You are on page 1of 8

ΘΕΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ

:
ΕΡΕΥΝΑ ΣΕ ΠΕΝΤΕ ΕΥΡΩΠΑΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ

Γεώργιος Ερρίκος Χλαπάνης
hlapanis@2lykko.gr
Συντονιστής SIFA, Καθηγητής Πληροφορικής 2ου ΓΕΛ Κω
Αθηνά Μηναΐδη
aminaidi@2lykko.gr
Καθηγήτρια Πληροφορικής 2ου ΓΕΛ Κω
Σπυρίδων Οδυσσέας Χλαπάνης
odysseashlap@2lykko.gr
Μαθητής 2ου ΓΕΛ Κω
Περίληψη
Η εισήγηση αυτή παρουσιάζει τα αποτελέσματα έρευνας που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο
προγράμματος Erasmus+ που συντονίζει το 2ο ΓΕΛ Κω με θέμα την Ασφάλεια στο Διαδίκτυο. Η
συγκεκριμένη έρευνα εστίασε ειδικά στα προβλήματα υγείας που σχετίζονται με τη λανθασμένη ή
υπερβολική χρήση του διαδικτύου.
Στο πρόγραμμα συμμετέχουν μαθητές από 5 διαφορετικές χώρες της Ευρώπης και στην
έρευνα που διεξήχθη συμμετείχαν 357 μαθητές. Στην εργασία παρουσιάζονται ορισμένα
ενδιαφέροντα αποτελέσματα, όπως οι σημαντικές, στατιστικά, διαφορές μεταξύ των απαντήσεων
των μαθητών από τις 5 χώρες, καθώς και μεταξύ των δύο φύλων. Τέλος γίνεται προσπάθεια να
δοθεί ερμηνεία για τις διαφορές αυτές που έχει να κάνει με διαφορά στην κουλτούρα των χωρών
και στον τρόπο χρήσης του διαδικτύου.
Λέξεις κλειδιά: Προβλήματα υγείας, Διαδίκτυο, Συγκριτική έρευνα, SIFA
1 Εισαγωγή
Στη σημερινή Κοινωνία της Πληροφορίας, οι Τεχνολογίες της Επικοινωνίας και της
Πληροφορίας (ΤΠΕ) και ιδιαίτερα το διαδίκτυο έχουν εισχωρήσει με καταπληκτική δύναμη σε
κάθε τομέα της ανθρώπινης δραστηριότητας. Νέες λειτουργίες και εργαλεία, όπως αυτά που
παρέχει το web 2.0, μπορούν να χρησιμοποιηθούν αποτελεσματικά στην εκπαίδευση και στη
μάθηση με στόχο την κατάκτηση της γνώσης. Η εκπαιδευτική κοινότητα δεν μπορεί φυσικά να
αγνοήσει μια τέτοια πραγματικότητα.
Εντούτοις, όπως κάθε άλλη καινοτομία στην Επιστήμη/Τεχνολογία, η συγκεκριμένη
συνοδεύεται από τα μειονεκτήματά της, γι’ αυτό είναι σημαντικό για τη σχολική κοινότητα να
μάθει και να καλλιεργήσει μια σωστή συμπεριφορά απέναντι στο διαδίκτυο και τα εργαλεία ΤΠΕ.
Οι περισσότεροι μαθητές αλλά και ορισμένοι εκπαιδευτικοί αγνοούν εντελώς τους κινδύνους που
αφορούν σε θέματα ασφάλειας, υγείας αλλά και ηθικής που σχετίζονται με τη χρήση του
διαδικτύου, γι’ αυτό είναι άμεσης προτεραιότητας η εξασφάλιση και η αποκατάσταση κλίματος
εμπιστοσύνης μέσα στη σύγχρονη Πληροφοριακή Βαβέλ.
Το 2ο ΓΕΛ Κω συντονίζει μία διακρατική συνεργασία στο πλαίσιο της δράσης ΚΑ2 των νέων
προγραμμάτων Erasmus+ που επικεντρώνεται στην εκπαίδευση και προετοιμασία μαθητών και
καθηγητών, ώστε να είναι σε θέση να αντιμετωπίσουν τους κινδύνους του διαδικτύου. Ο τίτλος του
προγράμματος είναι «Ασφαλές Διαδίκτυο για Όλους» (Safe Internet for All - SIFA, 2015). Mέσα
από τις δραστηριότητες της σύμπραξης αυτού του προγράμματος γίνεται προσπάθεια για την
καλλιέργεια της γνώσης, την αύξηση της ετοιμότητας και τη μετάδοση μηνυμάτων για ένα ασφαλές
διαδίκτυο. Οι μαθητές και οι καθηγητές των σχολείων που συμπράττουν στο πρόγραμμα αυτό,
συναντώνται από μία φορά σε κάθε χώρα στα δύο χρόνια υλοποίησης του προγράμματος,

εξετάζοντας κάθε φορά κάποια διαφορετική διάσταση της προστασίας, της ασφάλειας και της
ηθικής που αφορούν στη χρήση του διαδικτύου.
Ήδη πραγματοποιήθηκαν δύο επισκέψεις μαθητών και καθηγητών, το Δεκέμβρη του 2014
στην Αυστρία (σχολείο HAK Ybbs) με θέμα εργασίας τη διαδικτυακή εξάρτηση, καθώς και το
Φλεβάρη του 2015 στη Νορβηγία (σχολείο Os vidaregåande skule) με θέματα που αφορούν την
σωματική/ψυχική υγεία (διατροφικές συνήθειες, κοινωνική απομόνωση, κατάθλιψη, κλπ.). Θα
ακολουθήσουν κι άλλες συναντήσεις, στη Σουηδία (σχολείο Fridagymnasiet) με θέμα την
προστασία δεδομένων και συστημάτων για παράδειγμα από ιούς, από spam, κλπ., στην Ελλάδα (2ο
ΓΕΛ Κω) που θα ασχοληθεί με θέματα ηθικής όπως δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας,
λογοκλοπή, κλπ. και στην Πολωνία (σχολείο Liceum Ogólnokształcące.im.P.Skargi) με θέμα την
ασφάλεια και προστασία απέναντι σε κινδύνους όπως ο εκφοβισμός (cyberbulling), η αποπλάνηση
(grooming) κλπ.
Πριν από τις συναντήσεις προηγήθηκε κατάλληλη προετοιμασία εκπαιδευτικών και μαθητών
με υλοποίηση έρευνας, παρουσιάσεις και ενημερώσεις, συλλογή στατιστικών στοιχείων,
παρουσίαση αποτελεσμάτων κλπ. Κατά τη διάρκεια των συναντήσεων οι ομάδες συμμετέχουν σε
δραστηριότητες σχετικές με το εξειδικευμένο θέμα κάθε φορά και μετά τις συναντήσεις αυτές
ακολουθούν παρουσιάσεις και μια σειρά μαθημάτων οργανωμένων από μαθητές. Ήδη έχουν
εξαχθεί κάποια πρώτα αποτελέσματα και συμπεράσματα από τη συνάντηση της Αυστρίας
(Χλαπάνης, Μηναΐδη, Λουμάνη, υπό έκδοση) και στην παρούσα εργασία παρουσιάζονται ειδικά
ερευνητικά αποτελέσματα από τη συνάντηση της Νορβηγίας με θέμα τα προβλήματα υγείας που
πηγάζουν από λανθασμένη/υπερβολική χρήση του διαδικτύου.
2 Ανάλυση Υπάρχουσας Κατάστασης
Ένα συνεχόμενα αυξανόμενο πλήθος ερευνών στη διεθνή αρθρογραφία (Davis, Flett &
Besser, 2002; Hur, 2006, Widyanto & Griffiths, 2006; Marzano, Lubkina & Truskovska, 2013)
εστιάζει στις σωματικές και ψυχοκοινωνικές επιδράσεις στους εφήβους οι οποίες προέρχονται από
την υπερβολική ενασχόληση με το διαδίκτυο, που μπορεί να αναφέρεται ως Παθολογική Χρήση
Διαδικτύου (Pathological Internet Use), Προβληματική Χρήση (Problematic Use), Συμπεριφορά
Διαδικτυακής Εξάρτησης (Addictive Behaviour), ή Διαδικτυακός Εθισμός (Internet Addiction).
Αρνητικές σωματικές επιδράσεις αναφέρονται κυρίως σε διατροφικές διαταραχές, διαταραχές
ύπνου, μυοσκελετικές παθήσεις, προβλήματα όρασης, πονοκεφάλους, ημικρανίες κλπ. Συνήθως
οφείλονται στην υπερβολική χρήση της συσκευής με αποτέλεσμα της διατάραξης του
φυσιολογικού ωραρίου του οργανισμού, μείωσης των ωρών ύπνου ή της ποιότητας του, την
απορύθμιση των λειτουργιών του οργανισμού, την υπερβολική κόπωση, τη μειωμένη αθλητική
δραστηριότητα. Πνευματικές/ψυχοκοινωνικές επιδράσεις μπορεί να περιλαμβάνουν κατάθλιψη,
άγχος, έλλειψη συγκέντρωσης, επιθετικότητα, κοινωνική απομόνωση κλπ.
Σχετική έρευνα των Kim, Park et al. (2010), που πραγματοποιήθηκε στην Κορέα με σκοπό να
εξετάσει τα πρότυπα του τρόπου ζωής και της διατροφικής συμπεριφοράς των εφήβων, με βάση το
επίπεδο του εθισμού στο Διαδίκτυο και στην οποία πήραν μέρος 853 μαθητές, έδειξε συσχέτιση του
επίπεδο του εθισμού στο Διαδίκτυο με ακανόνιστο πρόγραμμα ύπνου. Επιπλέον έδειξε πως οι
χρήστες του Διαδικτύου υψηλού κινδύνου παρουσιάζουν ακανόνιστη διατροφική συμπεριφορά,
υψηλή συχνότητα στην παράλειψη γευμάτων και χαμηλή ποιότητα διατροφής συμφωνώντας με τα
ευρήματα παλιότερης αντίστοιχης έρευνα των Kim & Chun (2005), που ανέφεραν αρνητική
συσχέτιση του επιπέδου εθισμού με την προαγωγή και υιοθέτηση υγιεινού τρόπου ζωής.
Μελέτες στην Κορέα (Lam & Peng, 2009, Kim, Park et al., 2010) και την Ταιβάν (Choi, Son
et al. 2009) έδειξαν ισχυρή συσχέτιση μεταξύ εθισμού στο Διαδίκτυο και υψηλή χρήση του αλκοόλ,
του καπνού και ανθυγιεινών διατροφικών συνηθειών. Επιπλέον, σύμφωνα με ανάλογες έρευνες
(Kim, Park et al., 2010; Choi, Son et al., 2009) οι χρήστες του Διαδικτύου υψηλού κινδύνου
παρουσιάζουν ακανόνιστες συνήθειες ύπνου και περισσότερα επεισόδια της διαταραχής του,

συνδέοντας τον διαδικτυακό εθισμό με την αϋπνία, την άπνοια και τους εφιάλτες. Επίσης σύμφωνα
με τους Ha, Kim et al., (2007), Roane και Taylor (2008), Yen και Ko (2007), Yen & Ko (2009) οι
διαταραχές του ύπνου μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο για προβλήματα ψυχικής υγείας.
Οι Young και Rogers (1998) υποστηρίζουν πως η εμφάνιση κατάθλιψης συνδέεται με την
παθολογική χρήση του Διαδικτύου. Έρευνα των Liu, Desai et al., (2011) που διεξήχθη σε γυμνάσια
των ΗΠΑ, με 3560 μαθητές, έδειξε πως η προβληματική χρήση του διαδικτύου συνδέεται
σημαντικά με τη χρήση ουσιών, την κατάθλιψη και επιθετικές συμπεριφορές.
Έρευνα με σκοπό να εξεταστεί η επίδραση της παθολογικής χρήσης του Διαδικτύου στην
ψυχική υγεία των εφήβων στην Κίνα (Lam & Peng, 2010), συμπεριλαμβανομένου του άγχους και
της κατάθλιψης, έδειξε ότι νέοι άνθρωποι που είναι αρχικά απαλλαγμένοι από προβλήματα ψυχικής
υγείας, αλλά χρησιμοποιούν το Διαδίκτυο παθολογικά, θα μπορούσαν να αναπτύξουν κατάθλιψη.
3 Έρευνα στο πλαίσιο του προγράμματος SIFA
Τα παραπάνω στοιχεία που αναφέρθηκαν οδηγούν σε έναν έντονο προβληματισμό σχετικά με
τη χρήση του διαδικτύου και τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων αλλά και αποτελεσμάτων που
απορρέουν από την υπερβολική χρήση του Διαδικτύου. Μαζί με τις συνεχώς μεταβαλλόμενες
συνθήκες, την αύξηση της διείσδυσης του μέσου στην κοινωνία, την έλλειψη ερευνών στην
Ευρώπη για το θέμα αυτό και οι στόχοι του προγράμματος SIFA, συνηγορούν στη διεξαγωγή
έρευνας που αφορά το συγκεκριμένο θέμα και τους μαθητές των συμμετεχόντων στο πρόγραμμα
σχολείων. Στην πρώτη διακρατική συνάντηση των καθηγητών στο πλαίσιο του προγράμματος,
ελήφθησαν υπόψη τα παραπάνω και αποφασίστηκε η διεξαγωγή σχετικής έρευνας προκειμένου να
εξεταστεί ο βαθμός και το είδος των προβλημάτων, οι αλλαγές στη χρήση και τη διείσδυση του
διαδικτύου και τυχόν διαφορές μεταξύ των χωρών/σχολείων. Η έρευνα πραγματοποιείται πριν και
μετά από κάθε συνάντηση μαθητών στο πλαίσιο του προγράμματος, συγκρίνονται και
αξιολογούνται τα αποτελέσματα πριν και μετά τις δραστηριότητες. Τα ερευνητικά ερωτήματα που
αποφασίστηκαν συνδέονται άμεσα με τον παραπάνω προβληματισμό και βέβαια την την επίτευξη
των στόχων του προγράμματος. Ειδικά για το θέμα της δεύτερης συνάντησης μαθητών και
εκπαιδευτικών που πραγματοποιήθηκε στη Νορβηγία με θέμα “Προβλήματα Υγείας που
σχετίζονται με τη χρήση του Διαδικτύου”, τα ερευνητικά ερωτήματα διατυπώθηκαν ως εξής:
1ο Γνωρίζουν οι μαθητές των πέντε σχολείων τι προβλήματα υγείας μπορεί να προκύψουν
λόγω λανθασμένης χρήσης του διαδικτύου;
2ο Έχουν αντιμετωπίσει οι μαθητές τέτοιου είδους προβλήματα;
3ο Γνωρίζουν οι μαθητές τι να κάνουν, αν οι ίδιοι ή οι φίλοι τους αντιμετωπίσουν τέτοιου
είδους δυσκολίες;
4 Μεθοδολογία – Εργαλείο Συλλογής Δεδομένων
Ως προς τη μεθοδολογία που ακολουθήθηκε, χρησιμοποιήθηκε ποσοτική μέθοδος και το
ερωτηματολόγιο κατασκευάστηκε στα Αγγλικά που είναι η γλώσσα εργασίας του προγράμματος. Η
κατασκευή του ερωτηματολογίου έγινε με google forms (Ερωτηματολόγιο SIFA, 2015) για να γίνει
η συμπλήρωση ηλεκτρονικά και αυτοματοποιημένα η συλλογή των απαντήσεων. Οι περισσότερες
ερωτήσεις ήταν πολλαπλής επιλογής τύπου Likert τετράβαθμης κλίμακας (Cohen, Manion &
Morrison 2008) προκειμένου να “πάρουν θέση” οι μαθητές για τα θέματα, ενώ σε κάποιες
ερωτήσεις δόθηκε η δυνατότητα να επιλέξουν ελεύθερα όσα στοιχεία ήθελαν. Η επεξεργασία των
δεδομένων και η ανάλυση τους έγινε με χρήση του προγράμματος SPSS22.0. Ακόμη επιλέχθηκε να
γίνει έλεγχος του Χ2, για την διερεύνηση στατιστικά σημαντικών διαφορών στις απαντήσεις. Το
επίπεδο στατιστικής σημαντικότητας είναι p=0,05, αλλά εξετάστηκαν και περιπτώσεις που ήταν
p=0,01.

5 Αποτελέσματα
Στην έρευνα συμμετείχαν 357 μαθητές από τις 5 χώρες, 95 ήταν από την Αυστρία (27%), 103
από την Ελλάδα (29%), 53 από τη Νορβηγία (15%), 55 από την Πολωνία (15%) και 51 από τη
Σουηδία (14%). Οι ηλικίες ήταν κυρίως στο φάσμα 15-16 (194 μαθητές, 54%) και 17-18 (140
μαθητές 39%). Τα αγόρια ήταν 173 (48%) και τα κορίτσια 184 (52%). Ενδιαφέρον παρουσίασε η
απάντηση των μαθητών στην ερώτηση πόσο συχνά χρησιμοποιούν το διαδίκτυο, καθώς το 37%
δήλωσε ότι το χρησιμοποιεί καθημερινά και το 57% πολλές φορές τη μέρα. Ακόμη μεγαλύτερο
ενδιαφέρον για την αποτύπωση του προφίλ των μαθητών που συμμετείχαν στην έρευνα είχαν οι
απαντήσεις που δόθηκαν σε ερωτήσεις σχετικές με τον τρόπο χρήσης του διαδικτύου. Έτσι σε
κατάλληλη ερώτηση απάντησαν ότι το χρησιμοποιούν για ψυχαγωγία οι 52 (15%) για λιγότερο από
1 ώρα, οι 117 (33%) από 1-2 ώρες, οι 81 (23%) 2-3 ώρες, οι 54 (15%) 3-4 ώρες και οι 53 (15%) για
πάνω από 4 ώρες τη μέρα. Αντίστοιχα χρησιμοποιούν το διαδίκτυο για επικοινωνία οι 52 (15%) για
λιγότερο από 1 ώρα, οι 117 (33%) από 1-2 ώρες, οι 81 (23%) 2-3 ώρες, οι 54 (15%) 3-4 ώρες και οι
53 (15%) για πάνω από 4 ώρες τη μέρα. Ακόμη χρησιμοποιούν το διαδίκτυο για εργασία (σχολική ή
μελέτη) οι 99 (28%) για λιγότερο από 1 ώρα, οι 129 (36%) από 1-2 ώρες, οι 62 (17%) 2-3 ώρες, οι
37 (10%) 3-4 ώρες και οι 30 (8%) για πάνω από 4 ώρες τη μέρα. Τέλος χρησιμοποιούν το
διαδίκτυο για αγορές οι 243 (68%) για λιγότερο από 1 ώρα, οι 70 (20%) από 1-2 ώρες, οι 33 (9%)
2-3 ώρες, οι 2 (1%) 3-4 ώρες και οι 9 (3%) για πάνω από 4 ώρες τη μέρα.
Κατά τη στατιστική ανάλυση φάνηκαν κάποιες βασικές διαφορές που έχουν να κάνουν με τη
χώρα προέλευσης των μαθητών. Εξετάζοντας για παράδειγμα την απάντησή των μαθητών στην
ερώτηση: “πόσο συχνά χρησιμοποιείτε το διαδίκτυο;”, καταγράφηκε σημαντική διαφορά μεταξύ των
χωρών και οι Σουηδοί μαθητές χρησιμοποιούν το διαδίκτυο πολύ πάνω από το μέσο όρο των 5
χωρών, κάπως περισσότερο οι Αυστριακοί και οι Νορβηγοί, στο μέσο όρο οι Πολωνοί και λιγότερο
από όλους οι Έλληνες μαθητές (X 2 =49.202, df=12, p=.000). Όσον αφορά το χρόνο χρήσης του
διαδικτύου από τους μαθητές για ψυχαγωγία, είναι πολύ παραπάνω για Νορβηγία, στο μέσο όρο για
Σουηδία και Ελλάδα και λιγότερο για τους Αυστριακούς και Πολωνούς (X 2 =35.649, df=16,
p=.003). Όσον αφορά το χρόνο χρήσης για επικοινωνία, είναι και πάλι πολύ παραπάνω για
Νορβηγούς, κάπως παραπάνω για Έλληνες και Πολωνούς, στο μέσο όρο για Σουηδούς και
λιγότερο για τους Αυστριακούς (X2 =50.055, df=16, p=.000). Όσον αφορά το χρόνο χρήσης για
εργασία και μελέτη, είναι πολύ παραπάνω για Σουηδούς, κάπως παραπάνω για Νορβηγούς, κάπως
λιγότερο για Έλληνες και πολύ λιγότερο για Πολωνούς (X 2 =94.902, df=16, p=.000). Όσον αφορά
το χρόνο χρήσης για αγορές, είναι πολύ παραπάνω για Έλληνες, κάπως λιγότερο για Νορβηγούς
και πολύ λιγότερο για τους υπόλοιπους (X2 =45.930, df=16, p=.000).
Κάποια χρήσιμα αποτελέσματα εξάγονται εξετάζοντας την επίδραση του φύλου των μαθητών
(ως ανεξάρτητη μεταβλητή) στις απαντήσεις και τα αγόρια χρησιμοποιούν περισσότερο το
διαδίκτυο απ’ ότι τα κορίτσια για ψυχαγωγία και παιχνίδια (X 2 =10.292, df=4, p=.036), ενώ τα
κορίτσια το χρησιμοποιούν περισσότερο για επικοινωνία και κοινωνικά δίκτυα από τ’ αγόρια (X 2
=10.060, df=4, p=.039, Πίνακας 1 και Πίνακας 2). Τα παραπάνω αποτελέσματα επιβεβαιώνουν σε
μεγάλο βαθμό την ερμηνεία που είχε δοθεί στη συνάντηση της Αυστρίας (Χλαπάνης κ.α., υπό
έκδοση) για τα αποτελέσματα της εκεί επιμέρους έρευνας.
5.1 Πρώτο Ερευνητικό Ερώτημα
Προκειμένου να εξεταστεί το πρώτο ερευνητικό ερώτημα, αν γνωρίζουν οι μαθητές τι είδους
προβλήματα μπορεί να προκύψουν από τη λανθασμένη/υπερβολική χρήση του διαδικτύου, υπήρχε
άμεση ερώτηση αλλά και επιμέρους ερωτήσεις για διαφορετικού τύπου προβλήματα. Υπήρχε
διάσταση των απόψεων των μαθητών και προφανώς κάποια σύγχυση, καθώς ενώ 245 (69%)
δήλωσαν ότι δε θεωρούν ότι προκαλούνται προβλήματα υγείας γι’ αυτό το λόγο, οι 279 (78%)
δήλωσαν πως θεωρούν ότι μπορεί να προκαλέσει σωματικά προβλήματα, οι 260 (73%) θεωρούν ότι
μπορεί να προκαλέσει ψυχικού τύπου (πχ. στρες), οι 290 (81%) ότι μπορεί να προκαλέσει μείωση

της ποιότητας της ζωής, ειδικότερα λόγω της έλλειψης ύπνου και οι 296 (83%) μείωση της
ποιότητας της ζωής λόγω της μη υγιεινής διατροφής και της έλλειψης άσκησης που συνδέονται με
την υπερβολική χρήση του μέσου. Ακόμη εντοπίστηκαν ορισμένες ενδιαφέρουσες συσχετίσεις των
απαντήσεων των μαθητών με βασικά τους χαρακτηριστικά (όπως χώρα προέλευσης, φύλο και
ηλικία) ως ανεξάρτητες μεταβλητές.
Πίνακας 1: Διασταύρωση αποτελεσμάτων: Φύλο μαθητή σε σχέση με την απάντηση για τη χρήση του διαδικτύου για
κοινωνικά δίκτυα και επικοινωνία.

Εξετάζοντας τη συνολική αξιολόγηση των απαντήσεων των μαθητών και συγκρίνοντας τη με
τη χώρα προέλευσης, φάνηκε ότι οι Αυστριακοί ήταν πιο ενήμεροι για τα προβλήματα αυτά, οι
Σουηδοί, Νορβηγοί και Πολωνοί ήταν στο μέσο όρο, ενώ οι Έλληνες ήταν σαφώς λιγότερο
ενημερωμένοι (X2 = 75.467, df=48, p=.007). Επίσης φάνηκε ότι τα κορίτσια ήταν πιο ενημερωμένα
(έδιναν καλύτερες απαντήσεις) από τα αγόρια (X2 = 22.940, df=12, p=.028).
Πίνακας 2: Αποτελέσματα Χ2 από το SPSS για τη συσχέτιση που παρουσιάζεται στον Πίνακα 1.

5.2 Δεύτερο Ερευνητικό Ερώτημα
Προκειμένου να εξεταστεί το ερευνητικό ερώτημα της αντιμετώπισης προβλημάτων υγείας
εξ’ αιτίας της χρήσης του διαδικτύου από τους μαθητές, δόθηκαν προς απάντηση διαφορετικές
ερωτήσεις ανάλογα με την κατηγορία του κάθε προβλήματος. Ενδεικτικές σχετικές ερωτήσεις που
αφορούσαν αμιγώς προβλήματα σωματικού τύπου ήταν:
1. Έχετε αντιμετωπίσει πρόβλημα με μέση/λαιμό εξ’ αιτίας υπερβολικής χρήσης
ΗΥ/διαδικτύου;
2. Έχετε αντιμετωπίσει πρόβλημα με τα μάτια/όρασή για τον ίδιο λόγο;
3. Έχετε αισθανθεί πονοκέφαλο για τον ίδιο λόγο;
Το συνολικό αποτέλεσμα από τις απαντήσεις των μαθητών ήταν μάλλον περισσότερο από
αυτό που θα περίμενε κανείς λόγω των διφορούμενων προηγούμενων απαντήσεων τους. Σε ένα
σημαντικό ποσοστό μαθητές των πέντε σχολείων βιώνουν περιστασιακά/συχνά καταστάσεις σαν
αυτές που περιγράφονται στις παραπάνω ερωτήσεις. Ειδικότερα περιστασιακά απάντησε το 26%
και συχνά το 5% στην ερώτηση 1, περιστασιακά το 25% και συχνά το 4% στην ερώτηση 2,
αντίστοιχα το 26% και το 7% στην ερώτηση 3. Παρά το γεγονός ότι δε βρέθηκε κάποια σημαντική
στατιστικά συσχέτιση των απαντήσεων με τη χώρα προέλευσης, φάνηκε ότι πιο πολλά κορίτσια

παρά αγόρια δηλώνουν ότι αντιμετωπίζουν προβλήματα με την όρασή τους (X 2 = 9.970, df=3,
p=.019) και με πονοκεφάλους (X2 = 18.462, df=3, p=.000).
Ενδεικτικές ερωτήσεις που αφορούσαν προβλήματα πνευματικού/ψυχολογικού χαρακτήρα
ήταν:
4. Έχετε νιώσει ποτέ μοναξιά εξ’ αιτίας υπερβολικής χρήσης ΗΥ/διαδικτύου;
5. Έχετε νιώσει ποτέ κατάθλιψη για τον ίδιο λόγο;
Περιστασιακά απάντησε το 14% και συχνά το 4% στην ερώτηση 4 και περιστασιακά το 8%
και συχνά το 3% στην ερώτηση 5. Μέσα από την ανάλυση φάνηκε ακόμη ότι περισσότεροι
Έλληνες μαθητές νιώθουν κατάθλιψη και λιγότεροι Αυστριακοί (X2 = 21.583, df=12, p=.042).
Ενδεικτικές σχετικές ερωτήσεις που αφορούσαν προβλήματα που σχετίζονται με την
έλλειψη ύπνου ήταν:
6. Πόσο συχνά χάνετε ύπνο λόγω νυχτερινών logins;
7. Πόσο συχνά διακόπτεται ο ύπνος σας λόγω μηνυμάτων που έρχονται στο κινητό σας/ ΗΥ
σας;
Περιστασιακά απάντησε το 25% και συχνά το 10% στην ερώτηση 6 και περιστασιακά το
10% και συχνά το 9% στην ερώτηση 7. Μέσα από την ανάλυση φάνηκε ακόμη ότι περισσότεροι
Νορβηγοί, Σουηδοί και Πολωνοί χάνουν τον ύπνο τους συχνά, λιγότεροι Έλληνες και ακόμη
λιγότεροι Αυστριακοί (X2 = 22.864, df=12, p=.029). Επίσης πιο συχνά διακόπτεται ο ύπνος των
Νορβηγών και Ελλήνων μαθητών, λιγότερο συχνά Σουηδών και των Πολωνών και ακόμη λιγότερο
Αυστριακών (X2 = 75.467, df=48, p=.007). Ακόμη περισσότερο διακόπτεται ο ύπνος των κοριτσιών
απ’ ότι των αγοριών (X2 = 8.410, df=3, p=.038).
Ενδεικτικές ερωτήσεις που αφορούσαν προβλήματα που σχετίζονται με την έλλειψη
άσκησης και τις λάθος διατροφικές συνήθειες ήταν:
8. Πόσο συχνά χάνετε γεύματα λόγω της ενασχόλησής σας με το διαδίκτυο/ΗΥ;
9. Πόσο συχνά τρώτε μη υγιεινές τροφές ενώ ασχολείστε με το διαδίκτυο/ΗΥ;
10. Πόσο συχνά επιλέγετε να ασχοληθείτε με το διαδίκτυο/ΗΥ αντί να αθληθείτε;
Περιστασιακά απάντησε το 7% και συχνά το 3% στην ερώτηση 8, περιστασιακά το 15% και
συχνά το 6% στην ερώτηση 9 και περιστασιακά το 26% και συχνά το 12% στην ερώτηση 10.
Μέσα από την ανάλυση φάνηκε ακόμη ότι περισσότεροι Έλληνες μαθητές χάνουν γεύματα
λόγω της ενασχόλησής τους με το διαδίκτυο, λιγότεροι Νορβηγοί, Σουηδοί και Πολωνοί και ακόμη
λιγότεροι Αυστριακοί (X2 = 21.038, df=12, p=.050). Επίσης πιο συχνά τρώνε φαγητό κακής
ποιότητας Νορβηγοί και Πολωνοί, λιγότεροι Έλληνες και ακόμη λιγότεροι Αυστριακοί (X 2 =
29.316, df=12, p=.004).
5.3 Τρίτο Ερευνητικό Ερώτημα
Προκειμένου να εξεταστεί το ερώτημα του κατά πόσο γνωρίζουν οι μαθητές ποιες είναι οι
σωστές ενέργειες που πρέπει να γίνουν σε περίπτωση που κάποιος αντιμετωπίζει προβλήματα
υγείας λόγω της λάνθασμένης/υπερβολικής χρήσης του διαδικτύου, κατασκευάστηκαν ερωτήσεις
με επιλογές διάφορες απαντήσεις, από μερικώς και απολύτως σωστές, μέχρι απολύτως ή κάπως
λάθος. Μια χαρακτηριστική ερώτηση ήταν η «Αν αντιλαμβανόσασταν ότι ένας φίλος σας
αντιμετωπίζει προβλήματα υγείας λόγω της υπερβολικής χρήσης του διαδικτύου, ποια θα ήταν η
πρώτη σας ενέργεια;» και πιθανές απαντήσεις ήταν «θα γελούσα», «θα μιλούσα μαζί του να δω αν
αντιλαμβάνεται το πρόβλημα», «θα ζητούσα συμβουλή» κλπ.

Αξιολογώντας τις απαντήσεις των μαθητών φάνηκε ότι το 85% επιλέγει σωστές ενέργειες
και δείχνει να γνωρίζει ποια είναι η σωστή αντίδραση για την αντιμετώπιση τέτοιων προβλημάτων .
Επιπλέον, εξετάζοντας πιθανές συσχετίσεις με ανεξάρτητες μεταβλητές φάνηκε ότι τα κορίτσια
αποφασίζουν/επιλέγουν πιο σωστά από τα αγόρια (X 2 = 16.280, df=8, p=.039) ενώ περισσότεροι
Αυστριακοί και Σουηδοί επιλέγουν σωστά, λιγότεροι Έλληνες και Νορβηγοί και ακόμη λιγότεροι
Πολωνοί (X2 = 90.328, df=28, p=.000).
6 Συμπεράσματα
Τα αποτελέσματα της έρευνας που παρουσιάστηκαν παραπάνω ήταν σε κάποιο βαθμό
αναμενόμενα (αν λάβουμε υπόψη μας προηγούμενες έρευνες), αλλά υπήρχαν και ορισμένα που
μάλλον δεν ήταν. Έγιναν προσπάθειες για ερμηνεία των αποτελεσμάτων αυτών στις δύο
συναντήσεις (κυρίως στη Νορβηγία), μελετώντας και συζητώντας με μαθητές και καθηγητές.
Όσον αφορά το πρώτο ερώτημα, περίπου 20-30% των ερωτηθέντων μαθητών δεν πιστεύει ότι
προκαλούνται σημαντικά προβλήματα υγείας που σχετίζονται με το internet. Το 40% δείχνει να
μπερδεύεται όσον αφορά τα διαφορετικά είδη προβλημάτων που μπορούν να συσχετιστούν με αυτή
τη χρήση. Οι Αυστριακοί δείχνουν πιο ενημερωμένοι ενώ οι Έλληνες λιγότερο, τα κορίτσια
απαντούν καλύτερα από τα αγόρια. Η ερμηνεία που δόθηκε μέσα από μελέτη και συζήτηση, ήταν
ότι γενικά υπάρχει ελλιπής ενημέρωση, ενώ ειδικά στο σχολείο της Αυστρίας υλοποιούνται
συστηματικά ενημερωτικές δράσεις που προφανώς έχουν αποτέλεσμα, ενώ τα κορίτσια μάλλον
είναι πιο ώριμα σε αυτήν την ηλικία από τα αγόρια.
Όσον αφορά το δεύτερο ερώτημα, περίπου 5% των ερωτηθέντων αντιμετωπίζει συχνά και
περίπου 25% αντιμετωπίζει περιστασιακά προβλήματα υγείας σωματικής φύσης που σχετίζονται με
τη λάνθασμένη/υπερβολική χρήση του διαδικτύου. Περίπου 7% αντιμετωπίζει συχνά και περίπου
15% αντιμετωπίζει περιστασιακά προβλήματα ψυχολογικής/πνευματικής/διανοητικής φύσης.
Περίπου 5% υιοθετούν συχνά και περίπου 15% περιστασιακά κακές/λάθος διατροφικές συνήθειες
και περίπου 12% προτιμούν τη χρήση διαδικτύου από την άσκηση συχνά και περίπου 26% το
κάνουν περιστασιακά. Πάλι μέσα από τη συζήτηση φάνηκε ότι συνήθειες και ενημέρωση έχουν
κάνει πιο συνειδητοποιημένους χρήστες τους Αυστριακούς, οι Νορβηγοί έχουν προβλήματα που δε
συνειδητοποιούν λόγω της συνεχούς χρήσης των συσκευών τους (πχ. κοιμούνται με αυτές και
έχουν διαταραχές στον ύπνο) και ότι υπάρχουν παράγοντες όπως οι αποστάσεις, η απομόνωση και
η δυσκολία στις μετακινήσεις (ειδικά στις Βόρειες χώρες) που αυξάνουν την ενασχόληση με το
διαδίκτυο ή τις αγορές για τους Έλληνες μαθητές (από την Κω).
Όσον αφορά το τρίτο ερώτημα, περίπου το 85% των μαθητών επιλέγει σωστές ενέργειες και
δείχνει να γνωρίζει ποια είναι η σωστή αντίδραση για την αντιμετώπιση των προβλημάτων. Φάνηκε
ακόμη ότι τα κορίτσια αποφασίζουν/επιλέγουν πιο σωστά από τ’ αγόρια, ενώ περισσότεροι
Αυστριακοί και Σουηδοί επιλέγουν σωστά, λιγότεροι Έλληνες και Νορβηγοί και ακόμη λιγότεροι
Πολωνοί. Σημαντικό ρόλο φαίνεται να παίζει η επιμόρφωση των καθηγητών για ανάλογα θέματα
και τρόπους αντιμετώπισης και αν υπάρχει πολιτική ενημέρωσης/εκπαίδευσης των μαθητών.
Στην προσπάθεια που έγινε για την ερμηνεία των αποτελεσμάτων, φάνηκε ότι παίζουν ρόλο
παράγοντες όπως ο βαθμός διείσδυσης του διαδικτύου στην καθημερινή πρακτική και την
εκπαίδευση, θέματα κουλτούρας και συνηθειών, ειδικές συνθήκες και πολιτικές που εφαρμόζονται
στα σχολεία (όπως επιμόρφωση εκπαιδευτικών και ενημέρωση μαθητών), διαφορές μεταξύ των
φύλων, τα ενδιαφέροντα των μαθητών, κλπ.
Η ανάλυση και τα αποτελέσματα αυτά είναι δεδομένο ότι βοηθούν στους άμεσους στόχους
του προγράμματος SIFA προκειμένου να σχεδιαστούν δράσεις για τη μείωση των αρνητικών
φαινομένων που συνδέονται με λανθασμένη/υπερβολική χρήση του διαδικτύου, τουλάχιστον για τα
σχολεία που συμμετέχουν στο πρόγραμμα. Μέσα από την παρουσίαση των αποτελεσμάτων θα
μπορούσε να ωφεληθεί γενικότερα η εκπαιδευτική κοινότητα και κάθε σχολείο που επιθυμεί να
εφαρμόσει πολιτικές για την προστασία και την ενημέρωση των μαθητών του. Τέλος υπάρχει

συνεισφορά και στην ακαδημαϊκή κοινότητα, αφού παρουσιάζονται πρόσφατα στοιχεία και
αποτελέσματα για το θέμα από πέντε διαφορετικές χώρες της Ευρωπαϊκής ηπείρου, για την οποία
δεν υπάρχουν πολλές έρευνες στη διεθνή βιβλιογραφία.
7 Βιβλιογραφία
Ερωτηματολόγιο
SIFA.
(2015).
Retrieved
March
02,
2015,
from
https://docs.google.com/forms/d/1oLaS1jQYMSo8hDR6A1OsusZRSzAL5OlcuoQoMCMta
08/viewform
Χλαπάνης Γ., Μηναΐδη Α., Λουμάνη Μ., (υπό έκδοση). Εθισμός στο διαδίκτυο: Έρευνα σε πέντε
Ευρωπαϊκά σχολεία. Πρακτικά του 8ου Πανελλήνιου Συνεδρίου των Εκπαιδευτικών για τις
ΤΠΕ «Αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας στη Διδακτική
Πράξη» Σύρος, Ιούνιος 2015.
Choi K, Son H, Park M, Han J, Kim K, Lee B, Gwak H. Internet overuse and excessive daytime
sleepiness in adolescents. Psychiatry Clin Neurosci. 2009;63:455–462.
Davis, R., Flett, G., & Besser, A. (2002). Validation of a new scale for measuring problematic
internet use: Implications for preemployment screening. CyberPsychology and Behavior, 5
(4), 331–345.
Ha JH, Kim SY, Bae SC, Bae S, Kim H, Sim M, Lyoo IK, Cho SC. Depression and Internet
addiction in adolescents. Psychopathology. 2007;40:424–430.
Hur, M. (2006). Demographic, habitual, and socioeconomic determinants of internet addiction
disorder: An empirical study of Korean teenagers. CyberPsychology and Behavior, 9 (5),
514–525.
Kim Y., Park JY., Kim SB, Jung IK, Lim YS, Kim JH.. The effects of Internet addiction on the
lifestyle and dietary behavior of Korean adolescents. Nutrition Research & Practice 2010;
4:51–57.
Lam LT, Peng ZW, Mai JC, Jing J. Factors associated with Internet addiction among adolescents.
Cyberpsychol Behavior.2009;12:1–5.
Marzano, G., Lubkina, V., Truskovska, Z. (2013). Cyberspace’s threats: a pedagogical perspective
on Internet addiction, violence and abuse, Retrieved January 02, 2015 from
http://www.siped.it/wp-content/uploads/2013/12/Pagine-da-pedagogia_oggi_2-201326092013-13.pdf
Roane BM, Taylor DJ. Adolescent insomnia as a risk factor for early adult depression and substance
abuse. Sleep 2008.
Safe Internet for All - SIFA. Ιστοσελίδα του προγράμματος. (2015). Retrieved January 10,
2015, from http://www.sifaplus.eu
Yen JY, Ko CH, Yen CF, Wu HY, Yang MJ. The comorbid psychiatric symptoms of Internet
addiction: Attention deficit and hyperactivity disorder (ADHD), depression, social phobia,
and hostility. J Adolesc Health.2007;41:93–98.
Yen CF, Ko CH, Yen JY, Chang YP, Cheng CP. Multidimensional discriminative factors for Internet
addiction among adolescents regarding gender and age. Psychiatry Clin Neurosci.
2009;63:357–364.
Young KS, Rogers RC. The relationships between depression and Internet addiction.
CyberPsychology and Behavior. 1998;1(1):25–8.
Widyanto L & Griffiths M, ‘Internet Addiction’: A Critical Review, Published online: 1 March
2006, Springer Science + Business Media, Inc. 2006.