WWW.THUV IENVATLY .

COM

B n Tin V t Lý

© Thư Vi n V t Lý www.thuvienvatly.com Banquantri@thuviemvatly.com Tháng 01 năm 2010

N i dung: hiepkhachquay Biên t p: Tr n Tri u Phú Thi t k : Bích Tri u, Vũ Vũ Cùng m t s C ng tác viên khác Trong b n tin có s d ng hình nh và các bài d ch t các t p chí n i ti ng PhysicsWorld.com, Natural Physics, NewScientist.com cùng m t s t p chí khác.

T H U V I E N V A T L Y . C O M

N

i dung

1Nh ng ngôi sao ‘ i n y u’ có th b t chư c Big Bang ............................ 3 Phát hi n nh ng hành tinh ngo i nóng hơn c ngôi sao m ...................... 5 NASA ch n ba s m nh không gian vào chung k t................................... 7 Hubble tìm th y nh ng thiên hà ‘nguyên th y’ n 13,2 t năm trư c ....... 9 K l c 2,7 nghìn t ch s th p phân c a pi .............................................. 11 V t ch t t i c a D i Ngân hà ‘v n mình u n éo’ ...................................... 13 Máy tính lư ng t tính ra chính xác năng lư ng c a phân t hydrogen.. 15 H a tinh th i c i m ư t hơn chúng ta nghĩ ....................................... 18 Quan sát th y chuy n ng run l c c a h t sơ c p úng như Schrödinger tiên oán ......................................................................................................... 20 C u trúc toán h c ‘ p nh t’ l n u tiên xu t hi n trong phòng thí nghi m23 Châu Phi thành l p hi p h i v t lí toàn châu l c ...................................... 25 Pulsar phát sóng vô tuy n ‘nhanh hơn ánh sáng’ .................................... 27 L n u tiên i u khi n ư c dòng spin b ng i n trư ng ..................... 29 Các phép tính nghiêng v ng h nh ng ngôi sao quark n ng................ 31 Thu ư c tr c ti p quang ph c a m t hành tinh ngo i .......................... 33 Sao siêu m i ưa v t ch t t i v úng ch c a nó .................................. 36 M t xu t c a Newton ư c xác nh n b ng th c nghi m.................... 38 Các nhà quan sát pulsar ch y ua tìm sóng h p d n .............................. 40 Ch t o thành công transistor phân t ..................................................... 43 Nh ng c nh khó tin bên trong nhà máy i n nhi t h ch.......................... 45 V tinh Enceladus c a Th tinh ang trong cơn ‘ hơi’ ........................... 47 H i Hoàng gia Anh công b s th t v giai tho i qu táo Newton ........... 50 Toán h c tr u tư ng mang l i công ngh laser m i................................ 54 Nh ng hành tinh nhóm ngoài có th có nh ng i dương kim cương .... 55 Khoa h c và ngh thu t th hi n chuy n ng ........................................ 58 Xung quanh cái ch t c a m t nhà v t lí Iran ............................................ 66 H m t tr i ã ‘châm l a’ t h t carbon c a Trái t sơ khai ................ 69 Cơ ch siêu d n m i các h p ch t g c s t .......................................... 71 V t b i bí n có th là h u qu hai ti u hành tinh va nhau....................... 74 Ti n g n n Trái t khi n các ti u hành tinh b ‘ ng t’ .................... 76 Nh ng b c nh p c a D i Ngân hà do m t nhà thiên văn nghi p dư ch p ................................................................................................................. 78 Các thiên th ch n mình ang săn u i Trái t...................................... 83 Khám phá bí m t hình thành nh ng màng ph ng c c m ng................... 86 B y ion b ng trư ng ánh sáng ................................................................ 89
1| B n Tin V t Lý tháng 12

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Gi i thư ng Crafoord cho nhà h i dương h c huy n tho i...................... 91 Nh ng nh ch p u tiên c a hoa tuy t cách nay 120 năm New York 93 ‘Th l n vũ tr ’ mu n phá k l c rơi t do t c siêu âm ..................... 97 S d ng siêu máy tính kh o sát năng lư ng h t nhân .......................... 101 Sao ch i ã chia tách c p v tinh song sinh c a sao M c ..................... 103 Laser ‘ng u nhiên’ ho t ng như th nào?........................................... 105 t phá m i trong s phát tri n siêu ch t li u Graphene ...................... 109 L c entropy: m t xu hư ng m i t l c h p d n .................................... 113 Cơn ói v t ch t t i c a M t tr i có th nh hư ng n qu o Trái t116 Hydrogen có siêu d n ? ......................................................................... 118 Khám phá b t ng : Tia X chi ph i s hình thành tinh th m i............... 120 Photon truy n qua ch ng nhi u l p i n môi t c siêu sáng .......... 122 Spirit v n m c k t trong cát sao H a ..................................................... 124 S tìm th y hành tinh song sinh c a Trái t vào cu i năm nay ............ 126 Phát hi n m t lo i sét m i ..................................................................... 129 M t trăng có th hình thành trong m t v n h t nhân .......................... 131 Phương ti n m i tìm ki m nh ng v n tia gamma............................... 133 Laser t t i c t m c quan tr ng cho s nhi t h ch .............................. 136 Có hay không nh ng ngư i ngoài hành tinh thân thi n ? ...................... 138 Chuyên m c m i: nh p thiên văn m i ngày ..................................... 147 Thi t t nghi p THPT 2010: Ch ôn t p nh ng n i dung có tính ti p n i . 149 ng d ng công ngh thông tin trong gi ng d y v t lý............................ 151 H c tr c tuy n: Chương Các nh lu t b o toàn ................................... 156 Trao i kĩ năng s d ng PowerPoint: Bu i 3 - V các ư ng tròn ng tâm ............................................................................................................... 157

2| B n Tin V t Lý tháng 12

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Nh ng ngôi sao ‘ i n y u’ có th b t chư c Big Bang
M t h hàng sao m i có th tái t o nh ng i u ki n c a Big Bang bên trong lõi h t s c c c a nó. m

Nén v t ch t l i ch t và l c h p d n s làm cho nó n tung thành m t l en. Các sao neutron ã t ng ư c xem là d ng m c nh t c a v t ch t có th ch ng l i m t s co s p như th . G n ây hơn, các nhà v t lí cãi nhau r ng m t s sao siêu m i có l l i phía sau nh ng ngôi sao quark còn m c hơn n a, trong ó các neutron phân h y thành các quark thành ph n c a chúng.

Các ngôi sao ‘ i n y u’ có th tái t o nh ng i u ki n c a Big Bang trong m t vùng c b ng qu táo trong lõi c a chúng. (Minh h a: Casey Reed, i h c bang Pennsylvania)

Nay, m t nghiên c u ng u là De-Chang Dai thu c trư ng i h c bang New York Buffalom, phát bi u r ng cái ch t c a nh ng ngôi sao r t n ng có th d n t i nh ng ngôi sao ‘ i n y u’ (‘electroweak’) ti n sát hơn n a n gi i h n l en (arxiv.org/abs/0912.0520). Lõi c a nh ng xác sao ch t này có th t t i m t b ng v i m t c a vũ tr lúc 10-10 giây sau Big Bang. Lúc y, s khác bi t gi a l c i n t và l c h t nhân y u b phá v . i u này cho phép các quark bi n thành nh ng h t ma quái g i là neutrino, gi i phóng năng lư ng gia c cho ngôi sao ch ng l i s co s p. Các ph n ng s x y ra trong m t vùng c b ng qu táo bên trong lõi n ng b ng kho ng tám l n Trái t.
Vư t trên gi i h n

Nh ng ngôi sao trên có th xu t hi n trong d li u thiên văn h c dư i d ng sao neutron n ng hơn lí thuy t cho phép, i nghiên c u nói. Và không gi ng như sao neutron, ngu n g c năng lư ng n i t i c a chúng s ngăn c n chúng ngu i i theo th i gian.
13| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Theo các nhà nghiên c u tính ư c, nh ng ngôi sao trên có th t n t i trong ít nh t 10 tri u năm. Nhưng Sanjay Reddy thu c Phòng thí nghi m qu c gia Los Alamos New Mexico, Mĩ, phát bi u r ng nh ng ngôi sao trên không th nào b n ch ng l i s co s p. “Ý tư ng th t h p d n, nhưng xác nh xem nó có áng tin c y không, còn có nhi u vi c ph i làm”, ông phát bi u v i New Scientist. N u nh ng ngôi sao trên th t s t n t i, thì lõi c a chúng là nơi duy nh t trong vũ tr hi n i mà v t ch t t nhiên tr l i tr ng thái nguyên th y c a chúng, theo phát bi u c a thành viên i nghiên c u, Glenn Starkman thu c trư ng i h c Case Western Reserve Cleveland, Ohio. “T t nhiên, có th có m t s n n văn minh tiên ti n âu ó ngoài kia bi t cách t o ra nó”, ông nói. Theo New Scientist Xem thêm t i: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2910/213/

14| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Phát hi n nh ng hành tinh ngo i nóng hơn c ngôi sao m
M t hành tinh kh ng l v i m t c a b t Styro là m t trong nh ng c m hành tinh ngo i m i do kính thiên văn Kepler c a NASA phát hi n ra. Nh ng hành tinh này quá nóng thích h p cho s s ng mà chúng ta bi t, m c dù nh ng khám phá trên, ư c th c hi n trong vài tu n ho t ng u tiên c a chi c kính thiên văn m i, cho th y Kepler ang trên l trình úng i tìm nh ng ngư i anh em c a Trái t, các nhà nghiên c u cho bi t như v y.

Kính thiên văn Kepler c a NASA ã phát hi n ra năm hành tinh kh ng l ang quay xung quanh ngôi sao c a chúng v i qu o g n. ( nh: NASA/JPL)

Có hơn 400 hành tinh ã ư c tìm th y hi n ang quay xung quanh nh ng ngôi sao khác, nhưng nh ng hành tinh c Trái t – có l là nh ng nơi thích h p nh t cho s s ng – v n còn hay l ng tránh. Kính thiên văn Kepler ang quay trên qu o c a NASA ư c thi t k tìm ki m chúng. Nó ã và ang chăm chú dõi theo 100.000 ngôi sao k t tháng 4 năm 2009, tìm ki m nh ng d u hi u lu m trong ánh sáng sao t o ra khi các hành tinh i qua phía trư c ngôi sao m c a chúng. Trong sáu tu n quan sát u tiên c a nó, Kepler ã tìm th y năm hành tinh m i. T t c u là nh ng hành tinh kh ng l - b n hành tinh n ng hơn M c tinh và m t hành tinh n ng c ch ng H i vương tinh. Chúng u quay xung quanh ngôi sao m c a chúng quá g n nên b m t c a chúng còn nóng hơn c dung nham nóng ch y. “Nhìn vào chúng gi ng như nhìn vào m t lò luy n kim ang h ng h c l a”, theo l i nhà nghiên c u ch o William Borucki, ngư i ã trình bày các k t qu tr n vào hôm th hai r i t i m t cu c h p c a H i Thiên văn h c Hoa Kì th ô Washington.
Nóng và loãng

Nh ng hành tinh m i tìm th y u kém m hình thành các hành tinh kh ng l t ch t khí.
15| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

c hơn so v i trông

i d a trên các mô hình

T H U V I E N V A T L Y . C O M

M t hành tinh, tên g i là Kepler 7b, m c c polystyrene. Nó r ng c 1,5 l n M c tinh, nhưng ch c c m t ph n mư i, khi n nó là m t trong nh ng hành tinh b khu ch tán nh t t ng ư c tìm th y t trư c n nay. Ngư i ta cho r ng nhi t là nguyên do gây ra s sưng phù này, nhưng cơ ch nóng lên v n chưa ư c hi u rõ – nó có th là b c x sao, s kéo gi t t phía ngôi sao, ho c là cái gì ó khác. “Chúng tôi nghĩ ây là th c n ph i làm v i th c t là t t c chúng u r t g n v i ngôi sao m c a chúng... nhưng chúng tôi chưa tìm th y nguyên do’, theo l i thành viên i nghiên c u, Dimitar Sasselov thu c Trung tâm V t lí thiên văn Harvard-Smithsonian Cambridge, Massachusetts.
Nóng hơn c ngôi sao m c a chúng

Các b c nh ch p c a Kepler cũng cho th y hai v t th còn nóng hơn c ngôi sao m c a này cho th y các v t th trên là nh ng chúng, v i nhi t ch ng 10.000oC. Nh ng nhi t ngôi sao ã co l i g i là sao lùn tr ng. Sao lùn tr ng thư ng l n c b ng Trái t, nhưng các quan sát c a Kepler cho th y nh ng v t th trên l n hơn nhi u – vào c kích thư c c a M c tinh. M t l i gi i thích kh dĩ là nh ng v t th trên là sao lùn tr ng ã m t ph n l n kh i lư ng c a chúng ngay t s m, làm gi m i s kéo gi t h p d n gi cho các ngôi sao co l i, theo l i Ronald Gilliland thu c Vi n Khoa h c Kính thiên văn vũ tr Baltimore, Maryland. M c dù nh ng hành tinh m i h t s c nóng, nhưng các thành viên s m nh nghiên c u nói vi c tìm th y chúng báo hi u tin t t lành cho kh năng c a Kepler phát hi n ra nh ng ngư i anh em c a Trái t. “[Chúng] ch c ch n không ph i là nơi tìm ki m s s ng. Chuy n gì nr is n sau này thôi”, Borucki nói. Vi c phát hi n d t khoát c a nh ng hành tinh ngo i òi h i ít nh t b n s ki n lu m ánh sáng, nghĩa là vi c phát hi n các hành tinh c Trái t quay trên nh ng qu o nhi u năm v n còn xa phía trư c. Theo New Scientist

16| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

NASA ch n ba s m nh không gian vào chung k t
Cơ quan không gian Mĩ NASA v a ch n ra ba d án vào vòng chung k t cho s m nh vũ tr ti p theo c a mình. Các d án trên nh m t i vi c kh o sát b u khí quy n và b m t c a Kim tinh, l y m t m nh v ti u hành tinh v Trái t, và mang v t á l y t c c nam c a M t trăng. Các xu t trên là m t ph n c a chương trình Biên gi i M i (New Frontiers), ư c thi t k th c hi n nh ng s m nh thư ng xuyên, giá thành th p. NASA ã c p ti n tài tr cho m t phân tích tr n v n hơn c a các d án, v i d án th ng cu c ư c ch n ra vào gi a năm 2011. Giá thành c a d án th ng cu c ph i không vư t quá 650 tri u ô la và ph i s n sàng lên b phóng vào cu i năm 2018. Nh ng gi i h n này ang gi cho chương trình Biên gi i M i là nh ng s m nh khoa h c vũ tr ng n h n, t p trung, và tương i r ti n. Ba xu t trên là:
Ba ng viên chung k t là M t trăng, Kim tinh, ho c m t ti u hành tinh. a hóa h c Khí quy n, hay

Tàu Kh o sát B m t và SAGE, s thu th p thông tin v b u khí quy n c a Kim tinh trong hành trình i xu ng c a thi t b h cánh, sau ó nó s lao vào b m t c a hành tinh xác nh thành ph n hóa h c và khoáng ch t m t cách chi ti t. Tàu thám hi m Nh n d ng Tài nguyên Gi i thích Ngu n g c Ph , hay Osiris-Rex, ban u s bay xung quanh m t ti u hành tinh, h cánh lên nó thu th p kho ng 60 g ch t li u mang tr v Trái t. S m nh Mang v M u t á Lòng chão Aitken – C c nam M t trăng s h cánh xu ng g n c c nam c a M t trăng, mang v kho ng 1 kilogram ch t li u mà các nhà khoa h c tin r ng ã nâng lên t b m t t ph n bên trong c a M t trăng. M i i ư c chi 3,3 tri u ô la tri n khai c th các xu t c a h trong năm 2010.

“ ây là nh ng d án truy n c m h ng và kích thích các nhà khoa h c, kĩ sư tr và công chúng”, Ed Weiler, nhà qu n lí thu c Ban giám c S m nh Khoa h c c a NASA, nói.

17| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

“Ba d án này mang l i giá tr khoa h c t t nh t trong s tám trong năm nay [2009]”

xu t

trình lên NASA

xu t ư c ch n cu i cùng s hình thành nên s m nh th ba trong chương trình Biên gi i M i. S m nh th nh t, Chân tr i M i (New Horizons), ã ư c phóng lên vào năm 2006 và s bay qua Diêm vương tinh vào năm 2015. S m nh th hai, t tên là Juno, s là phi thuy n u tiên bay vòng quanh M c tinh t c c nam sang c c b c sau khi nó ư c phóng lên vào năm 2011. Theo BBCNews Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2903/2/

18| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Hubble tìm th y nh ng thiên hà ‘nguyên th y’ n 13,2 t năm trư c
Kính thiên văn vũ tr Hubble c a NASA ã l n ngư c quá kh n 13,2 t năm – xa hơn trư c ây c v th i gian l n không gian – hé l m t “s ông úc th i nguyên th y” c a nh ng thiên hà trư c nay chưa t ng ư c trông th y.

Khám phá c a Hubble cho th y các thiên hà hình thành s m hơn hàng tri u năm so v i các nhà thiên văn h c trư c nay v n nghĩ. ( nh: CNN)

“Hubble càng nhìn sâu hơn vào không gian, nó càng i ngư c xa hơn v quá kh , vì ánh sáng m t hàng t năm băng qua vũ tr có th quan sát ư c”, Vi n Khoa h c Kính thiên văn vũ tr phát bi u trong m t thông cáo nêu ra h i hôm th ba. “K t qu này khi n Hubble là ‘c máy th i gian’ y s c m nh cho phép các nhà thiên văn nhìn th y các thiên hà cách nay 13 t năm v trư c – ch ng 600 tri u n 800 tri u năm sau Big Bang”. S t n t i c a nh ng thiên hà m i tìm th y này y lùi th i gian khi các thiên hà b t thành n trư c 500-600 tri u năm sau Big Bang, vi n khoa h c trên phát bi u. u hình

“Nh ng thiên hà này có c i ngu n trài dài vào m t s ông úc s m hơn c a các sao. Ph i có m t thành ph n có th t c a nh ng thiên hà n m ngoài gi i h n phát hi n c a Hubble”, theo James Dunlop thu c i h c Edinburgh Scotland, ngư i ư c trích d n trong b n thông cáo trên. Các thành viên thu c H i thiên văn h c Hoa Kì ang h p trong tu n này Washington ánh giá d li u và hình nh thu ư c b i Camera Trư ng r ng 3 h ng ngo i m i (WFC3) c a Hubble, ư c l p t h i tháng 5 – phát ngôn viên c a vi n, Ray Villard, phát bi u v i CNN. M t s hình nh ã ư c chia s v i công chúng h i tháng 9.
19| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Villard nói, camera trên tiên ti n hơn nhi u so v i camera trư c, cái ch có th trông th y nh ng thiên hà ch ng 900 tri u năm sau Big Bang – v n vũ tr theo lí thuy t ã ánh d u s ra i c a vũ tr . Nhưng nó ang t t i nh ng gi i h n c a mình, ông nói. M t thi t b m nh hơn, Kính thiên văn vũ tr James Webb, ã ư c lên k ho ch phóng vào qu o trong năm 2014. Nó s cho phép các nhà thiên văn nghiên c u b n ch t chi ti t c a thiên hà sơ khai và khám phá ra nhi u thiên hà còn xa hơn n a. T kho tr nh hi n nay, l n u tiên các nhà thiên văn có th th y “các thiên hà l n lên t nh ng c m sao sáng, nh , thành nh ng thành ph sao xo n c to l n ngày nay”, Villard nói. Nh ng thiên hà nh xu t hi n dư i d ng màu r t xanh. Theo vi n nghiên c u trên, “nh ng quan sát có chi u sâu còn ch ng minh s hình thành lũy ti n c a các thiên hà và cung c p thêm s ng h cho mô hình th b c c a s nhóm h i thiên hà, trong ó nh ng v t th nh … h p nh t hình thành nên nh ng v t th l n hơn trong m t quá trình va ch m và k t t u n nhưng có nhi u b t ng . Nó gi ng như nh ng dòng su i h p nh t thành nh ng nhánh sông r i vào m t cái v nh bi n”. Chi c camera hư ng t i m t ph n c a b u tr i ư c g i là Hubble Trư ng C c sâu, thi t b tho t u o c trong ph ánh sáng kh ki n h i năm 2004, và cho th y m t b u tr i t i en ch a y hơn 10.000 thiên hà. Thi t b WFC3 ã l p l i phép o trên h i tháng 8 i v i ánh sáng h ng ngo i. M t s ghép ã ư c t o ra v i hình nh thu v t c hai cu c kh o sát. nh

Theo Villard, kho nh Hubble g m hơn 500.000 b c nh có th truy c p b i 6000 nhà thiên văn h c trên kh p th gi i. D li u t Trư ng C c sâu ã và ang ư c phân tích b i ít nh t là 5 i thiên văn qu c t , ông nói. Theo CNN Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2914/2/

10| 110| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

K l c 2,7 nghìn t ch s th p phân c a pi
M t nhà khoa h c máy tính kh ng nh ã tính ư c h ng s toán h c pi v i g n 2,7 nghìn t ch s , nhi u hơn k l c trư c ây ch ng 123 t ch s . Fabrice Bellard ã s d ng m t máy tính 131 ngày hoàn t t và ki m tra k t qu . bàn th c th c hi n phép tính, m t t ng c ng

S pi xu t hi n trong nhi u công th c và hi n tư ng t nhiên.

Phiên b n này c a s pi m t hơn m t terabyte không gian ĩa c ng

lưu tr . nh

Nh ng k l c trư c ây ư c thi t l p b ng siêu máy tính, nhưng ông Bellard kh ng phương pháp c a ông hi u qu hơn n 20 l n.

K l c trư c g m kho ng 2,6 nghìn t ch s , l p vào tháng 8 năm 2009, b i Daisuke Takahashi t i trư ng i h c Tsukuba Nh t B n, m t ch 29 gi ng h . Tuy nhiên, công trình ó s d ng m t siêu máy tính nhanh hơn 2000 l n và nghìn l n so v i máy tính bàn mà ông Bellard s d ng. t ti n hơn hàng

Nh ng phép i n toán n ng n này hình thành nên b ph n c a m t ngành toán h c g i là s h c chính xác tùy ý – nói ơn gi n là bi t m t s cho trư c v i s lư ng ch s th p phân b t kì. Không ph i cư ng i u quá m c s pi ư c xác nh hi n nay dài bao nhiêu, nhưng vi c m t ch s m i giây, thì s m t n 85.000 năm! c

“Tôi ã có quy n sách u tiên c a mình v s pi khi tôi 14 tu i và k t ó, tôi ã ti p t c theo u i s ti n b nh ng k l c i n toán khác nhau”, Bellard phát bi u v i BBC News. Nhưng không ph i chì vì con s “Tôi không yh pd n i v i ông.

c bi t h ng thú v i s ch s c a pi”, ông nói.

11| 111| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

“S h c chính xác tùy ý v i nh ng con s kh ng l có r t ích công d ng th c ti n, nhưng m t s thu t toán có liên quan th t h p d n làm nh ng công vi c khác”. Bellard có k ho ch công b phiên b n chương trình ông ã s d ng th c hi n phép tính, nhưng ông nói r ng vi c ti p t c th c hi n v i hàng t ch s n a “s tùy thu c vào ng cơ c a tôi”. Ivars Peterson, giám c xu t b n t i Hi p h i Toán h c Hoa Kì, phát bi u r ng k t qu trên úng là m i nh t trong cu c truy lùng lâu nay cho m t con s pi dài hơn. “B n thân Newton ã nghiên c u các ch s c a pi và m t r t nhi u th i gian s d ng m t trong nh ng công th c do ông phát tri n thu thêm vài ba ch s n a”, Peterson phát bi u v i BBC News. Tuy nhiên, trong th i hi n dài lê thê. i, pi không ch là m t h ng s ơn gi n, mà còn là m t h ng s

“Ngư i ta ã dùng nó như m t phương ti n ki m tra các thu t toán và ki m tra các máy tính; pi có chu i ch s th p phân chính xác, nó úng là như th , và n u máy tính c a b n không ho t ng hoàn mĩ, thì m t s ch s s b sai”, ông gi i thích. “Không ch là m t trò tiêu khi n – pi là m t cách ki m tra m t phương pháp và r i phương pháp ó có th dùng cho nh ng m c ích khác”. The BBC News Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2915/2/

12| 112| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

V t ch t t i c a D i Ngân hà ‘v n mình u n éo’
ám mây v t ch t t i mà ngư i ta cho là bao quanh D i Ngân hà có l có hình gi ng như m t qu bóng chuy n bãi bi n b ép l i. Qu ng v t ch t không nhìn th y này dư ng như còn n m m t góc b t ng - có th là m t òn ánh vào m t lí thuy t thách th c s gi i thích c a Einstein v l c h p d n.

V t ch t t i m t nh hư ng ( nh: David Law/

i h c Virginia)

V t ch t t i là ch t li u mà các nhà vũ tr h c vi n d n gi i thích t i sao dư ng như có ít kh i lư ng trong vũ tr hơn so v i nghĩ ph i như th . N u úng như v y, thì D i Ngân hà b dìm trong m t qu ng mênh mông lo i ch t li u y n ng g p ch ng 10 l n toàn b nh ng ngôi sao và ch t khí c a c thiên hà c ng l i. Nhưng hình d ng chính xác c a cái qu ng này – cái có th mang n v t tích c a nh ng va ch m hình thành nên thiên hà - v n chưa ư c rõ. tìm ki m manh m i xem v t ch t t i ư c phân b như th nào, David Law thu c trư ng i h c California, Los Angeles, và các ng s ã nghiên c u ư ng i c a m t thiên hà lùn b v v n g i là Sagittarius, nó ã rơi vào thiên hà c a chúng ta cách nay 3 t năm trư c. H lí gi i r ng s kéo gi t c a v t ch t t i c a D i Ngân hà ã nh hư ng n qu o c a dòng m nh v làm cho Sagittarius b xé to c ra. Dòng m nh v cho th y s phân b v t ch t t i r t khác v i v t ch t bình thư ng, Law nói. Thay vì b t chư c cái ĩa sao c a D i Ngân hà, như các mô ph ng cho th y, qu ng v t ch t t i i khái vuông góc v i cái ĩa và dày ch ng phân n a b r ng c a nó. “Tôi không có ý tư ng b n t o ra m t cái ĩa như th nào theo hư ng ó trên nh ng lo i qu ng này”, Law nói, ông ã trình bày các k t qu vào hôm th hai t i m t cu c h p c a H i Thiên văn h c Hoa Kì th ô Washington.

13| 113| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

James Bullock thu c trư ng i h c California, Irvine, ng ý r ng m t s nh hư ng như v y có ph n b t ng . Các mô ph ng cho th y khi các thiên hà hình thành b ng cách va ch m và h p thu nh ng thiên hà khác, s tuôn ch y v t ch t s làm cho các qu ng v t ch t t i xoay tròn như m t con quay. V t ch t bình thư ng có th hình dung là ti p t c tuôn ch y và rơi vào s nh hư ng gi ng như v y. “Ngư i ta có th trông i ban u ch t khí xoay tròn theo v t ch t t i, và r i rơi vào hình thành nên [m t] cái ĩa xoay tròn theo cùng hư ng như v t ch t t i”, Bullock nói. “Nhưng có l [Law] và các c ng s ang th hi n cho chúng ta th y r ng s hình thành c a cái ĩa Ngân hà ph c t p hơn so v i hình dung trư c ây”. Nh ng k t qu m i trên còn giáng m t òn m nh vào nh ng lí thuy t khác cho v t ch t t i. M t lí thuy t, g i là ng l c h c Newton c i ti n, hay MOND, xu t r ng các tác d ng c a v t ch t t i có th gi i thích ư c n u l c h p d n m nh hơn trên nh ng kho ng cách l n so v i Einstein xu t. N u lí thuy t MOND úng, thì l n c a l c h p d n c a D i Ngân hà ph i b ng nhau theo m i hư ng nh ng kho ng cách l n. Nhưng qu o c a dòng Sagittarius cho th y cư ng h p d n c a D i Ngân hà bi n thiên theo hư ng – nh ng v t th xa phía trên m t ph ng Ngân hà s ch u m t l c kéo gi t m nh hơn so v i nh ng v t n m th ng hàng v i m t tr i hơn. “Th t ra, k t qu này ng h cho các mô hình v t ch t t i, l nh c a s hình thành thiên hà, và bác b MOND”, Oleg Gnedun thu c trư ng i h c Michigan Ann Arbor nói. Theo New Scientist Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2916/213/

14| 114| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Máy tính lư ng t tính ra chính xác năng lư ng c a phân t hydrogen
Là m t trong bư c quan tr ng hàng u i v i m t công ngh m i y tri n v ng, các nhà khoa h c ã s d ng m t máy tính lư ng t tính ra năng lư ng chính xác c a phân t hydrogen. Phương pháp t phá này i v i các mô ph ng phân t có th có nh ng ng d ng r ng rãi không ch trong ngành hóa lư ng t , mà còn trong nhi u lĩnh v c khác, t m t mã h c cho n khoa h c v t li u.

nh: The Modern Green

“M t trong nh ng bài toán quan tr ng nh t i v i nhi u nhà hóa h c lí thuy t là làm th nào th c hi n nh ng mô ph ng chính xác c a nh ng h hóa h c”, phát bi u c a tác gi Alán Aspuru-Guzik, phó giáo sư hóa h c và sinh hóa t i trư ng i h c Harvard. “ ây là l n u tiên m t máy tính lư ng t ư c ch t o mang l i nh ng phép tính chính xác như th này”. Công trình trên, mô t trong s ra tu n này c a t Nature Chemistry, là k t qu c a s h p tác gi a i c a Aspuru-Guzik g m các nhà hóa h c lí thuy t t i Harvard và m t nhóm g m các nhà v t lí th c nghi m ng u là Andrew White t i trư ng i h c Queensland Brisbane, Australia. i c a Aspuru-Guzik ã ph i h p thi t k th c nghi m và th c hi n nh ng phép

15| 115| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

tính quan tr ng, trong khi các các thí nghi m.

i tác c a ông

Australia thì l p ráp “máy tính” v t lí và ch y

“Chúng tôi là nh ng gã ph n m m”, Aspuru-Guzik nói, “và h là nh ng gã ph n c ng”. Trong khi các siêu máy tính hi n i có th th c hi n các mô ph ng g n úng c a nh ng h phân t ơn gi n, thì vi c tăng kích c c a h mang l i s tăng theo hàm mũ th i gian i n toán. i n toán lư ng t ư c d báo có ti m năng gi i ư c nh ng lo i bài toán nh t nh không th x lí i v i nh ng máy tính thông thư ng. Thay vì s d ng các bit nh phân gán giá tr “0” ho c “1” mã hóa d li u, như trong m t máy tính thông thư ng, i n toán lư ng t lưu tr thông tin dư i d ng các qubit, cái có th bi u di n ng th i “0” và “1”. Khi máy tính lư ng t i vào gi i m t bài toán, nó xét h t m i câu tr l i kh dĩ b ng cách ng th i s p x p các qubit c a nó thành t ng k t h p c a “0” và “1”. Vì m t chu i qubit có th bi u di n nhi u giá tr s khác nhau, nên m t máy tính lư ng t s th c hi n ít phép tính hơn so v i m t máy tính thông thư ng trong vi c gi i m t s bài toán. Sau khi ho t ng c a máy tính hoàn t t, thì m t phép o các qubit c a nó s mang l i câu tr l i. “Vì máy tính kinh i n không tính toán hi u qu , nên n u b n mô ph ng b t c cái gì l n hơn b n ho c năm phân t - thí d , m t ph n ng hóa h c, hay th m chí m t phân t ph c t p v a ph i – nó s r t nhanh chóng tr thành m t bài toán khó nu t”, theo l i tác gi James Whitfield, tr lí nghiên c u hóa h c và sinh hóa t i Harvard. “Nh ng phép tính g n úng c a nh ng h như th thư ng là cái các nhà khoa h c gi i nh t có th làm”. Aspuru-Guzik và các ng nghi p c a ông ã ương nhã v m t khái ni m. u v i bài toán này v i m t ý tư ng tao

“N u ư c th y vi c mô ph ng m t h lư ng t b ng m t máy tính c i n quá ph c t p”, ông nói, “v y t i sao không mô ph ng các h lư ng t v i m t h th ng lư ng t khác?” M t cách ti p c n như th có th , trên lí thuy t, mang l i nh ng phép tính chính xác cao trong khi ch s d ng m t ph n tài nguyên c a i n toán thông thư ng. Trong khi m t s h v t lí khác có th óng vai trò là m t khuôn kh i n toán, thì các ng s c a Aspuru-Guzik Australia s d ng thông tin mã hóa trong hai photon b vư ng víu ti n hành các mô ph ng phân t hydrogen c a h . M i m c năng lư ng tính ư c là k t qu c a 20 phép o lư ng t như th , mang l i m t phép o chính xác cao v t ng tr ng thái hình h c c a phân t hydrogen. “Phương pháp i n toán này th hi n m t phương th c hoàn toàn m i mang l i nh ng l i gi i chính xác cho nhi u bài toán mà theo kinh nghi m thông thư ng thì ch có th gi i g n úng thôi”, Aspuru-Guzik nói. Cu i cùng thì chính chi c máy tính lư ng t có th th c hi n s mã hóa Internet cũng s có th tính ra nh ng c u hình năng lư ng th p nh t c a nh ng phân t ph c t p như cholesterol.
16| 116| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Tham kh o: http://dx.doi.org/10.1038/NCHEM.483 Theo physicsnews.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2931/2/

17| 117| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

H a tinh th i c chúng ta nghĩ

i m ư t hơn

Nh ng nh này th hi n d li u tr c a cho nh ng ch s c i. D li u tr c a th hi n rõ các rãnh n i nh ng ch ã b xói mòn t nông thành sâu hơn. Ch s t lún chính s t lún chính góc trên bên trái c a hình bên trái sâu ch

t lún ư c gi i thích là nh ng h nư c th i s t lún có sâu khác nhau cho th y các h hình bên ph i có sâu ch ng 40 m. Ch ng 100 m.

L ch s H a tinh th i sơ khai có l ã có nhi u nư c trên b m t hơn so v i trư c nay ngư i ta v n nghĩ. ó là theo các nhà nghiên c u Anh, nh ng ngư i ã nh n ra m t lo i c i m a ch t trên b m t hành tinh , cái h kh ng nh ch có th hình thành b i nư c l ng ch y qua. M t h qu trêu ngươi là s s ng th i nguyên th y có th ã có cơ h i ti n hóa l n hơn trư c khi hành tinh tr thành m nh t băng giá. K t th p niên 1970 khi s m nh Viking c a NASA ph n h i v nh ng hình nh chi ti t t b m t sao H a, các nhà khoa h c ã th ng nh t r ng rãi r ng nư c ã t ng có m t trên H a tinh th i i m r t s m trong l ch s c a nó. Tuy nhiên, a s m i ngư i tin r ng m t khi hành tinh ã bư c vào “K nguyên Hesparian” cách nay x p x 3,5 t năm trư c, nhi t t i b m t H a tinh ã gi m m nh và b t kì lư ng nư c nào còn sót l i u bi n thành băng. N u s s ng ã b t u xu t hi n trên H a tinh th i sơ khai, thì nó s tr nên r t khó duy trì nh ng i u ki n l nh như th này. Trong nghiên c u m i nh t này, m t i ng u là Nicholas Warner thu c trư ng Imperial College London xu t r ng trư ng h p này không nh t thi t x y ra. B ng cách nghiên c u nh ng hình nh ch p b i m t camera trên s m nh Tàu trinh sát sao H a c a NASA, các nhà nghiên c u ã t p trung vào m t chu i s p lõm xung quanh m t s vùng xích o c a hành tinh . S hình thành nh ng c i m này ư c xác nh tu i không hơn 3 t năm trư c
18| 118| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

b ng cách m s mi ng h va ch m – m t phương pháp có ngu n g c do các nhà khoa h c NASA phát tri n xác nh tu i c a các c i m a ch t trên M t trăng. Trư c ây, ngư i ta cho r ng nh ng c i m này ư c hình thành b i băng bi n i tr c ti p thành hơi nư c trong quá trình thăng hoa. Tuy nhiên, phân gi i cao c a nh ng b c nh ch p m i cho phép Warner và các ng nghi p c a ông theo dõi m t s rãnh h p n i li n t ng ch s p lõm, và i u này d n h n m t k t lu n khác v s hình thành trên. H quy nh ng a hình này cho nh ng quá trình là ngueyen do gây ra a hình “nhi t á vôi” (thermokarst) ph bi n Siberia và Alaska, trong ó nh ng khu v c t á b óng băng vĩnh c u ang tan ch y làm cho nư c nh gi t xu ng nh ng cao th p hơn dư i tác d ng c a tr ng l c. “Các nhà khoa h c ã b qua k nguyên Hesperian vì ngư i ta nghĩ r ng H a tinh khi ó là m t m nh t băng giá”, Warner nói. “Th t thú v , nghiên c u c a chúng tôi hi n t i cho th y th i kì trung i này trong l ch s H a tinh năng ng hơn nhi u so v i trư c ây chúng ta v n nghĩ”. Richard Soare, m t nhà a v t lí t i trư ng Dawson College Canada ng ý r ng nh ng b c nh trên th t s mang l i m t s tương t m nh m v i nh ng vùng nhi t á vôi trên a c u. Ông phát bi u v i physicsworld.com r ng ngư i ta bi t r t ít v s suy s p t ng t b óng băng vĩnh c u trên H a tinh trong th i kì sơ khai này c a l ch s sao H a. “Công trình này mang l i m t bư c ti n u tiên th t s theo chi u hư ng này”, ông nói. Vi c xác nh quy mô và s phân b c a nư c l ng là m t khía c nh quan tr ng trong vi c kh o sát tr l i câu h i s s ng có t ng xu t hi n trên hành tinh hay không. Warner và i c a ông d nh s phát tri n nghiên c u c a h b ng cách phương trình d li u quang ph t nh ng ch s p lõm và nh ng vùng xung quanh c a chúng nh m tìm ki m các khoáng ch t hydrate. “Ngư i ta bi t r t ít v nh ng vùng mi ng h này và v n không rõ là chúng có quá b i b m kh o sát cơ s hóa h c hay không”, Warner phát bi u v i physicsworld.com. Nghiên c u này ăng trên t p chí Geology. Theo physicsworld.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2919/213/

19| 119| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Quan sát th y chuy n ng run l c c a h t sơ c p úng như Schrödinger tiên oán

Christian Roos và các ng nghi p ã mô ph ng chuy n ng run l c c a m t electron tương i tính b ng cách thao tác trên m t ion calcium v i m t chùm laser trong cái l ng i n ng này.

Các nhà v t lí châu Âu v a giành ph n th ng trong cu c ua quan sát zitterbewegung, chuy n ng run l c d d i c a m t h t sơ c p như Erwin Schrödinger tiên oán h i năm 1930. quan sát hi n tư ng này, i nghiên c u ã mô ph ng hành tr ng c a m t electron t do b ng m t ion calcium thao tác b ng laser b b y trong m t bu ng i n ng. H ch n phương pháp này vì hi n nay ngư i ta không th phát hi n ra s run l c c a m t electron t do, nó có biên ch 10–13 m và t n s 1021 Hz. Các mô ph ng i n toán cũng b lo i tr , vì các máy tính ngày nay có dung lư ng b nh và công su t không m nh. Các nhà nghiên c u kh ng nh thành t u c a ông còn gi vai trò m t bư c ti n quan tr ng hư ng n s d ng các ion và nguyên t b b y mô ph ng s siêu d n nhi t cao, t tính và c nh ng l en. Hi n th c tương i tính

Theo Christian Roos t i trư ng i h c Innsbruck, Áo, m t trong nh ng y u t then ch t d n n thành công là t o ra ion phi tương i tính c a h như th nó là m t h t tương i tính. i u này quan tr ng vì zitterbewegung ư c tiên oán b i phương trình Dirac, phương trình mô t cơ h c lư ng t tương i tính. Roos ti n hành công vi c cùng v i các ng nghi p Innsbruck và trư ng i h c X Basque. “Khi g p nh ng i u ki n phù h p, phương trình Schrödinger mô t ion này là m t
20| 120| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

h lư ng t trông gi ng h t như phương trình Dirac c a electron t do”, ông gi i thích. Ion b b y, i u khi n b ng laser trên khi ó có th nghiên c u là m t i tư ng tương t c a m t electron t do tương i tính. Các ion calcium ư c ch n vì chúng có th b kích thích v i laser bư c sóng kh ki n. “Ngoài ra, c u trúc m c năng lư ng c a calcium ơn gi n cho phép nhà th c nghi m i u khi n g n như hoàn h o trên các tr ng thái n i c a ion, nhưng ph c t p th c hi n các phép o lư ng t c n thi t nh m suy ra v trí c a h t ó”. Các mô ph ng b t u b ng cách ưa ion calcium vào m t tr ng thái lư ng t c bi t. Ion này ư c phép ti n tri n trong m t th i gian nh t nh, trư c khi các nhà nghiên c u o v trí c a ion. Nh ng chuy n ng nh xíu

“Trong nh ng phép o này, h t chuy n ng b i bư c sóng c a ánh sáng kh ki n nh hơn nhi u, cho nên chúng tôi không th tr c ti p s d ng kĩ thu t ghi nh xác nh v trí c a ion”, Roos gi i thích. “Thay vào ó, chúng tôi s d ng m t tương tác laser-ion ư c cân o thích h p l p b n thông tin v v trí c a h t d a trên tr ng thái n i c a ion”. V trí c a ion sau ó ư c xác nh t tr ng thái n i c a nó, và v trí này l chuy n ng run l c. Ho t ng o v trí c a ion làm suy s p hàm sóng c a nó, nên các nhà nghiên c u ph i xây d ng l i hàm sóng ban u như mong mu n i v i t ng phép o m t. Tuy nhiên, quá trình này tương i nhanh, và h có th ti n hành 50 thí nghi m m i giây. Vi c i u ch nh công su t c a laser làm thay i t s ng năng và năng lư ng ngh c a h t mô ph ng, và m ra cánh c a cho các nghiên c u v t lí tương i tính và phi tương i tính. Các nhà nghiên c u nh n th y s thay i kh i lư ng tác d ng c a h t trong khi xung lư ng c a nó gi nguyên không i d n n s bi n m t c a zitterbewegung trong nh ng gi i h n phi tương i tính và tương i tính cao (tương ng là kh i lư ng tác d ng l n và nh ). Tuy nhiên, chuy n ng run l c có m t rõ ràng trong ch gi a nh ng gi i h n này. Công trình truy n c m h ng Jay Vaishnav trư ng i h c Bucknell, Pennsylvania, phát bi u r ng công trình nghiên c u c a Roos và các c ng s c a ông i di n cho m t bư c ti n quan tr ng hư ng n các mô ph ng cơ lư ng t , và bà tin r ng nó s truy n c m h ng cho nh ng nhóm nghiên c u khác n l c t ư c nh ng th tương t . Bà nói vi c xây d ng m t phiên b n nguyên t c a transistor Datta-Das – m t d ng c g c spin chưa bao gi ư c ch t o thành công v i electron – có th d n n t công trình c a Roos. “Nguyên lí ho t ng c a transistor này d a trên vi c ch t o m t cơ c u tương i tính s d ng các nguyên t l nh”. Công trình ư c ăng t i trên t p chí Nature. Theo physicsworld.com

21| 121| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2917/2/

22| 122| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

C u trúc toán h c ‘ p nh t’ l n u tiên xu t hi n trong phòng thí nghi m
M t d ng ph c t p c a i x ng toán h c liên quan n lí thuy t dây v a thoáng xu t hi n trong th gi i th c l n u tiên, trong nh ng thí nghi m trong phòng lab trên nh ng tinh th kì l .

D u hi u c a m t c u trúc toán h c g i là E8 l n u tiên ã ư c trông th y trong th gi i th c. (Minh h a: Claudio Rocchini) Các nhà toán h c ã khám phá ra m t i x ng ph c t p 248 chi u g i là E8 vào cu i nh ng năm 1800. Các chi u trong c u trúc trên không nh t thi t ph i là chi u không gian, gi ng như ba chi u mà chúng ta s ng trong ó, mà chúng tương ng v i nh ng t do toán h c, trong ó m i chi u th hi n m t giá tr khác nhau. Vào th p niên 1970, d ng i x ng trên ư c chuy n sang nh ng tính toán liên quan n lí thuy t dây, m t ng c viên cho “lí thuy t c a t t c ” có th gi i thích m i l c trong vũ tr . Nhưng lí thuy t dây v n ang ch b ng ch ng th c nghi m. C u trúc trên còn là cơ s cho m t lí thuy t c a t t c ã ư c xu t khác phát tri n trong năm 2007 b i nhà v t lí Garrett Lisi, ngư i quy cho E8 “có l là c u trúc p nh t trong toán h c”. Gi thì các nhà v t lí v a phát hi n ra d u hi u c a E8 trong m t th gi i r t khác – các thí nghi m trên nh ng tinh th siêu l nh. Up hay down Radu Coldea thu c trư ng i h c Oxford và các ng nghi p c a ông ã ông l nh m t tinh th c u thành t cobalt và niobium n 0.04 trên không tuy t i (0,04 K). Các nguyên
23| 123| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

t trong tinh th trên s p x p thành nh ng chu i dài, song song nhau. Do m t tính ch t lư ng t g i là spin, các electron g n v i các chu i nguyên t tác d ng gi ng như nh ng thanh nam châm nh , m i nam châm ch có th hư ng lên ho c hư ng xu ng. Nh ng i u kì l x y ra khi các nhà th c nghi m thi t t m t t trư ng m nh 5,5 Tesla vuông góc v i hư ng c a nh ng “nam châm” electron này. Các m u u n t ng xu t hi n spin electron trong các chu i – trong m t thí d ơn gi n hóa v i ba electron, các spin có th c là up-up-down ho c down-up-down, trong s nhi u kh năng khác. M i hình m u riêng bi t có m t năng lư ng khác nhau i cùng v i nó. T s c a nh ng m c năng lư ng này cho th y các spin electron t s p x p trình t theo các quan h toán h c trong i x ng E8. i x ng ph c t p Alexander Zamolodchikov, hi n làm vi c t i trư ng i h c Rutgers Piscataway, New Jersey, Mĩ, cho bi t h i năm 1989 các năng lư ng mà lí thuy t tiên oán c a nh ng h như th phù h p v i nh ng trông i t s i x ng E8. Nhưng nguyên nhân cơ b n vì sao thì v n còn bí n. Robert Konik thu c Phòng thí nghi m qu c gia Brookhaven Upton, New York, ngư i không có liên quan trong thí nghi m trên, phát bi u r ng th t ra thì m t h ơn gi n như v y – v cơ b n là g m nh ng chu i nam châm m t chi u – bi u hi n s i x ng ph c t p như th là th t b t ng . “Nhìn vào h trên, b n không nh t thi t trông i nó x y ra”, ông phát bi u v i New Scientist. Cái “ áng chú ý” là nên xem ây là m ng kì l c a toán h c trong th gi i th c”, ông b sung thêm. Không liên quan gì n lí thuy t dây

M c dù E8 th t s có m t trong các phép tính lí thuy t dây, nhưng vi c quan sát i x ng y trong các thí nghi m tinh th t tính không mang l i b t kì b ng ch ng nào cho b n thân lí thuy t dây, Konik nói. “Th t t b n trông th y s i x ng c bi t này trong chu i spin này không nói lên b t kì i u gì v b n thân lí thuy t dây”, ông nói. Vì lí do tương t , các thí nghi m trên cũng ch ng cung c p s h u thu n nào cho lí thuy t c a t t c mà Lisi xu t, lí thuy t xây d ng trên E8, ông b sung thêm. Tham kh o: Science (DOI: 10.1126/science.1180085) Theo New Scientist Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2923/2/

24| 124| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Châu Phi thành l p hi p h i v t lí toàn châu l c

Châu Phi nhìn t không gian: Các nhà v t lí trên châu l c to l n và a s c t c này gi lí c a riêng h . ( nh: Cơ quan Không gian Canada)

ã có hi p h i v t

Hôm qua, 12/1, t i m t bu i l t ch c Dakar, Senegal, các nhà nghiên c u n t toàn châu Phi ã k ni m ngày thành l p H i V t lí châu Phi (AfPS), t ch c ư c kì v ng có kho ng 1000 thành viên. AfPS s ng h nghiên c u c a nh ng hi p h i v t lí hi n có châu Phi, ví d như Vi n V t lí Nam Phi, ng th i h tr các nhà v t lí ang nghiên c u ho c h c t p m t qu c gia châu Phi nào không có t ch c h i riêng. AfPS cũng s h tr các nhà v t lí nh ng t nư c khác nhau thu c châu Phi n h p tác v i nhau. Tăng cư ng ào t o và nghiên c u Francis Allotey, m t nhà v t lí v t ch t hóa c Ghana, ch t ch lâm th i c a AfPS, còn hi v ng hi p h i m i s thúc y nhi u nư c châu Phi thành l p t ch c h i v t lí c a riêng mình. “Là t ch c ng h cho n n v t lí trên toàn l c a, AfPS s c g ng tăng cư ng tài

25| 125| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

nguyên cho s ào t o và nghiên c u v t lí châu Phi và s phát tri n kinh t và xã h i [c a châu l c]”, Allotey phát bi u v i physicsworld.com. M t trong nh ng lí do thành l p m t t ch c h i toàn châu l c, Allotey trình bày, là không có qu c gia châu Phi nào có tên trong top 20 khi x p h ng theo s trích d n trung bình mà nh ng bài báo t châu Phi có ư c. Nhưng m i nư c thu c top 20 có nh ng c i m vùng mi n và qu c gia riêng ng h cho ngành v t lí và thiên văn h c.

Hi p h i V t lí châu Phi s óng vai trò v n ng hành lang cho nh ng d án tri n khai trên châu l c en, thí d như d án Square Kilometre Array. ( nh Xilostudios).

AfPS còn thành l p m t h i dành cho sinh viên g i là Hi p h i Sinh viên V t lí châu Phi (AAPS). Toàn b h i viên sinh viên c a AfPS s l p t c tr thành h i viên c a AAPS, t ch c s h tr thi t l p các quan h gi a sinh viên v t lí châu Phi và ph n còn l i c a th gi i. V n ng cho nh ng d án m i

AfPS cũng s gi vai trò v n ng hành lang và ng h cho nh ng d án m i có th tri n khai châu Phi. Ch ng h n, AfPS v a tán thành d án Square Kilometre Array tr giá 1,5 t ô la xây d ng Nam Phi. ây là m t b anten vô tuy n s p x p trên m t di n tích 1 km vuông s nh y hơn 50 l n so v i b t kì chi c kính thiên văn nào khác. AfPS thay th cho Hi p h i các nhà v t lí và nhà toán h c châu Phi (SAPAM), t ch c thành l p năm 1984. Các h i v t lí qu c gia trên kh p châu l c cũng s thành viên c a AfPS gi ng h t như các nư c châu Âu là thành viên c a Hi p h i v t lí châu Âu. Cu c h p Dakar trong tu n này còn t n n t ng cho vi c thành l p Hi p h i Thiên văn h c châu Phi (AAS) và Hi p h i Quang h c và Quang lư ng t châu Phi và m t ch t ch theo nhi m kì s ư c b u ra trong cu c h p thành l p h i. Theo physicsworld.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2945/2/

26| 126| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Pulsar phát sóng vô tuy n ‘nhanh hơn ánh sáng’

Các nhà thiên văn s d ng ài thiên văn Arecibo Puerto Rico hơn t c ánh sáng.

ghi l i các xung truy n i nhanh

M i nhà v t lí u bi t r ng chuy n ng nhanh hơn ánh sáng là b c m b i thuy t tương i c bi t c a Einstein. Nhưng các thí nghi m trong phòng lab th c hi n trong hơn 30 năm qua cho th y rõ ràng r ng m t s th dư ng như phá v gi i h n t c này mà không làm o l n các nh lu t v t lí. Nay các nhà thiên văn v t lí Mĩ v a nhìn th y nh ng t c siêu sáng như th trong không gian – cái có th giúp chúng ta có ư c ki n th c t t hơn v thành ph n c a nh ng vùng không gian gi a các vì sao. T c siêu sáng (superluminal) i cùng v i m t hi n tư ng g i là s tán s c d thư ng, qua ó chi t su t c a m t môi trư ng (ví d như m t ch t khí nguyên t ) tăng theo bư c sóng c a ánh sáng truy n qua. Khi m t xung ánh sáng – g m m t oàn sóng ánh sáng m t s bư c sóng khác nhau – i qua m t môi trư ng, v n t c nhóm c a nó có th ư c tăng cư ng n quá v n t c c a các sóng thành ph n c a nó. Tuy nhiên, năng lư ng c a xung sáng v n truy n i t c c a ánh sáng, nghĩa là thông tin ư c truy n i phù h p v i lí thuy t Einstein. Nay các nhà v t lí thiên văn kh ng nh ã ch ng ki n hi n tư ng này sóng vô tuy n truy n i t m t pulsar xa.

27| 127| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Khám phá trên ư c th c hi n t i trư ng i h c Texas Brownsville, nơi Frederick Jenet và các ng nghi p ã và ang theo dõi m t pulsar – m t sao neutron ang quay nhanh – cách xa hơn 10.000 năm ánh sáng. Khi các pulsar quay tròn, chúng phát ra m t chùm b c x quay tròn lóe lên qua trư c m t nh ng ngư i quan sát xa trong nh ng kho ng th i gian u n gi ng như m t ng n h i ăng. Vì các xung sáng b bi n i khi chúng truy n qua môi trư ng gi a các sao, cho nên các nhà thiên văn v t lí có th s d ng chúng kh o sát b n ch t c a vũ tr . Ngư i ta bi t có m t vài y u t nh hư ng n các xung sáng. Hydrogen trung hòa có th h p th chúng, các electron t do có th làm tán x chúng và m t t trư ng ngoài có th làm quay s phân c c c a chúng. Plasma trong môi trư ng gi a các sao cũng gây ra s tán s c, nghĩa là các xung có bư c sóng dài hơn b nh hư ng b i m t chi t su t nh hơn. Nhóm c a Jenet nghĩ r ng s tán s c d thư ng ph i ư c thêm vào danh sách này. S d ng ài thiên văn Arecibo Puerto Rico, h ã kh o sát d li u vô tuy n c a pulsar PSR B1937+21 t n s 1420,4 MHz v i d i thông 1,5 MHz trong ba ngày. Th t kì l , nh ng xung n m g n giá tr chính gi a n s m hơn so v i trông i khi bi t trư c th i gian ‘tíc t c’ c a pulsar, và do ó dư ng như ã truy n i nhanh hơn t c ánh sáng. Nguyên nhân c a s tán s c d thư ng trên i v i nh ng pulsar này, theo các nhà thiên văn v t lí Brownsville, là s c ng hư ng c a hydrogen trung hòa, n m t n s 1420,4 MHz. Nhưng gi ng như s tán s c d thư ng nhìn th y trong phòng thí nghi m, các xung siêu sáng c a pulsar không vi ph m tính nhân qu và tương i b i vì, v m t kĩ thu t, không có thông tin nào ư c mang i trong xung trên. Tuy nhiên, Jenet và các ng nghi p tin r ng hi n tư ng trên có th dùng tìm hi u tính ch t c a nh ng ám mây hydrogen trung hòa trong thiên hà c a chúng ta. “Có v như r t thú v , th t s … m t k t qu ch c ch n và khá p”, phát bi u c a Michael Kramer, m t nhà thiên văn v t lí t i trư ng i h c Manchester, ngư i không có liên quan trong nghiên c u trên. Andrew Lyne, m t nhà thiên văn v t lí pulsar, cũng làm vi c t i Manchester, cho r ng công trình trên “th t thú v , n u không nói k t qu là b t ng ”. Tuy nhiên, ông nghi ng vi c nó có th giúp tìm hi u các ám mây hydrogen trung hòa vì thư ng có m t vài ám mây trong cùng m t ư ng nhìn. “Bài báo không nêu rõ là ngư i ta s thu ư c thêm thông tin gì n a”, ông b sung thêm. Nghiên c u s ăng trên t p san Astrophysical Journal. B n th o ã t i lên arXiv:0909.2445v2. Theo physicsworld.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2936/2/

28| 128| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

L n u tiên i u khi n ư c dòng spin b ng i n trư ng

ti p giáp chui h m do Agnès Barthélemy và các

ng nghi p ch t o. ( nh: Science)

Các nhà v t lí Pháp, c và Anh kh ng nh h là nh ng ngư i u tiên i u khi n ư c s phân c c c a m t dòng spin b ng cách thi t t m t i n trư ng qua m t ch t cách i n. Kĩ thu t trên yêu c u năng lư ng ít hơn nhi u so v i nh ng k ho ch trư c ây nh m l t hư ng spin, và có th gi vai trò quan tr ng trong s phát tri n c a công ngh i n t h c spin và cu i cùng là nh ng d ng c i n t nh hơn và hi u qu hơn. i n t h c spin là m t lĩnh v c nghiên c u tương i m i m khai thác spin c a elecron ng th i v i i n tích c a nó. Spin có th là “up” ho c “down”, và tính ch t này có th dùng lưu tr và x lí thông tin trong các d ng c i n t h c spin. Nh ng m ch i n như th có th nh hơn và hi u qu hơn so v i các m ch i n t thông thư ng – chúng ho t ng trên s chuy n d ch i n tích – vì vi c l t hư ng spin t up sang down có th th c hi n s d ng r t ít năng lư ng, ít nh t là trên nguyên t c. Tuy nhiên, cho nh ng d ng c như th tr thành th c ti n, các nhà v t lí c n ph i i n m t phương th c l t hư ng spin b ng cách thi t t i n trư ng, thay cho t trư ng. ây là vì t trư ng tiêu t n nhi u hơn n u tính theo không gian và năng lư ng. Các nhà v t lí ã có m t s thành công trong vi c i u khi n spin b ng cách lái nh ng dòng i n l n i qua m t v t d n t tính, nhưng cách này cũng òi h i năng lư ng r t m nh. Nay m t Thales và i ng u là Agnès Barthélemy thu c CNRS/Khoa Nghiên c u và Công ngh i h c Paris-Sud Paris v a ch ng t r ng s i u khi n duy ch dùng i n m t

29| 129| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

ch t li u lai ch t o b ng cách ghép m t ch t s t i n v i m t ch t s t t . Ch t s t i n là m t ch t ch a nh ng mi n phân c c i n nh xíu, tương t như các mi n t hóa trong ch t s t t . K t qu m i này th t thú v vì nó ch ng t m t lo i ghép i n t , khác v i s ghép t n t i trong các ch t li u composite ã ư c bi t r ng rãi, theo l i thành viên i nghiên c u Manuel Bibes, cũng t i CNRS/Thales. T tr chui h m Các nhà nghiên c u ã b t u b i vi c ch t o nh ng ti p giáp ư ng h m nh xíu k t h p hai i n c c s t t - s t và oxide s t t LSMO – cách nhau m t l p s t i n barium titanium oxide (BaTiO3) ch dày 1 nm. Cách ây 6 tháng, cũng i nghiên c u trên ã ch ng t ư c r ng nh ng hàng rào ư ng h m s t i n như v y có th t o ra các hi u ng t tr kh ng l nhi t phòng (Nature 460 81). Gi thì Barthélemy và các ng s ã o t tr chui h m (TMR) sau khi nh hư ng s phân c c s t i n trong hàng rào ư ng h m BaTiO3 là up ho c down b ng cách thi t t các xung i n áp kho ng 1 V. TMR là m t hi u ng ã bi t rõ trong ó i n tr chui h m ph thu c vào s s p th ng hàng t tính c a hai ch t s t t . Ngư i ta còn th y TMR ph thu c vào s phân c c s t i n, theo các nhà nghiên c u, nó cho bi t s thay i phân c c spin c a dòng i n chui h m. “V i s hi u bi t c a chúng tôi, ây là l n u tiên s phân c c spin ư c i u khi n ch b ng m t i n trư ng”, Bibes phát bi u v i physicsworld.com. Toàn b nh ng hi u ng i n t h c spin, ví d như TMR và t tr kh ng l , u ph thu c vào s phân c c spin c a dòng i n. Vi c i u khi n s phân c c spin b ng i n trư ng theo cách này, do ó, có kh năng m ra con ư ng i u khi n m i d ng c i n t h c spin b ng các phương ti n i n thu n túy. S tương tác t i các ti p giáp m t m c cơ b n hơn, công trình m i trên còn nh n m nh s tương tác qua l i gi a các ch t ch a s t t i các ti p giáp, Bibes gi i thích. i u này có th d n n m t th h m i nh ng ch t li u nhân t o khai thác các hi n tư ng ti p giáp kh ng l . “Th c t hơn, k t qu trên có th t ra h u d ng trong vi c gi m b t công su t ghi nh ng b nh t truy xu t ng u nhiên (MRAM)”. i nghiên c u, bao g m các nhà khoa h c n t Phòng thí nghi m V Pháp, BESSY Berlin, c, và trư ng i h c Cambrdige Anh, hi n nh ng thí nghi m b sung nh m nghiên c u thêm n a cơ s v t lí LSMO/BaTiO3/Fe. “Trong th i gian dài hơn, chúng tôi có kh năng s c a mình sang nh ng h ti p giáp khác”, Bibes phát bi u thêm. Công trình trên có m t trên t Sciencexpress. Theo physicsworld.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2961/2/ t lí Ch t r n Orsay, ang lên k ho ch cho ti p giáp các m u m r ng nghiên c u

30| 130| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Các phép tính nghiêng v ng h nh ng ngôi sao quark n ng

Gi n

sao quark và sao neutron th hi n thành ph n c a chúng. ( nh: Kính thiên văn vũ tr Chandra NASA)

i v i m t ngôi sao l n, cái ch t là m t chút co ép mà thôi. M t khi nhiên li u h t nhân c a nó ã c n ki t, thì lõi c a nó co l i, tóe ra m t v n sao siêu m i ngo n m c th i bay ra xa nh ng l p phía ngoài. V t th còn l i là m t qu c u nén ch t, l nh l o g i là m t sao neutron mà n u kh i lư ng l n cu i cùng s co l i thành m t l en. Áp su t c c l n bên trong sao neutron có nghĩa là toàn b electron và proton h p nh t l i ch còn có neutron mà thôi. g n lõi chính gi a, theo lí thuy t, nh ng sao neutron này th nh tho ng phân h y thành m t bi n quark, hay cái g i là v t ch t quark l . M t lí thuy t g n ây ã g i ý r ng v t ch t này có th hình thành nên m t tr ng thái cơ b n n nh c a v t ch t h t nhân – xu t s t n t i c a nh ng “ngôi sao quark” c l p. B ng ch ng cho nh ng ngôi sao quark ch m i có g n ây, v i ch vào ba ng c viên ã quan sát ư c. Nhưng nh ng tính toán m i do m t nhóm nhà lí thuy t qu c t th c hi n ã v ra m t b c tranh t t hơn c a b n ch t c a nh ng ngôi sao quark, và xu t r ng chúng có th d l n ra tung tích hơn so v i trư c ây ngư i ta nghĩ. “K t lu n chính c a công trình c a
31| 131| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

chúng tôi là có m t d u hi u rõ ràng cho kh năng dò tim nh ng ngôi sao quark – và do ó là v t ch t quark l n nh”, phát bi u c a tác gi Aleksi Vuorinen thu c trư ng i h c Bielefeld c. Áp d ng lí thuy t nhi u lo n Vuorinen ã h p tác v i Aleksi Kurkela t i trư ng ETH Zurich Th y Sĩ và Paul Romatschke t i trư ng i h c Washington Seattle, Mĩ, kh o sát xem áp su t c a v t ch t quark l ph thu c như th nào vào m t c a nó – m t m i quan h ư c mô t b ng “phương trình tr ng thái” c a ngôi sao. Các nhà v t lí ã trư c ây ã t ng nhìn vào quan h này, nhưng ch s d ng các mô hình ơn gi n hóa cao c a các tương tác quark. Thay vì th , nhóm c a Vuorinen ã s d ng lí thuy t nhi u lo n – m t kĩ thu t l y g n úng nh ng l i gi i toán h c theo ki u b c thang, d a trên ó k t qu t ng th chính xác hơn nhi u. K t qu trên có th làm ng c nhiên nh ng nhà v t lí khác. Suy nghĩ hi n nay là nh ng ngôi sao quark ph i nh hơn sao neutron, và th t ra nh ng ngôi sao r n ch c trên m t kích c nh t nh – tiêu bi u kho ng hai l n kh i lư ng M t tr i c a chúng ta – ph i là sao neutron thu n túy không có lõi quark nào c . Tuy nhiên, nhóm c a Vuorinen k t lu n i u h u như ngư c l i: nh ng ngôi sao quark l n nh t có th l n hơn sao neutron, có l lên t i 2,5 l n kh i lư ng m t tr i. Nói cách khác, như Vuorinen trình bày, vi c phát hi n ra m t ngôi sao r n ch c v i kh i lư ng g n gi i h n ó s là “d u hi u ch c ch n” c a m t ngôi sao quark. M t s phát hi n như th s gây h ng thú to l n i v i các nhà thiên văn v t lí, vì nó s m ra m t cánh c a m i soi r i tính ch t c a v t ch t quark l . Không gi ng như v t ch t quark nóng, hay “plasma quark gluon”, cái có th nghiên c u t i các máy gia t c h t như Máy Va ch m Hadron L n t i CERN, v t ch t quark l không th nào t o ra trong phòng thí nghi m hi n nay. Nh ng k t lu n gây tranh cãi Thomas Schaefer, m t nhà v t lí nghiên c u quark t i trư ng i h c bang B c Carolina Mĩ, nghĩ r ng ây là “m t bài báo r t h p d n”, m c dù ông nói r ng m t s k t lu n trên s gây tranh cãi. “Th t s tôi nghiêng v ch ng ý v i cái các tác gi trình bày [v kích c có th có c a nh ng ngôi sao quark]”, ông b sung thêm. Nhưng nh ng ngư i khác thì không ch c ch n. Mark Alford t i trư ng i h c Washington St Louis, Missouri, lưu ý r ng lí thuy t nhi u lo n do nhóm Vuorinen s d ng ch th t s chính xác khi các quark m c hơn hàng tri u l n so v i trong các sao neutron th c t . “Khi h nói v các sao neutron, h ang ngo i suy tính toán c a mình vào m t vùng nơi nó không có tính xác th c”, ông nói. “Tuy nhiên, ây là m t c i ti n trên cái ã có s n trong tay… bài báo này th t s là m t bư c ti n b ”. B n th o c a nghiên c u trên có th tìm c t i arXiv. Theo physicsworld.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2964/2/

32| 132| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Thu ư c tr c ti p quang ph c a m t hành tinh ngo i

Ph c a hành tinh ngo i xung quanh ngôi sao HR 8799 ( nh: ESO/M Janson).

Các nhà thiên văn Canada và c v a th c hi n phép o tr c ti p u tiên v quang ph khí quy n c a m t hành tinh n m bên ngoài h m t tr i c a chúng ta. S d ng ài thiên văn Nam châu Âu (ESO), Kính thiên văn R t L n (VLT) Chile, các nhà khoa h c ã nghiên c u thành ph n hóa h c c a b u khí quy n c a hành tinh trên c l p v i quang ph c a ngôi sao b m c a nó. H nói ây là m t bư c ti n quan tr ng trong cu c tìm ki m s s ng âu ó trong vũ tr . Các nhà thiên văn ã có khám phá u tiên v m t hành tinh ang quay xung quanh m t ngôi sao khác h i năm 1992 và h ã ti p t c phát hi n thêm hơn 400 hành tinh ngoài h m t tr i, hay g i g n là hành tinh ngo i. M t m c tiêu ch y u c a cu c tìm ki m này là nghiên c u thành ph n hóa h c c a b u khí quy n hành tinh ngo i vì nghiên c u này cung c p thông tin v s hình thành và ti n hóa c a hành tinh và nó còn có th hé l nh ng d u hi u c a s s ng. Tuy nhiên, vi c thu l y nh ng d li u quang ph như th là c c kì khó, vì ánh sáng phát ra b i m t hành tinh ngo i b l n át b i ánh sáng c a ngôi sao m c a nó. Trư c ây, các nhà thiên văn th c hi n nh ng phép o như th b ng cách s d ng kính thiên văn vũ tr nghiên c u “nh t th c hành tinh ngo i”, khi m t hành tinh ngo i bi n m t phía sau ngôi sao c a nó. i u này cho phép quang ph c a hành tinh ư c trích ra b ng cách so sánh ánh sáng sao trư c và sau kì nh t th c. Kĩ thu t này ti t l m t s hóa ch t trong khí quy n, ví d như hơi nư c và methane, nhưng th t không may nó ch có th s d ng trên

33| 133| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

m t vài hành tinh ngo i xu t hi n ngay phía Trái t. Phơi sáng 5 gi

nghiêng qu

o thích h p so v i hư ng nhìn t

Nay, Markus Janson thu c trư ng i h c Toronto và các ng nghi p là nh ng ngư i u tiên thu ư c m t quang ph hành tinh ngo i m t cách tr c ti p, nói cách khác là nghiên c u ánh sáng phát ra thay vì theo dõi nh ng bi n i trong quang ph c a ngôi sao m c a nó. Kĩ thu t này òi h i ch p nh trong vùng h ng ngo i, vì m t hành tinh còn nóng s ch y u phát x nh ng bư c sóng này, và làm như v y các nhà nghiên c u s d ng thi t b h ng ngo i NACO g n trên VLT. Kĩ thu t này yêu c u hơn 5 gi phơi sáng và s d ng quang h thích ng tiên ti n nh t, nh m trung hòa các tác d ng c a s nhi u do khí quy n b ng cách s d ng các u t t o ra nh ng thay i nh xíu liên t c i v i hình d ng gương c a kính thiên văn theo nh ng méo d ng ánh sáng phát ra t m t ngôi sao tham chi u. Hành tinh ngo i trong nghi v n g i tên là HR 8799c. Nó là hành tinh th hai trong s ba hành tinh ư c bi t quay xung quanh ngôi sao HR 8799, ngôi sao có kh i lư ng b ng 1,5 kh i lư ng M t tr i và cách Trái t 130 năm ánh sáng. Gi ng như nh ng b n ng hành c a nó, HR 8799c là m t hành tinh khí kh ng l , và n ng hơn ch ng 10 l n so v i M c tinh, có bán kính qu o b ng 38 l n kho ng cách M t tr i – Trái t và nhi t kho ng 1100 K. Như Janson gi i thích, d u hi u hóa h c c a HR 8799c không ư c tiên oán b i lí thuy t. “Quang ph hi n t i cho chúng tôi r ng có ít methane hơn so v i trông i khí quy n t ng trên, cho th y carbon ch y u b giam gi trong carbon monoxide. i u này có nghĩa là hành tinh trên có th giàu nh ng nguyên t n ng so v i ngôi sao m c a nó, g i ý r ng hành tinh trên ã hình thành theo ki u gi ng như các hành tinh trong h m t tr i c a chúng ta”. Trinh sát nh ng hành tinh láng gi ng Bư c ti p theo c a các nhà nghiên c u là o quang ph c a hai hành tinh láng gi ng xem nh ng c i m b t ng này có ph bi n cho c ba hành tinh hay ch c bi t có HR 8799c. Sau ó s có m t vài hành tinh ngo i khác có th nghiên c u theo cách này, s d ng NACO, trong khi thi t b SPHERE, l p t trên VLT vào năm 2011, và Kính Thiên văn C c L n châu Âu 42 m s m r ng kh năng này thêm n a. Carl Grillmair thu c Vi n Công ngh California, ngư i ã thu ư c quang ph hành tinh ngo i b ng kĩ thu t nh t th c, tin r ng công trình m i nh t này là “m t bư c ti p theo quan tr ng và h p lí thu ư c quang ph c a các hành tinh ngo i”; ông b sung thêm r ng ông “c c kì n tư ng” v i ch t lư ng c a quang ph do nhóm Janson thu ư c. Nhưng ông nêu rõ r ng nh ng quan sát trên m t t như th ch ho t ng t t i v i nh ng hành tinh ngo i r t l n và nóng. “Chúng h u như ch c ch n không ho t ng i v i nh ng hành tinh ngu i hơn, gi ng như Trái t, và có kh năng ang dung dư ng s s ng”, ông nói. “V n ós ti p t c l i sang a h t c a nh ng thi t b ph c t p g n trên không gian vũ tr ”. Công trình trên ư c mô t trong m t bài báo th o có th tham kh o t i ESO. trình lên t Astrophysical Journal Letters và b n Theo physicsworld.com
34| 134| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2953/2/

35| 135| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Sao siêu m i ưa v t ch t t i v úng ch c a nó

S phân b ch t khí c a m t thiên hà lùn ư c mô ph ng nh ng th i i m khác nhau trong s ti n hóa c a nó, t trái sang ph i và t trên xu ng dư i. Hình trên cùng bên trái th hi n thiên hà trên th i i m 1 t năm sau Big Bang, còn hình góc dư i bên ph i th hi n s phân b ch t khí th i i m hi n nay. ( nh: Katy Brooks)

Chi m hơn 80% v t ch t trong vũ tr và mang l i “ch t keo h p d n” gi các thiên hà l i v i nhau, nhưng v t ch t t i v n là m t bí n – b t ch p nh ng d u hi u trêu ngươi do các nhà nghiên c u Mĩ thu ư c h i năm ngoái. D oán t t nh t hi n nay là nó g m nh ng h t chuy n ng ch m (ho c là “l nh”) không tương tác v i b c x i n t . Th t v y, “v t ch t t i l nh” (CDM) này d i dào n m c các nhà thiên văn v t lí có th d dàng s d ng nó tiên oán hình d ng c a m t s lo i thiên hà – hoàn toàn b qua nhưng tác d ng nh xíu c a v t ch t nhìn th y c u t o nên các ngôi sao. Tuy nhiên, phương pháp duy-CDM này ã h t s c th t b i khi ti n t i nghiên c u các thiên hà “lùn” – nh ng v t th chưa t i 10% kh i lư ng c a D i Ngân hà. Các mô ph ng duyCDM cho th y vùng trung tâm c a nh ng thiên hà lùn này ph i ch a m t lõi v t ch t t i có m t tăng nhanh v phía gi a. Tuy nhiên, các quan sát không ti t l i m lùi nào gi a như v y mà là m t ng u c a v t ch t t i trên kh p ph n lõi. Th m chí t hơn n a, các mô hình duy-CDM còn tiên oán r ng tâm c a nh ng thiên hà lùn ph i ch a nhi u ngôi sao m c, cái trong th c t không ư c quan sát th y.

36| 136| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

M c dù m t s nhà thiên văn v t lí xem nh ng s không nh t quán này là b ng ch ng r ng CDM không t n t i, nhưng nh ng nghiên c u khác cho r ng chúng là k t qu c a vi c b qua nh ng quá trình hình thành sao có liên quan n v t ch t nhìn th y. Nhưng vi c xác nh n cái th hai v a nói không d dàng gì vì nó òi h i m t lư ng th i gian i n toán h t s c l n. Tuy nhiên, gi thì m t mô ph ng m i do m t i g m các nhà thiên văn v t lí qu c t th c hi n cho th y sao siêu m i – nh ng v n sao kh i lư ng l n – gi m t vai trò quan tr ng trong s hình thành c a nh ng thiên hà lùn. CDM, như nó xu t hi n, th t s là cách t t nh t mô t v t ch t không nhìn th y dư ng như th m m toàn vũ tr . Cái có th t Th c hi n b i Chris Brook thu c trư ng i h c Central Lancashire Anh và các ng nghi p Th y Sĩ, Mĩ và Canada, mô ph ng trên là mô ph ng u tiên l p mô hình không ch s hình thành sao trong toàn b m t thiên hà lùn và còn tính n các tác d ng h p d n c a CDM. Nó cho th y m t s năng lư ng gi i phóng b i sao siêu m i trong lõi c a m t thiên hà lùn gây ra m t cơn gió v t ch t nhìn th y th i tung ra kh i lõi. Chuy n ng này c a kh i lư ng áng k hút v t ch t t i ra kh i lõi, san ph ng m t và làm cho thiên hà mô ph ng trông gi ng như th t hơn. Mô ph ng trên ư c th c hi n, s d ng kho ng 250 b vi x lí ch y trong kho ng hai tháng. Tính toán sau ó ư c l p l i, s d ng nh ng i u ki n ban u khác – mang l i m t k t qu tương t . Theo Brook, sao siêu m i có tác ng áng k lên s ti n hóa c a các thiên hà lùn – nhưng không nh hư ng lên nh ng thiên hà có kích c c a D i Ngân hà – vì th năng h p d n toàn th c a m t thiên hà lùn là nh . Tuy nhiên, xác nh n i u này, i nghiên c u c n ph i mô ph ng nh ng thiên hà l n hơn xem hi u ng trên có còn tác d ng hay không. ây s là m t òi h i khó vì m t thiên hà l n hơn s c n các ngu n tài nguyên i n toán ít nh t là g p 10 l n. Richard Bower, m t nhà vũ tr h c t i trư ng Durham Anh, nh n xét nghiên c u trên ‘à “m t trong nh ng bài báo t t nh t mà tôi t ng xem qua”. Ông b sung thêm r ng i u quan tr ng cho s thành công c a i nghiên c u là kh năng c a h mô ph ng nh ng pha khác nhau c a ch t khí hydrogen c u thành nên ph n l n v t ch t nhìn th y trong m t thiên hà. “[K t qu trên] báo hi u r t t t cho CDM”, Bower nói. Công trình ăng trên t p chí Nature 463 203. Theo physicsworld.com

37| 137| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

M t xu t c a Newton ư c xác nh n b ng th c nghi m

Nhà khoa h c Rob Dalgliesh ( gi a) là m t thành viên c a i nghiên c u ã công b nh ng k t qu th c nghi m u tiên t tr m m c tiêu th hai ISIS. Các kĩ sư Richard Coleman (ph i) và Nick Webb (trái) ch u trách nhi m thi t k kĩ thu t và l p t thi t b trên t i ISIS. ( nh: Stephen Kill/ y ban Thi t b Khoa h c và Công ngh )

M t hi u ng quang h c do Isaac Newton xu t l n u tiên ã ư c quan sát th y v t ch t. Khám phá trên là m t s xác nh n n a c a lư ng tính sóng-h t – m t trong nh ng tr c t c a cơ h c lư ng t . t phá trên còn là thành t u khoa h c u tiên ư c công b xu t hi n t m t ngu n neutron tr giá 200 b ng Anh m i m c a g n ây Anh. Newton ã tiên oán vào th k 17 r ng m t chùm ánh sáng b ph n x t i b m t th y tinhchân không s ch u m t s d ch chuy n nh theo b ngang. Ông cho r ng các u sóng, ang ti n t i chân không, s “trư t” m t kho ng cách ng n trên m t phân cách trư c khi ló ra tr l i và ph n x tr vào trong th y tinh. Tuy nhiên, bi t r ng c c a hi u ng này là nh , mãi cho n năm 1947 thì nó ư c quan sát th y l n u tiên b ng th c nghi m b i các nhà v t lí F Goos và H Hänchen t i Vi n V t lí Hamburg, c. M t trư ng h p c bi t? Không h n, như m i nhà v t lí ã ư c h c trư ng ph thông, s khác bi t gi a sóng và h t không rõ r t như c m giác hàng ngày cho th y. Do b n ch t lư ng t hóa c a năng lư ng, ánh sáng ôi khi có th hành x như th nó g m các h t, và các h t có th hành x như th chúng là sóng. Gi thì m t nhóm nhà nghiên c u ng u là Rob Dalgliesh và Sean Langridge t i thi t b nghiên c u ISIS và Victor de Haan trư ng i
38| 138| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

h c Delft (Hà Lan) cu i cùng ã ho n ch nh b c tranh trên b i vi c ch ng minh cái g i là hi u ng Goos-Hänchen v i các neutron. Thay i s phân c c

Các nhà nghiên c u khai thác th c t là m i neutron có m t mô men t có th bi u di n b ng m t hàm sóng g i là “spinor” g m c hai thành ph n spin-up và spin-down. Các nhà lí thuy t ã tính ư c r ng d i Goos-Hänchen ph i nh hư ng n các hàm sóng up và down v i nh ng m c khác nhau, nghĩa là s phân c c chung c a m t chùm neutron s b bi n i b i s tác d ng c a nó ph n x trong m t cái gương. K t qu là trong quá trình ph n x , các tr ng thái spin up và down ph i phân tách trong không gian và th i gian. Dalgliesh và Langridge, làm vi c v i các ng nghi p c a h Hà Lan, ã thi t k ra m t thi t b có kh năng phát hi n ra nh ng sai l ch tinh vi s phân c c trong m t khu v c nh xíu. H s d ng thi t b này, t tên là "Offspec", ghi “s phân tách” không gian c a các hàm sóng neutron lên t i 100 nm, ng th i tương ng v i tr th i gian vào c 0.1 s. Các k t qu thu ư c t i tr m m c tiêu th hai t i ngu n neutron ISIS, thi t b ã b t u ho t ng khoa h c c a nó h i tháng 8, cho phép các nhà nghiên c u truy xu t b y thi t b tiên ti n m i. Langridge phát bi u v i physicsworld.com r ng thi t b m i trên ã cho phép “m t s thay i nh y v t” kh năng áp d ng s tán x neutron cho ngành khoa h c nano. “Có nhi u d án h p d n thu c các ngành khoa h c và công ngh s hư ng l i t nh ng kh năng và phân gi i c i thi n trên”. Ngoài ra, ông tin r ng d li u t nghiên c u m i nh t này nêu b t nh u c a kĩ thu t neutron và có l còn thích h p v m t công ngh v i s c i thi n các sóng mang neutron và, nhìn xa hơn, v i th h ti p theo c a i n t h c. Nghiên c u này ăng trên t Physical Review Letters. Theo physicsworld.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2963/2/

39| 139| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Các nhà quan sát pulsar ch y ua tìm sóng h p d n
Kính thiên văn vô tuy n s c nh tranh v i các detector laser trong vi c săn tìm d u hi u c a nh ng v va ch m vũ tr kh ng l . ư c h tr b i nh ng ng h thiên th t t nh t c a Vũ tr , các nhà thiên văn vô tuy n ang s n sàng cho m t cu c tìm ki m s tr i căng h u như không th nh n th y c a cơ c u không gian gây ra b i sóng h p d n – cái ư c tiên oán b i lí thuy t tương i r ng c a Einstein nư cho n nay v n chưa ư c phát hi n ra tr c ti p. Phương pháp trên ang c nh tranh v i nh ng phương pháp khác ph c t p và t ti n hơn dò tìm sóng h p d n. K t cu i nh ng năm 1970, các nhà thiên văn ã bi t r ng sóng h p d n nh hư ng n th i gian t i c a nh ng v bùng phát sóng vô tuy n t a ra u n t các pulsar, sao neutron ang quay nhanh còn l i t sao siêu m i ã n . Gi thì ý tư ng ã chuy n t lí thuy t sang ng d ng v i nh ng khám phá m i ây v nhi u pulsar mili giây, chúng phát ra nh ng t sóng vô tuy n m i m t ph n nghìn giây m t l n hay c như th , nhanh hơn và xác th c hơn so v i các pulsar ‘thông thư ng’.

Dùng pulsar săn tìm sóng h p d n. 1 Sóng h p d n phát ra t s h p nh t l en siêu tr ng trong nh ng thiên hà xa làm d ch chuy n nh v trí c a Trái t. 2 Kính thiên văn trên Trái t o nh ng chênh l ch nh th i gian t i c a các xung vô tuy n gây ra b i s xô y. 3 o hi u ng trên m t lo t pulsar s tăng thêm cơ h i phát hi n ra sóng h p d n. nh nh : M t b n toàn b u tr i do Kính
40| 140| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

thiên văn vũ tr tia gamma Fermi l p ư c trong năm ho t ng NASA/DOE/Fermi LAT Collaboration

u tiên c a nó. nh:

Kính thiên văn vũ tr tia gamma Fermi c a NASA ang nh n d ng v trí c a hàng tá chi c ng h thiên hà như th này, cho phép các nhà thiên văn vô tuy n theo dõi và ghi nh chúng. Các nhà nghiên c u có th suy ra có hay không m t sóng h p d n i qua ã xô y Trái t b ng cách quan sát nh ng bi n thiên nh th i gian t i c a nh ng t bùng phát sóng vô tuy n pulsar – ch vài ph n c a m t giây trong ti n trình hàng năm. N u nh ng n l c này thành công, thì các nhà nghiên c u s có m t công c m i dùng kh o sát nh ng tai bi n vũ tr - nh ng l en ang va ch m, ch ng h n – ư c cho là phát ra sóng h p d n (xem hình). N l c mong manh trên, bao g m các nhóm Australia, châu Âu và B c Mĩ, có th giáng òn m nh vào nh ng nhóm l n hơn và ư c tài tr t t hơn s d ng các giao thoa k laser dò tìm sóng h p d n b ng nh ng tác ng nh xíu c a chúng lên chuy n ng c a nh ng kh i lư ng th . “Cu i cùng thì ngư i ta cũng ã quan tâm”, phát bi u c a Scott Ransom, m t nhà thiên văn t i ài thiên văn vô tuy n qu c gia Charlottesville, Virginia, Mĩ, ngư i h i tu n r i ã công b khám phá ra 17 pulsar mili giây t i m t cu c h p c a H i Thiên văn h c Hoa Kì th ô Washington. Ransom phát bi u r ng ư c bi t có kho ng 100 pulsar mili giây trong D i Ngân hà, nhưng ch m t ít là sáng và u n o ư cv i chính xác c n thi t cho săn tìm sóng h p d n. Ch ng 20-40 trong s nh ng pulsar này, cho m t “ma tr n ng h pulsar”, ph i ư c theo dõi trong 5-10 năm trư c khi m t tín hi u sóng h p d n xu t hi n. Nhưng v i nh ng pulsar mili giây m i ang xu t hi n, các nhà nghiên c u tin ch c r ng h s s m có c nh tranh v i nh ng n l c laser t trên m t t Italy, c và Mĩ, nơi các nhà v t lí dang n i trên hàng petabyte d li u trong hàng năm tr i mà không nh t ra n i m t cái hơi h p d n nào. Nh ng nhóm trên m t t này có th v n g p may và phát hi n ra d u hi u sóng h p d n c a m t s ki n hi m, ví d như chuy n ng cu i cùng c a m t sao neutron g n h p nh t. Nhưng vi c b t l y m t s ki n như v y không ch c cho l m cho n khi detector chính c a Mĩ – ài thiên văn Sóng h p d n Giao thoa k Laser (LIGO) bang Washington và Louisiana – ư c nâng c p vào năm 2015 cho nó nh y nh t ra nh ng con sóng t m t kh i Vũ tr l n hơn nhi u. Các nhà thiên văn nghiên c u pulsar vì th có m t cơ h i phát hi n ra u tiên. “Tôi nghĩ h th t s có m t cơ h i ch c ch n giáng m t òn vào nh ng detector trên m t t”, phát bi u c a Bruce Allen, giám c Vi n V t lí H p d n Max Planck Hanover, c, ngư i i u hành vi c phân tích d li u chia s gi a nh ng detector trên m t t. “ ó là m t cu c ua th t s ”. K t thúc c a cu c ua nh m phát hi n ra sóng h p d n s ánh d u s ra i c a ngành thiên văn h c sóng h p d n – nhưng nh ng phương pháp khác nhau thì nh y v i nh ng hi n tư ng khác nhau n vô cùng. Trong khi các giao thoa k s phát hi n ra nh ng xung nhanh c a nh ng sao neutron ang h p nh t, thì ma tr n ng h pulsar tìm ki m tín hi u n n t n s th p hơn nhưng m nh hơn xu t phát t s h p nh t d d i c a nh ng l en siêu tr ng t i tâm c a nh ng thiên hà xa xôi. Anten Vũ tr Giao thoa k Laser (LISA), m t s m nh vũ
41| 141| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

tr nhi u t ô la ang ư c NASA và Cơ quan Không gian châu Âu xem xét, s nh y v i nh ng t n s sóng h p d n trung bình, nơi nh ng s ki n như s h p nh t các sao lùn tr ng s xu t hi n. Thomas Prince, m t nhà thiên văn v t lí t i Vi n Công ngh California Pasadena và nhà khoa h c s m nh LISA cho NASA, phát bi u r ng các giao thoa k t trên m t t và trong không gian s là t t hơn vi c nh v các s ki n h p d n trên b u tr i. Nhưng Ransom nói so ra thì phương pháp ma tr n ng h pulsar “r m t” vì chúng s d ng các kính thiên văn vô tuy n hi n có thay vì òi h i m t detector như LIGO, thi t b ng n t i 300 tri u ô la Mĩ ch t o và ang c n thêm 200 tri u ô la n a cho vi c nâng c p. Cho dù ch n cách nào, thì vi c phát hi n ra nh ng s ki n d d i nh t c a Vũ tr cũng òi h i nh y c bi t – nh y th i gian trong trư ng h p ma tr n ng h pulsar và nh y không gian trong trư ng h p các giao thoa k . Các giao thoa k ã theo dõi v trí c a nh ng kh i lư ng th c a chúng v i chính xác t t hơn m t ph n tri u tri u t (10–21) – cái Prince ví v i vi c o kho ng cách n m t ngôi sao lân c n v i chính xác chưa t i b r ng c a m t s i tóc ngư i. Theo Nature Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2971/2/

42| 142| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Ch t o thành công transistor phân t
Transistor nh nh t th gi i, ch t o t ch sáu nguyên t carbon lơ l ng gi a hai i n c c b ng vàng, v a ư c các nhà khoa h c Mĩ và Hàn Qu c ch t o. Các transistor khu ch i ho c chuy n m ch các tín hi u i n và là nh ng viên g ch c u trúc cơ b n c a nh ng d ng c i n t hi n i. Mô hình phân t này, có m t trên t p san Nature, là m t khám phá khoa h c hơn là m t t phá công ngh , nhìn th i i m hi n nay. Nhưng n u nh ng transistor như v y ư c ch ng minh có th t n t i th c t , thì chúng có th giúp ch t o ra nh ng con ch p máy tính nh hơn dùng cho các d ng c tiêu th công su t gi nhi t ngu i hơn b ng cách không lãng phí năng lư ng.

Transistor nh xíu, ch t o t sáu nguyên t carbon, có th ưa (Ngu n: iStockphoto)

n nh ng chi c laptop ngu i hơn.

Nói cách khác, n u b n ang c bài vi t này trên chi c máy tính n m g n trong lòng b n, thì transistor nh hơn, hi u qu hơn có nghĩa là b n s c m th y chi c máy tính ngu i hơn. V n không ph i như th nào. kích c c a transistor, mà ch nó chuy n hóa năng lư ng hi u qu

“Ngư i ta luôn nghĩ trò chơi k t thúc là vi c ch t o các transistor nh ”, phát bi u c a giáo sư Mark Reed thu c trư ng i h c Yale, ngư i ã h tr thi t k chi c transistor m i trên. “Th t ra ó không ph i là v n ; mà là nó chúng phung phí bao nhiêu năng lư ng, và m t cách c i ti n là s d ng nh ng d ng c truy n t i khác”. Vòng benzene Reed và các ng s c a ông ã ch t o hai transistor phân t , m t cái ã ho t cái không ho t ng t t l m. ng, và m t

43| 143| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Cái không ho t ng t t l m ch t o g m tám nguyên t carbon n i l i v i nhau thành m t dây th ng v i các nguyên t hydrogen treo bên, gi ng như cái sào phơi qu n áo v i tám cái ghim g k p lên ó cách nh ng kho ng u nhau d c theo chi u dài c a cái sào. Transistor th nh t này không ho t ng t t, úng như các nhà khoa h c troogn ch mu n ch ng t h có th ch t o m t d ng c nh như th . i; vì h

i n truy n d c theo s i dây, nhưng m t r t nhi u năng lư ng y ngay c m t lư ng nh qua s i alkane – t n quá nhi u năng lư ng ch t o m t transistor hi u qu . i v i m u th hai, các nhà nghiên c u ch n sáu nguyên t carbon và hydrogen và xo n chúng thành m t vòng tròn – t o ra m t phân t benzene. d ng này, dòng i n ch y nh nhàng, lên m t i n c c b ng vàng, qua các nguyên t carbon, và xu ng i n c c b ng vàng kia. Vi c xo n các nguyên t carbon thành vòng mang các electron trong carbon l i g n nhau hơn, cho nên các nguyên t carbon th t s có th chia s các electron v i nhau. Nh ng electron dùng chung ó cho dòng i n ch y qua tương i tho i mái. Tương lai M t transistor nh hơn m t nano mét là m t công ngh . t phá khoa h c, ch không ph i m t t phá

“N u tôi mang k t qu này n IBM và h i h nghĩ gì, h s tr l i nó th t thú v , nhưng nó ch ng giúp gì cho chúng tôi”, Reed nói. Các transistron silicon thương m i hi n i có th t t i kích thư c kho ng 45 nano mét, th m chí còn nh hơn trong nh ng phòng thí nghi m nghiên c u chuyên d ng. Nhưng vi c óng gói nh ng transistor nh xíu này l i v i nhau và các chip máy tính có th v n nóng lên vì năng lư ng b th t thoát trong lúc truy n i. Vi c nghiên c u nh ng lo i transistor m i tiêu tán nhi t có th mang l i nh ng chi c máy tính ngu i hơn và i n tho i di ng ho t ng ư c lâu hơn. Nh ng d ng c này v n còn xa nhi u năm n a m i t i ư c th c t thương m i – trong s ó có nh ng transistor benzene mà Reed và các ng nghi p ã ch t o, ch kho ng 15% trong s chúng th t s ho t ng. “Ch t o thì d , ch ng t nó ho t ng m i là v n ”, phát bi u c a James Kushmerick, m t nhà khoa h c t i Vi n Tiêu chu n và Công ngh qu c gia Hoa Kì. “Nhưng b n c n có hàng nghìn transistor như chúng i cùng v i t l thành công cao ch t o m t chi c máy tính”. Công ngh ch t o nhi u transistor benzene n i li n v i nhau hi n nay không có, và có kh năng s không có trong ít nh t là 10 năm n a, nhưng Kushmerick v n h ng thú v i cái ông g i là “m t t phá khoa h c l n”. Theo abc.net.au Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2947/2/

44| 144| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Nh ng c nh khó tin bên trong nhà máy i n nhi t h ch
Máy Z có th là câu tr l i cho bài toán c n ki t năng lư ng c a th gi i, m t thi t b m t khi ánh l a v i công su t i n c p vào tương i nh có th t o ra công su t n 290 terawatt. Công su t ó tương ương v i 80 l n t ng công su t i n c a toàn th gi i. Hôm nay, công su t ó ch có th gi i phóng trong m t xung kéo dài 70 nghìn t c a m t giây… nhưng ó m i ch là s kh i u.

t t i Phòng thí nghi m qu c gia Sandia New Mexico, Mĩ, nó ư c s d ng nghiên c u các ph n ng nhi t h ch – ch ng h n, ph n ng x y ra t i tâm c a m t v n bom khinh khí. Gi thì nó còn có m t ng d ng h u ích hơn: tìm m t phương th c h p nh t các nguyên t nư c n ng s n xu t i n nhi t h ch. Nhi t h ch là Chén Thánh c a ngành công nghi p i n: r ti n, s ch, an toàn và không gi i h n. H n ch , v i công ngh hi n nay, là ph n ng khó i u khi n. Khi c máy ánh l a, 36 s i cáp – m i s i dày b ng thân ng a – phát ra tia l a ng th i. Các s i cáp chi u m t xung 50 nghìn t watt vào m t m c tiêu c b ng m t cu n cotton. Bên trong m c tiêu là m t cái bình ch a y các dây m nh hơn s i tóc ngư i. Các dây ó b c hơi, t o ra nhi t cao n 3,5 t C, nhi t cao nh t mà con ngư i t ng t o ra ư c, và m t xung tia X vư t quá 290 terawatt.

45| 145| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Bu ng chân không trung tâm c a Máy Z, ư ng kính 10 foot (3,05 m) và sâu 20 foot (6,1 m), bao quanh b i vô s t i n – ‘pin’ dùng d tr i n tích ánh l a cho c máy. Khi các dây n m bên trong ‘m c tiêu’ nh xíu trên b c hơi, các s i tungsten ó bu c ph i i vào phía trong t c trên 3000 d m m i giây, và k t qu là s gi i phóng năng lư ng h t s c t ng t. S thăng giáng m nh c a t trư ng khi c máy phóng i n sinh ra m t dòng i n trong m i v t kim lo i bên trong bu ng – cho nên s th p sáng n tư ng hay “h quang và tia l a” ư c trông th y ây. 36 s i cáp c p xung năng lư ng vào Máy Z cách i n v i nhau b i bu ng ch a hai tri u lít d u cách i n và hai tri u lít nư c ch ng ion hóa. Trong khi Máy Z có th phát ra m t xung năng lư ng c c l n, thì nó ch làm ư c như th trong m t ph n h t s c nh c a m t giây – năng lư ng s d ng ch c p i n cho 100 h gia ình trong hai phút, và ư c cung c p b i m t công ti i n a phương qua h c c m trên tư ng. Theo Daily Mail

46| 146| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

V tinh Enceladus c a Th tinh ang trong cơn ‘ hơi’
Nh ng gi t băng m áp u n dâng lên b m t và ch c th ng l p v băng giá trên v tinh Enceladus c a Th tinh gi i thích cho hành tr ng nhi t ph c t p và b m t kích thích trí tò mò c a vùng c c nam c a v tinh trên, theo m t bài báo m i s d ng d li u thu t phi thuy n Cassini c a NASA.

Vào hôm 5 tháng 10 năm 2008, ngay sau khi ti n t i kho ng cách 25 kilo mét i v i b m t c a Enceladus, tàu vũ tr Cassini c a NASA ã ch p b c nh n t ng. ( nh: NASA/JPL/Vi n Khoa h c Vũ tr )

“Cassini dư ng như ã ch p dính Enceladus gi a m t cơn hơi”, phát bi u c a Francis Nimmo, m t nhà khoa h c hành tinh t i trư ng i h c California Santa Cruz và là ng tác gi c a bài báo ăng trên t Nature Geoscience. “Nh ng giai o n d d i như th là hi m g p và Cassini tình c ã quan sát ư c v tinh trên trong m t trong nh ng th i kì c bi t này”. Vùng c c nam c a v tinh trên làm say m các nhà khoa h c vì nó ch a nh ng v t n t g i là “c p v n” phun hơi nư c và nh ng h t khác ra kh i v tinh. Trong khi bài báo m i nh t, ăng hôm 10 tháng 1, không liên h s khu y ng hơi và n i b t tr c ti p v i s hình thành c a nh ng v t n t và tia phun trào, nhưng nó th t s l p y m t s ch tr ng trong l ch s c a vùng v a nói.
47| 147| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

“Mô hình chương h i này giúp gi i m t trong nh ng bí n r c r i nh t c a Enceladus”, Bob Pappalardo, nhà khoa h c d án Cassini t i Phòng thí nghi m S c y ph n l c (JPL) c a NASA Pasadena, California, nói v nghiên c u do các ng nghi p c a ông th c hi n. “T i sao b m t vùng c c nam l i tr như v y? Làm th nào lư ng nhi t này ư c bơm ra kh i c c nam c a v tinh trên? Ý tư ng này gi ng như l p ráp các m nh c a câu hình”. Kho ng 4 năm trư c, thi t b quang ph k h ng ngo i h n h p c a Cassini ã phát hi n ra m t dòng nhi t vùng c c nam ít nh t là 6 gigawatt, tương ương v i ít nh t là m t tá nhà máy i n. Năng lư ng này ít nh t là b ng ba l n nhi t mà m t vùng trung bình thu c Trái t có di n tích tương t s sinh ra, m c dù kích c c a Enceladus là nh . Sau ó, thi t b quang ph kh i trung hòa và ion c a Cassini ã tìm th y vùng trên ang t ng kh nhanh ra ch t khí argon, ch t khí phát ra t nh ng t ng á phân rã phóng x và có t c phân rã ã bi t. Các tính toán cho các nhà khoa h c bi t là Enceladus không th liên t c sinh nhi t và ch t khí t c này. Chuy n ng th y tri u – l c hút và y t phía Th tinh vì Enceladus chuy n ng xung quanh hành tinh trên – không th gi i thích s gi i phóng nhi u năng lư ng như v y. Tu i b m t c a nh ng vùng khác nhau trên Enceladus cũng th hi n s a d ng l n. Nh ng vùng ng b ng b b n phá n ng n ph n phía b c c a v tinh trên dư ng như già c 4,2 t năm tu i, còn m t vùng g n xích o g i là Sarandib Planitia thì t 170 tri u n 3,7 t năm tu i. Tuy nhiên, vùng c c nam dư ng như chưa t i 100 tri u năm tu i, có kh năng tr kho ng 500.000 năm tu i. Craig O'Neill thu c trư ng i h c Macquarie Sydney, Australia, và Nimmo, ngư i ư c tài tr m t ph n b i chương trình Nghiên c u Các hành tinh nhóm ngoài c a NASA, ã s a l i m t mô hình mà O'Neill ã phát tri n cho s i lưu c a l p v Trái t. i v i Enceladus, v tinh có b m t hoàn toàn b bao ph b i băng giá l nh b t gãy do s kéo gi t c a l c hút h p d n c a Th tinh, các nhà khoa h c ã gia c l p v . H ch n m t s c b n âu ó gi a s c b n c a nh ng m ng ki n t o d b o trên Trái t và nh ng m ng r n ch c c a Kim tinh, chúng quá kh e, cho nên dư ng như chúng chưa bao gi b mút xu ng ph n lõi bên trong. Mô hình c a h cho th y nhi t sinh ra t ph n bên trong c a Enceladus có th gi i phóng dư i d ng t ng t b t băng nh , m áp dâng lên trên b m t, tương t như các gi t sáp nóng b ng trong m t dòng nham th ch. S dâng lên c a b t m s g i băng giá l nh, n ng hơn xu ng ph n bên trong. (T t nhiên, m là tương i. Nimmo nói b t có kh năng ngay dư i m c ông c, là 273 Kelvin ho c 32 Farenheit, còn b m t thì nhi t giá l nh 80 Kelvon hay – 316 Farenheit) Mô hình trên phù h p v i ho t ng trên Enceladus khi nh ng th i kì hơi và n i b t ư c cho là kéo dài kho ng 10 tri u năm, và nh ng th i kì yên , khi băng trên b m t không b xáo tr n, kéo dài kho ng 100 tri u ho c hai t năm. Mô hình c a h cho bi t nh ng th i kì ho t ng m nh x y ra ch 1 n 10% th i gian Enceladus ã t n t i và ã xoay vòng 10 n 40% b m t. Vùng ho t ng xung quanh c c nam c a Enceladus chi m kho ng 10% b m t c a nó. S m nh Cassini-Huygens là m t d án h p tác c a NASA, Cơ quan Không gian châu Âu và Cơ quan Không gian Italy. JPL, m t phân vi n c a Vi n Công ngh California Pasadena,
48| 148| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

i u hành s m nh cho Ban giám c S m nh Khoa h c c a NASA Washington. Tàu qu o Cassini ã ư c thi t k , phát tri n và l p ráp t i JPL. Theo Science Daily Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2970/2/

49| 149| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

H i Hoàng gia Anh công b s th t v giai tho i qu táo Newton
T p b n th o vi t tay ã làm lan truy n m t trong nh ng giai tho i n i ti ng nh t c a l ch s khoa h c v a ư c H i Hoàng gia Anh cho công b trên Internet.

Ngư i ta

n

i v i nhau r ng ngài Isaac Newton ã khám phá ra l c h p d n trong khi ng i trong m nh vư n nhà c a m ông Lincolnshire.

ó là m t trong nh ng giai tho i n i ti ng nh t trong l ch s khoa h c. Chàng trai tr Isaac Newton ang ng i trong vư n nhà mình khi m t qu táo rơi trúng u anh ta và, trong m t lóe sáng c a trí tu t t nh, anh t ng t i t i lí thuy t c a mình v s h p d n. Câu chuy n trên ch c ch n ã b thêm m m d m mu i, b i chính Newton l n nhi u th h nhà vi t truy n v ông. Nhưng t hôm nay, b t kì ai truy c p Internet u có th t tìm th y l i gi i thích căn b n làm th nào m t qu táo rơi có th truy n c m h ng cho s tìm hi u l c h p d n. H i Hoàng gia London ang ưa ra công khai d ng kĩ thu t s m t b n th o g c quan tr ng mô t cách th c Newton nghĩ ra lí thuy t c a ông v s h p d n sau khi ch ng ki n m t

50| 150| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

qu táo ang rơi t trên cây xu ng trong m nh vư n nhà c a m ông không có b ng ch ng nào cho th y nó rơi trúng u ông.

Lincolnshire, m c dù

ó là vào năm 1666, và d ch b nh ã làm óng c a nhi u công s và nh ng cu c h i h p. Newton ph i b Cambridge n Woolsthorpe Manor, g n Grantham Lincolnshire, ngôi nhà khiêm t n nơi ông chào i, chiêm nghi m nh ng v n hóc búa mà ông ã và ang theo u i trư ng i h c. Ông c bi t b ám nh b i qu o c a M t trăng xung quanh Trái t, và cu i cùng ã lí gi i r ng tác d ng c a tr ng l c ph i tr i r ng n nh ng kho ng cách r t l n. Sau khi trông th y làm th nào nh ng qu táo luôn luôn rơi th ng ng xu ng m t t, ông ã b ra nhi u năm nghiên c u cơ s toán h c ch ng t tr ng l c gi m t l ngh ch v i bình phương kho ng cách. Nhưng có b ng ch ng nào cho th y Newton th t s ư c truy n c m h ng b i m t qu táo ang rơi hay không? Ông không l i b n vi t tay nào cho th y i u này, m c dù có nh ng tư li u khác cho r ng ông ã t ng nói v i nh ng ngư i khác như th lúc ông ã là m t ngư i l n tu i. Các nhà s h c hư ng t i m t tư li u c bi t vi t b i m t trong nh ng ngư i ương th i tr tu i hơn c a Newton, m t nhà sưu t m c và là nhà ti n kh o c h c tên g i William Stukeley, ngư i ng th i là tác gi ã vi t quy n ti u s u tiên c a nhà khoa h c vĩ i ngư i Anh, mang t a H i kí v Cu c i c a Ngài Isaac Newton. Stukeley cũng sinh ra Lincolnshire, và ã s d ng quan h này k t b n v i Newton v n khét ti ng hay g t g ng. Stukeley ã vài l n trò chuy n v i anh b n thâm niên hơn kia, và hai ngư i g p nhau u n vì là thành viên c a H i Hoàng gia, và trao i v i nhau. Vào m t d p c bi t trong năm 1726, Stukeley và Newton ã có m t bu i ăn t i chung v i nhau London. “Sau bu i t i, ti t tr i ang m áp, chúng tôi ã t n b ra vư n và u ng trà dư i tán m t s cây táo, ch có ông và tôi”, Stukeley vi t trong t p b n th o vi t tay kĩ càng mà H i Hoàng gia cho công b . “Gi a nh ng bài thuy t gi ng khác, ông b o tôi, ông l i trong tình hu ng tương t , như trư c ây khi quan i m l c h p d n xu t hi n trong u c a ông. T i sao qu táo ó luôn luôn r t th ng ng xu ng t, ông t nghĩ mãi; nhân lúc m t qu táo rơi xu ng, khi ông ng i trong tư th suy tư. “T i sao nó không r t sang bên, hay r t lên trên cao? Mà c luôn ph i r t xu ng tâm Trái t? Nh t nh lí do là Trái t ã hút nó xu ng. Ph i có m t s c m nh hút kéo nào ó v t ch t. Và t ng s c m nh hút kéo trong v t ch t c a Trái t ph i n m tâm c a Trái t, ch không n m b t kì ch nào khác c a Trái t. “Vì th , qu táo này có rơi vuông góc hay ti n v phía tâm y hay không? N u v t ch t theo cách ó hút l y v t ch t, thì nó ph i t l v i lư ng c a nó. Do ó, qu táo hút l y Trái t, ng th i Trái t hút l y qu táo”. ây là b n vi t chi li nh t c a giai tho i qu táo rơi, nhưng nó không ph i là b n vi t duy nh t t th i Newton còn l i. Ông cũng ã dùng nó tiêu khi n v i John Conduitt, ch ng c a cô
51| 151| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

cháu gái c a Newton và là ngư i tr lí c a ông t i S úc ti n Hoàng gia, cơ quan do Newton lãnh o trong nh ng năm tháng sau này c a cu c i ông. Conduitt vi t: “Vào năm 1666, m t l n n a ông r i Cambridge v ngh v i m ông Lincolnshire. Trong khi ang i lang thang tr m tư trong vư n, thì trong u ông ch t xu t hi n ý tư ng r ng s c m nh c a tr ng l c (cái mang qu táo t trên cây xu ng t) không b h n ch v i m t kho ng cách nh t nh n Trái t, mà s c m nh này ph i tr i r ng ra xa hơn ngư i ta thư ng nghĩ. “T i sao không cao n M t trăng kia ch , ông t b o mình, và n u như th , thì s c m nh ó ph i nh hư ng n chuy n ng c a m t trăng và có l duy trì qu o c a nó, t ó ông lao vào tính toán xem k t qu c a gi thi t ó s là gì”. C hai b n vi t v tình ti t qu táo u ư c Newton nh c l i kho ng 50 năm sau này. Li u nó có th t s x y ra, hay nó ch là m t câu chuy n mà Newton ã thêm th t hay th m chí là b a ra? “Newton ã khéo léo mài giũa giai tho i này cho t n t i v i th i gian”, phát bi u c a Keith Moore, trư ng phòng lưu tr t i H i Hoàng gia. “Câu chuy n y nh t nh có th t, nhưng ch c là ã b thêm b t nhi u”. Câu chuy n qu táo phù h p v i quan i m r ng m t v t hình qu t b hút v phía Trái t. Nó còn c ng hư ng v i b n vi t trong kinh thánh v ba cây ki n th c, và ư c bi t Newton là ngư i có quan i m tôn giáo c c oan, ông Moore nói. T i Woolsthorpe Manor, ngày nay thu c s h u qu c gia, ngư i qu n gia, Margaret Winn, cho bi t chính cây táo y v n l n lên phía trư c ngôi nhà, ngay trư c c a s phòng ng c a Newton. “Ông ã t ng k câu chuy n y lúc v già nhưng b n th t s nghi v n không bi t nó th t s có x y ra hay không nh ”, cô Winn, ngư i t ng buôn chuy n v i nh ng qu táo, nói. Nhưng cho dù câu chuy n có là s c tư ng tư ng ng bóng c a m t ông c già, thì câu chuy n qu táo rơi ã i vào l ch s v i vai trò là “th i kh c eureka” th hai trong khoa h c, sau s ki n Archimedes phát hi n ra cách xác nh th tích c a các v t khi ông trong nhà t m. Nh ng th i kh c eureka: Làm th nào h ‘có ư c nó’ *Archimedes ư c cho là nhà khoa h c u tiên hét toáng câu nói Hi L p "Eureka!" ánh d u m t bư c t phá, khi ông phát hi n ra nguyên lí c a ông v s n i. Nhà văn La Mã Vitruvius ã vi t r ng Archimedes ang t m khi ông nh n ra r ng lúc ông bư c vào trong b n t m, kh i lư ng cơ th c a ông thay th cho m t tr ng lư ng nư c nh t nh. Ngư i ta nói nhà khoa h c ã nh y ra kh i b n t m và tr n tru ng ch y ra ư ng ph Syracuse Sicily, hét toáng lên: "Eureka, eureka!" (Tôi tìm ra r i!). Tính xác th c c a câu chuy n này b nghi ng , vì r ng Vitruvius vi t v nó g n 200 năm sau này. *Otto Loewi, nhà sinh lí h c ngư i c, b ra 17 năm c g ng tìm ra b ng ch ng d t khoát r ng các xung th n kinh ư c truy n b ng hóa ch t, và cu i cùng ã b t g p s c m nh sáng t o trong m t êm khi ông n m mơ th y mình ti n hành m t thí nghi m quan tr ng s d ng trái tim c a con ch. Ông l p t c i vào phòng thí nghi m c a mình th c hi n thí nghi m trên, ý th y dây th n kinh ph v c a con ch gi i phóng m t hóa ch t, ngày nay g i là ch t truy n xung th n kinh acetylcholine, ch t này i u khi n nh p tim.

52| 152| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

*M c dù ngư i ta thư ng b o r ng Charles Darwin ã i t i lí thuy t c a ông v s ch n l c t nhiên trong khi trên qu n o Galapagos vào năm 1835, nhưng ông ch b t u tin vào s ti n hóa sau khi ông tr l i Anh. Thay vì có m t “th i kh c Eureka”, nhà khoa h c ã b ra hai th p k cân nh c nh ng quan sát c a ông, cu i cùng trình bày lí thuy t gây tranh cãi c a ông trong quy n sách năm 1859 V ngu n g c c a các loài. Theo independent.co.uk Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2973/212/

53| 153| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Toán h c tr u tư ng mang l i công ngh laser m i
Ánh sáng v a b “bu c gút” b i các nhà v t lí ang làm vi c t i các trư ng Glasgow và Southampton, Anh qu c. i h c Bristol,

Ánh sáng trên ã ư c i u khi n b ng hologram ư c thi t k c bi t v i “lí thuy t th t nút” – m t ngành toán h c tr u tư ng ư c truy n c m h ng b i các xo n b n dây bu c và l bu c dây c a ôi giày. t phá trên lát ư ng cho m t m c chính xác m i trong công ngh laser, v i nh ng ng d ng a d ng t súng b n t c giao thông cho n thi t b o cao. Ti n sĩ Mark Dennis trư ng i h c Bristol nói: “Trong m t chùm ánh sáng, dòng ánh sáng i qua không gian tương t như nư c ch y trên m t con sông. “M c dù nó thư ng ch y theo ư ng th ng - thí d như ánh sáng phát ra t ng n u c, èn ch laser, vân vân – nhưng ánh sáng còn có th ch y thành xoáy và cu n, hình thành nên các ư ng trong không gian g i là ‘xoáy quang h c’. “D c theo nh ng ư ng này, hay theo các xoáy quang h c, cư ng (màu en). “Toàn b ánh sáng xung quanh chúng ta ch a không th trông th y chúng”. ánh sáng là b ng zero

y nh ng ư ng t i en này, m c dù chúng ta

i nghiên c u ã có th t o ra các gút th t trong các xoáy quang h c, s d ng nh ng hologram ph c t p hư ng dòng ánh sáng, theo l i ti n sĩ Dennis, tác gi ng u bài báo ăng trên t Nature Physics. Nghiên c u này ch ng minh m t ng d ng v t lí cho m t ngành toán h c trư c ây v n ư c xem là hoàn toàn tr u tư ng. Giáo sư Miles Padgett trư ng i h c Glasgow, ngư i ng u các thí nghi m trên, nói: “Thi t k hologram ph c t p c n thi t cho s ch ng minh th c nghi m c a ánh sáng b th t gút th hi n s i u khi n quang h c tiên ti n, cái không nghi ng gì n a có th s d ng trong các d ng c laser trong tương lai”. Ti n sĩ Dennis phát bi u thêm: “Nghiên c u các xoáy b th t gút ã ư c b t u b i huân tư c Kelvin t n h i năm 1867 trong s kh o sát c a ông i tìm m t l i gi i thích c a các nguyên t . Công trình này m ra m t chương m i trong l ch s quang h c”. Theo independent.co.uk Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2975/2/
54| 154| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Nh ng hành tinh nhóm ngoài có th có nh ng i dương kim cương

B ng cách n u ch y và hóa r n tr l i i v i kim cương, các nhà khoa h c tin r ng có nh ng dương á quý này trên H i vương tinh và Thiên vương tinh. ( nh: NASA)

i

Nh ng i dương kim cương l ng, ch a y nh ng núi băng kim cương r n, có th trôi n i trên H i vương tinh và Thiên vương tinh, theo m t báo cáo m i cho bi t. Nghiên c u trên, ăng trên t Nature Physics, d a trên nh ng phép o chi ti t i m tan ch y c a kim cương. Nghiên c u tìm th y kim cương hành x gi ng như nư c trong khi ông v i th r n n i bên trên th l ng. u tiên c a

c và nóng ch y,

Khám phá b t ng y mang l i cho các nhà khoa h c m t ki n th c m i v kim cương và m t s hành tinh xa xôi nh t trong h m t tr i c a chúng ta. “Kim cương là m t khoáng ch t tương i ph bi n trên Trái t, nhưng i m nóng ch y c a nó chưa h ư c o”, ti n sĩ Jon Eggert thu c Phòng thí nghi m qu c gia Lawrence Livermore California, phát bi u. “B n không th ch tăng nhi t và làm cho nó tan ch y; b n còn ph i t o ra áp su t cao, yêu c u ó khi n ngư i ta r t khó o nhi t nóng ch y c a nó”. Nh ng nhóm khác ã làm tan ch y thành công kim cương cách nay nhi u năm, nhưng h không th o áp su t và nhi t mà kim cương tan ch y.
55| 155| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Kim cương và graphite Kim cương là m t ch t h t s c c ng. Ch m i tính ch t ó ã khi n nó khó tan ch y. Nhưng kim cương có m t i lư ng khác n a khi n ngư i ta còn khó o i m nóng ch y c a nó hơn. Kim cương không còn gi ng như kim cương n a khi nó nóng lên. Khi kim cương nóng lên thành graphite. n nhi t c c cao, nó bi n i v m t v t lí, chuy n t kim cương

Graphite, và không ph i kim cương, sau ó tan ch y thành ch t l ng. V n i v i các nhà khoa h c là làm kim cương nóng lên trong khi ng th i ngăn không cho nó bi n i thành graphite. Nh ng áp su t c c cao, lo i áp su t tìm th y trên nh ng hành tinh khí kh ng l như H i vương tinh và Thiên vương tinh thu c v m t s nơi trong ó áp su t c c cao và nhi t c c cao ng th i t n t i. Eggert và các ng nghi p c a ông ã t m t viên kim cương t nhiên, nh , tinh khi t, n ng kho ng m t ph n mư i carat và dày n a mili mét, và t nó v i ánh sáng laser áp su t c c cao. Các nhà khoa h c ã làm hóa l ng viên kim cương áp su t cao hơn 40 tri u l n so v i cái m t con ngư i ph i ch u khi ng m c nư c bi n trên Trái t. T ó, h t t h nhi t và áp su t xu ng. Khi áp su t gi m xu ng còn kho ng 11 tri u l n áp su t khí quy n m c nư c bi n trên Trái t và nhi t gi m xu ng còn kho ng 50.000 , thì m ng kim cương r n b t u xu t hi n. Nh ng i dương kim cương c a kim cương v n không i, thì càng có nhi u m ng

Ti p t c gi m áp su t, nhưng nhi t kim cương hình thành.

Khi ó kim cương th c hi n cái gây b t ng . Các m ng kim cương không chìm xu ng. Chúng n i b ng b nh. Nh ng t ng băng kim cương vi mô trôi n i trong m t bi n kim cương l ng nh xíu. Kim cương hành x gi ng như nư c v y. V i a s các ch t, tr ng thái r n m c hơn tr ng thái l ng. Nư c là m t ngo i l v i quy lu t ó; khi nư c óng băng, băng thu ư c th t s m c hơn nư c xung quanh, ó là nguyên do vì sao băng n i trên và cá có th s ng sót qua mùa ông giá l nh. M t i dương kim cương còn có th giúp gi i thích s hành tinh trên, Eggert nói. nh hư ng c a t trư ng c a nh ng

Nói i khái, các c c t c a Trái t phù h p v i các c c a lí. Nhưng các c c t và c c a lí trên Thiên vương tinh và H i vương tinh thì không phù h p; th t v y, chúng có th l ch nhau n 60 kh i tr c b c-nam.

56| 156| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

N u t trư ng c a Trái t b l ch xa như th , nó s ưa t c c b c n m mi n trung Australia thay vì n m duyên h i l c a Nam C c. M t i dương kim cương l ng ch y cu n xoáy có th gi i thích cho s khác bi t ó. áng tin c y Ngư i ta ư c tính có t i 10% Thiên vương tinh và H i vương tinh c u t o t carbon. M t i dương kh ng l kim cương l ng n m nơi thích h p có th làm ch ch hư ng hay l t nghiêng t trư ng ra kh i s th ng hàng v i chuy n ng quay c a hành tinh. Ý tư ng r ng có nh ng i dương kim cương l ng bên trong H i vương tinh và Thiên vương tinh không ph i là ý tư ng gì m i, theo giáo sư Tom Duffy, m t nhà khoa h c hành tinh t i trư ng i h c Princeton. Bài báo ăng trên Nature Physics làm cho nh ng hơn”, Duffy nói. i dương kim cương “trông càng áng tin c y

Tuy nhiên, nghiên c u thêm n a v thành ph n c a H i vương tinh và Thiên vương tinh là c n thi t trư c khi có m t k t lu n th t s d t khoát, và lo i nghiên c u này r t khó th c hi n. Các nhà khoa h c có th ho c ưa phi thuy n lên nh ng hành tinh này, ho c h có th th mô ph ng nh ng i u ki n này trên Trái t. C hai l a ch n u c n nhi u năm chu n b , c n nh ng thi t b t ti n, và là i tư ng cho m t s môi trư ng kh c nghi t nh t trong vũ tr . Theo abc.net.au Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2979/2/

57| 157| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Khoa h c và ngh thu t th hi n chuy n ng
Chuy n ng – chúng ta làm th , ng v t làm th , nhưng a s không ai trong chúng ta suy nghĩ m t cách có ý th c v nó. Cho nên trong ph n l n l ch s , chúng ta không bi t chính xác các cơ th di chuy n như th nào. Trong m t tri n lãm m i trưng bày London, Jonathan Miller ưa chúng ta vào m t cu c hành trình i qua nh ng n l c c a con ngư i nh m th hi n chuy n ng trong khoa h c và trong ngh thu t.

Ng a phi nư c

i

Các h a sĩ châu Âu th k th 18 như John Wootton, ngư i v tác ph m Cu c ua ư ng vòng Newmarket ( nh trên), thư ng th hi n nh ng con ng a ang phi nư c i trong tư th gi ng nhau và theo ki u “ng a g ” không th c t . V n là chân c a con ng a ang phi nư c i di chuy n quá nhanh cho tư th th t s ư c trông th y. Công ngh ã xu t hi n c u nguy vào năm 1877, khi Leland Stanford, m t ngư i nuôi ng a ua và là th ng c bang California, yêu c u nhà nhi p nh chuyên ch p nh phong c nh Eadweard Muybridge ánh cư c xem c b n chân c a m t con ng a ang phi nư c i có r i kh i m t t ng th i t i m t th i i m b t kì nào ó hay không. tr l i câu h i trên, Muybridge ã b trí m t hàng camera có c a s p ư c th xu ng b ng dây kéo căng ngang qua ư ng ua; m t con ng a phi nư c i vào ư ng ua s á l y s i dây v i móng gu c c a nó và vì th kích ho t m t lo t nh ch p v nó khi nó ch y qua. K t qu là m t lo t nh liên t c th hi n các giai o n chuy n ng – tư li u u tiên ghi l i chuy n ng m t cách chi ti t.

58| 158| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Công trình trên ã cho phép các h a sĩ s a l i cho úng tư th c a nh ng h , thí d như ng a. ( nh: B o tàng Fitzwilliam, Cambridge)

i tư ng v c a

ng v t và kh a thân Vào nh ng năm 1880, trư ng i h c Pennsylvania ã tuy n m Muybridge, và v i s h tr c a các nhà hóa h c và th i n c a trư ng, nhi u lo t nh ch p hơn ã ư c th c hi n, bao g m nh c a sư t , v t mào và con ngư i kh a thân. M t cu n sách tiêu S v n ng c a ng v t ã sưu t p 781 t m nh như th này. Công trình này ã mang l i cho Muybridge ti ng tăm muôn thu , b t ch p m t s th c t không minh b ch: ông thư ng ch p vá nh ng lo t nh c a mình n u m t khung hình b thi u ho c b m , và nh nh ng ngư i ph n kh a thân c a ông thì ư n ngư i ra gi ng như nh khiêu dâm. Khiêu vũ, 1887 ( nh: Eadweard Muybridge/B o tàng Kingston)

59| 159| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Nhi p nh ho t nghi m ng th i v i Muybridge, nhà tri t h c và nhi p nh gia Etienne-Jules Marey cũng s d ng nhi p nh phân tích chuy n ng. Ông ã phát tri n m t phương pháp h a ph c t p xác nh tư th c a m t con ng a d a trên s thay i áp l c c a móng gu c c a nó khi chúng ti p xúc v i m t t. Khi ông nhìn th y chu i nh c a Muybridge, ông nh n ra r ng nhi p nh có th là phương th c ơn gi n hơn làm công vi c này. Marey ã phát minh ra m t kĩ thu t g i là “ nh ho t nghi m” ch p nh ng giai o n c a chuy n ng trên cùng m t t m phim, v i nhi u l n phơi sáng trên giây sao cho các hình nh chuy n ng ch ng lên nhau. Vào nh ng năm 1880, Marey ã chuy n s chú ý c a ông sang th thu t phân tích chuy n ng bay c a chim, ch p nh liên ti p c a nh ng con di c và v t mào. Ông còn ph n khích n m c ông ã nghiên c u m t con mòng bi n b ng ng thi c. Phân tích chuy n ng bay c a con mòng bi n, 1887.

( nh: Etienne-Jules Marey/Dépot du Collège de France, B o tàng Marey, Beaune, Pháp)

60| 160| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

M t di s n

l i cho

i

Các bi n th c a kĩ thu t Marey ã ư c nhi u nhà nhi p nh khác s d ng k t ó. Ch ng h n, b c nh ch p m t ngư i ang nh y này th c hi n b i nhà h a sĩ và iêu kh c Thomas Eakins. T m nh hư ng c a Marey còn xuyên biên gi i ra th gi i ngh thu t bên ngoài, áng chú ý nh t là trong nh ng tác ph m c a Trư ng phái V lai Italy h i u th k 20. ư c truy n c m h ng tr c ti p b i công trình c a Marey, h ã cho ch ng các ư ng nét lên nhau ch p nh ng l c h c c a nh ng i tư ng c a mình. Nghiên c u chuy n ng: Kh a thân nam, ng nh y sang ph i, 1885.

( nh: Thomas Eakins/Vi n Hàn lâm Ngh thu t Pennsylvania, Philadelphia)

61| 161| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Hi u ng nh p nháy Vào th p niên 1930, di s n khoa h c c a Marey ti p t c ư c k th a b i Harold Edgerton, m t kĩ sư i n t i Vi n Công ngh Massachusetts. Edgerton ã ch p nh ng b c nh s d ng èn flash i n t t c cao t o ra hi u ng nh p nháy. V i ánh sáng flash lóe lên m t tri u l n m i giây, Edgerton ã ch p nh ng b c nh c a ngư i ánh ki m, v n ng viên nh y sào và nhi u th linh tinh khác theo phong cách Marey nhưng v i chính xác cao hơn và rõ nét hơn. Quay g y, 1938. ( nh: Harold Edgerton/Michael Hoppen Gallery)

62| 162| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Khoa h c, không ph i ngh thu t Edgerton khéo léo t tách mình kh i nh ng nhà nhi p nh khác như Gjon Mili, ngư i s d ng nh ng kĩ thu t tương t nhưng làm vi c v i nh ng i tư ng mang tính ngh thu t hơn, thí d như vũ o và nh c sĩ. Ông khăng khăng: “ Ch có s th t thôi”. ng b t tôi là m t ngh sĩ. Tôi là m t kĩ sư. Tôi ng sau các s th t.

Trong b c nh ch p năm 1952 này, ngh sĩ violin Jascha Heifetz ang chơi àn trong phòng thu t i c a Mili khi ánh sáng g n v i cái vĩ c a ông v ch nên chuy n ng c a nó. ( nh: Gjon Mili/Time & Life Pictures/Getty Images)

63| 163| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

H u Eadweard Công trình c a Muybridge ti p t c gây h ng thú, như th hi n b i tác ph m này c a Idris Khan mang t a ng lên t t ... H u “Con ngư i và S v n ng c a ng v t”, th c hi n năm 2005. ( nh: Idris Khan/Victoria Miro Gallery, London)

64| 164| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

T t c là m t chút nhòe i Vào th k 20, cái tr thành m t là mô t chuy n ng b ng cách làm m ho c nhòe b c nh i m t cách có ch ý s d ng th i gian phơi sáng lâu, như trong b c nh c a Jonathan Shaw ch p b ba ngư i nh y t i sân v n ng Alexander, Birmingham, Anh, năm 1996. S nhòe nh ư c s d ng nh n m nh b n ch t liên t c c a chuy n ng ho c mang l i n tư ng r ng v t ang chuy n ng nhanh n m c m t chúng ta không th t p trung vào nó ư c. ( nh: Jonathan Shaw/Birmingham Library & Archive Services)

“ ư ng vù vù” Trong tranh vui và ho t hình, hi u ng này thu ư c v i vi c s d ng “các ư ng vù vù” ho c b ng cách v kí t cùng v i nhi u nét v ch biên. Billy Whizz, trích t The Beano Book, 1999. ( nh: Beano) Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2983/334/

65| 165| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Xung quanh cái ch t c a m t nhà v t lí Iran

Nh ng ngư i ưa tang mang thi th b c trong lá c Iran c a Masoud Alimohammadi trong ám tang c a ông b c Tehran vào hôm 14 tháng 1 năm 2010. Nh ng ngư i ưa tang gi n d hô hào nh ng kh u hi u ch ng Mĩ và ch ng Israel tham gia ám ưa tang nhà v t lí h t nhân Iran b gi t trong m t v t n công b ng bom. ( nh: AFP/Getty Images)

“Chúng tôi ang s ng trong b u không khí s hãi”, phát bi u c a Reza Mansouri, m t nhà vũ tr h c t i trư ng i h c Sharif Tehran, v i s ng c a gi i trí th c th ô Iran sau v ám sát m t nhà v t lí gây ch n ng dư lu n hôm th ba r i. Masoud Alimohammadi, m t giáo sư v t lí 50 tu i t i trư ng i h c Tehran, v a b gi t b ng m t qu bom i u khi n t xa g n vào sư n bên xe mô tô. Qu bom phát n khi ông r i nhà n s làm vào sáng th ba tu n r i. Tư ng thu t c a gi i thuy n thông Iran ã quy trách nhi m cho Mĩ và Israel cho v t n công, m t kh ng nh mà phía Mĩ ã mô t là “l b ch”. i u tra h sơ xu t b n c a Alimohammadi cho bi t ông không ph i là m t nhà v t lí h t nhân ng d ng, như các phương ti n truy n thông Iran kh ng nh, mà là m t nhà v t lí toán nghiên c u cơ h c lư ng t và lí thuy t trư ng. Ông ã công b hơn 50 bài báo và g n ây thì chuyên v các lí thuy t năng lư ng t i. Bài báo cu i cùng c a ông mang t a “Nh ng nh n xét v năng lư ng t i Gauss-Bonnet khái quát” ăng trên t Physical Review D h i tháng 3 (Phys. Rev. D 79 063006).
66| 166| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

“Không có nghiên c u nào c a ông có cái gì liên quan xa xôi v i vũ khí h t nhân cho nên tôi t h i không bi t vì soa h l i g i ông là m t nhà khoa h c h t nhân và nói r ng Mĩ ho c Israel có l ã ánh bom ông”, phát bi u c a Subir Sarkar, m t nhà v t lí lí thuy t t i trư ng i h c Oxford Anh. Không ph i là m t nhân v t chính tr Alimohammadi là m t trong b n nhà v t lí u tiên hoàn t t lu n án ti n sĩ c a mình hoàn toàn Iran, vì t nư c này không có chương trình ào t o ti n sĩ trư c Cách m ng H i giáo năm 1979. Ông hoàn thành lu n án ti n sĩ t i trư ng i h c Công ngh Sharif, nơi Mansouri làm vi c. “Alimohammadi là m t tín H i giáo ngoan o và ã tham gia các ho t ng liên quan n cu c cách m ng văn hóa [Iran]”, Mansouri nh l i. M c dù Mansouri có nói thêm r ng Alimohammadi không ph i là m t nhân v t chính tr , nhưng nh ng tư ng thu t khác – nói r ng tên c a ông n m trong s 420 trí th c ã kí m t lá thư ng h s ph n i t i cu c b u c t ng th ng h i tháng 6 năm ngoái. Khu trư ng i h c trên ã ư c tăng cư ng an ninh k t t b u c tháng 6, cái ã châm ngòi cho s náo lo n t i t nh t Iran k t cu c cách m ng văn hóa – th i kì thu c th p niên 1980 sau Cách m ng H i giáo. Hãng tin Reuters tư ng thu t r ng c nh sát ch ng b o ng ã bao vây trư ng i h c Tehran, nơi Alimohamadi làm vi c, vào hôm 8 tháng 12 khi m t cu c mít tinh l n ã ư c t ch c ó nh m c c n tr s ph n kháng k ch li t. Najib Ghadbian, m t nhà khoa h c chính tr t i trư ng i h c Arkansas và là tác gi quy n S dân ch hóa và Ch nghĩa H i giáo Thách th c Th gi i Arab, mô t tình hình chung Iran là “r t căng th ng”, k t sau b u c . “Chính sách c a gi i c m quy n i v i phương Tây ngày càng c ng r n hơn và tôi r t lo ng i cho gi i trí th c tư duy c l p ó”, ông nói. Tình hình căng th ng h t nhân Trong khi ó, cu i tu n này, các nhà ngo i giao t sáu nư c, bao g m Mĩ và Anh, g p nhau th o lu n nh ng s c l nh tr ng ph t có th có i v i tham v ng h t nhân c a Iran. Ghadbian tin r ng nh ng cu c g p như th này ch óng vai trò tăng cư ng thêm tinh th n bài phương Tây c a ch Ahmadinejad, làm cho tình hình thêm nguy hi m i v i gi i trí th c Iran. “Cái các nhà chính tr phương Tây th t b i không hi u n i là s ng h chương trình h t nhân lan r ng kh p Iran, th m chí trong s nh ng ngư i không ng h ch t ng th ng ương nhi m”, ông nói. B c tranh Iran m m trái h n v i t nư c trong c m nh n c a João Magueijo, m t nhà vũ tr h c t i trư ng Imperial College, London, ngư i ã có th i gian làm vi c Iran h i năm 1999. “Tôi r t n tư ng b i các trư ng i h c và khu trư ng s r ng rãi c a h , và có r t nhi u ni m vui v i sinh viên ó”, ông nói. “Trên h t th y, trong trư ng vi n, tôi hoàn toàn thích nghi gi a nh ng ngư i h t s c ngoan o và nh ng ngư i vô th n ch nghĩa. H gi u c t s l a ch n c a nhau v i gi ng nh nhàng và s khoan dung th t s (và hi n nhiên trái v i lu t pháp)”.

67| 167| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

ám tang Masoud Alimohammadi di n ra Tehran vào th năm tu n r i và th i báo The Times tư ng thu t hàng trăm gi i ch c trung thành c a chính quy n ã vây quanh thi th ư c mang t nhà c a nhà v t lí phía b c thành ph . L cúng vi ng s t ch c sau 14 ngày, theo phong t c H i giáo. Theo physicsworld.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2982/2/

68| 168| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

H m t tr i ã ‘châm l a’ t h t carbon c a Trái t sơ khai
L a quét qua h m t tr i nhóm trong có l nh ng hành tinh nhóm trong khác. ã t h t ph n l n carbon trên Trái t và trên

M c dù hành tinh c a chúng ta dung dư ng cho s s ng g c carbon, nhưng nó có m t s thi u h t carbon bí n. Nguyên t y các sao ch i và h m t tr i nhóm ngoài d i dào g p hàng nghìn l n trên Trái t, so v i lư ng silicon mà m i v t th có. M t tr i cũng giàu có carbon tương t . “Th t ra không có nhi u carbon c u thành nên Trái t so v i cái có s n”, Edwin Bergin thu c trư ng i h c Michigan Ann Arbor phát bi u.

Ngày nay toàn b lư ng carbon ó ã bi n i âu ? ( nh: Christian Miller/iStock)

L i gi i thích trư c nay cho s thi u h t y là r ng trong vùng bên trong c a ĩa b i nơi Trái t hình thành, nhi t vút lên t i 1800 kelvin, cho carbon sôi lên h t. Nhưng nh ng quan sát nh ng h m t tr i ang phát tri n cho th y kho ng cách Trái t n m t tr i, nhi t quá ngu i làm b c hơi b i carbon. Gi thì m t i g m các nhà thiên văn h c nói ng n l a ó th t áng trách. Các nguyên t oxygen nóng trong ĩa b i s d dàng k t h p v i carbon, t cháy nó, sinh ra carbon dioxide và nh ng ch t khí khác – theo l i Jeong-Eun Lee thu c trư ng i h c Sejong Seoul, Hàn Qu c, và các ng nghi p, trong ó có Bergin, trong m t bài báo ăng trên t The Astrophysical Journal Letters (arxiv.org/abs/1001.0818). B t kì carbon r n nào thu c h m t tr i nhóm trong u b phá h y trong vòng vài năm, k t qu tính toán c a h cho bi t như th . ng h cho lí thuy t trên là th c t s d i dào carbon trong vành ai ti u hành tinh bao quanh các hành tinh nhóm trong tăng lên khi b n càng ti n ra xa m t tr i. Carbon mà Trái t ch a ngày nay ph i ư c phân phát sau này b i các ti u hành tinh và sao ch i hình thành bên ngoài ph m vi c a ng n l a sơ khai, các nhà nghiên c u nói. i u này có l có m t ích l i ti m n: các ph n ng hóa h c trong h m t tr i nhóm ngoài có th ã bi n
69| 169| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

i nh ng h p ch t carbon ơn gi n thành nh ng phân t ph c t p hơn, ví d như amino acid, thành ph n quan tr ng c a s s ng, Bergin nói. Theo New Scientist Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2987/2/

70| 170| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Cơ ch siêu d n m i các h p ch t g c s t
M t khám phá b t ng b i các nhà nghiên c u Cornell v các tr ng thái tinh th l ng i n t trong m t ch t siêu d n nhi t cao, g c s t, là m t bư c ti n b n a hư ng t i vi c tìm hi u s siêu d n và s d ng nó trong nh ng ng d ng thí d như truy n t i công su t. “Vì nh ng k t qu này có v gi ng v i cái chúng tôi ã quan sát th y tr ng thái m c a các ch t siêu d n [g c ng], nên nó cho th y ây có th tiêu bi u cho m t y u t chung trong cơ ch cho s siêu d n nhi t cao hai h ch t li u tuy th nhưng r t khác nhau này”, phát bi u c a ngư i ng u nhóm, J.C. Séamus Davis, giáo sư khoa h c v t ch t ng ch J.D. White trư ng Cornell và là giám c Trung tâm Siêu d n thu c B Năng lư ng Mĩ. Các nhà nghiên c u mô t k t qu c a h trên s ra ngày 8 tháng 1 c a t p san Science.

nh quét STM th hi n m t di n tích 96 nano mét vuông c a m t ch t siêu d n g c s t cho th y các electron s p thành hàng song song g i n tr ng thái ‘tinh th l ng’ c a ch t l ng electron. S s p hàng song song xu t hi n trong nh ng vùng ng u nhiên trong toàn kh i tinh th , nh hư ng th ng ng ho c n m ngang. ư ng chéo xuyên qua b c nh trên là ranh gi i gi a hai vùng. Khám phá ra s s p x p này cho th y cơ ch c a các ch t siêu d n g c s t ph c t p hơn trư c ây ngư i ta tin, và có l gi ng v i cơ ch các ch t cuprate. ( nh: Phòng thí nghi m Davis)

71| 171| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Nhi u nhà lí thuy t trông i các ch t li u g c s t tác d ng gi ng như các ch t siêu d n kim lo i thông thư ng hơn, trong ó các electron ghép c p mang dòng i n m t cách d dàng mà không yêu c u b t kì s s p x p không gian c bi t nào c a các nguyên t trong kim lo i. Nh ng ch t li u này d n i n v i i n tr zero ch nh ng nhi t g n không tuy t i, hay – 270 Celsius. Cuprate, hay ch t g c ng, và nh ng ch t siêu d n g c s t m i khám phá ho t ng ngư ng nhi t m hơn, m c dù v n r t l nh (lên t i – 120 Celsius i v i cuprate và – 220 Celsius i v i h p ch t g c s t) khi n chúng có ti m năng ng d ng th c ti n hơn cho nh ng ng d ng c l n, th c t , thí d như các ư ng dây truy n t i i n không t n th t i n năng. Cuprate là oxide c a ng “pha t p” v i nhi u lo i nguyên t khác. Các ch t siêu d n g c s t – ch m i ư c minh ch ng l n u tiên trong năm 2008 – là nh ng h p ch t ch y u pha t p s t và arsenic. Vì lí do nào ó, s pha t p làm méo d ng c u trúc tinh th c a ch t li u theo ki u khi n nó có th cho các electron ch y mà không có i n tr . Vi c tìm hi u cơ ch này ho t ng có th m ra cánh c a vào vi c thao tác kĩ thu t trên nh ng phiên b n nhi t cao hơn, hay theo lí tư ng, nhi t phòng. Các nhà khoa h c ã s d ng m t kính hi n vi chui h m quét (STM) c bi t trong phòng thí nghi m c a Davis Cornell, trong ó m t u kh o sát nh xíu di chuy n ngang qua m t b m t theo t ng bư c nh hơn b r ng c a m t nguyên t . B ng cách bi n i dòng i n ch y gi a u kh o sát và b m t trên, Davis có th c ra ph các m c năng lư ng c a electron bên trong ch t và l p ra m t b c tranh phân b electron. Davis m i ây ã ư c trao gi i thư ng Kamerlingh-Onnes cho vi c phát minh ra kĩ thu t này. Davis và các ng nghi p ã kh o sát các m u “dư i m c pha t p” g m m t h p ch t c a calcium, s t, cobalt và arsenic tr thành ch t siêu d n khi lư ng cobalt pha t p tăng lên. Ch t li u c bi t h s d ng, do Paul Canfield t i Phòng thí nghi m Ames Iowa c a B Năng lư ng Mĩ (DOE) ch t o, là m t s ch n l a thi t y u, Davis nói, vì nó có th c t lát t o ra m t b m t ph ng v c u trúc nguyên t và hoàn toàn không có m nh v v n c n thi t cho kĩ thu t STM. Cái tr nên rõ ràng i v i i nghiên c u là h ang có cái gì ó r t khác v i trông i. H quan sát th y các hàng ngũ tĩnh, c p nano c a electron cách nhau kho ng tám l n kho ng cách gi a t ng nguyên t s t, t t c s p th ng hàng theo m t tr c c a tinh th cơ s , g i n cách th c các phân t s p th ng hàng trong m t tinh th l ng. Các tinh th l ng, dùng trong hi n th i n t , là m t lo i tr ng thái trung gian gi a ch t l ng và ch t r n trong ó các phân t s p thành hàng song song có th i u khi n s i qua c a ánh sáng. Trong các ch t tinh th r n gi ng như ch t siêu d n nhi t cao, các electron không còn g n v i t ng nguyên t mà hành x gi ng như m t ch t l ng, và vì th , Davis nói, các electron dư ng như m t tr ng thái tương t như m t tinh th l ng. “B n không th s d ng cơ s v t lí ch t r n bình thư ng tìm hi u các ch t li u ph c t p như th này”, ông nói. Các nhà khoa h c còn nh n th y các electron t do di chuy n trong ch t li u trên theo hư ng vuông góc v i nh ng tr ng thái tinh th l ng i n t s p th ng hàng này. i u này cho bi t
72| 172| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

các electron mang dòng i n khác v i nh ng nh ng electron s p hàng bi u ki n trong các tinh th l ng i n t . Bư c ti p theo s là xem nh ng i u ki n này nh hư ng như th nào ch t khi nó bi n i thành ch t siêu d n. n s siêu d n c a

Nh ng quan sát trên “gi ng m t cách kinh ng c” v i cái Davis và i c a ông ã t ng th y cuprate. “N u chúng tôi có th liên h nh ng quan sát c a mình nh ng ch t siêu d n g c s t v i cái x y ra trong các ch t siêu d n cuprate, thì có l nó s giúp chúng tôi tìm hi u cơ ch chung cho s siêu d n nhi t cao m i ch t li u như th này. Ki n th c ó có th giúp chúng tôi thao tác kĩ thu t trên nh ng ch t li u m i v i nh ng tính ch t siêu d n c i thi n cho các ng d ng năng lư ng”, Davis nói. Các nhà khoa h c n t Phòng thí nghi m qu c gia T trư ng cao t i trư ng i h c bang Florida và i h c St. Andrews, Scotland, h p tác v i nhau trên nghiên c u này. H p tác ư c tài tr b i Phòng Khoa h c thu c DOE; Qu Khoa h c qu c gia Hoa Kì; Phòng Nghiên c u H i quân Hoa Kì; Trung tâm Nghiên c u Kĩ thu t và Khoa h c v t ch t Anh qu c; và Trung tâm Tài tr Nghiên c u Scotland. Theo Science Daily Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2990/2/

73| 173| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

V t b i bí n có th là h u qu hai ti u hành tinh va nhau
M t v t b i bí n trong vành ai ti u hành tinh có l i di n cho b ng ch ng m t s va ch m gi a các ti u hành tinh trong th i kì hi n i. u tiên c a

S d ng m t chi c kính thiên văn New Mexico, m t chương trình kh o sát ti u hành g i là LINEAR (Nghiên c u Ti u hành tinh G n Trái t Lincoln), ã ghi ư c m t v t b i dài vào hôm 6 tháng 1.

M t c p ti u hành tinh có l ã âm vào nhau sinh ra v t b i này trong vành ai ti u hành tinh, trông qua nh ây thu t kính thiên văn WIYN trên nh Kitt, Arizona. Hai mũi tên ch vào cái có l là m t m nh v c a m t trong hai ti u hành y. ( nh: J Annis/M Soares-Santos/D Jewitt/Fermilab/UCLA)

V t b i trên, g i là P/2010 A2, trông gi ng như m t cái uôi sao ch i, nhưng không gi ng như a s sao ch i, nó cư trú trong vành ai ti u hành tinh n m gi a H a tinh và M c tinh. B ng ch ng cho th y v t b i trên có l m nh v m t s va ch m gi a các ti u hành tinh xu t phát t nh ng quan sát m t v t th lân c n (xem hình). V t th y có v là m t ti u hành tinh b ngang 200 mét ang chuy n ng ngang qua b u tr i v i t c b ng và cùng hư ng v i v t b i, theo các quan sát th c hi n b i Javier Licandro thu c Vi n V t lí thiên văn Qu n o Canary. Th i gian th c David Jewitt thu c trư ng i h c California Los Angeles nói v t th 200 mét y có l là m t m nh v l n thu c trong nh ng ti u hành tinh va ch m, ph n l n chúng ã b phá h y trong cú va p. Áp l c t ánh sáng m t tr i s th i ám mây m nh v thu ư c thành m t cái uôi dài.

74| 174| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

V h y di t có l ã x y ra cách nay vài ba tu n trư c, không bao lâu trư c khi P/2010 A2 ư c phát hi n, ông nói. ó s là b ng ch ng m i nh t c a m t trong nh ng v va qu t ti u hành tinh tính cho n nay. H hàng các ti u hành tinh – có t t c các thành viên chuy n ng theo qu o gi ng nhau ngày nay – có kh năng ã hình thành trong nh ng v va ch m d d i, nhưng trong quá kh xa xôi hơn nhi u. “Chúng tôi th y b ng ch ng r t rõ ràng cho nh ng va ch m trong vành ai ti u hành tinh [ ã x y ra] nhi u ch c tri u năm trư c ây”, Jewitt phát bi u v i New Scientist. “Cái rõ ràng – n u cách gi i thích va ch m là úng – là chúng tôi ang trông th y m t cái v cơ b n như nó x y ra”. M t sao ch i ư c m t tr i sư i m? M t gi i thích khác, P/2010 A2 là m t sao ch i ‘vành ai chính’, m t v t th trong vành ai ti u hành tinh th nh tho ng lóe lên và m c m t cái uôi gi ng như sao ch i. Các nhà thiên văn tin r ng các sao ch i vành ai chính ư c cung c p s c m nh b i cùng cơ ch như sao ch i thông thư ng – băng nóng lên b i ánh sáng m t tr i và b c hơi, th i phù ch t khí và b i. M t s v t th như th này ã ư c tìm th y, nhưng cho n nay, toàn b trong s chúng có qu o thu c ph n phía ngoài, l nh hơn c a vành ai ti u hành tinh. P/2010 A2 cư trú trong ph n phía trong, m áp hơn, nơi ư c cho là ch a ít băng hơn. Jewitt ang hi v ng ư c phê chu n quy n hư ng Kính thiên văn vũ tr Hubble vào P/2010 A2 tìm ki m thêm nh ng m nh v t v va ch m có th có. “N u tôi trông th y nh ng m nh v ó, tôi nghĩ ó s là m t b ng ch ng anh thép ng h cho cách lí gi i va ch m”, ông nói. Cánh c a nhìn v quá kh Ông còn tiên oán r ng kho ng cách gi a v t th 200 mét trên và cái uôi s tăng lên. ó là vì áp l c nh hư ng m t tr i có th th i bay ra ngoài nh ng h t b i trong cái uôi nhưng có ít tác ng lên t ng á vũ tr v m v kia, nó có quán tính gi cho qu o c a nó tương i không thay i. N u hóa ra nó là m t v va ch m, thì nó s mang l i m t cánh c a không có ti n l nhìn vào nh ng s ki n d d i ã nh hình nên vành ai ti u hành tinh. Các va ch m ư c cho là ã phá h y nh ng ti u hành tinh nh theo th i gian, bi n chúng thành b i, Jewitt nói. Không rõ là nh ng v va ch m gi a các ti u hành x y ra thư ng xuyên như th nào. Nhưng Bill Bottke thu c Vi n Nghiên c u Tây Nam Boulder, Colorado, Hoa Kì, ng ý r ng P/2010 A2 có th là k t qu c a m t va ch m như th . “Các ti u hành tinh th t s va ch m l n nhau”, ông nói. “Các va ch m là quá trình a ch t cơ b n x y ra trong vành ai ti u hành tinh ngày nay”. Theo New Scientist Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2994/2/

75| 175| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Ti n g n n Trái t khi n các ti u hành tinh b ‘ ng t’
Chúng ta u bi t r ng nh ng va ch m thiên th ch có th gây ra nh ng tai bi n trên Trái t – gi thì dư ng như Trái t có th tr ũa tr l i. S ch m trán c li g n v i hành tinh c a chúng ta có v như làm cho c u trúc c a m t s thiên th ch b lay chuy n. Quan i m ó gi i thích cho m t câu cũ. a s các ti u hành tinh nhu m màu s m en úa do s b n phá không thương ti c c a các h t vũ tr . Nhưng m t s ti u hành tinh cư trú trong h m t tr i nhóm trong l i xanh nh t, gi ng như ph n bên trong c a các thiên th ch.

Kho ng cách mà các ti u hành tinh g n Trái t ti n n hành tinh c a chúng ta có th gi i thích cho màu s c c a chúng. (Minh h a: ESO)

M t lí thuy t cho r ng chúng ã tr i qua nh ng va ch m, phơi tr n l p á tinh nguyên trên b m t c a chúng. Nay các nhà nghiên c u ng u là Richard Binzel Vi n Công ngh MIT v a xác nh n m t lí thuy t kình ch khác. H ã tính toán hành tr ng qu o c a 95 ti u hành tinh i vào h m t tr i nhóm trong. Hơn n a tri u năm qua, m t s qu o v n xa qu o c a Trái t, và m t s qu o khác b l ch m t cách nguy hi m n g n qu o hành tinh chúng ta. Trong s 20 ti u hành tinh xanh xám nh t nh t thu c m u nghiên c u, m i ti u hành tinh u có kh năng ch m trán g n v i Trái t. Vùng nguy hi m K t qu trên g i ý r ng l c h p d n c a Trái t m r ng ra không gian bên ngoài và gây nhi u trên nh ng ti u hành tinh n quá g n, có l gây ra s trư t l làm phơi ra l p á bên dư i. cho phù h p v i s lư ng ti u hành tinh xanh xám ã quan sát th y, i nghiên c u tính toán hi n tư ng này ph i x y ra v i b t kì ti u hành tinh nào ti n n trong c li kho ng 100.000 kilo mét tính t hành tinh c a chúng ta.
76| 176| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Lí thuy t c a h s ư c ki m tra vào năm 2029, khi m t ti u hành tinh t i tên g i là Apophis s p i vào c li cách Trái t kho ng 40.000 km. Binzel trông i nó s nh hình l i b m t và i màu. “L c ph i m nh s px pl i ng nát trên b m t”, ông phát bi u v i New Scientist. “S th t thú v n u có con tàu kh o sát a ch n trên Apophis, sau ó bay sát bên nó, quan sát và l ng nghe s v n t và ti ng rên r c a nó khi nó trong hành trình i qua Trái t”. Tham kh o: Nature (DOI:10.1038/nature08709) Theo New Scientist Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2997/2/

77| 177| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Nh ng b c nh p c a D i Ngân hà do m t nhà thiên văn nghi p dư ch p
M t nhà thiên văn nghi p dư ã làm s ng s t gi i nghiên c u thiên văn trên kh p th gi i v i nh ng b c nh ch p b t ng này c a vũ tr - ch p t sân vư n nhà ông. Peter Shah, 38 tu i, khoét m t cái l trên mái ngôi nhà g c a ông và l p chi c kính thiên văn 8 inch khiêm t n c a mình. t bên trong ó

Sau hàng tháng kiên nh n ch i th i kh c thích h p, ông ã ch p ư c m t lo t nh lí thú c a D i Ngân hà t m nh vư n sau nhà c a ông.

n tư ng: Nhà thiên văn nghi p dư Peter Shah ã ch p b c nh không th tin n i này c a chòm sao Pleiades (Th t tinh) t m t chi c kính thiên văn trong nhà vư n c a ông.
78| 178| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

nh ch p c a ông cho th y s r c r c a nh ng c m sao cách Trái t hàng năm ánh sáng và p như nh ch p t kính thiên văn vũ tr Hubble tr giá 2,5 t b ng Anh. Nhưng Shah ch chi có 20.000 b ng Anh trang b cho ngôi nhà vư n c a ông m t chi c kính thiên văn n i v i máy tính trong nhà c a ông. Ông nói: “ a s m i ngư i thích i thơ th n trong nhà vư n c a mình – nhưng m nh vư n nhà tôi mang tính công ngh cao hơn chút so v i a s . “Tôi ã s a nhà có m t mái trư t nên tôi có th ng i tho i mái và nhìn ng m b u tr i.

Kiên nh n: Shah ã b ra hàng tháng trong vư n sau nhà mình c n th n ch p l y nh ng b c nh, trong ó có b c nh này c a tinh vân u Kh .

79| 179| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Vũ tr : B sưu t p nh, trong ó có b c nh này c a tinh vân B t bong bóng, có th sánh ngang v i nh ch p b i kính thiên văn Hubble tr giá 2,5 t b ng Anh.

“Tôi có m t phương ti n r t khiêm t n nhưng nó v a cho th y m t cánh c a nhìn vào vũ tr là r ng m i v i t t c m i ngư i chúng ta – cho dù là v i s ti n ít i nh t. “Tôi ã ph i nh n n i và ch p các b c nh trong th i gian vài tháng vì b u tr i Anh thư ng b mây che ph và b n c n có i u ki n th i ti t trong”. Là nhân viên văn phòng, s ng trong m t ngôi nhà g m t t ng trên sư n i Meifod, g n Welshpool, Powys, Shah ã khao khát tr thành m t nhà thiên văn k t khi m ông mua cho ông m t chi c kính thiên văn 5 b ng Anh khi ông lên 7. Nh ng b c nh c a ông bao g m tinh vân N và tinh vân Ng n u c. u Kh , Thiên hà xo n c M33, Thiên hà Tiên

80| 180| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

C m h ng: Shah ã khao khát tr thành m t nhà thiên văn k t khi m ông mua cho ông m t chi c kính thiên văn 5 b ng Anh khi ông lên 7. Hình trên là Thiên hà xo n c M33.

81| 181| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Không t n kém: Shah, 38 tu i, trang b cho ngôi nhà vư n c a ông m t mái trư t và b ra 20.000 b ng Anh n i chi c kính thiên văn c a ông v i máy tính trong nhà trư c khi ch p các b c nh.

Nh ng b c nh c a Shah, m i nh g m kho ng 30 khung hình, s sách m i mang t a Mirror Image ( nh Gương).

ư c in trong m t t p n

V c a ông, Lisa, ng h tinh th n cho ông trong nh ng êm dài ng m sao, liên t c mang nh ng tách cà phê. Và c u con trai 2 tu i Oliver c a ôi v ch ng thì t ra h ng thú v i s thích c a ông b .

Shah nói: “ ó là m t tài h p d n, có quá nhi u th ang di n ra trên y và tôi r t t hào ã có th ch p ư c các b c nh t ngôi nhà vư n c a mình”. Theo Daily Mail Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2998/334/

82| 182| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Các thiên th ch n mình ang săn u i Trái t
M t ti u hành tinh nh xíu bay ve vãn Trái t h i tu n r i m t l n n a nh c nh kh năng b t n công c a hành tinh chúng ta trư c nh ng v t th có qu o khác thư ng ưa chúng vào trò chơi tr n tìm v i loài ngư i. M t chi c kính thiên văn m t t ã theo dõi m t t ng á vũ tr 10 mét bay s t qua qu o c a chúng ta v a úng ba ngày trư c m t cú trư t h t vào hôm 13 tháng 1, khi nó bay kho ng cách ch b ng m t ph n ba kho ng cách c a m t trăng. Ti u hành tinh trên chưa bao gi ư c trông i va vào Trái t và s b c cháy trư c khi ch m xu ng m t t trong b t kì trư ng h p nào. Nhưng qu o b t thư ng c a nó có v như ư c thiên nhiên d ng s n m t cách tài tình tránh né con ư ng i c a chúng ta trong vũ tr (xem hình). Có kh năng nhi u v t th l n gây ra s thi t h i nghiêm tr ng ang n mình dư i nh ng tình hu ng tương t .

Hi m nguy ang rình r p trên

u chúng ta. ( nh: Joe Tucciarone/SPL)

Nhưng nh ng ti u hành tinh nh hơn – cái v n có th gây t n h i cho Trái t n u chúng có kích thư c ít nh t 30 n 50 mét – thư ng quá m nh t nên các kính thiên văn khó phát hi n ra, tr khi trong kho ng th i gian ng n ng i khi chúng ti p c n g n v i Trái t. i v i m t ti u hành tinh g n Trái t tiêu bi u, con ngư i ch bi t t i nh ng s xu t hi n này trư c vài năm ho c vài th p k . Tuy nhiên, m t v khách b t ng h i tu n r i, tên g i là 2010 AL30, gi kho ng cách xa v i Trái t nên không trông th y trong hơn m t th k . S né tránh lâu nay x y ra là b i vì chu kì qu o quanh m t tr i c a nó là 366 ngày – r t g n v i chu kì năm c a Trái t (m c dù s i qua g n v a nói ã làm d ch chuy n t ng á vũ tr vào m t qu o 390 ngày). Gi ng như m t chi c xe ua hơi ch m hơn m t chút b vư t lên t t b i i th kình ch c a nó trên m t ư ng ua tròn, nó v n gi kho ng cách xa v i Trái t trên nh ng quãng ư ng dài n a.
83| 183| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Kho ng cách gi a 2010 AL30 và Trái là ngày 13 tháng 1 v a qua.

t ngày càng rút ng n l i năm qua năm. Cú trư t h t trên hình

“2010 AL30 có l thu c lo i ‘tr ranh’ i v i các ti u hành tinh ang n mình”, phát bi u c a Alan Harris thu c Vi n Khoa h c Vũ tr Boulder, Colorado, Hoa Kì. Nh ng ti u hành tinh “ ng b ” tương t có l ang n mình v i nh ng chu kì r t g n v i hai, ha, ho c b n năm,vân vân, Harris nói. Nh ng ti u hành tinh có chu kì kho ng b n năm có nguy cơ r i ro cao nh t v i Trái t, vì chúng s ng b v i c Trái t và M c tinh, theo phát bi u c a Timothy Spahr thu c Trung tâm Nghiên c u Ti u hành tinh Cambridge, Massachusetts. Nh ng ti u hành tinh như th s b nh hư ng m t ph n b i l c h p d n c a M c tinh, thúc chúng vào m t hành trình va ch m v i Trái t. Nh ng ti u hành có qu o không ng b cũng có th n mình. Nh ng ti u hành tinh có qu o ch y u n m bên trong qu o c a Trái t – g i là nh ng ti u hành tinh Aten – tr i qua ph n l n th i gian c a chúng trong ánh chói c a m t tr i khi nhìn t Trái t, nên các kính thiên văn khó theo dõi chúng. Nhưng các ti u hành tinh Aten s d theo dõi n u kính thiên văn ư c t g n m t tr i hơn – trong m t qu o g n Kim tinh, ch ng h n. M t chi c kính thiên văn như th s còn gây khó d cho nh ng ti u hành tinh n mình trong nh ng qu o ng b , Harris nói. Ông th a nh n r ng chi phí cho m t s m nh như th s cao, bi t r ng ch m t ph n nh các ti u hành có kh năng trong qu o ng b hóa. “M t khác, tôi nghĩ tôi thà chi ti n cho d án ó hơn là cho nh ng máy quét hành lí sân bay nh m phát hi n k ánh bom, cái cũng c u
84| 184| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

thành m t m c chi phí và r i ro tương t cho c ng ng”, ông nói. M t báo cáo c a y ban Nghiên qu c qu c gia Hoa Kì ánh giá các chi n lư c săn lùng ti u hành tinh, trong ó có vi c s d ng kính thiên văn vũ tr , s s m xu t hi n. Nhưng cho dù không có ài quan sát nào t g n Kim tinh, thì Phi thuy n Kh o sát H ng ngo i Trư ng r ng (WISE) v a m i phóng lên qu o cũng có th theo dõi b t kì ti u hành tinh ng b v i Trái t nào có kích thư c l n – l n hơn 1 kilo mét b ngang. Nh ng ti u hành tinh l n trong qu o gi ng như 2010 AL30, kho ng cách c t Trái t n m t tr i ho c g n hơn, s m và sáng trong vùng h ng ngo i, khi n chúng là “mi ng bánh ngon” cho WISE theo dõi, Spahr nói. Tuy nhiên, ngay c WISE cũng s ch có th theo dõi m t ph n nh nh ng ti u hành tinh kích c trung bình trong nh ng qu o này, ông nói. B t ch p nh ng n l c t t nh t c a chúng ta, a s ti u hành tinh n mình quá nh và quá m phát hi n ra cho n khi chúng chúng p n trên u chúng ta – cho dù qu oc a chúng là gì, l hay không l . “M ng bu n c a câu chuy n là ph n l n nh ng kh i á vũ tr ông úc y không hi n hi n trư c m t chúng ta trong a ph n th i gian”, Spahr nói.

2010 AL30 là m t cái boomerang nhân t o ?
Các nhà thiên văn phát hi n ra 2010 AL30 ch vào ngày trư c khi nó rít qua Trái cách b ng m t ph n ba kho ng cách n m t trăng. t kho ng

Qu o thô tính toán t hai ngày u quan sát b ng kính thiên văn cho bi t nó ã i qua g n Trái t vào năm 2005 và i qua g n Kim tinh vào năm 2006 – m t qu o gi ng m t cách kh nghi v i qu o c a phi thuy n Venus Express c a châu Âu, phóng lên vào tháng 11 năm 2005 và n Kim tinh vào tháng 4 năm 2006. i u ó khi n Michael Khan, m t kĩ sư t i Cơ quan Vũ tr châu Âu, và nh ng ngư i khác cho r ng v t th trên có l không ph i là m t ti u hành tinh gì c , mà là m t t ng tên l a còn l i t v phóng phi thuy n trên. Tuy nhiên, sau ó, nh ng quan sát khác ã tinh ch nh qu o c a v t th . Gi thì ã rõ m c dù 2010 AL30 th t s ti n khá g n n Kim tinh vào năm 2006, nhưng nó chưa h ti n r t g n Trái t vào năm 2005. Th t ra, cú trư t h t h i tu n r i là m t l n ti p c n c a nó v i Trái t k t ít nh t là năm 1920. V i k t qu m i này, gi thì n lư t Khan nói r ng v t th trên không th là m t m nh tên l a ã phóng phi thuy n Venus Express t Trái t và “có l nó có ngu n g c t nhiên”. Theo New Scientist Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3000/2/

85| 185| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Khám phá bí m t hình thành nh ng màng ph ng c c m ng
Cho l ng nh ng l p k t tinh c c m ng thu c nh ng ch t khác nhau lên trên m t ch t n n – m t quá trình g i là “m c ghép” – là công o n quan tr ng i v i vi c s n xu t các d ng c bán d n. Nhưng các nhà v t lí lâu nay không hi u n i t i sao m t s ch t hình thành nên nh ng l p b ng ph ng có tr t t , còn m t s ch t khác m c lên nh ng c u trúc g gh ki u mô . M c dù các nhà nghiên c u ã t o ra ư c nh ng mô hình m c ghép h tr cho ngành công nghi p vi i n t , nhưng cái t ra không th là th y ư c t ng nguyên t di chuy n như th nào t v trí này sang v trí khác trên b m t trong khi hình thành nên m t l p vì các nguyên t quá nh bé và di chuy n quá nhanh. Tuy nhiên, gi thì Itai Cohan và các ng s t i trư ng i h c Cornell Mĩ v a thu ư c ki n th c quan tr ng v s m c ghép b i vi c ch t o nh ng l p k t tinh g m các h t “keo”, chúng to hơn nguyên t và chuy n ng ch m hơn nhi u. H ti n hành công vi c này b ng cách g n m t l p gói ch t g m nh ng qu c u plastic ư ng kính 1 m lên trên m t ch t n n ph ng, sau ó dìm vào m t dung d ch g m nh ng qu c u y. Nh ng qu c u này t do chìm l ng lên trên b m t k t tinh, nơi ó chúng t t hình thành nên m t l p m ng.

B n nh ch p b n th i i m khác nhau trong m t thí nghi m tăng trư ng tinh th . nh: nhóm Itai Cohen.

mô ph ng tương tác hút làm cho các nguyên t k t tinh thành l p, i nghiên c u ã thêm nh ng chu i polymer nh hơn vào h n h p, chúng cu n l i thành nh ng qu c u v i ư ng kính ch ng 100 nm. C qu c u polymer và qu c u plastic nh hơn u b xô y t i lui do nh ng thăng giáng nhi t ng u nhiên trong nư c (chuy n ng Brown). Nhưng khi hai lo i qu c u n g n nhau trong c li 100 nm, các chu i polymer không còn l p khít gi a chúng n a. Vì không còn chu i polymer gi a các qu c u y chúng ra xa, nên các qu c u b t u n g n nhau – m t s m t cân b ng trông tương t như l c hút t m ng n.
86| 186| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Các qu c u ang chuy n

ng

i nghiên c u ã ch p m t lo t nh hi n vi quang c a b m t trong vài ngày, k t h p chúng thành m t b “phim” th hi n cách th c nh ng qu c u plastic di chuy n (xem bên dư i). D li u cho bi t khi t ng qu c u áp lên trên b m t, chúng chuy n ng ra xung quanh m t cách ng u nhiên. Nhưng n u các qu c u quá g n nhau, chúng có th k t l i hình thành nên m t “hòn o” k t tinh có th l n lên b ng cách hút thêm nh ng qu c u khác. Trong m t th gi i lí tư ng, nh ng hòn o này s l n lên, bao ph toàn b ch t n n, trong khi v n duy trì b dày ch m t qu c u. Tuy nhiên, trong th c t , các qu c u có xu hư ng áp lên trên m t hòn o có s n – và n u nh ng qu c u này không th di chuy n ra ngoài rìa c a o và i lên ch t n n, thì hòn o s chuy n thành m p mô. Vi c tìm hi u và i u khi n nh ng quá trình gây ra nh ng “hàng rào x p b c” như th là quan tr ng i v i vi c phát tri n các kĩ thu t ch t o các màng m ng hoàn toàn ph ng. Khi tương tác gi a các nguyên t có th m r ng ra vài l n bán kính nguyên t , thì các nguyên t rìa c a mô gò i n ch u m t t ng h p l c hút hư ng vào gi chúng trên hòn o. Tuy nhiên, liên k t gi a các qu c u plastic trong h mô hình c a i Cornell ng n hơn nhi u (so v i bán kính các qu c u) và các nhà v t lí không trông i nhìn th y m t hàng rào như th . Nhưng h l i th y, nó ã truy n c m h ng cho h nghiên c u hàng rào, s d ng nhíp quang h c t m t qu c u g n rìa b c thang và quan sát cái x y ra sau ó. i Cornell nh n th y m t qu c u i qua m t rìa b c thang n nút m ng g n nh t ph i di chuy n xa hơn ba l n so v i m t qu c u di chuy n n m t nút m ng lân c n theo b t kì hư ng nào khác. Vì chuy n ng c a các qu c u ư c mô t b ng s di chuy n ng u nhiên, nên vi c i qua m t rìa b c thang có th m t th i gian lâu hơn chín l n so v i di chuy n theo hư ng khác – nghĩa là m t qu c u có kh năng l i trên hòn o hơn là i ra kh i o.

Gi n các nguyên t khu ch tán bên trên và g n m t hòn o tinh th . Các h t màu xanh lá ang ti p xúc v i ph n rìa ho c góc, nơi chúng b c n tr . H t màu cam g p hàng rào c n nh hơn vì nó di chuy n t nút m ng sang nút m ng. 1 là kí hi u m t liên k t b phá v . 2 là kí hi u m t liên k t ang hình thành. g n rìa ho c góc, các nguyên t không có nguyên t láng gi ng m i hình thành liên k t, ó là cái t o ra rào c n. nh: Nhóm Itai Cohen.

Cohen phát bi u v i physicsworld.com r ng nh ng hi u ng liên quan n s khu ch tán như th , theo ông hi u, chưa t ng ư c xem xét trong các mô hình m c ghép nguyên t , nhưng chúng có th có liên quan, b i vì các nguyên t b xô y qua kauh trên m t ch t n n b i các dao ng m ng. K t qu là các nguyên t có th g p “n n kép” khi nó i vào nh ng ti n trình ho t ng ch ng l i s hình thành c a nh ng màng m ng hoàn toàn ph ng.
87| 187| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Nghiêng v m t s di chuy n ng u nhiên
Trên m t quan i m tích c c hơn, Cohen nói r ng các màng m ng g m các qu c u và nguyên t có th dát ph ng ra b ng cách chuy n d ch trên hư ng khu ch tán. Trong trư ng h p các qu c u, i u này có th th c hi n ơn gi n b ng cách tăng s không kh p m t gi a các h t và ch t l ng, và cho tr ng l c làm nhi m v c a nó. Có th làm tương t i v i các nguyên t b ng cách thi t t các i n trư ng. M t hi n tư ng khác có th nghiên c u b ng các qu c u là s tái c u trúc b m t – m t s bi n d ng m ng tinh th thư ng x y ra khi màng m ng và ch t n n là nh ng ch t khác nhau. Hi n tư ng này có th mô ph ng b ng cách s d ng hai lo i qu c u kích thư c khác nhau cho ch t n n và màng – th mà i hi n ang nghiên c u. Cohen còn nêu r ng nh ng tinh th c u t o g m nh ng qu c u kích c micron th t h t s c h p d n. Th t v y, chúng có th c u t o v i nh ng h ng s m ng ngang c v i bư c sóng quang h c. i u này có nghĩa là có th s d ng chúng làm các tinh th quang lư ng t trong nh ng d ng c truy n thông quang h c. Công trình ư c báo cáo trên t Science 327 445 . Theo physicsworld.com & physorg.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3004/2/

88| 188| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

B y ion b ng trư ng ánh sáng

Ánh sáng laser: các nhà v t lí

c là nh ng ngư i u tiên b y ư c m t ion b ng phương ti n quang h c. ( nh: David Marchal)

Các nhà v t lí c kh ng nh ã b y ư c các ion c thân l n u tiên b ng laser – m t thành t u có th m r ng cánh c a n nh ng mô ph ng tiên ti n c a các h lư ng t . Trư c ây, vi c b y các h t nguyên t tuân theo m t quy lu t cơ b n: s d ng trư ng i n t t n s vô tuy n (RF) i v i các ion, và laser quang h c i v i các h t trung hòa, thí d như các nguyên t . ây là vì các trư ng RF ch có th tác d ng l c i n lên các i n tích; vi c c g ng s d ng chúng trên các h t trung hòa s có ít tác d ng. M t khác, laser có th lái mô men lư ng c c c a các h t trung hòa v phía gi a c a chùm tia. Nhưng b y quang h c thu ư c tương i y u, và vì th các ion – nh y v i i n trư ng t n l c – d dàng thoát ra ngoài. Nay Tobias Schaetz và các ng nghi p t i Vi n Quang h c Lư ng t Max-Planck Garching, c, kh ng nh ã gi i ư c bài toán này. H ã có th nói v i physicsworld.com r ng vì h ang có k ho ch trình v i m t t p san có chính sách c m không cho truy n t thông tin v i cánh báo chí, nhưng trong m t b n th o có t i máy ch arXiv, h mô t “b ng ch ng th c nghi m có tính nguyên t c” làm th nào nh ng chùm laser m nh hơn, t p trung hơn có th b y các ion b ng phương pháp quang h c trong hơn m t mili giây. Ion magnesium c thân

Trong thí nghi m trên, nhóm c a Schaetz ã làm l nh m t ion 24Mg+ c thân trong m t b y RF chu n trư c khi ch ng lên nó m t trư ng laser m nh. Sau ó, các nhà v t lí t t gi m trư ng RF xu ng m c zero sao cho ion ư c gi b i m t mình trư ng ánh sáng thôi. Cu i

89| 189| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

cùng, h quan sát ánh sáng huỳnh quang c a ion qua m t camera CCD b b y thành công hay không.

ki m tra xem nó có

Trong m t s thí nghi m, h ã tính toán th i gian b y là kho ng 1,8 ms. “Th i gian s ng c a ion trong b y lư ng c c quang b h n ch b i s tán x photon và do ó ư c trông i s có th c i thi n b i nh ng kĩ thu t tân ti n”, h lưu ý. Các b y quang cho ion có th giúp ích cho các mô ph ng trên các h lư ng t . N u các b y quang ư c ch ng lên trên các b y RF, thì có kh năng mô ph ng trong không gian hai ho c ba chi u, ho c các h t va ch m theo nh ng phương pháp m i. “L i th l n nh t c a vi c có th b y m t ion b ng phương pháp quang, thay vì [s d ng] m t i n c c RF, là khi ó ngư i ta có th nghiên c u va ch m gi a m t nguyên t trung hòa và m t ion năng lư ng th p”, Yu-Ju Lin, m t nhà nghiên c u t i Liên Vi n Lư ng t t i trư ng i h c Maryland, Mĩ, gi i thích. “N u m t ion v n b b y b i m t i n c c RF, thì nó luôn có m t chuy n ng vi mô RF c m ng – t c là ng năng – cái gi i h n năng lư ng c a các va ch m có th th p m c nào”. 'Cơ s v t lí th c nghi m tuy t v i' Andrew Steane, m t nhà v t lí lư ng t t i trư ng i h c Oxford, Anh, g i nghiên c u trên là “cơ s v t lí th c nghi m tuy t v i”, m c dù ông lưu ý r ng nó là m t m r ng c a nh ng ý tư ng và thí nghi m trư c ây. “[M t b y quang] như th t t nhiên ã ư c s d ng r ng rãi trong các thí nghi m trên nguyên t trung hòa”, ông nói. “Vi c áp d ng ý tư ng ó cho các ion m r ng thêm h p công c s n có cho các thí nghi m trong ngành v t lí nguyên t cơ b n và cơ h c lư ng t ”. B n th o c a nghiên c u trên có t i arXiv:1001.2953. Theo physicsworld.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3011/2/

90| 190| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Gi i thư ng Crafoord cho nhà h i dương h c huy n tho i
Nhà h i dương h c ngư i Mĩ Uwalter Munk v a ư c Vi n Hàn lâm Khoa h c Hoàng gia Th y i n trao gi i Craaford năm nay cho ngành v t lí a c u. Munk ư c vinh danh “cho nh ng óng góp tiên phong và cơ b n c a ông cho s hi u bi t c a chúng ta v s lưu thông i dương, th y tri u và sóng, và vai trò c a chúng trong ng l c h c c a Trái t”.

Walter Munk ã nh n m t b n sao c a “ván lư t sóng” c i t H i Groundwell nh m tôn vinh nghiên c u tiên phong c a ông v sóng i dương (2007). nh: Chuck Colgan

Nhà nghiên c u tr danh ngư i Mĩ này có l n i ti ng nh t v i cách ti p c n có tính l ch s c a ông v i khoa h c i dương, c bi t là s am hi u c a ông v t m quan tr ng c a th y tri u trên nhi u ph m vi khác nhau. "Không nghi ng gì n a, Walter là nhà khoa h c có óng góp nhi u hơn b t kì ngư i nào khác do nghiên c u h i dương h c trong hơn 50 năm qua”, phát bi u c a Leif Anderson, m t nhà hóa h c i dương t i trư ng i h c Gothenburg, Th y i n, ngư i là m t thành viên c a y ban xét gi i. Nhà vua và N hoàng Th y i n s trao cho Munk m t t m séc 4 tri u Krona Th y (kho ng 550 000 ô la Mĩ), t i m t bu i l t ch c t i Stockholm vào tháng 5 t i.
91| 191| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

i n

T H U V I E N V A T L Y . C O M

T ng ư c mơ thành nhân viên ngân hàng Sinh ra Vienna, nư c Áo, vào năm 1917, Walter Munk và gia ình ông ã chuy n sang bang New York vào năm 1932 khi gia ình c a ông hình dung ra m t s nghi p ngân hàng cho ngư i con trai y tri n v ng c a h . Tuy nhiên, Mink s m nh n ra r ng ni m am mê th t s c a ông là khoa h c t nhiên, cho nên ông ã u quân vào Vi n Công ngh California, nơi ông l y b ng c nhân khoa h c v t lí vào năm 1939. Sau m t th i gian ng n làm vi c cho quân i Mĩ, Munk ư c mi n tr ti n hành nghiên c u quân s t i Vi n H i dương h c Scripps t i trư ng i h c California. Ông v n l i vi n sau Th chi n th hai và hoàn thành lu n án ti n sĩ c a ông thu c ngành h i dương h c vào năm 1947 và ư c phong hàm giáo sư vào năm 1954. Trong n a sau th k 20, Munk ã làm cách m ng hóa ngành khoa h c h i dương b i s áp d ng ch t ch cơ s toán h c cho các i dương c a th gi i liên h chúng v i ng l c h c toàn c u bao quát hơn. M t thí d là nghiên c u c a ông v nh ng ti n trình hòa tr n trong các i dương, cái giúp c i thi n b c tranh c a chúng ta v s phân b nhi t trong cán cân năng lư ng toàn c u. “Ông mang l i cho chúng ta m t cơ s lí thuy t gi i thích s lưu thông vô giá khi các mô hình khí h u tr nên ph c t p hơn”, Anderson nói. Nhà lư t ván c a nư c Mĩ Munk còn hư ng l i t h c mang l i n, mô t ư c chào ón b i nh ng c ng ng lư t ván trên kh p th gi i, môn th thao nh ng ti n b trong d báo th y tri u và sóng do nghiên c u c a nhà h i dương i. Erik Huss, m t phát ngôn viên cho Vi n Hàn lâm Khoa h c Hoàng gia Th y Munk là “m t nhân v t huy n tho i” trong nh ng nhà lư t ván tài năng. ng i dương, cái s là

M c dù ã 93 tu i, nhưng Munk v n xu t hi n là m t nhân v t tích c c trong c ng nghiên c u, ông là ng tác gi không dư i b n bài báo nghiên c u h i năm r i.

Gi i thư ng Crafoord là gi i thư ng thư ng niên c a Vi n Hàn lâm Khoa h c Hoàng gia Th y i n, trao xoay vòng cho các nghiên c u thiên văn h c, toán h c, sinh v t h c, khoa h c trái t ho c nghiên c u ch a b nh th p kh p. Ti n trao gi i ư c h tr c a Qu Anna-Greta và Holger Crafoord thành l p năm 1980. Holger, qua i năm 1982, là m t nhà công nghi p Th y i n thành t trư c khi lâm b nh th p kh p trong quãng cu i i ông. Theo physicsworld.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3012/2/

92| 192| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Nh ng nh ch p u tiên c a hoa tuy t cách nay 120 năm New York
Nh ng b c nh bông hoa tuy t do ngư i em ra trưng bán t i New York. u tiên ch p chúng trên camera v a ư c

Mư i b c nh ch p tiên phong c a Wilson A Bentley, m t nông dân ngư i Mĩ g i là Hoa tuy t Bentley, ư c rao bán m i b c 4800 ô la t i H i ch c Hoa Kì. Bentley ã ch p b c nh hi n vi thành công u tiên c a ông v m t tinh th tuy t vào năm 1885 lúc 19 tu i và ã ti p t c ch p hơn 5000 b c nh.

Chi ti t tinh vi: Mư i trong s nh ng b c nh ch p hoa tuy t mang tính l ch s c a Wilson A Bentley ã ư c rao bán.

Mư i b c nh rao bán New York thu c s h u c a Carl Hammer, ngư i có m t phòng trưng bày ngh thu t Chicago hi n ang trưng bày 20 b c nh Bentley khác. “Chúng th t p”, Hammer nói.

“Có nh ng ch không hoàn h o trên rìa bên ngoài c a b n thân b c nh và trên gi y, nhưng b n thân các b c nh khá c s c”. B ng cách l p ghép m t chi c kính hi n vi có m t camera bên dư i, l n u tiên trong l ch s , Bentley ã có th ch p ư c s thanh tú tinh vi c a m t bông hoa tuy t.

93| 193| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Quy n sách t phá năm 1931 c a ông, ‘Tinh th Tuy t’, ghi l i cho h u th nét s m ng manh, và hình dáng như ren thêu c a 2500 bông hoa tuy t.

p,

“Dư i kính hi n vi, tôi nh n th y các bông hoa tuy t p m t cách kì di u; và dư ng như th t h th n là nét p này không ư c nh ng ngư i khác nhìn th y và ánh giá úng”, Bentley phát hi u h i năm 1925. “M i tinh th là m t ki t tác sáng t o, và không m t ki t tác nào t ng l p l i. Khi m t bông hoa tuy t tan ra, ki t tác ó b m t i vĩnh vi n”. Vài tu n sau khi xu t b n quy n sách trên, Bentley ã qua tr n bão tuy t và r i b viêm ph i. i sau khi i trong m t

B t ch p công trình mang tính t phá c a ông, cái d n n nh ng óng góp quan tr ng cho ngành nhi p nh và khoa h c, tên tu i c a Bentley v n không ư c ph n l n công chúng bi t n. Nh ng b c nh c a ông hi m khi xu t hi n trên th trư ng, Hammer nói. Kenneth G. Libbrecht, ngư i ã vi t b y quy n sách v nh ng bông hoa tuy t và ã nuôi nh ng tinh th tuy t trong m t phòng thí nghi m, nói các b c nh c a Bentley thư ng không b t k p các tiêu chu n hi n i vì ông làm vi c v i ‘thi t b thô sơ’.

Bentley ã ch p hơn 500 b c nh c a nh ng bông hoa tuy t, s d ng kĩ thu t nhi p nh hi n vi c a ông, không có nh nào gi ng nh nào.

“Nhưng ông ã làm công vi c y t t n m c không ai bu n ch p nh hoa tuy t trong g n như 100 năm”, theo l i Libbrecht, m t giáo sư v t lí t i Vi n Công ngh California. Khi Libbrecht tr nên b cu n hút v i nh ng bông hoa tuy t, ông nói, Bentley v n là chu n m c. Phương pháp tách riêng m t tinh th ch p nh ã không thay i trong su t th i gian y.

94| 194| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

“V cơ b n, b n cho tinh th tuy t rơi lên m t cái gì ó, màu en ho c màu t i, và r i b n ph i nh t nó lên v i cái tăm hay bàn ch i và t nó lên bàn kính th y tinh”, Libbrecht nói. Ngư i ph trách B o tàng Ngh thu t Dân gian Hoa Kì, Stacy Hollander, nói bà ch m i bi t t i Bentley h i năm ngoái khi chu n b m t tri n lãm chăn Mĩ c a Paula Nadelstern, ngư i ã sáng t o ra m t lo t chăn l y c m h ng t nh ch p hi n vi c a Bentley.

Bentley ã ch p b c nh hi n vi thành công u tiên c a ông v m t tinh th tuy t vào năm 1885, lúc ông 19 tu i.

B o tàng trên ã mư n sáu b c nh Bentley t m t phòng trưng bày New York sung cho cu c tri n lãm.

b

“Có m t c m giác khám phá th t s i v i tôi khi Paula gi i thi u v i tôi các b c nh và i v i nh ng v khách c a b o tàng, nh ng ngư i ang khám phá nh ng b c nh này l n u tiên”, Hollander nói. quê hương c a Bentley, Jericho, Vermont, có m t b o tàng ư c dành riêng cho s nghi p c a i ông t i m t nhà xư ng cũ ch a kho ng 2000 b c nh tiêu bi u c a ông. Hollander nói các b c nh c a Bentley có ch t lư ng ki u dân gian, cái bà mô t là ‘phong cách, năng ng và sáng t o’. Bentley là nhà khoa h c t h c và là ngư i ngh sĩ c bi t ám nh v i s a d ng vô cùng c a nh ng bông hoa tuy t liên quan n cách th c nó hình thành, bà nói. Chính Bentley là ngư i cho r ng tinh th băng hình thành tùy thu c vào nhi t và a i m trong m t tr n bão tuy t, bà nói, bà g i óng góp c a ông cho khoa h c là ‘th t s áng k ’.

95| 195| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

“M i ngư i u b quy n rũ b i băng tuy t”, Hollander nói. “ úng là kì di u, và ông ã ch p l i s kì di u ó trong b c nh hi n vi tuy t p như th này”. Theo Daily Mail Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3015/334/

96| 196| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

‘Th l n vũ tr ’ mu n phá k l c rơi t do t c siêu âm
M t “th l n vũ tr ” s th phá k l c g n 50 năm v i cú nh y cao nh t trong năm nay, tr thành ngư i u tiên chuy n ng siêu âm khi rơi t do. Cu c bi u di n nhào l n trên có th giúp các kĩ sư thi t k nh ng h th ng thoát cho nh ng chuy n bay vũ tr . Vào ngày 16 tháng 8 năm 1960, viên sĩ quan Không quân Mĩ Joe Kittinger ã i vào l ch s b i vi c nh y ra kh i m t khí c u cao ch ng 31.333 mét. “Tôi ng d y, c m t câu kinh c u nguy n và nh y ra”, ông nh l i.

Joe Kittinger ã l p k l c nh y t

cao l n nh t vào năm 1960, khi ông rơi t m t khí c u helium cao 31 kilo mét. ( nh: Không quân Mĩ)

K t y, nhi u ngư i ã th phá k l c ó nh ng không có ai thành công - Nick Piantanida, ngư i bang New Jersey, th t s ã qua i khi ang c g ng th vào năm 1965. Nay ngư i th l n vũ tr ngư i Áo Felix Baumgartner v a công b ông s th n l c l p k l c, v i s h tr c a Kittinger và s u c a công ti nư c u ng tăng l c Red Bull. Baumgartner, ngư i u tiên vư t qua Eo bi n Anh b ng rơi t do h i năm 2003, s ư c mang lên cao 36.575 mét trong m t khí c u helium. Sau khi trôi n i ch ng ba gi ng h , ông s m c a c a t h p áp l c 1 t n, ch p l y tay v n m t bên l i ra, và nh y ra, có kh năng phá v k l c cú nh y dù cao nh t, ng th i l p k l c rơi t do nhanh nh t và lâu nh t. Sóng xung kích Ông s i m t trư c tình th c c kì nguy hi m. Ông s t t i t c siêu âm lúc 35 giây sau khi nh y, và sóng xung kích khi y “là m t v n l n”, giám c kĩ thu t c a án, Art Thompson, phát bi u trong m t cu c h p báo ng n hôm th sáu. “Trong l ch s phát tri n ban u c a ngành hàng không, h nghĩ ó là m t b c tư ng h s không th vư t qua n u không phá v nó. Trong trư ng h p c a chúng tôi, phương ti n y là th t da và máu, và ông s ph i ch u m t s l c c c kì l n”.
97| 197| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Tuy nhiên, giám c y khoa c a án, Jonathan Clark lưu ý có m t thí d ã bi t trong ó m t phi công v n s ng sót khi m t máy bay b phá h y t c g p ba t c âm thanh. “Chúng ta bi t nó ch không có th v m t lí thuy t, nó là có th ”, ông nói. Sau khi rơi kho ng sáu phút, Baumgartner s m dù cao ch ng 1520 mét.

cao nh y dù trên m t ngư ng giá tr 19.000 mét ư c g i là ư ng Armstrong, ó áp su t khí quy n th p n m c các ch t l ng s b t u sôi. “N u b n m m t n ho c b qu n áo, thì toàn b ch t khí trong cơ th b n s sôi lên, cho nên úng là b n s bi n thành m t chai nư c s i b t kh ng l , ch t l ng s i ra t m t và mi ng b n, trông y như trong phim kinh d ”, Thompson gi i thích. “Ch vài giây là b n tiêu tùng”. B qu n áo linh ho t t b o v mình, Baumgartner s m t m t m u linh ho t hơn c a b du hành kín hơi, ch u áp l c hi n dùng trên tàu con thoi vũ tr . B ó s cho ông u n éo t ư c v trí l n chu n, g p b ng c n thi t cho gi m t c. M t lo ng i n a là chuy n ng quay không i u khi n ư c, nó có th làm cho ông b t t nh. Các b c m bi n g n trên b m c s liên t c theo dõi gia t c c a ông, tìm d u hi u c a chuy n ng quay, ng th i ki m tra nh p tim và v trí c a ông, ph n h i d li u v im t t thông qua m t cái radio n m trong m t cái gói g n trên ng c c a ông. N u c n thi t, m t cái dù hình ph u có th ư c tri n khai n nh chuy n ng bay c a ông.

Felix Baumgartner s m c m t b

ch u áp l c linh ho t. ( nh: Sven Hoffmann)

98| 198| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Hai chuy n bay th nghi m s ư c ti n hành cao kho ng 20.000 và 27.000 mét. Hi n nay, Baumgartner ang tr i qua nh ng phép ki m tra nghiêm ng t trong b du hành i u ki n c c l nh, trong bu ng chân không và trong ng gió th ng ng mô ph ng s rơi. Red Bull không ti t l chi phí c a án. Và m c dù h nói s tri n khai trong năm nay B c Mĩ, nhưng cho n nay h v n không nêu rõ ngày tháng ho c a i m nh y dù. i u này ch c ch n ph thu c m t ph n vào vi c tìm nh ng i u ki n th i ti t lí tư ng cho chuy n bay, Thompson gi i thích.

Baumgartner nh y dù Calais, Pháp. ( nh: Ulrich Grill)

B ng vi c ch ng t m t ngư i có th tr v Trái t an toàn t t c và cao ó, i s m nh “T ng bình lưu” hi v ng ch ng t ư c r ng các nhà du hành vũ tr có th s ng sót v i nh ng h th ng tương t n u khi c n thi t h ph i nh y ra kh i phi thuy n. “B n tính con ngư i là mu n hư ng t i cái nhanh hơn n a và xa hơn n a”, Kittinger lưu ý, nhưng ông b sung thêm r ng ông s không kí tên ng ý n u không có tri n v ng t ư c d li u khoa h c. “Chúng tôi ang ki m tra nh ng b du hành áp l c tr n v n th h ti p theo”.

99| 199| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Baumgartner s c g ng phá nhi u k l c trong chuy n ng rơi t do c a ông. B n k l c mà án T ng bình lưu Red Bull mu n t ư c: 1 – K l c cao cho chuy n bay b ng khí c u có ngư i lái; 2 – K l c cao rơi t do; 3 – K l c t c rơi t do nhanh nh t; 4 – K l c th i gian rơi t do. (Minh h a: án T ng bình lưu Red Bull)

Theo New Scientist Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3018/334/

100| 1100| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

S d ng siêu máy tính kh o sát năng lư ng h t nhân
B n có bao gi mu n th y m t lõi lò ph n ng h t nhân ang ho t ng không? M t thu t toán máy tính m i phát tri n b i các nhà nghiên c u t i Phòng thí nghi m qu c gia Argonne thu c B Năng lư ng Hoa Kì (DOE) cho phép các nhà khoa h c nhìn th y s phân h ch h t nhân chi ti t c th hơn nhi u so v i trư c ây. M t i g m các kĩ sư h t nhân và nhà khoa h c máy tính t i Phòng thí nghi m qu c gia Argonne ang phát tri n b mã truy n t i neutron UNIC, cái cho phép các nhà nghiên c u l n u tiên thu ư c m t mô t chi ti t cao c a lõi lò ph n ng h t nhân.

B mã trên có th thi t y u trong s phát tri n c a các lò ph n ng h t nhân an toàn, ti n l i và thân thi n môi trư ng. mô ph ng d ng hình h c ph c t p c a m t lõi lò ph n ng òi h i hàng t nguyên t không gian, hàng trăm góc và hàng nghìn nhóm năng lư ng – t t c nh ng yêu c u ó d n t i bài toán c nghìn tri u tri u l i gi i kh dĩ. Nh ng phép toán như th s d ng c n ki t b nh máy tính c a nh ng c máy tính l n nh t, và do ó các b mã mô ph ng lò ph n ng thư ng d a trên nh ng phép g n úng. Nhưng các phép g n úng h n ch kh năng d báo c a các mô ph ng máy tính và l i sai s áng k trong thi t k lò và các thông s ho t ng thi t y u. “B mã UNIC d nh gi m sai s và d c trong các phép tính thi t k lò ph n ng b ng cách thay d n d n các kĩ thu t l y trung bình nhi u m c hi n có b ng nh ng phương pháp gi i tr c ti p hơn d a trên d ng hình h c lò ph n ng hi n h u”, phát bi u c a Andrew Siegel, m t nhà khoa h c máy tính t i Argonne và là lãnh o nhóm mô ph ng lò ph n ng c a Argonne.

101| 1101| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

UNIC ã ch y thành công t i các thi t b i n toán do DOE qu n lí, ngôi nhà c a m t s siêu máy tính thu c lo i nhanh nh t th gi i, bao g m c máy hi u qu năng lư ng IBM Blue Gene/P t i Argonne và Cray XT5 t i Phòng thí nghi m qu c gia Oak Ridge. M c dù v n ang trong giai o n phát tri n, nhưng b mã trên ã mang l i nh ng k t qu khoa h c m i. c bi t, i Argonne ã ti n hành nh ng mô ph ng chi ti t cao c a các thí nghi m Lò ph n ng Zero Power trên 163.840 lõi vi x lí c a Blue Gene/P và 222.912 lõi x lí c a Cray XT5, ng th i trên 294.912 lõi x lí c a Blue Gene/P t i Trung tâm Siêu i n toán Jülich c. V i UNIC, l n u tiên các nhà nghiên c u ã miêu t thành công các chi ti t c a d ng hình h c toàn b lò ph n ng và ã có th so sánh các k t qu tr c ti p v i d li u th c nghi m. B mã UNIC c a Argonne mang l i m t công c m i y s c m nh cho các nhà thi t k lò ph n ng h t nhân an toàn, thân thi n môi trư ng – m t y u t quan tr ng c a nhu c u năng lư ng hi n nay và trong tương lai. B ng cách tích h p nh ng c i m thi t k c i ti n v i nh ng gi i pháp s tiên ti n, UNIC cho phép các nhà nghiên c u không ch hi u bi t t t hơn hành tr ng c a các h lò ph n ng hi n có mà còn d báo hành tr ng c a nhi u h m i xu t có nh ng c trưng thi t k chưa qua ki m tra. Vi c phát tri n b mã UNIC ư c tài tr ch y u b i Phòng Năng lư ng H t nhân thu c DOE thông qua chương trình L p mô hình Tiên ti n và Mô ph ng Năng lư ng H t nhân (NEAMS). D án Argonne UNIC là m t b ph n quan tr ng trong s nh ng n l c NEAMS nh m thay th phương pháp “g c-ki m nghi m” truy n th ng i v i thi t k các h h t nhân b ng m t phương pháp “g c-khoa h c” m i trong ó vi c l p mô hình tiên ti n và mô ph ng gi vai trò ch o. Theo physorg.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3021/2/

102| 1102| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Sao ch i ã chia tách c p v tinh song sinh c a sao M c
Di n m o khác bi t c a hai v tinh l n nh t c a sao M c, Callisto và Ganymede, có l là do s lư ng và t c khác nhau c a các sao ch i ã lao vào chúng trong bu i u ti n hóa c a chúng, ó là k t lu n c a các nhà nghiên c u ngư i Mĩ. Ganymede và Callisto gi ng nhau v kích c và c u t o g m h n h p tương t nhau c a băng và á, nhưng d li u t phi thuy n Galileo và Voyager cho th y chúng trông khác nhau b m t và bên trong. Câu gi i thích t i sao hai v tinh này l i khác nhau ã tránh né các nhà khoa h c trong hơn 30 năm qua. S d ng máy tính l p mô ph ng, ti n sĩ Amy Barr và ti n sĩ Robin Canup thu c Vi n Nghiên c u Tây Nam Mĩ tin r ng hai v tinh trên ã r ra trên con ư ng ti n hóa c a chúng cách nay kho ng 3,8 t năm trư c, trong Kì b n phá N ng n Mu n (Late Heavy Bombardment), m t pha trong l ch s c a h m t tr i v i vai trò ch o thu c v nh ng s ki n va ch m l n. Nghiên c u trên có m t trong s ra ngày hôm nay [25/1] c a t p san Nature Geoscience

Gi ng nhưng khác: C u trúc c a v tinh Ganymede (trái) và Callisto (ph i) có l là k t qu c a nh ng cú va ch m sao ch i. ( nh: NASA)

“Các va ch m trong th i kì này làm Ganymede tan ch y tri t và sâu s c n m c nhi t không th nào thoát i nhanh chóng”, Barr nói. “Toàn b á c a Ganymede lún xu ng phía tâm c a nó theo ki u gi ng như toàn b bánh chocolate chìm xu ng áy h p ng kem b ch y”.
103| 1103| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

“Callisto nh n ít cú va ch m hơn, v n t c th p hơn, và tránh ư c s tan ch y hoàn toàn”. L c hút c a M c tinh Trong mô hình trên, l c h p d n m nh c a M c tinh t p trung nh ng sao ch i sát th vào Ganymede và Callisto. M i va ch m lên b m t băng và á h n h p c a Ganymede ho c Callisto t o ra m t h nư c l ng, cho phép á trong h tan ch y chìm xu ng tâm c a v tinh. Ganymede g n M c tinh hơn và do ó b nh ng tên sát th băng giá va ch m nhi u g p ôi so v i Callisto, và các sao ch i lao vào Ganymede có v n t c trung bình l n hơn. Mô hình do Barr và Canup l p ra cho th y s hình thành lõi b t u trong kì b n phá n ng n mu n tr thành t duy trì m nh m Ganymede, nhưng không có Callisto. Nghiên c u trên ã làm sáng t v n ‘ i c c Ganymede-Callisto’, m t bài toán kinh i n trong ngành hành tinh h c so sánh, m t lĩnh v c nghiên c u i tìm l i gi i thích t i sao các v t th thu c h m t tr i có nh ng c i m gi ng nhau l i có nh ng di n m o khác nhau r t nhi u. “Tương t như Trái t và Kim tinh, Ganymede và Callisto là m t c p song sinh, và vi c tìm hi u làm th nào chúng ã ra i gi ng nhau và l n lên thì quá khác bi t là ni m am mê t t b c i v i các nhà khoa h c hành tinh”, Barr nói. “Nghiên c u c a chúng tôi cho th y Ganymede và Callisto ghi l i nh ng d u vân tay c a s ti n hóa bu i u c a h m t tr i, cái r t h p d n và r t cu c l i không như trông i”. Theo abc.net.au Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3025/2/

104| 1104| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Laser ‘ng u nhiên’ ho t như th nào?

ng

Khi các nhà khoa h c t i i h c Utah phát hi n ra m t lo i laser m i phát ra b i màng m ng plastic hay polymer d n i n, không ai có th gi i thích ư c nó ho t ng như th nào và m t s ngư i còn nghi ng nó có th t hay không. Gi thì, sau m t th p k , các nhà nghiên c u Utah ã tìm th y nh ng “laser ng u nhiên” này x y ra vì nh ng h p c ng hư ng ki u gương, v n có t nhiên trong các polymer trên, và h nói nh ng laser như th có th t ra h u ích trong vi c ch n oán ung thư. “Cho n nay, v n không ai bi t nó ho t ng như th nào”, phát bi u c a Z. Valy Vardeny, m t giáo sư v t lí danh ti ng và là tác gi chính c a nghiên c u m i trên, công b tr c tuy n hôm ch nh t, 24/1, trên t p san Nature Physics. “Chúng tôi ã thành công trong vi c ghi nh h p c ng hư ng. ây là m t bư c ti n l n trong s tìm hi u c a chúng ta v hi n tư ng kì l này, cái mà nhi u ngư i v n không tin”. Các ch t li u hay “môi trư ng ho t tính” phát ra laser thông thư ng ư c t trong m t c u trúc có tr t t g i là “b c ng hư ng ch ng th t thoát” – thư ng s d ng các gương – phát ra ánh sáng mà không m t mát nhi u. Các ch t li u laser ng u nhiên, trái l i, là m t tr t t và m t m t ph n ánh sáng. Hay như Vardeny trình bày: “B n có th cho phát laser t nh ng các ch t l n x n n u chúng ch a nh ng phân t phát sáng. S m t tr t t mang l i s tr t t hoàn h o”. Trong nghiên c u m i trên, Vardeny và các ng s ã t o ra nh ng hình nh hé l các h p c ng hư ng t nhiên bên trong m t “màng polymer liên h p pi”, là m t màng polymer h u cơ m ng – tên g i là DOO-PPV – màng d n i n m c dù nó là m t ch t li u ki u plastic. (“Liên h p pi” nh c t i c u trúc i n t c a ch t li u trên)

nh ch p hi n vi này c a m t màng m ng polymer DOO-PPV cho th y nh ng ám polymer không hòa tan n i lên bên trong ch t li u polymer hòa tan t i hơn. Ngư i ta tin r ng nh ng s không ng u như th ã t o ra nh ng h p c ng hư ng nh xíu tác d ng gi ng như nh ng b c ng hư ng ki u
105| 1105| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

gương, s n có, t o ra cái g i là ánh sáng “laser ng u nhiên”, theo m t nghiên c u m i c a các nhà v t lí i h c Utah. nh: Randy Polson, i h c Utah.

Các h p c ng hư ng vi mô – nh ng b t u n t nhiên bên trong mi ng plastic trên – tác d ng cùng nhau gi ng như các gương trong h p c ng hư ng bình thư ng h tr khu ch i ánh sáng trong m t laser thông thư ng. Các laser “ ư c thi t k và ch t o th n tr ng nh m t o ra s phát x laser”, theo l i ng tác gi nghiên c u trên, Randy Polson, m t kĩ sư quang h c thâm niên t i Vi n Laser Dixon thu c trư ng i h c Utah. “Th t b t ng , có m t h laser trong ó s phát x laser x y ra t các ch t úng là b run l c cùng v i nhau. ây ư c g i là laser ng u nhiên vì s phát x x y ra t m t c u hình không u khi n ư c” – m t s m t tr t t thay cho c u trúc tinh th bên trong “môi trư ng laser” – ch t dùng phát ra laser. “Có m t s b t ng v cách th c các laser ng u nhiên ho t ng. L y m t thí d tương t , hãy tư ng tư ng b n ang bên ngoài m t sân v n ng th thao và nghe th y ti ng la hét c a ám ông. Có ph i ti ng n y phát ra trên kh p sân v n ng ng th i (‘Sút! Sút!’) hay ngư i ta m nh ai n y la hét (‘Vào r i’, ‘Yea!’) ?” “Công trình c a chúng tôi cho th y s phát x t laser ng u nhiên x y ra v i m t i tư ng phát t i m t th i i m, gi ng như t ng ngư i trong ám ông m nh ai n y kêu sút”, Polson nói. Vardeny và Polson ã th c hi n nghiên c u trên v i tác gi th nh t Abdullah Tulek, ngư i hi n làm vi c Th Nhĩ Kì nhưng v a là nghiên c u sinh t i trư ng i h c Utah. Nghiên c u ư c tài tr c a B Năng lư ng và Qu Khoa h c qu c gia Hoa Kì. Laser ho t ng như th nào

Laser là t vi t t t cho S khu ch i ánh sáng b ng s phát b c x c m ng (Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation). Không gi ng như bóng èn, phát ra nhi u bư c sóng ánh sáng theo m i hư ng, ánh sáng laser thông thư ng có m t bư c sóng và di chuy n dư i d ng m t chùm tia theo m t hư ng. Vardeny gi i thích cách th c m t chùm laser ư c phát ra như sau. Trư c tiên, “b n kích thích m t phân t hay m t chromophore” – m t ch t nhu m hay ch t khác phát ra ánh sáng – s d ng i n ho c m t ngu n ánh sáng khác. Phân t b kích thích ó phát ra m t photon hay m t h t ánh sáng. Các photon truy n i và kích thích nh ng phân t chromophore khác phát ra thêm ánh sáng. Khi m t bó photon ch m trúng chromophore v i năng lư ng thích h p c ng hư ng v i ánh sáng chromophore s phát ra, thì chromophore phát ra ánh sáng ngay t c thì khi chúng b các photon ch m trúng. S phát x k t h p y là s phát b c x c m ng – t “ser” trong laser. K t khi laser ư c phát tri n trong th p niên 1960, các nhà nghiên c u ã nh n ra r ng n u b n t nhi u phân t chromophore cùng nhau bên trong m t cái h p n m trong m t ch t ch t li u k t tinh, thì h p quang h c y s tác d ng gi ng như m t cái gương, khu ch i (ch “a” trong laser) s phát ánh sáng c m ng.

106| 1106| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Vardeny nói a s laser thông thư ng rơi vào hai lo i ho t

ng laser như sau:

Laser h p c ng hư ng gi ng như èn ch laser và máy quét hàng hóa. Trong nh ng laser này, ch t li u phát laser ư c ch a bên trong nh ng cái h p c ng hư ng. Laser không c n h p c ng hư ng, ch là m t polymer c u t o g m m t chu i chromophore phát ra ánh sáng t ng lo t liên ti p, khu ch i ánh sáng ra. Laser xung dùng trong thương m i và y khoa s d ng phương pháp này, Vardeny nói. Còn hai lo i laser khác ã ư c ch ng minh, nhưng không dùng trong các m c ích th c ti n: laser siêu sáng và laser siêu huỳnh quang, trong ó chromophore “c m nh n” v i nhau tác d ng ng b và t o ra ánh sáng laser mà không c n gương. Các polymer liên h p pi phát quang khi b kích thích b ng i n ho c m t ngu n sáng khác. Chúng phát ra nhi u màu s c khác nhau, và ư c s d ng ch t o i-ôt phát quang (LED) ngày càng ph bi n t èn tín hi u giao thông cho n èn trang trí Giáng sinh. Năm 1999, Vardeny và các ng s ã công b trên t p san Physical Review B khám phá c a h v m t lo i laser th năm – laser ng u nhiên. Trong m t màng m ng polymer DOO-PPV, h ã t o ra ánh sáng laser có bư c sóng b i bên trong m t d i h p màu . Nó dư ng như là m t laser h p c ng hư ng di b n ch t c a ánh sáng phát x c a nó – ngo i tr là ch ng ai có th tìm th y các h p c ng hư ng bên trong màng m ng polymer y. Các nhà v t lí “không th hi u n i”, Vardeny nói. “Không ai th t s hi u ư c nó”. Nhưng, nh ng nhóm nghiên c u khác ã s m tìm th y s phát laser ng u nhiên trong nh ng ch t li u khác.

nh ch p hi n vi này cho th y m t ph n c a m nh plastic hay màng polymer d n i n b b n phá b ng m t xung ánh sáng màu l c t m t laser thông thư ng. Ánh sáng màu l c kích thích nh ng h p c ng hư ng nh xíu bên trong màng t o ra ánh sáng “laser ng u nhiên” màu nhìn th y trong hình. Các nhà v t lí t i trư ng i h c Utah v a công b m t nghiên c u gi i thích lo i laser kì l này ho t ng như th nào. nh: Randy Polson, i h c Utah.

Nghiên c u m i: Tr t t bên trong m t ch t m t tr t t

107| 1107| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Trong nh ng laser thông thư ng, các h p c ng hư ng ư c t o ra b ng cách t c n th n nh ng cái gương xung quanh môi trư ng ch a ch t li u chromophore, cho dù nó là m t tinh th , ch t khí hay ch t nhu m, Vardeny nói. Nghiên c u m i cho th y laser ng u nhiên có nh ng cái gương t nhiên, s n có, nh xíu, ông b sung thêm. ghi nh c a nh ng h p c ng hư ng phát laser bên trong polymer DOO-PPV, các nhà khoa h c ã t p trung m t xung laser thư ng, màu l c lên trên màng m ng polymer y, kích thích s phát ánh sáng laser màu t màng. B ng cách h i t m t th u kính trong m t ki u nh t nh, h ã t o ra ư c 10.000 nh c a ph ánh sáng laser phát ra b i nh ng ô vuông vi mô bên trong màng, sau ó l p ghép chúng thành m t nh c a toàn b mi ng màng m ng polymer. H ti t l nh ng h p c ng hư ng ki u gương b i s th hi n nh ng nh i m liên ti p v i cùng ph ánh sáng và cùng giá tr trên trung bình c a chi t su t, s o t c ánh sáng truy n i bên trong m t ch t. Khi h l p b n nh ng vùng chi t su t trên trung bình bên trong polymer DOO-PPV, thì nh ng vùng y n i k t v i nhau hình thành nên nh ng cái vòng, tác d ng gi ng như h p c ng hư ng ki u gương phát ra ánh sáng laser, Vardeny nói. Các nhà nghiên c u Utah ã s d ng cái g i là “phép bi n i Fourier” phân tích ki u sóng t laser ng u nhiên DOO-PPV. Polson trích d n m t th tương t : N u b n g y àn ghi-ta, và r i dùng m t phép bi n i Fourier phân tích sóng âm, thì b n có th ch ra ư c dây ho c n t nào ư c chơi t i b t kì m t th i i m nào ó. Theo ki u tương t , các nhà nghiên c u ã bi n i ki u sóng ánh sáng i v i nh ng khác nhau trên polymer, và ti t l có nh ng h p c ng hư ng bên trong ch t li u trên. S phát laser ng u nhiên có th t ng dò tìm mô ung thư m

Vardeny và các ng s hi n ang ti n hành nghiên c u thêm nh m m c tiêu phát tri n và thương m i hóa các laser ng u nhiên phân bi t mô ung thư v i mô không ung thư c a ngư i. Trong m t nghiên c u h i năm 2004 ăng trên Applied Physics Letters, h ã ngâm mô ru t k t ngư i – mô thư ng và mô ung thư – v i ch t nhu m huỳnh quang màu phát ra ánh sáng laser ng u nhiên khi b kích thích. H có th phân bi t mô ung thư v i mô ru t k t bình thư ng vì mô ung thư phát ra nhi u v ch ánh sáng laser ng u nhiên hơn, có kh năng vì c u trúc c a nó m t tr t t hơn so v i mô bình thư ng. “S m t tr t t mô ung thư l n x n hơn nhi u so v i mô lành tính”, Vardeny nói.

Các nhà lâm sàng h c hi n ang tìm ki m nh ng khác thư ng ch th ung thư, nhưng Vardeny nói phương pháp phát laser ng u nhiên có ti m năng t ng kh o sát mô tìm ung thư. Theo physorg.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3026/335/

108| 1108| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

t phá m i trong s phát tri n siêu ch t li u Graphene
M t án nghiên c u h p tác ang mang th gi i n g n hơn m t bư c n a v i vi c s n xu t m t lo i v t li u m i trên ó công ngh nano tương lai có th t n n t ng. Các nhà nghiên c u trên kh p châu Âu, trong ó có Phòng thí nghi m V t lí qu c gia (NPL) c a Anh, ã ch ng minh ư c làm th nào m t ch t li u l thư ng, graphene, có th gi vai trò quan tr ng i v i tương lai c a ngành i n t h c t c cao, thí d như các vi chip và công ngh màn hình c m ng. Graphene t lâu ã t ra có ti m năng, nhưng trư c ây ch ư c s n xu t quy mô r t nh , h n ch m c nó có th ư c o, ư c hi u, và phát tri n. M t bài báo công b vào hôm 17 tháng 1n, trên t Nature Nanotechnology, gi i thích làm th nào các nhà nghiên c u, l n u tiên, s n xu t ư c graphene v i kích c và ch t lư ng có th phát tri n th c ti n, và ã o thành công các c tính i n c a nó. Nh ng t phá quan tr ng này ã vư t qua hai trong s nh ng rào c n l n nh t i v i s tri n khai quy mô công ngh trên.

Graphene, ch dày m t nguyên t , x p t ng trên b m t m t ch t n n silicone carbide. B c nh này c a d ng c graphene ư c ch p v i kính hi n vi l c nguyên t . ( nh: NPL/ Ti n sĩ Olga Kazakova)

M t công ngh cho tương lai Graphene là m t d ng tương i m i c a carbon, c u t o g m m t l p nguyên t s p x p theo m t m ng hình t ng ong. M c dù dày ch m t nguyên t và ơn gi n v m t hóa h c, nhưng graphene c c kì b n và có tính d n cao, khi n nó lí tư ng cho i n t h c t c cao, quang h c lư ng t và nhi u ng d ng khác. Graphene là m t ng c viên n ng kí thay th cho các chip bán d n. nh lu t Moore phát bi u r ng m t transitor trên m t m ch tích h p tăng lên g p ôi m i hai năm m t l n,
109| 1109| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

nhưng silicon và nh ng ch t li u transistor hi n có ư c cho là ã g n kích c t i thi u mà chúng còn có th gi ư c tính hi u qu . Các transistor graphene có ti m năng ch y t c cao hơn và ch u ư c nhi t cao hơn. Graphene có th là gi i pháp cho vi c m b o công ngh i n toán ti p t c phát tri n công su t ng th i thu gi m kích c , kéo dài th i gian s ng c a nh lu t Moore lên thêm nhi u năm. Các nhà s n xu t vi chip l n như IBM và Intel ã th ng th n th hi n s h ng thú v i ti m năng c a graphene v i tư cách là m t ch t li u trên ó công ngh i n toán tương lai có th t n n t ng. Graphene còn có ti m năng cho nh ng cách tân m i h p d n, thí d như công ngh màn hình c m ng, màn hi n th LCD, và pin m t tr i. S c b n không gì sánh n i và s trong su t c a nó khi n nó hoàn h o cho nh ng ng d ng này, và d n c a nó s mang l i s tăng ngo n m c hi u su t trên nh ng ch t li u hi n có. L n lên n c có th s d ng trong khi v n duy trì ch t lư ng

Cho n nay, graphene có ch t lư ng hi u qu ch ư c s n xu t dư i d ng nh ng m nh nh kích c vài ph n nh xíu c a m t mili mét, s d ng các phương pháp tinh vi như dùng băng dính bóc l p các tinh th graphite. Vi c s n xu t quy mô ngành i n t có th s d ng òi h i nh ng nuôi nh ng vùng di n tích l n hơn nhi u. án này ã nhìn th y các nhà nghiên c u, l n u tiên, s n xu t và cho ho t ng thành công m t s lư ng l n d ng c i n t t m t di n tích l p graphene khá l n (x p x 50 mm2). M u graphene trên, ư c s n xu t b ng phương pháp m c ghép – m t quá trình nuôi m t l p tinh th trên m t l p khác – trên silicon carbide. Vi c có ư c m t m u áng k như v y không ch ch ng t graphene có th ư c s n xu t th c t , theo ki u hàng lo t, mà còn cho phép các nhà khoa h c hi u rõ hơn nh ng tính ch t quan tr ng khác. o i n tr t phá then ch t th hai c a án trên là o ư c các c tính i n c a graphene v i chính xác không có ti n l , t n n t ng cho vi c thi t l p các tiêu chu n ti n l i và chính xác. cho các s n ph m như transistor trong máy tính ho t ng hi u qu và có giá tr thương m i, các nhà s n xu t ph i có th th c hi n nh ng phép o như th v i chính xác không th tin n i trên m t tiêu chu n qu c t ã ư c phê chu n. Tiêu chu n qu c t cho i n tr ư c cung c p b i Hi u ng Hall Lư ng t , m t hi n tư ng nh ó nh ng tính ch t i n trong các ch t li u 2D có th ư c xác nh ch d a trên nh ng h ng s cơ b n c a t nhiên. Cho n nay, hi u ng trên ch ư c ch ng minh v i chính xác v a m t s lư ng nh ch t bán d n thông thư ng. Ngoài ra, nh ng phép o như th òi h i nhi t gn không tuy t i, k t h p v i t trư ng r t m nh, và ch m t vài phòng thí nghi m chuyên môn trên th gi i m i có th thu ư c nh ng i u ki n này. Graphene t lâu ã ư c d báo là s mang l i m t chu n còn t t hơn n a, nhưng các m u l i không tương x ng ch ng t s c m nh này. B ng cách s n xu t nh ng m u có kích c và

110| 1110| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

ch t lư ng v a , và ch ng minh chính xác i n tr Hall, i ngư i ã ch ng t ư c r ng graphene có ti m năng thay th các ch t bán d n thông thư ng trên quy mô hàng lo t. Ngoài ra, graphene còn th hi n hi u ng Hall lư ng t nhi t cao hơn nhi u. i u này có nghĩa là chu n i n tr graphene có th s d ng r ng rãi hơn nhi u vì có nhi u phòng thí nghi m có th t t i nh ng i u ki n c n thi t cho vi c s d ng nó hơn. Ngoài l i th t c và b n ho t ng, c tính này s còn làm tăng t c s n xu t và gi m giá thành c a công ngh i n t tương lai xây d ng trên n n t ng graphene. Giáo sư Alexander Tzalenchuk, thành viên Nhóm Khám phá Lư ng t thu c NPL và là ng tác gi c a bài báo ăng trên t Nature Nanotechnology nói: “Th t xúc ng là m t di n tích l n graphene m c ghép ã ư c ch ng minh không ch liên t c v m t c u trúc, mà còn có m c hoàn h o c n thi t cho các phép o i n chính xác ngang v i các ch t bán d n thông thư ng v i l ch s phát tri n lâu i hơn nhi u”. Chúng ta ang âu?

i nghiên c u không d ng l i ó. H ang hi v ng ti p t c ch ng minh ư c nh ng phép o chính xác hơn n a, cũng như nh ng phép o nhi t cao hơn n a. Hi n nay, h ang tìm tài tr châu Âu ti p t c nghiên c u. Ti n sĩ JT Janssen, m t thành viên NPL tham gia án nghiên c u trên, nói: “Chúng tôi ã thi t t n n t ng cho tương lai c a n n s n xu t graphene, và s ph n u nghiên c u ti p t c c a chúng tôi mang l i s hi u bi t nhi u hơn v lo i ch t li u lí thú này. Thách th c i v i ngành công nghi p trong nh ng năm s p t i s là vi c tăng quy mô s n xu t ch t li u theo cách phù h p v i các yêu c u công ngh m i. Chúng tôi ã ti n m t bư c l n, và m t khi quá trình s n xu t ã tri n khai, chúng tôi hi v ng graphene s mang l i cho th gi i m t l a ch n nhanh hơn và r hơn thay th cho các ch t bán d n thông thư ng”. Nghiên c u trên là m t án h p tác th c hi n b i Phòng thí nghi m V t lí qu c gia Anh; i h c Công ngh Chalmers, Göteborg, Th y i n; Vi n Bách khoa Milan, Italy; i h c Xem thêm t i Xem thêm t i linköping, Th y i n; và i h c Lancaster, Anh. Phép o ư c th c hi n b i Nhóm Khám phá Lư ng t t i Phòng thí nghi m V t lí qu c gia Anh Teddington. Chi ti t kĩ thu t M u ch t ư c nuôi theo phương pháp m c ghép, nghiên c u lo i toàn b các nguyên t silicon theo m t ki u có i u khi n ra kh i m t ơn l p b m t c a silicon carbide và cho phép carbon hình thành nên ơn l p graphene g n như lí tư ng. Bư c ti p theo là s d ng các kĩ thu t vi ch t o chu n, ví d như in kh c chùm tia và kh c ion tái ph n ng, t o ra nh ng d ng c a d ng v kích c t m t vài micro mét (1 micro mét = 0.001 mm) cho n hàng trăm micro mét và v n ch dày m t nguyên t carbon. M i d ng c o ư c t trư c n nay u th hi n nh ng tính ch t i n t như mong mu n. Hi u ng Hall lư ng t Hi n tư ng x y ra trong ó m t dòng i n ch y qua m t ch t li u hai chi u n m trong m t t trư ng vuông góc và i n áp bên trong ch t ư c o theo hư ng vuông góc v i c dòng i n
111| 1111| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

và trư ng. Trong nh ng kho ng u n nh t nh c a trư ng, t s c a i n áp ngang này v i dòng i n, g i là i n tr Hall, ư c xác nh ch b i m t s k t h p ã bi t c a các h ng s cơ b n c a t nhiên – h ng s Planck h và i n tích electron e. Do tính ch t ph bi n này, nên hi u ng Hall mang l i cơ s cho chu n i n tr trên nguyên t c là c l p v i m u, ch t li u hay cơ c u o c bi t nào ó. Cho n nay, hi u ng Hall lư ng t ch ư c ch ng minh chính xác v i chính xác v a ph i m t s lư ng nh ch t bán d n thông thư ng, thí d như Si và các ch t lai nhóm IIIV. Do c u trúc i n t c nh t vô nh c a nó, graphene t lâu ã ư c d báo là s mang l i m t chu n còn t t hơn n a, nhưng kích c nh c a các m nh graphene và ch t lư ng không c a nh ng màng graphene bu i u ã không cho phép các phép o chính xác ư c th c hi n. Theo physorg.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3028/2/

112| 1112| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

L c entropy: m t xu hư ng m i t l ch pd n
L c h p d n chính xác là cái gì? M i ngư i u ch u tác d ng c a nó, nhưng vũ tr l i có l c h p d n thì ch ng d dàng chút nào. hi u t i sao

M c dù s h p d n ã ư c mô t thành công v i các nh lu t do Isaac Newton và sau này là Albert Einstein nghĩ ra, nhưng chúng ta v n không bi t nh ng tính ch t cơ b n c a vũ tr k t h p v i nhau như th nào t o ra hi n tư ng ó. Nay m t nhà v t lí lí thuy t ang xu t m t phương pháp hoàn toàn m i kh o sát s h p d n. Erik Verlinde thu c trư ng i h c Amsterdam, Hà Lan, m t nhà lí thuy t dây xu t s c và ư c qu c t tr ng v ng, cho r ng l c hút h p d n có th là k t qu c a cách th c thông tin v nh ng i tư ng v t ch t ư c t ch c trong không gian. N u úng như v y, nó có th mang l i l i gi i thích cơ b n mà chúng ta ã tìm ki m hàng th p k qua.

L c h p d n gi cho chúng ta rơi tr v Trái

t. ( nh: SuperStock/Getty)

Verlinde ã ăng t i bài báo c a ông lên máy ch b n th o v t lí h i u tháng này, và k t ó nhi u nhà v t lí ã hoan nghênh xu t ó là có tri n v ng (arxiv.org/abs/1001.0785). Nhà v t lí lí thuy t t gi i Nobel Gerald’t Hooft thu c trư ng i h c Utrecht Hà Lan nh n m nh r ng ý tư ng ó c n phát tri n, nhưng ông b n tư ng trư c cách ti p c n c a Verlinde. “[Không gi ng] nhi u nhà lí thuy t dây, Erik ang nh n m nh các khái ni m v t lí th t s như kh i lư ng và l c, không ch là toán h c h t s c tr u tư ng”, ông nói. “Ý tư ng ó ư c ng h t quan i m c a tôi v i tư cách m t nhà v t lí”. Newton là ngư i u tiên ch ra ư c s h p d n ho t ng như th nào trên quy mô l n b ng cách xem nó là m t l c gi a các v t. Einstein tinh ch nh ý tư ng c a Newton v i lí thuy t tương i r ng c a ông. Ông ch ra r ng s h p d n ư c mô t t t hơn b ng cách th c m t v t th làm cong cơ c u c a vũ tr . Chúng ta u b hút v phía Trái t vì kh i lư ng c a hành tinh làm cong không-th i gian xung quanh.
113| 1113| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Nhưng câu chuy n không k t thúc ó. D u cho Newton và Einstein ã cung c p nh ng cái nhìn xu t s c, nhưng các nh lu t c a h ch là nh ng mô t toán h c. “H gi i thích l c h p d n ho t ng như th nào, nhưng không gi i thích nó có ngu n g c t âu”, Verlinde nói. N n v t lí lí thuy t ã có m t th i gian dai d ng k t n i l c h p d n v i nh ng l c cơ b n khác ã bi t trong vũ tr . Mô hình chu n, lâu nay là khuôn kh t t nh t c a chúng ta nh m mô t th gi i h nguyên t , bao g p l c i n t và l c h t nhân m nh và y u – nhưng không bao g p ư c l c h p d n. Nhi u nhà v t lí nghi ng nó s không bao g p ư c. S h p d n hóa ra có l ư c phân phát thông qua tác d ng c a các h t gi thi t g i là graviton, nhưng cho n nay không có b ng ch ng nào cho s t n t i c a chúng. Tính r c r i c a s h p d n là m t trong nh ng nguyên nhân chính lí gi i t i sao các lí thuy t như lí thuy t dây và lí thuy t h p d n lư ng t vòng ã ư c xu t trong nh ng th p niên g n ây. Công trình c a Verlinde mang l i m t cách th c khác nhìn vào v n trên. “Hi n tôi b thuy t ph c r ng s h p d n là m t hi n tư ng phát sinh t các tính ch t cơ b n c a không gian và th i gian”, ông nói. tìm hi u cái Verlinde ang xu t, hãy xét khái ni m tính l ng nư c. M i phân t riêng l không có tính l ng, nhưng t p th phân t thì có. Tương t , l c c a s h p d n không ph i là cái v n h u trong b n thân v t ch t. Nó là m t tác d ng v t lí ngoài, phát sinh t s tác ng qua l i c a kh i lư ng, th i gian và không gian, Verlinde nói. Quan i m c a ông v s h p d n là m t “l c entropy” d a trên nguyên lí th nh t c a nhi t ng l c h c – nhưng ho t ng bên trong m t mô t kì l c a không-th i gian g i là holography [phương pháp nh giao thoa n i]. Holography trong v t lí lí thuy t tuân theo cùng nh ng nguyên lí như nh n i trên t gi y b c [ti n], chúng là nh ba chi u chìm trong m t b m t hai chi u. Khái ni m y trongvl ư c phát tri n vào nh ng năm 1970 b i Stephen Hawking t i trư ng i h c Cambridge và Jacob Bekenstein t i trư ng i h c Hebrew Jerusalem Israel, mô t các tính ch t c a l en. Công trình c a h ã d n n s hi u bi t sâu s c r ng m t qu c u gi thi t có th lưu tr m i “bit” thông tin c n thi t v kh i lư ng bên trong. Trong th p niên 1990, 't Hooft và Leonard Susskind t i trư ng i h c Stanford California ã xu t r ng khuôn kh này có th áp d ng cho toàn b vũ tr . “Nguyên lí nh n i” c a h t ra h u d ng trong nhi u lí thuy t cơ b n. Verlinde s d ng nguyên lí nh n i này xét cái ang x y ra v i m t kh i lư ng nh n m cách m t kho ng cách nh t nh v i m t kh i lư ng l n hơn, thí d m t ngôi sao hay m t hành tinh. Di chuy n kh i lư ng nh m t chút, ông trình bày, có nghĩa là thay i n i dung thông tin, hay entropy, c a m t b m t nh n i gi thi t gi a hai kh i lư ng. S thay i thông tin này liên h v i m t s thay i năng lư ng c a h . Sau ó, s d ng th ng kê xét m i chuy n ng có th có c a kh i lư ng nh và s thay i năng lư ng có liên quan, Verlinde nh n th y các chuy n ng v phía kh i lư ng l n hơn là có xác su t nhi t ng l c h c l n hơn nh ng chuy n ng khác. Hi u ng này có th xem là m t h p l c hút hai kh i lư ng l i v i nhau. Các nhà v t lí g i ây là l c entropy, vì nó phát sinh trong nh ng bi n i có kh năng nh t n i dung thông tin.

114| 1114| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

i u này v n chưa nh m th ng t i s h p d n. Nhưng hãy nhìn vào nh ng bi u th c cơ b n cho n i dung thông tin c a b m t nh n i, thành ph n năng lư ng c a nó và m i liên h Einstein c a kh i lư ng v i năng lư ng tr c ti p ưa n nh lu t h p d n c a Newton. M t phiên b n tương i tính ch là vài bư c n a thôi, nhưng m t l n n a d dàng nh n ư c. Và nó dư ng như áp d ng cho c qu táo và hành tinh. “Vi c tìm ra các nh lu t Newton m t l n n a có th là m t s trùng h p may m n”, Verlinde nói. “M t s khái quát hóa tương i tính cho th y i u này sâu s c hơn nhi u so v i m t vài phương trình hóa ra úng v a v n”. Bài báo c a Verlinde ã nh n ư c s tán dương t m t s nhà v t lí. Robbert Dijkgraaf, m t nhà v t lí toán xu t s c cũng t i i h c Amsterdam, nói ông khâm ph c tính tao nhã c a nh ng ý tư ng c a Verlinde. “Th t ng c nhiên là không ai t ng i n ý tư ng này s m hơn, trông nó quá ơn gi n nhưng có s c thuy t ph c”, ông nói. Tuy nhiên, nhi u ngư i khác v n còn xét oán. M t s ngư i tin r ng Verlinde ang s d ng cách lí gi i vòng tròn trong các phương trình c a ông, b t u “kh i hành” v i s h p d n. Nh ng ngư i khác thì th hi n s lo ng i v nh ng cơ s toán h c h u như ít quan tr ng có liên quan, l i a ph n lí thuy t xây d ng trên nh ng khái ni m r t t ng quát c a không gian, th i gian và thông tin. Stanley Deser thu c trư ng i h c Brandeis Waltham, Massachusetts, ngư i có công trình nghiên c u m r ng ph m vi c a thuy t tương i r ng, nói công trình c a Verlinde dư ng như là m t l trình h a h n nhưng ông b sung thêm r ng nó là “m t qu t c n s nh n r t nhi u s lĩnh h i, thách th c toàn b nh ng ni m tin c a chúng ta t Newton và Hooke cho n Einstein." Verlinde nh n m nh bài báo c a ông không ph i là bài u tiên v tài trên. “Th m chí nó còn chưa là m t lí thuy t, mà là m t xu t cho m t m u hình ho c khuôn kh m i”, ông nói. “M i công vi c khó khăn gi ã t i”. Amanda Gefter Theo New Scientist Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3029/335/

115| 1115| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Cơn ói v t ch t t i c a M t tr i có th nh hư ng n qu o Trái t

M t tr i nhìn qua kính thiên văn vũ tr SOHO: qu o c a Trái t có b nh hư ng b i cơn ói v t ch t t i c a ngôi sao này hay không? ( nh: NASA)

Các phép tính do m t nhà v t lí Italy th c hi n cho th y M t tr i ang nu t l y nh ng lư ng áng k v t ch t t i và ho t ng này ang gây ra nh ng thay i có th quan sát ư c i v i qu o c a Trái t. Nghiên c u m i nh t này tiên oán r ng trong vài t năm t i, qu o c a các hành tinh s co l i áng k , kho ng cách t Trái t n M t tr i gi m i m t n a ng v i kho ng th i gian này. Các nhà v t lí tin r ng ch ng 23% thành ph n kh i lư ng-năng lư ng c a vũ tr c u thành t v t ch t t i, m t ch t không phát sáng tương tác h p d n v i v t ch t bình thư ng. V t ch t t i này phân tán kh p vũ tr nhưng co c m l i v i nhau m t cao hơn trong vùng ph c n c a nh ng v t th nhìn th y, do ó hình thành nên m t “cái qu ng” xung quanh D i Ngân hà. M t s nhà nghiên c u còn tin r ng h m t tr i là ngôi nhà cho m t c m v t ch t t i c bi t m c. ang tích góp k t lúc m i sinh Nhà v t lí ngư i Italy Lorenzo Iorio ã tính ra nh ng nh hư ng c a v t ch t t i này lên qu o c a các hành tinh. làm như v y, ông gi s r ng t 2 n 5% kh i lư ng M t tr i là d ng v t ch t t i, m t gi i h n trên t ra b i nh ng phép o các tính ch t, thí d như sáng và thông lư ng năng lư ng c a M t tr i, và r ng M t tr i ã tích góp v t ch t t i này liên t c trong hơn 4,5 t năm l ch s c a nó khi nó chuy n ng qua qu ng thiên hà. Nh ng gi thi t này d n n m t s tăng chút ít kh i lư ng M t tr i lên kho ng m t ph n 1012 m i năm. Trư c tiên, Iorio tính xem các hành tinh cách M t tr i bao xa lúc ra i h m t tr i cách nay 4,5 t năm trư c. Nh ng hành tinh ngoài cùng, ông k t lu n, b d ch chuy n i nhi u nh t t v trí hi n nay c a chúng, bán kính qu o c a H i vương tinh, ch ng h n, l n hơn t i 10

116| 1116| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

ơn v thiên văn (1 ơn v thiên văn x p x b ng bán tr c l n c a Trái t, ch ng 150 tri u kilo mét). Trái t, trái l i, không n m xa hơn hi n nay 0,32 ơn v thiên văn. Iorio cũng tính xem qu o c a các hành tinh s co l i bao nhiêu vào lúc M t tr i ư c cho là t t i kích c t i a c a nó là m t sao k nh , trong th i gian ch ng 7,5 t năm. Ông tính ư c H i vương tinh có th g n hơn ch ng 16 ơn v thiên văn, còn bán kính qu oc a Trái t có th b chia hai. ư c bi t hi n nay có s b t ng gi a các nhà thiên văn h c r ng có hay không qu o c a Trái t s b nh n chìm b i M t tr i ang n ra, Iorio nói r ng nh hư ng c a v t ch t t i h m t tr i s làm tăng thêm xác su t c a s xâm l n này. V a v n phù h p v i quan sát M t tác d ng ph n tr c giác c a s co l i qu o Trái t, theo mô ph ng c a Iorio, là bán tr c l n c a Trái t th t ra s tăng lên ch ng 2-5 cm m i năm. Ông nói i u này có th x y ra vì v t ch t t i h m t tr i làm cho ư ng i c a qu o Trái t liên t c co l i và do ó ch g n úng là m t elip. Cho nên trong khi kho ng cách ti p c n g n nh t c a Trái t v i M t tr i gi m i trong m i chu kì quay, nhưng kho ng cách xác nh là bán tr c l n có th tăng lên. Th t v y, k t lu n này v a v n phù h p v i các quan sát, k t h p t nhi u ngu n thông tin khác nhau, cho th y m t s tăng c a ơn v thiên văn t 5 n 9 cm m i năm. Iorio còn tính ư c bao nhiêu v t ch t t i b i t quanh hành tinh s nh hư ng n chuy n ng c a các v tinh c a hành tinh nhưng nh n th y nh hư ng này là không áng k - v i bán kính qu o c a M t trăng ch l n hơn có 160 mét lúc b t u xu t hi n h m t tr i. Th t v y, cơ ch này không có th gi i thích m t s bi n i quan sát th y qu o c a các v tinh c a hành tinh, trong ó có nh ng bi n thiên khác nhau chu kì qu oc am ts v tinh c a M c tinh và s gi m bán tr c l n c a v tinh nhân t o LAGEOS c a Trái t. Th t ra, Iorio nh n m nh nghiên c u c a ông th t s ph thu c vào s lư ng gi thi t v b n ch t c a v t ch t t i, c bi t là t c nó có th b i t bên trong h m t tr i. Philippe Jetzer, m t nhà thiên văn v t lí t i trư ng i h c Zurich, trình bày r ng tình hình ph c t p hơn nhi u b i th c t M t tr i và các hành tinh có th còn b i t v t ch t bình thư ng. “V i ki n th c hi n nay c a chúng ta, ngư i ta không th k t lu n v t ch t t i có ang b i t t c áng k bên trong h m t tr i hay không”, ông nói. Nghiên c u trên có ăng t i arXiv:1001.1697. Theo physicsworld.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3031/2/

117| 1117| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Hydrogen có siêu d n ?
Các nhà v t lí lâu nay v n nghi v n không bi t hydrogen, nguyên t d i dào nh t trong vũ tr , có th bi n i thành kim lo i và th m chí có kh năng là m t ch t siêu d n – tr ng thái kì l trong ó các electron có th ch y mà không b c n tr - hay không. H ã kh o sát ư c dư i nh ng i u ki n áp su t và nhi t nh t nh, hydrogen có th ông l i thành m t kim lo i và có kh năng còn là m t ch t siêu d n, nhưng vi c ch ng minh nó b ng th c nghi m t ra th t s khó khăn. Các nhà nghiên c u áp su t cao, trong ó có Ho-kwang (Dave) Mao thu c Vi n Carnegie, ã l p mô ph ng h p kim kim lo i ba hydrogen c và nh n ra có nh ng xu hư ng áp su t và nhi t i cùng v i tr ng thái siêu d n – m t s ti n b l n trong vi c tìm hi u làm th nào có th khai thác ch t li u d i dào này. Nghiên c u công b vào sáng ngày 25 tháng 1 năm 2010, trên phiên b n tr c tuy n c a Niên l c Vi n Hàn lâm Khoa h c qu c gia Hoa Kì. M i ch t li u ã bi t ph i l nh xu ng dư i m t r t th p, g i là nhi t chuy n ti p, m i tr thành siêu d n, khi n chúng không th c ti n cho vi c ng d ng r ng rãi. Các nhà khoa h c nh n th y ngoài s thao tác hóa h c làm tăng nhi t chuy n ti p, s siêu d n còn có th gây ra b i áp su t cao. Vi c l p mô hình lí thuy t r t h u ích trong vi c xác nh các c trưng và áp su t có th d n n nh ng nhi t chuy n ti p cao. Trong nghiên c u này, các nhà khoa h c ã l p mô ph ng nh ng tính ch t cơ b n t nh ng nguyên lí u tiên – nghiên c u hành tr ng c p nguyên t - c a kim lo i ba hydride dư i nh ng k ch b n nhi t , áp su t, và thành ph n c bi t. Các kim lo i hydride là h p ch t trong ó kim lo i liên k t v i r t nhi u hydrogen trong m t c u trúc m ng. Các h p ch t trên g m scandium trihydride (ScH3), yttrium trihydride (YH3) và lanthanum trihydride (LaH3). “Chúng tôi nh n th y s siêu d n x y ra áp su t t ch ng 100.000 n 200.000 l n áp su t khí quy n m c nư c bi n (10 n 20 GPa), th p hơn m t b c l n so v i áp su t c n thi t i v i nh ng h p ch t có liên quan liên k t v i hydrogen thay vì ch có ba”, Mao nh n xét. Lanthanum trihydride n nh kho ng 100.000 atmosphere và có nhi t chuy n ti p 423°F (20 Kelvin), còn hai ch t kia n nh kho ng 200.000 atmosphere và nhi t -427 °F (18 K) và -387 °F (40 K) tương ng cho ScH3 và YH3. Các nhà nghiên c u còn nh n th y hai trong s các h p ch t, LaH3 và YH3, có phân b năng lư ng dao ng gi ng nhau hơn so v i ScH3 ngư ng siêu d n và nhi t chuy n ti p là cao nh t t i i m khi s bi n i c u trúc x y ra c ba. K t qu này cho th y tr ng thái siêu d n phát sinh t tương tác c a các electron v i năng lư ng dao ng qua m ng tinh th . nh ng áp su t cao hơn kho ng 350.000 atmosphere (35 GPa), s siêu d n bi n m t và c ba h p ch t tr thành kim lo i bình thư ng. yttrium trihydride, tr ng thái siêu d n xu t hi n tr l i kho ng 500.000 atmosphere, nhưng không xu t hi n nh ng ch t kia. Các nhà khoa h c gán k t qu này cho kh i lư ng khác bi t c a nó. “Th c t các mô hình trên tiên oán nh ng xu hư ng riêng bi t trong hành tr ng c a ba h p ch t này nhi t và áp su t tương t r t h p d n i v i lĩnh v c nghiên c u trên”, Mao bình lu n. “Trư c nghiên c u này, ngư i ta t p trung vào nh ng h p ch t có b n nguyên t
118| 1118| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

hydrogen. Th c t s siêu d n ư c gây ra áp su t th p hơn trong các trihydride khi n chúng có kh năng là nh ng ch t li u có tri n v ng hơn ti p t c nghiên c u. Ngư ng nhi t và áp su t ó d dàng t t i trong phòng thí nghi m và chúng tôi hi v ng s ch ng ki n nhi u thí nghi m ra d i t nh ng k t qu này”. i nghiên c u t i Carnegie ã b t tay vào thí nghi m c a riêng h trên h trihydride nh m ki m tra các mô hình này. Theo physorg.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3035/2/

119| 1119| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Khám phá b t ng : Tia X chi ph i s hình thành tinh th m i
Phát hi n xương gãy, ung bư u và l sâu răng, phân tích nguyên t trong các ch t a d ng và quét hành lí sân bay – nhưng ai bi t chúng còn có th làm cho các tinh th hình thành kia ch ? M t i g m các nhà trư ng i h c Northwestern v a phát hi n th y tia X có th kích ho t s hình thành c a m t lo i tinh th : nh ng dây tóc hình tr tích i n s p tr t t gi ng như m t bó bút chì ch u tác d ng c a nh ng l c hút, ó là cái chưa bi t trong các tinh th . Hi n tư ng tương t có th x y ra t nhiên trong sinh h c, thí d trong các s i cytoskeleton c a t bào, cơ quan i u khi n s phân chia và di trú t bào trong các di căn ung thư và nhi u quá trình khác. K t qu trên, s công b trên s ra tu n này, hôm 29 tháng 1, c a t p chí Science, m r ng ki n th c v các tinh th , cho dù là t t nhiên, các d ng c kĩ thu t hay phòng thí nghi m, và cũng m ra cánh c a s d ng tia X i u khi n c u trúc c a các ch t ho c phát tri n nh ng li u pháp y sinh m i l . S hình thành tinh th thư ng d a trên các l c hút gi a các nguyên t ho c phân t , khi n cho khám phá Northwestern hoàn toàn b t ng . “ ây là m t k t qu r t h p d n và l lùng”, phát bi u c a Samuel I. Stupp, tác gi chính c a bài báo. “Các dây tóc tích i n nên ngư i ta trông i chúng y nhau ra, ch không t ch c thành m t tinh th . M c dù chúng y nhau ra, nhưng chúng tôi tin r ng hàng trăm nghìn s i dây tóc trong các bó b b y l i bên trong m t m ng lư i và hình thành nên m t tinh th tr nên b n hơn”. Vi c khám phá ra nh ng tinh th m i trên là i u may m n. M t bu i sáng r t s m t i Phòng thí nghi m qu c gia Argonne, các thành viên thu c i nghiên c u c a Stupp ã chi u b c x tia X synchrotron vào m t dung d ch s i nano peptide mà h ang nghiên c u. (Peptide là nh ng phân t t ng h p nh có th dùng t o ra nh ng ch t li u m i) Các nhà nghiên c u nhìn th y dung d ch chuy n t trong sang v n c. “Có m t s bi n i k ch tính cách th c các dây tóc làm tán x b c x ”, phát bi u c a tác gi th nh t Honggang Cui, m t nghiên c u sinh h u ti n sĩ phòng thí nghi m c a Stupp. “Tia X bi n m t c u trúc m t tr t t thành cái có tr t t - m t tinh th ”. Tia X làm tăng i n tích c a các dây tóc, và do ó làm tăng l c y tĩnh i n chi ph i s k t tinh – m t ch ng dây tóc hình l c giác. B b y trong m t m ng ba chi u, các dây tóc tích i n bó l i không có kh năng thoát ra kh i nhau. Các tinh th bi n m t khi t t tia X i, và ch t li u không b phá ho i gì áng k b i b c x tia X.

120| 1120| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Là m t h qu c a l c y, các dây tóc n m cách xa nhau, v i kho ng cách ch ng 320 angstrom gi a các s i. c i m kì l này không tìm th y nh ng tinh th bình thư ng trong ó các phân t cách nhau chưa t i 5 angstrom. “Có nh ng i dương nư c bên trong tinh th trên”, Stupp nói. “Hơn 99% c u trúc là nư c", Stupp nói. Các nhà nghiên c u còn quan sát th y khi n ng dây tóc tích i n trong dung d ch cao hơn, thì nh ng tinh th gi ng như v y hình thành t phát mà không c n chi u tia X vào chúng. Theo physorg.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3036/2/

121| 1121| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Photon truy n qua ch ng nhi u l p i n môi t c siêu sáng
Các nhà nghiên c u t i Liên Vi n Lư ng t (JPI), m t s h p tác c a Vi n Tiêu chu n và Công ngh qu c gia Hoa Kì và trư ng i h c Maryland t i College Park, có th tăng t c các photon (h t ánh sáng) lên n nh ng t c dư ng như nhanh hơn ánh sáng qua m t ch ng v t li u b ng cách thêm m t l p ơn, ư c b trí có chi n lư c. Minh ch ng th c nghi m này xác nh n nh ng tiên oán h p d n c a v t lí lư ng t r ng th i gian truy n ánh sáng qua các ch t li u nhi u l p ph c t p không c n ph thu c vào b dày, như i v i các ch t li u ơn gi n như th y tinh, mà ph thu c vào tr t t các l p ư c x p lên nhau. ây là nghiên c u u tiên ư c công b v s ph thu c này i v i các photon c thân.

T i ranh gi i gi a các l p, photon t o ra các sóng giao thoa v i nhau, nh hư ng qua c a nó. nh: JQI

n th i gian truy n

Nói cho ch t ch thì ánh sáng luôn thu ư c t c t i a trong chân không, hay không gian tr ng r ng, và ch m xu ng th y rõ khi nó truy n qua m t ch t nào ó, thí d như th y tinh ho c nư c. i u tương t cũng úng i v i ánh sáng truy n qua m t ch ng ch t i n môi, chúng cách i n và có th dùng ch t o nh ng c u trúc có tính ph n x cao thư ng dùng làm l p tráng quang trên gương ho c s i quang. Ti p t c nh ng phép o th c nghi m trư c ó, các nhà nghiên c u JPI ã t o ra nh ng ch ng x p x 30 l p i n môi, m i l p dày kho ng 80 nano mét, tương ương v i kho ng m t ph n tư m t bư c sóng c a ánh sáng truy n qua nó. Các l p xen nhau gi a ch t chi t su t cao (H) và chi t su t th p (L), làm cho sóng ánh sáng b b cong ho c ph n x i nh ng lư ng khác nhau. Sau khi m t photon c thân ch m trúng ranh gi i gi a các l p H và L, nó có cơ h i b ph n x ho c truy n qua. Khi i t i m t ch ng g m 30 l p xen k gi a L và H, các photon hi m hoàn toàn xuyên th u ch ng ch t i qua kho ng 12,84 femto giây (fs, ph n nghìn tri u tri u c a m t giây). Thêm m t l p ơn chi t su t th p vào cu i ch ng i n môi này làm tăng không tương x ng th i gian photon truy n qua thêm 3,52 fs n kho ng 16,36 fs. (Th i gian truy n qua l p thêm vào này ch kho ng 0,58 fs, n u nó ch ph thu c vào b dày c a l p và chi t su t). Trái l i, thêm
1122| B n Tin V t Lý tháng 1-2010 22|

T H U V I E N V A T L Y . C O M

m t l p H n a vào ch ng g m 30 l p xen k gi a H và L s làm gi m th i gian truy n qua kho ng 5,34 fs, cho nên t ng photon dư ng như ló ra qua ch ng i n môi dày 2,6 micron t c siêu sáng (nhanh hơn ánh sáng).

M t photon c thân truy n qua các l p ch t chi t su t th p (màu lam) và cao (màu l c) ch m hơn (hình trên) ho c nhanh hơn (hình dư i) tùy thu c vào s tr t t c a các l p. M t l p thêm vào s p t có chi n lư c (hình dư i) có th làm gi m áng k th i gian photon truy n qua. nh: JQI

Cái các nhà nghiên c u JQI ang nhìn th y có th gi i thích b ng tính ch t sóng c a ánh sáng. Trong thí nghi m này, ánh sáng b t u và k t thúc s t n t i c a nó tác d ng như m t h t – m t photon. Nhưng khi m t trong nh ng photon này ch m trúng ranh gi i gi a các l p ch t, nó t o ra sóng m i b m t, và sóng ánh sáng ang lan truy n giao thoa v i nhau gi ng h t như s ch ng ch t sóng i dương gây ra nh tri u bãi bi n. V i các l p H và L s p x p thích h p, các sóng ánh sáng giao thoa k t h p làm cho photon truy n qua xu t hi n s m. S truy n thông tin x y ra không th nhanh hơn ánh sáng vì, trong th c t , nó là m t th o giác: ch m t ph n nh photon i qua ch ng i n môi, và n u toàn b các photon ban u ư c phát hi n, thì máy dò s ghi nh n các photon trên m t s phân b th i gian bình thư ng. Tham kh o thêm: N. Borjemscaia, S.V. Polyakov, P.D. Lett và A. Migdall, Single-photon propagation through dielectric bandgaps, Optics Express, công b tr c tuy n ngày 21/01/2010, doi:10.1364/OE.18.002279 Theo physorg.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3041/2/

123| 1123| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Spirit v n m c k t trong cát sao H a
NASA th a nh n nh ng n l c nh m gi i phóng Spirit b sa l y b i cát sao H a ã th t b i và thay vào ó c xe rô bôt ang g ng mình ương u v i mùa ông x H a. “Spirit chưa ch t; nó ch Doug McCuistion, giám Washington. i vào m t pha khác trong cu c i dài h n c a nó”, phát bi u c a c Chương trình Thám hi m sao H a t i t ng hành dinh NASA

“Có v như a i m hi n nay c a Spirit trên sao H a s là nơi yên ngh cu i cùng c a nó”.

Spirit s ti p t c

m nh n vai trò m t tr m tĩnh t i, NASA nói. ( nh: NASA/JPL-Caltech/Cornell)

H i tinh

u tháng, NASA ã tư ng ni m công tr ng sáu năm, phong phú c a Spirit trên Hành , khi ngư i ta d oán nó không còn t n t i hơn ba tháng n a.

Nhưng h i tháng 4, c rô bôt sáu bánh xe, y sinh l c, n ng 180 kilogram, ã ch c th ng m t l p b m t c ng và ch m trúng cát t i m t rìa c a mi ng h Troy, phía tây cao nguyên Home Plate, thu c bán c u nam sao H a. V n c p in

M i n l c nh m gi i thoát cho nó u th t b i. Ch t trên ư ng i c a nó, Spirit không th giũ kh i b i sao H a ang t t tích góp trên các t m pin m t tr i c a nó, ngăn không cho ngu n pin c a nó ư c s c i n. Gi v i mùa ông ang th s c i n, NASA nói. n vào tháng 5, Spirit s không thu ánh sáng t M t tr i có

“Năng lư ng m t tr i ang c n d n và s p không c p i n vào gi a tháng 2. i i u hành c xe có k ho ch s d ng nh ng hư ng lái ti m năng còn l i nh m c i thi n nghiêng c a c xe”. NASA hi v ng có th l t nghiêng Spirit gi cho nó t n t i qua mùa ông t i.

124| 1124| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

“Mùa ông t i s làm nhi t h xu ng và các linh ki n i n t trên c xe s ch u nhi t l nh bi t dư ng nào”, nhà qu n lí d án John Callas nói. “M i chút năng lư ng t o ra b i các t m pin m t tr i c a Spirit s dành vào vi c gi m các thi t b i n t thi t y u c a c xe, ho c b ng cách cho thi t b i n t ho t ng ho c b ng cách b t nh ng b nhi t c n thi t”. M c dù v n chôn chân t i ch , nhưng Spirit s v n có th th c hi n các nghiên c u và ã b t u theo dõi nh ng s l c lư nh trong chuy n ng quay c a H a tinh nh m thu ư c cái nhìn sâu s c vào lõi c a hành tinh . “N u s i râu khoa h c cu i cùng trên chóp mũ Spirit xác nh ư c lõi c a sao H a l ng hay r n, thì i u ó s th t tuy t v i”, nhà nghiên c u Steve Squyres nói. d ng

Theo abc.net.au Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3040/2/

125| 1125| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

S tìm th y hành tinh song sinh c a Trái t vào cu i năm nay
Hành tinh u tiên ki u Trái t n m ngoài h m t tr i s ư c phát hi n ra vào cu i năm nay, m t trong nh ng nhà thiên văn h c hàng u th gi i ã phát bi u như th trong ngày hôm qua [25/1]. Giáo sư Michel Mayor, nhà khoa h c ph trách i ã phát hi n ra hành tinh ngoài h m t tr i u tiên h i năm 1995, kh ng nh r ng cơ h i tìm th y m t hành tinh thích h p cho loài ngư i gi ã s p n. Nhà thiên văn h c, thu c trư ng i h c Geneva, trên nói r ng ti n b công ngh g n ây cho phép quan sát các hành tinh n m bên ngoài h m t tr i hi n t i khi n cho vi n c nh nh v ư c m t hành có c u t o tương t như Trái t c c kì có tri n v ng.

Giáo sư Michel Mayor phát bi u trong ngày hôm qua r ng cơ h i tìm th y m t hành tinh thích h p cho loài ngư i gi ã s p n.

Giáo sư Mayor nói: ‘Vi c tìm ki m nh ng ngư i anh em song sinh c a Trái t ã ư c thúc y b i vi n c nh t i h u tìm th y nh ng a i m có nh ng i u ki n thích h p cho s phát tri n s s ng. ‘Chúng ta ã bư c vào m t pha m i trong hư ng nghiên c u này’. Ông ang phát bi u t i m t h i ngh t ch c H i Hoàng gia Anh Tìm ki m S s ng thông minh ngoài a c u, g i t t là SETI. k ni m chương trình

126| 1126| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Trong s nh ng ngư i tham d có các i bi u n t NASA, Cơ quan Vũ tr châu Âu và Văn phòng Liên h p qu c v Nh ng v n ngoài không gian. Giáo sư Mayor nói r ng phi thuy n Kepler c a NASA có kh năng là thi t b u tiên nh v ư c hành tinh lí tư ng duy trì s s ng c a loài ngư i vì nó mang chi c kính thiên văn l n nh t t trư c n nay mà con ngư i g i ra ngoài qu o c a Trái t. Chi c kính thiên văn trên, s vào qu xung quanh M t tr i, ang theo dõi hơn 100.000 ngôi sao trong m i n a gi ng h và t p trung vào m t vùng sao trong cánh tay xo n c Orion thu c D i Ngân hà.

Giáo sư Mayor nói r ng phi thuy n Kepler c a NASA có kh năng là thi t b u tiên nh v ư c hành tinh lí tư ng duy trì s s ng c a loài ngư i vì nó mang chi c kính thiên văn l n nh t t trư c n nay mà con ngư i g i ra ngoài qu o c a Trái t.

Hơn 400 hành tinh ngoài h m t tr i – hay hành tinh ngo i – quay xung quanh nh ng ngôi sao khác tương t như M t tr i ã ư c phát hi n trong 15 năm qua, giáo sư Mayor phát bi u t i h i ngh trên. Nhưng a s nh ng hành tinh này quá l n thích cho s s ng c a loài ngư i, do chúng có nh ng m ng ki n t o ho t ng m nh s làm cho môi trư ng c c kì không n nh. Hành tinh nh nh t ư c tìm th y tính cho n nay, ông nói, x p x 1,7 l n kích c Trái i u cũng c p thi t cho hành tinh trên là nó ph i n m m t kho ng cách nh t nh tính ngôi sao c a nó sao cho nư c c a nó s th l ng. t. n

Giáo sư Mayor nói: ‘N u hành tinh trên quá g n, thì nó s nóng r ng r c và toàn b nư c s b c hơi và n u nó quá xa, thì nó s là th gi i băng giá’. Ngư i ta hi v ng r ng trong vòng kho ng 4 năm, Kepler s nh v ư c nh ng hành tinh có cùng c như Trái t, ng th i n m trong ‘vùng ư c’, ông thêm.
127| 1127| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Theo Daily Mail Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3042/2/

128| 1128| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Phát hi n m t lo i sét m i
Khi nhà a ch n h c núi l a Stephen McNutt t i Vi n V t lí a c u thu c trư ng i h c Alaska Fairbanks nhìn th y nh ng tia l a l trong d li u a ch n thu t t phun trào núi l a Spurr năm 1992, ông không h nghĩ r ng nghiên c u c a ông có liên quan n m t hi n tư ng i n. “Các nhà a ch n th t s ang thu ư c nh ng tia sét”, McNutt nói. “Tôi bi t mình ã ch m t i các nhà vi nghiên c u sét”. V i tính hi u kì mu n bi t tia sét núi l a b t ngu n như th nào, McNutt ã nh p i v i nhà v t lí và kĩ sư i n Ronald Thomas và Sonja Behnke, m t sinh viên chưa t t nghi p ngành v t lí khí quy n t i Vi n Khoáng h c và Công ngh New Mexico Soccoro, New Mexico, trong m t chương trình h p tác c nh t vô nh nh m tìm hi u thêm v sét núi l a.

Sét và ám mây tro phía trên núi l a Redoubt trong t phun trào ngày 28 tháng 3. nh: Bretwood Higman

129| 1129| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Khi núi l a Redoubt b t u gây n ào a ch n vào tháng 1 năm 2009, McNutt ã c nh b o Thomas và Behnke r ng ây s là m t cơ h i l n ch p l y m t s d li u sét núi l a m i. Vào lúc núi l a phun h i tháng 3, i ã tri n khai b n Ma tr n L p b n Sét (LMA) s n sàng ghi l i d li u sét t t phun trào. “LMA v cơ b n là m t anten TV cũ ư c cài phát ra”, Behnke nói. t thu ch n kênh 3 – cùng t n s mà tia sét

t LMA cách ng n núi l a trên kho ng 50 d m trên m t kh i nư c g i là Cook Inlet phía nam mi n trung Alaska có l không ph i là m t a i m lí tư ng, nhưng i nghiên c u gi i thích r ng có nh ng tr ng i khi n không th t LMA g n ng n núi l a ư c. “Chúng tôi không th t LMA trên ng n núi l a vì núi l a v cơ b n n m vu và các tr m c n có i n và internet ho t ng”, Thomas nói. Khi d li u b t u xu t hi n t t phun trào, m t nơi hoang

i nghiên c u tìm th y m t s th b t ng .

“Chúng tôi trông th y r t nhi u sét – 20 n 30 phút sét”, Thomas nói. “Chúng tôi th y nhi u sét hơn thông thư ng chúng tôi th y trong m t cơn giông bão l n”. Không ch s lư ng sét b t thư ng, mà lo i sét xu t hi n t núi l a cũng không bình thư ng. “Ngay lúc núi l a b t u phun, có nh ng tia sét lo i này xu t hi n t mi ng núi Reboubt ch kéo dài 1 n 2 mili giây”, McNutt nói. “ ây là m t lo i sét khác chúng tôi chưa bao gi trông th y trư c ây”. Cư dân a phương và các nhà khoa h c t ng ch ng ki n nh ng Redoubt mô t nh ng s ki n y là m t màn trình di n ngo n m c. “H t phun c a núi l a

u nói nó là màn trình di n sét l ng l y nh t mà h t ng th y”, Thomas nói.

i hi n còn ang nghiên c u lo i sét núi l a m i phát hi n so sánh như th nào v i lo i sét giông bão ã quen thu c. “Th t thú v khi chúng ta bi t ư c sét núi l a gi ng và khác như th nào v i d ng sét giông bão”, Behnke nói. Theo physorg.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3044/2/

130| 1130| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

M t trăng có th hình thành trong m t v n h t nhân
M t lí thuy t m i xu t r ng M t trăng ư c hình thành sau m t v n h t nhân t nhiên trong l p bao c a Trái t ch không ph i sau m t v va ch m c a m t v t th l n v i Trái t, như trư c ây ngư i ta nghĩ.

M t trăng. nh: NASA

Tr c tr c v i gi thuy t va ch m là các mô ph ng tính ư c M t trăng ph i g m 80% v t th va ch m và 20% Trái t, trong khi th c t thì t s ng v c a các nguyên t nh và n ng tìm th y trong t á M t trăng t trư c n nay ã kh o sát h u như gi ng h t như trên Trái t. Gi thuy t phân h ch là m t l i gi i thích khác cho s hình thành c a m t trăng, và nó tiên oán các t s ng v như nhau trên M t trăng và Trái t. Gi thuy t trên (ngư i ta cho là do ngư i con trai tên George c a Charles Darwin nêu ra năm 1879) là Trái t và M t trăng b t u là m t kh i á tan ch y ang quay tròn nhanh nên l c h p d n ch v a v n l n hơn l c li tâm. Ngay c m t cái hích nh cũng có th h t tung m t ph n kh i lư ng vào qu o, nơi nó s tr thành M t trăng. Gi thuy t trên ã có 130 năm tu i, nhưng nó b bác b vì không ai có th gi i thích m t ngu n năng lư ng c n thi t hích m t m ng á tan ch y kích c m t trăng vào qu o.

131| 1131| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Các nhà khoa h c ngư i Hà Lan Rob de Meijer ( i h c Western Cape) và Wim van Westrenen ( i h c VU Amsterdam) nghĩ r ng h bi t ư c câu tr l i ó. Gi thuy t c a h là l c li tâm s t p trung nh ng nguyên t n ng như thorium và uranium trên m t ph ng qu o và t i ranh gi i lõi-l p bao c a Trái t. N u n ng nh ng nguyên t phóng x cao, thì i u này có th d n n m t ph n ng h t nhân dây chuy n tr nên siêu t i h n, gây ra m t v n h t nhân. De Meijer và van Westrenen tính ư c n ng các nguyên t phóng x có th cao cho m t ph n ng h t nhân siêu t i h n x y ra. Sau khi tr nên siêu t i h n, Trái t v cơ b n tr thành m t lò a ph n ng h t nhân t nhiên phát n và phóng vào qu o m ng v t ch t kích c m t trăng, cái ã tr thành ch H ng mà chúng ta thư ng ng m m i êm trăng tròn. Các nhà nghiên c u xu t gi thuy t trên gi i thích ư c thành ph n ng v c a các nguyên t nh và n ng gi ng h t nhau, và còn cho r ng gi thuy t trên có th ki m tra, vì v n s l i b ng ch ng, thí d như xenon-136 và helium-3, chúng s ư c s n sinh ra d i dào trong lò a ph n ng. S xác nh n s ph c t p b i th c t gió m t tr i làm l ng tr m tích nh ng ng v này lên trên m t trăng v i hàm lư ng kh ng l , và ph n tr m tích ó ph i ư c tính n. Các lò a ph n ng ư c bi t ã t n t i trên Trái t, thí d như t i Oklo C ng hòa Gabon thu c Tây Phi, nó ho t ng cách nay t 2,0 n 1,5 t năm trư c. Tham kh o thêm: http://arxiv.org/abs/1001.4243 Theo physorg.com Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3045/2/

132| 1132| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Phương ti n m i tìm ki m nh ng v n tia gamma
Các nhà khoa h c v a phát hi n ra m t phương pháp m i dò tìm nh ng v n tia gamma trong khi s d ng kính thiên văn vô tuy n quan sát sao siêu m i. Các nhà nghiên c u phát bi u i u này có th mang l i nh ng manh m i m i trong vi c tìm hi u m t s sao siêu m i phát n như th nào và làm th nào chúng có th liên quan n nh ng v n tia gamma. Nh ng s ki n bùng n tia gamma là m t trong nh ng v n d d i và m nh m nh t trong vũ tr , phát ra ch y u tia gamma và tia X. Sao siêu m i thì nh hơn nhi u khi so sánh ánh sáng phát ra tiêu bi u nh ng bư c sóng kh ki n, t c t t i 3% t c ánh sáng.

Các nhà nghiên c u nói, v t ch t th i tung ra g n t c ánh sáng cho th y m t ng cơ trung tâm m nh bên trong sao siêu m i. ( nh: Bill Saxton, NRAO/AUI/NSF)

M t nhóm sao siêu m i g i là lo i Ib/c trư c ây ã i cùng v i nh ng v n tia gamma, nhưng s phát x quang h c và vô tuy n c a chúng chưa t ng th hi n b ng ch ng truy n i n g n t c ánh sáng – m t d u hi u ích th c c a nh ng v n tia gamma. Nay m t báo cáo ăng trên t p chí Nature xu t r ng nh ng v n tia gamma kéo dài là m t nhóm con hi m g p thu c lo i sao siêu m i Ib/c.
133| 1133| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Nh ng

ng cơ m nh m

S d ng kính thiên văn vô tuy n, các nhà nghiên c u tìm th y v t ch t phóng ra kh i sao siêu m i 2007gr – n m trong thiên hà NGC1058 – ang chuy n ng nhanh hơn 60% t c ánh sáng. “Nh ng dòng v t ch t tương i tính này g i ý s có m t c a nh ng ng cơ m nh n m gi a ném chúng ra”, nhà thiên văn vô tuy n, ti n sĩ Megan Argo, thu c trư ng i h c Công ngh Curtin Perth, nói. “Nh ng ng cơ gi a này ư c cho là dính dáng en ho c lên trên m t sao neutron”. n s b i t v t ch t ho c vào m t l

Argo nói l c t m nh bên trong sao neutron làm t p trung sít sao v t ch t phóng ra thành nh ng dòng năng lư ng cao, chúng có th o ư c b ng các kính thiên văn vô tuy n. “Nó chính là quá trình ư c tin là n m t i trung tâm c a nh ng v n tia gamma”, bà nói. Theo Argo, nh ng k t qu trên cho th y m t s sao siêu m i lo i Ib/c có th t o ra nh ng dòng tương i tính ôn hòa.

V n sao siêu m i co-nhân

y ra l p v m nh v g n như hình c u. nh: Bill Saxton, NRAO/AUI/NSF

C n thêm b ng ch ng Trong m t bài báo khác ăng trên Nature, m t i ng u là ti n sĩ Alicia Soderberg Trung tâm Thiên văn V t lí Harvard-Smithsonian ã phát hi n ra nh ng phát x vô tuy n t sao siêu m i 2009bb n m g n tâm c a thiên hà NGC 3278.

134| 1134| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

“Vi c phát hi n ra m t sao siêu m i như th b ng cách quan sát s phát x vô tuy n c a nó, thay vì qua các tia gamma, là m t bư c t phá”, Soderberg nói. “Chúng tôi tin r ng chúng tôi s tìm th y nhi u sao siêu m i trong tương lai thông qua quan sát vô tuy n hơn so v i các v tinh tia gamma”. D li u c a h cho bi t v t ch t ang r i kh i sao siêu m i trên t c 85% t c ánh sáng, ng th i năng lư ng có th sánh v i ánh hoàng hôn vô tuy n phát ra t nh ng v n tia gamma g n. Các nhà nghiên c u nói SN2009bb là sao siêu m i tương i tính duy nh t ư c tìm th y trong m t cu c kh o sát vô tuy n 143 sao siêu m i g n trong ph n b u tr i mà i c a bà ã quan sát. H tin r ng ch 1% sao siêu m i lo i Ib/c có ch a nh ng ng cơ gi a, m t con s theo h là phù h p v i t c suy lu n c a nh ng v n tia gamma g n. Theo abc.net.au Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3047/2/

135| 1135| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Laser t t i c t m c quan tr ng cho s nhi t h ch
Laser l n nh t th gi i ang t t i m c tiêu tìm ki m lâu nay c a vi c ánh l a m t ph n ng nhi t h ch t o ra nhi u năng lư ng hơn laser cung c p. Các laser d tính làm như v y b ng cách un siêu nhi t m t th i nhiên li u nhi t h ch cho n khi nó n tung vào trong, làm nóng và nén lõi chính gi a c a nó n nhi t và áp su t c n thi t cho s nhi t h ch h t nhân. Nh ng thí nghi m trư c ây ã mang l i nh ng v n vào trong không u tiêu hao h t ph n l n năng lư ng cung c p. Nhưng nay các nhà nghiên c u ng u là Brian MacGowan thu c Phòng thí nghi m qu c gia Lawrence Livermore California, Hoa Kì, v a làm ch ư c vi c nén m c tiêu ch t li u thành nh ng qu c u thay vì bánh k p hay nh ng hình d ng b l ch nhi u hơn, t n n t ng cho nh ng n l c nhi t h ch trong tương lai.

Các thí nghi m nhi t h ch t i Thi t b ánh l a Qu c gia Hoa kì s d ng m t quá trình hai giai o n g i là s giam c m quán tính. Trư c tiên, nh ng nhóm chùm laser ư c chi u vào hai u i di n c a m t ng tr kim lo i g i là hohlraum (xem hình), nó ch a m t viên nhiên li u nhi t h ch. Trong kho ng 15 nano giây, hohlraum t t i kho ng 3,3 tri u C, mang l i m t s phát tia X m nh. S phát tia X này làm bia b n vào trong, nén lõi c a nó n m t c n thi t cho s nhi t h ch. (Minh h a: Phòng thí nghi m Lawrence Livermore/B Năng lư ng Hoa Kì)

Công trình trên th c hi n t i Thi t b ánh l a qu c gia (NIF) 192 chùm laser thu c Livermore, cơ s ã b t u ho t ng trong năm 2009. i nghiên c u ã s d ng m c tiêu không ch a nh ng thành ph n quan tr ng cho s nhi t h ch – hai ng v c a hydrogen g i là deuterium và tritium. Nhưng s n vào trong i x ng c a m c tiêu cho th y NIF ph i có kh năng ánh l a s nhi t h ch v i nh ng xung laser 1,2 n 1,3 megajoule – th p hơn kh năng 1,8 megajoule tr n v n c a nó.

136| 1136| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

“T m i th chúng tôi có th th y, chúng tôi ã i úng hư ng”, Jeff Wisoff, m t nhà qu n lí c p cao t i NIF phát bi u v i New Scientist.

Phòng thí nghi m qu c gia Lawrence Livermore n m Livermore, California, cách phía ông San Francisco ch ng 40 d m v hư ng nam Alameda County.

Các nhà nghiên c u ã b ra c năm ngoái t t xoay chuy n công su t phát c a laser trên, cu i cùng t t i năng lư ng toàn ph n hơn 1 megajoule. Gi thì h ang ng ng g n nh ng thi t b m i lên trên bu ng bia nhôm dày 10 centi mét và l p t nh ng cánh c a bê tông kh ng l ch a neutron mà h trông i s sinh ra trong nh ng thí nghi m nhi t h ch tương lai. Trong vài tháng t i, h s b t u ki m tra m t lo i bia m i ư c thi t k ư c nh các tương tác chùm tia và s nén. N u t t c ho t ng t t, thì h có th th ánh l a nhi t h ch vào cu i năm nay.
Theo New Scientist Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3052/2/

137| 1137| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Có hay không nh ng ngư i ngoài hành tinh thân thi n ?
Michael Hanlon
Nh ng con quái v t trơn ư t có sáu m t. Nh ng k kh ng b có xúc tu. Ch nghe t ã g n tóc gáy r i. Nhưng như các nhà khoa h c tranh lu n, Michael Hanlon nói r t có kh năng chúng ta không ơn c trong Vũ tr ... Là m t ngư i vi t v khoa h c, tôi thư ng t h i âu là câu chuy n l n nh t có th phá v dòng suy nghĩ c a mình, cái s d n ns u tranh giành quy n phán quy t cu i cùng có xu t hi n ngay trang nh t hay không. Có l là s có m t c a nh ng dòng ngư i vô tính u tiên? H p d n y, nhưng không ph i m t th gi i th t s ang thay i. Hay m t phương thu c i u tr ung thư ? ó s là câu chuy n c a th k , nhưng th t áng bu n là có kh năng nó không bao gi xu t hi n (ung thư, trong m i trư ng h p, là nhi u th b nh, ch không ph i m t). Không, s ki n l n nh t s là khám phá ư c xác nh n v s s ng thông minh ngoài a c u. Các vi khu n trên sao H a, nói thí d thôi, s là m t câu chuy n to tát, m c dù sau s hào h ng ban u thì ây ư c xem ch y u là h ng thú mang tính hàn lâm vi n, ch không h p d n công chúng. Nhưng s khám phá ra s s ng thông minh ngoài a c u s có nh ng h qu h u như
138| 1138| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

Th t s có ai ó ngoài kia không? Tàu thám hi m c a chúng ta không tìm th y d u hi u c a s s ng thông minh, nhưng có d u hi u c a vi sinh v t nguyên th y.

T H U V I E N V A T L Y . C O M

không th tư ng tư ng n i. N u bi t trí tu con ngư i không ph i là c nh t s bu c chúng ta suy nghĩ l i m i th chúng ta bi t v s s ng, v Vũ tr và v t t c . Nhi u ngư i s th t ph n ch n. Nhưng m t s nhà khoa h c lo ng i nh ng h u qu khi mà n n văn minh ‘ban sơ’ c a chúng ta b khám phá b i nh ng ngư i ngoài hành tinh tân ti n m i th t là áng s . Cu c chi n c a Nh ng th gi i có th là m t s miêu t chính xác hơn là Ch m trán g n. Trong tu n này, m t nhà khoa h c nêu ý ki n r ng n u chúng ta th t s phát hi n ra ngư i ngoài hành tinh, thì chúng ta nên gi im l ng. Tuy nhiên, nh ng lo s như th , trong th i i m hi n nay, là không th c t . B t ch p n a th k tìm ki m, chúng ta v n không có manh m i th t s nào r ng s s ng trong vũ tr là ph bi n – hay ch c nh t trên Trái t mà thôi. Nh l i, vào tháng 4 năm 1960, m t nhà thiên văn tr tên g i là Frank Drake ã i u khi n m t chi c kính thiên văn vô tuy n Tây Virginia, và hư ng nó vào m t ngôi sao gi ng m t tr i g i là Tau Ceti, n m cách xa 66 nghìn t d m, và l ng nghe. Ông không bi t Tau Ceti có hành tinh nào quay xung quanh nó hay không, hay có b t c hành tinh nào trong s này gi ng v i Trái t không, hay chúng có nh ng sinh v t s ng bi t s d ng s truy n phát vô tuy n hay không. Nhưng, ông lí gi i th t h p lí, ông ph i b t u âu ó.

139| 1139| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

H i năm 1960, nhà thiên văn Frank Drake ã i u khi n m t kính thiên văn vô tuy n Tây Virginia và hư ng nó vào m t ngôi sao gi ng m t tr i tên g i là Tau Ceti, n m cách xa 66 nghìn t d m, xem ông có th nghe ư c nh ng gì.

Trong tu n này, m t h i ngh ư c t ch c t i H i Hoàng gia Anh nh m k ni m chương trình Tìm ki m S s ng thông minh Ngoài a c u, g i t t là SETI, nh m l ng nghe b ng ch ng ng h và ph n bác kh năng có s s ng ngoài a c u. Ngày hôm qua [25/1], Frank Drake, gi ã 79 tu i, trình bày r ng h i năm 1960 ông không có k t lu n nào h t. Có l m i ngôi sao u ang phát sóng. T t nhiên, Drake ã ch ng nghe ư c gì. Cũng ch ng có tín hi u gì t ngôi sao ti p theo mà ông kh o sát, Epsilon Eridani. Trong nhi u năm k t n l c ng p ng ng u tiên l ng nghe ó, d án SETI ã ư c m r ng và hi n nay ã quét qua hàng nghìn ngôi sao trên vô s t n s vô tuy n. Nhưng vi c tìm ki m không d ng l i ó. Chúng ta ã g i tàu thám hi m lên sao H a và m i nơi tìm nhưng không th y d u hi u c a s s ng thông minh (chúng ta ch c ch n r ng Trái t là nơi duy nh t trong h m t tr i c a chúng ta v phương di n này), mà có d u hi u cho vi sinh v t nguyên th y. Các nhà thiên văn thu c chương trình SETI ã b t u tìm ki m nh ng lo i tín hi u khác, có l là nh ng ch p sáng laser thay cho s truy n sóng vô tuy n. Và m t th h m i c a nh ng siêu kính thiên văn, trên m t t và trong không gian, ã b t u m t cu c tìm ki m nh ng th gi i ki u Trái t ang quay xung quanh nh ng ngôi sao lân c n. Nhưng, cho n nay, v n ch ng phát hi n gì. Chúng ta có b ng ch ng m nh m r ng nh ng th gi i ki u Trái t có l có ngoài kia. Có nh ng d u hi u trêu ngươi c a s s ng vi sinh trên sao H a. Nhưng, ch ng nào còn c p n d u hi u c a s s ng thông minh, thì v n ch ng có gì. i u này t nó th t s khá b t ng . Mư i năm trư c khi Frank Drake l n u tiên l ng nghe, nhà v t lí vĩ i Enrico Fermi, cha c a năng lư ng nguyên t , ã h i: ‘ a ng c âu th m i ngư i?’ Nói cách khác, nh ng dân cư khác c a vũ tr sinh s ng âu ch ? Lúc Fermi phát bi u nh ng l i này, kích c tương i và tính c xưa c a vũ tr ã tr nên rõ ràng; nh ng con s ang gây s ng s t. úng 50 năm trư c ây, các nhà thiên văn h c nghĩ r ng vũ tr g m có m t thiên hà, D i Ngân hà, c u thành g m m t vài tri u ngôi sao. Có ngư i ngoài hành tinh hay không? M t
140| 1140| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

s kính thiên văn ã ư c dành tr n cho i u ó khó tin r i. Nhưng vào năm 1950 chúng vi c tìm ki m nh ng nơi mà s s ng ngoài ta ã bi t r ng nh ng m ng sáng m nh t, nh ng a c u có th t n t i ‘tinh vân’ tô i m cho b u tr i êm, và cái ã thách

các nhà thiên văn trong th i gian khá lâu, th t ra là nh ng thiên hà hoàn toàn tách bi t. Vũ tr to l n hơn hàng t l n so v i chúng ta nghĩ v nó – và nó già hơn nhi u, nhi u l m. Th t v y, ngày nay chúng ta bi t r ng vũ tr ã bi t n m trong m t qu c u b ngang ch ng 94 t năm ánh sáng, và c u t o g m vài t thiên hà, m i thiên hà ch a hơn n a nghìn t ngôi sao. Nh ng con s kh ng l như th n m ngoài s lĩnh h i c a con ngư i, nhưng m t chu n so sánh có ích là hãy tư ng tư ng (r t thô) có nhi u ngôi sao Ngoài Kia như có nhi u h t cát trên t t c nh ng bãi bi n c a Trái t. Fermi lí gi i r ng n u Trái t không ph i là c nh t, thì Vũ tr s d i dào s s ng.

Ph i có ít nh t m t vài n n văn minh ngoài kia, và xét n tu i c a vũ tr thì m t vài trong s này ph i là nh ng n n văn minh r t tiên ti n (hay ít nh t cũng ã bi t truy n phát sóng vô tuy n). V y thì, ông h i, t i sao chúng ta không th y b ng ch ng nào v h ? Câu h i này tr nên n i ti ng t ó là ‘ngh ch lí Fermi’ và, n u có th nói ư c như th , bí n ó ã kh c sâu thêm k t năm 1950.

‘Có s s ng, nhưng tôi không nghĩ chúng ta có th g i nó là thông minh’

Lúc y, chúng ta không th ch c ch n r ng các hành tinh, nơi m b o thích h p cho s s ng ti n hóa, th m chí có t n t i bên ngoài h m t tr i c a chúng ta hay không.

141| 1141| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Nhưng k t gi a th p niên 1990, kho ng 400 hành tinh ‘ngoài h m t tr i’ ã ư c khám phá – ó là nh ng hành tinh ang quay xung quanh nh ng ngôi sao khác ngoài M t tr i c a chúng ta ra. Con s hành tinh c tăng d n theo th i gian. Th nh tho ng, chúng ta l i thoáng trông th y nh ng hành tinh này m t cách tr c ti p, nhưng thư ng thì chúng ta bi t chúng có m t ó b ng cách theo dõi s ‘l c lư’ do h p d n mà chúng gây ra v i ngôi sao b m c a chúng. M t s c máy hùng vĩ nh t mà Con ngư i t ng ch t o – ví d như ma tr n Kính thiên văn R t L n Chile, kính thiên văn vũ tr COROT c a châu Âu, Kính thiên văn vũ tr Hubble và ‘K tìm ki m Trái t’ Kepler c a NASA, m t ài quan sát vũ tr khác v a ư c phóng lên trong năm 2009 – hi n dành tr n th i gian cho vi c săn tìm nh ng nơi kh dĩ cho s s ng. Cho n nay, a s nh ng hành tinh này quá l n, ho c quá nóng, ho c quá l nh có th là ngôi nhà h p lí cho ngư i ngoài hành tinh. Nhưng m t vài hành tinh khác thì không như th . Năm 2007, ngư i ta công b r ng m t ngôi sao nh tên là Gliese 581, cách xa 20 năm ánh sáng trong chòm sao Libra (Thiên bình), có m t c p th gi i nh , có l là á, ki u Trái t, ang xung quanh nó, hình như có nhi t v a thích h p cho s s ng t n t i. H i tháng 12, m t hành tinh g i là GJ1214b ư c tìm th y ang quay xung quanh m t ngôi sao láng gi ng. Các nhà thiên văn nghĩ ây là m t th gi i nư c, có ph n l n hơn Trái t m t chút và hoàn toàn chìm trong m t i dương sâu 100 d m bên dư i m t l p khí quy n dày. Chúng ta không bi t có s s ng trên th gi i này không, ho c có trên b t kì hành tinh nào trong s có l hàng t hành tinh i khái c Trái t n m ngoài kia hay không. Nhưng lô gic dư ng như cho th y ph i có m t vài s s ng, và m t vài trong s này là thông minh. V y thì, m t l n n a, m i ngư i âu th ? M i nhà thiên văn mà tôi bi t u có m t lí thuy t ưa thích riêng c a h .

142| 1142| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Có nh ng d u hi u trêu ngươi c a s s ng vi khu n trên sao H a. Nhưng, ch ng nào còn s s ng thông minh, thì chúng ta v n chưa tìm th y gì.

cp

n

Th t v y, th t hi m m t cách b t ng n u tìm ra m t nhà khoa h c vũ tr r ng chúng ta là ơn c trong vũ tr .

áng kính nghĩ

B n thân Drake b thuy t ph c r ng có ‘kho ng 10.000’ n n văn minh n m ngay trong thiên hà c a chúng ta. Quan i m chung là ‘h có ngoài kia, nhưng ơn gi n là vì chúng ta chưa tìm th y h , và h cũng chưa tìm th y chúng ta mà thôi’. Chúng ta có th b qua m t cách an toàn lí thuy t cho r ng chúng ta ã tìm th y ngư i ngoài hành tinh r i, và chính ph ã gi u nh m thông tin ó. B t ch p m i kh ng nh ki u X-File và nh ng lí thuy t thông ng, v n ch ng có l i gi i thích áng tin nào c a m t chuy n vi ng thăm b ng ĩa bay t ngoài a c u n Trái t. Vũ tr , r t cu c, là r t, r t l n. Ngay c nh ng tín hi u vô tuy n, truy n i t c ánh sáng, cũng m t hàng năm ho c hàng th p k i n ho c n t nh ng ngôi sao g n nh t. Nhi u nhà thiên văn cho r ng ngay c nh ng ph n láng gi ng thu c thiên hà c a chúng ta cũng có th là ngôi nhà cho hàng trăm n n văn minh tiên ti n, và ơn gi n là chúng tôi không bi t mà thôi. Cũng r t có kh năng là ngư i ngoài hành tinh không s d ng vô tuy n gì c , h nói, và t i sao h ph i i tìm các tín hi u vô tuy n g i n Trái t b ng m i giá ch ? Như v y, có v n th i gian. Vũ tr 13,7 t năm tu i. Ngư i ngoài hành tinh có th ti n hóa, t t i nh cao s c m nh c a h , r i tr nên tuy t duy t vô s l n trong th i gian ó.
143| 1143| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

tìm trí thông minh ngoài a c u, chúng ta ph i c u may trên m t n n văn minh quá xa trong vũ tr , nhưng còn ang t n t i hi n nay.

không

Nh ng ngôi sao như Gliese 581 có th là ngôi nhà cho ngư i ngoài hành tinh v n còn giai o n ti n s , ho c nh ng ngư i hành tinh khác ã b tuy t di t cách nay m t tri u năm. Nói cách khác, ngư i ngoài hành tinh không có nhu c u s d ng nh ng b phát vô tuy n. Xét cho cùng, n u như ngư i ngoài hành tinh ã t ng l bư c n Trái t 100.000 năm trư c, thì h ch ng tìm th y gì ngoài nh ng con ngư i y lông lá cùng v i giáo mác. Nhưng ch c ch n bí n l n nh t, không ư c bi t nhi u b i nhóm SETI (h có xu hư ng quá l c quan v vi c i tìm ngư i ngoài hành tinh), là bí n c a b n thân s s ng. Chúng ta không bi t s s ng ã phát sinh như th nào trên Trái t. M t s ngư i kh ng nh hành tinh c a chúng ta khá kh c nghi t trong nh ng năm tháng u tiên mà s s ng ph i v a m i n, hình thành tr n v n, t âu ó, do sao ch i ho c thiên th ch mang n ây dư i d ng ‘m m m ng vũ tr ’. M t xu t, c a nhà v t lí và vũ tr h c Paul Davies, là s s ng có l ã n ây t H a tinh, nơi trư c ây ã t ng ôn hòa hơn so v i Trái t, nơi nh hơn và nh n ít ‘cú hích’ t nh ng m nh v vũ tr . Trong trư ng h p ó, m i ngư i chúng ta xa xưa c a chúng ta trên Hành tinh . u là dân sao H a và nên i tìm hóa th ch t tiên

Davies, tác gi quy n sách m i S Im l ng Kì l , trình bày toàn di n v nghi v n trí thông minh ngoài a c u, nghĩ r ng có l tìm ki m vô tuy n là cách không nên làm. Thay vào ó, có l chúng ta nên i tìm b ng ch ng tr c ti p r ng ngư i ngoài hành tinh ã n vi ng nh ng khu r ng thiên hà c a chúng ta trong quá kh . Có l trí thông minh ngoài a c u s ch ng là cái gì ư c công nh n ‘còn s ng’ c - c u t o t silicon thay vì carbon, ho c t v t ch t t i bí n c u thành nên a ph n Vũ tr . Có l Trái t th t s ã ư c ngư i ngoài hành tinh vi ng thăm m i lúc và ơn gi n là chúng ta ã không ý n h . Nh ng ngư i khác thì không ng ý. Nhà sinh v t h c Cambridge, Simon Conway-Morris, nêu r ng trên Trái t nh ng d ng gi i ph u tương t ã ti n hóa l p i l p l i, trư c nh ng áp l c ti n hóa gi ng nhau. M t thí d c a s “h i t ” như th là cá heo và ngư long. Cá heo là loài thú i dương hi n i, còn ngư long là m t loài bò sát k Jura ã tuy t ch ng – nhưng nhìn bên ngoài thì chúng h u như gi ng h t nhau. Ti n sĩ Conway-Morris nghĩ r ng n u có trí thông minh ngoài kia, thì nó có l trông y h t như chúng ta (ông còn nghĩ ngư i ngoài hành tinh có l còn hành x gi ng như chúng ta n a – t c là x u xa – trong trư ng h p ó ‘n u chuông i n tho i liên thiên hà reo vang, thì chúng ta không nên nh c máy’).

144| 1144| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Thay vì t p trung vào các tín hi u vô tuy n, Davies nói, chúng ta nên i tìm ‘ t o tác’, nh ng m nh máy móc b i có l phân tán kh p h m t tr i c a chúng ta. Ông nói, tìm ki m như th ‘trông có kh năng hơn’. M c dù chúng ta không tìm th y ngư i ngoài hành tinh nào, ho c máy móc c a h , nhưng chúng ta có th nói v cái h trông như th nào. Câu tr l i cũ rích là à h s là ngư i ngoài hành tinh; r ng vô s vòng xoáy ng u nhiên và s bi n chuy n ti n hóa mà chúng ta trông th y trên Trái t s không ư c l p l i trong m t th gi i khác. a s các nhà ‘sinh v t h c vũ tr ’ (các nhà khoa h c chuyên nghiên c u nh ng sinh v t ngoài hành tinh có th có) v ch ra nh ng kh năng ki u khoa h c vi n tư ng – nh ng con quái v t có xúc tu, nh ng sinh v t trơn tu t có sáu m t, nh ng cái u t ong ki u côn trùng, nh ng phiên b n M t trư ng h p n a cho Mulder và Scully? B t ch p nh ng kh ng nh Xngư i ngoài hành tinh ki u côn trùng siêu sáng. File và các lí thuy t thông ng, v n chưa có l i gi i thích áng tin nào cho m t chuy n vi ng thăm b ng ĩa bay. Cho n nay, th c t v n là không ai i t i m t l i gi i thuy t ph c cho câu h i căn nguyên c a Fermi. a ng c n m âu th h m i ngư i? Tôi nghĩ có ba kh năng. Th nh t, và kh năng này c c kì h p lí, là s s ng th t s có m i nơi – trong ó có s s ng thông minh. Trong trư ng h p ó, nó ph i là trư ng h p ơn gi n là chúng ta không trông th y nó. Yêu c u này không có gì b t ng v i chúng ta. Li u loài ki n s ng trong hang c a chúng có ý thành ph t p n p phía trên ngư ng c a nhà chúng hay không? Kh năng th hai là có m t vài n n văn minh gi ng như n n văn minh c a chúng ta, nhưng do v c th m bao la c a vũ tr nên chúng ta chưa bao gi t ng g p h , và có l s không bao gi g p. Nhưng m t l n n a, bi t r ng tu i c a Vũ tr là r t l n, n u s thông minh r t cu c là hưng th nh, thì lúc này chúng ta ch c ch n ph i trông th y nh ng d u hi u c a nó. R i còn m t kh năng th ba, là trong khi s s ng là ph bi n (và tôi tin như th ), nhưng s s ng thông minh thì không. Xét cho cùng, không có loài nào khác xa gi ng như gi ng loài homo sapiens ã ti n hóa trong toàn b l ch s ba t năm ti n hóa. Nhưng có m t lí thuy t cu i cùng còn khó tin hơn n a. Chúng ta ph i i m t trư c kh năng r ng chúng ta – và các loài sinh v t và th c v t cùng chia s Trái t này – là ơn c. M t ngày nào ó, bi t âu s xu t hi n trong quãng ngày tôi còn s ng, các nhà khoa h c s khám phá ra cái gì ó cơ b n v sinh v t h c – có l v cách th c s s ng ã phát sinh, ho c th m chí trí não c a chúng ta th t s ho t ng như th nào – có th bu c chúng ta k t lu n r ng Trái t th t s là c nh t vô nh trong vũ tr mênh mông.
145| 1145| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Và, theo suy nghĩ c a tôi, ó s là m t câu chuy n còn gây kinh hoàng hơn c vi c phát hi n ra r ng chúng ta không h ơn c. Tr n Nghiêm d ch (theo Daily Mail) Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/3060/335/

146| 1146| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Chuyên m c m i: nh văn m i ngày

p thiên

K t tháng 1/2010, thuvienvatly.com s ra m t các b n chuyên m c "M i ngày 1 nh p thiên văn". Chuyên m c này s gi i thi u v i các b n nh ng b c nh thiên văn không ch p mà c bi t, m i b c nh còn có "ti u s " c a nó: nh ng thông tin ki n th c v thiên văn h c, vũ tr h c ư c l ng ghép m t cách nh nhàng, mang tính c p nh t. M i b c nh s có link nh ng b n yêu nh p thiên văn có th t i v làm hình n n cho chi c máy tính yêu d u c a mình. Hi v ng chuyên m c m i này s nh n ư c s quan tâm c bi t c a các b n. V a thư ng th c cái p c a t nhiên, v a h c l y nh ng bài h c "khó nu t" v thiên văn h c, vũ tr h c m t cách "êm d u" nh t. Th thì còn gì b ng n a ph i không nào?!

Hòn

o vũ tr Andromeda ( nh: Martin Pugh)

V t th sáng xa nh t d dàng nhìn th y b ng m t là M31, Thiên hà Tiên N (Anderomeda) to l n cách chúng ta ch ng 2,5 tri u năm ánh sáng. Nhưng không c n kính thiên văn, thì thiên hà xo n c mênh mông này – tr i r ng hơn 200.000 năm ánh sáng – cũng xu t hi n dư i d ng m t ám mây m c trong chòm sao Tiên N (Andromeda). Trái l i, các chi ti t c a ph n nhân màu vàng chói và nh ng ư ng vi n b i t i u n lư n có th trông th y rõ trong b c nh ch p kĩ thu t s qua kính thiên văn này. D li u nh d i h p, ph phát x ghi ư c t các nguyên t hydrogen, cho th y nh ng vùng ang hình sao o ang tô i m nh ng cánh tay xo n c màu lam l ng l y và nh ng c m sao tr . Trong khi nh ng ngư i quan sát
147| 1147| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

b u tr i ngày nay ư c truy n c m h ng b i ki n th c con ngư i bi t ư c r ng có nhi u thiên hà xa xôi gi ng như M31, thì các nhà thiên văn ã t ng tranh lu n gay g t v quan ni m cơ b n này trong th k 20. Li u “tinh vân xo n c” này là thành ph n n m bên ngoài thu c D i Ngân hà c a chúng ta hay chúng là m t “hòn o vũ tr ” khác – nh ng h sao xa xôi mà t thân chúng có th so sánh v i D i Ngân hà? Câu h i này là tâm i m cho cu c tranh lu n n i ti ng Shapley-Curtis h i năm 1920, sau này nó ã ư c tr l i b i nh ng quan tr c M31 nghiêng v áp án Tiên N là m t hòn o vũ tr khác. Theo NASA

148| 1148| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Thi t t nghi p THPT 2010: Ch ôn t p nh ng n i dung có tính ti p n i
Theo i di n V Giáo d c trung h c (B GD- T), các trư ng THPT ph i bám sát chu n ki n th c, k năng tri n khai vi c ôn t p cho h c sinh l p 12, chu n b cho kỳ thi t t nghi p THPT. Nhưng trên th c t , nhi u cơ s giáo d c n th i i m này v n không n m ư c ch trương này. Áp l c thi c khi n ph n l n th y cô giáo ti p t c ch n gi i pháp an toàn là “ôn t p theo sách giáo khoa”. H c sinh ph i ôn t p theo sách giáo khoa l p 12 và lo ôn t p l i c nh ng ki n th c l p 10, 11. kh ng nh l i quan i m c a B GD- T trong vi c nh hư ng ôn t p cho h c sinh l p 12 năm nay, B GD- T v a ti p t c có văn b n yêu c u các s GD- T có trách nhi m ph bi n tài li u hư ng d n d y h c theo chu n ki n th c, k năng n t ng cơ s giáo d c, giáo viên. Vi c xây d ng k ho ch ôn t p cho h c sinh l p 12 cũng ph i bám vào chu n, không làm quá t i n i dung d y h c, chú tr ng n vi c ôn t p theo t ng i tư ng h c sinh, tương ng v i nh ng yêu c u khác nhau trong tài li u d y h c theo chu n. Vi c ôn t p cho h c sinh không ch y theo bài, n i dung trong sách giáo khoa m t cách máy móc mà hư ng d n h c sinh t h c, năng l c v n d ng ki n th c c a ngư i h c, năng l c phân tích, t ng h p ki n th c, k năng làm bài thi, tránh vi c ghi nh ki n th c máy móc, tình tr ng h c t , h c l ch. Nhà trư ng ph i k t h p v i ph huynh h c sinh trong vi c ki m tra sát sao k ho ch ôn t p c a h c sinh. T h c kỳ 2, các trư ng THPT ph i tri n khai vi c s p x p, b trí giáo viên ph o cho h c sinh y u kém, h c sinh chưa t t nghi p THPT năm trư c v i nh hư ng rõ ràng trong vi c ôn t p cho i tư ng h c sinh này nh m b sung ki n th c còn thi u, t m c t i thi u theo quy nh chu n ki n th c, k năng. Theo ông Nguy n H i Châu - phó v trư ng V Giáo d c trung h c, h c sinh chu n b thi t t nghi p ôn t p k n i dung chương trình l p 12, theo yêu c u v chu n ki n th c, k năng và nh ng ph n có tính liên thông, ti p n i l p 10, 11. Có nghĩa s không ph i rà soát toàn b chương trình l p 10, 11 mà ch ôn t p nh ng ph n ki n th c có tính ti p n i, trên cơ s n i dung chương trình l p 12.

149| 1149| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Bên c nh ó, C c Kh o thí và ki m nh ch t lư ng giáo d c (B GD- T) yêu c u các trư ng trong h c kỳ 2 ph i tăng cư ng vi c i m i ki m tra, ánh giá h c sinh thư ng xuyên, nh kỳ. Trong ó ph i h p cân i gi a hình th c ki m tra tr c nghi m, v n áp, t lu n. Các trư ng ph i thành l p i ngũ nh ng ngư i làm thi cho t ng môn h c, t ch c biên so n, biên t p thi, xây d ng ngân hàng thi trong m i nhà trư ng ph c v vi c ra ki m tra 1 ti t, ki m tra 15 phút, ki m tra cu i kỳ ho c t ch c các t thi th cho h c sinh cu i c p. B GD- T s ti p t c biên so n và c p nh t các bài t p ki m tra làm ngu n tư li u cho các trư ng trong vi c ki m tra ánh giá h c sinh và giúp h c sinh cu i c p ôn t p chu n b thi. VĨNH HÀ /TTO Xem thêm t i: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2926/326/

150| 1150| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

ng d ng công ngh thông tin trong gi ng d y v t lý
Ngày 19/12/2009 v a qua, t i Trư ng HKHTN TP.HCM di n ra H i Ngh khoa h c V t lý l n III do H i V t Lý TP. HCM t ch c. H i ngh ã di n ra h t s c sôi ng v i nhi u ti u ban, nhi u bài báo cáo mang nhi u thông tin, cho ta th y ư c tình hình phát tri n v t lý hi n t i và nh hư ng trong tương lai. Trong ti u bang phương pháp gi ng d y v t lý, bài báo cáo c a Th y Nguy n Văn Tài THPT Tr n H u Trang Q5 TP. HCM v ng d ng công ngh thông tin trong gi ng d y v t lý ã chia s các kinh nhi m c a quá trình tr thành m t ngư i am mê ng d ng CNTT vào gi ng d y. Trao i v i Thư Vi n V t Lý, Th y Nguy n Văn Tài có nói: "Theo ngh c a các b n tôi g i file bài báo cáo c a tôi n các b n chia s cùng v i các ng nghi p. ó cũng là i u tôi mong mu n. Các bài gi ng trên máy tính tôi so n d y và d thi (3 gi i ba, 1 gi i nhì c a Phòng GD- T Qu n 5, 1 gi i nh t, 1 gi i nhì c a S GD- T Tp.HCM ) tôi u so n d ng m và upload lên trang tài nguyên c a S GD- T, webside THPT Tr n H u Trang, Thư vi n Violet ai th y phù h p s download v mà s a ch a và s d ng. Bài báo cáo n y tôi vi t theo kinh nghi m b n thân c ng v i s tham kh o ý ki n các ng nghi p v i mong mu n ng viên các ng nghi p l n tu i n m b t ư c tin h c ph c v nhi u m t ho t ng c a mình trong ó có gi ng d y. Tôi ã ăng ký làm thành viên c a "thuvienvatly.com". nhưng chưa có bài vi t nào thì ây s là m t óng góp nho nh u tiên c a tôi. Cám ơn BQT ã lưu tâm." BQT Trích ăng bài báo cáo c a th y v i lòng c m ơn Th y Nguy n Văn Tài v nghĩa c này. -------------------------------------Giáo viên: Nguy n Văn Tài B môn: V t Lý ơn v : Trư ng THPT Tr n H u Trang Q5 ( Phòng Giáo D c và ào T o Q5 )

A. ÔI I U CHIA S . I. NGUYÊN NHÂN TÔI N V I CÔNG NGH THÔNG TIN.

Công ngh thông tin là m t phát minh l n nh t c a loài ngư i cho n ngày nay. Công ngh thông tin ang là m t xu th mà c nhân lo i ang c g ng ti p c n và khai thác t t c các ng d ng ph c v t t nh t nhu c u v m i m t c a mình. Tôi r t thán ph c nh ng ngư i ã góp ph n phát minh và phát tri n công ngh thông tin. S ng d ng c a nó r t th n kỳ và sâu r ng. Tôi
151| 1151| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

là giáo viên V t lý THPT ã l n tu i, không ư c ti p c n s m v i công ngh thông tin nên có nh ng h n ch trong hi u bi t v lãnh v c n y. Tôi vi t bài n y v i mong mu n chia s v i các th y cô l n tu i v vi c ng d ng công ngh thông tin trong gi ng d y, nh t là môn V t lý THPT. Do l n tu i s nh y bén c a trí óc và ôi tay gi m, hơn n a còn vi c d y trên l p, d y kèm, làm h sơ s sách, vi c nhà chi m nhi u th i gian và công s c nên h u h t giáo viên l n tu i u ng i s d ng máy tính trong gi ng d y. Có ngư i do nhà trư ng b t bu c nên nh ngư i khác làm và d y m t ti t cho xong r i thôi, không còn lưu luy n gì n a. B n thân tôi ti p c n và n m b t ư c ít nhi u v công ngh thông tin do các lý do sau: Nhà có s n máy tính c a con mà mình thì không bi t gì h t nên c n ph i bi t vì c m th y u ng phí. Có nhu c u b n bè. c báo, xem phim, nghe nh c, tìm ki m các thông tin c n thi t, trao i thông tin v i

Mu n t mình so n bài d y, ki m tra, ch nh s a bài, làm i m, làm h sơ s sách cho mình và ch ng i u khi n bài gi ng mà mình d y. Bư c u ti p c n và bi t ư c chút ít tôi ã có s h ng thú nhi u, càng có s h ng thú. Nhà trư ng ang phát ng vi c gi ng d y trên máy tính. không ph i là nguyên nhân chính. i v i công ngh thông tin. Càng bi t

ây cũng là m t nguyên nhân nhưng

II. TÔI Ã N M B T CÔNG NGH THÔNG TIN NHƯ TH NÀO? u tiên tôi t s d ng máy tính nhà và theo hư ng d n trên máy tính làm và h i con khi c n thi t. Ti p theo tôi tham d khóa h c v s d ng máy tính do nhà trư ng t ch c và n m ư c nh ng i u căn b n nhưng chưa thu n th c l m. Sau ó tôi luôn dành th i gian thích h p t h c sách v , b n bè và làm các vi c c n thi t trên máy tính qua ó t p luy n cho quen các ng tác s d ng bàn phi m, con chu t, quen v i giao di n trên màn hình…Hi n nay tôi bi t v công ngh thông tin chưa nhi u l m nhưng cũng c báo m i bu i sáng ( không ph i mua báo t mà khi c xong báo cũ hàng ng ), xem phim, nghe nh c, g i email, chat v i b n bè, lưu gi hình nh mà mình ch p b ng máy k thu t s ,… và nh t là làm ư c các vi c ph c v cho công tác gi ng d y c a mình. Tôi th y r ng vi c t h c và thư ng s d ng máy tính là i u quan tr ng i v i ngư i l n tu i n m b t ư c phương ti n h tr n y. N u ta d y các môn t nhiên và bi t m t chút ti ng Anh thì ó cũng là m t thu n l i cho vi c h c tin h c. B. NG D NG CÔNG NGH THÔNG TIN TRONG GI NG D Y V T LÝ THPT.

I. CÁC K NĂNG C N PH I CÓ. ng d ng ư c CNTT trong d y h c có hi u qu thì theo tôi GV c n ph i có ư c nh ng k năng cơ b n sau: 1. 2. So n th o văn b n (MS Word, ...): Dùng B ng tính i n t (MS Excel): Dùng so n giáo án, văn b n,…

th ng kê, tính i m,… so n và d y bài gi ng i n t , báo

3.Trình di n i n t (MS PowerPoint, Violet, ...): Dùng cáo, trình bày m t v n nào ó,… 4. S d ng ph n m m Math Type

ánh công th c V t lý, Toán,…

5. S d ng ph n m m Crocodile Physics và các ph n m m thí nghi m khác. 6. S d ng trình duy t web (Mozilla FireFox, Internet Explorer, ...): Dùng ki m thông tin trên m ng Internet ho c m ng n i b c a cơ quan.
152| 1152| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

trao

i và tìm

T H U V I E N V A T L Y . C O M

7. S d ng email: Dùng

trao

i thư t v i

ng nghi p, ph huynh, h c sinh, ...

8.Thi t k trang web, blog cá nhân: Dùng trao i thông tin liên quan n chuyên môn, giúp HS h c t p thông qua m ng, m r ng không gian giao ti p gi a th y-trò, ng nghi p, ... 9. Cũng c n ph i bi t ch p nh, quay phim và chuy n tư li u vào máy tính. 10. N u ta bi t ư c vi c cài t h i u hành, downdload và cài thì t t Ta s ch ng hơn trong vi c s d ng máy tính. II. CÁC I U C N LƯU Ý KHI 1. Lưu ý chung: Vi c ng d ng CNTT trong gi ng d y ph i luôn hư ng vào m c tiêu ào t o và phát tri n năng l c gi i quy t v n c a h c sinh, ph i góp ph n i m i phương pháp d y h c theo hư ng phát huy tính tích c c, phát tri n tư duy c l p c a h c sinh. Vi c ưa CNTT vào gi ng d y ph i phù h p v i cơ s v t ch t, c i m và i u ki n c a t ng ơn v , c bi t chú ý n vi c trang b phương ti n k thu t ng b v i vi c b i dư ng, nâng cao trình và k năng ng d ng CNTT c a i ngũ giáo viên. Gi a thi t b th t và thí nghi m o ph i có s phù h p nh t nh, c bi t v yêu c u sư ph m. Nh ng thi t b , d ng c thí nghi m căn b n ch ư c h tr b ng CNTT ch không th thay th hoàn toàn b ng CNTT. xác nh nh ng dùng d y h c nào nên ng d ng CNTT, nh ng dùng d y h c nào không nên ng d ng CNTT, chúng ta c n căn c vào: Ch ng lo i dùng d y h c, tính ch t v t lý c a chúng (kích thư c, hình d ng, c u t o…); m c tiêu, n i dung, phương pháp d y h c c a môn h c, kh năng c a ph n m m và các gi i pháp CNTT; m c ích áp d ng CNTT; m c phù h p gi a CNTT và thi t b … 2. Nh ng lo i DDH nên có s ng d ng CNTT: t các ph n m m ng d ng

NG D NG CNTT VÀO GI NG D Y.

Các mô hình k thu t, các quá trình v t lý di n ra quá nhanh mà con ngư i khó nh n bi t k p, nh n bi t không chính xác, y , các hi n tư ng v t lý trong th gi i vi mô, các hi n tư ng v t lý có th gây nguy hi m,… s r t thích h p v i công ngh mô ph ng. M t s h c li u có th k t h p v i thi t b công ngh ho c ư c thay th b ng tài li u s hóa như: các mô hình, m u v t có kích thư c, kh i lư ng l n, nh ng mô hình d gãy v khi di chuy n ho c l p ráp ph c t p m t nhi u th i gian, các quá trình v t lý, các quan h và chuy n ng ph c t p trong không gian… có th chuy n thành b n s hóa, h a mô ph ng trong các ph n m m. M t s tranh, nh minh h a, các b ng s li u b ng gi y in hay v i có th chuy n thành file h a ho c nh s , t o thành b sưu t p trong CD-ROM ho c d li u s . 3. Nh ng lo i DDH không nên l m d ng ng d ng CNTT: H u h t các d ng c và thi t b thí nghi m, th c nghi m khoa h c không nên chuy n sang ph n m m. Nói chung, thí nghi m và th c nghi m òi h i h c sinh ph i th c hi n ư c th t s b ng tay và k năng quan sát, ghi chép, phân tích… Không nên l m d ng các trình di n thí nghi m o. ó ch là trình di n ch không ph i là thí nghi m. Khi ó h c sinh s b h n ch hành ng quan sát và cũng ch là quan sát các s v t o. R t nhi u k năng h c t p mà các môn h c òi h i ư c th hi n trong thi t b ( c bi t trong d ng c th c nghi m, tài li u th c hành) nh m nâng cao tính tích c c h c t p c a h c sinh t nh ng hành vi v t ch t c m tính. i u này CNTT không th thay th ư c và cũng không nên l m d ng.
153| 1153| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Nh ng yêu c u rèn luy n k năng ( khoa h c, công ngh ) c n ư c tôn tr ng và không ư c thay th b ng ph n m m hay công ngh mô ph ng. Thí d : k năng n i hai an dây trong m ch i n, thí nghi m v hi n tư ng c m ng i n t , quan sát nh qua các quang c , l p ráp d ng c thí nghi m… ư c th c hi n trên th c t thì tác ng tâm lý khác h n khi nó ư c th c hi n trong môi trư ng o. H c sinh c n ư c tr i nghi m nh ng hành ng th t s n y.

III. THI T K BÀI GI NG. 1. N i dung. ây là bư c r t quan tr ng quy t nh thành công c a m t gi d y. có ư c m t k ch b n bài gi ng trên máy vi tính th t hoàn h o, GV ph i th c s kỳ công suy nghĩ, tìm tòi, c bi t là so n bài, thi t k giáo án. So n bài là công vi c thư ng ngày c a GV nhưng bài so n trên máy vi tính òi h i tính khoa h c, chính xác và lô gíc cao. Thi t k bài gi ng trên máy vi tính ph i phát huy ư c tính tích c c, ch ng, sáng t o c a HS, ph i k t h p l i gi ng, s trình di n c a GV v i s theo dõi c a h c sinh m t cách thích h p, thu n ti n. Khi so n bài, GV hãy c g ng ưa ki n th c mu n truy n t n HS b ng con ư ng ng n nh t, d kh c sâu nh t. Trong bài so n, giáo viên c n g i m nhi u ý tư ng HS tìm tòi, sáng t o, gây s h ng thú giúp cho vi c hi u bài sâu hơn.T o i u ki n, khai thác t i a tính năng, tác d ng c a phương ti n Thi t k bài gi ng c n có tính linh ho t trên máy vi tính, th hi n s thu n l i, phù h p v i các kênh khác nhau trong quá trình d y h c, khi c n thay i, chuy n kênh ta có th d dàng th c hi n nhưng ph i b o m tính chính xác, khoa h c. Bài gi ng trên máy tính là ngu n tài li u áng tin c y cho ngư i d y, ngư i h c, do ó c n tranh th s óng góp c a b n bè, ng nghi p và cũng c n b sung, c p nh t tư li u cho hay hơn, phù h p hơn. Thi t k bài gi ng trên máy vi tính là s k t h p hài hoà gi a phương ti n truy n th ng (ph n, b ng) và phương ti n hi n i (máy chi u, máy vi tính), ho t ng c a th y và trò… ng ch chăm chút phương pháp hi n i mà xem thư ng, quay lưng i v i phương pháp truy n th ng Khi thi t k bài gi ng V t lý trên máy tính ta có th tìm tư li u Webside “thuvienvatly.com” Webside “thuvienviolet” Webside “youtube” Webside “wikimedia tiengviet” Webside “vat ly & ban tre” Các ph n m m thí nghi m v t lý tiêu bi u như Crocodile Physics và nhi u ph n m m khác. Các webside có liên quan hành. 2. Hình th c. Màu s c c a hình n n : ch nên s d ng ch màu s m trên n n tr ng hay n n màu sáng. Ngư c l i, khi dùng màu n n s m thì ch nên s d ng ch có màu sáng hay tr ng. n m t bài hay m t chương c a chương trình v t lý THCS, THPT hi n các ngu n sau:

154| 1154| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Font ch : ch nên dùng các font ch m, rõ và g n không m t nét khi trình chi u. Thư ng nên dùng font Arial, b ng mã Unicode, nét m. Không dùng các font ít s d ng máy nào cũng có th c ư c. Size ch : ch thích h p ph i t c 20 tr lên. Các m c size ch có th l n hơn n a.

Hi u ng: so n bài gi ng i n t , giáo viên c n lưu ý khi dùng hi u ng, âm thanh, ti ng ng ph i phù h p, không l m d ng, gây s phân tâm HS, gây cư i, gây gi t mình. Trình bày n i dung trên hình n n : l a ch n thông tin, hình nh, o n phim ph c v bài d y có tính thi t th c, tránh dàn trãi nhi u th không c n thi t làm HS th y nhi u mà không bi t và không nh tr ng tâm là ph nnào. 3.Trình chi u bài gi ng i n t . Khi giáo viên trình chi u bài gi ng, h c sinh có th ghi chép k p thì n i dung trong m i slide không nên xu t hi n dày c cùng lúc. Ta nên phân dòng hay phân o n thích h p, cho xu t hi n theo th i gian thích h p. Trư ng h p có n i dung dài mà nh t thi t ph i xu t hi n tr n v n cùng lúc, ta x p t ng ph n thích h p gi ng, sau ó ưa v l i trang có n i dung t ng th , h c sinh s d hi u và d chép hơn. C. L I KÊT. m t ti t d y b ng bài gi ng trên máy tính thành công, công ngh thông tin th c s là công c c l c ph c v cho vi c d y và h c và nâng cao ch t lư ng d y và h c thì òi h i giáo viên ph i không ng ng nâng cao trình chuyên môn, nghi p v , trình s d ng vi tính, ph i thư ng xuyên c p nh t thông tin, tìm ki m tư li u, c p nh t các ph n m m m i h tr vi c so n gi ng b ng máy tính. Giáo viên ph i làm ch công ngh , làm ch bài gi ng và quan tr ng nh t giáo viên ph i có năng l c chuyên môn v ng vàng b i hi u qu c a ti t h c v n ph thu c vào vai trò c a ngư i th y. Hơn n a CNTT ch là m t trong nh ng phương ti n h tr cho vi c i m i phương pháp d y h c, truy n t ki n th c n h c sinh ch không ph i là phương ti n duy nh t, s m t. Chúng ta ng s d ng CNTT thay i t vi c c chép sang chi u chép, bi n h c sinh thành nh ng khán gi xem phim, xem các k x o v i s thích thú tr m tr r i sau ó không có gì ng l i trong u chúng. Tôi vi t bài n y qua nh ng vi c ã làm c a b n thân mình cùng v i s tham kh o thêm ý ki n c a các b n ng nghi p, ng môn nh m trao i v m t phương pháp d y h c có s h tr c a nh ng phương ti n nghe nhìn hi n i ( máy vi tính, máy chi u 3D, projetor,… ). Nhưng c bi t trong bài vi t n y tôi mu n em n m t ngu n ng viên cho các ng nghi p l n tu i v i l i nh n nh r ng h c tin h c s d ng ư c máy tính trong công vi c gi ng d y là không khó l m.Mong các b n s c g ng và t ư c k t qu . Ki n th c v ng d ng CNTT c a tôi còn h n h p, tôi c n ph i h c h i thêm nhi u. Mong các nghi p có gì hay ch b o thêm. R t c m ơn. ng

Nguy n Văn Tài - CTV Thuvienvatly.com

Xem thêm t i link: http://thuvienvatly.com/home/content/view/2854/326/

155| 1155| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

H c tr c tuy n: Chương Các nh lu t b o toàn
Chương Các nh lu t b o toàn là m t trong nh ng chương hay c a chương trình v t lý l p 10, cũng là m t trong nh ng chương khó và do ó, c n nhi u trao i, th o lu n cũng như làm bài t p hơn n a. L p h c này v i m c ích giúp các em h c t p t t hơn, có th d dàng xem l i bài khi v nhà, giúp h c h i, c ng c và bù p ki n th c trên l p. Trong l p h c này s có: • • • • • Các n i dung tóm t t t ng bài. Th o lu n các v n hay g p. ng

Video thí nghi m và các mô t sinh

Các d ng bài t p và phương pháp gi i cho t ng d ng Các bài t p t lu n HSP và các em

L p h c này dành cho các em HS 10D1, 10D2, 10A2 trư ng THTH khác có quan tâm. M i tham gia t i: http://lophoc.thuvienvatly.com/dinhluatbaotoan

Thư Vi n V t Lý

156| 1156| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

Trao i kĩ năng s d ng PowerPoint: Bu i 3 - V các ư ng tròn ng tâm
Trong khi trình i n Powerpoint, ôi khi ta c n v các ư ng tròn ng tâm bi u di n m t s thí nghi m như thí nghi m ĩa moment, hình nh vân giao thoa, hi n tư ng sóng,... M i các b n xem video hư ng d n th thu t và download file m u v b xung cho thư vi n powerpoint c a mình t i http://lophoc.thuvienvatly.com/powerpoint Thư Vi n V t Lý

157| 1157| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

T H U V I E N V A T L Y . C O M

© Thư Vi n V t Lý www.thuvienvatly.com Banquantri@thuviemvatly.com Tháng 12 năm 2009

N i dung: hiepkhachquay Biên t p: Tr n Tri u Phú Thi t k : Bích Tri u Cùng m t s C ng tác viên khác

Trong b n tin có s d ng hình nh và các bài d ch t các t p chí n i ti ng PhysicsWorld.com, Natural Physics, NewScientist.com cùng m t s t p chí khác.

158| 1158| B n Tin V t Lý tháng 1-2010

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful