You are on page 1of 9

Bogumili

Razvoj bogumilstva od X do XV veka.

Bogumili (stariji oblik: bogomili) su bili pristalice


hrianskog uenja koje se razvijalo od X do XV veka
meu Slovenima na Balkanu. Pretpostavljeni osniva
uenja, pop Bogomil, je propovedao u Makedoniji sredinom 10. veka. Zalagali su se za povratak izvornom
hrianstvu,[1] odbacujui crkvenu hijerarhiju, vlast i
nasilje, u ime evaneoskog ravenstva.[2] Glavna poli- Kozmina Beseda na jeres
tika tendencija bogomilstva je bila otpor vizantijskoj
dravnoj i crkvenoj vlasti, to je pomoglo da se pokret
1 Imena
brzo rairi meu balkanskim Slovenima.[3]
Bogumilstvo se iz Makedonije i Bugarske proirilo
Vizantijskim carstvom, Kijevskom Rusijom, Srbijom,
Bosnom, Dalmacijom, Italijom i Francuskom, a u manjoj
meri i drugim zemljama zapadne Evrope, stigavi ak do
Britanskih ostrva.[4][5] Poetkom 13. veka, hrianske zajednice Evrope, koje su obuhvatale pavliane i bogumile
na istoku i katare na zapadu, bile su povezane u mreu
koja se protezala od Crnog mora do Atlantskog okeana.[6]
Vladajua crkva, kako istona, tako i zapadna, estoko
je gonila bogomile. U tu svrhu je sazvano vie sabora na
kojima sa oni proglaeni jereticima, spaljivane su knjige
i ljudi, a pokrenuto je i nekoliko vojnih pohoda.

Iako su se pristalice ovog uenja nazivale hrianima


(hristijani, krstjani), u nauci se obino koristi naziv
bogumili[4] . Etimologija imena bogumili se izvodi od
staroslovenskih rei Bogo miluj (Boe pomiluj)[7] , pa
pojedini autori bogomilstvo nazivaju uenjem o bojoj
milosti.[9] Jo uvek je sporno je li naziv potekao od pretpostavljenog osnivaa uenja, popa Bogumila, ili je on to
ime uzeo nakon to je postalo naziv pokreta. Neki autori
smatraju da re bogumili odgovara sirijskom masalijani,
to znai molitelji.
U grkim izvorima se nazivaju kudugeri (to neki smatraju za iskvareno kalugeri) ili fundagijagi (gr: funda
- torba), u Srbiji torbei (jer su vazda nosili torbu uza
se) i babuni (po planini Babuni u Makedoniji), dok su u
Dalmaciji i Italiji nazivani patareni (prema siromanom
predgrau Milana, Pataria).[4] Najei nazivi na zapadu su bili albiani (po gradu Albi) i katari (starogrki:
- isti, povezano sa katarza - proienje). U
Francuskoj se sree i naziv Bougres (Bugari), a u Italiji
Sclavini (Sloveni), to ukazuje na slovensko poreklo nji-

Danas oko bogumila postoje mnoge kontroverze od


osporavanja njihovog postojanja, do prisvajanja njihovog
naslea. Neki autori bogumilstvo posmatraju kao reformsku struju unutar vizantijskog pravoslavlja[3] , a neki ih
smatraju ak i prethodnicom velike reformacije zapadne
crkve.[7] esto se smatra da su steci, srednjovekovni
nadgrobni spomenici, ostaci bogumilske kulture. Postoji i teza o masovnom prelasku bogumila na islam, koju
uglavnom zastupaju bonjaki autori.[8]
1

3 UENJE

hovih verovanja.[4]
Hrianska crkva bogomilsko uenje esto naziva
manihejstvom (po persijancu Maniju koji je nastojao
da uenja Zaratustre, Bude i Hrista ukljui u jedinstven
locofski sistem), ime se pored dualizma, naglaava i
eklekticizam.

Poreklo

Smatra se da su na pojavu bogumilstva uticali hrianski


verski pokreti pavliana i masalijana. Masalijanstvo je
asketski pokret koji se pojavio u Siriji krajem IV veka,
odakle se kasnije proirio na Malu Aziju i Balkan. Nazvani su moliteljima (sirijski: msalijane molitelji) jer su
upranjavali neprestanu molitvu.[4] Pavliani su bili antivizantijski pokret koji se pojavio u 7. veku u Jermeniji
i istonim provincijama Vizantijskog carstva. Teili su
vraanju starom dobu ranohrianskih optina, pokazujui izrazitu borbenost protiv crkvenog sjaja i bogatsva,
jerarhije i uea u spletkama dvorskog ivota.[13] Bili su
protiv naknadnih svetaca, koji se slave pored Hrista i gotovo ravno njemu, i protiv klanjanja ikonama, to smatrahu idolopoklonstvom.[13] Vizantijski car Konstantin V
Kopronim (741-775) je preselio vie hiljada pavliana
iz Sirije i Jermenije na Balkan kao graniare, a 970.
je car Jovan I Cimiskije prinudno preselio oko 200.000
Jermena pavliana u Trakiju i naselio ih oko Filipopolja
(dananjeg Plovdiva), kao odbranu od nadiruih Bugara.
Meutim, oni se ubrzo udruuju sa Bugarima u estim
pobunama protiv Vizantije.

Hrianstvo je na Balkanu prisutno jo od vremena


apostola Pavla i Tita, koji su propovedali jevanelje
u Makedoniji i Dalmaciji u 1. veku.[10] Bogumilstvo, kao verski pokret unutar hrianstva, javilo ce
meu Junim Slovenima centralnog Balkana u vreme
njihovog pokrtavanja u srednjem veku, kao vid otpora helenizaciji crkve.[3] Velika sredita bogumilstva
su se nalazila na mestima starih hrianskih sredita u
Makedoniji, Dalmaciji i Bosni. Verska osnova bogomilstva je rano hrianstvo, gde oveku nisu bili potrebni
posrednici, niti posebne verske zgrade radi obraanja
Kao osniva bogumilskog uenja se najee navodi pop
Bogu.[11] Neki autori smatraju da je na razvoj ove speciBogumil, svetenik koji je oko 950. godine propovedao
no slovenske forme hrianstva uticala i stara slovenska
u oblasti Velesa i Prilepa u Makedoniji[14] . Bogu[12]
vera, koja je bila religija prirode.
milstvo se velikom brzinom proirilo meu slovenskim
stanovnitvom Balkana, to se delom objanjava politikim razlozima. Hijerarhija rimske crkve, kako istone
tako i zapadne, koja je podravala vladajue slojeve i
davala im autoritet vlasti, bila je strana Slovenima.[15]
Bogumili su teili jednostavnijem obliku hrianstva i
ienju crkve od tenje za svetovnim dobrima, vlau i
bogatstvom.[3]

3 Uenje
Glavni problem sa rekonstrukcijom bogumilskog uenja
je to skoro svi sauvani podaci dolaze od njihovih progonitelja.
Dostupna je knjiga "itije Savino od Bogumila Monaha
(Dragana Jovanovica) koja je prepis autenticnog bogumilskog itija o svetom Savi. Knjiga je pored savinog
ivota proeta bogumilskim uenjem.

3.1 Etika

Ukras izgubljene, navodno bogumilske, knjige.

Jer, bogumilstvo nije ovde na Balkanu


samo manihejska dualistika jeres, nego je ono
i stalni bunt protiv Crkve i drave, svojine i
prava, sve ono, jednom rei, to je u balkanskim narodima anarhino i anarhoidno.
Vladeta Jeroti

Osnov bogumilske etike je potovanje ivota. Bili su protiv ubijanja, ne samo ljudi ve svega to die i to se kree
u ishrani su bili vegetarijanci, a u politikim pitanjima
pacisti.[3] Pojedini naunici obiaj suenja voa u Bosni,
radi ishrane preko zime, smatraju ostatkom bogomilske
kulture.[3] Bogomilska etika odbacivala je svaku la, to
se vremenom razvilo u odbojnost prema trgovini koja
nuno zavodi na la, prevaru i krivokletstvo.[3] Takoe
su izbegavali javna zvanja i bavljenje politikom. Bavili su se uglavnom zemljoradnjom, zanatima i umetnou

3.2

Versko uenje

(poznati su kao dobri skulptori). Smatrali su da svako


treba iveti od svojih ruku. Jednaka sramota im je bilo
milostinju davati ili primati, tako da kod njih nije bilo
prosjaenja.[3] Takoe su prezirali svaki prisilan i suvian
rad, govorei da se ne valja suvie truditi za zemaljske
stvari.[16]

dentes), koji uestvuju u obredima, ne upranjavajui


strog asketizam. Sovritelji su potovani kao duhovne
stareine i njihov broj nikad nije bio naroito velik. 1240.
godine, kada se dualistiko uenje rairilo po Evropi i
kada je vernika bilo izmeu 2,5 i 3 miliona, inkvizitor
Rajnero Sakoni, bivi pripadnik pokreta, procenio je broj
[7]
Pretpostavlja se da je postotak pismenosti meu njima savrenih na oko etiri hiljade.
bio izrazito visok, odnosno da je daleko nadilazio
Bogumili predstavljaju kod nas kontintadanji evropejski nivo.[3] Svako je ohrabrivan da ita
uum
onih primitivnih prasnaga koje nisu htjele
Sveto pismo, a ne samo svetenstvo, pa su stoga vernici
da
se
podrede organiziranom nasilju feudalnih
[3]
jedni druge uili itanju i pisanju.
baruna, ni rimskih, ni bizantinskih biskupa.
Smatra se da su ene stekle visok stepen drutvene eman Miroslav Krlea
cipacije u bogumilskom pokretu, to im je omoguilo da
se opismene, da propovedaju na maternjem jeziku, da i- Sebe su smatrali sledbenicima apostola, a Rimsku crkvu
taju Sveto pismo i apokrife.[17] U bogumilskim zajedni- posprdno nazivali crkvom idola. Odbacivali su i rimskog
cama, hiama, su iveli zajedno hriani i hrianke (krst- papu i carigradskog patrijarha. Prevode Bibliju na
jani i krstjanice). ene nisu posmatrane kao stvorenja staroslovenski jezik i uvaju slovenska narodna imena.
podreena mukarcu, jer su i one i oni bili due uh- estoko napadaju crkveno ustrojstvo, posebno svetenvaene u zemnom telu. Glavna tenja bogumila - napu- stvo na elu s episkopima (biskupima), kojima poriu
tanje materijalnog sveta i povratak u duhovnu stvarnost svaku vlast nad vernicima. Za crkvenu organizaciju su
stavljala je mukarce i ene u isti poloaj radikalnog tvrdili da nema nieg zajednikog sa istinskom hrianporicanja zemaljske egzistencije.[17] ene su imale pravo skom optinom. C obzirom da zvaninu crkvu ne prizda se zareuju, da ispovedaju, da duhovno napreduju i naju kao organizaciju istinskih hriana, sledstveno tome
da postanu savrene, to je posebno gnevilo pravoslavno ne priznaju ni reenja vaseljenskih crkvenih sabora, koje
i katoliko svetenstvo.[17] Prema nekim procenama, je sazivao car. Zbog toga su vie puta anatemisani od
brojani odnos izmeu sovritelja i sovriteljki je bio crkve:
tri prema jedan.[18] Neki smatraju da su na zapadu
katarke prve zapoele sa osnivanjem dobrotvornih druDa bude proklet onaj, koji ne prima sedam
tava koje nalazimo u srednjevekovnim gradovima mnogo
svetih pravoslavnih sabora naih otaca, to nose
[17]
kasnije.
Kao primer rane enske emancipacije na
u sebi Boga i Svetog Duha, i ne potuje dogme
Balkanu, treba pomenuti bogumilsku uiteljicu i predi pravila, no ih huli i izopaava.[21]
[19]
vodnicu Irinu iz Soluna, koja je ivela u 14. veku.

3.2

Versko uenje

Bogumili su izvore svoga uenja nalazili, pored Svetog


pisma, i u apokrifnim spisima, u to vreme rasprostranjenim na staroslovenskom jeziku[2] (vidi: slovenski
apokri).
Smatra se da su svet posmatrali kao venu borbu dobra i zla, u kojoj je svaki ovek pozvan da uestvuje.[4]
Dobro, to je Bog i nepropadljivo u oveku, dua. Zlo je
ono propadljivo, tvar, odnosno telo. Verovali su da Bog
nije stvorio ono to e biti uniteno, a poto e vidljive
stvari biti unitene, nisu stvorene od dobrog nego od zlog
Boga[20] (vidi: demijurg). Razlikovali su zlog boga Starog
zaveta od dobrog Boga jevanelja. Budui da je materijalni svet zao, glavni ivotni zadatak je osloboenje
due iz tamnice tela. Oslanjajui se na rei jevanelja:
Budite vi, dakle, savreni kao to je savren Otac va
nebeski (Matej 5,48), krstjani i krstjanice nastoje da se
duhovno usavre, odnosno da savladaju telesne strasti,
asketizmom, postom i molitvom. Prema uspehu u tom
nastojanju, meu njima se razlikuju sovritelji (lat: perfecti), koji dobro poznaju jevanelje, i upranjavaju post
i podvinitvo, odrekavi se svojine, i verujui (lat: cre-

Nisu imali posebnih verskih graevina namenjenih bogosluenju, ve su se zajedniki molili u prirodi ili u svojim kuama (vidi: kuna crkva). Uitelje su birali izmeu
sebe, i nisu imali posebnih svetenika.[4] Ispovedali su se
meusobno, poput ranih hriana, kojima ispovest bee
javna, radi pomirenja sa celom zajednicom. Nisu prihvatali spise crkvenih otaca, jer su ih smatrali novotarijom i odstupanjem od izvornog hrianstva. Odbacivali
su slubu boju (liturgiju) i svete tajne, jer smatrahu da ih
nije predao Isus, nego ih je uvela crkva.[16] Poput ranijih
vizantijskih ikonoboraca, klanjanje ikonama smatrahu
idolopoklonstvom. Potovanje kostiju (motiju) svetaca
smatrahu sujeverjem. Krtenje su vrili samo nad zrelim mukarcima i enama, i to ne vodom, ve duhovno,
knjigom. Bili su protiv krtavanja dece, koja ne uviaju
znaaj toga ina. Krst nisu smatrali svetim simbolom,
ve spravom za muenje na kojoj je razapet najvei predstavnik dobra. Poricali su vaskrsenje tela, smatrajui da
samo dua moe vaskrsnuti. Takoe, nisu verovali u bukvalno pretvaranje vina u krv Hristovu, niti hleba u Hristovo telo. Uglavnom, svode versku simboliku u granice
kritike zdravog razuma.[13]
Bogumili su odbacivali crkvenu jerarhiju,
krtenje, sveto priee i sve ostale svete tajne,

4 RAZVOJ BOGUMILSTVA
potovanje crkvenih zgrada, ikona, krstova,
svetih motiju, liturgije, uda, crkvene kanone
i crkvene zakone.
Nikolaj Velimirovi

4.1 Bogumili u Makedoniji

U IX i X veku Makedonija, usled delovanja Klimenta


Ohridskog i njegovih uenika, postaje sredite slovenske
pismenosti i prosvete. Dva glavna centra su bili Ohrid i
Preslav, gde je za nekoliko godina opismenjeno oko 3500
ljudi[23] . Tu se, osim zvaninih crkvenih knjiga, izuavaju
i apokrifni spisi koji se sa grkog prevode na staroslovenski jezik.[24] Tokom 10. veka, u Makedoniji propoveda
pop Bogomil te ona postaje sredite novog hrianskog
3.3 Drutveno uenje
uenja. U njoj se osnivaju glavne bogumilske optine, na
[25]
Za razliku od zvaninog hrianstva koje govori da je donjem Vardaru i oko planine Babune.
svaka vlast od Boga, bogumili su tvrdili da je sva vlast
od avola, kneza ovoga sveta (Jn. 14,30). Prema nji4.2 Bogumili u Bugarskoj
hovom uenju svi su ljudi braa. Odbacivali su crkvenu
jerarhiju, vlast i nasilje, u ime evaneoskog ravenstva
(jednakosti).[2] Bogumilstvo je, tvrdi Stanoje Stanojevi,
imalo komunistikih i anarhistikih primesa, jer su bili
protiv porodice, Crkve i drave. Nisu priznavali zakletvu Bogumili u Bugarskoj se pojavljuju sredinom 10. veka.
(feud), na kojoj je poivao feudalni sistem. Odbijaju da Jovan Egzarh, bugarski svetenik i teolog, napada dualplaaju porez, da ratuju i da rabotaju (vidi: sistem rab- istike jeretike u estodnevu, napisanom oko 915. goota) za feudalnog gospodara. Propovedaju siromatvo i dine. On nairoko raspravlja o tome da ne postoji zlo
naelo (zla sila) u stvaranju. Prezviter Kozma, u trakistupaju protiv bogatstva i bogatih.
tatu pod naslovom Beseda na jeres, pisanom oko 972. godine navodi da su bogumrski jeretici verovali i mislili
Ue svoje da se ne pokoravaju vlastima,
[22]
da stradaju za pravdu i da e dobiti od Boga nekakvu nakore boljare , rugaju se stareinama, smagradu za okove i tamnicu, iz ega se vidi da su jo u 10.
traju Bogu mrskim onog koji rabota za cara i
veku
u Bugarskoj bili surovo gonjeni od strane vlasti.[16]
robovima govore da ne slue za svoje gospoCar
Boril
je 11. februara 1211. godine u Trnovu sazvao
dare.
dravno-crkveni
sabor protiv bogumila u Bugarskoj.
Prezviter Kozma
Dualistiko uenje se esto objanjava kao izraz nezadovoljstva potlaenih, koji ne mogu razjasniti zato svemogui i pravedni hrianski Bog jednima daje mnogo
dobra i malo zla, a drugima mnogo zla i malo dobra (vidi:
problem teodiceje).[4]

Glavna politika tendencija bogomilstva je bila otpor


vizantijskoj dravnoj i crkvenoj vlasti, to je pomoglo 4.3
da se pokret brzo rairi meu balkanskim Slovenima.[3]
Tome pogoduje otpor slovenskih plemena koja ne ele da
izgube svoju samostalnost i padnu pod vlast nekog cara,
kralja ili vlastelina kojem bi morali plaati poreze. Do
crkvenog raskola 1054. su bili protiv hegemonije saborne
rimske crkve, a kasnije ne pristaju da se svrstaju ni uz istonu ni iz zapadnu stranu, protivei se i helenicaziciji i
latinizaciji hrianstva.

Bogumili u Rusiji

Razvoj bogumilstva

Bogumilstvo je nastalo meu Slovenima Balkana, da bi


se ubrzo proirilo i meu neslovenskim stanovnitvom
Vizantije. Istovremeno se iri na slovenski sever, u kijevsku Rusiju, i preko Dalmacije i Italije, ka zapadnoj
Evropi, sve do britanskih ostrva.
Bogumili nisu bili anarhoidna sekta ve
dravno organizovana laika pastva, koja je u
meunarodnim omjerima izmeu Lombardije
i Albigenza igrala ulogu vrhovnog arbitra.
Miroslav Krlea

Prva strana Novgorodskog kodeksa iz 11. veka.

4.6

Bogumili u Bosni

1004. godine, oko 25 godina nakon zvaninog uvoenja


hrianstva u Kijevsku Rusiju, svetenik Adrijan je
nauavao slinu doktrinu kao bogumili, i zbog toga je bio
zatvoren od strane Leontija, Kijevskog vladike. 1125.
godine je crkva na jugu Rusije osudila kao jeretika
propovednika po imenu Dmitri.
2000.
godine je pronaen Novgorodski kodeks,
zbirka apokrifnih spisa, prevoda i originalnih slovenskih
dela, koji svedoi o prisustvu bogumilskog ili slinog
nepravovernog uenja u oblasti Novgoroda na prelazu
iz X u XI vek.[26] Takoe se smatra da je ukrajinska bajka
o Pravdi i Krivdi (kazka pro Pravdu Krivdu) inspirisana
bogumilskim dualizmom.[27]

4.4

Bogumili u Vizantiji

Bogumilstvo se u Vizantiji prvo pojavljuje meu Slovenima, te se ubrzo iri i meu neslovenskim stanovnitvom
Carigrada i Male Azije. 1034. godine Jevtimije,
carigradski monah, rodom iz Akmonije u Maloj Aziji, pie polemiki spis protiv maloazijskih bogumila.[28]
Car Aleksije I Komnin (1081-1118) zapoinje progone bogumila i pavliana, koji nisu hteli da prihvate
zvaninu pravoslavnu veru i bunili su se protiv vizantijske vlasti. Tokom 1140-ih je u Konstantinopolju odran
niz suenja bogumilima. Jedna od ozbiljnijih provala
bogumilstva se zbila poetkom 1320-ih, paralelno sa
pojavom isihazma, na Svetoj Gori, monakom sreditu
pravoslavnog sveta.[29]

4.5

Bogumili u Rakoj

Poluverci, freska u crkvi svetog Ahilija u Arilju (oko 1290. godine)

4.6 Bogumili u Bosni

Crkva bosanska je bila crkvena zajednica bosanskih


hriana u srednjem veku, koja za vreme bana Kulina
(1180-1204) dospeva u sredite meunarodne panje
jer prua utoite prognanim patarenima iz Dalmacije i
babunima iz Rake. Kulin prognanicima prua utoite,
i prima ih kao dobre hriane, ostavi u narodu upamen kao dobri ban Kulin. Usled dvadesetogodinjeg krstakog rata protiv katara u Francuskoj od 1209.
do 1229. godine, mnogi prognani takoe bee u Bosnu.
1223. godine, za vreme stareinstva djeda Rastudija, papin legat za Francusku pie o postojanju jeresonaelnika
kojeg katari nazivaju papom a koji ivi na Balkanu.[31]
Papa Grgur IX 1234. godine zapoinje krstaki rat protiv jeretika u Bosni.

Bogumile su u srednjevekovnoj Srbiji pravoslavna crkva


i nemanjika drava progonile kao jeretike, nazivajui
ih babunima.[4] Veliki upan Stefan Nemanja je 1186.
godine sazvao crkveno-dravni sabor protiv bogumila u
Rakoj. Na saboru je njihovo uenje osueno kao jeres
ije je pominjanje zabranjeno, njihovom poglavaru je
urezan jezik u grlu njegovu i mnoge verske stareine
su spaljene na lomai. Nakon toga su usledili progoni
bogumila u Rakoj, tokom kojih su mnogi vernici kan- 4.7 Bogumili u Dalmaciji
jeni raznim telesnim kaznama i prognani iz zemlje, sva
imovina je oduzeta, a njihove knjige spaljene.[30] Ipak,
i posle 150 godina neprijateljske politike Nemanjia, sa
njima se susreo i Duan Silni, koji donosi odredbe protiv
Smatra se da bogumilstvo u Dalmaciji ima pretee u
njih u svom zakoniku.
glagoljakom pokretu (vidi: Grgur Ninski) i irilometodijskoj tradiciji slovenskog bogosluenja. Patarensko,
I ko rekne babunsku re, ako je vlastelin,
odnosno bogumilsko uenje je u dalmatinske gradove
da plati sto perpera, akoli je sebar da plati
prodrlo tokom 12. veka, a naroito u Zadar, Trogir i
dvanaest perpera i da se bije tapovima.
Split. Na katarskom saboru u Sen Feliksu odranom
Duanov zakonik, lan 85.
1167. godine, pominje se i crkva Dalmacije. 1185.

7 BOGUMILI U UMETNOSTI
ski pokret sluio kao osnova za kasniju evropsku crkvenu
reformaciju.

5 Toponimi
Na bogumile danas podseaju toponimi u Makedoniji,
poput sela Babuna, Bogomila (kod Velesa), Torbai,
Kutugerci (u Bugarskoj), Jeremija, planina Babuna i reka
Babuna, dolina Bogomilsko pole i dr. Potok Babun kod
Mostara, Babin Kuk u Dubrovniku, vrh planine Babina
Glava u Srbiji i Crnoj Gori. Prezime Babunovi u Srbiji,
Hrvatskoj, Bosni.
Spaljivanje ljudi koje je crkva proglasila jerecima.

je odran metropolitanski sinod u Splitu koji proklinje


sve sekte heretika koji ocrnjuju nauku rimske crkve
i trai od vlasti u dalmatinskim gradovima oduzimanje
njihove imovine, njihovo izoptenje i progon. Novi splitski nadbiskup Bernard je ubrzo po preuzimanju dunosti
1196. godine prognao patarene iz grada, zaplenivi im
imanja. Mnogi prognani su tada, poetkom 1200. godine, nali utoite pod okriljem crkve bosanske i bana
Kulina.

4.8

Bogumili na Zapadu

6 Poznati bogumili
Pop Bogomil, pretpostavljeni osniva uenja
Papa Nikita, poglavar Konstantinopolja
Kiril Bosota, svetogorski monah optuen za jeres
Djed Rastudije, poglavar bosanskih hriana
Vasilije Doktor, bogumilski stareina u Vizantiji
Petar Kapadokijski, dedec Sredeca (dananja Soja)

7 Bogumili u umetnosti

Proterivanje golih katara iz Karkasona 1209. godine

Bogumilsko svetilite u Travniku

Srednjevekovni balkanski jeretici su inspirisali brojne


Bogumilski pokret se iz Dalmacije iri ka Italiji i Fran- umetnike:
cuskoj gde ih nazivaju patarenima, odnosno katarima.
Mnogi slovenski apokri su prevoeni na latinski i kruili
Srpska pesnikinja Desanka Maksimovi posvetila
meu katarima. Katarstvo se uvrstilo u grofoviji Tuim je zbirku pesama Traim pomilovanje, lirsku
luz u junoj Francuskoj i u italijanskim gradovima.
diskusiju s Duanovim zakonikom (1964).
Na III Lateranskom koncilu (saboru) katolike crkve,
odranom 1179. godine, jeretici su udareni izoptenjem
Bosanski pesnik Mak Dizdar je inspirisan stecima
i stavljeni u nadlenost svetovnih vlasti koje su ih dune
napisao zbirku pesama Kameni spava" (1966)
goniti.[31] Papa Inoentije III je 1208. pokrenuo katarski
Hrvatski knjievnik Miroslav Krlea je u vie
krstaki rat u junoj Francuskoj, tokom kojeg je ubijeno vie stotina hiljada ljudi. Smatra se da je ovaj vernavrata pisao o bogumilima i stecima.

7
Bugarski mislilac i pesnik Stefan Geev im je posvetio zbirku pesama Iz propovedite na pop Bogomil

[22] boljar - bogata, vlastelin


[23] Prema itiju Klimenta Ohridskog
[24] Donka Petkanova, Apokrifnata literatura v Blgari

Izvori

[1] Bogomili su sebe smatrali izvornijim hrianima od


pravoslavaca, kojima su zamerali zbog izmene hrianskih
predanja i obiaja, to se vidi iz njihove argumentacije u
Besedi na jeres i itiju svetog Ilariona

[25] Bogomil as a religious creed that emerged in Macedonia


[26] http://en.wikipedia.org/wiki/Novgorod_Codex
[27] Bogomilstvo, Ukranska Mala Encikloped", prof.
vgen Onacki

[2] Branko Bjelajac, Srbi i rukopisno Sveto pismo

[28] Bogomilite, Petr Teodosiev, Blgarska Nauka, broj 8,


septembar 2006.

[3] Ivo Pilar, Bogomilstvo kao religiozno-povijesni te kao socijalni i politiki problem

[29] Antonio Rigo, Monaci esicasti e monaci bogomili,


Firenze, Olschki, 1989.

[4] Bogumili, Enciklopedija leksikografskog zavoda, Zagreb


1955. I svezak, str. 530-534.

[30] Stefan Prvovenani, ivot Svetog Simeona

[5] Blgarskite bogomilski predstavi v Angli

[31] Josip Vrandei, Crkva bosanska i Crkva dalmatinska:


Srednjovjekovna hereza u Dalmaciji

[6] Bogomil, Encyclopdia Britannica. 2009.


[7] L. P. Brockett, The Bogomils of Bulgaria and Bosnia: The
Early Protestants of the East
[8] U prilog tome se navode godinje dove bosanskih muslimana, koje se odravaju u prirodi, na dovitima, a smatraju se preivelim i prilagoenim bogumilskim obiajem. Mnoga dovita se nalaze na mestu nekadanjih
hia, a vreme odravanja je tano utvreno, za razliku od
pokretnog islamskog kalendara. Ovakav obiaj je jedinstven u islamskom svetu.
[9] .K. Begunov, Novoe o bolgarskom bogomilstve
[10] Biblija, Dela apostolska
[11] Melanija erdenkovska, Bogomilsko dvienje i negovite
implikacii

9 Literatura
((sh)) Dr. Franjo Raki, Bogomili i Patareni
((sh)) Bogumili, Enciklopedija leksikografskog zavoda, Zagreb 1955.
((sh)) Dr. Ivo Pilar, Bogomilstvo kao religiozni
problem
((sh)) Dr. Ivo Pilar, Bogomilstvo kao socijalni i
politiki problem
((sh)) Josip Vrandei, Crkva bosanska i Crkva dalmatinska: Srednjovjekovna hereza u Dalmaciji
((bg)) , -

[12] Milan Budimir, Sa balkanskih istonika, Srpska knjievna


zadruga, Beograd, 1969.

((bg))

[13] Vladimir orovi, Bosna i Hercegovina

((en)) Bogomilism

[14] Bogomil as a religious creed that emerged in Macedonia

((en)) Bogomils, cathars, lollards and the high social


position of women during the middle ages

[15] Nevill Forbes, The Rise and Fall of the First Bulgarian
Empire
[16] Prezviter Kozma, Beseda na jeres
[17] Georgi Vasilev, Bogomili, katari, lolardi i visoki drutveni
poloaj ene u srednjem veku
[18] Richard Abels and Ellen Harrison, The Participation of
Women in Languedocian Heresy, Medieval Studies 41
(1979)
[19] Prostranno itie na Teodosi Trnovski ot patriarh
Kalist u Stara Blgarska literatura. ivotopisni tvorbi,
Soja, 1986, str. 452-453
[20] Rasprava izmeu rimskog hrianina i bosanskog
patarena iz druge polovine 13. veka
[21] Anatema u poslanici nikejskog patrijarha Germana II

((en)) Nevill Forbes, The Rise and Fall of the First


Bulgarian Empire
((en)) The Balkan Slavs: Bosnia & the Bogomil
Heresy
((en)) Raoul Vaneigem, Paulicians and Bogomiles
((en)) L. P. Brockett, The Bogomils of Bulgaria and
Bosnia: The Early Protestants of the East
((en)) M. D. Lambert, Medieval Heresy. Popular
Movements from Bogomil to Hus
((bg)) , . .
. 1925
((sh)) Boidar Kovaevi, RASCIA MORE EUROPAEO DEMONSTRATA

10

10

Vanjske veze

((sh)) Mit o bogumilima


((sh)) Meunarodni duhovni pokret suvremenih
bogumila
((sh)) Mit o Bogumilima
((sh)) Bogumilstvo srednjovjekovne Bosne

VANJSKE VEZE

11
11.1

Text and image sources, contributors, and licenses


Text

Bogumili Source: https://sh.wikipedia.org/wiki/Bogumili?oldid=15708137 Contributors: Belirac, Oscar, Robbot, OC Ripper, Escarbot,


Mladilozof, Biblbroks, Thijs!bot, CommonsDelinker, Sima Cirkovic, TXiKiBoT, EmxBot, SieBot, PipepBot, Loveless, Vitek, Luckasbot, Wutsje, Finnrind, Orijentolog, Autobot, Xqbot, Dinamik-bot, Duma, ZroBot, Ripchip Bot, Edgar Allan Poe, Posjednji bogumil,
Kolega2357, Kolega2357-Bot, Rotlink, Addbot i Anonymous: 23

11.2

Images

Datoteka:Beseda_naslovna.jpg Source: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/db/Beseda_naslovna.jpg License: Public


domain Contributors: , National library of Serbia; http://digital.nbs.bg.ac.yu/direct.php?sign=RS-092 Original artist: , Presbiter Cosma
Datoteka:Bogomilen-Schrein_Travnik.png Source:
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c7/Bogomilen-Schrein_
Travnik.png License: CC-BY-SA-3.0 Contributors: Own work (own photography) Original artist: Kai Speck, Frankfurt/Main, Germany
Datoteka:Cathars_expelled.JPG Source: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e4/Cathars_expelled.JPG License: Public
domain Contributors:
Original artist: Workshop of Boucicaut Master
Datoteka:Commons-logo.svg Source: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4a/Commons-logo.svg License: Public domain Contributors: This version created by Pumbaa, using a proper partial circle and SVG geometry features. (Former versions used to
be slightly warped.) Original artist: SVG version was created by User:Grunt and cleaned up by 3247, based on the earlier PNG version,
created by Reidab.
Datoteka:Novgorod_Codex.jpg Source: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f8/Novgorod_Codex.jpg License: Public
domain Contributors: ? Original artist: ?
Datoteka:People_burned_as_heretics.jpg Source: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8f/People_burned_as_heretics.
jpg License: Public domain Contributors: ? Original artist: ?
Datoteka:Poluverci.jpg Source: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f4/Poluverci.jpg License: Public domain Contributors: scanned old book about Arilje Original artist: Unknown
Datoteka:Razvoj_bogumilstva.jpg Source: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/83/Razvoj_bogumilstva.jpg License:
CC BY-SA 3.0 Contributors: Own work Original artist: Mladilozof
Datoteka:Sistavec_1996.jpg Source: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5c/Sistavec_1996.jpg License: Public domain
Contributors: ? Original artist: ?

11.3

Content license

Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0