicitih vrsta. Sto je zakon
opstiji to 555555 za sire vrste pojava. Druga logicka osobina zakona je da su apstraktni.
Naucni nazkon izrazava jedan odnos u nekoj strukturi ali ta je struktura sadrzajno daleko
bogatija.
Apstraktni karakter zakona ogleda se u sagledanju jednog odnosa u strukturi i
pojednostavljivanja
Svaki naucni zakon je opsti i apstraktni stav o nekom nuzno, odnosu. Opsti je jer se
pretpostavlja da vazi za sve pojedinacne slucajeve u kojim postoje uslovi sadrzani u
negovoj formulaciji. Apstraktan je jer se ti uslovi izdvajaju iz konkretnije stvarnosti.
Naucna teorija
- opstost i sistematicnost u naucnoj teoriji dolaze do posebnog izrazaja. U naucnoj teoriji
opstost i sistematicnost su vise izrazeni nego u naucnim zakonima. Opstost i
sistematicnost dobija svoj visi oblik u naucnoj teoriji i naucno teorijskom sistemu. Teoriju
neke nauke sacinjavaju povezani opsti stavovi pomocu kojih ona sredjuje podatke i
objasnjava pojave te usmjerava dalja istrazivanja. Navedeno shvatanje teorije je veoma
siroko. Da bi bolje shvatili n.teoriju potrebno je analizirati strukturu teorije. U strukturi teorije
mogu se razlikovati 3 elementa:
1. Rjecnik (sadrzi def.osnovnih pojmova)
2. Odredjen broj postulata teorije
3. Veci ili manji broj teorema (koji se izvede iz postulata)

Epistemoloske fukcije teorije nabolje se vide na njenom odnosu prema naucnim zakonima.
Osnovni zadatak teorije je da objasnjava zakone time sto ih:
1. Komentarise
2. Medjusobno povezuje
3. Tumaci
Mogu se uociti neki zahtjevi koji se postavljaju naucnoj teoriji. Ti zahtjevi su:
1. Aeorija bude iskustveno provjerljiva
2. Da bude precizna
3. Da povezuje, objasnjava i tumaci provjerena iskustvena uopstavanja i zakone
4. Da moze biti upotrebljena za predvidjanja
5. Da rjesava probleme
6. Da bude primjenljiva u nekom obliku ljudske prakse
Postoje i drugi zahtjevi npr. za jednostavnoscu. To je i estetski zahtjev (jednostavnost znaci
ljepotu). Razvijena naucna teorija ima deduktivnu strukturu. Ovdje treba obratiti paznju
izmedju dedukcije i formalnih sistema deduktivne soc. teorije.
U matematickoj dedukciji ispravnost zakljucka zavisi od polaznih aksioma. Kod deduktivne
sadrzi neke teorije istinitost zavisi da li se zakljucci mogu potvrditi u iskustvu. Iako su
naucne teorije izrazito deduktivne, to ne znaci dase razvijaju samo deduktivno, razvijaju se
i na induktivan nacin. Doduse, ima shvatanja koja osporaaju indukciju (npr. Karl Poper
razvijanje teorije svodi na iskustveno provjeravanjr deduktivnih hipoteza).

Naucno objasnjenje
Naucni zakoni i teorije su osnovna sredstva naucnog objasnjenja. Naucno objasnjenje tezi
otkrivanju neophodnih i dovoljnih uslova nastanka pojave koju treba objasniti.
U teorijskoj nauci najvaznije je objasnjenje zakona i teorija. Na taj nacin njena opsta
saznanja postepeno se povezuju u sve jedinstveniji teorijski sistem. U neposrednoj
istrazivackoj praksi mnogo cesce se objasnjavaju pojedinacne pojave. One se objasnjavaju
otkrivanjem njihovih neophodnih i dovoljnih uslova. Pojedinacna pojava moze se smatrati
posebnim slucajem nekog opsteg zakona ili teorije.
Naucno objasnjenje dobija sistemski karakter primjenom naucnih teorija i zakona.
Tacnost objasnjenja konkretnih pojava ne zavisi samo od tacnosti opstih stavova (pod
tacnosti zakona i teorija). Objasnjavane pojave moraju biti temeljito opisane.npr. Najbolji
ljekar ne moze dati dijagnozu bez pregleda bolesnika.
Konacnih objasnjenja nema, razlozi su sljedeci:
1. Uzrocni nizovi u kojima se nalaze pojave su beskonacni (ontoloski razlog)
2. Na svako objasnjenje moguce je postaviti jedno novo "zasto" (gnoseoloski razlog)