You are on page 1of 802

‫صالحین‬

‫ضال ّ‬
‫ریا ُ ‌‬
‫در سخنان پیامبر امینص‬

‫دث ابوزکریا یحیی بن شرف نووی‪/‬‬


‫امام مح ّ‬
‫)‪ 631 -676‬ه‍ ق(‬
‫مترجم ‪:‬‬
‫مرحوم استاد احمد حواری نسب )ابوسعید(‬
‫ظ‪:‬‬
‫با تقری ِ‬
‫دین حمدی‬
‫نال ّ‬
‫استاد شادروان برها ‌‬
‫های از‪:‬‬‫دم ‍‬
‫و مق ّ‬
‫استاد دکتر وهبه ُزحیلی‬

‫بازنویسی‪ ،‬ویرایش و مقابله‪:‬‬


‫محمدمهدی چوری‬
‫عثمان نقشبندی‬
‫جلد دّوم‬
‫انتشارات کردستان‬
‫سنندج ـ ‪1385‬‬
‫بخش ششم‬

‫کتاب سلم‬
‫ضالصالحین‪3.............................................................‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ -131‬باب فضل السلم والمر‬


‫بإفشائه‬
‫هی آن‬
‫فضیلت سلم و امر به اشاع ‌‬ ‫قال اللهباب‬
‫تعالی‪:‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬
‫)نور ‪(27 /‬‬ ‫‪‬‬
‫ههــایی غیــر از‬
‫هایــد‪ ،‬وارد خان ‍‬
‫»ای کســانی کــه ایمــان آورد ‍‬
‫ههای خودتـان نشـوید تـا زمـانی کـه اجـازه بگیریـد و بـر‬ ‫خان ‍‬
‫ساکنان آن سلم کنید«‪.‬‬
‫و قال تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪   ‬‬
‫)نور ‪(61 /‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫های شدید‪ ،‬بر همدیگر سلم کنید‪ ،‬سلم‬ ‫»هر وقت داخل خان ‍‬
‫پربرکت و پاکی کــه از جــانب خداســت و بــدان پــاداش داده‬
‫یشود«‪.‬‬‫م ‍‬
‫و قال تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫)النساء ‪(86 /‬‬ ‫‪‬‬
‫های بهتر و زیباتر و‬
‫»هرگاه به شما درودی فرستادند‪ ،‬به گون ‍‬
‫بهــتر از آن درود بفرســتید یــا بــه هماننــد آن‪ ،‬آن را پاســخ‬
‫گویید«‪.‬‬
‫و قال تعالی‪:‬‬
‫ضالصالحین‪4.............................................................‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬


‫‪‬‬ ‫‪‬‬‫‪‬‬‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬ ‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪  ‬‬‫‪ ‬‬

‫)الذاریات ‪(27-24 /‬‬


‫»ای پیــامبرص! آیــا خــبر مهمانــان بزرگــوار ابراهیــم بــه تــو‬
‫رسیده است؟ وقتی که وارد شـدند و گفتنـد‪ :‬سـلم! گفـت‪:‬‬
‫سلم بر شما ! گفت‪ :‬سلم مردمى ناشناسيد‪ .‬پــس آهســته‬
‫به سوى زنش رفت و گوسالهاى فربه ]و بريان[ آورد‪ .‬آن را‬
‫به نزديكشان برد ]و[ گفت مگر نمىخوريد«‪.‬‬

‫‪ -845‬وعن عبد الله بن عمرو بن العاص رضي الله‬


‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬‫عنهما أن رجل سأل رسول الله َ‬
‫طعم الط ّعام‪ ،‬وتْقرأ ُ‬ ‫خي ٌْر؟ قال »ت ُ ْ‬‫لسلم َ‬ ‫سّلم أيّ ا ْ‬
‫َ َ ََ‬ ‫و َ‬
‫ف«‪ .‬متفق‬ ‫ن لَ ْ‬
‫م ت َعْرِ ْ‬ ‫م ْ‬
‫ت وَ َ‬
‫رف َ‬
‫ن عَ ِ‬
‫م ْ‬
‫ى َ‬ ‫َ‬
‫سلم عَل َ‬ ‫ال ّ‬
‫عليه‪.‬‬
‫‪ .845‬از عبدالله بن عمرو بن عاص ـ م ـ روایت شده است که‬
‫گفت‪ :‬مردی از پیامبرص ســؤال کــرد‪ :‬کــدام خصــلت اسـلم بهــتر‬
‫ضالصالحین‪5.............................................................‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫است؟ فرمودند‪» :‬خــوراک بــه دیگــران بــدهی و بــر هــر کــس کــه‬
‫‪1‬‬
‫یشناسی و نمی شناسی سلم کنی«‪.‬‬ ‫م ‍‬

‫‪ -846‬وعن أبي هريرة رضي الله عنه عن النبي‬


‫صّلى‬ ‫خل َقَ الله آدم َ‬ ‫سّلم قال »لما َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ُ‬ ‫َ‬
‫م عَلى أولئ ِ َ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫ر‬
‫ك ن ََف ٍ‬ ‫سل ْ‬ ‫ب فَ َ‬ ‫سلم قال‪ :‬اذ ْهَ ْ‬ ‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫الل ُ‬
‫ك َفإّنها َتحي ّت ُ َ‬
‫ك‬ ‫حّيون َ َ‬ ‫ستمعْ ما ي ُ َ‬ ‫س فا ْ‬ ‫جُلو ٌ‬ ‫لئكة ُ‬ ‫م َ‬ ‫ن ال َ َ‬ ‫م َ‬ ‫ِ‬
‫سلم‬ ‫م‪ ،‬فقالوا‪ :‬ال ّ‬ ‫سلم عَل َي ْك ُ ْ‬ ‫ة ذ ُّري ِّتك‪ .‬فقال‪ :‬ال ّ‬ ‫حي ّ ُ‬‫وَت َ ِ‬
‫ة الله« متفق‬ ‫حم ُ‬ ‫ه‪ :‬وََر ْ‬‫دو ُ‬‫ة الله‪َ ،‬فزا ُ‬ ‫حم ُ‬‫ك وََر ْ‬ ‫عَل َي ْ َ‬
‫عليه‪.‬‬
‫‪ .846‬از ابــوهریره ـــ ‪ ‬ـــ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬خداوند وقتی آدم را خلق کرد‪ ،‬به او فرمود‪ :‬برو به آن‬
‫جماعت ـ گروهی از فرشتگان که نشسته بودند ـ ســلم کــن و بــه‬
‫درود آنهــا نســبت بــه خــودت گــوش بــده کــه آن درود تــو و درود‬
‫فرزندان توســت‪) ،‬و آدم بــه آنهــا( گفــت‪ :‬الســلم علیکــم! جــواب‬
‫دادند‪ :‬السلم علیکـم و رحمـه اللـه و رحمـه اللـه را بـه سـلم او‬
‫‪2‬‬
‫اضافه کردند«‪.‬‬

‫ب رضي الله‬ ‫عمارة البراء بن عاز ٍ‬ ‫‪ -847‬وعن أبي ُ‬


‫سّلم‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬‫ل الله َ‬ ‫عنهما قال‪ :‬أمرنا رسو ُ‬
‫شميت‬ ‫جنائز‪َ ،‬وت ْ‬ ‫ض‪َ ،‬واّتباع ال َ‬‫ري ِ‬‫سبٍع‪» :‬ب َِعياد َةِ اَلم ِ‬
‫بِ َ‬
‫ون المظلوم‪ ،‬وإْفشاِء‬ ‫ضِعيف‪ ،‬وَعَ ْ‬ ‫الَعاطس‪ ،‬ونصرِ ال ّ‬
‫سلم‪ ،‬وإبرارِ المقسم« متفق عليه‪ ،‬هذا لفظ‬ ‫ال ّ‬
‫إحدى روايات البخاري‪.‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(12‬م )‪] .[(39‬این حدیث قبل ً هم بــه شــماره ی‬ ‫‪1‬‬

‫‪ 550‬آمده است[‪.‬‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(3326‬م )‪.[(2841‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪6.............................................................‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .847‬از »ابوعماره براء بن عازب« ـ م ـ روایت شده است که‬


‫پیامبرص ما را به انجام دادن هفت چیز امر فرمودند‪:‬‬
‫ما را امر کرد بــه‪ (1) :‬عیــادت مریــض؛ )‪ (2‬تشــییع جنــازه؛ )‪(3‬‬
‫یکنــد؛ )‪ (4‬بــه جــای‬
‫دعای خیر کــردن بــرای کســی کــه عطســه م ‍‬
‫یکنــد؛ )‪ (5‬یــاری مظلــوم؛ )‪(6‬‬
‫آوردن قسم کسی که قســم یــاد م ‍‬
‫‪1‬‬
‫اجابت دعوت کننده؛ )‪ (7‬انتشار سلم )با بلند و زیاد گفتن آن(‪.‬‬

‫‪ -848‬وعن أبي هريرة رضي الله عنه قال‪ :‬قال‬


‫ة‬ ‫خُلوا ال َ‬
‫جن ّ َ‬ ‫سّلم »ل ت َد ْ ُ‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الله َ‬
‫م عََلى‬ ‫َ‬
‫حاّبوا‪ ،‬أَول أد ُل ّك ُ ْ‬ ‫حتى ت َ‬ ‫منوا َ‬ ‫مُنوا َول ُتؤ ِ‬ ‫حّتى ت ُؤْ ِ‬ ‫َ‬
‫كم«‬‫سلم ب َي ْن َ ُ‬ ‫شوا ال ّ‬‫موهُ َتحا َب َب ُْتم؟ أفْ ُ‬‫ئ إذا فَعَل ْت ُ ُ‬ ‫ش ٍ‬‫َ‬
‫رواه مسلم‪.‬‬
‫‪ .848‬از ابــوهریره ـــ ‪ ‬ـــ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫نکــه ایمــان داشــته باشــید و‬
‫یشوید تــا ای ‍‬
‫فرمودند‪» :‬وارد بهشت نم ‍‬
‫ن که همدیگر را دوست داشـته باشـید؛ آیـا‬ ‫ایمان نخواهید داشت تا آ ‍‬
‫شما را راهنمایی کنم به چیزی که اگر آن را انجام دهید‪ ،‬همــدیگر را‬
‫دوست خواهید داشت؟ سلم را در میــان خودتــان افشــا و پراکنــده‬
‫‪2‬‬
‫وعمومی کنید«‪.‬‬

‫‪ -849‬وعن أبي يوسف عبد الله بن سلم رضي‬


‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬
‫الله عنه قال‪ :‬سمعت رسول الله َ‬
‫ْ‬
‫موا‬
‫سلم‪ ،‬وَأطعِ ُ‬ ‫شوا ال ّ‬ ‫سّلم يقول »َيا أي َّها الّنا ُ‬
‫س أفْ ُ‬ ‫و َ‬
‫ْ‬
‫خلوا‬‫م‪ ،‬ت َد ْ ُ‬ ‫صّلوا والّناس نيا ٌ‬ ‫صُلوا الرحا َ‬
‫م‪ ،‬وَ َ‬ ‫الط َْعا َ‬
‫م‪ ،‬وَ ِ‬

‫‪ -‬متفق علیه اســت؛ ]خ )‪ ،(1239‬م )‪] .[(2066‬روایــت کامــل ایــن حــدیث‬ ‫‪1‬‬

‫نجه در متن آمــده اســت‪ ،‬لفــظ یکــی از‬ ‫هی ‪ ،239‬گذشت[‪ .‬آ ‍‬‫قبل ً به شمار ‍‬
‫تهای بخاری است‪.‬‬‫روای ‍‬
‫هی‬ ‫ً‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده اســت ؛ ]‪] .[(054‬ایــن حــدیث قبل هــم بــه شــمار ‍‬ ‫‪2‬‬

‫‪ 378‬آمده است[‪.‬‬
‫ضالصالحین‪7.............................................................‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫جّنة بسلم« رواه الترمذي وقال‪ :‬حديث حسن‬


‫ال ُ‬
‫صحيح‪.‬‬
‫‪ .849‬از »ابویوسف عبــدالله بــن ســلم« ــ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده‬
‫یفرمــود‪» :‬ای مــردم!‬ ‫است که گفت‪ :‬از پیــامبرص شــنیدم کــه م ‍‬
‫هی رحم انجام‬ ‫سلم را اشاعه دهید و به دیگران اطعام کنید و صل ‍‬
‫نگاه‬‫بها( نماز بخوانید‪‍ ،‬آ ‍‬
‫دهید و در حالی که مردم در خوابند‪) ،‬ش ‍‬
‫‪1‬‬
‫یشوید«‪.‬‬ ‫به سلمت و بدون حساب و عقاب داخل بهشت م ‍‬

‫‪ -850‬وعن الطفيل بن أبي بن كعب أنه كان يأتي‬


‫ه إلى السوق‪ .‬قال‪:‬‬ ‫مع َ ُ‬
‫عبد الله بن عمر فيغدو َ‬
‫فإذا غدونا إلى السوق‪ ،‬لم يمّر عبدالله على سقاط‬
‫عليه‪،‬‬ ‫سّلم َ‬ ‫مسكين َول أحد إل َ‬ ‫ول صاحب بيَعة َول ْ‬
‫وما ً‬‫عمَر ي َ ْ‬ ‫ن ُ‬ ‫ت عبد الله ب َ‬ ‫جئ ْ ُ‬
‫ل‪ :‬فَ ِ‬ ‫طفي ُ‬ ‫قال ال ّ‬
‫ق‬‫صنعُ بالسو ِ‬ ‫ه‪ :‬مات َ ْ‬ ‫ق فُقْلت ل َ ُ‬ ‫سو ِ‬ ‫فاست ََْتبعني إلى ال ّ‬
‫سلع َول‬ ‫عن ال ّ‬ ‫ل َ‬‫سأ ُ‬ ‫على الب َْيع َول ت َ ْ‬ ‫ف َ‬ ‫ت ل ت َِق ُ‬ ‫وأن ْ َ‬
‫سوق؟ وأقو ُ‬
‫ل‬ ‫س في مجالس ال ّ‬ ‫م بها َول َتجل ُ‬ ‫سو ُ‬ ‫تَ ُ‬
‫ن‬‫طن‪َ .‬وكا َ‬ ‫دث‪ ،‬فقال يا أبا ب َ ْ‬ ‫س بنا هُهنا ن ََتح ّ‬ ‫جل ْ‬ ‫ا ْ‬
‫سل ّ ُ‬
‫م‬ ‫سلم ن ُ َ‬ ‫جل ال ّ‬ ‫نأ ْ‬ ‫طن إّنما ن َُغدو م ْ‬ ‫ذا ب َ ْ‬‫ل َ‬ ‫ال ُط َّفي ُ‬
‫طإ بإسناد‬ ‫ه‪ ،‬رواه مالك في الموُ ّ‬ ‫ن ل َِقينا ُ‬ ‫م ْ‬‫عََلى َ‬
‫صحيح‪.‬‬
‫‪ .850‬از »طفیل بن ابی بن کعــب« روایــت شــده اســت کــه او‬
‫یرفت‬ ‫یآمد و صبحگاه با او به بازار م ‍‬‫نزد عبدالله بن عمر ـ م ـ م ‍‬
‫هفروش‬ ‫یرسیدیم‪ ،‬عبدالله بر هیچ کهن ‍‬‫یگوید‪ :‬وقتی به بازار م ‍‬‫وم ‍‬
‫نکــه‬‫یگذشــت مگــر ای ‍‬ ‫چکس دیگری نم ‍‬ ‫و فروشنده و مسکین و هی ‍‬
‫یگوید‪ :‬روزی نزد عبدالله بن عمــر ـ ـ‬ ‫یکرد‪ .‬طفیل م ‍‬ ‫بر او سلم م ‍‬
‫‪ ‬ـ آمدم‪ ،‬او از من خواست که همراهش بــه بــازار بــروم‪ ،‬بــه او‬
‫‪ -‬ترمذی ])‪ [(2487‬روایت کرده و گفته است ‪ :‬حدیث حسن صحیح است‪.‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪8.............................................................‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫های را‬‫نکــه )خـبر معـامل ‍‬ ‫گفتم‪ :‬بـه بـازار چـه کـار داری؟ و حـال آ ‍‬
‫یشوی و جنسی را عرضــه‬ ‫یپرسی( و از نرخ و اجناس جویا نم ‍‬ ‫نم ‍‬
‫یگـویم‪) :‬بـه جـای‬ ‫ینشینی؟ مـن م ‍‬ ‫یکنی و در مجالس بازار نم ‍‬ ‫نم ‍‬
‫نجا بنشینیم و با هم گفتگو کنیم! عبدالله‬ ‫نکه به بازار برویم( ای ‍‬‫ای ‍‬
‫گفت‪ :‬ای ابابطن! ـ طفیل دارای شــکم بزرگــی بــود ـ ـ مــا در اول‬
‫یرویم و به کسی که بــه‬ ‫صبح تنها به خاطر سلم کردن به بازار م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یدهیم‪.‬‬
‫یکنیم‪ ،‬سلم م ‍‬ ‫او برخورد م ‍‬

‫‪ -132‬باب كيفية السلم‬


‫باب چگونگی اسلم‬
‫یء بالسسسلم‪» :‬السسسلم‬ ‫يستحب ان يقول المبتد ‌‬
‫عليکم و رحمة الله و برکاته«‪ ،‬بضسسمير الجمسسع‪ ،‬و‬
‫إن کان المس سّلم عليسسه واحسسدًا‪ ،‬ويقسسول المجيسسب‪:‬‬
‫»وعليکم السلم ورحمسسة اللسسه وبرکسساته«‪ .‬فيسسأتي‬
‫بواو العطف في قوله‪ :‬وعليکم‪.‬‬
‫هی سلم بگوید‪» :‬الســلم علیکــم و‬ ‫مستحب است که آغاز کنند ‍‬
‫رحمه اللـه و برکـاته )سـلم و رحمـت و برکـات خداونـد بـر شـما‬
‫کم« بیاورید هرچند طرفی کــه بــر او ســلم‬ ‫باد(«‪ ،‬و ضمیر جمع » ُ‬
‫یشود یک نفر باشد و جواب دهنده بگوید‪» :‬و علیکــم الســلم و‬ ‫م ‍‬
‫رحمه الله و برکاته ) و سلم و رحمت و برکــات خداونــد بــر شــما‬
‫باد(« و در جوابش‪ ،‬واو عطف بیاورد‪» :‬و علیکم«‪.‬‬

‫عمران بن حصين رضي الله عنهما قال‪:‬‬ ‫‪ -851‬عن ِ‬


‫سّلم فقال‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫جل إلى النبي َ‬ ‫جاَء ر ُ‬
‫س‪ ،‬فقال النبي‬ ‫جل َ َ‬ ‫كم‪ ،‬فََرد ّ عَل َي ْهِ ثم َ‬ ‫م عََلي ُ‬‫سل ُ‬
‫ال ّ‬
‫خُر فََقا َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫جاَء آ َ‬
‫شٌر« ثم َ‬ ‫سّلم‪» :‬عَ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬
‫َ‬
‫‪ -‬مالک در موطأ ])‪ [962-1/961‬به اسناد صحیح روایت کرده است‪.‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪9.............................................................‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫جل َ َ‬
‫س‪،‬‬ ‫ة الله‪ ،‬فََرد ّ عليهِ فَ َ‬ ‫م ُ‬ ‫ح َ‬
‫كم وََر ْ‬ ‫م عََلي ُ‬ ‫سل ُ‬‫ال ّ‬
‫م‬‫سل ُ‬‫ل‪ :‬ال ّ‬ ‫خُر فََقا َ‬
‫جاَء آ َ‬
‫شرون«‪ ،‬ثم َ‬ ‫ع ْ‬‫فقال‪ِ » :‬‬
‫س‪،‬‬‫جل َ َ‬ ‫ة الله وَب ََر َ‬
‫كاُته‪ ،‬فََرد ّ عليهِ فَ َ‬ ‫م ُ‬‫ح َ‬ ‫عََلي ُ‬
‫كم وََر ْ‬
‫ن«‪ .‬رواه أبو داود والترمذي وقال‪:‬‬ ‫فقال‪» :‬ث َل َُثو َ‬
‫حديث حسن‪.‬‬
‫‪ .851‬از عمران بن حصین ـ م ـ روایت شده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫مردی نزد پیامبرص آمد و گفت‪ :‬السلم علیکــم‪ ،‬پیــامبرص جــواب‬
‫سلم او را داد و مرد نشست‪ ،‬پیامبرص فرمودند‪» :‬ده )ده حسنه‬
‫پاداش برد(« سپس دیگری آمد و گفــت‪ :‬الســلم علیکــم و رحمــه‬
‫الله‪ ،‬پیامبرص جواب سلم او را نیز داد و مرد نشست‪ ،‬پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬بیست )بیست حسنه پاداش برد(« و سپس یکی دیگــر‬
‫آمد و گفت‪ :‬السلم علیکم و رحمه الله و برکــاته‪ ،‬ایشــان‪ ،‬جــواب‬
‫ســلم او راهــم داد و ســپس مـرد نشسـت و پیـامبرص فرمودنـد‪:‬‬
‫»سی )سی حسنه پاداش برد(« )زیرا السلم علیکم‪ ،‬یــک حســنه‪،‬‬
‫رحمه الله یک حسنه‪ ،‬و برکاته‪ ،‬یک حسنه اســت و هــر حســنه‪ ،‬ده‬
‫‪1‬‬
‫برابر پاداش دارد(‪.‬‬

‫ت‪ :‬قال لي‬ ‫‪ -852‬وعن عائشة رضي الله عنها قال ْ‬


‫ري ُ‬
‫ل‬ ‫جب ِ‬
‫ل الله صلى الله عليه وسلم‪ )):‬هذا ِ‬ ‫رسو ُ‬
‫ُ‬
‫م‬
‫سل ُ‬ ‫ت‪) :‬وَعَل َْيه ال ّ‬ ‫م(( قال َ ْ‬
‫ت‪ُ :‬قل ُ‬ ‫سَل َ‬‫ك ال ّ‬ ‫َيقَرأ عَل َي ْ ِ‬
‫ه(( متفقُ عليه‪.‬‬ ‫ة الله وَب ََر َ‬
‫كات ُ ُ‬ ‫م ُ‬‫ح َ‬ ‫ور ْ‬
‫ه((‬ ‫ت الصحيحين‪)):‬وَب ََر َ‬
‫كات ُ ُ‬ ‫وهكذا وقع في بعض روايا ِ‬
‫وفي بعضها بحذفها‪ ،‬وزيادة الثقة مقبولة‪.‬‬
‫‪ .852‬از حضرت عایشه ـ ك ـ ـ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫پیامبرص بــه مــن فرمودنــد‪» :‬ایــن جبرئیــل اســت و بــه تــو ســلم‬
‫هانــد و ترمــذی گفتــه‬
‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(5159‬و ترمــذی ])‪ [(2690‬روایــت کرد ‍‬ ‫‪1‬‬

‫است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪10‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫یکند«‪ ،‬گفتم‪ :‬و علیــه الســلم و رحمــه اللــه و برکــاته )ســلم و‬‫م ‍‬
‫‪1‬‬
‫رحمت و برکات خداوند بر او باد(‪.‬‬
‫و در بعضی از روایات صحیحین‪ ،‬آمده اســت‪» :‬و برکــاته« و در‬
‫های در‬‫بعضــی از آنهــا بــه حــذف آن آمــده‪ ،‬و اضــافه کــردن )کلم ‍‬
‫حدیث( از جانب راوی مورد اعتماد‪ ،‬پذیرفتنی است‪.‬‬

‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫س رضي الله عنه أن النبي َ‬ ‫‪ -853‬وعن أن ٍ‬
‫ها َثلثا ً حّتى‬
‫عاد َ‬ ‫كلمة أ َ‬‫سّلم كان إذا تكلم ب ِ َ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫سّلم‬
‫م عََليهم َ‬ ‫سل ّ َ‬‫وم فَ َ‬‫ت َُفَهم عنه‪ ،‬وإذا أتى على ق ْ‬
‫ل عََلى ما إذا‬ ‫مو ٌ‬‫عََليهم َثلثَا‪ ،‬رواه البخاري‪ .‬وهذا مح ُ‬
‫معُ كثيرَا‪.‬‬
‫ج ْ‬‫كان ال َ‬
‫‪ .853‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص هرگــاه‬
‫یکرد( سه بــار آن را‬ ‫یفرمود‪) ،‬اگر مقام و حال ایجاب م ‍‬ ‫سخنی م ‍‬
‫های وارد‬‫یفرمود تــا از او فهمیــده شــود و هرگــاه بــر عــد ‍‬‫تکرار م ‍‬
‫‪2‬‬
‫یفرمود«‪.‬‬ ‫یکرد‪ ،‬سه بار سلم م ‍‬ ‫یشد و بر آنان سلم م ‍‬ ‫م ‍‬
‫و این )سه بار تکرار کردن حرف یا ســلم(‪ ،‬محمــول و مربــوط‬
‫به زمانی است که مردم زیاد باشند‪.‬‬

‫ديثه‬ ‫ح ِ‬‫داد رضي الله عنه في َ‬ ‫‪ -854‬وعن اْلمْق َ‬


‫ه عَل َي ْهِ‬ ‫صّلى الل ُ‬
‫الطويل قال‪ :‬ك ُّنا ن َْرفَعُ للنبي ـ َ‬
‫سل ّ ُ‬
‫م‬ ‫ل فَي ُ َ‬ ‫ن الّلي ِ‬
‫م َ‬
‫ئ ِ‬ ‫ن اّللَبن فَي َ ِ‬
‫جي ُ‬ ‫م َ‬ ‫ه ِ‬‫صيب ُ‬‫سّلم ـ ن َ ِ‬
‫و َ‬
‫جاء النبي‬ ‫معُ الي ََقظان فَ َ‬ ‫ظ َناِئما ً وَُيس ِ‬‫تسليما ليوق ُ‬
‫م‪ ،‬رواه‬ ‫سل ُ‬ ‫م كما كان ي ُ َ‬ ‫سل ّ‬ ‫سّلم فَ َ‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫مسلم‪.‬‬
‫‪ .854‬از مقداد ـ ‪ ‬ـ در حدیث طولنی او روایــت شــده اســت‬
‫یداشتیم و ایشان‬
‫که گفت‪ :‬ما سهم شیر پیامبرص را برایشان برم ‍‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(3768‬م )‪.[(2447‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(2055‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪11‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫یکـرد و بــه‬
‫یکرد که خوابیده را بیدار نم ‍‬
‫یآمد و سلمی م ‍‬
‫در شب م ‍‬
‫یشنواید‪ ،‬سپس پیامبرص آمد و ماننــد ســابق ســلم کــرد‬ ‫بیداران م ‍‬
‫و‪...‬‬

‫ت يزيد رضي الله عنها أن‬ ‫‪ -855‬عن أسماء بن ِ‬


‫جد‬
‫س ِ‬
‫م ْ‬ ‫سّلم َ‬
‫مّر في ال َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬‫رسول الله َ‬
‫وي ِبيده بالتسليم‪.‬‬‫ن الّنساء ُقعوُد ٌ فأل ْ‬ ‫م َ‬‫ة ِ‬ ‫وما ً َوع ْ‬
‫صب ٌ‬ ‫ي ْ‬
‫رواه الترمذي وقال‪ :‬حديث حسن‪ .‬وهذا محمول‬
‫معَ َبين الّلفظ‬ ‫سّلم َ‬
‫ج َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫على أنه َ‬
‫سّلم‬
‫والشارة‪ ،‬وُيؤي ّد ُهُ أن في ِرواية أبي داود‪» :‬فَ َ‬
‫علْينا«‪.‬‬
‫َ‬
‫‪ .855‬از »اسماء دخــتر یزیــد« ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه‬
‫های از‬ ‫پیامبرص روزی از میــان مســجد گذشــت در حــالی کــه عــد ‍‬
‫زنان نشسته بودند و ایشان با بلند کردن دست )بــه زنــان( ســلم‬
‫‪1‬‬
‫کرد‪.‬‬
‫و این حمل بر آن شده است که پیامبرص لفــظ و اشــاره را بــا‬
‫هم جمع کرده است و روایت ابوداود‪» :‬پس بــر مــا ســلم کــرد«‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫یکند‪.‬‬
‫این امر را تأیید م ‍‬

‫ي رضي الله عنه قال‪:‬‬ ‫م ّ‬ ‫جَريّ الهجي ْ ِ‬ ‫‪ -856‬وعن أبي ُ‬


‫سّلم فقُلت‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬‫أتيت رسول الله َ‬
‫ل عَل َي ْ َ‬
‫ك‬ ‫م يا َرسول الله‪ .‬فقال‪ :‬لت َُق ْ‬ ‫عَْليك ال ّ‬
‫سل ُ‬
‫ة الموتى« رواه أبو‬ ‫م َتحي ّ ُ‬ ‫سل ُ‬ ‫م‪ ،‬فإن عَل َي ْ َ‬
‫ك ال ّ‬ ‫سل ُ‬
‫ال ّ‬

‫‪ -‬ترمذی ])‪ [(2698‬روایت کرده است و گفته است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪.[(5204)] -‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪12‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫داود‪ ،‬والترمذي وقال‪ :‬حديث حسن صحيح‪ .‬وقد‬


‫سبق ِبطوِله‪.‬‬
‫‪ .856‬از »ابوجری هجیمی« ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفــت‪:‬‬
‫نــزد پیــامبرص آمــدم و گفتــم‪ :‬علیــک الســلم! ای رســول خــدا!‬
‫پیامبرص فرمودند‪» :‬مگو علیک السلم‪) ،‬زیرا کــه( علیــک الســلم‬
‫‪1‬‬
‫سلم مردگان است‪) ،‬بلکه بگو‪ :‬السلم علیک!(«‬

‫‪ -133‬باب آداب السلم‬


‫باب آداب اسلم‬

‫‪ -857‬وعن أبي هريرة رضي الله عنه أن رسول‬


‫ب‬ ‫سل ّ ُ‬
‫م الّراك ُ‬ ‫سّلم قال‪» :‬ي ُ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫الله َ‬
‫ل على‬ ‫د‪ ،‬والقلي ُ‬ ‫شي‪َ ،‬واْلماشي عََلي الَقا ِ‬
‫ع ِ‬ ‫ما ِ‬ ‫عََلى ال ْ َ‬
‫ر« متفق عليه‪ .‬وفي رواية البخاري‪ :‬والصغيُر‬ ‫الك َث ِي ِ ِ‬
‫ر«‪.‬‬‫على ال ْك َِبي ِ‬
‫‪ .857‬از ابــوهریره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫متر بر گروه‬
‫فرمودند‪» :‬سوار بر پیاده و پیاده بر نشسته و گروه ک ‍‬
‫‪2‬‬
‫بیشتر‪ ،‬سلم دهند«‪.‬‬
‫در روایتی دیگر از بخاری آمده است‪» :‬و کوچک بر بزرگ«‪.‬‬

‫صديّ بن عجلن الباهِِلي‬ ‫ُ‬


‫‪ -858‬وعن أبي أمامة ُ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫رضي الله عنه قال‪ :‬قال رسول الله َ‬

‫هانــد و ترمــذی گفتــه‬


‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(4084‬و ترمــذی ])‪ [(2722‬روایــت کرد ‍‬ ‫‪1‬‬

‫اســت ‪ :‬حــدیث حســن صــحیح اســت‪ .‬و روایــت کامــل ایــن حــدیث ]بــه‬
‫هی ‪ ،[796 :‬گذشت‪.‬‬ ‫شمار ‍‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(6231‬م )‪.[(2160‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪13‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ن َبدأهم‬
‫م ْ‬
‫ى الّناس بالله َ‬ ‫سّلم‪» :‬إ ّ‬
‫ن أْول َ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫س َ‬
‫لم ((‪.‬‬ ‫بال ّ‬
‫د‪ ،‬ورواه الترمذي عن أبي‬ ‫رواه أبو داود بإسنادٍ جي ٍ‬
‫ن‬
‫جل ِ‬‫ل الله‪ ،‬الّر ُ‬‫ل يارسو َ‬ ‫ه ِقي َ‬‫ة رضي الله عن ُ‬ ‫ُأمام َ‬
‫ُ‬
‫ما بالله تعالى‪،‬‬‫م‪ ،‬قال أْولهُ َ‬
‫سل ِ‬ ‫ي َل َْتقيان أي ّهُ َ‬
‫ما ي َْبدأ بال ّ‬
‫قال الترمذي‪ :‬حديث حسن‪.‬‬
‫‪ .858‬از »ابوامامه صدی بن عجلن باهلی« ـ ‪ ‬ـ روایت شــده‬
‫کترین و سزاوارترین مردم بــه‬
‫است که پیامبرص فرمودند‪» :‬نزدی ‍‬
‫‪1‬‬
‫)رحمت( خدا‪ ،‬کسی است که به سلم بر دیگران پیشی بگیرد«‪.‬‬
‫و این حدیث را ترمذی از ابوامامه روایت کرده است کــه گفتــه‬
‫یکنند‪ ،‬کدام یک‬‫شد‪ :‬ای رسول خدا! دو مرد همدیگر را ملقات م ‍‬
‫از آنان اول سلم کند؟ فرمودند‪» :‬سزاوارترین آن دو به )رحمــت‬
‫‪2‬‬
‫و قرب( خدا«‪.‬‬

‫‪ -134‬باب استحباب إعادة‬


‫السلم‬
‫على من تكّرر لقاؤه على‬
‫قرب بأن دخل ثم خرج ثم‬
‫دخل في الحال ‪ ،‬أو حال‬
‫بينهما شجرة ونحوها‬
‫هی سلم بر کسی‬ ‫باب استحباب اعاد ‌‬
‫که دیدارش تکرار شود به این صورت‬
‫نگاه زود‬‫که داخل و سپس خارج و آ ‌‬
‫مانندحديث‬ ‫درختیالوّله عنه‬
‫چیزی في‬ ‫هريرةیا رضي‬
‫داخل گردد‬‫‪ -859‬عن أبي‬
‫شودإلى النبي‬
‫حایلجاء‬ ‫ص ّ‬
‫دو‬
‫لى ث ُم‬‫ّ‬ ‫میان فَآن‬
‫دره جاء‬
‫َ‬ ‫آن‪ ،‬أن ّ‬
‫سيِء صلُته‬
‫ُ‬ ‫الم ِ‬ ‫َ‬
‫‪ -‬ابوداود ])‪ .[(5197‬به اسناد جید )نیکو( روایت کرده است‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪[(2695)] -‬؛ ترمذی گفته است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪14‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫م عَل َي ْهِ فََرد ّ عَل َي ْهِ ال ّ‬


‫سلم‬ ‫سل ّ َ‬‫سّلم فَ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬‫َ‬
‫ّ‬
‫صلى‪،‬‬‫جع َ ف َ َ‬ ‫ل« فََر َ‬ ‫ص ّ‬ ‫ك لم ت ُ َ‬ ‫ل َفإن ّ َ‬‫ص ّ‬‫فقال‪» :‬ارجع فَ َ‬
‫سّلم‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫م عََلى النبي َ‬ ‫سل ّ َ‬‫م جاء فَ َ‬ ‫ثُ ّ‬
‫ت‪ .‬متفق عليه‪.‬‬ ‫مّرا ٍ‬ ‫ث َ‬ ‫ك َثل َ‬ ‫حّتى فََعل ذل َ‬ ‫َ‬
‫‪ .859‬از ابوهریره ـ ‪ ‬ـ در حــدیث آن شخصــی کــه نمــازش را‬
‫یخواند‪ ،‬روایت شده است که گفت‪ :‬آن مرد آمد و نماز‬ ‫درست نم ‍‬
‫خوانــد‪ ،‬ســپس بــه نــزد پیــامبرص آمــد و بــر ایشــان ســلم کــرد و‬
‫پیامبرص جواب سلم او را داد و به او فرمودنــد‪» :‬بــازگرد و نمــاز‬
‫های!« و مــرد بازگشــت و‬ ‫بخوان‪ ،‬زیرا تو )در حقیقت( نماز نخواند ‍‬
‫مچون بار قبل‬ ‫نماز خواند و باز آمد و بر پیامبرص سلم کرد‪) ،‬و ه ‍‬
‫‪1‬‬
‫جواب گفت( تا این که سه بار این عمل را تکرار نمود‪.‬‬

‫سّلم‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫‪ -860‬وعنه عن رسول الّله َ‬
‫َ‬
‫ن‬‫ه‪َ ،‬فإ ْ‬ ‫م عَل َي ْ ِ‬‫سل ّ ْ‬
‫م أخاه فَل ْي ُ َ‬
‫حد ُك ُ ْ‬
‫يأ َ‬ ‫قال‪» :‬إذا لق َ‬
‫م ل َِقي َ ُ‬
‫ه‬ ‫جٌر ث ُ ّ‬‫ح َ‬ ‫داٌر أوْ َ‬ ‫ج َ‬
‫جَرةٌ أو ِ‬ ‫ش َ‬‫ما َ‬‫ت ب َي ْن َهُ َ‬‫حال َ ْ‬
‫م عَل َْيه« رواه أبو داود‪.‬‬ ‫سل ّ ْ‬‫فَل ْي ُ َ‬
‫‪ .860‬از ابــوهریره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬هر وقت یکــی از شــما بــا بــرادر )دینــی یــا نســبی(ش‬
‫دیدار کرد‪ ،‬به او سلم کند و اگر بین ایشان درخــت یــا دیــوار و یــا‬
‫سنگی حایل شــد و ســپس بــا او دیــدار کــرد‪ ،‬دوبــاره بــه او ســلم‬
‫‪2‬‬
‫کند«‪.‬‬

‫‪ -135‬باب استحباب السلم إذا‬


‫دخل بيته‬
‫باب استحباب سلم در وقتی که انسان‬
‫یشود‬‫هی خود داخل م ‌‬
‫به خان ‌‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(757‬م )‪.[(397‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ابوداود روایت کرده است؛ ])‪.[(5200‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪15‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫قال الله تعالی‪:‬‬


‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫)نور ‪(61 /‬‬ ‫‪  ‬‬
‫های شدید‪ ،‬بر همدیگر سلم کنید‪ ،‬سلم‬ ‫»هر وقت داخل خان ‍‬
‫پربرکت و پاکی کــه از جــانب خداســت و بــدان پــاداش داده‬
‫یشود«‪.‬‬‫م ‍‬

‫‪ -861‬وعن أنس رضي الله عنه قال‪ :‬قال لي‬


‫خل ْ َ‬
‫ت‬ ‫سّلم »ياب ُّني‪ ،‬إذا د َ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الله َ‬
‫ك«‬ ‫ك وَعََلى أه ِ‬
‫ل ب َي ْت ِ َ‬ ‫ة عَل َي ْ َ‬
‫ن َبرك ً‬ ‫سل ّ ْ‬
‫م ي َك ُ ْ‬ ‫على أهْل ِ َ‬
‫ك فَ َ‬ ‫َ‬
‫رواه الترمذي وقال‪ :‬حديث حسن صحيح‪.‬‬
‫‪ .861‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفــت‪ :‬پیــامبرص بــه‬
‫هی خــود وارد‬‫من فرمودند‪» :‬ای فرزندم! هــر وقــت بــر اهــل خــان ‍‬
‫هات خیر و برکتی خواهــد‬ ‫شدی‪ ،‬سلم کن که آن برای تو و خانواد ‍‬
‫‪1‬‬
‫شد«‪.‬‬

‫‪ -136‬باب السلم على الصبيان‬


‫باب سلم بر کودکان‬

‫‪ -‬ترمذی ])‪ [(2699‬روایت کرده و گفته است ‪ :‬حدیث حسن صحیح است‪.‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪16‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫صْبيان‬ ‫على ِ‬ ‫مّر َ‬‫ه َ‬


‫‪ -862‬عن أنس رضي الله عنه أن ّ ُ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬
‫ن رسول لله َ‬ ‫م عَل َْيه ْ‬
‫م وقال‪ :‬كا َ‬ ‫سل ّ َ‬
‫فَ َ‬
‫ه‪ .‬متفق عليه‪.‬‬‫سّلم ي َْفعل ُ ُ‬ ‫و َ‬
‫‪ .862‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که او از کنار چند کودک‬
‫عبور و بــر آنهـا ســلم کــرد و گفــت‪ :‬پیــامبرص ایــن کــار را انجــام‬
‫‪1‬‬
‫یداد‪.‬‬
‫م ‍‬

‫‪ -137‬باب سلم الرجل على‬


‫زوجته والمرأة من محارمه‬
‫وعلى أجنبية وأجنبيات ل‬
‫يخاف الفتنة بهن وسلمهن‬
‫بهذا الشرط‬
‫باب سلم مرد بر زن خود و زنان‬
‫محرم دیگرش و بر زن یا زنان‬
‫های که از سلم بر آنان‪ ،‬خوف‬ ‫بیگان ‌‬
‫ت‬‫كان َ ْ‬ ‫مردانقال‪:‬‬ ‫فتنه ندارد و سلم زنان به‬
‫شرط عنه‬
‫الله‬ ‫رضي‬ ‫عن سهل بن سعد‬
‫بیگانه بر همین‬
‫‪-863‬‬
‫ْ‬ ‫َ‬
‫خذ ُ م ْ‬
‫ن‬ ‫جوٌز تأ ُ‬ ‫ت َلنا عَ ُ‬ ‫مَرأةٌ وفي رواية‪ - :‬كان َ ْ‬ ‫ُفينا ا ْ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫تم ْ‬ ‫حّبا ٍ‬ ‫ه في الِقد ْرِ وَت ُك َْرك ُِر َ‬ ‫ح ُ‬‫سل ْقَ فتط َْر ُ‬‫ل ال ّ‬ ‫صو ِ‬ ‫أ ُ‬
‫م عَل َْيها‬ ‫سل ّ ُ‬
‫صَرفَْنا ن ُ َ‬‫ة وان ْ َ‬‫مع َ َ‬‫ج ُ‬‫صل ّْينا ال ُ‬
‫ر‪ ،‬فإذا َ‬ ‫شِعي ٍ‬‫َ‬
‫ه إلي َْنا رواه البخاري‪ .‬قوله »ت ُك َْرك ُِر« أي‬ ‫م ُ‬ ‫فَُتقد ّ ُ‬
‫ن‪.‬‬‫ح ُ‬ ‫َتط َ‬
‫‪ .863‬از سهل بن سعد ـ ‪ ‬ـ روایت شده اســت کــه گفــت‪ :‬در‬
‫میان ما زنی بود ـ و در روایتی دیگر‪ :‬پیرزنی داشتیم ـ که مقداری‬
‫ههــای جــو را آرد‬
‫یریخت و دان ‍‬
‫یآورد و آن را در دیگ م ‍‬
‫چغندر را م ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(2647‬م )‪.[(2168‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪17‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫یخوانــدیم و‬
‫یپاشــید(‪ ،‬وقــتی نمــاز جمعــه را م ‍‬
‫یکرد )و بر آن م ‍‬ ‫م ‍‬
‫یکردیــم و او‪ ،‬آن غــذا را پیــش مــا‬
‫یگشــتیم‪ ،‬بــر او ســلم م ‍‬ ‫برم ‍‬
‫‪1‬‬
‫یآورد‪.‬‬
‫م ‍‬

‫طالب رضي‬ ‫ت أبي َ‬ ‫ة ِبن ِ‬ ‫‪ -864‬وعن ُأم هانئ فا ِ‬


‫خت َ َ‬
‫سّلم‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫الله عَن َْها َقالت‪ :‬أتيت النبي َ‬
‫سُترهُ ب ِث َوْ ٍ‬
‫ب‬ ‫ة تَ ْ‬‫طم ُ‬‫ل َوفا ِ‬ ‫س ُ‬
‫هو ي َْغت ِ‬
‫م الَفْتح وَ ُ‬ ‫ي َوْ َ‬
‫ت‪.‬‬‫م ُ‬‫سل ّ ْ‬‫فَ َ‬
‫وذ َك ََرت الحديث‪ .‬رواه مسلم‪.‬‬
‫‪ .864‬از »ام هانی فاخته دختر ابوطالب« ـ ـ ل ـ ـ روایــت شــده‬
‫است که گفت‪ :‬در »روز فتح مکه« نزد پیــامبرص آمــدم و ایشــان‬
‫های‬
‫یکــرد و فــاطمه ـــ ل ـــ او را بــا پــارچ ‍‬ ‫شستشــو و غســل م ‍‬
‫‪2‬‬
‫یکند‪.‬‬‫هی حدیث را روایت م ‍‬ ‫یپوشاند؛ سلم کردم‪ ...‬و بقی ‍‬‫م ‍‬

‫ت يزيد رضي الله عنها قالت‪:‬‬ ‫‪ -865‬وعن أسماَء بن ِ‬


‫ة‬
‫سو َ ٍ‬‫سّلم في ن ِ ْ‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫مر علينا النبي َ‬
‫م عَل َي َْنا‪ .‬رواه أبو داود‪ ،‬والترمذي وقال‪ :‬حديث‬ ‫سل ّ َ‬
‫فَ َ‬
‫حسن‪ ،‬وهذا لفظ أبي داود‪ ،‬و لفظ الترمذي‪ :‬أن‬
‫جدِ‬
‫س ِ‬‫م ْ‬ ‫مّر في ال ْ‬ ‫سّلم َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬‫رسول الله َ‬
‫ساِء قُُعود فألوى ب ِي َدِهِ بالّتسلي ِ‬
‫م‪.‬‬ ‫ة من الن ّ َ‬ ‫وما ً وعُ ْ‬
‫صب َ ٌ‬ ‫ي ْ‬
‫‪ .865‬از »اسماء دختر یزید« ـ رضي الله عنهــا ـ ـ روایــت شــده‬
‫های از ما زنان عبور و بــر مــا‬‫است که گفت‪ :‬پیامبرص از کنار عد ‍‬
‫‪3‬‬
‫سلم فرمودند‪.‬‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(6248‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(280‬م )‪.[(336‬‬ ‫‪2‬‬

‫هانــد و ترمــذی گفتــه‬


‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(5204‬و ترمــذی ])‪ [(2698‬روایــت کرد ‍‬ ‫‪3‬‬

‫هی ‪ 855‬آمـده‬ ‫است ‪ :‬حدیثی حسن است‪] .‬این حــدیث قبل ً هـم بــه شـمار ‍‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪18‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫این لفظ ابوداود است و لفــظ ترمــذی چنیــن اســت‪ :‬پیــامبرص‬


‫های از زنان نشســته‬
‫روزی از میان مسجد گذشت در حالی که عد ‍‬
‫بودند و ایشان با بلند کردن دست )به زنان( سلم کرد‪.‬‬

‫است[‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪19‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ -138‬باب تحريم ابتدائنا‬


‫الكفار بالسلم وكيفيةالرد‬
‫عليهم واستحباب السلم‬
‫س فيهم‬ ‫على أهل مجل ٍ‬
‫فار‬‫مسلمون وك ّ‬
‫باب تحریم اول سلم کردن ما به‬
‫کافران و کیفیت جواب دادن )سلم(‬
‫آنها و استحباب سلم بر اهل مجلسی‬
‫که در آن مسلمانان و کافران )با هم(‬
‫وجود دارند‬
‫‪ -866‬وعن أبي هريرة رضي الله عنه أن رسول‬
‫سّلم قال‪» :‬لت َب َ َ‬
‫دأوا الي َُهود َ ول‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫الله َ‬
‫ريق‬ ‫هم في ط َ ِ‬ ‫سلم‪ ،‬فإذا ل َِقيُتم أ َ‬
‫حد َ ُ‬ ‫صارى بال ّ‬‫الن ّ َ‬
‫ه« رواه مسلم‪.‬‬ ‫َفاضط ّّروهُ إلى أ ْ‬
‫ضي َِق ِ‬
‫‪ .866‬از ابــوهریره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬بر یهود و نصــارا اول ســلم نکنیــد و اگــر در راهــی بــه‬
‫یکی از آنهـا برخـورد کردیـد‪ ،‬او را مجبـور کنیــد کـه از تنگنـای راه‬
‫‪1‬‬
‫برود«‪.‬‬

‫‪ -867‬وعن أنس رضي الله عنه قال‪ :‬قال رسول‬


‫م عََلي ُ‬
‫كم أه ُ‬
‫ل‬ ‫سل ّ َ‬ ‫سّلم‪» :‬إ َ‬
‫ذا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الله َ‬
‫م« متفق عليه‪.‬‬ ‫الكتاب فٍَُقوُلوا‪ :‬وعَل َي ْك ُ ْ‬
‫‪ .867‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که پیــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫»هرگاه اهل کتاب بر شما سلم کردند‪ ،‬شما بگوییــد‪ :‬و علیکــم )و‬
‫‪2‬‬
‫بر شما نیز(«‪.‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(2167‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(6258‬م )‪.[(2163‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪20‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫صّلى‬ ‫ُ‬
‫‪ -868‬وعن أسامه رضي الله عنه أن النبي َ‬
‫ط من‬ ‫جلس فيه أخل ٌ‬ ‫م ْ‬‫مّر عََلى َ‬ ‫سّلم َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫الل ُ‬
‫ٍ‬
‫م‬ ‫ن والي َُهودِ فَ ّ‬
‫سل َ‬ ‫كين عََبدةِ الوَثا ِ‬ ‫مشرِ ِ‬‫ن وال ُ‬ ‫مي َ‬ ‫مسل ِ ِ‬ ‫ال ُ‬
‫سّلم‪ .‬متفق عليه‪.‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬‫م النبي َ‬ ‫عَل َي ْهِ ْ‬
‫‪ .868‬از اسامه ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفت‪ :‬پیــامبرص از‬
‫هها و مخلوطی از مسلمانان و‬ ‫کنار مجلسی گذشت که در آن گرو ‍‬
‫تپرســتان( و یهــود حاضــر بودنــد و پیــامبرص بــر آنهــا‬
‫مشرکان )ب ‍‬
‫‪1‬‬
‫سلم کرد‪.‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(6254‬م )‪.[(1798‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪21‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .139‬باب استحباب السلم اذا‬


‫قام من المجلس و فارق جلساءه‬
‫او جلیسه‬
‫باب استحباب سلم وقتی که شخص از‬
‫مجلس بلند شود و همنشینان و‬
‫همنشینش را ترک کند‬
‫‪ -869‬وعن أبي هريرة رضي الله عنه قال‪ :‬قال‬
‫حد ُ ُ‬
‫كم‬ ‫ذا ان ْت ََهى أ َ‬‫سّلم‪ :‬إ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الله َ‬
‫سّلم‬‫م فَل ْي ُ َ‬
‫ن ي َُقو َ‬ ‫م‪َ ،‬فإ َ‬
‫ذا أَراد َ أ ْ‬ ‫سل ّ ْ‬‫س فَل ْي ُ َ‬
‫جل ُ ِ‬
‫م ْ‬
‫إلى ال َ‬
‫َ‬
‫خَرة« رواه أبو داود‪،‬‬ ‫حقّ من ال ِ‬ ‫ست الولى بأ َ‬ ‫ْ‪َ،‬فلي ْ‬
‫والترمذي وقال‪ :‬حديث حسن‪.‬‬
‫‪ .869‬از ابــوهریره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬هرگاه یکی از شما به میان مجلس رفت‪ ،‬سلم کنــد و‬
‫هتر و‬‫هنگامی که برخاست‪ ،‬باز ســلم کنــد کــه ســلم اول شایســت ‍‬
‫بهتر از سلم آخری نیست )و هر دو در سنت بودن و ثواب‪ ،‬با هم‬
‫‪1‬‬
‫برابرند(«‪.‬‬

‫باب الستئذان و آدابه‬


‫‪041.‬‬
‫باب اجازه گرفتن و آداب آن‬
‫قال الله تعالی‪:‬‬
‫‪           ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬

‫هانــد و ترمــذی گفتــه‬


‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(5208‬و ترمــذی ])‪ [(2707‬روایــت کرد ‍‬ ‫‪1‬‬

‫است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪22‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬


‫)نور ‪(27 /‬‬ ‫‪ ‬‬
‫ههــایی غیــر از‬
‫هایــد‪ ،‬وارد خان ‍‬
‫»ای کســانی کــه ایمــان آورد ‍‬
‫ههای خودتـان نشـوید تـا زمـانی کـه اجـازه بگیریـد و بـر‬ ‫خان ‍‬
‫ساکنان آن سلم کنید«‪.‬‬
‫و قال تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬
‫)نور ‪(59 /‬‬ ‫‪ ‬‬
‫»هنگامی که کودکان شما به سن بلوغ رسیدند‪ ،‬بایــد اجــازه‬
‫هانــد‪،‬‬
‫بگیرند‪ ،‬همان گونه که اشخاصی کــه پیــش از آنـان بود ‍‬
‫هاند«‪.‬‬
‫اجازه گرفت ‍‬

‫‪ -870‬وعن أبي موسى الشعري رضي الله عنه‬


‫سّلم‪:‬‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫قال‪ :‬قال رسول الله َ‬
‫ن لَ َ‬ ‫ث‪ ،‬فَإ ُ‬
‫»الست ِْئذُان ث َل َ ٌ‬
‫جع‪ ،‬متفق‬‫ك وَ إل ّ َفاْر ِ‬ ‫ن أذِ َ‬‫ِ ْ‬
‫عليه‪.‬‬
‫‪ .870‬از ابوموســی اشــعری ـــ ‪ ‬ـــ روایــت شــده اســت کــه‬
‫پیامبرص فرمودند‪» :‬اجازه گرفتن ســه مرتبــه اســت‪ ،‬اگــر بــه تــو‬
‫‪1‬‬
‫اجازه داده شد )داخل شو(‪ ،‬وگرنه بازگرد«‪.‬‬

‫ن سعد رضي الله عنه قال‪ :‬قال‬ ‫لب ِ‬‫‪ -871‬وعن سه ِ‬


‫جع ِ َ‬
‫ل‬ ‫سّلم »إن ّ َ‬
‫ما ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الله َ‬
‫َ‬
‫صر« متفق عليه‪.‬‬ ‫ل الب َ َ‬‫ج ِ‬‫نأ ْ‬ ‫الستئذُان م ْ‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(6254‬م )‪.[(2153‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪23‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .871‬از سهل بن سعد ـ ‪ ‬ـ روایت شده اســت کــه پیــامبرص‬


‫فرمودند‪» :‬اجــازه گرفتــن‪ ،‬تنهــا بــه خــاطر چشــم )و جلــوگیری از‬
‫‪1‬‬
‫دیدن چیزهایی که نهی شده( مقرر شده است«‪.‬‬

‫ل من‬ ‫ج ٌ‬ ‫ش قال حد ّّثنا َر ُ‬ ‫حَرا ٍ‬ ‫ي بن ِ‬ ‫‪ -872‬وعن رِب ْعِ ّ‬


‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ن على النبي َ‬ ‫ه استأذ َ َ‬ ‫عامرٍ أن ّ ُ‬ ‫ب َِني َ‬
‫سّلم وهو في بيت فقال‪ :‬أأِلج؟ فقال رسول الله‬ ‫و َ‬
‫خُرج إلى هذا‬ ‫ه‪» :‬أ ُ ْ‬‫م ِ‬‫سّلم لخادِ ِ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫كم‪،‬‬‫م عََلي ُ‬ ‫سل ُ‬ ‫ه ُقل‪ :‬ال ّ‬ ‫ن فَُقل ل َ ُ‬ ‫ذا َ‬‫ه الستئ َ‬ ‫م ُ‬ ‫فَعَل ّ ْ‬
‫سلم عََليكم‪،‬‬ ‫ل فقال‪ :‬ال ّ‬ ‫ج ُ‬ ‫ه الّر ُ‬‫مع ُ‬ ‫س ِ‬ ‫ل؟« فَ َ‬ ‫خ ُ‬ ‫أأد ْ ُ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل؟ َفأذن له النبي َ‬ ‫خ ُ‬ ‫أأد ُ‬
‫ل‪ .‬رواه أبو داود بإسناد صحيح‪.‬‬ ‫خ َ‬ ‫فَد َ َ‬
‫‪ .872‬از »ربعی بن حراش« روایت شده است که گفت‪ :‬مردی‬
‫یکرد که‪) :‬مردی( در حــالی کــه‬ ‫از »بنی عامر« برای ما صحبت م ‍‬
‫هی داخل شدن گرفت و‬ ‫های تشریف داشت‪ ،‬اجاز ‍‬ ‫پیامبرص در خان ‍‬
‫تکارشــان فرمودنــد‪:‬‬ ‫گفــت‪ :‬آیــا وارد شــوم؟ و پیــامبرص بــه خدم ‍‬
‫»نزد این مرد برو و اجازه گرفتن را به او یــاد بــده و بــه او تعلیــم‬
‫کن که بگو‪ :‬السلم علیکم )سلم بر شما(‪ ،‬آیــا داخــل شــوم؟« آن‬
‫مرد فرمایش پیامبرص را شنید و گفت‪ :‬السلم علیکم‪ ،‬آیــا داخــل‬
‫‪2‬‬
‫شوم؟ و پیامبرص به او اجازه داد و وی داخل شد‪.‬‬

‫‪ -873‬عن كلدة بن الحنبل رضي الله عنه قال‪:‬‬


‫ت عَل َْيه ولم‬‫خل ْ ُ‬
‫سّلم فَد َ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬
‫أتيت النبي َ‬
‫ُ‬
‫سّلم ‪» :‬اْرجـ ْ‬
‫ع‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫سّلم فقال النبي َ‬‫أ َ‬
‫ل؟« رواه أبو داود‪،‬‬ ‫دخ ُ‬ ‫ل السلم عََلي ُ َ َ‬‫فَُق ْ‬
‫كم أأ ْ‬ ‫ّ ُ‬
‫والترمذي وقال‪ :‬حديث حسن‪.‬‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(6241‬م )‪.[(2156‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(5177‬به اسناد صحیح روایت کرده است‪.‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪24‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .873‬از »کلده بن حنبل« ـ ‪ ‬ـ روایت شده اســت کــه گفــت‪:‬‬


‫نــزد پیــامبرص رفتــم و وارد شــدم و ســلم نکــردم‪ ،‬پیــامبرص‬
‫‪1‬‬
‫فرمودند‪» :‬بازگرد و بگو‪ :‬السلم علیکم‪ ،‬آیا داخل شوم؟«‬

‫‪ .141‬باب بيان أن السنة إذا قيل‬


‫للمستأذن من أنت يقول‪ :‬فلن‬
‫فيسمي نفسه بما يعرف به من‬
‫اسم او کنية وکراهة قوله »أنا«‬
‫ونحوها‬
‫باب بیان آن که سنت‪ ،‬آن است که‬
‫وقتی به اجازه گیرنده گفته شد ‪ :‬تو‬
‫کیستی؟ بگوید ‪ :‬فلنم و خود را به‬
‫یشود‪ ،‬از‬‫چیزی که بدان شناخته م ‌‬
‫حديثه المشهور‬ ‫فيببرد و‬
‫عنه نام‬
‫)شهرت(‬ ‫أنسیا کنیه‬
‫رضي الله‬ ‫‪ -874‬عن نام‬
‫کراهت آن که در جواب بگوید ‪» :‬منم«‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫قبیلّلى الل ُ‬
‫ص‬
‫الله َ‬
‫رسولاین‬ ‫قال‪:‬یاقال‬
‫کلماتی از‬ ‫و‬ ‫في السراء‬
‫دنيا‬
‫سماء ال ّ‬ ‫ل إلى ال ّ‬ ‫جْبري ُ‬
‫صعِد َ بي ِ‬ ‫م َ‬ ‫سّلم‪» ،‬ث ُ ّ‬‫و َ‬
‫ن‬
‫م ْ‬
‫ل‪ :‬وَ َ‬ ‫ل‪ِ ،‬قي َ‬‫ن هذا؟ قال‪ :‬جْبري ُ‬ ‫فاستفتح« فقيل‪ :‬م ْ‬
‫سماء الّثانية‬ ‫صعِد َ إلى ال ّ‬
‫م َ‬ ‫د‪ .‬ث ّ‬
‫م ٌ‬ ‫مح ّ‬ ‫مَعك؟ قال‪ُ :‬‬ ‫َ‬
‫ن‬
‫م ْ‬‫ل‪ ،‬قيل‪ :‬وَ َ‬ ‫ن هذا؟ قال‪ :‬جبري ُ‬ ‫م ْ‬ ‫فاستفتح‪ ،‬قيل‪َ :‬‬
‫ن‬ ‫د« والّثالثة والّرابعة وَ َ‬ ‫حم ٌّ‬ ‫مع َ َ‬
‫سائره ّ‬ ‫م َ‬ ‫ك؟ قال‪ُ :‬‬ ‫َ‬
‫ل‪ :‬جبريل‬ ‫ن هذا؟ َفيُقو ُ‬ ‫م ْ‬‫ل في باب كل سماء‪َ :‬‬ ‫وَُيقا ُ‬
‫متفق عليه‪.‬‬
‫هی اســراء«‬ ‫‪ .874‬از انس ـ ‪ ‬ـ در حدیث معروفــش از »واقع ‍‬
‫روایت شده است که پیامبرص فرمودند‪ ...» :‬سپس جبرئیــل مــرا‬

‫هانــد و ترمــذی گفتــه‬


‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(5176‬و ترمــذی ])‪ [(2711‬روایــت کرد ‍‬ ‫‪1‬‬

‫است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪25‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫به آســمان دنیــا بـال بــرد و طلــب بـاز نمــودن در را نمــود‪ ،‬گفتنــد‪:‬‬
‫کیست؟ جبرئیل گفت‪ :‬جبرئیل هســتم‪ ،‬گفتنــد‪ :‬شــخص همــراه تــو‬
‫کیست؟ گفت‪» :‬محمدص«‪ ،‬سپس مرا به آســمان دوم و ســوم و‬
‫یشد‪،‬‬ ‫هی هر آسمان گفته م ‍‬ ‫چهارم و سایر آنها بال برد و در درواز ‍‬
‫‪1‬‬
‫یگفت‪ :‬جبرئیل«‪.‬‬ ‫کیستی؟ و جبرئیل م ‍‬

‫ت ل َْيلة‬ ‫خرج ُ‬ ‫‪ -875‬وعن أبي ذرِ رضي الله عنه قال‪َ :‬‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬
‫من الّليالي فإذا رسول الله َ‬
‫مر‪،‬‬‫ل الق َ‬ ‫ت أمشي في ظ ّ‬ ‫جعل ُ‬
‫ه‪ ،‬ف َ‬
‫حد َ ُ‬‫يمشي و ْ‬
‫ن هذا؟« فقلت أبو ذ ٍَر‪،‬‬ ‫م ْ‬
‫فالتفت فرآني فقال‪َ » :‬‬
‫متفق عليه‬
‫‪ .875‬از ابوذر ــ ‪ ‬ــ روایـت شــده اسـت کــه گفـت‪ :‬شــبی از‬
‫یرفــت‪،‬‬‫بها بیرون رفتم‪ ،‬ناگاه پیامبرص را دیدم که تنهــا راه م ‍‬ ‫ش ‍‬
‫های شروع بــه قــدم زدن کــردم‪) ،‬کــه در مهتــاب دیــده‬ ‫من در سای ‍‬
‫نشوم( پیامبرص متوجه شد و رو برگرداند و مرا دیــد و فرمودنــد‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫»کیست؟« گفتم‪ :‬ابوذر‪.‬‬

‫م هانئ رضي الله عنها قالت‪ :‬أتيت‬ ‫ُ‬


‫‪ -876‬وعن أ ّ‬
‫سّلم وهو يغتسل وفاطم ُ‬
‫ة‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬‫النبي َ‬
‫هانئ‪.‬‬ ‫ُ‬
‫ن هذه‪ «،‬فقلت‪ :‬أنا أم َ‬ ‫م ْ‬‫ست ُُرهُ فقال‪َ » :‬‬
‫ت ْ‬
‫متفق عليه‪.‬‬
‫‪ .876‬از »ام هانی« ـ ل ـ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬نــزد‬
‫یکرد و فاطمه ـ ـ ل ـ ـ‬
‫پیامبرص آمدم و ایشان شستشو و غسل م ‍‬
‫یپوشــاند؛ فرمودنــد‪» :‬ایــن زن کیســت؟ گفتــم‪ :‬منــم ام‬‫او را م ‍‬
‫‪3‬‬
‫هانی«‪.‬‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(3887‬م )‪.[(162‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(6443‬م )‪.[(94‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(280‬م )‪] .[(336‬این حدیث با کمــی اختلف بــه‬ ‫‪3‬‬

‫هی ‪ 864‬آمده است[‪.‬‬‫شمار ‍‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪26‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ت النبي‬ ‫‪ -877‬وعن جابر رضي الله عنه قال‪ :‬أَتي ُ‬


‫ت الباب فقال‪» :‬من‬ ‫سّلم فَد َقَْق ُ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫َ‬
‫كرهََها‪،‬‬‫ه َ‬
‫هذا؟« فقلت‪ ،‬أنا‪ ،‬فقال‪» :‬أنا أنا؟« كأن ُ‬
‫متفق عليه‪.‬‬
‫‪ .877‬از جابر ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفت‪ :‬نــزد پیــامبرص‬
‫آمــدم و در را زدم‪ ،‬فرمودنــد‪» :‬پشــت در کیســت؟« گفتــم‪ :‬منــم‪،‬‬
‫فرمودند‪» :‬منم‪ ،‬منــم!!« مثــل ایــن کــه از آن )طــرز جــواب مــن(‬
‫‪ 1‬و ‪2‬‬
‫خوش نیامد‪.‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(6259‬م )‪.[(2155‬‬ ‫‪1‬‬

‫نکه چرا پیامبرص از آن جــواب خوشــش نیامــد‪،‬‬ ‫‪ -‬علمای اسلمی‪ ،‬برای ای ‍‬ ‫‪2‬‬

‫های‬ ‫نجا مفید فاید ‍‬


‫هی »من« در ای ‍‬‫هاند؛ از جمله این که کلم ‍‬
‫دلیلی ذکر کرد ‍‬
‫نکه ممکن است نشانی از تکبر‬ ‫یشناساند و دیگر ای ‍‬‫نیست و شخص را نم ‍‬
‫و خودخواهی با خود داشته باشد ـ ویراستاران‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪27‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .142‬باب استحباب تشميت‬


‫العاطس إذا حمدالله تعالی‬
‫وکراهة تشميته إذا لم يحمدالله‬
‫تعالی وبيان آداب التشميت‬
‫والعطاس والتثاؤب‬
‫هکننده‪،‬‬‫باب استحباب دعا برای عطس ‌‬
‫اگر الحمدالله بگوید و کراهت دعا‬
‫برای او اگر حمد خدای را به جای‬
‫صّلى‬
‫َ‬
‫عطسه‬
‫النبي‬ ‫برای‬
‫عنه أن‬ ‫رضيدعا‬
‫الله‬ ‫بیان آداب‬
‫هريرة‬‫نیاورد و‬
‫عن أبي‬ ‫‪-878‬‬
‫زننده و آداب عطسه و خمیازه‬
‫س‬
‫ب الُعطا َ‬ ‫سّلم قال‪» :‬إن الله ي ُ ِ‬
‫ح ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫الل ُ‬
‫كم وحمد الله‬ ‫حد ُ‬ ‫طس أ َ‬‫ذا عَ َ‬
‫ب‪َ ،‬فإ َ‬‫وَي َك َْرهُ الّتثُاؤ َ‬
‫ه أن يقول له‬ ‫ن حّقا على كل مسلم سمع ُ‬ ‫تعالى كا َ‬
‫يرحمك الله وأما الّتثاوب فإنما هو من الشيطان‪،‬‬
‫فـإذا تثاءب أحدكم فليرد ّهُ ما استطاع‪ ،‬فإن أحدكم‬
‫ك منه الشيطان« رواه البخاري‪.‬‬ ‫ح َ‬‫ض ِ‬
‫إذا تثاءب َ‬
‫‪ .878‬از ابــوهریره ـــ ‪ ‬ـــ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬خداونــد عطســه را دوســت و از خمیــازه کراهــت دارد‪،‬‬
‫پس اگر یکی از شما عطسه کــرد و خــدا را شــکر کــرد )الحمــدلله‬
‫گفت(‪ ،‬بـر هـر مسـلمانی کـه آن را شـنید‪ ،‬حـق اسـت کـه بگویـد‪:‬‬
‫یرحمک الله )خداوند بر تو رحم کند( و خمیــازه‪ ،‬از جــانب شــیطان‬
‫اســت‪ ،‬پــس اگــر یکــی از شــما خمیــازه کشــید تــا حــد تــوان )اگــر‬
‫توانست( آن را برگردانـد )و اگـر نتوانسـت دسـتش را بـر دهـانش‬
‫بگذارد(؛ زیرا هنگامی که یکی از شما خمیازه مــی کشــد‪ ،‬شــیطان‬
‫‪ 1‬و ‪2‬‬
‫یخندد«‪.‬‬
‫بر او م ‍‬
‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ]خ )‪.[(2389‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬برای فهم بهتر معنای حدیث‪ ،‬ذکر دو مقدمه لزم اســت؛ اول ً در پزشــکی‬ ‫‪2‬‬

‫لهای طبعی‬ ‫سالعم ‍‬


‫جدید ثابت شده است که عطسه و خمیازه‪ ،‬هر دو عک ‍‬
‫بهــا و مــواد‬‫بدن هستند و کــار عطســه پاکســازی مســیر تنفــس از میکرو ‍‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪28‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫سّلم‪» :‬إذا‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫‪ -879‬وعنه عن النبي َ‬
‫عطس أحدكم فليقل‪ :‬الحمد لله‪ ،‬وليقل له أخوه أو‬
‫صاحبه‪ :‬يرحمك الله‪ ،‬فإذا قال له‪ :‬يرحمك الله‬
‫فليقل‪ :‬يهديكم الله ويصلح بالكم« رواه البخاري‪.‬‬
‫‪ .879‬از ابــوهریره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬هرگاه یکی از شما عطسه کرد‪ ،‬بگویــد‪ :‬الحمــدالله! و‬
‫برادر یا دوستش‪ ،‬به او بگوید‪ :‬یرحمک الله ) خداونــد بــر تــو رحــم‬
‫کند( و چون )دوست( او به او یرحمک الله گفت‪ ،‬شــخص عطســه‬
‫کننده بگوید‪ :‬یهدیکم الله و یصلح بالکم )خداوند شــما را هــدایت و‬
‫‪1‬‬
‫احوالتان را اصلح کند!«‪.‬‬

‫‪ -880‬وعن أبي موسى رضي الله عنه قال‪:‬‬


‫سّلم يقو ُ‬
‫ل‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫سمعت رسول الله َ‬
‫ن لم‬
‫كم فحمد الله فشمتوه‪ ،‬فإ ْ‬ ‫»إذا عَ َ‬
‫طس أحد ُ ُ‬
‫يحمد الله فل ُتشمتوه« رواه مسلم‪.‬‬
‫‪ .880‬از ابوموســی ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬از‬
‫یفرمود‪» :‬هرگاه یکی از شما عطســه کــرد‬ ‫پیامبرص شنیدم که م ‍‬
‫و سپاس و ستایش خداونــد را بــه جــای آورد‪ ،‬او را بــا دعــای خیــر‬
‫مزاحم و خمیازه برای رفع اختلل در تنفس و جذب اکسیژن موردنیاز بدن‬
‫است؛ ثانیًا‪ ،‬در اسلم‪ ،‬هرچه به حــال انســان ســودمند باشــد‪ ،‬از خداونــد و‬
‫نآور باشــد‪ ،‬از شــیطان سرچشــمه‬ ‫فرشــتگان و هرچــه بــرای انســان زیــا ‍‬
‫نکــه در حــدیث‪ ،‬خمیــازه‬ ‫یگیرد‪ ،‬زیرا شیطان دشــمن انســان اســت و ای ‍‬ ‫م ‍‬
‫هی شیطان به انسان دانسته شده است‪،‬‬ ‫مورد کراهت خداوند و سبب خند ‍‬
‫های اســت کــه فــرد در‬ ‫نکه در روایات دیگــر ایــن حــدیث آمــده‪ ،‬خمیــاز ‍‬ ‫چنا ‍‬
‫هنگام آن‪ ،‬مبالغه و دهان خود را بسیار باز کند و دستش را جلوی دهــانش‬
‫هی‬ ‫نگیرد و از خود صدا درآورد و باعث چندش دیگران شود کــه ایــن نشــان ‍‬
‫یشــود و‬ ‫هاش م ‍‬ ‫بها و مواد آلوده بــه ری ‍‬ ‫غفلت شخص و سبب ورود میکرو ‍‬
‫هی خنــده و مســخره و شــادی دشــمن او )شــیطان( اســت ــ‬ ‫در نتیجه مــای ‍‬
‫ویراستاران‪.‬‬
‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(6224‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪29‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫خود جواب دهید و اگر حمد خدای را به جای نیاورد‪ ،‬برایش دعــای‬
‫‪1‬‬
‫خیر نکنید«‪.‬‬

‫‪ -881‬وعن أنس رضي الله عنه قال‪ :‬عطس‬


‫سّلم فشمت‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫رجلن عند النبي َ‬
‫أحدهما ولم يشمت الخر‪ ،‬فقال الذي لم يشمته‪:‬‬
‫شمتني؟‬‫ت فََلم ت ُ َ‬ ‫ه َوعطس ُ‬ ‫مت ُ‬ ‫ن فَ َ‬
‫ش ّ‬ ‫عطس ُفل ٌ‬
‫فقال‪» :‬هذا حمد الله‪ ،‬وإَنك لم تحمد الله«‪ .‬متفق‬
‫عليه‪.‬‬
‫‪ .881‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شده است کــه گفــت‪ :‬دو نفــر نــزد‬
‫پیامبرص عطسه کردند‪ ،‬پیــامبرص بــرای یکــی از آنهــا دعــای خیــر‬
‫نمود و در حق دیگری چنــان نکــرد‪ ،‬مــردی کــه پیــامبرص بــرای او‬
‫دعای خیر نکرده بود‪ ،‬گفت‪ :‬فلنی عطســه نمــود‪ ،‬بــرای او دعــای‬
‫خیـر کـردی و وقـتی مـن عطسـه کـردم‪ ،‬برایـم دعـا نفرمـودی؟!‬
‫پیامبرص فرمودند‪» :‬او حمد خدا را به جای آورد و تو حمــد خــدای‬
‫‪2‬‬
‫را به جای نیاوردی«‪.‬‬

‫‪ -882‬وعن أبي هريرة رضي الله عنه قال‪ :‬كان‬


‫ع‬
‫ض َ‬
‫س وَ َ‬ ‫ذا عَط َ َ‬‫سّلم إ َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬
‫رسول الله َ‬
‫ه‪.‬شك‬ ‫صوْت َ ُ‬ ‫ض أو ْ غ َ ّ‬
‫ض َبها َ‬ ‫خَف َ‬ ‫على فيهِ وَ َ‬ ‫ي َد َهُ أوْ َثوب َ ُ‬
‫ه َ‬
‫الراوي رواه أبو داود‪،‬والترمذي وقال حديث حسن‬
‫صحيح‪.‬‬
‫‪ .882‬از ابوهریره ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفت‪ :‬پیــامبرص‬
‫یکــرد‪ ،‬دســت یــا لباســش را بــر دهــانش‬
‫هــر وقــت عطســه م ‍‬
‫یکرد ـ‬
‫هی خود را پنهان م ‍‬‫یگذاشت و بدین وسیله صدای عطس ‍‬ ‫م ‍‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(2992‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(6225‬م )‪.[(2991‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪30‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫یآورد ـ راوی )در بین پــایین آوردن یــا پنهــان کــردن( شــک‬
‫پایین م ‍‬
‫‪ 1‬و ‪2‬‬
‫کرده است‪.‬‬

‫‪ -883‬وعن أبي موسى رضي الله عنه قال‪» :‬كان‬


‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬
‫عند َ رسول الله َ‬ ‫ن ْ‬ ‫سو َ‬‫ال ْي َُهود ُ ي َت ََعاط ُ‬
‫ل‪:‬‬‫كم الله‪ ،‬فيقو ُ‬ ‫م ُ‬
‫ح ُ‬ ‫ن َيقو َ‬
‫ل لْهم ي َْر َ‬ ‫نأ ْ‬ ‫سّلم ي َْر ُ‬
‫جو َ‬ ‫و َ‬
‫ح بالكم« رواه أبو داود‪ ،‬والترمذي‬ ‫م الله وُيصل ُ‬ ‫ديك ُ‬ ‫َيه ْ‬
‫وقال حديث حسن صحيح‪.‬‬
‫‪ .883‬از ابوموسی ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفت‪ :‬یهود ‍‬
‫یهــا‬
‫نکــه بــه آنــان بفرمایــد‪:‬‬
‫یکردند‪ ،‬به امید ای ‍‬
‫نزد پیامبرص عطسه م ‍‬
‫یفرمــود‪:‬‬‫یرحمکم الله )خداوند بر شا رحم کند(‪ ،‬امــا پیــامبرص م ‍‬
‫»یهدیکم الله و یصلح بالکم )خداوند شما را هدایت و احوال شــما‬
‫‪3‬‬
‫را اصلح کند(«‪.‬‬

‫‪ -884‬وعن أبي سعيد الخدري رضي الله عنه قال‪:‬‬


‫ب‬ ‫سّلم‪ :‬إ َ‬
‫ذا َتثاَء َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫قال رسول الله َ‬
‫ن الشيطان‬ ‫ك َبيده على فيه فإ ّ‬ ‫م فَل ُْيمس ْ‬
‫حد ُك ُ ْ‬‫أ َ‬
‫دخل« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ي ْ‬
‫‪ .884‬از ابوسعید خدری ـ ‪ ‬ـ روایت شده است کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬وقتی که یکــی از شــما خمیــازه کشــید‪ ،‬دســتش را بــر‬
‫‪ 4‬و ‪5‬‬
‫یشود«‪.‬‬
‫دهان خود بگذارد‪ ،‬زیرا شیطان )از آن راه( داخل م ‍‬

‫هانــد و ترمــذی گفتــه‬


‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(5029‬و ترمــذی ])‪ [(2746‬روایــت کرد ‍‬ ‫‪1‬‬

‫است ‪ :‬حدیث حسن صحیح است‪.‬‬


‫ههای اکید بهداشت فردی در جهان جدیــد اســت ــ‬ ‫‪ -‬این عمل یکی از توصی ‍‬ ‫‪2‬‬

‫ویراستاران‪.‬‬
‫هانــد و ترمــذی گفتــه‬‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(5038‬و ترمــذی ])‪ [(2740‬روایــت کرد ‍‬ ‫‪3‬‬

‫است ‪ :‬حدیث حسن صحیح است‪.‬‬


‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(6263‬‬ ‫‪4‬‬

‫هی ‪ 878 :‬رجوع شود[‪.‬‬ ‫‪] -‬به پاورقی ذیل حدیث شمار ‍‬ ‫‪5‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪31‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫‪ -143‬باب استحباب‬
‫ة‬
‫ة عندَ اللقاء وبشاش ِ‬
‫المصافح ِ‬
‫ه وتقبيل يد الرجل‬ ‫الوج ِ‬
‫الصالح وتقبيل ولده شفقة‬
‫ومعانقة القادم من سفر‬
‫وكراهية النحناء‬
‫باب بیان استحباب مصافحه و‬
‫خوشرویی هنگام دیدار و بوسیدن دست‬
‫مرد صالح و بوسیدن فرزند از روی مهر‬
‫لنس‪:‬‬ ‫لت‬
‫یآید و‬
‫از سفر ُ‬
‫قال‪ :‬مق ‌‬ ‫قتادة‬ ‫الخطاب‬
‫کسی که‬ ‫عنو أبي‬
‫معانقه با‬ ‫‪-885‬‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫رسول الله َ‬‫خم شدن‬‫ب‬ ‫صحا‬‫مکروهأ ْ‬
‫بودن ِ‬ ‫ة في‬‫مصاَفح ُ‬‫ال ُ‬ ‫ت‬
‫كان ِ‬ ‫أ َ‬
‫سّلم؟ قال‪ :‬ن َعَ ْ‬
‫م‪ .‬رواه البخاري‪.‬‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫‪ .885‬از ابوخطاب قتاده روایت شده است که گفـت‪ :‬بـه انـس‬
‫‪ ‬گفتم‪ :‬آیا مصــافحه در میــان اصــحاب پیــامبرص معمــول بــود؟‬
‫‪1‬‬
‫گفت‪ :‬بله‪.‬‬

‫ل‬ ‫جاَء أهْ ُ‬


‫ما َ‬ ‫‪ -886‬وعن أنس رضي الله عنه قال‪ :‬ل َ ّ‬
‫سّلم‪» :‬قَد ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬‫ن قال رسول الله َ‬ ‫الَيم ِ‬
‫حة«‬‫صافَ َ‬‫م َ‬‫جاَء بال ُ‬ ‫ن َ‬‫م ْ‬
‫ل َ‬‫م أو ُ‬‫ن‪ ،‬وَهُ ْ‬ ‫ل ال ْي َ َ‬
‫م ِ‬ ‫جاَءك ُ ْ‬
‫م أه ْ ُ‬ ‫َ‬
‫رواه أبو داود بإسناد صحيح‪.‬‬
‫‪ .886‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفت‪ :‬وقتی که اهـل‬
‫یمن )به خدمت پیامبرص( آمدند‪ ،‬پیامبرص فرمودنــد‪» :‬اهــل یمــن‬
‫پیش شما آمدند در حالی که ایشان نخســتین کســانی هســتند کــه‬
‫‪2‬‬
‫مصافحه را معمول و رایج نمودند«‪.‬‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(6263‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(5213‬به اسناد صحیح روایت کرده است‪.‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪32‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ -887‬وعن البراء رضي الله عنه قال‪ :‬قال رسول‬


‫ن‬
‫مي ِ‬
‫سل َ‬
‫م ْ‬
‫ن ُ‬ ‫سّلم‪» :‬ما ِ‬
‫م ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الله َ‬
‫غفر َلهما قبل أن يفترقا«‬‫ن إل ُ‬ ‫حا ِ‬ ‫ي َل ْت َِقَيا ِ‬
‫ن فَي ََتصافَ َ‬
‫رواه أبو داود‪.‬‬
‫‪ .887‬از براء ـ ‪ ‬ـ روایت شده است کــه پیــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫»هیچ دو مسلمانی نیستند که به هم برسند و با هم مصافحه کنند‪،‬‬
‫نکــه پیــش از جــدا شــدن از همــدیگر‪ ،‬گناهانشــان آمرزیــده‬
‫جــز آ ‍‬
‫‪1‬‬
‫یشود«‪.‬‬ ‫م ‍‬

‫‪ -888‬وعن أنس رضي الله عنه قال‪ :‬قال رجل‪ :‬يا‬


‫ه أيْنحني‬ ‫خُاه أوْ َ‬
‫صديَق ُ‬ ‫مّنا ي َل َْقى أ َ‬
‫ل ِ‬ ‫ج ُ‬‫رسول الله‪ ،‬الّر ُ‬
‫ه؟ قال‪» :‬ل « قال‪ :‬أفََيلتزمه ويقبله؟ قال‪» :‬ل«‬ ‫لَ ُ‬
‫ْ‬
‫ه؟ قال‪» :‬ن ََعم « رواه‬ ‫ح ُ‬ ‫صافِ ُ‬ ‫قال‪ :‬فَي َأ ُ‬
‫خذ ُ ب َِيده وَي ُ َ‬
‫الترمذي وقال‪ :‬حديث حسن‪.‬‬
‫‪ .888‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفت‪ :‬مــردی گفــت‪:‬‬
‫یکند‪،‬‬
‫ای رسول خدا! شخصی از ما با برادر یا دوستش ملقات م ‍‬
‫آیــا در مقابــل او خــم شــود؟ فرمودنــد‪» :‬نــه«‪،‬گفــت‪ :‬آیــا او را در‬
‫آغوش بگیرد و ببوسد؟ فرمودند‪» :‬نه«‪ ،‬گفت‪ :‬آیا دستش را بگیرد‬
‫‪2‬‬
‫و با او مصافحه کند؟ فرمودند‪» :‬بله«‪.‬‬

‫سال رضي الله عنه قال‪:‬‬ ‫صْفوان بن عَ ّ‬ ‫‪ -889‬وعن َ‬


‫ذهب بنا إلى هذا النبي فأتيا‬ ‫صاحبه ا ْ‬ ‫قال ي َُهودي ل ِ َ‬
‫سع‬
‫سأله عن ت ْ‬ ‫سّلم فَ َ‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الله َ‬
‫حديث إلى قَ ْ‬
‫وله‪ :‬فَقّبل ي َد َهُ‬ ‫ذكَر ال ْ َ‬‫آيات َبينات فَ َ‬

‫‪ -‬ابوداود روایت کرده است؛ [)‪.[(5212‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ترمذی ])‪ [(2729‬روایت کرده و گفته است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪33‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫شهَد ُ أن ّ َ‬
‫ك نبي‪ .‬رواه الترمذي وغيره‬ ‫جل َ ُ‬
‫ه وقال‪ :‬ن َ ْ‬ ‫وَرِ ْ‬
‫بأسانيد صحيحة‪.‬‬
‫‪ .889‬از صفوان بن عسال ـ ‪ ‬ـ روایت شده است کــه گفــت‪:‬‬
‫یک نفر یهودی به دوستش گفت‪ :‬ما را به نزد این پیامبر ببر‪ ،‬پــس‬
‫هی ُنه آیه )و دستور الهــی(‬ ‫هر دو نزد پیامبرص رفتند و از او دربار ‍‬
‫نجــا‬
‫یکند تــا آ ‍‬
‫واضح و روشن سؤال کردند‪ ...‬بعد حدیث را ذکر م ‍‬
‫یگوید‪ :‬سپس دســت و پــای پیــامبرص را بوســیدند و گفتنــد‪:‬‬ ‫که م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یدهیم که تو رسول خدا هستی‪.‬‬ ‫شهادت م ‍‬

‫‪ -890‬وعن ابن عمر رضي الله عنهما قصة قال‬


‫سّلم فّقبْلنا‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫فيها‪ :‬فَد َن َ ْ‬
‫ونا من النبي َ‬
‫يده‪ .‬رواه أبو داود‪.‬‬
‫‪ .890‬از ابن عمر ـ م ــ حکــایتی روایــت شــده کــه در آن گفتــه‬
‫است‪ ...:‬سپس به پیامبرص نزدیک شدیم و دست او را بوسیدیم‪.‬‬
‫‪2‬‬

‫‪ -891‬وعن عائشة رضي الله عنها قالت‪َ :‬قدم‪َ :‬زي ْد ُ‬


‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬
‫حارثة المدينة ورسول الله َ‬ ‫ُبن َ‬
‫ه النبي‬ ‫سّلم في ب َْيتي فأَتاهُ فََقَرعَ الباب‪ .‬فََقام إلي ْ‬ ‫و َ‬
‫ه فاعتنقه وقبله«‬ ‫سّلم ي َ ُ‬
‫جّر ثوْب َ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬‫َ‬
‫رواه الترمذي وقال‪ :‬حديث حسن‪.‬‬
‫‪ .891‬از حضرت عایشه ـ ل ـ روایت شده است که گفت‪ :‬زیــد‬
‫بن حارثه )از سفرش( به مدینه بازگشت و )آن روز( پیــامبرص در‬
‫هی مــن بــود‪ ،‬زیــد نــزد او آمــد و در را کوبیــد و پیــامبرص‬
‫حجــر ‍‬

‫هاند‪.‬‬
‫‪ -‬ترمذی ])‪ [(2734‬و غیر او به اسنادهای صحیح روایت کرد ‍‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ابوداود روایت کرده است؛ ])‪.[(5323‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪34‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫یکشــید بــه‬
‫برخاست و در حالی کــه لباســش را بــه دنبــال خــود م ‍‬
‫‪1‬‬
‫طرف او رفت‪ ،‬و دست در گردن او نهاد و او را بوسید‪.‬‬

‫‪ -892‬وعن أبي ذ ْرٍ رضي الله عنه قال‪ :‬قال لي‬


‫ن‬
‫م َ‬ ‫سّلم »لَتحِقَر ّ‬
‫ن ِ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫رسول الله َ‬
‫شْيئا ً وََلو أن تلقى أخاك بوجه طليق«‬ ‫المعُْروف َ‬
‫رواه مسلم‪.‬‬
‫‪ .892‬از ابوذر ـ ‪ ‬ـ روایت شــده اســت کــه پیــامبرص بــه مــن‬
‫فرمودند‪» :‬هیچ جزیی از کارهای نیک را کوچک نشمار؛ حــتی ایــن‬
‫را که برادر )نسبی یا دینی و سببي( خود را با خوشرویی ملقــات‬
‫‪2‬‬
‫کنی«‪.‬‬

‫‪ -893‬وعن أبي هريرة رضي الله عنه قال‪ :‬قّبل‬


‫سّلم الحسن بن على رضي‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫النبي َ‬
‫شرةًَ‬
‫ن لي عَ َ‬ ‫حابس‪ :‬إ ّ‬ ‫الله عنهما‪ ،‬فقال‪ ،‬القَْرعُ بن َ‬
‫حدَا‪ .‬فقال رسول الله‬ ‫مأ َ‬‫منهُ ْ‬‫ت ِ‬ ‫ن ال ْوََلد ما َقَّبل ُ‬
‫م َ‬ ‫ِ‬
‫م‪« ،‬‬
‫ح ْ‬
‫م ل ي ُْر َ‬ ‫ن ل َي َْر َ‬
‫ح ْ‬ ‫سّلم‪َ » .‬‬
‫م ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫متفق عليه‪.‬‬
‫‪ .893‬از ابوهریره ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفت‪ :‬پیــامبرص‬
‫حسن بن علی ـ م ـ را بوسید‪» ،‬اقرع بن حــابس« گفــت‪ :‬مــن ده‬
‫هام‪ ،‬پیــامبرص بــه‬‫فرزنددارم که هرگز هیچ کدام از آنها را نبوسید ‍‬
‫او نگــاه کردنــد و فرمودنــد‪» :‬هرکــس رحــم نکنــد‪ ،‬بــه او رحــم‬
‫‪3‬‬
‫یشود«‪.‬‬
‫نم ‍‬

‫‪ -‬ترمذی ])‪ [(2733‬روایت کرده و گفته است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫ههای‬ ‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪] .[(2626‬این حدیث قبل ً هم به شــمار ‍‬ ‫‪2‬‬

‫‪ 121‬و ‪ 695‬آمده است[‪.‬‬


‫ً‬
‫‪ -‬متفــق علیــه اســت‪] ،‬خ ) ‪ ،(5997‬م )‪] .[(2319‬ایــن حــدیث قبل هــم بــه‬ ‫‪3‬‬

‫هی ‪ ،225‬آمده است[‪.‬‬ ‫شمار ‍‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪35‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫بخش هفتم‬

‫کتاب عبادة المريض وتشييع‬


‫الميت والصلة عليه وحضور دفنه‬
‫والمکث عند قبره بعد دفنه‬
‫کتاب عیادت بیمار و تشییع میت و نماز بر‬
‫او و حاضر شدن بر دفن مرده و مکث بر‬
‫قبر او بعد از دفن‬

‫کتاب عیادت مریض‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪37‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ -144‬باب عيادة المريض‬


‫باب عیادت مریض‬

‫‪ -894‬عن الَبراء بن عازب رضي الله عنهما قال‪:‬‬


‫سّلم ِبعَياد ٍِ‬
‫ة‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫مرَنا رسول الله َ‬‫أ َ‬
‫مريض‪ ،‬واّتباع الجنازة‪ ،‬وتشميت العاطس‪ ،‬وإبرار‬ ‫ال َ‬
‫المقسم ونصر المظلوم‪ ،‬وإجابة الداعي‪ ،‬وإفشاء‬
‫السلم‪ .‬متفق عليه‪.‬‬
‫‪ .894‬از »ابوعماره براء بن عازب« ـ م ـ روایت شده است که‬
‫پیامبرص ما را به انجام دادن هفت چیز امر فرمودند‪:‬‬
‫ما را امر کرد بــه‪ (1) :‬عیــادت مریــض؛ )‪ (2‬تشــییع جنــازه؛ )‪(3‬‬
‫كنــد؛ )‪ (4‬بــه جــای‬
‫ی ‍‬
‫دعای خیر کردن بــرای کســی کــه عطســه م ‍‬
‫یکنــد؛ )‪ (5‬یــاری مظلــوم؛ )‪(6‬‬‫آوردن قسم کسی که قســم یــاد م ‍‬
‫اجابت دعوت کننده؛ )‪ (7‬انتشار سلم )با بلند کردن و زیــاد گفتــن‬
‫‪1‬‬
‫آن(‪.‬‬

‫‪ -895‬وعن أبي هريرة رضي الله عنه أن رسول‬


‫مسل ِم ِ عََلى‬
‫حق ّ ا ل ْ ُ‬
‫سّلم قال‪َ » :‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫الله َ‬
‫مريض‪َ ،‬واتباعُ‬ ‫عياد َةُ ال َ‬
‫سلم‪ .‬وَ ِ‬‫س‪َ ،‬رد ّ ال ّ‬‫م ٌ‬ ‫خ ْ‬‫مسل ِم ِ َ‬‫ال ْ ُ‬
‫دعوة‪ .‬وتشميت العاطس« متفق‬ ‫الجنائز‪ ،‬وإجابة ال ّ‬
‫عليه‪.‬‬
‫‪ .895‬از ابــوهریره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬حق مسلمان بر ســلمان‪ ،‬پنــج چیــز اســت‪ (1) :‬جــواب‬

‫‪ -‬متفــق علیــه اســت‪] ،‬خ ) ‪ ،(1239‬م )‪] .[(2066‬ایــن حــدیث قبل ً هــم بــه‬ ‫‪1‬‬

‫هی‬ ‫هی ‪ ،847‬آمده است و روایــت کامــل ایــن حــدیث نیــز بــه شــمار ‍‬
‫شمار ‍‬
‫‪ ،239‬گذشت[‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪38‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫سلم؛ )‪ (2‬عیادت مریض؛ )‪ (3‬تشییع جنازه؛ )‪ (4‬قبول دعــوت او؛‬


‫‪1‬‬
‫)‪ (5‬دعای خیر در هنگام عطسه کردن«‪.‬‬

‫ه عَل َي ْهِ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫‪ -896‬وعنه قال قال رسول الله َ‬


‫ن‬‫مة‪َ» :‬يا اب ْ َ‬ ‫م القَيا َ‬ ‫ن الله عّز وجل ي َُقو ُ‬
‫ل ي َوْ َ‬ ‫سّلم‪ :‬إ ّ‬ ‫و َ‬
‫ك‬‫عود ُ َ‬ ‫فأ ُ‬ ‫ب ك َي ْ َ‬‫دني‪ ،‬قال‪ :‬يار ّ‬ ‫ت فََلم ت َعُ ْ‬ ‫ض ُ‬ ‫مر ْ‬ ‫م َ‬‫آد َ َ‬
‫لنا ًَ‬
‫ن عَْبدي فُ َ‬ ‫تأ ّ‬ ‫ما عَْلم َ‬ ‫ب الَعاَلمين؟ قال‪ :‬أ َ‬ ‫ت َر ّ‬ ‫وأن ْ َ‬
‫دته لوجدتني‬ ‫ت أّنك لو عُ ْ‬ ‫علم َ‬ ‫ما َ‬‫ه‪ ،‬أ َ‬ ‫ض فَل َ ْ‬
‫م ت َعُد ْ ُ‬ ‫مرِ َ‬ ‫َ‬
‫عنده؟ يا ابن آدم اطعمتك فلم تطعمني‪ ،‬قال‪ :‬يا‬
‫رب كيف أطعمك وأنت رب العالمين‪ ،‬قال‪ :‬أما‬
‫علمت أنه استطعمك عبدي فلن فلم تطعمه أما‬
‫علمت أنك لو أطعمته لوجدت ذلك عندي؟ يا ابن‬
‫آدم استسقيتك فلم تسقني‪ ،‬قال‪ :‬يارب كيف‬
‫اسقيك وأنت رب العالمين؟ قال‪ :‬استسقاك عبدي‬
‫فلن فلم تسقه‪ ،‬أما علمت أنك لو سقيته لو جدت‬
‫ذلك عندي؟« رواه مسلم‪.‬‬
‫‪ .896‬از ابــوهریره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬خداونــد بــزرگ و صــاحب عظمــت در روز قیــامت )بــه‬
‫یفرمایــد‪ :‬ای فرزنـد آدم! بیمـار شــدم و مـرا عیـادت‬ ‫هاش( م ‍‬ ‫بنــد ‍‬
‫یدهد‪ :‬پروردگارا! چگونه من از تو عیادت کنم در‬ ‫نکردی! جواب م ‍‬
‫یفرماید‪ :‬مگــر ندانســتی‬ ‫حالی که تو پروردگار عالمیان هستی؟ م ‍‬
‫هی مــن مریــض اســت و عیــادتش نکــردی؟ مگــر‬ ‫کــه فلن بنــد ‍‬
‫ییــافتی؟!‬
‫یرفتی‪ ،‬مرا نــزد او م ‍‬ ‫یدانستی که اگر به عیادتش م ‍‬ ‫نم ‍‬
‫ای فرزنــد آدم! از تــو طعــام خواســتم‪ ،‬بــه مــن طعــام نــدادی!‬
‫یگوید‪ :‬ای پروردگار! من چگونه به تو طعام هم در حالی که تــو‬ ‫م ‍‬
‫یدانــی کــه فلن‬‫یفرمایــد‪ :‬مگــر نم ‍‬‫پروردگار عالمیان هســتی؟! م ‍‬
‫‪ -‬متفــق علیــه اســت‪] ،‬خ ) ‪ ،(1240‬م )‪] .[(2162‬ایــن حــدیث قبل ً هــم بــه‬ ‫‪1‬‬

‫هی ‪ ،238‬آمده است[‪.‬‬ ‫شمار ‍‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪39‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫هی من از تو درخواست طعام کرد و بــه او نــدادی و اگــر او را‬ ‫بند ‍‬


‫ییافتی؟ ای فرزند آدم! از‬ ‫یدادی‪ ،‬پاداش آن را نزد من م ‍‬ ‫طعام م ‍‬
‫یگویــد‪ :‬پروردگــارا!‬
‫تــو طلــب آب کــردم و بــه مـن آب نــدادی! م ‍‬
‫چگونه مــن بــه تــو آب دهــم در حــالی کــه تــو پروردگــار عالمیــان‬
‫هی مـن از تـو آب خواسـت و بـه او‬ ‫یفرمایـد‪ :‬فلن بنـد ‍‬ ‫هستی؟ م ‍‬
‫ینمــودی‪ ،‬پــاداش آن‬ ‫یدانی که اگر او را سیراب م ‍‬ ‫ندادی‪ ،‬مگر نم ‍‬
‫‪1‬‬
‫ییافتی؟«‬ ‫را نزد من م ‍‬

‫‪ -897‬وعن أبي موسى رضي الله عنه قال‪ :‬قا َ‬


‫ل‬
‫دوا‬
‫عو ُ‬
‫ه‪ ،‬صلى الله عليه وسلم‪ُ )) :‬‬ ‫رسو ُ‬
‫ل الل ِ‬
‫َ‬
‫ع‪ ،‬وفَ ّ‬
‫كوا الَعاني(( رواه‬ ‫جائ َ‬ ‫ض‪ ،‬وَأط ْعِ ُ‬
‫موا ال َ‬ ‫ري َ‬‫م ِ‬
‫ال َ‬
‫البخاري‪.‬‬
‫سيُر‪.‬‬
‫))الَعاني((‪ :‬ال ِ‬
‫‪ .897‬از ابوموســی ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬مریض را عیادت کنید و گرسنه را طعام دهیــد و اســیر‬
‫‪2‬‬
‫را آزاد نمایید«‪.‬‬

‫صّلى‬
‫‪ -898‬وعن ثوبان رضي الله عنه عن النبي َ‬
‫ن المسلم إذا عاد أخاه‬ ‫سّلم قال‪» :‬إ ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫الل ُ‬
‫خْرفَةِ الجنة حتى يرجع« قيل‪:‬‬ ‫المسلم لم يزل في ُ‬
‫جَناها« رواه‬ ‫خْرفَ ُ‬
‫ة الجنة؟ قال‪َ » :‬‬ ‫يا رسول الله وما ُ‬
‫جَناها«‪ :‬أي واجتني من الثمر‪.‬‬‫مسلم‪َ » .‬‬
‫‪ .898‬از »ثوبــان« ـــ ‪ ‬ـــ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬شخص مسلمان‪ ،‬هر وقت برادر مسلمان )بیمار( خــود‬
‫مچنـان‬‫یگــردد‪ ،‬ه ‍‬
‫هی خـود( برم ‍‬
‫را عیادت کند‪ ،‬تا وقتی که )به خـان ‍‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(2569‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ] )‪.[(5649‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪40‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫هی‬‫هی بهشت اســت«‪ .‬گفتــه شــد‪ :‬ای رســول خــدا! خــرف ‍‬ ‫در خرف ‍‬
‫ههـــا و‬
‫بهشـــت چیســـت؟ فرمودنـــد‪» :‬چیـــدن و اســـتفاده از میو ‍‬
‫تهای بهشت است )یعنی ثواب این کار‪ ،‬چنان است که گویی‬ ‫نعم ‍‬
‫‪1‬‬
‫تکننده از هم اکنون به بهشت رفته است«‪.‬‬ ‫عیاد ‍‬

‫‪ -899‬وعن على رضي الله عنه قال‪ :‬سمعت‬


‫رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول‪ :‬ما من‬
‫مسلم يعود مسلما ً غدوة إل صلى عليه سبعون‬
‫ة إل صلى‬‫ألف ملك حتى يمسي‪ ،‬وإن عاده عشي ً‬
‫ك حتى يصبح‪ ،‬وكان له خريف‬ ‫عليه سبعون ألف مل ٍ‬
‫ذي وقال‪ :‬حديث حسن‪.‬‬ ‫م ِ‬‫في الجنة« رواه التر ِ‬
‫مجت ََني‪.‬‬ ‫ف«‪ :‬التمر المخرو ُ َ‬
‫ف‪ ،‬أي‪ :‬ال ُ‬ ‫َ ُ‬ ‫ّ ْ ُ‬ ‫ري ُ‬
‫»الخ ِ‬
‫‪ .899‬از حضرت علی ـ ‪ ‬ـ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬از‬
‫یفرمــود‪» :‬هــر مســلمانی‪ ،‬در صــبح بــرادر‬ ‫پیامبرص شنیدم کــه م ‍‬
‫مسلمان خود را عیادت کند‪ ،‬هفتاد هــزار فرشــته تــا غــروب بــر او‬
‫یفرستند و اگر شب او را عیادت کند‪ ،‬هفتاد هــزار فرشــته‬ ‫درود م ‍‬
‫تهای بهشــت‪ ،‬قســمت‬ ‫یفرستند و او از نعم ‍‬ ‫تا صبح بر او درود م ‍‬
‫‪2‬‬
‫های خواهد داشت«‪.‬‬ ‫آماده و فراهم و چیده شد ‍‬
‫َ‬
‫م‬
‫غل ٌ‬ ‫ن ُ‬ ‫ه عنه‪ ،‬قال‪ :‬كا َ‬ ‫س‪ ،‬رضي الل ّ ُ‬ ‫‪ -900‬وعن أن ٍ‬
‫سّلم‪ ،‬فمرِ َ‬
‫ض‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫دم النبي َ‬ ‫خ ُ‬ ‫ي َُهودِيّ ي َ ْ‬
‫َ‬
‫عن ْد َ‬‫ه‪ ،‬فََقعَد َ ِ‬ ‫سّلم يُعود ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬‫ي َ‬ ‫فأَتاهُ الن ّب ِ ّ‬
‫ه؟‬ ‫عن ْد َ ُ‬‫هو ِ‬ ‫م« فن َظ ََر ِإلى أ َِبيهِ و ُ‬ ‫سل ِ ْ‬
‫َ‬
‫ل لَ ُ‬
‫ه‪» :‬أ ْ‬ ‫سهِ فقا َ‬ ‫َرأ ِ‬
‫ْ‬
‫صّلى‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫فقال‪ :‬أ َطع َأبا اْلقاسم‪ ،‬فَأ َ‬
‫ي َ‬ ‫ّ‬ ‫ِ‬ ‫ب‬‫ّ‬ ‫ن‬‫ال‬ ‫ج‬
‫َ‬ ‫ر‬
‫َ‬ ‫خ‬
‫َ‬ ‫ف‬ ‫لم‪،‬‬ ‫س‬‫ْ‬ ‫ِ ِ‬ ‫ِ ْ‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(2568‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ترمذی ])‪ .[(969‬روایت کرده و گفته است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪41‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫َ‬
‫مد ُ لل ّهِ اّلذي أْنقذهُ‬
‫ح ْ‬ ‫سّلم‪ ،‬وَهُوَ يقو ُ‬
‫ل‪» :‬ال َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫الل ُ‬
‫ن الّناِر«‪ .‬رواه البخاري‪.‬‬ ‫م َ‬
‫ِ‬
‫‪ .900‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفت‪ :‬پسری یهـودی‬
‫یکــرد و مریــض شــد‪ ،‬پیــامبرص بــه‬ ‫بود که به پیامبرص خــدمت م ‍‬
‫عیادت او رفـت و بـر بـالینش نشسـت و بـه او گفـت‪» :‬مسـلمان‬
‫شو!« پسر به پــدرش کــه پیــش او بــود نگــاه کــرد‪ ،‬پــدر گفــت‪ :‬از‬
‫ابوالقاسم )پیامبرص( اطاعت کــن! پســر اســلم آورد و پیــامبرص‬
‫یفرمــود‪» :‬ســپاس و ســتایش ســزاوار‬ ‫بیرون آمد در حــالی کــه م ‍‬
‫‪1‬‬
‫خداوندی است که او را از آتش )عذاب( نجات داد«‪.‬‬

‫‪ -145‬باب ما يدعى به للمريض‬


‫نچه که با آن برای مریض دعا‬
‫باب آ ‌‬
‫یشود‬‫م ‌‬

‫صّلى‬ ‫َ‬
‫ي َ‬ ‫‪ -901‬عن عائشة‪ ،‬رضي الّله عنها‪ ،‬أن الن ّب ِ ّ‬
‫شيَء‬ ‫ن ال ّ‬ ‫شتكى ال ِْنسا ُ‬ ‫ن ِإذا ا ْ‬ ‫كا َ‬ ‫سّلم َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫الل ُ‬
‫صّلى‬ ‫َ‬ ‫ت ب ِهِ قَْرح ٌ‬ ‫َ‬
‫ه‪ ،‬أوْ َ‬
‫ي َ‬ ‫ح‪ ،‬قال الن ّب ِ ّ‬ ‫جْر ٌ‬
‫ة أو ْ ُ‬
‫ُ‬
‫كان َ ْ‬ ‫من ْ ُ‬ ‫ِ‬
‫ن‬
‫ن بْ ُ‬ ‫سْفيا ُ‬ ‫صب ُعِهِ هكذا‪ ،‬ووضع ُ‬ ‫سّلم‪ ،‬بأ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫الل ُ‬
‫َ‬
‫سم ِ‬‫م َرفَعََها وقال‪ :‬ب ِ ْ‬ ‫ض ثُ ّ‬
‫ه ِبالْر ِ‬ ‫عيي َْنة الّراوي سبابت َ ُ‬ ‫ُ‬
‫مَنا‪،‬‬ ‫ريَقةِ ب َْعضَنا‪ ،‬ي ُ ْ‬ ‫الل ّه‪ ،‬ترب ُ َ‬
‫سِقي ُ‬ ‫شَفى ب ِهِ َ‬ ‫ضنا‪ ،‬ب ِ ِ‬
‫ة أْر ِ‬ ‫ِ ُ َ‬
‫ب ِإ ِْذن َرب َّنا« متفقٌ عليه‪.‬‬
‫‪ .901‬از حضرت عایشه ــ ل ــ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫ینالیـد یـا زخمـی چرکیـن یـا‬ ‫هرگاه کسی از درد جایی از بدنش م ‍‬
‫یکــرد‪:‬‬
‫یای داشت‪ ،‬پیامبرص با انگشت خــود ایــن کــار را م ‍‬ ‫بریدگ ‍‬
‫»سفیان بن عیینه« راوی حدیث )برای نشان دادن کار پیــامبرص(‬
‫یکــرد( و بــر زمیــن‬
‫هی خود را )با آب دهان خیــس م ‍‬ ‫انگشت سباب ‍‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(1356‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪42‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫نگاه پیامبرص انگشــتش را بــر زخــم یــا‬ ‫یکرد )آ ‍‬


‫یمالید و بلند م ‍‬‫م ‍‬
‫یفرمــود‪» :‬بــه نــام خــدا‪) ،‬ایــن(‬
‫یمالید( و م ‍‬
‫بریدگی یا جای درد م ‍‬
‫خاک سرزمین ما و مخلوط به آب دهان یکی از ما )است کـه( بــه‬
‫‪1‬‬
‫ییابد«‪.‬‬
‫هی آن شفا م ‍‬ ‫هی پروردگارمان‪ ،‬مریض ما‪ ،‬به وسیل ‍‬ ‫اجاز ‍‬

‫سّلم َ‬ ‫َ‬
‫ن‬
‫كا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫‪ -902‬وعنها أن النب ّ‬
‫َ‬
‫ل‪» :‬الل ّهُ ّ‬
‫م‬ ‫منى ويقو ُ‬ ‫ح بيدِهِ الي ُ ْ‬
‫س ُ‬‫م َ‬ ‫ض أهْل ِهِ ي َ ْ‬ ‫يُعود ُ ب َعْ َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫شافي ل‬ ‫ت ال ّ‬‫ف‪ ،‬أن ْ َ‬ ‫ش ِ‬ ‫س‪ ،‬وا ْ‬ ‫هب ال َْبأ َ‬ ‫س‪ ،‬أذ ْ ِ‬ ‫ب الّنا ِ‬ ‫ر ّ‬
‫شفاًء ل ي َُغادُِر سَقمًا« متف ٌ‬
‫ق‬ ‫ك‪ِ ،‬‬ ‫شَفاؤُ َ‬ ‫شَفاَء إ ِل ّ ِ‬‫ِ‬
‫عليه‪.‬‬
‫‪ .902‬از حضرت عایشه ــ ل ــ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫یفرمود )و جــای درد(‬ ‫پیامبرص از یکی از همسران خود عیادت م ‍‬
‫یفرمــود‪» :‬الل ّهُ ّ‬
‫م‬ ‫ینمــود و م ‍‬
‫او را با دست راست خود مســح م ‍‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫شــافي ل‬ ‫ت ال ّ‬ ‫ف‪ ،‬أن ْـ َ‬
‫شـ ِ‬ ‫س‪ ،‬وا ْ‬‫هب ال َْبأ َ‬ ‫س‪ ،‬أذ ْ ِ‬‫ب الّنا ِ‬ ‫ر ّ‬
‫قما ً‪ :‬خــدایا! ای‬
‫شــفاًء ل ي ُغَــادُِر سـ َ‬
‫ك‪ِ ،‬‬ ‫شـَفاؤُ َ‬ ‫شـَفاَء إ ِل ّ ِ‬‫ِ‬
‫پروردگــار مــردم! نــاراحتی و درد را بــردار و شــفا بــده کــه تــو‬
‫شفابخشی و هیچ شفایی جز شفای تو نیســت‪ ،‬شــفایی عطــا کــن‬
‫‪2‬‬
‫که چیزی از بیماری باقی نگذارد«‪.‬‬
‫َ‬ ‫‪ -903‬وعن َ‬
‫ت‬‫س رضي الّله عنه أنه قال ِلثاب ِ ٍ‬ ‫أن‬
‫َ ٍَ‬
‫ه‬
‫ُ‬ ‫الل‬ ‫لى‬ ‫ّ‬ ‫ص‬
‫َ‬ ‫له‬‫ّ‬ ‫ال‬ ‫ل‬
‫ِ‬ ‫رسو‬ ‫ة‬ ‫ي‬
‫ُِ َ ِ‬‫ْ‬ ‫ق‬ ‫ر‬ ‫ب‬ ‫َ‬
‫ك‬ ‫رحمه الّله‪ :‬أل أ ْ ِ‬
‫قي‬ ‫ر‬
‫س‪،‬‬
‫ب الّنا ِ‬ ‫م َر ّ‬ ‫سّلم؟ قال‪َ :‬بلى‪ .‬قال‪ :‬الل ّهُ ّ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫شافي‪ ،‬ل شافي إ ِل ّ‬ ‫ت ال ّ‬ ‫َ‬ ‫س‪ ،‬ا ْ‬
‫ف أن َ‬ ‫ش ِ‬ ‫ب الَبأ ِ‬ ‫مذ ْهِ َ‬ ‫ُ‬
‫سَقما‪ .‬رواه البخاري‪.‬‬ ‫ً‬ ‫َ‬
‫شفاًء ل ُيغاِدر َ‬ ‫ت‪ِ ،‬‬ ‫أن ْ َ‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ])‪ ،(5745‬م )‪.[(2194‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه اس؛ ]خ )‪ ،(5743‬م )‪.[(2191‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪43‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .903‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که او به ثابت‪ /‬گفت‪ :‬آیا‬


‫با رقیه و دعای پیامبرص برای تو دعا نکنم؟ ثابت گفت‪ :‬بله‪ ،‬انس‬
‫َ‬
‫ت‬‫ف أن َ‬ ‫ش ِ‬‫س‪ ،‬ا ْ‬‫ب الَبأ ِ‬‫مذ ْهِ َ‬‫س‪ُ ،‬‬‫ب الّنا َ ِ‬ ‫گفت‪ :» :‬الل ّهُ ّ‬
‫م َر ّ‬
‫قما ً‪:‬‬ ‫سـ َ‬‫شــفاًء ل ُيغــاِدر َ‬
‫ت‪ِ ،‬‬ ‫شافي‪ ،‬ل شــافي إ ِل ّ أن ْـ َ‬ ‫ال ّ‬
‫خداوندا! پروردگار مردم! ناراحتی و درد را بردار و شفا بده که تو‬
‫شفا بخشی و هیچ شفایی جز شفای تو نیست‪ ،‬شــفایی عطــا کــن‬
‫‪1‬‬
‫که چیزی از بیماری باقی نگذارد«‪.‬‬

‫ص رضي الّله عنه‬ ‫َ‬


‫‪ -904‬وعن سعدِ بن أبي وَّقا ٍ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫دني رسول الّله َ‬ ‫عا َ‬‫قال‪َ :‬‬
‫سْعدًا‪،‬‬‫ف َ‬‫ش ِ‬ ‫ما ْ‬‫ف سْعدًا‪ ،‬الل ّهُ ّ‬ ‫ما ْ‬
‫ش ِ‬ ‫فقال‪» :‬الل ّهُ ّ‬
‫سعدًا« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ف َ‬ ‫ش ِ‬ ‫ما ْ‬‫الل ّهُ ْ‬
‫‪ .904‬از سعد ابن ابـی وقـاص ــ ‪ ‬ــ روایـت شــده اسـت کــه‬
‫گفت‪ :‬پیامبرص به عیادتم آمدنــد و فرمودنــد‪» :‬خداونــدا! ســعد را‬
‫شــفا بــده‪ .‬خداونــدا! ســعد را شــفا بــده‪ .‬خداونــدا! ســعد را شــفا‬
‫‪2‬‬
‫بده«‪.‬‬

‫َ‬
‫ص‪ ،‬رضي‬ ‫ن الَعا ِ‬ ‫نب ِ‬ ‫‪ -905‬وعن أبي عبد الل ّهِ عثما َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫شكا ِإلى رسول الّله َ‬ ‫الّله عنه َأنه َ‬
‫ه‪ ،‬فقال له رسول الّله‬ ‫جسدِ ِ‬‫جد ُهُ في َ‬ ‫سّلم َوجعا ً ي ِ‬ ‫و َ‬
‫ْ‬
‫م‬‫على الذي ي َأل َ ُ‬ ‫ك َ‬ ‫ضعْ ي َد َ َ‬‫سّلم‪َ » :‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ت‪:‬‬ ‫مّرا ٍ‬ ‫سب ْعَ َ‬ ‫ل‪ِ :‬بسم ِ الل ّهِ َثلثا ً وَقُ ْ‬
‫ل َ‬ ‫ك َوق ْ‬ ‫سدِ َ‬‫ج َ‬ ‫من َ‬ ‫ِ‬
‫ُ‬ ‫َ‬ ‫أَ ُ‬
‫جد ُ وَأحاذُِر«‬ ‫ما أ ِ‬ ‫شّر َ‬ ‫من َ‬ ‫عوذ ُ ب ِعِّزةِ الل ّهِ وَقُد َْرت ِهِ ِ‬
‫رواه مسلم‪.‬‬
‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(5742‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(1628‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪44‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .905‬از »ابوعبدالله بن ابوالعاص« ـ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت‬


‫که او دردی را که در جسم خود داشت‪ ،‬نــزد پیــامبرص بیــان )و از‬
‫هجویی( کرد‪ ،‬پیامبرص به او فرمودنــد‪» :‬دســتت را بــر‬ ‫ایشان چار ‍‬
‫روی موضعی از بدنت که درد دارد‪ ،‬بگذار و سه مرتبه بگــو‪ :‬بســم‬
‫شـّر‬‫مــن َ‬ ‫عوذ ُ ب ِعِّزةِ الل ّهِ وَقُـد َْرت ِهِ ِ‬‫الله و هفت مرتبه بگو‪ :‬أ َ ُ‬
‫ُ‬
‫جد ُ وَأحاذ ُِر‪ :‬از شر آ ‍‬
‫َ‬
‫یکنــم و در خــود مــی‬ ‫نچه که حــس م ‍‬ ‫ما أ ِ‬
‫َ‬
‫یترسم‪ ،‬به عظمت و قــدرت خــدا‬ ‫یابم و از شر چیزی که از آن م ‍‬
‫‪1‬‬
‫پناه می برم«‪.‬‬

‫س‪ ،‬رضي الّله عنهما‪ ،‬عن النب ّ‬


‫ي‬ ‫‪ -906‬وعن ابن عبا ٍ‬
‫ريضا ً ل َ ْ‬
‫م‬ ‫ِ‬ ‫م‬
‫عاد َ َ‬
‫ن َ‬
‫ْ‬ ‫سّلم قال‪َ » :‬‬
‫م‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ل اللهّ‬ ‫َ‬
‫سأ ُ‬ ‫َ‬ ‫ه‪ ،‬فقا َ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫مّرات‪ :‬أ ْ‬ ‫سب ْعَ َ‬‫عن ْد َهُ َ‬
‫ل ِ‬ ‫جل ُ‬ ‫ضْرهُ أ َ‬‫ح ُ‬
‫يَ ْ‬
‫َ‬
‫عاَفاهُ‬ ‫ن َيشِفَيك‪ :‬إ ِل ّ َ‬ ‫ش ال ْعَ ِ‬
‫ظيم ِ أ ْ‬ ‫م َر ّ ْ‬
‫ب العَْر ِ‬ ‫ال ْعَ ِ‬
‫ظي َ‬
‫ض« رواه أبو داود والترمذي‬ ‫مَر ِ‬ ‫ك ال َ‬ ‫ن ذل َ‬ ‫م ْ‬‫الّله ِ‬
‫كم‪ :‬حديث صحيح‬ ‫وقال‪ :‬حديث حسن‪ ،‬وقال الحا ِ‬
‫ط البخاري‪.‬‬ ‫على شر ِ‬
‫‪ .906‬از ابــن عبــاس ــ م ــ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬هر کس بیماری را که هنوز زمان مرگ او فرا نرسیده‬
‫است‪ ،‬عیادت کند و هفت مرتبه )با اخلص و یقین بــه قبــول دعــا(‬
‫ظيـم ِ‬‫ش ال ْعَ ِ‬ ‫م َر ّ ْ‬
‫ب العَـْر ِ‬ ‫سأ َ ُ‬
‫ل الّله ال ْعَ ِ‬
‫ظيـ َ‬
‫َ‬
‫نزد او بگوید‪ :‬أ ْ‬
‫يك‪ :‬از خدای بزرگ و صاحب عــرش عظیــم م ‍‬
‫َ‬
‫یخــواهم‬ ‫ن َيشِف َ‬
‫أ ْ‬
‫که تو را شــفا دهــد‪ ،‬حتمـا ً ایــن دعــا مــوجب م ‍‬
‫یشــود کــه خداونــد‬
‫‪2‬‬
‫شخص مریض را از آن بیماری عافیت بخشد«‪.‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(2202‬‬ ‫‪1‬‬

‫هانــد و ترمــذی گفتــه‬


‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(3106‬و ترمــذی ])‪ [(2084‬روایــت کرد ‍‬ ‫‪2‬‬

‫است ‪ :‬حدیثی حسن است و حاکم ])‪ [(1/342‬گفته است ‪ :‬حدیثی صــحیح‬
‫بنا بر شرط بخاری است‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪45‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫سّلم د َ َ‬ ‫َ‬
‫خل‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬‫ي َ‬ ‫ن النب ّ‬ ‫‪ -907‬وعنه أ ّ‬
‫من ي َُعود ُهُ‬‫على َ‬ ‫ل َ‬ ‫خ َ‬‫ن إذا د َ َ‬
‫ه‪َ ،‬وكا َ‬‫ي ي َُعود ُ ُ‬ ‫على أ َ َ‬
‫عراب ْ ّ‬
‫شاء الّله« رواه البخاري‪.‬‬ ‫قال‪» :‬ل ب َأس‪ ،‬ط َُهوٌر ِإن َ‬
‫‪ .907‬از ابن عباس ـ م ـ روایت شده است کـه گفـت‪ :‬پیـامبرص‬
‫نزد یک اعرابی رفت و از او عیادت فرمود و ایشــان هــر وقــت نــزد‬
‫یفرمــود‪» :‬هیـچ ســختی و‬ ‫یرفــت کـه از او عیـادت کنـد‪ ،‬م ‍‬
‫کسی م ‍‬
‫‪1‬‬
‫نشاء الله پاک کننده )ی گناهان( خواهد بود«‪.‬‬ ‫مشکلی نیست‪ ،‬ا ‍‬

‫خد ْرِيّ رضي الّله عنه َأن‬ ‫‪ -908‬وعن َأبي سعيد ال ُ‬


‫سّلم فقال‪َ :‬يا‬ ‫جبري َ َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ل أَتى الن ّب ِ ّ‬ ‫ِ ْ ِ‬
‫سم ِ الل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫م« قال‪ ،:‬ب ِ ْ‬ ‫ت ؟ قال‪» :‬ن َعَ ْ‬ ‫شت َك َي ْ َ‬‫حمد ُ ا ْ‬ ‫م َ‬ ‫ُ‬
‫ل نْفس أوَ‬ ‫أ َْرِقي َ‬
‫ٍ ْ‬ ‫شّر ك ُ ّ َ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬
‫ك‪ِ ،‬‬ ‫يٍء ي ُؤِْذي َ‬
‫ش ْ‬ ‫ل َ‬ ‫ن كُ ّ‬ ‫م ْ‬ ‫ك‪ِ ،‬‬
‫ك« رواه‬ ‫سم ِ الل ّهِ أ َْرِقي َ‬ ‫شِفيك‪ ،‬ب ِ ْ‬ ‫هي ْ‬ ‫سدٍ الل ّ ُ‬ ‫حا ِ‬ ‫ن َ‬‫عي ْ ِ‬
‫مسلم‪.‬‬
‫‪ .908‬از ابوسعید خدری ـ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫جبرئیل نزد پیامبرص )که مریض بود( آمــد و گفــت‪ :‬ای محمــد! از‬
‫سم ِ‬
‫یبری؟ بیمار هستی؟( فرمودند‪» :‬بله«‪ ،‬گفت‪» :‬ب ِ ْ‬ ‫درد رنج م ‍‬
‫س‬
‫ل ن َْف ٍ‬ ‫شّر ك ُ ّ‬‫ن َ‬ ‫م ْ‬ ‫ك‪ِ ،‬‬ ‫يٍء ي ُؤِْذي َ‬ ‫ل َ‬
‫ش ْ‬ ‫ن كُ ّ‬
‫م ْ‬‫ك‪ِ ،‬‬‫الل ّهِ أ َْرِقي َ‬
‫ك‪ :‬بــه نــام‬‫سم ِ الل ّهِ أ َْرِقيـ َ‬‫شِفيك‪ ،‬ب ِ ْ‬ ‫سدٍ الله ي ْ‬‫حا ِ‬‫ن َ‬‫أوْ عي ْ ِ‬
‫َ‬
‫یآزارد و از‬ ‫یکنــم از هــر چیــز کــه تــو را م ‍‬
‫خدا تو را رقیه و دعا م ‍‬
‫شر هر کس یا چشم هر حسود‪ ،‬خداوند تــو را شــفا دهــد! بــه نــام‬
‫‪2‬‬
‫یکنم«‪.‬‬
‫خدا برای تو دعا م ‍‬

‫ي‬ ‫َ‬ ‫‪ -909‬وعن َأبي سعيد ال ُ‬


‫خد ْرِيّ وأبي هريرة رض َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫دا على رسول الّله َ‬ ‫الّله عنهما‪َ ،‬أنُهما َ‬
‫شه ِ َ‬
‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(5656‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(2186‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪46‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫َ‬
‫ه‬‫ه والل ّ ُ‬ ‫ه إ ِل ّ الل ّ ُ‬ ‫ن قال‪ :‬ل ِإل َ‬ ‫م ْ‬ ‫سّلم أنه قال‪َ » :‬‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫كبُر‪ .‬وَإ ِ َ‬
‫ذا‬ ‫ه‪ ،‬فقال‪ :‬ل ِإله إ ِل ّ أ ََنا وَأنا أ َ ْ‬ ‫ه َرب ّ ُ‬ ‫أك ْب َُر‪ ،‬صد ّقَ ُ‬
‫َ‬
‫ه‪ ،‬قال‪ :‬يقول‪:‬‬ ‫ك لَ ُ‬ ‫ري َ‬ ‫حدهُ ل َ‬
‫ش ِ‬ ‫هو ْ‬ ‫ه إ ِل ّ الل ّ ُ‬ ‫قال‪ :‬ل ِإل َ‬
‫ه إ ِل ّ‬ ‫دي ل َ‬ ‫َ‬
‫ريك لي‪ .‬وإذا قال‪ :‬ل ِإل َ‬ ‫ِ‬ ‫ش‬ ‫ح ِ‬ ‫ل ِإله ِإل أَنا و ْ‬
‫َ‬
‫ه إ ِل ّ أَنا ل َ‬
‫ي‬ ‫د‪ ،‬قال‪ :‬ل ِإل َ‬ ‫م ُ‬ ‫ح ْ‬‫ه ال َ‬ ‫ك وَل َ ُ‬ ‫مل ْ ُ‬ ‫ه ال ُ‬ ‫ه لَ ُ‬
‫الل ّ ُ‬
‫حو ْ َ‬
‫ل‬ ‫ه َول َ‬ ‫د‪ .‬وِإذا قال‪ :‬ل إله إ ِل ّ الل ّ ُ‬ ‫م ُ‬ ‫ح ْ‬ ‫ى ال َ‬ ‫َ‬ ‫مْلك َول‬ ‫ال ُ‬
‫َ‬
‫ل ول قوّةَ‬ ‫حو ْ َ‬‫ه‪ ،‬قال ل ِإله إ ِل ّ أَنا َول َ‬ ‫ول قَوّةِ إ ِل ّ ِبالل ّ ِ‬
‫ت‬‫م ما َ‬ ‫ضه ِ ث ُ ّ‬ ‫مَر ِ‬ ‫ن قالَها في َ‬ ‫م ْ‬ ‫ل‪َ » :‬‬ ‫ن يقو ُ‬ ‫إ ِل ّ بي« َوكا َ‬
‫ه الّناُر« رواه الترمذي وقال‪ :‬حديث‬ ‫م ُ‬‫م ت َط ْعَ ْ‬ ‫لَ ْ‬
‫حسن‪.‬‬
‫‪ .909‬از ابوسعید خدری و ابوهریره ـ م ـ روایت شده است که‬
‫هر دو گواهی دادند که پیامبرص فرمودند‪» :‬هر کس بگوید‪ :‬ل الــه‬
‫یگوید‪ :‬خدایی‬ ‫یکند و م ‍‬ ‫ال الله و الله اکبر‪ ،‬خداوند او را تصدیق م ‍‬
‫گترم؛ وقتی آن شخص بگوید‪:‬‬ ‫جز من نیست و من از هر چیز بزر ‍‬
‫یشــریک اســت‪،‬‬ ‫هیچ خــدایی نیســت جــز اللــه کــه یکتــا و تنهــا و ب ‍‬
‫یگوید‪ :‬هیچ خدایی جز مــن نیســت و مــن یکتــا هســتم و‬ ‫خداوند م ‍‬
‫هیچ شریکی ندارم و هنگامی کـه بگویـد‪ :‬هیـچ خـدایی نیسـت جـز‬
‫الله و پادشــاهی و ســپاس و ســتایش از آن او و ســزاوار اوســت‪،‬‬
‫یفرماید‪ :‬خدایی جز من نیست حمد فقــط ســزاوار مــن‬ ‫خداوند م ‍‬
‫است و پادشاهی و فرمانروایی تنها از آن من است و هنگامی که‬
‫بگوید‪ :‬هیچ خدایی جز الله نیست و هیــچ قــدرت و نیــرو و اراده و‬
‫هی خــدای یکتــا بــرای کســی ممکــن‬ ‫حرکت و سکونی جز به اجــاز ‍‬
‫یفرماید‪ :‬هیچ خدایی جز من نیست و هیــچ نیــرو‬ ‫نیست‪ ،‬خداوند م ‍‬
‫هی مــن ممکــن نیســت« و پیــامبرص‬ ‫و اراده و حرکتی جز به اجاز ‍‬
‫یفرمود‪» :‬هرکس که در بیمــاریش ایــن را بگویــد و بعــد بمیــرد‪،‬‬ ‫م ‍‬
‫‪1‬‬
‫هی آتش نخواهد شد«‪.‬‬ ‫طعم ‍‬

‫‪ -‬ترمذی روایت کرده است؛ ])‪.[(3426‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪47‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ل‬
‫ل أه ِ‬
‫ب استحباب سؤا ِ‬ ‫‪ -146‬با ُ‬
‫ه‬
‫ن حِال ِ‬
‫ع ْ‬
‫ض َ‬
‫المري ِ‬
‫باب استحباب سؤال از کسان مریض از‬
‫حال او‬
‫َ‬
‫ي‬‫ن عل ّ‬ ‫س‪ ،‬رضي الّله عنهما‪ ،‬أ ّ‬ ‫‪ -910‬عن ابن عبا ٍ‬ ‫ب َ‬
‫ل‬
‫عن ْدِ رسو ِ‬ ‫ن ِ‬ ‫م ْ‬‫ج ِ‬‫ه خر َ‬ ‫ب‪ ،‬رضي الل ّ ُ‬
‫ه عن ُ‬ ‫ن أبي طال ٍ‬ ‫َ‬
‫ي‬‫وف ّ‬ ‫ذي ت ُ ُ‬ ‫جعِهِ ال ِ‬‫سلم في و َ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫ّ‬
‫صلى الل ُ‬ ‫ّ‬
‫اللهِ َ‬
‫ح رسو ُ‬
‫ل‬ ‫كيـ َ َ‬ ‫ن‪َ ،‬‬ ‫س‪ :‬يا أ ََبا الحس‬
‫صب َ َ‬‫فأ ْ‬ ‫ِ‬ ‫ه‪ ،‬فقال الّنا ُ‬ ‫ِفي ِ‬
‫َ‬
‫مد الل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫ح ِبح ْ‬ ‫سّلم قال‪ :‬أ ْ‬
‫صب َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬‫الّله َ‬
‫َباِرئًا‪ .‬رواه البخاري‪.‬‬
‫‪ .910‬از ابن عباس ـ م ـ روایت شده است که گفــت‪ :‬حضــرت‬
‫یای‬ ‫یطالب ـ ‪ ‬ـ یک بار زمانی که پیامبرص در بیمار ‍‬ ‫علی ابن اب ‍‬
‫بودند کــه در آن رحلــت فرمودنــد‪ ،‬از خــدمت ایشــان بیــرون آمــد‪،‬‬
‫مردم گفتند‪ :‬ای ابوالحسن! حال پیـامبرص چگـونه اســت؟ گفـت‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫پیامبرص به حمد خدا‪ ،‬حالش بهتر است و شفا یافته است‪.‬‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(2266‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪48‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ -147‬باب ما يقوله من أيس‬


‫من حياته‬
‫نچه که شخص مأیوس از جان‬
‫باب آ ‌‬
‫یگوید‬
‫خود م ‌‬
‫ت‬
‫معْ ُ‬ ‫س ِ‬‫ه عنها قالت‪َ :‬‬ ‫ي الل ّ ُ‬‫‪ -911‬عن عائشة رض َ‬
‫ي ي َُقو ُ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ست َن ِد ٌ ِإل ّ‬ ‫سّلم وهُوَ ُ‬
‫م ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ي َ‬ ‫النب ّ‬
‫َ‬
‫ق‬
‫حقني بالّرِفي ِ‬ ‫مني‪ ،‬وَأل ِ‬ ‫م اغِفْر لي َواْرح ْ‬ ‫»الل ّهُ ّ‬
‫ال َعَْلى« متفق عليه‪.‬‬
‫‪ .911‬از حضرت عایشه ـ ل ـ روایت شده اســت کــه گفــت‪ :‬از‬
‫یفرمــود‪:‬‬ ‫پیامبرص در حالی که به من تکیه زده بود‪ ،‬شنیدم کــه م ‍‬
‫ق‬ ‫في‬ ‫ر‬ ‫بــال‬ ‫حقنــي‬ ‫ِ‬ ‫»الل ّهــم اغفــر لــي وارحمنــي‪ ،‬و َ‬
‫أل‬
‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬ ‫َ ْ ْ‬ ‫ِ ْ‬ ‫ُ ّ‬
‫ال َعْ َ‬
‫لى‪ :‬خدایا! مرا بیامرز و بر من رحم بفرمــا و مــرا بــه رفیــق‬
‫‪1‬‬
‫اعلی )حضور خداوند یا جایگاه فرشتگان و پیامبران( بپیوند«‪.‬‬
‫َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ل الّله َ‬ ‫ت رسو َ‬ ‫‪ -912‬وعنها قالت‪ :‬رأي ْ ُ‬
‫هو‬
‫ماٌء‪ ،‬و ُ‬‫ح ِفيهِ َ‬ ‫عندهُ قد ٌ‬‫ت‪ِ ،‬‬‫سّلم وهُوَ ِبالمو ِ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫ه بالماِء‪ ،‬ثم‬ ‫ح وجهَ ُ‬ ‫س ُ‬
‫ح‪ ،‬ثم يم َ‬ ‫ل يدهُ في َالَقد َ ِ‬ ‫خ ُ‬ ‫يد ِ‬
‫ت‬
‫كرا ِ‬ ‫س َ‬
‫ت وَ َ‬‫ت الموْ ِ‬ ‫عّني على غمَرا ِ‬ ‫مأ ِ‬‫يقول‪» :‬الل ّهُ ّ‬
‫ت« رواه الترمذي ‪.‬‬ ‫مو ْ ِ‬‫ال َ‬
‫‪ .912‬از حضرت عایشه ــ ل ــ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫های پــر از‬
‫پیامبرص را دیدم که در حالت نزع بودند و نــزد او کاس ـ ‍‬
‫یبــرد و بــر ســر و‬
‫آب بود و وی دست خود را در آن کاسه فــرو م ‍‬
‫َ‬
‫عّني على‬ ‫مأ ِ‬‫یفرمود‪» :‬الل ّهُ ّ‬
‫یمالید و سپس م ‍‬‫روی خود آب م ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(5674‬م )‪.[(2444‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪49‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ت‪ :‬خدایا! مرا بر ســخت ‍‬


‫یها‬ ‫مو ْ ِ‬
‫َ‬ ‫ت ال‬ ‫س َ‬
‫كرا ِ‬ ‫ت وَ َ‬
‫ت الموْ ِ‬
‫غمَرا ِ‬
‫‪2‬‬
‫هها و سکرات مرگ‪ ،‬کمک بفرما«‪.‬‬ ‫و غص ‍‬

‫‪ -‬ترمذی روایت کرده است؛ ])‪.[(978‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪50‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ -148‬باب استحباب وصية‬


‫أهل المريض‬
‫ومن يخدمه بالحسان إليه‬
‫واحتماله والصبر على ما‬
‫يشق من أمره وكذا الوصية‬
‫بمن قرب سبب موته بحد أو‬
‫قصاص ونحوهما‬
‫باب استحباب وصیت خویشاوندان‬
‫مریض و کسانی که او را خدمت‬
‫یکنند به احسان و مهربانی نسبت‬ ‫م ‌‬
‫یهای‬ ‫به او و بردباری بر سخت ‌‬
‫َ‬
‫سفارش عنهما أن‬ ‫ّ‬
‫رضي الله‬ ‫صين‬ ‫حه َ ‌‬
‫مچنین‬ ‫عمرانبهبناوالو ُ‬
‫مربوط‬ ‫‪ -913‬عن ِ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي‬ ‫صّلى‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫سببهِ و َ‬
‫نزدیکْ‬ ‫اللبه ُ‬
‫مرگش‬
‫َ‬
‫که‬
‫ي‬
‫ّ‬
‫کسی‬
‫النب‬ ‫بهت َ ِ‬
‫ت‬ ‫نسبت َ‬
‫ةأ‬ ‫جهَي ْن َ‬ ‫ُ‬ ‫ن‬
‫ْ‬ ‫م‬
‫امرأةً ِ‬
‫ت‬ ‫رسول الل ّ َ‬ ‫َ حد شرعی یا قصاص یا ‪...‬‬
‫ه‪ ،‬أصب ُ‬ ‫ِ‬ ‫استيا‬‫فقالت‪:‬‬ ‫زَنا‪ ،‬شده‬ ‫ن ال ّ‬ ‫م َ‬ ‫حب ْلى ِ‬‫هي ُ‬ ‫و ِ‬
‫َ‬
‫ه عَل َي ْهِ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ي‪َ ،‬فدعا رسو ُ‬ ‫ه عل َ ّ‬ ‫دا فَأق ْ‬
‫م ُ‬ ‫ح ّ‬
‫َ‬
‫ت‬ ‫ضع ْ‬ ‫ن إ ِل َي َْها‪ ،‬فَِإذا و َ‬‫س ْ‬
‫ح ِ‬ ‫سّلم ولي َّها‪ ،‬فقال‪» :‬أ ْ‬ ‫و َ‬
‫َ‬ ‫فَأ ِْتني ب َِها« َففع َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬‫ل فَأمر ِبها النب ّ‬
‫شدت عَليها ِثيابها‪ ،‬ث ُ َ‬
‫ت‪ ،‬ث ُ ّ‬
‫م‬ ‫جم ْ‬ ‫م أمر ِبها فَُر ِ‬ ‫ّ‬ ‫ُ‬ ‫سّلم ف ُ ّ ْ‬ ‫و َ‬
‫صّلى عليها‪ .‬رواه مسل ٌ‬
‫م‪.‬‬ ‫َ‬
‫‪ .913‬از »ابونجید‪ ،‬عمران بن حصین خزاعــی« ــ م ــ روایــت‬
‫های جهینــه« کــه از زنــا حــامله‬
‫شده است که گفت‪ :‬زنی از »قــبیل ‍‬
‫بود‪ ،‬نزد پیامبرص آمد و گفت‪ :‬ای رسول خدا! حدی بر من است‪،‬‬
‫آن را اجــرا کــن! پیــامبرص ولــی او را فــرا خواندنــد و فرمودنــد‪:‬‬
‫»خوب از او پرستاری کن و چون وضع حمل کرد‪ ،‬او را پیش مــن‬
‫ی‪ ،‬بعد از وضع حمل‪ ،‬زن را نزد پیــامبرص آورد و ایشــان‬ ‫بیاور‪ ،‬ول ّ‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪51‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫فرمان رجم او را صادر فرمودند؛ سپس او را ســخت در لباســش‬


‫‪1‬‬
‫هی او نماز گزارد‪.‬‬
‫پیچیدند و رجم کردند؛ پیامبرص بر جناز ‍‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪] .[(1696‬روایت کامــل ایــن حــدیث قبل ً بــه‬ ‫‪1‬‬

‫هی ‪ ،22‬گذشت[‪.‬‬ ‫شمار ‍‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪52‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ -149‬باب جواز قول‬


‫المريض ‪ :‬أنا وجع ‪ ،‬أو شديد‬
‫الوجع أو موعوك أو وارأساه‬
‫ونحو ذلك وبيان أنه ل كراهة‬
‫في ذلك إذا لم يكن على‬
‫التسخط وإظهار الجزع‬
‫باب جایز بودن قول بیمار که ‪ :‬من‬
‫دردمندم‪ ،‬یا ‪ :‬درد سختی دارم‪ ،‬یا ‪:‬‬
‫بیمارم و تب دارم‪ ،‬یا ‪ :‬آه سرم درد‬
‫نکه‬‫یکند! و مانند آن و بیان آ ‌‬ ‫م ‌‬
‫ت‬‫خلــ ُ‬
‫قــال‪ :‬د َ َ‬ ‫لهبهعنه‬ ‫ّ‬ ‫ي ال‬ ‫رض َ‬ ‫اید ٍ ‌‬
‫مسعو‬ ‫ن‬
‫شرطی‬ ‫نیست‪،‬‬ ‫نها‬ ‫‪ -914‬عن اب ِ‬
‫کراهتی در‬
‫ك‪،‬‬ ‫س ـّلم‬
‫یقراری ووهُــو ُيوع ـ ُ‬ ‫خشمل َي ْوـ بهِ ‌و َ‬
‫ه عَ‬
‫الل ـ ُ‬‫وجه‬‫برّلى‬
‫صـ‬
‫يکه َ‬ ‫علــى الن ّب ِـ ّ‬
‫َ‬
‫ً‬ ‫شکایت نباشد ً َ‬
‫عكـا شــديدا‪ ،‬فقــال‪:‬‬ ‫ُ‬
‫ت‪ :‬إ ِّنـك لُتوعَـك و ْ‬‫اظهار َ‬
‫َ‬
‫فمسُته‪ ،‬فقلـ ُ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬
‫م« متفــق‬ ‫من ْك ُـ ْ‬
‫ن ِ‬
‫جل ِ‬ ‫ك كمــا ُيوعـ ُ‬
‫ك َر ُ‬ ‫ل إ ِّني أ ُوَعَـ ُ‬
‫ج ْ‬ ‫َ‬
‫»أ َ‬
‫عليـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه‪.‬‬
‫‪ .914‬از ابن مسعود ـ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬بــه‬
‫خــدمت پیــامبرص رفتــم‪ ،‬ایشــان تــب داشــتند‪ ،‬عــرض کــردم‪ :‬ای‬
‫رسول خــدا! شــما تــب شــدیدی داریــد! فرمودنــد‪» :‬بلــه‪ ،‬مــن بــه‬
‫‪1‬‬
‫هی تب دو مرد از شما‪ ،‬تب دارم«‪.‬‬ ‫انداز ‍‬

‫‪ -915‬وعن سعدِ بن َأبي وَّقاص رضي الّله عنه‬


‫سّلم‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬‫جاَءني رسو ُ‬
‫قال‪َ :‬‬
‫ت‪ :‬بل َغَ بي ما ترى‪،‬‬ ‫شتد ّ بي‪ ،‬فَُقل ْ ُ‬
‫من وجٍع ا َ‬
‫دني ِ‬
‫يعو ُ‬

‫‪ -‬متفق علیه اســت؛ ]خ )‪ ،(5647‬م )‪] .[(2751‬روایــت کامــل ایــن حــدیث‬ ‫‪1‬‬

‫قبل ً به شماره ‪ 38‬گذشت[‪.‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪53‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ل‪َ ،‬ول يرُِثني إ ِل ّ ابنتي‪ .‬وذكر الحديث‪،‬‬ ‫َ‬


‫ما ٍ‬
‫وأَنا ذو َ‬
‫متفقٌ عليه‪.‬‬
‫‪ .915‬از سعد بن ابی وقاص ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفت‪:‬‬
‫پیامبرص به خــاطر درد شــدیدی کــه داشــتم‪ ،‬بــه عیــادتم آمــد‪ ،‬بــه‬
‫هام‬ ‫ایشان عرض کردم‪ :‬ای رسول خدا! از بیماری به حــالی افتــاد ‍‬
‫هی‬ ‫یبینید و ثروتمندم و جــز یــک دخــترم‪ ،‬وارثــی نــدارم و بقی ‍‬
‫که م ‍‬
‫‪1‬‬
‫حدیث را ذکر کرد‪.‬‬

‫ة‬
‫ش ُ‬‫ت عائ َ‬‫‪ -916‬وعن القاسم بن محمدٍ قال‪ :‬قال َ ْ‬
‫ْ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ي َ‬ ‫ه‪ .‬فقال الن ّب ِ ّ‬ ‫سا ُ‬ ‫رضي الل ّ ُ‬
‫ه عنها‪ :‬وارأ َ‬
‫ه«‪ .‬وذكر الحديث‪.‬‬ ‫ْ‬ ‫عَل َيه وسّلم‪» :‬ب ْ َ‬
‫سا ُ‬
‫ل أَنا وارأ َ‬ ‫َ‬ ‫ْ ِ‬
‫رواه البخاري‪.‬‬
‫‪ .916‬از »قاســم بــن محمــد« روایــت شــده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫یکنـد! و پیـامبرص‬‫حضرت عایشـه ــ ل ــ گفـت‪ :‬آه‪ ،‬سـرم درد م ‍‬
‫هی‬
‫فرمودند‪)» :‬نه تنها تو( بلکه من هم آه‪ ،‬سرم درد دارد!« و بقی ‍‬
‫‪2‬‬
‫حدیث را ذکر کرد‪.‬‬

‫‪ -150‬باب تلقين المحتضر ‪ :‬ل‬


‫إله إل الله‬
‫باب تلقین کردن ل اله ال الله‪ ،‬به کسی‬
‫که در حال مرگ است‬

‫‪ -‬متفق علیه اســت؛ ]خ )‪ ،(5668‬م )‪] .[(1628‬روایــت کامــل ایــن حــدیث‬ ‫‪1‬‬

‫هی ‪ ،6‬گذشت[‪.‬‬‫قبل ً به شمار ‍‬


‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(5666‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪54‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ل‬ ‫سو ُ‬ ‫ل‪ :‬قال ر ُ‬‫‪ -917‬عن معاذٍ رضي الّله عنه قا َ‬
‫مه ِ ل‬‫خَر كل َ ِ‬
‫نآ ِ‬ ‫سّلم‪» :‬م ْ‬
‫ن َ‬
‫كا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫ة« رواه أبو داود والحاكم‬ ‫ل الجن ّ َ‬ ‫خ َ‬‫ه إ ِل ّ الّله د َ َ‬
‫ِإل َ‬
‫لسناد‪.‬‬ ‫وقال‪ :‬صحيح ا ِ‬
‫‪ .917‬از معاذ ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که پیــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫هی ل الــه ال اللــه باشــد‪ ،‬داخــل‬
‫»هــر کــس آخریــن ســخنش‪ ،‬کلم ‍‬
‫‪1‬‬
‫یگردد«‪.‬‬
‫بهشت م ‍‬

‫خد ْرِيّ رضي الّله عن ُ‬


‫ه قال‪:‬‬ ‫‪ -918‬وعن َأبي سعيد ال ُ‬
‫سّلم‪» :‬ل َّقُنوا‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬ ‫سو ُ‬‫قال ر ُ‬
‫ه« رواه مسلم‪.‬‬ ‫م ل ِإله إ ِل ّ الل ّ ُ‬
‫موَْتاك ُ ْ‬
‫‪ .918‬از ابوسعید خدری ـ ‪ ‬ـ روایت شده است کــه پیــامبرص‬
‫فرمودنــد‪» :‬بــه مردگــان خــود و کســانی کــه در حــال احتضــارند‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫هی ل اله ال الله را تلقین کنید«‪.‬‬
‫کلم ‍‬

‫‪ -151‬باب ما يقوله بعد تغميض‬


‫الميت‬
‫نچه بعد از بر هم نهادن چشم‬
‫باب آ ‌‬
‫مرده باید گفت‬
‫ُ‬
‫خ َ‬
‫ل‬ ‫ه عنها قالت‪ :‬د َ َ‬‫ي الل ّ ُ‬
‫ة رض َ‬ ‫سلم َ‬‫م َ‬‫‪ -919‬عن أ ّ‬
‫سّلم على َأبي سَلمة‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ل الل ّهِ َ‬
‫سو ُ‬
‫ر ُ‬
‫هاند و حاکم گفته است‬
‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(3116‬و حاکم ]) ‪ [(1/351‬روایت کرد ‍‬ ‫‪1‬‬

‫‪ :‬حدیثی صحیح السناد است‪.‬‬


‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(916‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪55‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ن الّروح ِإذا‬ ‫م َقال‪» :‬إ ِ ّ‬ ‫ه‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫ض ُ‬ ‫غم َ‬ ‫ه‪ ،‬فأ َ ْ‬ ‫صُر ُ‬ ‫شقّ ب َ‬ ‫وَقَد ْ َ‬
‫َ‬
‫ن أهْل ِهِ فقال‪» :‬ل‬ ‫م ْ‬ ‫س ِ‬ ‫ج َنا ٌ‬ ‫ض ّ‬‫صُر« فَ َ‬ ‫ض‪ ،‬تب َِعه اْلب َ‬ ‫قُب ِ َ‬
‫مُنون‬ ‫ملئ ِك َ َ‬ ‫كم إ ِل ّ ب ِ َ‬ ‫س ُ‬ ‫َ‬
‫ة ُيؤ ّ‬ ‫ن ال َ‬ ‫ر‪ ،‬فإ ِ ّ‬ ‫خي ْ ٍ‬ ‫على أن ُْف ِ‬ ‫عوا َ‬ ‫ت َد ْ ُ‬
‫مة‪،‬‬ ‫سل َ َ‬‫م اغِْفر لبي َ‬ ‫ل‪» :‬الل ّهُ ّ‬ ‫م قا َ‬ ‫ن« ث ّ‬ ‫على ما ت َُقولو َ‬ ‫َ‬
‫ه في عَِقب ِهِ في‬ ‫خل ُْف ُ‬
‫ن‪َ ،‬وا ْ‬ ‫مهْدِّيي َ‬ ‫ه في ال َ‬ ‫َواْرفَعْ دَر َ‬
‫جت ُ‬
‫ه‬‫ح لَ ُ‬ ‫ن‪َ ،‬واْفس ْ‬ ‫مي َ‬ ‫ب ال َْعال ِ‬ ‫رين‪ ،‬واغِْفْر ل ََنا وَله َيار ّ‬ ‫ال َْغاب ِ ِ‬
‫ه فيه« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ه‪ ،‬وَن َوّْر ل َ ُ‬‫في قَب ْرِ ِ‬
‫‪ .919‬از ام سلمه ـ ل ـ روایت شده است که گفــت‪ :‬پیــامبرص‬
‫نزد ابوسلمه )شوهر ام سلمه قبل از پیامبرص( رفت که مــرده و‬
‫چشمش باز مانده بود‪ ،‬رفت و چشـم او را بــر هــم نهـاد و سـپس‬
‫یشود‪ ،‬چشــم‪ ،‬او را‬ ‫فرمودند‪» :‬وقتی روح قبض و از بدن خارج م ‍‬
‫های از خویشــاوندان ابوســلمه فریــاد کشــیدند‪،‬‬ ‫یکند«‪ ،‬عد ‍‬ ‫دنبال م ‍‬
‫پیامبرص فرمودند‪ :‬برای خود جــز دعــای خیــر نکنیــد؛ زیــرا ملیکــه‬
‫یگوینــد«‪ ،‬ســپس فرمودنــد‪» :‬خــدایا!‬ ‫هی شــما آمیــن م ‍‬ ‫بــرای گفت ‍‬
‫هی‬ ‫هی زمـــــر ‍‬
‫هی او را بـــــه درج ‍‬‫ابوســـــلمه را بیـــــامرز‪ ،‬و درج ‍‬
‫تشـــدگان بـــال بـــبر و بعـــد از او‪ ،‬جانشـــین او در میـــان‬ ‫هدای ‍‬
‫بازماندگانش باش و ما و او را بیامرز! ای پروردگار جهانیان! و در‬
‫‪1‬‬
‫قبر او گشایش قرار ده و آن را برای او نورانی گردان«‪.‬‬

‫‪ -152‬باب ما يقال عند الميت‬


‫وما يقوله من مات له ميت‬
‫یشود و‬‫نچه نزد میت گفته م ‌‬
‫باب آ ‌‬
‫یگوید‬‫نچه که صاحب مرده م ‌‬‫آ ‌‬
‫ة رضي الّله عنها قالت‪ :‬قا َ‬ ‫ُ‬
‫ل‬ ‫م سل َ َ‬
‫م َ‬ ‫‪ -920‬عن أ ّ‬
‫م‬ ‫سّلم‪ِ» :‬إذا َ‬
‫حضْرت ُ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬‫ل الل ّهِ َ‬
‫سو ُ‬
‫ر ُ‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(920‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪56‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫َ‬
‫ن الملئ ِك َ َ‬
‫ة‬ ‫ت‪ ،‬فَُقوُلوا خْيرًا‪ ،‬فَإ ِ ّ‬ ‫مي ّ َ‬‫ض‪ ،‬أوِ ال َ‬ ‫ري َ‬ ‫الم ِ‬
‫َ‬
‫ت أُبو‬ ‫ما َ‬ ‫ما َ‬ ‫ن‪ ،‬قالت‪ :‬فل ّ‬ ‫على ما تُقوُلو َ‬ ‫ن َ‬ ‫منو َ‬ ‫ُيؤ ّ‬
‫َ‬
‫ت‪ :‬يا‬ ‫سّلم فَُقل ْ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ت الن ّب ِ ّ‬ ‫مة‪ ،‬أت َي ْ ُ‬ ‫سل َ َ‬ ‫َ‬
‫ل‪ُ» :‬قولي‪:‬‬ ‫ت‪ ،‬قا َ‬ ‫ما َ‬ ‫مة قَد ْ َ‬ ‫ن أبا سل َ َ‬ ‫ل الّله‪ ،‬إ ِ ّ‬ ‫سو َ‬ ‫ر ُ‬
‫َ‬
‫ة«‬ ‫عقبى حسن ً‬ ‫ه ُ‬ ‫من ْ ُ‬
‫ه‪ ،‬وَأعِْقْبني ِ‬ ‫م اغِْفْر لي وَل َ ُ‬ ‫الل ّهُ ّ‬
‫مدا ً‬ ‫َ‬
‫مح ّ‬ ‫ه‪ُ :‬‬‫من ْ ُ‬‫خي ٌْر لي ِ‬ ‫ن هُوَ َ‬‫هم ْ‬ ‫ت‪ :‬فأعَْقبني الل ّ ُ‬ ‫فقل ُ‬
‫سّلم‪ .‬رواه مسلم هكذا‪ِ» :‬إذا‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ك‪ ،‬رواه أبو‬ ‫ش ّ‬ ‫ض« أو »المّيت«على ال ّ‬ ‫َ‬
‫ري َ‬ ‫م ِ‬‫م ال َ‬ ‫ضْرت ُ ُ‬ ‫ح َ‬ ‫َ‬
‫ك‪.‬‬‫ش ّ‬‫داود وغيره‪»:‬المّيت«بل َ‬
‫‪ .920‬از ام المؤمنین ام سلمه ـ ـ ل ـ ـ روایــت شــده اســت کــه‬
‫یفرمود‪» :‬هرگاه بر شــخص بیمـار‬ ‫گفت‪ :‬از پیامبرص شنیدم که م ‍‬
‫ـ یا مـرده ــ حاضــر شــدید‪ ،‬سـخنان و دعاهـای نیکـو بگوییـد؛ زیـرا‬
‫یگویـد‪:‬‬ ‫یگوینـد«؛ ام سـلمه م ‍‬ ‫ههای شـما آمیـن م ‍‬ ‫فرشتگان به گفت ‍‬
‫وقتی ابوسلمه فوت کرد‪ ،‬نزد پیامبرص آمدم و گفتــم‪ :‬ای رســول‬
‫خدا! ابوسلمه مرده اســت! فرمودنــد‪» :‬بگــو‪ :‬خــدایا! مــن و او را‬
‫بیامرز و بعد از او عاقبت مرا خــوب گــردان و جـایگزینی نیکــو بــه‬
‫نچه پیامبرص دستور فرمود( گفتم‪.‬‬ ‫جای او به من عطا فرما«‪) ،‬آ ‍‬
‫خدا بعد از او‪ ،‬برای من کســی را جـایگزین فرمــود کــه از او بهـتر‬
‫‪1‬‬
‫است‪ ،‬یعنی محمدص را‪.‬‬
‫مســلم حـدیث‪ 2‬را چنیـن روایـت کـرده اسـت‪ :‬هنگـامی کــه بــر‬
‫مریض ـ یا مرده ـ حاضر شدید«‪ ،‬با شک در مریض یا مرده‪ ،‬ولــی‬
‫‪3‬‬
‫هاند‪.‬‬
‫ابوداود و غیر او بدون شک مرده را روایت کرد ‍‬

‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ت رسول الل ّهِ َ‬ ‫‪ -921‬وعنها قالت‪ :‬سمع ُ‬
‫ة‪،‬‬
‫صيب َ ٌ‬
‫م ِ‬‫ه ُ‬ ‫صيب ُ ُ‬
‫ن عبدٍ ت ُ ِ‬‫م ْ‬ ‫سّلم يقول‪َ » :‬‬
‫ما ِ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬

‫‪ -‬ترمذی روایت کرده است؛ ])‪.[(969‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪.[(919)] -‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪.[(3115)] -‬‬ ‫‪3‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪57‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫م أجرني في‬ ‫ن‪ :‬الّله ّ‬ ‫جُعو َ‬ ‫ل‪ :‬إ ِّنا لل ّهِ وَإ ِّنا ِإليهِ َرا ِ‬ ‫فيقو ُ‬
‫َ‬
‫ه تَعالى‬ ‫جَرهُ الل ّ ُ‬ ‫خْيرا ً ِ‬
‫من َْها‪ ،‬إ ِل ّ أ َ‬ ‫خُلف لي َ‬ ‫صيَبتي‪َ ،‬وا ْ‬ ‫م ِ‬ ‫ُ‬
‫َ‬
‫ما ت ُوُفّ َ‬
‫ي‬ ‫من َْها‪ .‬قالت‪ :‬فَل َ ّ‬ ‫خْيرا ً ِ‬ ‫خَلف له َ‬ ‫صيبت ِهِ وَأ ْ‬ ‫م ِ‬ ‫في ُ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫مرني رسو ُ‬ ‫ت كما أ َ‬ ‫مة‪ ،‬قل ُ‬ ‫سل َ َ‬
‫أُبو َ‬
‫َ‬
‫ل الل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫ه رسو َ‬ ‫خْيرا ً من ْ ُ‬‫ه لي َ‬ ‫ف الل ّ ُ‬‫خل َ َ‬‫سّلم فَأ ْ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫سّلم‪ .‬رواه مسلم‪.‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫‪ .921‬از ام ‍المـؤمنین ام سـلمه ــ ل ــ روایـت شـده اسـت کـه‬
‫های کـه مصــیبتی‬ ‫یفرمود‪» :‬هر بنــد ‍‬ ‫گفت‪ :‬از پیامبرص شنیدم که م ‍‬
‫ن( اللهــم‬
‫جعُــو َ‬‫به او برسد و او بگوید‪» :‬إ ِّنا لل ّـهِ وَإ ِن ّــا ِإليـهِ َرا ِ‬
‫أجرنی فی مصـیبتی‪ ،‬و اخلـف لـي خیـرا ً منهـا )مـا از خـداییم و بـه‬
‫یگردیم‪ ،‬خدایا! مرا در مصیبتم مأجور بفرمــا و بهــتر‬ ‫سوی او باز م ‍‬
‫از او را برایم جانشین او کـن!( خداونـد متعـال در مصـیبتش بـه او‬
‫یکنــد«؛ ام‬ ‫یدهــد و بهــتر از مــرده را جانشــین او برايــش م ‍‬ ‫اجــر م ‍‬
‫یگوید‪ :‬وقتی که ابوسلمه فوت کــرد‪ ،‬دســتور پیــامبرص را‬ ‫سلمه م ‍‬
‫عملی کردم و چنان گفتم و خداوند متعال برای من بهتر از او یعنی‬
‫‪1‬‬
‫پیامبرص را جانشین او کرد‪.‬‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ن رسو َ‬
‫ل‬ ‫‪ -922‬وعن أبي موسى رضي الّله عنه أ ّ‬
‫ت َولد ُ العب ْدِ‬ ‫سّلم قال‪ِ» :‬إذا ما َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫دي ؟‬ ‫ضُتم َولد َ عَب ْ ِ‬ ‫ه‪َ :‬قب ْ‬ ‫ه تعالى لملئ ِك َت ِ ِ‬ ‫قال الل ّ ُ‬
‫ه؟‬
‫ؤادِ ِ‬ ‫مَرةَ فُ َ‬ ‫ل‪ :‬قََبضُتم ث َ‬ ‫ن‪ :‬نَعم‪ ،‬فيقو ُ‬ ‫فيقوُلو َ‬
‫دي ؟‬ ‫ذا قال عب ْ ِ‬ ‫ما َ‬‫ل‪ :‬فَ َ‬ ‫ن‪َ :‬نعم‪ .‬فَي َُقو ُ‬ ‫فيقولو َ‬
‫ه تعالى‪ :‬اب ُْنوا‬ ‫ل الل ّ ُ‬‫ع‪ ،‬فيقو ُ‬ ‫ست َْرج َ‬ ‫ك وا ْ‬ ‫مد َ‬ ‫ن‪ :‬ح ِ‬ ‫فيُقوُلو َ‬
‫د« رواه‬ ‫ت الحم ِ‬ ‫موهُ بي َ‬ ‫س ّ‬‫جّنة‪ ،‬وَ َ‬ ‫دي َبيتا ً في ال َ‬ ‫لعب ِ‬
‫الترمذي وقال‪ :‬حديث حسن‪.‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(1918‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪58‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .922‬از ابوموســي ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روايــت شــده اســت كــه پيــامبرص‬


‫يميــرد‪ ،‬خداونــد بــه‬ ‫هي بنــده )ي مــؤمن( م ‍‬ ‫فرمودنــد‪» :‬هرگــاه بچ ‍‬
‫هي مــرا گرفتيــد؟‬ ‫يفرمايــد‪ :‬جــان فرزنــد بنــد ‍‬ ‫فرشــتگان خــود م ‍‬
‫هي دل او را گرفتيــد؟ عــرض‬ ‫يفرمايــد‪ :‬ثمــر ‍‬ ‫يگوينــد‪ :‬بلــه‪ ،‬م ‍‬‫م ‍‬
‫يكننــد‪:‬‬ ‫هي من چه گفت؟! عرض م ‍‬ ‫يفرمايد‪ :‬و بند ‍‬ ‫يكنند‪ :‬بله‪ ،‬م ‍‬
‫م ‍‬
‫سپاس و ستايش تو را به جاي آورد و گفت‍‪):‬إ ِّنا لل ّهِ وَإ ِن ّــا ِإلي ـ ِ‬
‫ه‬
‫يگرديــم(‪ ،‬ســپس‬ ‫ن( )ما از خــداييم و بــه ســوي او بــاز م ‍‬ ‫جُعو َ‬‫َرا ِ‬
‫هاي در بهشـت بنــا‬ ‫هي مـن خـان ‍‬ ‫يفرمايد‪ :‬براي بند ‍‬ ‫خداوند متعال م ‍‬
‫هي سپاس و ستايش )بيت الحمد( بگذاريــد«‪.‬‬ ‫كنيد و نام آن را خان ‍‬
‫‪1‬‬

‫َ‬ ‫‪ -923‬وعن َأبي ُ‬


‫ن رسو َ‬
‫ل‬ ‫ه عنه أ ّ‬ ‫هريرةَ رضي الل ّ ُ‬
‫ه تعالى‪:‬‬‫ل الل ّ ُ‬‫سّلم قال‪ :‬يُقو ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫ن‬
‫م ْ‬‫صفّيه ِ‬
‫ت َ‬ ‫ض ُ‬‫عْندي جَزاٌء ِإذا قَب َ ْ‬ ‫من ِ‬ ‫دي المؤْ ِ‬ ‫ما لعَب ْ ِ‬
‫َ‬
‫ة« رواه البخاري‪.‬‬ ‫ه‪ ،‬إ ِل ّ ال َ‬
‫جن ّ َ‬ ‫سب ُ‬
‫حت َ َ‬ ‫ما ْ‬ ‫ل الد ّن َْيا‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫أه ْ ِ‬
‫‪ .923‬از ابــوهريره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روايــت شــده اســت كــه پيــامبرص‬
‫هي مؤمن خود‬ ‫يفرمايد‪ :‬من براي بند ‍‬ ‫فرمودند‪» :‬خداوند متعال‪ ،‬م ‍‬
‫يگيرم و‬‫هاش از اهل دنيا را از او م ‍‬ ‫‍ـ وقتي كه فرد دلبند و برگزيد ‍‬
‫يكنــد ـ ـ پاداشــي جــز‬
‫او براي رضا و به اميــد جــزاي مــن‪ ،‬صــبر م ‍‬
‫‪2‬‬
‫بهشت ندارم«‪.‬‬

‫ن زيدٍ رضي الّله عنهما قال‪:‬‬ ‫ةب ِ‬ ‫‪ -924‬وعن ُأسام َ‬


‫سّلم‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ت النبي َ‬ ‫حدى َبنا ِ‬ ‫ت إِ ْ‬‫سل َ ْ‬ ‫أْر َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ت‬
‫مو ِ‬‫ن صبّيا لَها أوْ اْبنا ً في ال َ‬ ‫خب ُِرهُ أ ّ‬
‫عوهُ وت ُ ْ‬ ‫إ َِليهِ ت َد ْ ُ‬
‫ن لل ّهِ تعالى‬ ‫خبر َ َ‬ ‫َ‬
‫ها أ ّ‬ ‫ْ‬ ‫جعْ إ ِل َي َْها‪ ،‬فَأ ْ ِ‬‫فقال للّرسول‪» :‬اْر ِ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ل‬
‫ج ٍ‬‫عن ْد َهُ ب ِأ ْ‬‫يء ِ‬ ‫ش ْ‬‫ل َ‬‫ه ما أعطى‪ ،‬وَك ُ ّ‬ ‫ما أخذ َ ول َ ُ‬ ‫َ‬
‫‪ -‬ترمذي ])‪ [(1021‬روايت كرده و گفته است ‪ :‬حديثي حسن است‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬بخاري روايت كرده است؛ ])‪] .[(6424‬اين حديث قبل ً هــم بــه شــمار ‍‬
‫هي‬ ‫‪2‬‬

‫‪ ،32‬آمده است[‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪59‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ب« وذكر تمام‬


‫س ْ‬ ‫صب ِْر ول ْت َ ْ‬
‫حت ِ‬ ‫ها‪ ،‬فل ْت َ ْ‬ ‫مى‪ ،‬فَ ُ‬
‫مْر َ‬ ‫س ّ‬
‫م َ‬
‫ُ‬
‫الحديث‪ ،‬متفقٌ عليه‪.‬‬
‫‪ .924‬از اسامه بن زيد ‍ــ م ــ روايــت شــده اســت كــه يكــي از‬
‫دختران پيامبرص كسي را نزد پيامبرص فرســتاد كــه او را دعــوت‬
‫كند و به او خبر دهد كه كودكي ـ يا پسري ـ از آن او در حال مرگ‬
‫است‪ ،‬پيامبرص فرمودند‪» :‬نزد او بازگرد و به او بگو كــه خداونــد‪،‬‬
‫يكند‪ ،‬از آن او و ملك اوست و هــر‬ ‫يگيرد يا عطا م ‍‬‫هرچه را كه م ‍‬
‫چيز نزد او‪ ،‬وقتي معيني دارد؛ بگوييد صبر كنــد و بــه اميــد پــاداش‬
‫‪1‬‬
‫هي حديث را ذكر كرد‪.‬‬‫خداوند باشد«؛ و بقي ‍‬

‫‪ -153‬باب جواز البكاء على‬


‫الميت بغير ندب ول نياحة‬
‫باب جايز بودن گريه بر ميت بدون تعريف و‬
‫فسسي‬ ‫برس او‬
‫سيأتي فيهسسا بسساب‬ ‫نوحهس‬ ‫النيسساحه‪ ،‬فحس يا‬
‫سرام و‬ ‫اما‬
‫كتاب النهي‪ ،‬ان شسساء اللسسه تعسسالي؛ و امسسا البكسساء‪،‬‬
‫فجاءت احاديث كثيره بسسالنهي عنسسه‪ ،‬و ان الميسست‬
‫يعذب ببكاء اهله‪ ،‬و هي متسسأوله و محمسسوله علسسي‬
‫من اوصي به‪ ،‬و النهي انما هو عسسن البكسساء السسذي‬
‫فيه نسسدب او نيسساحه‪ ،‬و السسدليل علسسي جسسواز البكسساء‬
‫بغير ندب و ل نياحه‪ ،‬احاديث كثيره‪ ،‬منها‪:‬‬
‫هگري براي مرده حرام است ـ و اگر خدا بخواهد ـ به زودي‬ ‫نوح ‍‬
‫در كتاب نهي‪ ،‬در بحث از آن‪ ،‬بابي خواهد آمد؛ ولي گريه كردن بر‬
‫هي‬‫هي گــري ‍‬
‫نكه مرده بــه واســط ‍‬
‫مرده‪ ،‬احاديثي در نهي از آن و اي ‍‬
‫يشــود‍‪ ،‬آمــده اســت‪ ،‬ولــي ايــن احــاديث‬
‫بازمانــدگانش معــذب م ‍‬
‫‪ -‬متفق عليه است؛ ]خ ) ‪ ،(1284‬م )‪] .[(923‬روايت كامل اين حديث قبل ً‬ ‫‪1‬‬

‫هي ‪ ،29‬گذشت[‪.‬‬ ‫به شمار ‍‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪60‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫يشــود(‬‫هي كســانش عــذاب م ‍‬ ‫هاي كه به سبب گــري ‍‬


‫هي مرد ‍‬ ‫)دربار ‍‬
‫هاي كه خود به گريه براي خودش‬ ‫تأويل و حمل شده است بر مرد ‍‬
‫هاي اســت كــه در مرثيــه و‬‫وصيت كرده باشد و نهي فقــط از گــري ‍‬
‫هخــواني باشــد و‬‫ثناگويي و بر شمردن صفات مــرده و نــاله و نوح ‍‬
‫دليل بر جواز گريه بدون تعريف و نوحه‪ ،‬احاديث زيــادي اســت‪ ،‬از‬
‫هي آنها‪:‬‬ ‫جمل ‍‬

‫ل الّله‬ ‫َ‬
‫سو َ‬ ‫نر ُ‬ ‫عمَر رضي الّله عنهما أ ّ‬ ‫ن ُ‬ ‫‪ -925‬عن اب ِ‬
‫ه‬
‫مع َ ُ‬ ‫ة‪ ،‬وَ َ‬‫ن عَُباد َ َ‬ ‫سعْد َ ب َ‬ ‫سّلم عاد َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫َ‬
‫ص‪ ،‬وعب ْد ُ‬ ‫ن أبي وَّقا ٍ‬ ‫ف‪ ،‬وسعْد ُ ب ْ ُ‬ ‫عو ٍ‬ ‫ن َ‬‫نب ُ‬ ‫عب ْد ُ الّرحم ِ‬
‫ل الل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫سُعودٍ رضي الّله عنهم‪َ ،‬فبكى رسو ُ‬ ‫م ْ‬ ‫الل ّهِ بن َ‬
‫َ‬
‫ل‬
‫م ُبكاَء رسو ِ‬ ‫ما َرأى القوْ ُ‬ ‫سّلم‪ ،‬فل ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫الّله صّلى الله عَل َيه وسّلم‪ ،‬بك َوا‪ ،‬فقال‪» :‬ألَ‬
‫َ ْ‬ ‫َ‬ ‫ْ ِ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫ن‬‫حْز ِ‬ ‫ن‪َ ،‬ول ب ِ ُ‬ ‫مِع العَي َْ ِ‬ ‫ب ِبد ْ‬ ‫ن الّله ل ي ُعَذ ّ ُ‬ ‫ن ؟ إِ ّ‬ ‫سمُعو َ‬ ‫تَ ْ‬
‫َ‬
‫شاَر ِإلى‬ ‫م« وَأ َ‬ ‫ح ُ‬ ‫ب ِبهذا َ أوْ ي َْر َ‬‫ن ي ُعَذ ّ ُ‬ ‫ب‪َ ،‬ولك ِ ْ‬ ‫الَقل ْ ِ‬
‫ه‪.‬متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫سان ِ ِ‬
‫لِ َ‬
‫‪ .925‬از ابن عمر ـ م ـ روايت شده است كه پيامبرص از ســعد‬
‫بــن عبــاده عيــادت كــرد و عبــدالرحمن بــن عــوف و ســعد ابــن‬
‫يوقاص و عبدالله بن مسعود‪ ‬همراه او بودند‪ ،‬پيــامبرص گريــه‬ ‫اب ‍‬
‫هي او را ديدنــد‪ ،‬گريــه كردنــد‪،‬‬
‫كرد و هنگامي كه آن جمــاعت گــري ‍‬
‫يدهيد؟! خداوند بــه ســبب اشــك‬ ‫پيامبرص فرمودند‪» :‬آيا گوش نم ‍‬
‫يكند‪ ،‬بلكه با این و به سبب اين‪ ،‬عذاب‬ ‫چشم يا غم دل‪ ،‬عذاب نم ‍‬
‫‪1‬‬
‫يفرمايد« و به زبان خود اشاره فرمود‪.‬‬ ‫يكند يا رحم م ‍‬‫م ‍‬
‫َ‬ ‫ُ‬
‫ن َزي ْدٍ رضي الّله عنهما أ ّ‬
‫ن‬ ‫سامة ب ِ‬ ‫‪ -926‬وعن أ َ‬
‫ه‬
‫ن اب ْن َت ِ ِ‬‫سّلم ُرفِعَ إ َِليهِ اب ْ ُ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬
‫ل الل ّهِ َ‬
‫رسو َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ت عَْينا رسول الّله َ‬ ‫ض ْ‬‫ت‪ ،‬فََفا َ‬
‫مو ْ ِ‬‫وَهُوَ في ال َ‬
‫‪ -‬متفق عليه است؛ ]خ )‪ ،(1304‬م )‪.[(924‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪61‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ل الل ّهِ ؟‪،‬‬‫ما هذا يا رسو َ‬ ‫د‪َ :‬‬ ‫سّلم‪ ،‬فقال له سع ٌ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫ب‬‫ه َتعالى في قلو ِ‬ ‫جَعلها الل ّ ُ‬ ‫ة َ‬‫قال‪» :‬هَذِهِ رحم ٌ‬
‫ق‬
‫ماَء« متف ٌ‬ ‫ح َ‬
‫ن عَبادِهِ الّر َ‬ ‫م ْ‬ ‫م الل ّ ُ‬
‫ه ِ‬ ‫ح ُ‬‫ه‪ ،‬وَِإنما ي َْر َ‬
‫عبادِ ِ‬
‫عليه‪.‬‬
‫‪ .926‬از اسامه بن زيد ‍ـ م ـ روايت شده است كه گفــت‪ :‬پســر‬
‫دختر پيامبرص را كه در حال مرگ بود به نزد او آوردند و چشمان‬
‫هي‬ ‫پيامبرص پر از اشك شد‪ ،‬سعد به او گفت اي رسول خدا! گــري ‍‬
‫شــما از چيســت؟ پيــامبرص فرمودنــد‪» :‬ايــن بــه ســبب رحــم و‬
‫لهـاي بنـدگان خــويش قـرار‬ ‫شفقتي است كه خداوند متعـال در د ‍‬
‫داده است و خداوند فقط به بندگان با رحم و شفقت خود رحــم و‬
‫‪1‬‬
‫يفرمايد«‪.‬‬
‫مهرباني م ‍‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ل الل ّهِ‬ ‫سو َ‬ ‫نر ُ‬ ‫ه عنه أ ّ‬ ‫ي الل ّ ُ‬ ‫س رض َ‬ ‫‪ -927‬وعن أن ٍ‬
‫ي‬
‫م رض َ‬ ‫هي َ‬ ‫على اْبنه إ َِبرا ِ‬ ‫ل َ‬ ‫خ َ‬ ‫سّلم د َ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫هّ‬
‫ل الل ِ‬ ‫ت عَْينا رسو ِ‬ ‫سه َفجعل ْ‬ ‫ه عْنه وَهُوَ َيجود ُ َبنف ِ‬ ‫ّ‬
‫الل ُ‬
‫ن‪ .‬فقال له عبد ُ‬ ‫سّلم ت َذ ْرَِفا ِ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ل الّله ؟‪ ،‬فقال‪:‬‬ ‫ف‪ :‬وأنت يا رسو َ‬ ‫َ‬
‫ن عو ٍ‬ ‫الّرحمن ب ُ‬
‫ُ‬ ‫َ‬
‫خَرى‪ ،‬فقال‪:‬‬ ‫م أت ْب ََعها بأ ْ‬ ‫ة« ث ُ ّ‬ ‫حم ٌ‬ ‫ف إ ِّنها َر ْ‬ ‫ن عو ْ ٍ‬ ‫»يا اب ْ َ‬
‫ل ِإل ما‬ ‫ن‪َ ،‬ول ن َُقو ُ‬ ‫حَز ُ‬ ‫معُ والَقْلب ي َ ْ‬ ‫ن ت َد ْ َ‬‫ن ال ْعَي ْ َ‬‫»إ ِ ّ‬
‫ن«‪.‬‬ ‫حُزوُنو َ‬ ‫م ْ‬‫مل َ‬ ‫ك يا إ ِب َْراهي ُ‬ ‫ُيرضي َرّبنا وَإ ِّنا لِفَراقِ َ‬

‫ضه‪.‬‬
‫م بع َ‬
‫مسل ٌ‬
‫رواه البخاري‪ ،‬وروى ُ‬
‫لحاديث في الباب كثيرة في الصحيح مشهورة‪،‬‬‫وا َ‬
‫والّله أعلم‪.‬‬

‫‪ -‬متفــق عليــه اســت؛ ]خ ) ‪ ،(1284‬م )‪] .[(923‬روايــت كامــل ايــن حــديث‬ ‫‪1‬‬

‫هي ‪ ،29‬گذشت[‪.‬‬ ‫لبه شمار ‍‬‫قب ‍ ً‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪62‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .927‬از انس ـ ‪ ‬ـ روايت شده است كه گفت‪ :‬پيامبرص نــزد‬


‫يداد‪ ،‬رفــت‪ ،‬دو چشــم‬ ‫پسرش ابراهيم ـ ‪ ‌‬ـ ـ كــه داشــت جــان م ‍‬
‫مبــارك پيــامبرص پــر از اشــك شــد‪ ،‬عبــدالرحمن بــن عــوف‪ ‬بــه‬
‫يكنيد(؟! اي رسول خدا! پيـامبرص‬ ‫ايشان گفت‪ :‬شما هم )گريه م ‍‬
‫فرمودند‪» :‬اي ابــن عــوف! ايــن )اشــك( مهــر و شــفقت اســت«‪.‬‬
‫يريــزد و‬‫سپس اشكي ديگر ريخـت و فرمودنـد‪» :‬چشــم‪ ،‬اشـك م ‍‬
‫هاي كه خدا به آن راضــي باشــد‪،‬‬ ‫يشود و ما جز كلم ‍‬ ‫دل‪ ،‬غمناك م ‍‬
‫‪1‬‬
‫يگوييم‪ ،‬ما همه در فراق تو غمگين هستيم‪ ،‬اي ابراهيم!«‪.‬‬ ‫نم ‍‬

‫لحاديث في الباب كثيرة في الصحيح مشهورة‪،‬‬‫وا َ‬


‫والّله أعلم‪.‬‬
‫و احاديث در موضـوع ايـن بـاب‪ ،‬در صـحيح‪ ،‬فـراوان و مشـهور‬
‫است ـ والله اعلم‪.‬‬

‫‪ -154‬باب الكف عما يرى في‬


‫الميت من مكروه باب خودداري از‬
‫افشاي عيب يا مكروهي كه از مرده )در‬
‫صّلى‬ ‫يشود ّ‬ ‫َ‬
‫غسل او( ديده م ‌‬ ‫َ وقت‬
‫ولى رسول الله َ‬ ‫سلم م ْ‬ ‫‪ -928‬عن أبي رافٍع أ ْ‬
‫َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬
‫ن رسول الّله َ‬ ‫سّلم أ ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫الل ُ‬
‫م عَل َْيه‪ ،‬غََفَر الل ّ ُ‬
‫ه‬ ‫سل مّيتا ً فَك َت َ َ‬‫ن غَ ّ‬ ‫سّلم قال‪َ » :‬‬
‫م ْ‬ ‫و َ‬
‫ة« رواه الحاكم وقال‪ :‬صحيح على‬ ‫ن مّر ً‬ ‫َ‬
‫له أْربِعي َ‬
‫شرط مسلم‪.‬‬

‫‪ -‬بخاري ])‪ [(1303‬روايت كــرده و مســلم ])‪ [(2315‬نيــز بعضــي از آن را‬ ‫‪1‬‬

‫روايت كرده است‪.‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪63‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .928‬از ابورافع اسلم‪ ،‬خدمتگزار پيامبرص روايت شــده اســت‬


‫هاي را بشـويد و اسـرار او را‬‫كه پيامبرص فرموند‪» :‬هركـس مـرد ‍‬
‫‪1‬‬
‫يآمرزد«‪.‬‬
‫بپوشاند‪ ،‬خداوند چهل بار )چهل گناه( او را م ‍‬

‫‪ -155‬باب الصلة على الميت‬


‫وتشييعه وحضور دفنه‬
‫وكراهة اتباع النساء الجنائز‬
‫هي او و‬
‫باب نماز بر مرده و تشييع جناز ‌‬
‫حضور در دفن او و كراهت تشييع‬
‫و قد سبق فضل التشييع‪.‬‬
‫جنازه توسط زنان‬
‫بحث از فضيلت تشييع جنازه گذشت‪.‬‬

‫‪ -929‬قد سبق فضل التشييع )انظر كتاب عيادة‬


‫ي الل ّ ُ‬
‫ه‬ ‫هريرةَ رض َ‬ ‫المريض وتشييع الميت( عن َأبي ُ‬
‫سّلم‪:‬‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫عنه قال‪ :‬قال رسول الل ّهِ َ‬
‫ه ِقيَرا ٌ‬
‫ط‪،‬‬ ‫صّلي عََليها فَل َ ُ‬ ‫حّتى ي ُ َ‬ ‫شهِد َ الجَناَزةَ َ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬‫» َ‬
‫ل وما‬‫ن« قي َ‬ ‫طا ِ‬ ‫ه ِقيرا َ‬ ‫ن فَل َ ُ‬‫حّتى ت ُد ْفَ َ‬
‫ها َ‬
‫شهد َ َ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬‫وَ َ‬
‫ق‬
‫ن« متف ٌ‬ ‫ل ال َ َ‬ ‫مث ْ ُ‬ ‫القيرا َ‬
‫مي ْ ِ‬
‫ظي َ‬ ‫ن العَ ِ‬ ‫جبلي ْ ِ‬ ‫ن ؟ قال‪ِ » :‬‬ ‫طا ِ‬
‫عليه‪.‬‬
‫‪ .929‬از ابــوهريره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روايــت شــده اســت كــه پيــامبرص‬
‫هاي را همراهي كند و بر آن حاضر شود تا‬ ‫فرمودند‪» :‬هركس جناز ‍‬
‫يشود‪ ،‬قيراطي اجر دارد‪ ،‬و هركس تــا وقــت‬ ‫بر او نماز گزارده م ‍‬
‫‪ -‬حاكم ])‪ [(1/354‬روايت كرده و گفته است ‪ :‬حديثي صحيح بنا بر شــرط‬ ‫‪1‬‬

‫مسلم است‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪64‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫دفن بر جنازه حاضر باشــد‪ ،‬دو قيــراط اجــر دارد«‪ ،‬گفتــه شــد‪ :‬دو‬
‫‪1‬‬
‫قيراط چيست؟ فرمودند‪» :‬مانند دو كوه عظيم«‪.‬‬
‫س ـّلم‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ن رسول الّله َ‬ ‫‪ -930‬وعنه أ ّ‬
‫ن‬ ‫ســابًا‪ ،‬وَك َــا َ‬ ‫حت ِ َ‬‫مانا ً وا ْ‬‫سلم ٍ إي َ‬‫م ْ‬ ‫جَناَزةَ ُ‬‫قال‪» :‬من اّتبعَ َ‬
‫ع‬
‫ه ي َْرج ـ ُ‬ ‫دفِنها‪ ،‬فَإ ِن ّ ُ‬ ‫صّلي عََليها وي َْفُرغَ من َ‬ ‫حّتى ي ُ َ‬
‫ه َ‬‫مع َ ُ‬‫َ‬
‫ن‬ ‫ُ‬ ‫مثـ ُ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫ن الجـرِ بِقيراطيــن كـ ّ‬ ‫َ‬
‫مـ ْ‬
‫د‪ ،‬و َ‬ ‫حـ ٍ‬ ‫لأ ُ‬ ‫ل قيـَراط ِ‬ ‫م َ‬ ‫ِ‬
‫َ‬
‫ع‬
‫ه يرجـ ُ‬ ‫ن‪ ،‬فَـإ ِن ّ ُ‬ ‫جـعَ قبــل أن ت ُـد ْفَ َ‬ ‫صـّلى عََليهَــا‪ ،‬ثــم َر َ‬ ‫َ‬
‫بِقيَراط« رواه البخاري‪.‬‬
‫‪ .930‬از ابــوهريره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روايــت شــده اســت كــه پيــامبرص‬
‫هي مســلماني را از روي ايمــان و اخلص‪،‬‬ ‫فرمودند‪» :‬هركس جناز ‍‬
‫و به اميد اجر و پاداش خدا‪ ،‬دنبال كند و تــا وقــتي كــه بــر او نمــاز‬
‫يگردد‪ ،‬با او باشــد‪،‬‬ ‫خوانده مي شود و از دفن او فراغت حاصل م ‍‬
‫يگردد كه هر قيراط آن مثل »كــوه احــد«‬ ‫با دو قيراط پاداش برم ‍‬
‫است و هر كس بر جنازه نماز بخواند و قبل از ان كه دفــن شــود‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫يگردد«‪.‬‬‫برگردد‪ ،‬او با يك قيراط اجر برم ‍‬
‫ُ‬
‫ة رضي الّله عنها َقال َ ْ‬
‫ت‪ُ :‬نهيَنا‬ ‫م عط ِي ّ َ‬
‫‪ -931‬وعن أ ّ‬
‫علي َْنا« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫م َ‬‫جنائز‪َ ،‬ولم ُيعَز ْ‬ ‫ن ات َّباِع ال َ‬
‫ع ِ‬
‫دد في الّنهي كما ُيشد ّد ُ في‬ ‫»ومعناه« ول َ ْ‬
‫م ُيش ّ‬
‫مات‪.‬‬‫حّر َ‬
‫م َ‬
‫ال ُ‬
‫‪ .931‬از ام عطيه ـ ل ـ روايت شده است كه گفت‪ :‬ما زنان از‬
‫هايم‪ ،‬اما در اين مورد بـر مـا سـخت‬
‫رفتن به دنبال جنازه نهي شد ‍‬
‫‪3‬‬
‫هاند‪.‬‬
‫نگرفت ‍‬

‫‪ -‬متفق عليه است؛ ]خ )‪ ،(1325‬م )‪.[(945‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬بخاري روايت كرده است؛ ])‪.[(47‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪ -‬متفق عليه است؛ ]خ )‪ ،(1278‬م )‪.[(938‬‬ ‫‪3‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪65‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫معنايش اين است كه‪ :‬نهـي )از تشـييع جنـازه بـراي زن( ماننـد‬
‫نكه در كارهاي حرام سخت گرفتــه شــده اســت‪ ،‬ســخت گرفتــه‬ ‫آ ‍‬
‫نشده است‪.‬‬

‫‪ -156‬باب استحباب تكّثر‬


‫المصلين على الجنازة‬
‫وجعل صفوفهم ثلثة فأكثر‬
‫باب استحباب افزودن تعداد‬
‫فهايشان را‬‫نمازگزاران بر جنازه و ص ‌‬
‫كردن‬
‫َ‬ ‫بيشتر‬
‫سه صف يا ّ‬
‫ت‪ :‬قال‬ ‫ه عنها َقال ْ‬ ‫ة رضي الل ُ‬ ‫ن عائش َ‬ ‫‪ -932‬عَ ْ‬
‫ت‬‫ن مي ّ ٍ‬ ‫م ْ‬‫سّلم‪ :‬ما ِ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬
‫رسو ُ‬
‫ن مَئة ك ُل ُّهم‬ ‫ُ‬
‫ن يبل ُُغو َ‬‫مي َ‬‫سل ِ ِ‬
‫م ْ‬‫ن ال ُ‬‫م َ‬
‫ة ِ‬ ‫ُيصّلي عليهِ أ ّ‬
‫م ٌ‬
‫شّفُعوا فيه« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ن له ِإل ُ‬ ‫ي ْ‬
‫شَفُعو َ‬
‫‪ .932‬از حضرت عايشه ـ ل ـ روايت شده اســت كــه پيــامبرص‬
‫هاي‪ ،‬جماعتي از مسلمانان ـ كــه بــه صــد‬ ‫فرمودند‪)» :‬اگر( بر مرد ‍‬
‫هي آنهــا بــراي مــرده شــفاعت و‬
‫نفر برسند ــ نمــاز بگزارنــد و هم ‍‬
‫طلب آمرزش كنند‪ ،‬شفاعت آنها در مورد او قبول و وي بخشــوده‬
‫‪1‬‬
‫يشود«‪.‬‬
‫م ‍‬
‫س رضــي الل ّــه عنهمــا قــال‪:‬‬ ‫ن عبــا ٍ‬ ‫‪ -933‬وعن ابـ ِ‬
‫س ـّلم ي َُقــول‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْـهِ و َ‬‫صّلى الل ـ ُ‬ ‫سول الّله َ‬ ‫ت َر ُ‬ ‫سمعْ ُ‬ ‫َ‬
‫ه‬
‫جن َــازت ِ ِ‬ ‫َ‬
‫م عَلــى َ‬ ‫ت‪َ ،‬فيقــو ُ‬ ‫مــو ُ‬‫ســلم ٍ ي َ ُ‬
‫م ْ‬‫ل ُ‬‫جـ ٍ‬‫ن َر ُ‬ ‫م ْ‬ ‫ما ِ‬
‫» َ‬
‫َ‬
‫ه‬‫م الل ّـ ُ‬ ‫ش ـّفعَهُ ْ‬‫شيئا ً إ ِل ّ َ‬
‫ن بالّله َ‬ ‫كو َ‬ ‫جل ل ُيشر ُ‬ ‫ن َر ُ‬‫أْرَبعو َ‬
‫ه« رواه مسلم‪.‬‬ ‫في ِ‬

‫‪ -‬مسلم روايت كرده است؛ ])‪.[(947‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪66‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .933‬از ابــن عبــاس ـ ـ م ـ ـ روايــت شــده اســت كــه گفــت‪ :‬از‬


‫يفرمود‪» :‬هيــچ مــرد مســلماني نيســت كــه‬ ‫پيامبرص شنيدم كه م ‍‬
‫هي او‬ ‫يورزنــد ــ بــر جنــاز ‍‬
‫بميرد و چهل مرد ـ كه به خدا شــرك نم ‍‬
‫‪1‬‬
‫يدهد«‪.‬‬ ‫نكه خداوند آنان را شفيع او قرار م ‍‬ ‫حاضر شوند‪ ،‬مگر آ ‍‬

‫ن‬‫ي قال‪ :‬كا َ‬ ‫مْرث َدِ بن عبدِ الّله الي ََزن ِ ّ‬ ‫‪ -934‬وعن َ‬
‫على‬ ‫ن هُب َي َْرةَ رضي الّله عنه ِإذا صّلى َ‬ ‫كب ُ‬ ‫مال ُ‬
‫م عَل َي َْها َثلث َ َ‬
‫ة‬ ‫َ‬ ‫ة‪ ،‬فَت ََقا ّ‬
‫عليها‪ ،‬جّزأهُ ْ‬ ‫س َ‬ ‫ل الّنا َ‬ ‫الجَناَز ِ‬
‫َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬ ‫سو ُ‬ ‫جَزاٍء ثم قال‪ :‬قا َ‬
‫ل َر ُ‬ ‫أ ْ‬
‫َ‬ ‫صّلى عليهِ َثلث َ ُ‬
‫ب«‪.‬‬
‫ج َ‬‫صُفوف‪ ،‬فََقد ْ أوْ َ‬ ‫ة ُ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬ ‫سّلم‪َ » :‬‬ ‫و َ‬
‫رواه أبو داود‪ ،‬والترمذي وقال‪ :‬حديث حسن‪.‬‬
‫‪ .934‬از »مرثد بن عبدالله يزني« روايت شده است كه گفــت‪:‬‬
‫يخوانــد و مــردم‬‫هاي نمــاز م ‍‬ ‫مالك بن هبيره ـ ‪ ‬ـ هرگاه بر جنــاز ‍‬
‫يداد‍‪ ،‬آنهــا را بــه ســه دســته‬‫حاضــر بــر جنــازه را كــم تشــخيص م ‍‬
‫هانــد‪» :‬هركــس‬ ‫يگفــت‪ :‬پيــامبرص فرمود ‍‬ ‫يكــرد و م ‍‬
‫تقســيم م ‍‬
‫ً‬
‫هاي( كه سه صف مردم بر او نماز بخوانند‪ ،‬قطعا بخشــش و‬ ‫)مرد ‍‬
‫‪2‬‬
‫بهشت‪ ،‬براي او واجب گرديده است«‪.‬‬

‫‪ -157‬باب ما يقرأ في صلة‬


‫الجنازة‬
‫نچه در نماز جنازه خوانده‬
‫باب آ ‌‬
‫يشود‬‫م ‌‬
‫هي‬ ‫‪ -‬مسلم روايت كرده اسـت؛ ])‪] .[(948‬ايـن حـديث قبل ً هـم بـه شـمار ‍‬ ‫‪1‬‬

‫‪ ،430‬آمده است[‪.‬‬
‫هانــد و ترمــذي گفتــه‬
‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(3166‬و ترمــذي ])‪ [(1028‬روايــت كرد ‍‬ ‫‪2‬‬

‫است ‪ :‬حديثي حسن است‪.‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪67‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫يكبر أربع تكبيرات‪ .‬يتعوذ بعد الولى ثم‬


‫يقرأ فاتحة الكتاب‪ ،‬ثم يكبر الثانية‪ ،‬ثم‬
‫سّلم‬
‫و َ‬ ‫عَلي ِ‬
‫ه َ‬ ‫صّلى الل ّ ُ‬
‫ه َ‬ ‫يصلي على النبي َ‬
‫فيقول‪ :‬اللهم صل على محمد وعلى آل‬
‫محمد‪ .‬والفضل أن يتممه بقوله‪ :‬كما‬
‫صليت على إبراهيم إلى قوله حميد مجيد‪،‬‬
‫ول يفعل ما يفعله كثير من العوام من‬
‫قولهم‪} :‬إن الّله وملئكته يصلون على‬
‫النبي { الية )‪ 56‬الحزاب( فإنه ل تصح‬
‫صلته إذا اقتصر عليه‪ ،‬ثم يكبر الثالثة‬
‫ويدعو للميت وللمسلمين بما سنذكره من‬
‫الحاديث إن شاء الّله تعالى‪ ،‬ثم يكبر‬
‫الرابعة ويدعو‪ .‬ومن أحسنه‪ :‬اللهم ل‬
‫تحرمنا أجره‪ ،‬ول تفتنا بعده‪ ،‬واغفر لنا‬
‫وله‪ .‬والمختار أنه يطول الدعاء في الرابعة‬
‫خلف ما يعتاده أكثر الناس؛ لحديث ابن‬
‫أبي أوفى الذي سنذكره إن شاء الّله تعالى‬
‫)انظر الحديث رقم ‪ (937‬فأما الدعية‬
‫المأثورة بعد التكبيرة الثالثة فمنها‪:‬‬
‫يگويــد؛ بعــد‬
‫يخواند( چهار بار تكبير م ‍‬
‫)كسي كه نماز جنازه را م ‍‬
‫يخوانــد‪،‬‬
‫هي فــاتحه را م ‍‬‫از تكبير اول‪ ،‬اعــوذ بــالله‪ ...‬و ســپس ســور ‍‬
‫يگويد و بعد از اين تكبير‪ ،‬بر پيامبرص صلوات‬ ‫سپس تكبير دوم را م ‍‬
‫يگويد‪» :‬اللهم! صل علي محمــد‪ ،‬و علــي آل محمــد‪:‬‬ ‫يفرستد و م ‍‬ ‫م ‍‬
‫بارخدايا! بر محمد و آل او درود بفرست( و بهتر آن است كــه آن را‬
‫با »كما صليت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم في‬
‫العالمين انك حميد مجيد« تمام كند و كارهايي كه بســياري‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪68‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫يدهنــد و در هنگــام اداي نمــاز جنــازه ايــن آيــه را‬


‫از عاميان انجام م ‍‬
‫يخوانند‪:‬‬
‫م ‍‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬
‫)الحزاب ‪(56 /‬‬ ‫‪   ‬‬
‫نكند‪ ،‬زيرا اگر به آن اكتفا كند‪ ،‬نمازش درســت نيســت؛ ســپس‬
‫نچــه از احــاديث ـ ـ‬‫يگويد و با )دعاهاي وارد در( آ ‍‬‫تكبير سوم را م ‍‬
‫ان شاء الله ـ ذكر خواهيم كرد‪ ،‬براي ميت و مسلمانان ديگــر دعــا‬
‫ينــد و از بهــترين‬‫يگويد و دعــا م ‍‬
‫يكند؛ سپس تكبير چهارم را م ‍‬ ‫م ‍‬
‫نجا اين دعاست‪» :‬اللهم! ل تحرمنا اجسسره‪ ،‬و‬ ‫دعاها در اي ‍‬
‫ل تفتنا بعده‪ ،‬و اغفرلنا و له‪ :‬بار خدايا! ما را از اجــر او‬
‫محروم نفرما و بعد از او ما را به فتنه مبتل و گمراه نكــن و مــا و‬
‫هتر اين است كــه در تكــبير چهــارم دعــا را‬ ‫او را بيامرز« و پسنديد ‍‬
‫نچه اغلب مردم بدان عادت دارند ـ به دليل‬ ‫طول دهد ـ برخلف آ ‍‬
‫حــديث »ابــن ابــي اوفــي« كــه ان شــاء اللــه بــه زودي آن را ذكــر‬
‫يكنيم و اما دعاهاي مأثوره بعد از تكــبير ســوم بســيار اســت از‬ ‫م ‍‬
‫جمله‪:‬‬

‫ك رضي‬ ‫ف بن مال ٍ‬ ‫ن عو ِ‬ ‫‪ -935‬عن أبي عبدِ الرحم ِ‬


‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الّله عنه قال‪ :‬صّلى رسول الّله َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫هو ي َُقو ُ‬ ‫دعائ ِهِ وَ ُ‬ ‫ن ُ‬ ‫م ْ‬ ‫ت ِ‬ ‫حِفظ ْ ُ‬ ‫ة‪ ،‬فَ َ‬ ‫جَناَز ٍ‬ ‫على َ‬ ‫سّلم َ‬ ‫و َ‬
‫ه‪،‬‬ ‫ف عن ْ ُ‬ ‫ه‪ ،‬واعْ ُ‬ ‫ه‪ ،‬وعافِ ِ‬ ‫م ُ‬ ‫ه‪ ،‬واْرح ْ‬ ‫م اغِْفْر ل َ ُ‬ ‫»الل ّهُ ّ‬
‫ْ‬ ‫َ‬
‫ه ِبالماِء والث ّل ِ‬
‫ج‬ ‫سل ْ ُ‬ ‫ه واغْ ِ‬ ‫خل َ ُ‬‫مد ْ َ‬ ‫سعْ ُ‬ ‫ه‪َ ،‬وو ّ‬ ‫م نُزل َ ُ‬ ‫وَأكرِ ْ‬
‫ت الّثوب الب ْي َ َ‬
‫ض‬ ‫طاَيا‪ ،‬كما ن َّقي ْ َ‬ ‫خـ َ‬ ‫ن ال َ‬ ‫واْلبَرِد‪ ،‬ون َّقه م َ‬
‫خيرا ً‬ ‫داِره‪ ،‬وَأ َهْل ً َ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬ ‫ه دارا خيرا ً ِ‬
‫َ‬
‫ن الد َّنس‪ ،‬وَأب ْدِل ْ ُ‬ ‫م َ‬
‫ة‪،‬‬ ‫خْله الجن ّ َ‬ ‫ه‪ ،‬وأد ْ ِ‬ ‫ج ِ‬ ‫ن َزوْ ِ‬ ‫خْيرا ً م ْ‬ ‫ه‪ ،‬وَزْوجا ً َ‬ ‫ن أهْل ِ ِ‬ ‫م ْ‬
‫حّتى‬ ‫ب الّنار« َ‬ ‫ذا ِ‬ ‫ن عَ َ‬ ‫م ْ‬ ‫ر‪ ،‬وَ ِ‬ ‫ب الَقب ْ ِ‬ ‫ذا ِ‬ ‫ن عَ َ‬ ‫ذه م ْ‬ ‫ع ْ‬ ‫وَأ َ ِ‬
‫ت‪ .‬رواه مسلم‪.‬‬ ‫مي ّ َ‬‫ك ال َ‬ ‫ن أَنا ذل َ‬ ‫كو َ‬ ‫ن أَ ُ‬ ‫تأ ْ‬
‫َ‬
‫من ّي ْ ُ‬ ‫تَ َ‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪69‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .935‬از »ابوعبدالرحمن عوف بن مالــك« ــ‪ ‌‬ــ روايـت شــده‬


‫يخوانــد‍‪،‬بعضــي از‬ ‫هاي نمــاز م ‍‬‫است كه گفت‪ :‬پيــامبرص بــر جنــاز ‍‬
‫م اغِْفـْر َلـ ُ‬
‫ه‪،‬‬ ‫يفرمــود‪» :‬الل ّهُـ ّ‬‫دعــاي او را حفــظ كــردم كــه م ‍‬
‫َ‬
‫س ـعْ‬‫ه‪َ ،‬وو ّ‬ ‫م نُزل َـ ُ‬ ‫ه‪ ،‬وَأك ـرِ ْ‬ ‫ف عن ْـ ُ‬ ‫ه‪ ،‬واعْـ ُ‬ ‫ه‪ ،‬وعافِ ِ‬ ‫م ُ‬ ‫واْرح ْ‬
‫ن‬‫ج وال ْــبَرِد‪ ،‬ون َّقــه م ـ َ‬ ‫ْ‬
‫ه ِبالمــاِء والث ّل ـ ِ‬ ‫س ـل ْ ُ‬
‫ه واغْ ِ‬ ‫خل َ ُ‬ ‫م ـد ْ َ‬ ‫ُ‬
‫ن ال ـد َّنس‪،‬‬ ‫ض مـ َ‬ ‫ت الث ّــوب الب ْي َـ َ‬ ‫َ‬
‫خـ ـطاَيا‪ ،‬كمــا ن َّقي ْـ َ‬ ‫ال َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ه‪،‬‬ ‫ن أهْل ِـ ِ‬‫خيــرا ً م ـ ْ‬ ‫داِره‪ ،‬وَأهْل ً َ‬ ‫ن َ‬‫مـ ْ‬ ‫ه دارا خيــرا ً ِ‬ ‫وَأب ْـدِل ْ ُ‬
‫ن‬‫ذه مـ ْ‬ ‫عـ ْ‬ ‫ة‪ ،‬وَأ َ ِ‬
‫خل ْــه الجن ّـ َ‬ ‫ه‪ ،‬وأد ْ ِ‬‫جـ ِ‬ ‫ن َزوْ ِ‬ ‫خْيرا ً م ْ‬‫وَزْوجا ً َ‬
‫نار‪ :‬خدايا! او را بيامرز و بــه او‬ ‫ب ال ّ‬‫ذا ِ‬ ‫ن عَ َ‬ ‫م ْ‬ ‫ر‪ ،‬وَ ِ‬
‫ب الَقب ْ ِ‬ ‫ذا ِ‬ ‫عَ َ‬
‫رحم كن و وي را خلصي ده و خطاهاي او را عفو كن و نصيب او‬
‫را در بهشت نيكو قرار بده و قبر و جاي او را وسعت ده و گناه او‬
‫را بــا آب و بــرف و تگــرگ بشــوي و او را از گناهــان پــاك كــن‪،‬‬
‫يكني و به او‬ ‫نگونه كه لباس سفيد را از چرك و پليدي پاك م ‍‬ ‫هما ‍‬
‫هي خــودش‬ ‫هاي بهتر از خــانواد ‍‬
‫هي دنيا و خانواد ‍‬
‫هاي بهتر از خان ‍‬ ‫خان ‍‬
‫و همسري نيكوتر از همسر خودش عوض ده و مرحمت كــن و او‬
‫را وارد بهشـــت كـــن و از عـــذاب قـــبر و دوزخ پنـــاه ده«‪) ،‬راوي‬
‫هاي اين دعاها عالي و پرمعني بود( كه تمنا كردم‬ ‫يگويد‪ :‬تا انداز ‍‬ ‫م ‍‬
‫‪1‬‬
‫يبودم!‬
‫كاش آن مرده‪ ،‬من م ‍‬

‫م‬
‫ة‪ ،‬وأبي إب َْراهي َ‬ ‫هريرة وأبي قََتاد َ َ‬ ‫‪ -936‬وعن أبي ُ‬
‫ي ‪ -‬رضي الّله‬ ‫حاب ّ‬ ‫ص َ‬‫ن أبيه‪ - ،‬وأبوه َ‬ ‫يع ْ‬ ‫شَهل ّ‬ ‫ال ْ‬
‫سّلم أّنه صّلى‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ن النب ّ‬ ‫عنهم‪ ،‬عَ ِ‬
‫حي َّنا َومي ِّتنا‪،‬‬ ‫جَناَزة فقال‪» :‬الّلهم اغفر ل ِ َ‬ ‫على َ‬ ‫َ‬
‫دنا َوغاِئبَنا‪.‬‬ ‫ُ‬
‫كبيرَِنا‪ ،‬وذ َك َرَِنا وَأن َْثاَنا‪ ،‬و َ‬ ‫صغيرنا وَ َ‬
‫شاهِ ِ‬ ‫وَ َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ن‬‫م ْ‬ ‫م‪ ،‬وَ َ‬ ‫سل ِ‬ ‫حِيه على ال ْ‬ ‫حي َي َْته مّنا فأ ْ‬ ‫نأ ْ‬ ‫مم ْ‬ ‫الل ّهُ ّ‬
‫منا‬‫حرِ ْ‬ ‫م ل تَ ْ‬ ‫ن‪ ،‬الل ّهُ ّ‬ ‫على اليما ِ‬ ‫ه َ‬ ‫توَفّي َْته مّنا فَت َوَفّ ُ‬
‫ه« رواه الترمذي من رواية أبي‬ ‫َ‬
‫ه‪َ ،‬ول ت َْفت ِّنا ب َعْد َ ُ‬‫جَر ُ‬ ‫أ ْ‬
‫‪ -‬مسلم روايت كرده است؛ ])‪.[(963‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪70‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ي‪ ،‬ورواه أبو داود من رواية أبي‬ ‫هَُرْيرةَ والشَهل ّ‬


‫ة‪ .‬قال الحاكم‪ :‬حديث أبي هريرة‬ ‫هريرة وأبي قََتاد َ َ‬
‫مذي‬ ‫م‪ ،‬قال التْر ِ‬
‫سل ِ ٍ‬
‫م ْ‬
‫ط الُبخاريّ و ُ‬ ‫شْر ِ‬ ‫ح على َ‬ ‫صحي ٌ‬ ‫َ‬
‫ة‬
‫ت هذا الحديث رواي ُ‬ ‫َ‬
‫ح روايا ِ‬‫ي‪ :‬أص ّ‬ ‫قال البخار ّ‬
‫ح شيء في هذا الباب‬ ‫َ‬ ‫ال َ ْ‬
‫ص ّ‬
‫ي‪ .‬قال البخاري‪ :‬وَأ َ‬ ‫شَهل ّ‬
‫ك‪.‬‬‫ف بن مال ٍ‬ ‫حديث عوْ ِ‬
‫‪ .936‬از ابوهريره و ابوقتاده و »ابوابراهيم اشهلي« از پدرش ـ‍‬
‫كه پدرش صحابي بود ‍ـ ‪ ‬ـ روايت شده است كه گفتند‍‪ :‬پيامبرص‬
‫بــر جنــاز‍هاي نمــاز خواندنــد و فرمودنــد‪» :‬الّلهم اغفــر ل ِ َ‬
‫حي ّن َــا‬
‫دنا‬‫شــاهِ ِ‬ ‫كبيرِن َــا‪ ،‬وذ َك َرِن َــا وَأ ُن َْثان َــا‪ ،‬و َ‬‫صــغيرنا وَ َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َومي ِّتنا‪ ،‬و‬
‫م‪،‬‬ ‫َ‬ ‫وغاِئبنا‪ .‬الل ّهم م َ‬
‫ســل ِ‬ ‫حِيه علــى ال ْ‬ ‫حي َي َْته من ّــا ف ـأ ْ‬‫نأ ْ‬ ‫ْ‬ ‫ُ ّ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫منا‬ ‫حرِ ْ‬
‫م ل تَ ْ‬ ‫ّ‬
‫ن‪ ،‬اللهُ ّ‬ ‫على اليما ِ‬ ‫ه َ‬ ‫ن توَفّي َْته مّنا فَت َوَفّ ُ‬ ‫م ْ‬‫وَ َ‬
‫نا ب َعْد َهُ‪ :‬بــار خــدايا! زنــد ‍‬
‫َ‬
‫هي مــا‪،‬‬ ‫هي مــا و مــرد ‍‬ ‫ه‪َ ،‬ول ت َْفت ِ ّ‬ ‫جَر ُ‬ ‫أ ْ‬
‫كوچك ما و بزرگ ما‪ ،‬مرد ما و زن ما و حاضــر مــا و غــايب مــا را‬
‫ببخش و بيامرز؛ پروردگارا! هر كس از ما را زنده گردانيدي‪ ،‬او را‬
‫بر دين اسلم زنده گردان و هر كدام از ما را ميراندي‪ ،‬بــر ايمــان‬
‫بميربان؛ خدايا! ما را از اجر او محروم نكن و بعد از او مــا را )بــه‬
‫‪1‬‬
‫گناه و گمراهي( مبتل نكن!«‪.‬‬

‫ت‬
‫ه قال‪ :‬سمع ُ‬ ‫ضي الل ّ ُ‬
‫ه عَن ْ ُ‬ ‫هري َْرةَ َر ِ‬ ‫‪ -937‬وعن أبي ُ‬
‫صل ّي ُْتم‬
‫سّلم يقول‪» :‬إذ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬ ‫سول الل ّهِ‬ ‫َر ُ‬
‫دعاَء« رواه أبوداود‪.‬‬ ‫َ‬
‫ه ال ّ‬ ‫صوا ل ُ‬‫خل ِ ُ‬
‫مّيت‪ ،‬فأ ْ‬ ‫على ال َ‬‫َ‬
‫‪ -‬ترمذي ])‪ [(1024‬از روايت ابوهريره و اشــهلي‪ ،‬و ابــوداود ])‪ [(3201‬از‬ ‫‪1‬‬

‫هانــد‪ ،‬حــاكم گفتــه اســت ‪ :‬حــديث‬


‫روايت ابوهريره و ابوقتاده‪ ،‬روايــت كرد ‍‬
‫ابوهريره بنا بر شرط بخاري و مسلم‪ ،‬صحيح است؛ ترمـذي گفتــه اســت ‪:‬‬
‫عترين روايــات ايــن حــديث‪ ،‬روايــت اشــهلي اســت؛‬ ‫يگويــد ‪ :‬جــام ‍‬
‫بخاري م ‍‬
‫حترين حديث در اين باب‪ ،‬حديث عوف بــن مالــك‬ ‫بخاري گفته است ‪ :‬صحي ‍‬
‫است‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪71‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .937‬از ابــوهريره ـــ ‪ ‬ـــ روايــت شــده اســت كــه گفــت‍‪ :‬از‬
‫يفرمود‪» :‬هر وقت بر مرده نمــاز خوانديــد‪،‬‬ ‫پيامبرص شنيدم كه م ‍‬
‫‪1‬‬
‫خالصانه براي او دعا كنيد و او را مخصوص به دعا گردانيد«‪.‬‬

‫سّلم في‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ن الّنب ّ‬‫ه عَ ِ‬‫‪ -938‬وعَن ْ ُ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ت‬ ‫م أْنت رب َّها‪ ،‬وَأن ْ َ‬ ‫جَناَزة‪» :‬الل ّهُ ّ‬‫على ال َ‬ ‫صلةِ َ‬ ‫ال ّ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫حَها‪،‬‬
‫ت ُرو َ‬ ‫ض َ‬ ‫ت قَب َ ْ‬ ‫م‪ ،‬وَأن ْ َ‬ ‫هدي ْت ََها للسل ِ‬ ‫ت َ‬‫خل َْقَتها‪ ،‬وأن ْ َ‬ ‫َ‬
‫شفعاَء ل َ ُ‬
‫ه‬ ‫ك ُ‬ ‫علنيِتها‪ ،‬جئ َْنا َ‬ ‫سّرها وَ َ‬ ‫م بِ ِ‬‫عل ُ‬ ‫ت أَ ْ‬ ‫َ‬
‫وَأن ْ َ‬
‫ه«‪ .‬رواه أبو داود‪.‬‬ ‫فاغِفْر ل ُ‬
‫‪ ‬ـ روايت شده است كه گفــت‍‪ :‬پيــامبرص‬ ‫‪ .938‬از ابوهريره ـ ‌‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ت‬ ‫بر جناز‍هاي نماز خواندند و فرمودند‍‪» :‬الل ّهُ ّ‬
‫م أْنت رب َّها‪ ،‬وَأن ْ َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫حهَــا‪،‬‬‫ت ُرو َ‬ ‫ت قَب َ ْ‬
‫ضـ َ‬ ‫م‪ ،‬وَأن ْ َ‬
‫هدي ْت ََها للسل ِ‬
‫ت َ‬ ‫خل َْقَتها‪ ،‬وأن ْ َ‬ ‫َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫شــفعاَء ل َـ ُ‬
‫ه‬ ‫ك ُ‬‫علنيِتهــا‪ ،‬جئ ْن َــا َ‬‫س ـّرها وَ َ‬ ‫م بِ ِ‬‫عل ـ ُ‬‫تأ ْ‬ ‫وَأن ْـ َ‬
‫ه بار خدايا! تو پروردگار ما هستي و تــو او را آفريــدي و‬ ‫فاغِفْر ل ُ‬
‫تو او را به اسلم هدايت نمــودي و تــو روح او را گرفــتي و تــو بــه‬
‫نهان و آشكار او داناتري‪ ،‬ما بــه عنــوان شــفيعان او بــه ســوي تــو‬
‫‪2‬‬
‫هايم‪ ،‬پس او را بيامرز«‪.‬‬‫آمد ‍‬

‫ي الّله عنه قال‪:‬‬ ‫ن السقِع رض َ‬ ‫‪ -939‬وعن واِثلة ب ِ‬


‫على‬ ‫سّلم َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬‫صّلى ب َِنا رسو ُ‬ ‫َ‬
‫ن‬
‫مإ ّ‬ ‫ل‪» :‬الل ّهُ ّ‬‫ن‪ ،‬فسمعته يقو ُ‬ ‫سِلمي َ‬ ‫م ْ‬‫ن ال ُ‬
‫م َ‬ ‫ل ِ‬‫ج ٍ‬‫ر ُ‬
‫ل بجوارك‪ ،‬فَِقهِ فِت ْن َ َ‬
‫ة‬ ‫ح ّ‬ ‫كو َ‬ ‫مت ِ َ‬‫ن ُفلن في ذِ ّ‬ ‫ن اب ْ َ‬‫ُفل َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫د‪ ،‬الل ّهُ ّ‬
‫م‬ ‫م ِ‬‫ح ْ‬
‫وفاِء وال َ‬ ‫ل ال َ‬ ‫ت أه ْ ُ‬ ‫ب الّناِر‪ ،‬وَأن ْ َ‬ ‫الَقْبر‪ ،‬وَعَ َ‬
‫ذا َ‬
‫م« رواه‬ ‫فاغفر له وارحمه‪ ،‬إن َ َ‬
‫ت الغَُفور الّرحي ُ‬ ‫ك أن ْ َ‬ ‫ِ ْ ُ َ ْ َ ْ ُ‬
‫أبو داود‪.‬‬
‫‪ -‬ابوداود روايت كرده است؛ ])‪.[(3199‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ابوداود روايت كرده است؛ ])‪.[(3200‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪72‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .939‬از »واثله بن اسقع« ـ ‪‍ ‬ـ روايت شده است كــه گفــت‪‍:‬‬


‫هي مرد مسلماني براي مــا امــامت‬ ‫پيامبرص در خواندن نماز جناز ‍‬
‫ن‬ ‫ن ُفل َ‬
‫ن اب ْـ َ‬ ‫مإ ّ‬‫يفرمــود‪» :‬الل ّهُ ّ‬‫فرمود كه از او شنيدم كــه م ‍‬
‫ة الَقب ْــر‪،‬‬‫ل بجــوارك‪ ،‬فَِق ـهِ فِت ْن َـ َ‬ ‫حـ ّ‬‫كو َ‬ ‫مت ِ َ‬‫ُفلن في ذِ ّ‬
‫د‪ ،‬الل ّهُ ـ ّ‬
‫م‬ ‫مـ ِ‬ ‫ح ْ‬ ‫وفــاِء وال َ‬‫ل ال َ‬‫ت أ َهْ ـ ُ‬ ‫َ‬
‫ب الن ّــاِر‪ ،‬وَأن ْـ َ‬ ‫ذا َ‬‫وَعَ ـ َ‬
‫م‪ :‬خــدايا!‬
‫َ‬ ‫ه‪ ،‬إن َ‬
‫ت الغَُفــور الّرحي ـ ُ‬ ‫ك أن ْـ َ‬ ‫م ُ‬‫ح ْ‬‫ه َواْر َ‬
‫فاغِفْر ل ُ‬
‫همانا فلن پسر فلن‪ ،‬تحت عهده و امنيت تو و در امان مجــاورت‬
‫هي قبر و عذاب آتش نگهدار و تو اهل وفا‬ ‫توست‪ ،‬پس او را از فتن ‍‬
‫و )سزاوار( سپاس و ستايشي‪ ،‬خــدايا! پــس او را بيــامرز و بــه او‬
‫‪1‬‬
‫رحم كن كه تو بسيار آمرزنده و مهربان هستي«‪.‬‬

‫ن أبي أْوفى رضي الّله عنهما‬ ‫ِ‬ ‫‪ -940‬وعن عبد الّله ب‬


‫أ َنه كبر على جنازة ابنة ل َ َ‬
‫م ب َعْد َ‬‫ت‪ ،‬فََقا َ‬ ‫ه أْرب َعَ ت َك ِْبيرا ٍ‬ ‫َ َ َ ِ َْ ٍ ُ‬ ‫ّ ُ ّ‬
‫عو‪،‬‬ ‫سَتغِفُر لَها وَي َد ْ ُ‬ ‫كبيرتْين ي َ ْ‬ ‫ن الت ّ ْ‬ ‫ما ب َي ْ َ‬ ‫الّراب ِعَةِ ك ََقد ْرِ َ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو ُ‬ ‫نر ُ‬ ‫كا َ‬ ‫م قال‪َ :‬‬ ‫ثُ ّ‬
‫َ‬
‫ة‬
‫ساع ً‬ ‫ذا وفي رواية‪» :‬ك َب َّر أْربعا ً فمكث َ‬ ‫صن َعُ هك َ‬ ‫يَ ْ‬
‫َ‬
‫ه‬
‫مين ِ‬ ‫ني ِ‬ ‫مع ْ‬ ‫م سل ّ َ‬ ‫مسًا‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫خ ْ‬ ‫ه سي ُك َب ُّر َ‬ ‫ت أن ّ ُ‬ ‫حّتى ظ َن َن ْ ُ‬
‫ما هذا ؟ فقال‪:‬‬ ‫ه‪َ :‬‬ ‫صَرف قُْلنا ل َ ُ‬ ‫ما ان ْ َ‬ ‫ه‪ ،‬فَل َ ّ‬ ‫شمال ِ ِ‬ ‫ن ِ‬‫وَعَ ْ‬
‫َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو ُ‬ ‫تر ُ‬ ‫ما َرأي ْ ُ‬ ‫على َ‬ ‫م َ‬ ‫إّني ل أزيد ُك ُ ْ‬
‫صّلى‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫صنعَ رسو ُ‬ ‫ع‪ ،‬أْو‪ :‬هكذا َ‬ ‫صن َ ُ‬ ‫سّلم ي َ ْ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫سّلم‪ .‬رواه الحاكم وقال‪ :‬حديث صحيح‪.‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫الل ُ‬
‫‪ .940‬از عبدالله بن ابي اوفي ـ م ـ روايت شده است كه او بر‬
‫هاش( چهار تكبير خوانــد و بعــد از‬ ‫هي دختر خود )در نماز جناز ‍‬ ‫جناز ‍‬
‫هي ميان دو تكبير منتظــر ايســتاد و‬ ‫هي فاصل ‍‬‫تكبير چهارم‪ ،‬به انداز ‍‬
‫يكــرد و ســپس گفــت‪:‬‬ ‫ينمــود و دعــا م ‍‬‫برايــش طلــب آمــرزش م ‍‬
‫يكرد‪:‬‬‫پيامبرص چنين م ‍‬

‫‪ -‬ابوداود روايت كرده است؛ ])‪.[(3202‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪73‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫در روايتي ديگر آمده است‪ :‬او چهار تكبير گفت و مدتي توقــف‬
‫يگويــد و پــس‬ ‫هاي كه گمان بردم تكبير پنجم را هم م ‍‬ ‫كرد‪ ،‬تا انداز ‍‬
‫از آن از راست و چپ سلم گفت‪ ،‬وقتي نماز را تمــام كــرد بــه او‬
‫نچه كــه ديــدم پيــامبرص‬ ‫گفتيم‪ :‬اين چه بود؟ گفت‪ :‬من هرگز بر آ ‍‬
‫يكنــم‪ ،‬يــا )گفــت(‪ :‬پيــامبرص‬ ‫يداد‪ ،‬برايتــان اضــافه نم ‍‬‫انجــام م ‍‬
‫‪1‬‬
‫يكرد‪.‬‬‫نچنين م ‍‬ ‫اي ‍‬

‫لسراع بالجنازة‬
‫‪ -158‬باب ا ِ‬
‫باب تسريع در تشييع و دفن جنازه‬

‫ي‬
‫عن الّنب ّ‬ ‫ه عنه َ‬ ‫ي الل ّ ُ‬ ‫ض َ‬
‫‪ -941‬عن أبي هَُري َْرةَ ر ِ‬
‫َ‬
‫ن‬‫ة‪َ ،‬فإ ْ‬‫جَناَز ِ‬
‫عوا ِبال َ‬ ‫سّلم قال‪» :‬أ ْ‬
‫سرِ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ك‪،‬‬‫وى ذل ِ َ‬ ‫س َ‬‫ن َتك ِ‬ ‫ه‪َ ،‬وإ ْ‬ ‫مونها إل َي ْ ِ‬ ‫ة‪ ،‬فَ َ‬
‫خي ٌْر ت َُقد ّ ُ‬ ‫ح ً‬ ‫صال ِ َ‬
‫ك َ‬ ‫تَ ُ‬
‫م« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ن رَِقاب ِك ُ ْ‬ ‫ه عَ ْ‬ ‫ضُعون َ ُ‬ ‫فَ َ‬
‫شّر ت َ َ‬
‫مون ََها عَل َْيه«‪.‬‬ ‫م‪» :‬فَ َ‬
‫خي ٌْر ت َُقد ّ ُ‬ ‫سل ِ ٍ‬
‫م ْ‬
‫وفي روايةٍ ل ُ‬
‫‪ .941‬از ابــوهريره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روايــت شــده اســت كــه پيــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬جنازه را زود راه بيندازيد و دفن كنيد؛ زيرا اگــر صــالح‬
‫يكنيــد و اگــر غيــر‬
‫باشد؛ خيري است كه شما او را به آن نزديك م ‍‬
‫يداريد و خــود را‬ ‫اين باشد‪ ،‬شري است كه او را ازگردن خود برم ‍‬
‫‪2‬‬
‫يسازيد«‪.‬‬
‫از او رها م ‍‬
‫در روايتي ديگر از مسلم آمده است‪» :‬اگر صالح باشــد‪ ،‬خيــر و‬
‫يسازيد«‪.‬‬‫احساني است كه شما او را بر آن وارد م ‍‬
‫خ ـد ْرِيّ رضــي الل ّــه عنــه‬ ‫‪ -942‬وعن أبي ســعيدٍ ال ُ‬
‫ل‪» :‬إذا‬ ‫س ـّلم ي َُقــو ُ‬
‫ه عَل َي ْـهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ن الّنب ّ‬ ‫ل‪َ :‬‬
‫كا َ‬ ‫َقا َ‬
‫َ‬
‫م‪،‬‬
‫علــى أعن َــاقِهِ ْ‬‫ل َ‬ ‫حَتمل َهَــا الّر َ‬
‫جــا ُ‬ ‫ة‪َ ،‬فا ْ‬
‫جن َــاَز ُ‬
‫ت ال ِ‬‫ضع َ ِ‬‫وُ ِ‬
‫‪ -‬حاكم ])‪ [(1/360‬روايت كرده است و گفته است ‪ :‬حديثي صحيح است‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق عليه است؛ ]خ )‪ ،(1315‬م )‪.[(944‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪74‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ت غَي ْـَر‬ ‫ن ك َــان َ ْ‬‫موني‪َ ،‬وإ ْ‬ ‫ت‪ :‬قَـد ّ ُ‬ ‫ة‪ ،‬قال ْ‬ ‫صالح ً‬‫ت َ‬ ‫كان ْ‬‫ن َ‬ ‫َفإ ْ‬
‫َ‬
‫ع‬
‫م ُ‬‫سـ َ‬ ‫ن ب َِها‪ ،‬ي َ ْ‬ ‫ت لهْل َِها‪َ :‬ياوَي ْل ََها أي ْ َ‬
‫ن ت َذ ْهَُبو َ‬ ‫ة‪َ ،‬قال َ ْ‬‫ح ٍ‬‫صال ِ َ‬
‫َ‬
‫ن‪،‬‬‫ســا ُ‬ ‫معَ الن ْ َ‬ ‫سـ ِ‬‫ن‪ ،‬وَل َـوْ َ‬ ‫يٍء إل ّ النســا َ‬ ‫شـ ْ‬ ‫ل َ‬ ‫صوْت ََها ك ُ ّ‬ ‫َ‬
‫ق« رواه البخاري‪.‬‬ ‫صع ِ َ‬ ‫لَ َ‬
‫‪ .942‬از ابوسعيد خدري ـ ‪ ‬ـ روايت شده است كــه پيــامبرص‬
‫هي بردن شد و‬ ‫هاي بر زمين نهاده و آماد ‍‬‫فرمودند‪» :‬وقتي كه جناز ‍‬
‫يگويــد‪:‬‬
‫مردان آن را بر دوش خود حمل كردند‪ ،‬اگر صالح باشد‪ ،‬م ‍‬
‫يگويـد‪ :‬اي‬‫هاش م ‍‬ ‫مرا پيش ببريد! و اگر غير صالح باشد‪ ،‬به خانواد ‍‬
‫يبريد؟ و هر چيزي جز انسان صــداي او‬ ‫واي بر او! او را به كجا م ‍‬
‫يشــنود و اگــر انســان بشــنود‪ ،‬بيهــوش و نقــش بــر زميــن‬ ‫را م ‍‬
‫‪1‬‬
‫يشود«‪.‬‬‫م ‍‬
‫‪ -159‬باب تعجيل قضاء الدين‬
‫عن الميت‬
‫والمبادرة إلى تجهيزه إل أن‬
‫يموت فجأة فيترك حتى‬
‫يتيقن موته‬
‫باب تعجيل در پرداخت قرض مرده و‬
‫اقدام به تجهيز او‪ ،‬جز كسي كه به‬
‫عن النبي‬ ‫مچنان‬ ‫عنه‪،‬‬ ‫بميردالّله‬
‫كه ه ‌‬ ‫رضي‬‫ناگهاني‬
‫مرگهريرة‬ ‫‪ -943‬عن َأبي‬
‫يشود تا از مرگش يقين‬ ‫گذاشته م ‌‬
‫معَل َّق ٌ‬
‫ة‬ ‫ن ُ‬
‫ِ‬ ‫م‬
‫ِ‬ ‫ْ‬ ‫ؤ‬ ‫م‬
‫ُ‬ ‫ال‬ ‫س‬
‫ُ‬ ‫ف‬
‫ْ‬ ‫س حاصل شود‬
‫َ‬ ‫ن‬‫»‬ ‫قال‪:‬‬ ‫لم‬‫ه عَل َي ْهِ و َ ّ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫َ‬
‫ه«‪.‬رواه الترمذي وقال‪ :‬حديث‬
‫ضي عَن ْ ُ‬
‫حّتى ي ُْق َ‬
‫ب ِد َي ْن ِهِ َ‬
‫ن‪.‬‬
‫حس ٌ‬
‫‪ .943‬از ابــوهريره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روايــت شــده اســت كــه پيــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬جان مؤمن به قرض او معلــق اســت‪ ،‬تــا وقــتي كــه از‬
‫‪2‬‬
‫جانب او و از مالش پرداخت شود«‪.‬‬

‫‪ -‬بخاري روايت كرده است؛ ])‪.[(1314‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ترمذي ])‪ [(1078‬روايت كرده و گفته است ‪ :‬حديثي حسن است‪.‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪75‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫َ‬
‫ن‬
‫ه عنه أ ْ‬ ‫ح رضي الل ّ ُ‬ ‫حو َ ٍ‬
‫ن بن و ْ‬ ‫صي ْ ِ‬‫ح َ‬ ‫‪ -944‬وعن ُ‬
‫رض‪،‬‬ ‫م ِ‬ ‫ضي الّله عْنهما َ‬ ‫ن اْلبََراِء بن عازب ر ِ‬ ‫ةب َ‬ ‫ط َل ْ َ‬
‫ح َ‬
‫ل‪ :‬إّني‬ ‫سّلم ي َُعود ُهُ فََقا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫َفأَتاهُ الّنب ّ‬
‫ت َفآذُِنوني ب ِ ِ‬
‫ه‬ ‫مو ْ ُ‬‫ث ِفيهِ ال َ‬ ‫حد َ َ‬‫ة إل ّ قد ْ َ‬ ‫ل أ َُرى ط َْلح َ‬
‫س‬‫حب َ َ‬ ‫ن تُ ْ‬
‫سل ِم ٍ أ ْ‬‫م ْ‬‫جيَفةِ ُ‬ ‫ه ل ي َن ْب َِغي ل ِ‬ ‫ه‪َ ،‬فإن ّ ُ‬ ‫جُلوا ب ِ ِ‬‫وَعَ ّ‬
‫َ‬
‫ه«‪ .‬رواه أبو داود‪.‬‬ ‫ي أهْل ِ ِ‬ ‫ن ظ َهَْران َ ْ‬ ‫ب َي ْ َ‬
‫‪ .944‬از »حصين بن وحوح« ـ ‪ ‌‬ـ روايت شده است كه گفــت‪:‬‬
‫طلحه بن براء ـ ‪ ‬ـ بيمـار شـد‪ ،‬پيـامبرص بـه عيـادت او آمدنـد و‬
‫هي طلحه گماني ندارم جز اين كه مرگــش نزديــك‬ ‫فرمودند‪ :‬دربار ‍‬
‫شده است‪ ،‬پس )هرگاه فوت كرد( مرا از مــرگ او بــاخبر كنيــد و‬
‫هي هيچ‬ ‫درحق )غسل و كفن و دفن( او تعجيل نماييد؛ زيرا بر جناز ‍‬
‫هاش محبــوس و نگــه‬ ‫مسلماني ســزاوار نيســت كــه ميــان خــانواد ‍‬
‫‪1‬‬
‫داشته شود«‪.‬‬

‫‪ -160‬باب الموعظة عندا القبر‬


‫باب موعظه در كنار قبر‬

‫ه عنه قال‪ :‬ك ُّنا في جَناَز ٍ‬


‫ة‬ ‫ي الل ّ ُ‬ ‫ض َ‬ ‫ي َر ِ‬ ‫‪ -945‬عن عل ّ‬
‫َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬ ‫سو ُ‬ ‫في ب َِقيع ال ْغَْرَقد فَأَتاَنا َر ُ‬
‫صَرةٌ فَن َك َ َ‬
‫س‬ ‫خ َ‬ ‫م ْ‬
‫ه ِ‬ ‫مع َ ُ‬‫ه وَ َ‬ ‫حوْل َ ُ‬‫د‪ ،‬وقعد َْنا َ‬ ‫سّلم‪ ،‬فَقعَ َ‬ ‫و َ‬
‫َ‬
‫حدٍ‬‫نأ َ‬ ‫م ْ‬‫م ِ‬ ‫منك ُ ْ‬‫ه‪ ،‬ثم قال‪ :‬ما ِ‬ ‫صرت ِ ِ‬‫خ َ‬ ‫م ْ‬ ‫ت بِ ِ‬ ‫ل ي َن ْك ُ ُ‬‫جع َ َ‬‫وَ َ‬
‫ن الجّنة«‬ ‫م َ‬ ‫مْقعَد ُهُ ِ‬‫ن الّنارِ و َ‬ ‫م َ‬ ‫ب مْقعَد ُهُ ِ‬ ‫إل ّ وَقَد ْ ك ُت ِ َ‬
‫ل على كتابَنا ؟ فقال‪:‬‬ ‫ل الل ّهِ أ َفَل َ ن َت ّك ِ ُ‬ ‫سو َ‬ ‫فقالوا‪ :‬يا َر ُ‬
‫‪ -‬ابوداود روايت كرده است؛ ])‪.[(3159‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪76‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫م‬ ‫خل ِقَ ل َ ُ‬


‫ه« وذ َ‬
‫كر تما َ‬ ‫ما ُ‬
‫سٌر ل ِ َ‬
‫مي َ ّ‬ ‫مُلوا‪ ،‬فَك ُ ّ‬
‫ل ُ‬ ‫»اعْ َ‬
‫الحديث‪ ،‬متفقٌ عليه‪.‬‬
‫‪ .945‬از حضرت علي ـ ‪ ‬ـ روايت شــده اســت كــه گفــت‪ :‬مــا‬
‫هاي در »بقيــع غرقــد« بــوديم‪،‬‬ ‫بــراي انجــام دادن كارهــاي جنــاز ‍‬
‫پيامبرص به ميان ما تشريف آورد و عصايي با خود داشت‪ ،‬سپس‬
‫نشست و ما هــم اطــراف او نشســتيم‪ ،‬پيــامبرص ســرش را فــرو‬
‫يزدنــد و ســپس فرمودنــد‪:‬‬ ‫انداخت و با نوك عصايش بــر زميــن م ‍‬
‫»هر يك از شما محل و موقعيتش در آتش يا بهشــت تعييــن شــده‬
‫است«‪ ،‬گفتند‪ :‬اي رسول خدا! پس )وقتي كه چنين است( آيــا بــر‬
‫هي اعمال خود تكيه نكنيم؟ فرمودنــد‪)» :‬نــه( عمــل كنيــد زيــرا‬ ‫نام ‍‬
‫هركــس بــراي چيــزي آمــاده شــده كــه بــه منظــور آن خلــق شــده‬
‫‪1‬‬
‫هي حديث را ذكر كرد‪.‬‬ ‫است«‪ .‬و بقي ‍‬

‫‪ -161‬باب الدعاء للميت بعد‬


‫دفنه والقعود عند قبره ساعة‬
‫دعاء له والستغفار والقراءة‬
‫لل ّ‬
‫باب دعا براي مرده بعد از دفن و‬
‫نشستن كنار قبرش جهت دعا براي او‬
‫أبو‬ ‫عبد الّله‪ ،‬وقيل‪:‬‬ ‫وقيل‪:‬و أبو‬
‫قرائت‬ ‫مرو‬
‫استغفار‬ ‫عن أبي عَوْ‬ ‫‪-946‬‬
‫ن رضي الّله عنه قال‪ :‬كا َ‬
‫ن‬ ‫ن بن عَّفا َ‬ ‫ل َْيلى عُث ْ َ‬
‫ما ُ‬
‫سّلم إذا فَرغَ من دفن‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫الّنب ّ‬
‫سُلوا‬
‫كم و َ‬‫خي ُ‬
‫ه‪ ،‬وقال‪» :‬استغِفُروا ل ِ‬ ‫ف عَلي ِ‬ ‫ت وقَ َ‬ ‫مي ّ ِ‬
‫ال َ‬
‫َ‬
‫ل«‪.‬رواه أبو داود‪.‬‬‫ه الن ُيسأ ُ‬ ‫ت فإن ّ ُ‬‫ه الّتثبي َ‬ ‫لَ ُ‬
‫هانــد‪ :‬ابــوليلي ـ ـ‬
‫هاند‪ :‬ابوعبدالله و گفت ‍‬
‫‪ .946‬از ابوعمرو ـ و گفت ‍‬
‫عثمان بن عفان ـ ‪ ‬ـ ـ روايــت شــده اســت كــه گفــت‪ :‬پيــامبرص‬
‫‪ -‬متفق عليه است؛ ]خ )‪ ،(1362‬م )‪.[(2647‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪77‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫يشــد‪ ،‬بــر قــبر او‬


‫هاي فــارغ م ‍‬ ‫هرگــاه از تجهيــز و تكفيــن مــرد ‍‬
‫يفرمـود‪» :‬بـراي براد‍رتـان طلـب آمـرزش كنيـد و‬ ‫يايسـتاد و م ‍‬‫م ‍‬
‫ثابت ماندن )بر ايمــان و شــهادت( را بــراي او )از خــدا( بخواهيــد؛‬
‫‪1‬‬
‫يشود«‪.‬‬ ‫زيرا اكنون از وي سؤال م ‍‬

‫‪ -947‬وعن عمرو بن العاص رضي الّله عنه قال‪:‬‬


‫حُر‬‫ري قَد َْر ما ُتن َ‬ ‫ول َ َقب ِ‬
‫ح ْ‬
‫موني‪ ،‬فأقيموا َ‬ ‫إذا دفنت ُ‬
‫علم‬ ‫َ‬
‫س ِبكم‪ ،‬وأ ْ‬ ‫سَتأن ِ َ‬
‫حتى أ ْ‬ ‫مها َ‬‫ح ُ‬
‫مل ْ‬ ‫س ُ‬
‫جُزوٌر‪ ،‬وي َُق ّ‬‫َ‬
‫ل رّبي‪ .‬رواه مسلم‪ .‬وقد سبق‬ ‫س َ‬ ‫ُ‬
‫جعُ ب ِهِ ُر ُ‬
‫ماذا أَرا ِ‬
‫بطوله‪.‬‬
‫ب أن ُيقَرأ َ ِ‬
‫عن ْد َهُ‬ ‫ح ّ‬ ‫ه الّله‪ :‬وي ُ ْ‬
‫ست َ َ‬ ‫حم ُ‬‫ي َر ِ‬
‫شافِعِ ّ‬‫قال ال ّ‬
‫ن‬‫عْندهُ كا َ‬ ‫موا الُقرآن ِ‬ ‫خت َ ُ‬
‫ن‪َ ،‬وإن َ‬‫ن الُقرآ ِ‬‫م َ‬‫شيٌء ِ‬
‫حسنا ً ‪.‬‬
‫َ‬
‫‪ .947‬از عمرو بن عاص ـ ‪ ‬ـ روايــت شــده اســت كــه گفــت‪:‬‬
‫وقتي مرا دفن كرديد در اطراف قبر من به اندازه زماني كه شتر‬
‫يشود‪ ،‬بايستيد‪ ،‬تا )به سبب شــما( بــه‬ ‫كشته و گوشتش تقسيم م ‍‬
‫حالت خود‪ ،‬انس گيرم و بدانم كه چگــونه فرســتادگان پروردگــارم‬
‫‪2‬‬
‫يدهم‪.‬‬
‫را جواب م ‍‬
‫يفرمايد‪ :‬مستحب است كــه در كنــار قــبرش‪،‬‬ ‫»امام شافعي‪ /‬م ‍‬
‫قسمتي از قرآن خوانده شود و اگر قرآن را در كنار او ختم كننــد‪،‬‬
‫نيكو و زيباست‪.‬‬

‫‪ -162‬باب الصدقة عن الميت‬


‫والدعاء له‬
‫قال الله تعالي‪:‬‬
‫باب صدقه و دعا براي مرده‬
‫‪ -‬ابوداود روايت كرده است ؛ ] )‪.[(3221‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬مســلم روايــت كــرده اســت؛ ])‪ .[(121‬روايــت كامــل ايــن حــديث ]بــه‬ ‫‪2‬‬

‫هي ‪ ،[711 :‬گذشت‪.‬‬ ‫شمار ‍‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪78‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪‬‬ ‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬


‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫)حشر ‪(10 /‬‬ ‫‪   ‬‬
‫يآينــد‪،‬‬
‫»كســاني كــه بعــد از مهــاجرين و انصــار )بــه دنيــا( م ‍‬
‫يگويند‪ :‬پروردگــارا! مــا را و بــرادران مــا را كــه در ايمــان‬ ‫م ‍‬
‫هاند‪ ،‬بيامرز«‪.‬‬
‫آوردن بر ما پيشي گرفت ‍‬

‫َ‬
‫جل ً قال‬ ‫ن َر ُ‬
‫ه عَن َْها أ ّ‬‫ي الل ّ ُ‬ ‫ة َرض َ‬ ‫ش َ‬‫ن عائ ِ َ‬ ‫‪ -948‬وعَ ْ‬
‫ُ‬
‫سَها‬
‫ت ن َْف ُ‬
‫مي افُتلت َ ْ‬ ‫نأ ّ‬ ‫سّلم إ ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫للّنب ّ‬
‫َ‬ ‫وَأ َُرا َ‬
‫جٌر إن‬ ‫ت‪ ،‬فََهل لَها من أ ْ‬ ‫صد ّقَ ْ‬
‫ت‪ ،‬ت َ َ‬ ‫م ْ‬ ‫ها لو ت َك َل ّ َ‬
‫م«‪ .‬متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ت عَن َْها ؟ قال‪» :‬ن َعَ ْ‬ ‫صد ّقْ ُ‬
‫ت َ‬
‫‪ .948‬از حضرت عايشه ـ ‪ ‬ـ روايت شده است كه مــردي بــه‬
‫پيامبرص گفت‪ :‬مادرم به مرگ ناگهاني درگذشــت و مــن معتقــدم‬
‫يكــرد‪) ،‬درخواســت(‬ ‫يتوانست صحبت كنــد و صــحبت م ‍‬ ‫كه اگر م ‍‬
‫يكــرد‪ ،‬آيــا اگــر بــراي او صــدقه بــدهم مــأجور‬
‫احسان و صــدقه م ‍‬
‫‪1‬‬
‫خواهد بود؟ فرمودند‪» :‬بله«‪.‬‬

‫سول‬‫نر ُ‬ ‫هأ ّ‬‫ي الّله عَن ْ ُ‬


‫‪ -949‬وعن أبي هَُري َْرةَ َرض َ‬
‫ن‬
‫سا ُ‬
‫ت الن َ‬‫ما َ‬‫سّلم قال‪» :‬إذا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫علم‬ ‫صدقَةٍ جاري َ ٍ‬
‫ة‪ ،‬أوْ ِ‬ ‫ث‪َ :‬‬‫ن َثل ٍ‬ ‫م ْ‬ ‫ه إل ّ ِ‬‫مل ُ ُ‬‫انقط َعَ ع َ‬
‫َ‬
‫عو له« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ح َيد ُ‬
‫صال ٍ‬‫ه‪ ،‬أوْ وَل َدٍ َ‬ ‫ي ُن ْت ََفعُ ب ِ ِ‬
‫‪ .949‬از ابــوهريره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روايــت شــده اســت كــه پيــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬وقتي انسان بميرد‪ ،‬ثواب عمل او )جــز از ســه مــورد(‬

‫‪ -‬متفق عليه است؛ ]خ )‪ ،(1388‬م )‪.[(1004‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪79‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫هاي جاريه و هميشگي؛ )‪ (2‬علمــي كــه از‬ ‫يشود‪ (1) :‬صدق ‍‬


‫قطع م ‍‬
‫آن بهره گرفته شود؛ )‪ (3‬فرزند صــالحي كــه بــراي او دعــاي خيــر‬
‫‪1‬‬
‫كند«‪.‬‬

‫‪ -163‬باب ثناء الناس على‬


‫الميت‬
‫باب ستايش مردم از مرده‬
‫َ‬
‫ة‪،‬‬
‫جَناَز ٍ‬‫س رضي الّله عنه قال‪ :‬مّروا ب َ‬ ‫‪ -950‬عن أن ٍ‬
‫سّلم‪:‬‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ َ‬
‫فقال النب ّ‬ ‫خيرا ً‬ ‫فَأثَنوا عَل َي َْها َ‬
‫شّرًا‪ ،‬فََقال‬ ‫ُ‬
‫وا عليها َ‬ ‫خَرى‪ ،‬فَأثن َْ‬ ‫ت«‪ ،‬ثم مّروا ب ِأ ْ‬ ‫جب َ ْ‬‫»و َ َ‬
‫َ‬
‫عمُر‬ ‫ت« فََقال ُ‬ ‫سّلم‪َ» :‬وجب َ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫الّنب ّ‬
‫ل‪» :‬هذا‬ ‫ت ؟ َقا َ‬ ‫ه‪ :‬ما وجب َ ْ‬ ‫ي الّله عَن ْ ُ‬ ‫ض َ‬ ‫طاب َر ِ‬ ‫خ ّ‬ ‫ن ال َ‬ ‫اب ُ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ة‪ ،‬وهذا أثَنيُتم عليه‬ ‫ه الجن ّ ُ‬ ‫ت لَ ُ‬ ‫وجب ْ‬ ‫خيرًا‪ ،‬فَ َ‬ ‫م عل َي ْهِ َ‬ ‫أثَنيت ُ ْ‬
‫شَهداُء الل ّهِ في‬ ‫ه ال ًّناُر‪ ،‬أنُتم ُ‬ ‫ت لَ ُ‬ ‫وجب ْ‬ ‫شّرًا‪ ،‬فَ َ‬
‫ض«‪ .‬متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫الر ِ‬
‫‪ .950‬از انس ـ ‪ ‬ـ روايت شده است كه گفت‪ :‬صحابه از كنار‬
‫هاي عبور كردند و بر او ثنا گفتند و به نيكــي از او يــاد كردنــد‪،‬‬
‫جناز ‍‬
‫هاي ديگـري‬ ‫پيامبرص فرمودند‪» :‬واجـب شـد!« بعـد از كنـار جنـاز ‍‬
‫گذشتند و از بــدي او بحــث نمودنــد‪ ،‬پيــامبرص فرمودنــد‪» :‬واجــب‬
‫شــد!« حضــرت عمــر‪ ‬گفــت‪ :‬چــه چيــز واجــب شــد؟ پيــامبرص‬
‫فرمودند‍‪» :‬اين مرده‪ ،‬از او به نيكــي يــاد كرديــد‪ ،‬بهشــت بــراي او‬

‫‪ -‬مسلم روايت كرده است؛ ])‪.[(1631‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪80‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫واجب شد‪ ،‬و آن يكي‪ ،‬شما از بدي او گفتيد‪ ،‬دوزخ براي او واجــب‬
‫‪1‬‬
‫شد‪) ،‬زيرا كه( شما شاهدان خداوند در زمين هستيد«‪.‬‬
‫ة‪،‬‬‫دين َـ َ‬‫ت الم ِ‬ ‫م ُ‬ ‫‪ -951‬وعــن أبــي الســود قــال‪ :‬قَ ـدِ ْ‬
‫ب رضـي الّلـه عن ْـ ُ‬
‫ه‬ ‫طـا ِ‬ ‫خ ّ‬ ‫مـَر بــن ال َ‬ ‫ت إلــى عُ ْ‬ ‫سـ ُ‬ ‫جل َ ْ‬‫فَ َ‬
‫خْيــرا ً فقــال‬ ‫ُ‬
‫حبها َ‬ ‫صــا ِ‬ ‫ى على َ‬ ‫ة‪ ،‬فأثن َُ‬ ‫م جَناز ٌ‬ ‫ت ب ِهِ ْ‬ ‫َفمّر ْ‬
‫حِبها‬ ‫صـا ِ‬ ‫ى علــى ُ َ‬ ‫خرى‪َ ،‬فـأثن ِ َ‬ ‫مـّر بـأ ْ‬ ‫مُر‪ :‬وجبت‪ ،‬ثـم ُ‬ ‫عُ َ‬
‫ي على‬ ‫ة‪ ،‬فَأثن ِ َ‬ ‫مّر ِبالّثال ِث َ ِ‬ ‫عمُر‪ :‬وجَبت‪ ،‬ثم ُ‬ ‫ل ُ‬ ‫خيرًا‪ ،‬فََقا َ‬ ‫َ‬
‫عمر‪ :‬وجبت‪ :‬قَــا َ َ‬
‫ســوِد‪:‬‬ ‫ل أب ُــو ال ْ‬ ‫ْ‬ ‫شّرا‪ ،‬فََقال ُ ُ‬ ‫صاحبها َ‬
‫ت‬‫ت‪ :‬وما وجَبت يــا أميـَر المــؤمنين ؟ قــال‪ُ :‬قلـ ُ‬ ‫فَُقل ْ ُ‬
‫َ‬
‫مس ـِلم‬ ‫مــا ُ‬ ‫سّلم‪» :‬أي ّ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫كما قال الّنب ّ‬
‫ه الل ّــه الجن ّـ َ‬ ‫َ‬ ‫ه َأربع ـ ٌ‬
‫ة« فَُقلن َــا‪:‬‬ ‫خل َـ ُ‬‫خيــر‪ ،‬أد َ‬ ‫ة بِ َ‬ ‫ش ـهِد َ ل ـ ُ‬ ‫َ‬
‫ن ؟ قــال‪:‬‬ ‫ة« فقلنــا‪ :‬واثنــا ِ‬ ‫ة ؟ قــال‪» :‬وَثلَثــ ٌ‬ ‫وَثلَثــ ٌ‬
‫َ‬
‫د‪ .‬رواه البخاري‪.‬‬ ‫ح ِ‬‫عن الوا ِ‬ ‫ه َ‬ ‫م لم َنسأ ل ْ ُ‬ ‫ن« ث ُ ّ‬ ‫»واثنا ِ‬
‫‪ .951‬از »ابوالسود« روايت شده اســت كــه گفــت‪ :‬بــه مــدينه‬
‫آمدم و در حضور حضرت عمر بن خطاب ـ ‪ ‬ـ نشســتم‪ ،‬ناگهــان‬
‫نجا عبور دادند و از آن به نيكي ياد شــد‪ ،‬حضــرت‬ ‫هاي را از آ ‍‬‫جناز ‍‬
‫هاي ديگر را عبــور دادنــد و‬ ‫عمر‪ ‬فرمود‪ :‬واجب شد! سپس جناز ‍‬
‫از آن هم به نيكي ياد شد‪ ،‬حضرت عمر‪ ‬فرمود‪ :‬واجب شد! بعد‬
‫هي سوم را عبور دادنـد و از صـاحب آن بـد گفتـه شـد‪،‬‬ ‫از آن جناز ‍‬
‫حضرت عمر‪ ‬باز فرمود‪ :‬واجب شد! ابوالسود گفت‪ :‬گفتــم‪ :‬اي‬
‫اميرالمؤمنين! چه چيز واجب شد؟ فرمود‪ :‬من سخن پيامبرص را‬
‫بازگو كردم كه فرمودند‪» :‬هر مسلماني كه چهار نفر بــه نيكــي او‬
‫يكنــد«‪ ،‬گفــتيم‍‪:‬‬‫شــهادت دهنــد‪ ،‬خداونــد او را داخــل بهشــت م ‍‬
‫نطــور اســت(؟ فرمودنــد‪» :‬ســه نفــر‬ ‫)شهادت( سه نفر نيــز )همي ‍‬
‫« عرض كرديم‍‪) :‬شهادت( دو نفر هم؟ فرمودند‪» :‬دو نفر هم«‬ ‫هم ‍‬
‫‪2‬‬
‫)ولي( ديگر راجع به شهادت يك نفر از او سؤال نكرديم‪.‬‬

‫‪ -‬متفق عليه است؛ ]خ )‪ ،(1367‬م )‪.[(949‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬بخاري روايت كرده است؛ ])‪.[(1368‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪81‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ -164‬باب فضل ‪ ‬من مات له‬


‫أولد صغار‬
‫باب فضيلت كسي كه چند فرزند‬
‫صغيرش ّمرده باشند َ‬
‫‪ -952‬عن أنس رضي الله عَْنه قال‪ :‬قال َرسو ُ‬
‫ل‬
‫ت‬‫مو ُ‬ ‫مسل ِم ٍ ي َ ُ‬
‫ن ُ‬‫م ْ‬‫ما ِ‬ ‫سّلم‪َ » :‬‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫ضل‬
‫ة ب َِف ْ‬ ‫ه الّله الجن ّ َ‬‫ث إل أدخل َ ُ‬ ‫ة لم َيبل ُُغوا ال ِ‬
‫حن ْ َ‬ ‫له ثلث َ ٌ‬
‫م«‪ .‬متفقُ عليه‪.‬‬ ‫مت ِهِ إّياهُ ْ‬
‫ح َ‬
‫ر ْ‬
‫‪ .952‬از انس ـ ‪ ‬ـ روايت شده است كه پيــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫»هر مسلماني كه سه فرزند كوچك او كــه بــه حــد بلــوغ نرســيده‬
‫باشند‪ ،‬بميرند‪ ،‬خداوند به خاطر فضل رحمــت خــود نســبت بــه آن‬
‫‪1‬‬
‫يكند«‪.‬‬ ‫فرزندان‪ ،‬آن شخص را وارد بهشت م ‍‬
‫َ‬
‫ل‬‫ل‪َ :‬قا َ‬ ‫ه َقا َ‬ ‫ه عن ْ ُ‬‫ي الل ّ ُ‬
‫ض َ‬‫‪ -953‬وعن أبي هَُري َْرةَ ر ِ‬
‫حدٍ‬ ‫ت لِ َ‬ ‫مو ُ‬ ‫سّلم‪» :‬ل ي َ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬‫سو ُ‬‫َر ُ‬
‫حل ّ َ‬
‫ة‬ ‫ه الّناُر إ ِل ّ ت َ ِ‬ ‫س ُ‬ ‫م ّ‬‫ن الوَل َدِ ل ت َ‬ ‫م َ‬
‫ة ِ‬ ‫ن َثلث ٌ‬
‫مي َ‬‫سل ِ ِ‬
‫م ْ‬
‫ن ال ُ‬‫م َ‬
‫ِ‬
‫سم« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫الَق َ‬
‫من ْك ُ ْ‬
‫م إ ِل ّ‬ ‫ن ِ‬ ‫ل الل ّهِ تعالى‪} :‬وَإ ِ ْ‬ ‫سم« قو ُ‬ ‫ه الَق َ‬ ‫حل ّ ُ‬‫»وَت َ ِ‬
‫و‬
‫ط‪ ،‬وَهُ َ‬ ‫صرا ِ‬ ‫على ال ّ‬ ‫د‪ :‬هُوَ العُُبوُر َ‬
‫ها { والوُُرو ُ‬ ‫َوارِد ُ َ‬
‫من َْها‪.‬‬‫ه ِ‬ ‫عاَفاَنا الل ّ ُ‬
‫م‪َ .‬‬ ‫ب عََلى ظهْرِ َ‬
‫جهَن ّ َ‬ ‫صو ٌ‬‫من ْ ُ‬
‫سٌر َ‬ ‫ج ْ‬

‫‪ -‬متفق عليه است؛ ]خ )‪ ،(1248‬م )‪.[(2634‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪82‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .953‬از ابــوهريره ـــ ‪ ‬ـــ روايــت شــده اســت كــه پيــامبرص‬


‫فرمودند‪» :‬هر مسلماني كه سه فرزندش بميرند‪ ،‬آتش او را لمــس‬
‫‪2‬‬
‫يكند‪ ،‬مگر براي حلل شدن سوگند )خداوند(«‪.‬‬ ‫نم ‍‬
‫و معنــي حلل شــدن ســوگند آن اســت كــه خداونــد در قــرآن‬
‫يفرمايد‪:‬‬
‫)سوگند ياد كرده و( م ‍‬
‫‪ ‬‬ ‫‪  ‬‬ ‫‪‬‬
‫)مريم ‪(71 /‬‬ ‫‪ ‬‬
‫»هيچ يك از شما نيست كه وارد دوزخ نشود«‪.‬‬
‫و ورود )چنين كساني به دوزخ( فقط عبور بر »صــراط« اســت‬
‫و آن پلي است كه بر روي دوزخ نصب شده است‪ .‬خداونــد مــا را‬
‫از آن محفوظ كند!‬
‫ه‬
‫ه عَن ْـ ُ‬ ‫ي الل ّـ ُ‬ ‫ضـ َ‬ ‫خ ـد ْرِيّ َر ِ‬ ‫‪ -954‬وعن َأبي ســعيدٍ ال ُ‬
‫َ‬
‫ه عَل َي ْـهِ‬ ‫صـّلى اللـ ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو ِ‬ ‫ت امرأةٌ ِإلى َر ُ‬ ‫جاَء ِ‬ ‫ل‪َ :‬‬ ‫َقا َ‬
‫ك‪،‬‬ ‫حــديث ِ َ‬ ‫لب َ‬ ‫ب الّرجا ُ‬ ‫ل الل ّهِ ذ َهَ َ‬ ‫سو َ‬ ‫ت‪ :‬يا َر ُ‬ ‫سّلم فََقال َ ْ‬ ‫و َ‬
‫ْ‬
‫مــا‬‫م ّ‬ ‫من َــا ِ‬ ‫ك فيـهِ ت ُعَل ّ ُ‬ ‫ومـا ً ن َأتيـ َ‬ ‫سـ َ‬
‫ك يَ ْ‬ ‫ن ن َْف ِ‬‫م ْ‬ ‫ل ل ََنا ِ‬ ‫جع َ ْ‬ ‫فا ْ‬
‫ذا«‬ ‫كــ َ‬‫ذا وَ َ‬ ‫كــ َ‬ ‫م َ‬ ‫ن َيــوْ َ‬ ‫مْعــ َ‬ ‫جت َ ِ‬
‫ل‪» :‬ا ْ‬ ‫ك الّلــه‪َ ،‬قــا َ‬ ‫مــ َ‬ ‫عَل ّ َ‬
‫س ـّلم‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْـهِ و َ‬ ‫ص ـّلى الل ـ ُ‬ ‫ن النــبي َ‬ ‫ن‪ ،‬فَأت َــاهُ ّ‬ ‫مع ْ َ‬ ‫جت َ َ‬ ‫فَــا ْ‬
‫مــن‬ ‫ن ِ‬ ‫من ْك ُـ ّ‬ ‫ل‪» :‬مــا ِ‬ ‫م قَــا َ‬ ‫ه الل ّــه‪ ،‬ث ُـ ّ‬ ‫ما عّلم ُ‬ ‫م ّ‬ ‫ن ِ‬ ‫مه ّ‬ ‫فَعَل ّ َ‬
‫ا َ‬
‫ن‬‫جاب ـا ً م ـ َ‬ ‫ح َ‬‫ن الوَل َدِ إ ِل ّ كــاُنوا لهَــا ِ‬ ‫ةم َ‬ ‫م َثلث ً‬ ‫مَرأةٍ ت َُقد ّ ُ‬ ‫ْ‬
‫ّ‬ ‫ن ؟ فََقــا َ‬ ‫َ‬
‫ل اللــه‬ ‫ســو ُ‬ ‫ل َر ُ‬ ‫ة‪َ :‬واثنيـ ِ‬ ‫مـَرأ ٌ‬ ‫تا ْ‬ ‫الّنار« َفقــال ِ‬
‫سّلم »َواث ْن َْين« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫‪ .954‬از ابوسعيد خدري ـ ‪ ‬ــ روايــت شــده اســت كــه گفــت‪:‬‬
‫زني نزد پيامبرص آمد و گفت‪ :‬اي رسول خــدا! )تنهــا( مــردان بــه‬
‫ينصيبيم(‪ ،‬پــس‬ ‫هاند )و ما زنان ب ‍‬
‫هگيري از سخن تو توفيق يافت ‍‬ ‫بهر ‍‬
‫براي ما هم روزي قرار ده كه در آن روز نزد تو بياييم تا از علمــي‬
‫كه خداوند به تو آموخته است به مــا يــاد بــدهي‪ ،‬فرمودنــد‪» :‬فلن‬
‫روز جمع شويد«‪ ،‬زنان‪) ،‬در آن روز( جمع شــدند و پيــامبرص نــزد‬
‫نچه خداوند به او آموخته بــود‪ ،‬بــه آنهــا آمــوخت و‬‫آنها رفت و از آ ‍‬
‫‪ -‬متفق عليه است؛ ]خ )‪ ،(1251‬م )‪.[(2632‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪83‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫سپس فرمودند‪» :‬هر زني از شما سه فرزند خود را )بـراي دفـن(‬


‫پيش آورده باشد )هر زني كه سه فرزندش مرده باشند( آنها يقينا ً‬
‫براي مــادر خــود‪ ،‬مــانعي از آتــش )جهنــم( خواهنــد بــود«؛ يــك زن‬
‫گفــت‍‪) :‬آيــا( دو فرزنــد هــم )چنيــن اســت(؟ پيــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫»)بله(‪ ،‬دو فرزند هم«‪.‬‬

‫‪ -165‬باب البكاء والخوف‬


‫عندا لمرور بقبور الظالمين‬
‫ومصارعهم وإظهار الفتقار‬
‫إلى الّله تعالى والتحذير من‬
‫الغفلة عن ذلك‬
‫باب گريه كردن و ترس در هنگام‬
‫عبور از كنار قبر ظالمان و ميدان‬
‫جنگ ايشان و اظهار عجز و نياز به‬
‫از عَنهما َ‬
‫الل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫ن آرن‌ ُ‬
‫سو َ‬
‫ل‬ ‫غفلت أاز ّ‬ ‫پرهيز ّ‬
‫له ْ ُ َ‬ ‫ي ال‬
‫َ‬
‫ّ )صفات(‬
‫ض‬
‫ِ‬ ‫بزرگرو‬
‫َ‬ ‫مر‬
‫َ‬ ‫خداي عُ‬
‫ن‬
‫عن اب ْ ِ‬
‫َ‬ ‫‪-955‬‬
‫مــا‬ ‫حاب ِهِ ‪ -‬ي َْعنــي ل ّ‬ ‫صـ َ‬ ‫لل ْ‬ ‫َ‬
‫سلم قَــا َ‬ ‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ؤلِء‬ ‫علــى هَ ـ ُ‬ ‫خُلوا َ‬ ‫مود َ ‪» :-‬ل ت َـد ْ ُ‬ ‫جَر‪ :‬دَِياَر ث ُ‬ ‫َوصُلوا ال ِ‬
‫ح ْ‬
‫م تَ ُ‬ ‫ن تَ ُ‬ ‫َ‬
‫كين‪،‬‬ ‫كوُنوا بــا ِ‬ ‫نل ْ‬ ‫ن‪ ،‬فَإ ِ ْ‬ ‫كي َ‬ ‫كوُنوا َبا ِ‬ ‫ن إ ِل ّ أ ْ‬ ‫معَذ ِّبي َ‬ ‫ال ُ‬
‫َ‬
‫ق‬
‫م« متفـ ٌ‬ ‫صــاب َهُ ْ‬
‫مــا أ َ‬ ‫م َ‬ ‫صــيب ُك ُ ْ‬‫م‪ ،‬ل ي ُ ِ‬ ‫خُلوا عَل َي ْهِـ ْ‬ ‫َفل ت َـد ْ ُ‬
‫عليـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه‪.‬‬

‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو ُ‬ ‫مّر َر ُ‬ ‫ما َ‬‫وفي رواية قال‪ :‬ل ّ‬
‫موا‬‫ن ظ َل َ ُ‬ ‫ن ال ّ ِ‬
‫ذي َ‬ ‫ساك ِ َ‬ ‫م َ‬‫خُلوا َ‬ ‫جرِ قال‪» :‬ل ت َد ْ ُ‬ ‫ح ْ‬‫سّلم ِبال ِ‬
‫و َ‬
‫ن تَ ُ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫أ َنُفسه َ‬
‫ن«‬ ‫كي َ‬ ‫كوُنوا َبا ِ‬ ‫م إ ِل ّ أ ْ‬‫صاب َهُ ْ‬‫ما أ َ‬ ‫صيبك ُ ْ‬
‫م َ‬ ‫ن يُ ِ‬‫مأ ْ‬ ‫ْ َ ُ ْ‬

‫‪ -‬متفق عليه است؛ ]خ )‪ ،(1249‬م )‪.[(2633‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪84‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫ْ‬
‫ه‬ ‫سّلم‪َ ،‬رأ َ‬
‫س ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬
‫سو ُ‬ ‫م قَّنع َر ُ‬
‫ثُ ّ‬
‫وادي‪.‬‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫جاَز ال َ‬
‫حتى أ َ‬ ‫سي َْر َ‬
‫سَرعَ ال ّ‬‫وَأ ْ‬
‫‪ .955‬از ابن عمر ـ م ـ روايت شده است كه پيامبرص ـ هنگــام‬
‫رسيدن به »حجر‪ ،‬ديار ثمود« به يارانش فرمودنــد‪» :‬از كنــار ايــن‬
‫نكــه گريــان باشـيد و اگــر‬ ‫)مردگان( اهــل عــذاب‪ ،‬نگذريــد‪ ،‬مگــر آ ‍‬
‫نچه به آنها رســيده اســت‪،‬‬ ‫نجا وارد نشويد تا آ ‍‬ ‫گريان نيستيد‪ ،‬به آ ‍‬
‫‪1‬‬
‫به شما نرسد«‪.‬‬
‫در روايتي ديگر آمده است كه عبدالله گفت‪ :‬وقتي پيامبرص بر‬
‫ههاي آنان كه بر خــود‬ ‫سر زمين حجر گذشت‪ ،‬فرمودند‪» :‬وارد خان ‍‬
‫نچه كه بــر آنــان گذشــته اســت‪ ،‬بــه‬ ‫هاند‪ ،‬نشويد‪ ،‬مبادا آ ‍‬ ‫ستم كرد ‍‬
‫نكه در حال گريه باشيد«‪ ،‬ســپس پيــامبرص‬ ‫شما نيز برسد‪ ،‬مگر آ ‍‬
‫ســر خــود را پوشــانيد و بــه حركــت خــود ســرعت داد‪ ،‬تــا از وادي‬
‫گذشت‪.‬‬

‫‪ -‬متفق عليه است؛ ]خ )‪ ،(433‬م )‪.[(2980‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪85‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫بخش هشتم‬

‫سفر‬ ‫آداب‬
‫الخروج‬ ‫کتاب‬
‫استحباب‬ ‫‪ -166‬باب‬
‫يوم الخميس أول النهار‬
‫جشنبه‬‫باب استحباب بيرون رفتن در پن ‌‬
‫و استحباب خروج در اول روز‬
‫َ‬
‫ي‬
‫ن النب ّ‬ ‫ه عنه‪ ،‬أ ّ‬ ‫ي الل ّ ُ‬
‫ب بن مالك‪َ ،‬رض َ‬ ‫‪ -956‬عن كع ِ‬
‫م‬‫ك ي َوْ َ‬‫ج في غَْزوَةِ ت َُبو َ‬ ‫سّلم َ‬
‫خَر َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫َ‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪86‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ق‬ ‫َ‬ ‫س‪ ،‬وَ َ‬


‫ميس‪ .‬متف ٌ‬
‫خ ِ‬
‫م ال َ‬
‫ج ي َوْ َ‬
‫خُر َ‬
‫ن يَ ْ‬
‫بأ ْ‬‫ح ّ‬
‫ن يُ ِ‬
‫كا َ‬ ‫مي ِ‬
‫خ ِ‬
‫ال َ‬
‫عليه‪.‬‬

‫ل الل ّهِ‬
‫ن رسو ُ‬ ‫وفي رواية في الصحيحين‪» :‬لقّلما كا َ‬
‫س«‪.‬‬ ‫مي ِ‬ ‫ج إ ِل ّ في َيوم ال َ‬
‫خ ِ‬ ‫سّلم ي َ ْ‬
‫خُر ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫َ‬
‫‪ .956‬از كعب بن مالك ـ ‪ ‬ـ روايــت شـده اســت كـه پيـامبرص‬
‫جشنبه حركت فرمودند و ايشان دوست‬ ‫هي تبوك« روز پن ‍‬ ‫براي »غزو ‍‬
‫‪1‬‬
‫جشنبه خارج شوند‪.‬‬ ‫داشتند كه روزهاي پن ‍‬
‫در روايــتي ديگــر در صــحيحين آمــده اســت‪ :‬خيلــي كــم اتفــاق‬
‫جشنبه از منزل خود خــارج‬ ‫يافتاد كه پيامبرص در غير روزهاي پن ‍‬ ‫م ‍‬
‫شود و به مسافرت برود‪.‬‬

‫ي‬
‫صحاب ّ‬ ‫مدِيّ ال ّ‬ ‫ة الغا ِ‬ ‫داعَ َ‬
‫ن وَ َ‬‫خ َرِ ب ِ‬ ‫‪ -957‬وعن ص ْ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫سول الل ّهِ َ‬ ‫نر ُ‬ ‫ه‪ ،‬أ ّ‬ ‫رضي الّله عن ْ ُ‬
‫كوِرها« و َ‬
‫كان‬ ‫متي في ب ُ ُ‬ ‫ل‪» :‬الل ّهم َبار ْ ُ‬ ‫سّلم َقا َ‬
‫كل ّ‬ ‫ِ‬ ‫ُ ّ‬ ‫و َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ل الن َّهارِ َوكان‬ ‫ِ‬ ‫ّ‬ ‫ن أو‬ ‫ْ‬ ‫ة أوْ جيشا ً بعَث َُهم ِ‬
‫م‬ ‫سرِي ّ ً‬
‫ث َ‬ ‫ِإذا بع َ‬
‫َ‬
‫ل الّنهار‪ ،‬فَأْثرى‬ ‫ه أو ّ َ‬‫َ‬ ‫جرًا‪ ،‬وَ َ‬
‫ث ِتجارت ُ‬ ‫ن ي َْبع ُ‬‫كا َ‬ ‫خٌر َتا ِ‬
‫ص ْ‬
‫ث‬‫ه‪ .‬رواه أبو داود والترمذيّ وقال‪:‬حدي ٌ‬ ‫وك َث َُر مال ُ ُ‬
‫حسن‪.‬‬
‫هي غامــدي صــحابي« ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روايــت‬‫‪ .957‬از »صخر بــن وداع ‍‬
‫شده است كه پيامبرص فرمودند‪» :‬پروردگارا! صبح را براي امت‬
‫من مبارك و پرخير كن!« و ايشان هر وقــت گروهــي از لشــكر يــا‬
‫يفرستاد‪ ،‬آنها را در ابتــداي روز‬
‫لشكري را به مأموريتي جهادي م ‍‬
‫يفرستاد و صخر )راوي حديث( تاجر بود و كاروان تجــارت خــود‬ ‫م ‍‬
‫‪2‬‬ ‫ً‬
‫يفرستاد كه بعد ‍ا ثروتمند شد و مالش زياد گرديد‪.‬‬‫را اول روز م ‍‬

‫‪ -‬متفق عليه اســت؛ ]‪] .[(2949) 0‬مســلم ايــن حــديث را روايــت نكــرده‬ ‫‪1‬‬

‫است[‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪87‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫‪ -167‬باب استحباب طلب‬
‫الرفقة‬
‫وتأميرهم على أنفسهم واحدا ً‬
‫يطيعونه‬
‫باب استحباب جستجوي رفقا و همراهان‬
‫)در سفر( و امير گردانيدن يكي از آنها بر‬
‫ل‪َ :‬قا َ‬
‫ل‬ ‫هما َقا‬
‫كنند َ‬ ‫اوّله عَن ْ‬
‫اطاعت‬
‫ُ‬ ‫از ال‬
‫ضي‬ ‫همه ِ‬
‫َ‬ ‫كهر ر‬
‫خودعُ َ‬
‫م‬ ‫عن اب ْن‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ِ‬ ‫‪-958‬‬
‫َ‬
‫س‬
‫ن الّنا َ‬ ‫سّلم‪» :‬ل َوْ أ ّ‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬
‫ل الّله َ‬‫سو ُ‬ ‫ر ُ‬
‫َ‬
‫ب ب ِل َي ْ ٍ‬
‫ل‬ ‫ساَر َراك ِ ٌ‬‫م ما َ‬
‫عل ُ‬ ‫حدةِ ما أ َ‬ ‫ن الو ْ‬
‫م َ‬
‫ن ِ‬
‫مو َ‬ ‫ي َعْل َ ُ‬
‫ه« رواه البخاري‪.‬‬ ‫حد َ ُ‬ ‫و ْ‬
‫‪ .958‬از ابــن عمــر ـــ م ـــ روايــت شــده اســت كــه پيــامبرص‬
‫يدانــم‪ ،‬زيــان تنهــايي را‬
‫نطــور كــه مــن م ‍‬
‫فرمودند‪» :‬اگر مــردم آ ‍‬
‫‪1‬‬
‫يرفت«‪.‬‬ ‫يدانستند‪ ،‬هيچ سواري در شب به تنهايي به سفر نم ‍‬ ‫م ‍‬
‫َ‬ ‫‪ -959‬وعن عمرو بن ُ‬
‫جد ّهِ‬‫ب‪ ،‬عن أبيه‪ ،‬عن َ‬ ‫شعَي ْ ٍ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ل الل ّهِ َ‬
‫سو ُ‬‫ل‪ :‬قال َر ُ‬ ‫ه َقا َ‬ ‫ي الل ّ ُ‬
‫ه عَن ْ ُ‬ ‫ض َ‬‫َر ِ‬
‫ن‪،‬‬
‫طانا ِ‬‫شي َ‬ ‫كبان َ‬‫ن‪ ،‬والّرا ِ‬‫طا ٌ‬‫شي َ‬ ‫ب َ‬‫سّلم‪» :‬الّراك ِ ُ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫ب«‪.‬‬ ‫ة َرك ٌ‬ ‫والّثلث َ ُ‬
‫رواه أبو داود‪ ،‬والترمذي‪ ،‬والنسائي بَأسانيد‬
‫ث حسن‪.‬‬
‫صحيحة‪ ،‬وقال الترمذي‪ :‬حدي ٌ‬
‫‪ .959‬از عمرو بــن شــعيب از پــدرش از جــدش ــ ‪ ‬ــ روايــت‬
‫شده است كه پيامبرص فرمودند‪» :‬يك سوار‪ ،‬يك شــيطان اســت‪،‬‬

‫هانــد و ترمــذي گفتــه‬


‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(2606‬و ترمــذي ])‪ [(1212‬روايــت كرد ‍‬ ‫‪2‬‬

‫است ‪ :‬حديثي حسن است‪.‬‬


‫‪ -‬بخاري روايت كرده است؛ ])‪.[(2998‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪88‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫دو سوار‪ ،‬دو شيطانند و سه سوار‪ ،‬جماعت و كاروان )و بركت بــا‬


‫‪1‬‬
‫ايشان( است«‪.‬‬
‫ه‬‫ي الل ّـ ُ‬‫هريــرةَ رضـ َ‬ ‫‪ -960‬وعن َأبــي ســعيدٍ وَأبــي ُ‬
‫ه عَل َي ْـهِ‬
‫ص ـّلى الل ـ ُ‬
‫ل الل ّهِ َ‬‫ما َقال‪َ :‬قال رسو ُ‬ ‫تعالى عَن ْهُ َ‬
‫َ‬ ‫سّلم‪ِ :‬إذا َ‬
‫خَرج َثلث َ ٌ‬
‫مُروا أحــدهم«‬ ‫ة في س ـَفرٍ فلُيــؤَ ّ‬ ‫و َ‬
‫حديث حسن‪ ،‬رواه أبو داود بإسنادٍ حسن‪.‬‬
‫‪ .960‬از ابوســعيد و ابــوهريره ـ ـ م ـ ـ روايــت شــده اســت كــه‬
‫پيامبرص فرمودند‪» :‬هر وقت سه نفر براي سفري بيــرون رفتنــد‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫يكي از خودشان را رئيس خود نمايند«‪.‬‬

‫ي‬‫ه عَن ُْهما عن النب ّ‬ ‫ضي الل ّ ُ‬‫سر ِ‬ ‫ن عّبا ٍ‬ ‫‪ -961‬وعن اب ْ ِ‬


‫َ‬ ‫سّلم قال‪َ » :‬‬
‫ة‪،‬‬
‫حابةِ أْرب َعَ ٌ‬ ‫ص َ‬
‫خيُر ال ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ف‪،‬‬‫ة آل ٍ‬ ‫جُيوش أْربع ُ‬ ‫خيُر ال ُ‬‫ة‪ ،‬و َ‬‫مائ َ ٍ‬
‫سرايا أْرب َعُ ِ‬ ‫خي ُْر ال ّ‬‫وَ َ‬
‫ن قِّلة« رواه أبو داود‬ ‫َ‬
‫ب اث َْنا عشر أْلفا ً م ْ‬ ‫وَلن ي ُغْل َ َ‬
‫والترمذي وقال‪ :‬حديث حسن‪.‬‬
‫‪ .961‬از ابــن عبــاس ــ م ــ روايــت شــده اســت كــه پيــامبرص‬
‫هي چهــار نفــري هســتند و بهــترين‬
‫فرمودند‍‪» :‬بهترين يــاران‪ ،‬دســت ‍‬
‫گـروه از لشـكر )بـراي مـأموريت جنگـي(‪ ،‬گـروه چهارصـد نفـري‬
‫است و بهــترين ارتــش‪ ،‬ارتــش چهــار هــزار نفــري اســت و هرگــز‬
‫‪3‬‬
‫دوازده هزار نفر‪ ،‬به خاطر كمي مغلوب نخواهد شد«‪.‬‬

‫‪ -168‬باب آداب السير‬


‫والنزول والمبيت في السفر‬
‫ـــائي ])‪ [(8851‬و بــــه‬ ‫السفر‬
‫‪ [(1647‬و نسـ‬‫في‬ ‫والنوم‬
‫ـــذي ])‬‫‪ -‬ابــــوداود ])‪ [(2607‬و ترمـ‬ ‫‪1‬‬

‫هانــد و ترمــذي گفتــه اســت ‪ :‬حــديثي حســن‬‫اسنادهايي صحيح روايــت كرد ‍‬


‫سَرى والرفق‬ ‫واستحباب ال ّ‬ ‫است‪.‬‬
‫مصلحتها‬
‫حسن روايــت كـرده‬ ‫ومراعاة‬
‫([ به اسنادي‬‫ابوداود ])‪2608‬‬‫بالدواب‬
‫‪ -‬حديثي حسن است كه‬ ‫‪2‬‬

‫است‪.‬‬
‫حقها‬
‫هانــد و ترمــذي گفتــه‬ ‫في‬ ‫قصر‬ ‫من‬ ‫وأمر‬
‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(2611‬و ترمــذي ])‪ [(1555‬روايــت كرد ‍‬ ‫‪3‬‬

‫بالقيام بحقها وجواز‬ ‫است ‪ :‬حديثي حسن است‪.‬‬

‫الرداف على الدابة إذا كانت‬


‫تطيق ذلك‬
‫باب آداب حركت و توقف و شب‬
‫ماندن و خوابيدن در سفر و‬
‫استحباب رفتن در شب و مليمت با‬
‫چهارپايان و رعايت مصلحت آنها و‬
‫جواز دو نفر دونفر سوار شدن بر‬
‫حيوان اگر تحمل آن را داشته باشد و‬
‫امر به رعايت حق حيوانات به كسي‬
‫كه كوتاهي كرده باشد‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪89‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫َ‬
‫ه قال‪ :‬قال‬ ‫ه عَن ْ ُ‬ ‫ي الل ّ ُ‬ ‫ض َ‬ ‫‪ -962‬عن أبي هَُري َْرة ر ِ‬
‫سّلم‪» :‬إذا سافَْرُتم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو ُ‬ ‫َر ُ‬
‫ض‪ ،‬وِإذا‬ ‫َ‬ ‫ل حظ َّها ِ‬ ‫طوا ال ِب ِ َ‬ ‫ب َفأعْ ُ‬
‫ن الْر ِ‬ ‫م َ‬ ‫َ‬ ‫ِ‬ ‫ص‬
‫ْ‬ ‫خ‬
‫في ال ِ‬
‫سي َْر َوبادروا‬ ‫عوا عَل َي َْها ال ّ‬ ‫سرِ ُ‬ ‫ب‪ ،‬فَأ ْ‬ ‫جد ْ ِ‬ ‫م في ال َ‬ ‫سافَْرت ُ ْ‬
‫ق‪ ،‬فَإ ِن َّها‬ ‫طري َ‬ ‫سُتم‪َ ،‬فاجت َن ُِبوا ال ّ‬ ‫ب َِها ن ِْقي ََها‪َ ،‬وإذا عّر ْ‬
‫ْ‬
‫ل« رواه مسلم‪.‬‬ ‫م بالل ّي ْ ِ‬ ‫ب‪َ ،‬ومأوى الَهوا ّ‬ ‫دوا ّ‬ ‫طُرقُ ال ّ‬
‫ي‪ :‬اْرفُقوا‬ ‫َ‬ ‫طوا ال ِب ِ َ‬ ‫معنى »اع ُ‬
‫ض« أ ْ‬ ‫ن الْر ِ‬ ‫م َ‬ ‫حظها ِ‬ ‫ل َ‬
‫ها ‪ ،‬وقوله‪:‬‬ ‫ل سيرِ َ‬ ‫عى في حا ِ‬ ‫سيرِ لتْر َ‬ ‫ب َِها في ال ّ‬
‫»ن ِْقَيها« هو بكسر النون‪ ،‬وإسكان القاف‪ ،‬وبالياِء‬
‫عوا ب َِها‬ ‫سرِ ُ‬ ‫َ‬ ‫م ّ‬
‫خ‪ ،‬معناه‪ :‬أ ْ‬ ‫المثناة من تحت وهو‪ :‬ال ُ‬
‫َ‬
‫ك‬
‫ضن ِ‬‫من َ‬ ‫خها ِ‬ ‫م ّ‬ ‫ب ُ‬ ‫ن َيذهَ َ‬ ‫لأ ْ‬ ‫صد َقب َ‬ ‫مق ِ‬‫صُلوا ال َ‬ ‫حتى ت َ ِ‬
‫ل في اللْيل‪.‬‬ ‫س«‪ :‬النُزو ُ‬ ‫ري ُ‬ ‫ر‪َ .‬و»الت ّعْ ِ‬ ‫سي ْ ِ‬
‫ال ّ‬
‫‪ .962‬از ابــوهريره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روايــت شــده اســت كــه پيــامبرص‬
‫هزار مســافرت كرديــد‪،‬‬
‫فرمودند‪» :‬اگر در سرزمين پرگياه و ســبز ‍‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪90‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫حق شتر را از زمين عطا كنيد )يعني‪ :‬آرام سواري كنيد و بگذاريد‬
‫تــا حيــوان در هنگــام حركــت بچــرد( و اگــر در خشــكي و ريگــزار‬
‫مسافرت كرديد‪ ،‬زود آنها را حركت دهيد و مواظب مغز استخوان‬
‫آنها باشــيد )يعنــي در زميـن گــرم و خشــك‪ ،‬تنــد برانيــد تــا زود بــه‬
‫يتاب و ناتوان نشــود(‬ ‫مقصد برسيد و حيوان از ماندن زياد گرما ب ‍‬
‫و اگر شب در جايي توقف كرديد و مانديــد‪ ،‬از مانــدن و توقــف در‬
‫ميــان راه‪ ،‬دوري كنيــد؛ زيــرا راه‪ ،‬گــذرگاه حيوانــات و در شــب‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫جايگاه درندگان و حشرات است«‪.‬‬
‫َ‬
‫ن‬
‫ل‪ :‬كا َ‬ ‫ه َقا َ‬ ‫ه عن ُ‬ ‫ي الل ّ ُ‬ ‫‪ -963‬وعن أبي قََتادةَ رض َ‬
‫ر‪،‬‬
‫ن في سَف ٍ‬ ‫سّلم ِإذا كا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫َرسو ُ‬
‫ه‪ ،‬وَِإذا عَّرس ُقبي ْ َ‬
‫ل‬ ‫على َيمين ِ ِ‬ ‫جع َ َ‬ ‫ضط َ َ‬ ‫لا ْ‬ ‫س بل َي ْ ٍ‬
‫فَعَّر َ‬
‫على ك َّفه‪ .‬رواه‬ ‫ه َ‬ ‫ْ‬
‫س ُ‬ ‫ضعَ َرأ َ‬ ‫ه وَوَ َ‬ ‫ب ذَِراعَ ُ‬ ‫ص َ‬ ‫ح نَ َ‬ ‫صب ْ ِ‬
‫ال ّ‬
‫مسلم‪.‬‬
‫َّ‬
‫ست َغْرِقَ في‬ ‫ْ‬ ‫ي‬ ‫ّ‬ ‫ل‬ ‫لئ‬‫ِ‬ ‫ه‬
‫َ ُ‬ ‫راع‬‫ِ‬ ‫ذ‬ ‫ب‬‫َ‬ ‫ص‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫ن‬ ‫إنما‬ ‫قال العلماُء‪:‬‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ل‬ ‫ن وقْت َِها أوْ عَ ْ‬
‫ن أو ّ ِ‬ ‫صب ِْح ع ْ‬ ‫ت صلةُ ال ّ‬ ‫الن ّوْم ِ فَت َُفو َ‬
‫وَقْت َِها‪.‬‬
‫‪ .963‬از ابوقتاده ـ ‪ ‬ـ روايت شده است كه گفــت‪ :‬پيــامبرص‬
‫يآمــد و توقــف‬‫هرگاه در سفري بود و شــبانگاه در جــايي فــرود م ‍‬
‫يكشيد و اگر نزديك صــبح توقــف‬ ‫يكرد‪ ،‬بر پهلوي راست دراز م ‍‬ ‫م ‍‬
‫يگذاشــت و‬ ‫يكرد‪) ،‬آرنج( دســت )راســت( خــود را بــر زميــن م ‍‬ ‫م ‍‬
‫‪2‬‬
‫ينهاد‪.‬‬
‫يداشت و سرش را بر كف دست خود م ‍‬ ‫ايستاده نگه م ‍‬
‫هانـد‪ :‬پيـامبرص آرنـج دســت خــود را بـه خـاطر آن بـه‬ ‫علما گفت ‍‬
‫يگذاشت كه در‬ ‫يداد و سر را بر روي كف دستش م ‍‬ ‫زمين تكيه م ‍‬
‫خواب عميق فرو نرود و نماز صبح از وقــت يــا اول وقتــش فــوت‬
‫نشود«‪.‬‬

‫‪ -‬مسلم روايت كرده است؛ ])‪.[(1926‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم روايت كرده است؛ ])‪.[(683‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪91‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫‪ -964‬وع َ‬
‫ل‬‫ه َقال‪ :‬قال رسو ُ‬ ‫س رضي الّله عن ُ‬ ‫ن أن ٍ‬ ‫ْ‬
‫ة‪ ،‬فَإ ِ ّ‬
‫ن‬ ‫ج ِ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬
‫سلم‪» :‬عَلي ْك ُ ْ‬
‫م ِبالد ّل َ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الّله َ‬
‫َ‬
‫ل« رواه أبو داود بإسناد حسن‪.‬‬ ‫وى ِبالّلي ِ‬ ‫ض ت ُط ْ َ‬ ‫الْر َ‬
‫ل‪.‬‬‫سي ُْر في الل ّي ْ ِ‬ ‫جة« ال ّ‬ ‫دل َ‬‫»ال ّ‬
‫‪ .964‬از انس ـ ‪ ‬ـ روايت شده است كه پيــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫يكنـم؛ زيــرا زميــن در شــب‪،‬‬‫»رفتن در شب را به شــما توصــيه م ‍‬
‫‪1‬‬
‫يشود(«‪.‬‬‫يگردد )يعني‪ ،‬زود طي م ‍‬ ‫طي م ‍‬

‫ه قال‪:‬‬ ‫شِني َرضي الّله عن ُ‬ ‫خ َ‬ ‫ن َأبي ث َعَْلب َ‬


‫ة ال ُ‬ ‫‪ -965‬وع ْ‬
‫ب‬‫شعا ِ‬ ‫مْنزل ً ت ََفّرُقوا في ال ّ‬‫س إذا ن ََزُلوا َ‬ ‫ن الّنا ُ‬ ‫كا َ‬
‫سّلم‪:‬‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬
‫ل رسول الّله َ‬ ‫ة‪ .‬فقا َ‬ ‫والوِْدي ِ‬
‫ب َوالوِْدية إ ِّنما ذلك ُ ْ‬
‫م‬ ‫شعا ِ‬ ‫م في هَذِهِ ال ّ‬ ‫»إن ت ََفّرقَك ُ ْ‬
‫م‬
‫ض ّ‬‫م يْنزُلوا بعْد َ ذلك مْنزل ً إ ِل ّ ان ْ َ‬ ‫طان‪ «،‬فَل َ ْ‬ ‫شي ْ َ‬‫ن ال ّ‬ ‫م َ‬
‫ض‪ .‬رواه أبو داود بإسناد حسن‪.‬‬ ‫م إلى بعْ ٍ‬ ‫ضه ُ ْ‬
‫َبع ُ‬
‫خشني« ـ ‪ ‬ـ روايت شده است كه گفــت‪:‬‬ ‫‪ .965‬از »ابوثعلبه ُ‬
‫يكردنــد‪ ،‬در‬
‫يآمدنــد و توقــف م ‍‬ ‫مــردم وقــتي در مكــاني فــرود م ‍‬
‫يشــدند و پيـامبرص فرمودنـد‪:‬‬ ‫ههـا پراكنـده م ‍‬ ‫هها و در ‍‬
‫هي كو ‍‬
‫گردن ‍‬
‫ههــا فقــط از شــيطان‬
‫ههــا و در ‍‬ ‫»پراكنــده شــدن شــما در ايــن كو ‍‬
‫يكردند‪ ،‬مگــر‬‫است« و صحابه بعد از آن ديگر در مكاني توقف نم ‍‬
‫‪2‬‬
‫يپيوستند‪.‬‬ ‫نكه بعضي به بعضي ديگر م ‍‬ ‫آ ‍‬

‫ل بن الّربيِع‬ ‫سه ْ ِ‬
‫ل َ‬ ‫ن عمرو َوقي َ‬ ‫لب ِ‬‫سه ْ ِ‬
‫ن َ‬ ‫‪ -966‬وعَ ْ‬
‫هو‬‫ة‪ ،‬و ُ‬ ‫ف بابن الحن ْ َ‬
‫ظلي ّ ِ‬ ‫معرو ِ‬ ‫صاريّ ال َ‬ ‫عمرو الن ْ َ‬ ‫ن َ‬
‫ِ‬ ‫ب ِ‬
‫ل‪ :‬مّر‬ ‫ي الّله عنه قا َ‬ ‫ضوان‪ ،‬رض َ‬ ‫هل ب َْيعةِ الّر َ‬‫نأ ْ‬‫م ْ‬
‫ق‬
‫ح َ‬‫سّلم ببِعيرٍ قَد ْ ل َ ِ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الل ّهِ َ‬
‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(2571‬به اسناد حسن )نيكو( روايت كرده است‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(2628‬به اسناد حسن )نيكو( روايت كرده است‪.‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪92‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ّ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬


‫ظهُْرهُ ببطن ِهِ فقال‪» :‬ات ُّقوا الله في هذه البَهائم ِ‬
‫حة« رواه أبو‬ ‫ة‪ ،‬وك ُُلوها صال َ‬
‫ح ً‬ ‫مْعجمةِ َفاْركُبوها َ‬
‫صال ِ َ‬ ‫ال ُ‬
‫داود بإسناد صحيح‪.‬‬
‫ل بن الّربيِع‬ ‫سه ْ ِ‬
‫ل َ‬ ‫ن عمرو َوقي َ‬ ‫لب ِ‬‫سه ْ ِ‬
‫ن َ‬ ‫‪ -966‬وعَ ْ‬
‫هو‬‫ة‪ ،‬و ُ‬ ‫ف بابن الحن ْ َ‬
‫ظلي ّ ِ‬ ‫معرو ِ‬ ‫صاريّ ال َ‬ ‫عمرو الن ْ َ‬ ‫ن َ‬
‫ِ‬ ‫ب ِ‬
‫ل‪ :‬مّر‬ ‫ي الّله عنه قا َ‬ ‫ضوان‪ ،‬رض َ‬ ‫هل ب َْيعةِ الّر َ‬‫نأ ْ‬‫م ْ‬
‫ق‬
‫ح َ‬ ‫سّلم ببِعيرٍ قَد ْ ل َ ِ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الل ّهِ َ‬
‫ّ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬
‫ظهُْرهُ ببطن ِهِ فقال‪» :‬ات ُّقوا الله في هذه البَهائم ِ‬
‫حة« رواه أبو‬ ‫ة‪ ،‬وك ُُلوها صال َ‬ ‫ح ً‬‫صال ِ َ‬‫مْعجمةِ َفاْركُبوها َ‬ ‫ال ُ‬
‫داود بإسناد صحيح‪.‬‬
‫هانــد »ســهل بــن ربيــع بــن‬‫‪ .966‬از »سهل بن عمــرو« ـ ـ و گفت ‍‬
‫عمرو انصــاري« معــروف بــه »ابــن حنظليــه« ــ ‪ ‬ــ كــه از اهــل‬
‫»بيعت الرضوان« بود ـ روايت شده است كه گفــت‪ :‬پيــامبرص از‬
‫كنار شتري گذشت كه از غايت لغري پشتش به شكمش چسبيده‬
‫بود‪ ،‬فقرمودند‪» :‬در حق اين چهارپايان زبان بسته‪ ،‬از خدا بترسيد‬
‫و وقتي سوار آنها شويد و آنها را ذبح كنيــد و بخوريــد كــه )بــه حــد‬
‫‪1‬‬
‫هي آن كارها باشند«‪.‬‬ ‫كافي به آنها رسيده باشيد( و شايست ‍‬

‫ي‬
‫ر‪ ،‬رض َ‬ ‫ن جعف ٍ‬ ‫ّ‬
‫عن أبي َجعفرٍ عبدِ اللهِ ب ِ‬ ‫‪ -967‬و َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الّله عنهما قال‪ :‬أْردفني رسول الّله َ‬
‫ُ‬
‫ه‬
‫دث ب ِ ِ‬ ‫ح ّ‬ ‫ديثا ً ل أ َ‬
‫يح ِ‬ ‫سّر ِإل ّ‬‫خل َْفه‪َ ،‬وأ َ‬ ‫وم َ‬ ‫سّلم‪ ،‬ذات ي َ ْ‬ ‫و َ‬
‫ست ََتر ب ِهِ رسول الّله‬ ‫َ‬
‫ما ا ْ‬ ‫ب َ‬ ‫ن أح ّ‬ ‫س‪ ،‬وكا َ‬ ‫ِ‬ ‫ن الّنا‬ ‫م َ‬‫حدا ً ِ‬‫أ َ‬
‫ش َنخل‪.‬‬ ‫صّلى الله عَل َيه وسّلم ِلحاجت ِه هَد ٌ َ‬
‫حائ ُ‬ ‫ف أو ْ َ‬ ‫َ ِ َ‬ ‫َ‬ ‫ْ ِ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫خل‪ :‬رواه مسلم هكذا مختصرًا‪.‬وزاد‬ ‫ط نَ ْ‬ ‫حائ ِ َ‬ ‫ي َْعني‪َ :‬‬
‫ش‬‫ي بِإسناد مسلم‪ :‬هذا بعد قوله‪ :‬حائ ُ‬ ‫ِفيهِ الب َْرقان ّ‬
‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(2548‬به اسناد صحيح روايت كرده است‪..‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪93‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ن ال َْنصاِر‪ ،‬فإذا ِفيهِ‬ ‫لم َ‬ ‫ج ٍ‬ ‫حائطا ً ل َِر ُ‬ ‫ل َ‬ ‫خ َ‬ ‫ل‪ :‬فَد َ َ‬ ‫خ ٍ‬ ‫نَ ْ‬


‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل َالّله َ‬ ‫ما َرأى رسو َ‬ ‫ل‪ ،‬فَل َ ّ‬ ‫م ٌ‬ ‫ج َ‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ت عَي َْناه‪ ،‬فأَتاهُ النب ّ‬ ‫ذرفَ ْ‬ ‫جْرجَر و َ‬
‫َ‬
‫ه وَذِفَْراهُ َفسك َ َ‬
‫ن‪،‬‬ ‫م ُ‬‫ه أي‪ :‬سنا َ‬ ‫سَرات َ ُ‬‫ح َ‬ ‫س َ‬ ‫م َ‬ ‫سّلم فَ َ‬ ‫و َ‬
‫ل ؟«‬ ‫م ُ‬ ‫ج َ‬ ‫هذا ال َ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬‫ل‪ ،‬ل ِ َ‬ ‫م ِ‬‫ج َ‬‫ب هذا ال َ‬ ‫ن َر ّ‬ ‫م ْ‬ ‫فقال‪َ » :‬‬
‫ل الّله‪.‬‬ ‫ل‪ :‬هذا لي يا رسو َ‬ ‫صارِ فقا َ‬ ‫َ‬ ‫َفجاَء َفتى ِ‬
‫ن الن َ‬ ‫م َ‬
‫مل ّك َ َ‬ ‫َ‬
‫ك‬ ‫مةِ التي َ‬ ‫ل‪» :‬أَفل ت َت ِّقي الّله في هذِهِ الَبهي َ‬ ‫فقا َ‬
‫ه«‪.‬‬ ‫ه وَت ُد ْئ ِب ُ ُ‬‫جيعُ ُ‬‫ك تُ ِ‬ ‫ي أ َن ّ َ‬‫كو ِإل ّ‬ ‫ش ُ‬ ‫ه يَ ْ‬ ‫ها ؟ فإن ّ ُ‬ ‫ه إيا َ‬‫الل ّ ُ‬
‫ورواه أبو داود كروايةِ الب َْرقاني‪.‬‬
‫قوله‪» :‬ذِفَْراه« هو بكسر الذال المعجمة وإسكان‬
‫ث‪.‬قال أ َهْ ُ‬
‫ل الل َّغة‪:‬‬ ‫ظ مفرد ٌ مؤن ٌ‬ ‫الفاِء‪ ،‬وهو لف ٌ‬
‫ن الب َِعيرِ خْلف الذ ِ‬
‫ن‪،‬‬ ‫م َ‬
‫ضعُ الذي ي َعَْرقُ ِ‬ ‫مو ْ ِ‬ ‫الذ ّفَْرى‪ :‬ال َ‬
‫ه‪.‬‬ ‫َ‬
‫ي‪ :‬ت ُت ْعِب ُ ُ‬
‫ه« أ ْ‬ ‫وقوله‪» :‬ت ُد ْئ ِب ُ ُ‬
‫‪ .967‬از ابوجعفر عبدالله بن جعفر ـ ‪ ‬ـ روايت شده است كه‬
‫گفت‪ :‬پيامبرص روزي مرا در رديف و پشت سر خود سوار مركب‬
‫يگويم‬ ‫چيك از مردم نم ‍‬ ‫كرد و پنهاني با من سخني فرمود كه به هي ‍‬
‫بترين چيــز نـزد پيــامبرص در ســفر بيابـان بــراي قضـاي‬‫و مطلــو ‍‬
‫‪1‬‬
‫حاجت‪ ،‬بلندي يا باغ درختان خرما بود‪.‬‬
‫و »برقاني« با اسناد مسلم بعد از عبارت »حائش نخل« اضافه‬
‫نموده است‪ :‬پيامبرص سپس داخل باغي شد كه متعلق به مــردي‬
‫انصاري بود و در آن شتري بود و شتر وقــتي پيــامبرص را ديــد‪ ،‬از‬
‫گلــوي خــود صــدا و آوازي بــرآورد و چشــمانش پــر از آب شــد‪،‬‬
‫شها و كوهان او را لمس فرمود و‬ ‫پيامبرص جلو رفت و پشت گو ‍‬
‫شتر ساكت و آرام شد‪ ،‬بعد پيامبرص فرمودند‪» :‬صاحب اين شتر‬
‫كيست؟ اين شتر مال كيست؟« جواني انصاري آمد و گفت‪ :‬مــال‬
‫‪ -‬مسلم ])‪ [(342‬آن را به همين نحو‪ ،‬مختصر روايت كرده است‪..‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪94‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫من است‪ ،‬اي رسول خدا! پيامبرص فرمودنــد‍‪»:‬آيــا در مــورد ايــن‬


‫يترسي؟ زيرا او نزد‬ ‫چهارپا كه خداوند به تو داده است‪ ،‬از خدا نم ‍‬
‫يكنــد كــه تــو او را رنجــور و خســته و گرســنه‬‫مــن شــكايت م ‍‬
‫‪1‬‬
‫يداري«‪.‬‬‫م ‍‬

‫ه‪ ،‬قال‪ :‬ك ُّنا ِإذا ن ََزل َْنا‬ ‫َ‬


‫ه عن ْ ُ‬‫ي الل ّ ُ‬
‫س َرض َ‬ ‫‪ -968‬وعن أن ٍ‬
‫ل‪ .‬رواه أبو داود‬ ‫حا َ‬ ‫ل الّر َ‬ ‫ح ّ‬‫حّتى ن َ ُ‬‫ح َ‬
‫سب ّ ُ‬ ‫من ْزِ ً‬
‫ل‪ ،‬ل ن َ‬ ‫َ‬
‫بِإسناد على شرط مسلم‪.‬‬
‫ة‪ ،‬ومعناه‪ :‬أ َّنا‬
‫ح« أ َيْ ل ُنصّلي الّنافل َ َ‬ ‫سب ّ ُ‬‫وقوله‪» :‬ل ن ُ َ‬
‫ط الّرحال‬ ‫على ح ّ‬ ‫مها َ‬ ‫صلةِ ل ن َُقد ّ ُ‬
‫صنا على ال ّ‬ ‫حْر ِ‬
‫مع َ ِ‬
‫َ‬
‫ب‪.‬‬ ‫دوا ّ‬ ‫وإَراحةِ ال ّ‬
‫‪ .968‬از انس ـ ‪ ‬ـ روايت شده است كه گفت‪ :‬مــا هــر وقــت‬
‫يكرديــم‪ ،‬تــا بــار‬
‫نجا نزول و توقف م ‍‬ ‫يشديم و در آ ‍‬ ‫وارد مكاني م ‍‬
‫‪2‬‬
‫يخوانديم‪.‬‬ ‫يآورديم‪ ،‬نماز نم ‍‬
‫يكرديم و پايين نم ‍‬‫شترها را باز نم ‍‬
‫منظور انس‪ ‬نماز سنت است؛ يعني با وجــود حرصــي كــه مــا‬
‫براي اداي ســنت داشــتيم‪ ،‬آن را بــر خــدمت و تيمــار و اســتراحت‬
‫يداشتيم‪.‬‬‫چهارپايان‪ ،‬مقدم نم ‍‬

‫ق‬
‫ة الرفي ِ‬
‫ب إعان ِ‬
‫‪ -169‬با ُ‬
‫باب كمك به همسفر‬
‫في الباب أحاديث كثيرهٌ تقدمت كحديث‪:‬‬
‫)والله في عون العبد ما كسسان العبسسد فسسی عسسون‬
‫أخيسسسه(‪ ،‬و حسسسديث‪) :‬كسسسل معسسسروف صسسسدقه(‪ ،‬و‬
‫أشباههما‪.‬‬
‫در موضوع اين باب‍‪ ،‬احاديث زيادي گذشت‪ ،‬مانند حديث‪:‬‬

‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(2549‬آن را مانند روايت برقاني روايت كرده است‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(2551‬به اسناد مطابق با شرط مسلم روايت كرده است‪.‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪95‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫»خداوند يار بنده است تا وقتي كه بنده يار برادر خود باشــد‪.«1‬‬
‫و حديث‪» :‬هر كار نيكي‪ ،‬صدقه است‪ .«2‬و امثال اي ‍‬
‫نها‪.‬‬

‫ي الّله عنه قال‪:‬‬ ‫دريّ َرض َ‬ ‫خ ْ‬‫‪ -969‬وعن َأبي سعيدٍ ال ُ‬


‫ه‪،‬‬ ‫حلةٍ ل ُ‬ ‫ل على َرا ِ‬ ‫ج ٌ‬‫جاَء َر ُ‬ ‫سَفرٍ ِإذ َ‬ ‫ن في َ‬ ‫ح ُ‬
‫بينما ن َ ْ‬
‫ل‪ ،‬فقال رسول الّله‬ ‫ما ً‬ ‫ش َ‬‫مينا ً وَ ِ‬ ‫صرهُ ي َ ِ‬ ‫ف بَ َ‬‫صرِ ُ‬ ‫ل يَ ْ‬ ‫َفجعَ َ‬
‫ر‪،‬‬
‫ظه ٍ‬‫ل َ‬ ‫ض ُ‬‫ه فَ ْ‬ ‫مع َ ُ‬
‫ن َ‬ ‫كا َ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬ ‫سّلم‪َ » :‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ن له َفض ُ‬
‫ل‬ ‫ن كا َ‬ ‫م ْ‬ ‫ظهر له‪ ،‬و َ‬ ‫نل َ‬ ‫فَْليعُد ْ ب ِهِ على م ْ‬
‫ف‬ ‫على من ل زاد له« فَذ َك َر م َ‬ ‫َزاٍد‪ ،‬فَل ْي َعُد ْ ب ِهِ َ‬
‫صنا ِ‬ ‫نأ ْ‬ ‫َ ِ ْ‬ ‫َ َ‬ ‫َ ْ‬
‫َ َ‬
‫حدٍ منا في‬ ‫ه ل حق ّ ل َ‬ ‫حتى َرأيَنا أن ّ ُ‬ ‫ه‪َ ،‬‬ ‫المال ما ذ َك ََر ُ‬
‫ل‪ .‬رواه مسلم‪.‬‬ ‫ض ٍ‬‫ف ْ‬
‫‪ .969‬از ابوسعيد خدري ـ ‪ ‬ــ روايــت شــده اســت كــه گفــت‪:‬‬
‫وقتي كـه يـك بـار در سـفري بـوديم‪ ،‬مـردي كـه بـر شـتري از آن‬
‫خودش سوار بود‪ ،‬آمد و )از نهايت گرسنگي و نياز( شروع به نگاه‬
‫كردن و توجه بــه چــپ و راســت خــود نمــود‪ ،‬پيــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫»كسي كه داراي حيوان سواري اضافي است‪ ،‬آن را بــراي كســي‬
‫هاي اضافي دارد‪ ،‬آن را بــراي‬ ‫كه ندارد‪ ،‬آماده كند و كسي كه توش ‍‬
‫هها‬‫يتوشگان حاضر و احسان نمايد«‪ ،‬سپس )صدقه دادن اضــاف ‍‬ ‫ب ‍‬
‫نكه فهميديم كه هيچ كــدام از مــا‪،‬‬ ‫در( انواع مال را ذكر نمود تا اي ‍‬
‫‪3‬‬
‫هها )ي مال( حقي ندارد )و بايد آن را ببخشد(‪.‬‬ ‫در اضاف ‍‬

‫ن رسول الل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫ه‪ ،‬عَ ْ‬ ‫ي الّله عن ُ‬ ‫ن جابرٍ رض َ‬ ‫‪ -970‬وع ْ‬
‫َ‬ ‫َ َ‬
‫ن ي َغُْزوَ فقال‪ :‬يا‬ ‫سّلم أّنه أراد َ أ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬‫َ‬
‫وما‪ً،‬‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫ن إخوان ِكم قَ ْ‬ ‫م ْ‬ ‫ن ِ‬ ‫ن والنصاِر‪ ،‬إ ِ ّ‬ ‫ري َ‬
‫ج ِ‬‫مَها ِ‬ ‫مع ْ َ‬
‫شَر ال ُ‬
‫َ‬
‫ه‬
‫حدكم ِإلي ْ ِ‬‫مأ َ‬ ‫ة‪ ،‬فَل ْي َ ُ‬
‫ص ّ‬ ‫شيَر ٌ‬
‫ل‪َ ،‬ول ع ِ‬ ‫ما ٌ‬ ‫م َ‬ ‫لْيس له ْ‬
‫هي ‪.[245 :‬‬
‫‪]-‬حديث شمار ‍‬ ‫‪1‬‬

‫هي ‪.[134 :‬‬‫‪]-‬حديث شمار ‍‬ ‫‪2‬‬

‫هي‬ ‫ً‬
‫‪ -‬مسلم روايت كرده است‪] .[(1728)]،‬اين حــديث قبل هــم بــه شــمار ‍‬ ‫‪3‬‬

‫‪ ،566‬آمده است[‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪96‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ه إل‬ ‫مل ُ ُ‬
‫ح ِ‬‫ن ظهرٍ ي ْ‬ ‫ة فما لحدَِنا م ْ‬ ‫ن أ َوِ الّثلث َ َ‬
‫ِ‬ ‫جل َي ْ‬‫الَر ُ‬
‫َ‬
‫ي اث ْن َي ْ ِ‬
‫ن‬ ‫ت إل ّ‬ ‫م ُ‬‫ضم ْ‬‫م‪ ،‬قال‪ :‬فَ َ‬ ‫حده ْ‬‫ة يْعني ك َعُْقب َةِ أ َ‬ ‫عقب َ ٌ‬
‫ُ‬
‫جملي‪.‬‬ ‫َ‬ ‫َأو َثلث َ ً‬
‫ن َ‬ ‫م ْ‬‫م ِ‬
‫ده ْ‬‫ح ِ‬‫ة كعقب َةِ أ َ‬
‫عقب ٌ‬ ‫ة ما لي إل ُ‬
‫رواه أبو داود‪.‬‬
‫‪ .970‬از جابر ـ ‪ ‬ــ روايــت شــده اســت كــه گفــت‪ :‬پيــامبرص‬
‫تصميم به جهاد گرفتند و سپس فرمودنــد‪» :‬اي جمــاعت مهـاجر و‬
‫هاي هســتند كــه ثــروت و قــوم و‬ ‫انصــار! از بــرادران شــما طــايف ‍‬
‫هاي ندارند‪ ،‬پس بايــد هــر يــك از شــما )كــه حيــوان ســواري و‬ ‫قبيل ‍‬
‫هاي دارد( دو مرد يا سه مرد را به خود ملحــق و شـريك خــود‬ ‫توش ‍‬
‫نمايد«‪ .‬لذا هر يك از ما كه حيوان سواري داشت جز صــاحب يــك‬
‫يگويد‪ :‬من دو يا سه نفــر را بــا خــود‬ ‫نوبت سواري نبود‪ .‬جابر‪ ‬م ‍‬
‫همراه كردم و جز ماننــد نــوبت يكــي از آنهــا‪ ،‬از شــتر خــود حقــي‬
‫‪1‬‬
‫يشدم‪.‬‬‫نداشتم و تنها در نوبت خود سوار م ‍‬

‫ه عَل َي ْهِ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ن رسول الل ّهِ َ‬ ‫‪ -971‬وعنه قال‪ :‬كا َ‬
‫ف‬
‫ضعيف وي ُْرد ُ‬ ‫جي ال ّ‬ ‫سّلم ي ََتخّلف في الم ِ‬
‫سيرِ فَي ُْز ِ‬ ‫و َ‬
‫عو له‪ .‬رواه أبو داود بِإسناد حسن‪.‬‬ ‫ويد ْ ُ‬
‫‪ .971‬از جابر ـ ‪ ‬ـ روايت شده است كه گفت‪ :‬پيــامبرص )در‬
‫يانداخت و شتر فرد ضعيف را‬‫سفر و جهاد( عمدا ً خود را عقب م ‍‬
‫يكرد‬‫يداد و او را بر شتر خود در پشت سر‪ ،‬سوار م ‍‬
‫آرام سوق م ‍‬
‫‪2‬‬
‫يفرمود‪.‬‬
‫و براي آنها دعاي خير م ‍‬

‫‪ -170‬باب ما يقوله إذا ركب‬


‫ر‬
‫الدابة للسف ِ‬
‫نچه كه شخص هنگام سوار شدن‬
‫باب آ ‌‬
‫قال الله تعالي‪:‬‬
‫يگويد‬
‫م ‌‬

‫‪ -‬ابوداود روايت كرده است؛ ])‪.[(2534‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ابوداود ])‪ .[(2639‬به اسناد حسن )نيكو( روايت كرده است‪.‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪97‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ ......      ‬‬


‫‪        ‬‬
‫‪        ‬‬
‫‪       ‬‬ ‫‪  ‬‬
‫‪        ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪       ‬‬ ‫‪    ‬‬
‫‪      ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪   ‬‬ ‫‪  ‬‬
‫‪   ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪    ‬‬
‫‪  ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪      ‬‬
‫‪       ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪  ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪  ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪)   ‬الزخرف ‪/‬‬
‫‪(14-12‬‬
‫بهــايي‬ ‫يها و چهارپايــان‪ ،‬مرك ‍‬‫»‪ ......‬و بــراي شــما از كشــت ‍‬
‫يگرديــد‪) ،‬خــدا ايــن‬‫قــرار داده اســت كــه بــر آنهــا ســوار م ‍‬
‫بها را آفريده است( تــا بــر پشــت آنهــا قــرار بگيريــد و‬ ‫مرك ‍‬
‫هنگامي كه بر ‍آنها سوار شديد‪ ،‬نعمت پروردگار خــود را يــاد‬
‫نها را بــه زيــر‬
‫كنيد و بگوييد‪ :‬پاك و منزه خدايي است كه اي ‍‬
‫فرمــان و تســخير مــا درآورد‪ ،‬وگرنــه مــا بــر آن توانــايي‬
‫يگرديم«‪.‬‬ ‫نداشتيم؛ و ما يقينا ً به سوي پروردگارمان باز م ‍‬

‫َ‬
‫ل‬‫ن رسو َ‬ ‫ي الّله عنهما‪ ،‬أ ّ‬ ‫ض َ‬ ‫ن عمر َر ِ‬ ‫‪ -972‬وعن اب ِ‬
‫وى عََلى‬ ‫ست َ َ‬
‫ن ِإذا ا ْ‬ ‫سّلم كا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الّله َ‬
‫ن‬
‫ل‪» :‬سْبحا َ‬ ‫م قا َ‬ ‫ر‪ ،‬ك َب َّر ثلثًا‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫خارجا ً ِإلي سَف ٍ‬ ‫بِعيرهِ َ‬
‫ن‪ ،‬وَإ ِّنا ِإلى رب َّنا‬ ‫مقرني َ‬ ‫خَر ل ََنا هذا وما كّنا له ُ‬ ‫الذي س ّ‬
‫َ‬
‫سأل ُ َ‬
‫سَفرَِنا هذا البّر‬ ‫ك في َ‬ ‫ن‪ .‬الل ّهُ ّ‬
‫م إ ِّنا ن َ ْ‬ ‫منَقل ُِبو َ‬
‫ل ُ‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪98‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ن عل َْينا‬ ‫م هَوّ ْ‬ ‫ل ما ت َْرضى‪ .‬الل ّهُ ّ‬ ‫م ِ‬ ‫ن العَ َ‬ ‫م َ‬ ‫والّتقوى‪ ،‬و ِ‬


‫َ‬
‫ب في‬ ‫ح ُ‬ ‫صا ِ‬ ‫ت ال ّ‬ ‫م أن َ‬ ‫ه‪ ،‬الل ّهُ ّ‬ ‫سَفَرَنا هذا َواط ْوِ عّنا ب ُعْد َ ُ‬
‫ن‬
‫م ْ‬
‫ك ِ‬ ‫عوذ ُ ب ِ َ‬ ‫م إ ِّني أ َ ُ‬ ‫ل‪ .‬الل ّهُ ّ‬ ‫ة في الهْ ِ‬ ‫خِليَف ُ‬ ‫ر‪َ ،‬وال َ‬‫سَف ِ‬
‫ال ّ‬
‫ب في‬ ‫سوِء المْنقل َ ِ‬ ‫ر‪ ،‬وَ ُ‬ ‫ر‪ ،‬وكآبةِ المنظ َ ِ‬ ‫سَف ِ‬‫وعَْثاِء ال ّ‬
‫ن‪:‬‬
‫ن وزاد فِيه ّ‬ ‫جعَ َقالهُ ّ‬ ‫د« وِإذا ر َ‬ ‫ول ِ‬ ‫ل َوال َ‬ ‫ل واله ِ‬ ‫الما ِ‬
‫ن« رواه مسلم‪.‬‬ ‫دو َ‬ ‫م ُ‬ ‫حا ِ‬ ‫دون ل َِرب َّنا َ‬ ‫عاب ِ ُ‬
‫ن َ‬ ‫ن َتاِئبو َ‬ ‫»آِيبو َ‬
‫ح‬
‫عثاُء« بفت ِ‬ ‫ن‪».‬والوَ ْ‬ ‫طيِقي َ‬‫م ِ‬‫ن«‪ُ :‬‬ ‫مقرِِني َ‬
‫معنى » ُ‬
‫الواوِ وإسكان العين المهملة وبالثاِء المثلثة وبالمد‪،‬‬
‫د‪ ،‬وهي‪ :‬ت َغَي ُّر الّنفس‬ ‫دة‪ .‬و »الكآبة« ِبالم ّ‬ ‫َوهي‪ :‬ال ّ‬
‫ش ّ‬
‫ع‪.‬‬‫ج ُ‬‫ب«‪ :‬المْر ِ‬ ‫ن ونحوه‪َ» .‬والمنَقل َ ُ‬ ‫حز ٍ‬
‫ن ُ‬
‫م ْ‬
‫ِ‬
‫‪ .972‬از ابن عمر ـ م ـ روايت شده اسـت كـه پيـامبرص وقـتي‬
‫يشــد‪،‬‬
‫براي خروج از شهر و رفتن به سفري بر شــترش ســوار م ‍‬
‫يفرمود‪:‬‬
‫ينمود و سپس م ‍‬
‫سه مرتبه تكبير )الله اكبر( م ‍‬
‫ن‪،‬‬‫مقرنيـ َ‬ ‫خَر ل ََنا هذا ومــا كن ّــا لــه ُ‬ ‫ن الذي س ّ‬ ‫)سْبحا َ‬
‫َ‬
‫سأل ُ َ‬
‫سـَفرَِنا‬ ‫ك فـي َ‬ ‫م إ ِّنا ن َ ْ‬ ‫ن‪ .‬الل ّهُ ّ‬ ‫منَقل ُِبو َ‬ ‫وَإ ِّنا ِإلى رب َّنا ل ُ‬
‫ل مــا ت َْرضــى‪ .‬الل ُّهـ ّ‬
‫م‬ ‫مـ ِ‬ ‫ن العَ َ‬ ‫مـ َ‬ ‫هذا الـبّر والّتقـوى‪ ،‬و ِ‬
‫ت‬ ‫هَون عل َينا سَفرنا هذا واط ْـو عنــا بعـده‪ ،‬الل ّهـ َ‬
‫م أنـ َ‬ ‫ُ ّ‬ ‫ِ ّ ُْ َ ُ‬ ‫َ‬ ‫َ َ‬ ‫ْ‬ ‫ّ ْ‬
‫م إ ِّني‬ ‫ل‪ .‬الل ّهُ ّ‬ ‫ة في الهْ ِ‬ ‫خِليَف ُ‬ ‫ر‪َ ،‬وال َ‬ ‫سَف ِ‬ ‫ب في ال ّ‬ ‫ح ُ‬ ‫صا ِ‬
‫ال ّ‬
‫ســوءِ‬ ‫ر‪ ،‬وَ ُ‬ ‫ر‪ ،‬وكآب ـةِ المنظ َـ ِ‬ ‫س ـَف ِ‬ ‫ن وعَْثاِء ال ّ‬ ‫م ْ‬ ‫ك ِ‬ ‫عوذ ُ ب ِ َ‬ ‫أَ ُ‬
‫ولدِ‪.‬‬‫ل َوال َ‬ ‫ل واله ِ‬ ‫ب في الما ِ‬ ‫المْنقل َ ِ‬
‫»پاک و منزه است خدایی که ایــن وســیله را بــرای مــا مســخر‬
‫کرد‪ ،‬در حالی که مــا توانــایی مســخر کــردن آن را نداشــتیم و مــا‬
‫یگردیــم‪ ،‬خــدایا! از تــو‬ ‫یقینــا ً بــه ســوی پروردگــار خــود بــاز م ‍‬
‫یخـواهیم کـه در ایـن سـفر نیکـی و تقـوا و عملـی را کـه بـدان‬ ‫م ‍‬
‫یشوی‪ ،‬نصیب ما گردانی! خداوندا! این سفر ما را بر ما‬ ‫راضی م ‍‬
‫آسان و دوری آن را بر ما میسر کــن و بپیمــا‪ ،‬پروردگــارا! تنهـا تــو‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪99‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫هی مــا هســتی‪،‬‬ ‫همراه و یاور ما‪ ،‬در سفر و جانشین ما‪ ،‬در خانواد ‍‬
‫یهای سفر و از حالت غم و انــدوه و تغییــرات‬ ‫خدایا! من از سخت ‍‬
‫یبرم«‪.‬‬ ‫بد و ناخوشایند در مال و خانواده و فرزندانم به تو پناه م ‍‬
‫یخواند و ایــن جملت را‬ ‫یگشت‪ ،‬نیز همین دعا را م ‍‬ ‫و وقتی برم ‍‬
‫دون ل َِرب َّنــا‬‫عاِبــ ُ‬
‫ن َ‬ ‫ن َتــاِئبو َ‬
‫ینمــود‪» :‬آِيبــو َ‬‫بــه آن اضــافه م ‍‬
‫تکننــدگانیم و‬ ‫هکننــدگان و عباد ‍‬ ‫ن‪ :‬مــا بازگشــتگان و توب ‍‬
‫دو َ‬
‫مـ ُ‬
‫حا ِ‬
‫َ‬
‫شکنندگان خدای خود هستیم«‪.‬‬ ‫سپاسگزاران و ستای ‍‬

‫جس رضي الّله عنه‬ ‫‪ -973‬وعن عبد الّله بن سْر ِ‬


‫سّلم ِإذا‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫قال‪ :‬كان رسول الل ّهِ َ‬
‫ب‪،‬‬‫من َْقل َ ِ‬‫ر‪ ،‬وكآبةِ ال ُ‬ ‫عثاِء السفـ ِ‬ ‫من و ْ‬ ‫وذ ِ‬
‫سافر ي ََتع ّ‬
‫عوةِ المظ ُْلوم‪ .‬وسوِء المن ْ َ‬
‫ظر‬ ‫ن‪ ،‬ود ْ‬ ‫والحوْرِ بْعد الك َوْ ِ‬
‫ِ‬
‫مال‪ .‬رواه مسلم‪.‬‬ ‫ل وال َ‬‫في الهْ ِ‬
‫ن‪،‬‬
‫هكذا هو في صحيح مسلم‪ :‬الحوْرِ بعْد َ الكوْ ِ‬
‫بالنون‪ ،‬وكذا رواه الترمذي‪ ،‬والنسائي‪ ،‬قال‬
‫ه‪.‬‬‫ج ٌ‬
‫هو ْ‬ ‫هما ل ُ‬‫كل ُ‬‫الترمذي‪ :‬ويروي »الكوُْر« ِبالراِء‪ ،‬و ِ‬
‫جوعُ‬ ‫ن والراِء جميعًا‪ :‬الّر ُ‬ ‫قال العلماُء‪ :‬ومعناه بالنو ِ‬
‫ة‬
‫ص‪ .‬قالوا‪ :‬ورواي ُ‬ ‫َ‬
‫مةِ أوِ الّزيادة ِإلى الن ّْق ِ‬ ‫ستقا َ‬ ‫من ال ْ‬
‫ْ‬
‫ِ‬
‫مُعها‪،‬‬ ‫ة‪ ،‬وهُوَ ل َّفَها وج ْ‬ ‫وير الِعمام ِ‬ ‫ن تك ْ ِ‬
‫م ْ‬ ‫خوذ َةٌ ِ‬
‫الّراِء مأ ُ‬
‫كونًا«‬ ‫ن َ‬ ‫ني ُ‬
‫كو ُ‬ ‫صد َُر »كا َ‬ ‫ون‪ ،‬م ْ‬ ‫ن الك َ ْ‬‫م َ‬ ‫ة النون ِ‬ ‫ورواي ُ‬
‫سَتقّر‪.‬‬‫إذا ُوجد وا ْ‬
‫‪ .973‬از عبدالله ـ ‪ ‬ـ روایت شده است کــه گفــت‪ :‬پیــامبرص‬
‫در هنگام مسافرت از سختی سفر و تغییر حالت در بازگشــت بــه‬
‫غم و اندوه و از بازگشت به عدم استقامت و نقص بعد از ثبــات و‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪100‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫کمال و از دعای مظلوم و از وضـع بـد و ناخوشـایند در خـانواده و‬


‫‪1‬‬
‫یبرد‪.‬‬
‫مال‪ ،‬به خدا پناه م ‍‬

‫ي بن‬ ‫ت عل ّ‬ ‫شهد ْ ُ‬ ‫ي بن ربيعة قال‪َ :‬‬ ‫‪ -974‬وعن عل ِ ّ‬


‫ُ‬
‫ي ِبداب ّةٍ ل ِي َْرك َب ََها‪َ ،‬فلما‬ ‫ه أت ِ َ‬ ‫أبي طالب َرضي الّله عن ُ‬
‫وى‬ ‫ست َ َ‬ ‫ما ا ْ‬ ‫ه‪ ،‬فل َ ّ‬ ‫سم الل ّ ِ‬ ‫ب قال‪ :‬ب ِ ْ‬ ‫ه في الّركا ِ‬ ‫جل َ ُ‬‫ضع رِ ْ‬ ‫و َ‬
‫خَر ل ََنا هذا‪ ،‬وما‬ ‫س ّ‬‫ن الذي َ‬ ‫سْبحا َ‬ ‫على ظ َْهرها قال‪ُ :‬‬
‫م قال‪:‬‬ ‫ن‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫مْنقل ُِبو َ‬ ‫ن‪ ،‬وإّنا إلى رب َّنا ل ُ‬ ‫مْقرني َ‬ ‫ه ُ‬ ‫ك ُّنا ل َ ُ‬
‫ث‬‫كبُر َثل َ‬ ‫م قال‪ :‬الّله أ َ ْ‬ ‫ت‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫ث مّرا ٍ‬ ‫مد ُ لل ّهِ َثل َ‬ ‫الح ْ‬
‫سي َفاغِْفْر‬ ‫ت ن َْف ِ‬ ‫م ُ‬ ‫ك إ ِّني ظ َل َ ْ‬ ‫سْبحان َ َ‬ ‫م قال‪ُ :‬‬ ‫ت‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫مّرا ٍ‬
‫َ‬
‫قيل‪ :‬يا‬ ‫حك‪ ،‬فَ ِ‬ ‫مض ِ‬ ‫ت‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫لي إ ِّنه ل يغِْفُر الذ ُّنوب إ ِل ّ أن ْ َ‬
‫َ‬ ‫ن أ َيّ َ‬
‫ت‬‫ت ؟ قال‪ :‬رأي ُ‬ ‫حك ْ َ‬ ‫ض ِ‬ ‫شيٍء َ‬ ‫م ْ‬‫ن‪ِ ،‬‬ ‫مني َ‬ ‫مؤ ْ ِ‬ ‫مير ال ُ‬ ‫أ ِ‬
‫ت‪ ،‬ث ُ ّ‬
‫م‬ ‫كما فعل ْ ُ‬ ‫سّلم َفعل َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫النب ّ‬
‫َ‬
‫شيء‬ ‫ن أي ّ َ‬ ‫م ْ‬ ‫ت‪ :‬يا رسول الل ّهِ ِ‬ ‫ك فقل ُ‬ ‫ح َ‬ ‫ض ِ‬ ‫َ‬
‫ن عَْبده‬ ‫م ْ‬‫ه ي َْعجب ِ‬ ‫سْبحان َ ُ‬ ‫ن َرّبك ُ‬ ‫ت ؟ قال‪» :‬إ ِ ّ‬ ‫ضحك ْ َ‬
‫إذا قال‪ :‬اغْفر لي ذنوبي‪ ،‬يعل َ َ‬
‫ب‬‫ه ل يغِْفُر الذ ُّنو َ‬ ‫م أن ّ ُ‬ ‫َْ ُ‬ ‫ُ‬ ‫ِ ِ‬
‫ث‬‫ري«‪ .‬رواه أبو داود‪ ،‬والترمذي وقال‪ :‬حدي ٌ‬ ‫غَي ْ ِ‬
‫ح‪.‬وهذا لفظ‬ ‫ن صحي ٌ‬ ‫ن‪ ،‬وفي بعض النسخ‪ :‬حس ٌ‬ ‫حس ٌ‬
‫َأبي داود‪.‬‬
‫‪.947‬از علی بن ربیعه روایت شده است کــه گفــت‪ :‬در حضــور‬
‫یطالب ـ ‪ ‬ــ دیــدم کــه چهارپــایی را بــرای او‬
‫حضرت علی بن اب ‍‬
‫آوردند که بر آن سوار شود و او وقتی پایش را در رکاب گذاشت‪،‬‬
‫گفــت‪ :‬بســم اللــه و وقــتی بــر پشــت آن قــرار گرفــت‪ ،‬گفــت‪:‬‬

‫‪ -‬مســلم روایــت کــرده اســت؛ ])‪ .[(1343‬در صــحیح مســلم »الحــور بعــد‬ ‫‪1‬‬

‫نگونه روایت‬ ‫الکون« آمده و ترمذی ]) ‪ [(3435‬و نسائی ])‪ [(8/272‬هم ای ‍‬


‫هاند و ترمذی گفتــه اســت ‪» :‬الکــون« بــه »الکــور« هــم روایــت شـده‬
‫کرد ‍‬
‫است و هر کدام معنایی دارند‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪101‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫خَر ل َن َــا هــذا‪،‬‬


‫سـ ّ‬ ‫ن الذي َ‬ ‫سْبحا َ‬
‫الحمدالله و سپس گفت‪ُ :) :‬‬
‫ن( »پــاک و‬ ‫مْنقل ِب ُــو َ‬
‫ن‪ ،‬وإّنا إلى رب ّن َــا ل ُ‬
‫مْقرني َ‬ ‫وما ك ُّنا ل َ ُ‬
‫ه ُ‬
‫منزه خدایی است که این وسیله را برای ما رام کرد‪ ،‬در حالی که‬
‫یگردیم«‬ ‫توانایی رام کردن آن را نداشتیم و ما به سوی خدا باز م ‍‬
‫و سپس سه مرتبه الحمدالله گفت و سه مرتبه الله اکبر و بعــد از‬
‫ســي فَــاغِْفْر لــي‬ ‫ت ن َْف ِ‬‫مـ ُ‬ ‫ك إ ِّني ظ َل َ ْ‬ ‫سْبحان َ َ‬
‫آن گفت‪ُ :» :‬‬
‫َ‬
‫ت‪) :‬خدایا!( تو پاک و منزه هستی‪،‬‬ ‫إ ِّنه ل يغِْفُر الذ ُّنوب إ ِل ّ أن ْ َ‬
‫هام‪ ،‬پس مرا بیامرز‪ ،‬زیرا که کسی جز‬ ‫من بر نفس خود ظلم کرد ‍‬
‫یبخشــد« و ســپس خندیــد‪ ،‬ســؤال شــد‪ :‬ای‬ ‫تــو گناهــان را نم ‍‬
‫امیرالمؤمونین! به چه چیز خندیدی؟ گفت‪ :‬پیـامبرص را دیــدم کـه‬
‫این اعمال من را انجام دادند و خندیدنــد‪ ،‬گفتــم‪ :‬ای رســول خــدا!‬
‫هی خــود متعجــب‬ ‫د ‍‬
‫چرا خندیدید؟ فرمودند‪» :‬خــدای پــاک تــو از بن ـ ‍‬
‫یگویــد‪ :‬گناهــان مــرا بیــامرز در حــالی کــه‬ ‫یگــردد وقــتی کــه م ‍‬ ‫م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یبخشد«‪.‬‬ ‫یداند جز من )خدا( کسی گناهان را نم ‍‬ ‫م ‍‬

‫‪ -171‬باب تكبير المسافر إذا‬


‫صعد الثنايا وشبهها‬
‫وتسبيحه إذا هبط الودية‬
‫ونحوها والنهي عن المبالغة‬
‫برفع الصوت بالتكبير ونحوه‬
‫باب تکبیر مسافر در وقتی که از‬
‫یرود و‬ ‫هی تند و مانند آن بال م ‌‬ ‫گردن ‌‬
‫تسبیح او در وقتی که به دره یا شبه‬
‫درصعِد َْنا‬ ‫قال‪ :‬ك ُّنا‬
‫مبالغهِإذا‬ ‫ه‬
‫منع از‬ ‫رضي ‌ال ّ‬
‫له وعن ُ‬
‫یآید‬ ‫هایرٍپایین م‬
‫در ‌جاب‬
‫عن‬ ‫‪-975‬‬
‫مانند آن‬ ‫وإذا نزل ْنا سبحنا‪ .‬رواه البخاري‪.‬‬
‫و‬ ‫تکبیر‬ ‫صدای‬ ‫نمودن‬
‫ّ ْ‬ ‫بلند‬
‫ََ َ‬ ‫ِ‬ ‫ك َب ّْرَنا‪،‬‬

‫هانــد و ترمــذی گفتــه‬


‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(2602‬و ترمــذی ])‪ [(3443‬روایــت کرد ‍‬ ‫‪1‬‬

‫نچــه در‬
‫است ‪ :‬حدیثی حسن است ـ و در بعضی نسخ‪ ،‬صحیح اســت ــ و آ ‍‬
‫متن آمده‪ ،‬لفظ روایت ابوداود است‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪102‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .975‬از جابر ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفــت‪ :‬مــا )صــحابه(‬


‫یگفــتیم و‬
‫یکردیــم‪ ،‬تکــبیر )اللــه اکــبر( م ‍‬
‫وقتی بر بلندیی صعود م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یگفتیم‪.‬‬‫یآمدیم‪ ،‬تسبیح )سبحان الله( م ‍‬ ‫وقتی از بلندی پایین م ‍‬

‫ن‬‫عمر رضي الّله عنهما قال‪ :‬كا َ‬ ‫‪ -976‬وعن ابن ُ‬


‫ه ِإذا عل َ ُ‬
‫وا الث َّناَيا‬ ‫سّلم وجُيو ُ‬
‫ش ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬‫النب ّ‬
‫سّبحوا‪ .‬رواه أبو داود بإسناد‬ ‫طوا َ‬ ‫هب ُ‬ ‫ك َب ُّروا‪َ ،‬وإذا َ‬
‫صحيح‪.‬‬
‫‪ .976‬از ابن عمر ـ م ـ روایت شده است که گفت‪ :‬پیامبرص و‬
‫یرفتنــد‪ ،‬اللــه اکــبر‪ ،‬و وقــتی‬
‫های بال م ‍‬‫لشکریان او‪ ،‬وقتی از گردن ‍‬
‫‪2‬‬
‫یگفتند‪.‬‬
‫یآمدند‪ ،‬سبحان الله م ‍‬ ‫پایین م ‍‬

‫سّلم‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬‫ن الن ّب ِ ّ‬ ‫ه قال‪ :‬كا َ‬ ‫‪ -977‬وعن ُ‬
‫على ث َن ِية أوَ‬ ‫َ‬
‫مَرةِ ك ُّلما أْوفى َ‬ ‫َ‬
‫ّ ٍ ْ‬ ‫ج أو العُ ْ‬ ‫ن الح ّ‬ ‫م َ‬ ‫إذا قََفل ِ‬
‫حد َهُ ل‬ ‫م قال‪» :‬ل إله إل ّ الّله وَ ْ‬ ‫فَد ْفَدٍ ك َّبر َثلثًا‪ ،‬ث ُ ّ‬
‫شيءٍ‬ ‫ل َ‬ ‫هو على ك ّ‬ ‫د‪ ،‬وَ ُ‬‫م ُ‬
‫ه الح ْ‬ ‫مْلك ول َ ُ‬ ‫ه ال ُ‬ ‫ه‪ ،‬ل َ ُ‬ ‫ك لَ ُ‬
‫ري َ‬‫ش ِ‬ ‫َ‬
‫ن‪.‬‬
‫دو َ‬‫م ُ‬‫حا ِ‬ ‫ن ل َِرب َّنا َ‬
‫دو َ‬ ‫ج ُ‬
‫ن سا ِ‬ ‫دو َ‬ ‫ن عاب ِ ُ‬ ‫ن َتائ ُِبو َ‬ ‫ديٌر‪ .‬آي ُِبو َ‬ ‫قَ ِ‬
‫ب‬ ‫َ‬
‫م الحَزا َ‬ ‫صدقَ الّله وَ ْ‬
‫ه‪ ،‬وََنصر عْبده‪ ،‬وَهََز َ‬ ‫عد ُ‬
‫ده« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ح َ‬‫و ْ‬
‫سَرايا‬
‫ش أو ال ّ‬
‫ن الجُيو ِ‬ ‫وفي روايةٍ لمسلم‪ِ :‬إذا قََفل ِ‬
‫م َ‬
‫ة‪.‬‬ ‫َ‬
‫مر ِ‬
‫ج أو العُ ْ‬
‫أو الح ّ‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(2993‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(2599‬به اسناد صحیح روایت کرده است‪.‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪103‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ه‪» :‬فَد َْفد« هو بفتح‬ ‫َ‬ ‫َ‬


‫ع‪ ،‬وقول ُ‬ ‫ه‪» :‬أوَْفى« أي‪ :‬اْرت ََف َ‬ ‫ول ُ‬
‫ق ْ‬
‫ُ‬
‫خُرهُ دال أخرى‬ ‫ة‪ ،‬وآ ِ‬‫ة ساك ِن َ ٌ‬‫ل مهمل ٌ‬ ‫الفاَءين بينهما دا ٌ‬
‫ن الْرض«‪.‬‬ ‫م َ‬ ‫مْرت َِفع ِ‬ ‫وهو‪» :‬الَغلي ُ‬
‫ظ ال ُ‬
‫‪ .977‬از ابن عمر ـ م ـ روایت شده است کــه گفــت‪ :‬پیــامبرص‬
‫های بــال‬ ‫یگشــت‪ ،‬هــر بــار از گــردن ‍‬
‫هرگــاه از حــج یــا عمــره برم ‍‬
‫یگذشت‪ ،‬سه مرتبــه تکــبیر‬ ‫یرفت یا بر زمین سنگلخ و بلندی م ‍‬ ‫م ‍‬
‫یفرمــود‪) :‬ل إلــه إل ّ الل ّــه‬ ‫یفرمــود و ســپس م ‍‬‫)اللــه اکــبر( م ‍‬
‫د‪ ،‬وَهُــو علــى‬ ‫م ُ‬
‫ه الح ْ‬ ‫مْلك ول َ ُ‬ ‫ه ال ُ‬ ‫ه‪ ،‬ل َ ُ‬
‫ك لَ ُ‬
‫ري َ‬ ‫ش ِ‬‫حد َهُ ل َ‬ ‫وَ ْ‬
‫ن ل َِرب َّنا‬
‫دو َ‬
‫ج ُ‬
‫ن سا ِ‬ ‫دو َ‬
‫ن عاب ِ ُ‬ ‫ن َتائ ُِبو َ‬
‫ديٌر‪ .‬آي ُِبو َ‬ ‫شيٍء قَ ِ‬ ‫ل َ‬ ‫ك ّ‬
‫م‬
‫ه‪ ،‬وََنصــر عب ْــده‪ ،‬وَهَ ـَز َ‬ ‫ن‪ .‬صــدقَ الل ّــه وَعْــد ُ‬ ‫دو َ‬‫مـ ُ‬
‫حا ِ‬ ‫َ‬
‫ده‪ :‬هیــچ معبــودی جــز اللــه نیســت و او‪ ،‬تنهــا و‬ ‫حـ َ‬ ‫بو ْ‬ ‫الحَزا َ‬ ‫َ‬
‫یشریک است‪ ،‬پادشاهی و سپاس و ســتایش از آن او و ســزاوار‬ ‫ب ‍‬
‫هکنندگان و‬ ‫اوست و او بر هر چیزی تواناست؛ ما بازگشتگان و توب ‍‬
‫هکنندگانیم و سپاســــــــگزاران و‬ ‫تکننــــــــدگان و ســــــــجد ‍‬
‫عباد ‍‬
‫هی خــود وفــا‬ ‫شکنندگان خدای خود هستیم؛ خداونــد بــه وعــد ‍‬ ‫ستای ‍‬
‫هی خــود را نصــرت داد و تمــام‬ ‫کرد و در آن راســت فرمــود و بنــد ‍‬
‫‪1‬‬
‫هها )ی کفر( را به تنهایی شکست داد«‪.‬‬ ‫لشکریان و دست ‍‬
‫در روایتی دیگر از مسلم آمده است‪ :‬وقتی از میان لشکرها یــا‬
‫یگشت‪.‬‬ ‫تهای جنگی و حج و عمره برم ‍‬ ‫مأموری ‍‬

‫ن رجل ً قال‪:‬‬ ‫هريرةَ رضي الل ّه عن َ‬ ‫‪ -978‬وعن َأبي ُ‬


‫هأ ّ‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬
‫َ‬ ‫َ ُ‬ ‫ُ‬
‫صِني‪ ،‬قال‪:‬‬ ‫يا رسول الّله‪ ،‬إني أِريد ُ أن أساِفر فَأوْ ِ‬
‫ف فَل َ ّ‬
‫ما‬ ‫شر ٍ‬ ‫ل َ‬ ‫على ك ّ‬ ‫ه‪َ ،‬والّتكبير َ‬ ‫ك ِبتقوى الل ّ ِ‬
‫»عَل َي ْ َ‬
‫ه‬
‫علي ِ‬
‫ن َ‬ ‫د‪ ،‬وَهَوّ ْ‬ ‫م اط ْوِ ل ُ‬
‫ه الب ُعْ َ‬ ‫ل قال‪» :‬الّله ّ‬ ‫وّلي الر ُ‬
‫ج ُ‬
‫سفر« رواه الترمذي وقال‪ :‬حديث حسن‪.‬‬ ‫ال ّ‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(6385‬م )‪.[(1344‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪104‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .978‬از ابوهریره ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفت‪ :‬مردی بــه‬


‫یخواهم به مسافرت بروم‪،‬‬ ‫پیامبرص گفت‪ :‬ای رسول خدا! من م ‍‬
‫برای مــن وصــیتی بفرمــا‪ ،‬فرمودنــد‪» :‬رعــایت پرهیزگــاری خــدا و‬
‫گفتن الله اکبر بر هر بلندی بر خود لزم دار )و تو را به آن وصیت‬
‫یکنم(«؛ وقـتی مـرد رو برگردانـد و رفـت‪ ،‬پیـامبرص فرمودنـد‪:‬‬ ‫م ‍‬
‫ســفر‪ :‬خداونــدا!‬‫علي ـهِ ال ّ‬‫ن َ‬
‫د‪ ،‬وَهَ ـوّ ْ‬ ‫م اط ْوِ ل ُ‬
‫ه الب ُعْ ـ َ‬ ‫»الّله ّ‬
‫دوری را بــر او نزدیــک و ســهل فرمــا و ســفر را بــرای او آســان‬
‫‪1‬‬
‫کن«‪.‬‬

‫لشَعريّ رضي الّله عنه‬ ‫‪ -979‬وعن َأبي موسى ا َ‬


‫ر‪،‬‬
‫سَف ٍ‬ ‫سّلم في َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫مع النبي َ‬ ‫قال‪ :‬كّنا َ‬
‫َ‬
‫فكّنا إذا أشَرفَْنا على وادٍ هَّللَنا وك َب ّْرَنا َواْرت ََفع ْ‬
‫ت‬
‫سّلم‪» :‬يا أ َي َّها‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل النبي َ‬ ‫واتنا فقا َ‬ ‫أص َ‬
‫َ‬
‫م‬ ‫على أ َنُفسكم َفإنكم ل تدعو َ‬
‫ص ّ‬ ‫نأ َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ّ‬ ‫ْ ِ‬ ‫الناس اْرب َُعوا َ‬
‫ب« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ميعٌ َقري ٌ‬ ‫س ِ‬‫ه َ‬ ‫معك ُ ْ‬
‫م‪ ،‬إن ّ ُ‬ ‫ه َ‬ ‫غاِئبًا‪ .‬إن ّ ُ‬
‫َول َ‬

‫سكم‪.‬‬ ‫َ‬ ‫َ‬


‫ي‪ :‬اْرفقوا بأن ُْف ِ‬ ‫ح الباِء الموحدةِ أ ْ‬ ‫»اْربُعوا« بفت ِ‬
‫‪ .979‬از ابوموسی اشعری ـ ‪ ‬ـ روایت شده است کــه گفــت‪:‬‬
‫های‬ ‫مــا همــراه پیــامبرص در ســفری بــودیم و هرگــاه بــه بــالی در ‍‬
‫یگفتیم و صــداهایمان بلنـد‬ ‫یرسیدیم‪ ،‬ل اله ال الله و الله اکبر م ‍‬ ‫م ‍‬
‫یفرمود‪» :‬ای مردم! بر خود رحــم کنیــد )و‬ ‫یشد که پیامبرص م ‍‬ ‫م ‍‬
‫صــدایتان را پــایین بیاوریــد(؛ زیــرا شــما ناشــنوا یــا غــایبی را صــدا‬
‫‪2‬‬
‫یزنید‪ ،‬همانا او )خدا( با شما و شنوا و نزدیک است«‪.‬‬ ‫نم ‍‬

‫‪ -‬ترمذی ])‪ [(3441‬روایت کرده و گفته است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(6384‬م )‪.[(2704‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪105‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ -172‬باب استحباب الدعاء في‬


‫السفر‬
‫ل‪:‬‬‫ل‪ :‬قا َ‬ ‫سفرقا َ‬
‫ه‬
‫درعن ُ‬ ‫ه‬
‫الل ُ‬
‫يدعا‬ ‫‪ -980‬عن َأبي هُ‬
‫بابَري َْرةَ َرض‬
‫استحباب َ‬
‫ت‬ ‫وا ٍ‬ ‫ل الله صلى الله عليه وسلم‪َ )):‬ثل ُ‬
‫ث د َعَ َ‬ ‫رسو ُ‬
‫م‪ ،‬وَد َعْوَةُ‬ ‫مظلو ِ‬ ‫ن‪ :‬د َعْوَةُ ال َ‬
‫ك ِفيه ّ‬ ‫ش ّ‬ ‫تل َ‬ ‫جاَبا ٌ‬ ‫ست َ‬‫م ْ‬
‫ُ‬
‫ه(( رواه أبو داود‬ ‫على َولدِ ِ‬ ‫وال ِدِ َ‬
‫ر‪ ،‬وَد َعْوَةُ ال َ‬
‫ِ‬ ‫سافِ‬ ‫الم َ‬
‫والترمذي وقال‪ :‬حديث حسن‪ .‬وليس في رواية َأبي‬
‫ده((‪.‬‬ ‫داود‪ )) :‬على ول َ ِ‬
‫‪ .980‬از ابــوهریره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودنــد‪» :‬ســه دعــا‪ ،‬بــدون تردیــد‪ ،‬مســتجاب اســت‪ (1) :‬دعــای‬
‫‪1‬‬
‫مظلوم؛ )‪ (2‬دعای مسافر؛ )‪ (3‬دعای پدر به ضرر فرزندش«‪.‬‬

‫هانــد و ترمــذی گفتــه‬


‫‪ -‬ابوداود ] )‪ [(1536‬و ترمذی ])‪ [(3442‬روایــت کرد ‍‬ ‫‪1‬‬

‫است ‪ :‬حدیثی حسن است؛ ولی در روایت ابوداود »علی ولده« نیست‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪106‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ -173‬باب ما يدعو به إذا خاف‬


‫ناسا ً أو غيرهم‬
‫باب دعایی که انسان هنگام ترس از‬
‫یخواند‬
‫گروهی از مردم یا غیر آنان م ‌‬

‫ن‬ ‫‪ -981‬عن َأبي موسى الشعري رضي الّله عن َ‬


‫هأ ّ‬ ‫ُ‬ ‫ِ ّ َ‬
‫ف‬ ‫خا َ‬‫ن إذا َ‬ ‫سّلم كا َ‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الل ّهِ َ‬
‫م‪ ،‬ونُعوذ ُ ِبك‬ ‫ك في نحورِهِ ْ‬ ‫م إ ِّنا نجعل ُ َ‬‫َقوما ً قال‪» :‬الل ّهُ ّ‬
‫م« رواه أبو داود‪ ،‬والنسائي بإسناد‬ ‫ن شُروِِره ْ‬‫م ْ‬
‫ِ‬
‫صحيح‪.‬‬
‫‪ .981‬از ابوموســی اشــعری ـــ ‪ ‬ـــ روایــت شــده اســت کــه‬
‫یفرمــود‪» :‬الل ّهُ ّ‬
‫م‬ ‫های ترســی داشــت‪ ،‬م ‍‬ ‫پیامبرص هرگاه از طایف ‍‬
‫م‪:‬‬
‫ن شـُروِِره ْ‬ ‫م‪ ،‬ونعُــوذ ُ ب ِــك ِ‬
‫مـ ْ‬ ‫ك في نحــورِهِ ْ‬ ‫إ ِّنا نجعل ُ َ‬
‫یدهیم و از شر‬ ‫هی ایشان قرار م ‍‬ ‫خداوندا! ما تو را در )برابر( سین ‍‬
‫‪1‬‬
‫یبریم«‪.‬‬
‫آنها به تو پناه م ‍‬

‫‪ -174‬باب ما يقول إذا نزل‬


‫منزل ً‬
‫نچه که انسان هنگام پیاده شدن‬
‫باب آ ‌‬
‫یگوید‬‫یا توقف در مکانی م ‌‬
‫هاند‪.‬‬
‫‪ -‬ابوداود ] )‪ [(1537‬و نسائی ])‪ [(601‬به اسناد صحیح روایت کرد ‍‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪107‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ت‪:‬‬‫ه عنها قال ْ‬ ‫ت حكيم ٍ َرضي الل ّ ُ‬ ‫خوَلة بن ِ‬ ‫‪ -982‬عن َ‬


‫ل‪:‬‬‫سّلم يقو ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ت رسول الّله َ‬ ‫سمعْ ُ‬
‫ت‬
‫ما ِ‬‫عوذ ُ ب ِك َِلمات الل ّهِ الّتا ّ‬‫م قال‪ :‬أ َ ُ‬ ‫منزِل ً ث ُ ّ‬‫ل َ‬ ‫ن َنز َ‬
‫م ْ‬ ‫» َ‬
‫ن‬
‫م ْ‬ ‫حل ِ‬ ‫يٌء حّتى يْرت َ ِ‬ ‫ش ْ‬‫م يضّره َ‬ ‫ق‪ ،‬ل َ ْ‬ ‫خل َ َ‬
‫ما َ‬ ‫شّر َ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬‫ِ‬
‫ك« رواه مسلم‪.‬‬ ‫منزِل ِهِ ذل َ‬
‫‪ .982‬از »خوله دختر حکیم« ـ ل ـ روایت شده است که گفت‪:‬‬
‫یفرمود‪» :‬هرکس در منزلی فــرود آیــد و‬ ‫از پیامبرص شنیدم که م ‍‬
‫مــا‬
‫ش ـّر َ‬‫ن َ‬ ‫مـ ْ‬ ‫ت ِ‬‫ما ِ‬ ‫سپس بگوید‪» :‬أ َ ُ‬
‫عوذ ُ ب ِك َِلمات الل ّهِ الّتا ّ‬
‫نچــه آفریـده‬ ‫یبــرم بــه کلمـات کامــل خــدا از شــر آ ‍‬ ‫خل َ َ‬
‫ق‪ :‬پناه م ‍‬ ‫َ‬
‫یکند‪ ،‬هیچ چیز بــه او ضــرر‬ ‫نجا که کوچ م ‍‬ ‫است«‪ ،‬تا وقتی که از ‍آ ‍‬
‫‪1‬‬
‫نخواهد رساند«‪.‬‬

‫ن‬‫ما قال‪ :‬كا َ‬ ‫‪ -983‬وعن ابن عمر َرضي الّله عنه َ‬


‫ل‬‫سافََر فََأقب َ َ‬ ‫سّلم إذا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫رسو ُ‬
‫ن‬‫م ْ‬ ‫عوذ ُ ِبالل ّهِ ِ‬‫ك الّله‪ ،‬أ َ ُ‬ ‫ض رّبي َورب ّ ِ‬
‫َ‬
‫ل قال‪َ :‬يا أْر ُ‬ ‫الل ّي ْ ُ‬
‫ب‬
‫شّر ما يدِ ّ‬ ‫ك‪ ،‬و َ‬ ‫خلقَ في ِ‬ ‫ك‪،‬وشر ما ُ‬ ‫شّر ما ِفي ِ‬ ‫كو َ‬ ‫شّر ِ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ة‬
‫ن الحي ّ ِ‬ ‫م َ‬ ‫سوٍد‪ ،‬و ِ‬ ‫شّر أسدٍ وَأ ْ‬ ‫ن َ‬‫م ْ‬ ‫ك‪ ،‬وأعوذ بالل ّهِ ِ‬ ‫علي ِ‬
‫ن وال ِدٍ وما وََلد«‬ ‫م ْ‬‫د‪ ،‬و ِ‬ ‫ن البل َ ِ‬‫ساك ِ ِ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬ ‫ب‪ ،‬وَ ِ‬ ‫والعقر ِ‬
‫رواه أبو داود‪.‬‬
‫كن‬
‫سا ِ‬ ‫خ ّ‬ ‫د« ال ّ‬ ‫»وا َ‬
‫طابي‪» :‬و َ‬ ‫شخص‪ ،‬قال ال َ‬ ‫لسو ُ‬
‫ض‪ .‬قال‪:‬‬ ‫سكان الْر ِ‬
‫م ُ ّ‬ ‫نه ْ‬
‫َ‬ ‫ذي‬‫ن ال ّ ِ‬‫م الج ّ‬ ‫د«‪ :‬هُ ُ‬ ‫البل ِ‬
‫ْ‬ ‫َ‬
‫ن لَ ْ‬
‫م‬ ‫ن وإ ْ‬ ‫وا ِ‬ ‫حي َ‬ ‫ما كان مأوى ال َ‬ ‫ض َ‬ ‫ن الْر ِ‬ ‫م َ‬ ‫والبلد ِ‬
‫ن المراد‬ ‫َ‬ ‫م ُ‬ ‫مناز ُ‬
‫لأ ّ‬ ‫ل قال‪ :‬ويحت َ ِ‬ ‫ن ِفيهِ ب َِناء وَ َ‬ ‫َيك ْ‬
‫ن‪.‬‬‫طي ُ‬‫شَيا ِ‬ ‫س »وما ولد«‪ :‬ال ّ‬ ‫د«‪ِ :‬إبِلي ُ‬ ‫»ِبالوال ِ ِ‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ] )‪.[(2708‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪108‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .983‬از ابن عمر ـ م ـ روایت شده است که گفت‪ :‬پیامبرص‬


‫ض‬ ‫َ‬
‫یفرمود‪َ» :‬يا أْر ُ‬
‫یشد‪ ،‬م ‍‬
‫یکرد و شب م ‍‬
‫هرگاه مسافرت م ‍‬
‫كو َ‬
‫شّر ما‬ ‫ن شّر ِ‬ ‫م ْ‬‫عوذ ُ ِبالل ّهِ ِ‬ ‫ك الّله‪ ،‬أ َ ُ‬ ‫رّبي َورب ّ ِ‬
‫ك‪ ،‬وَأعوذ‬
‫ب علي ِ‬‫شّر ما يدِ ّ‬ ‫ك‪ ،‬و َ‬ ‫خلقَ في ِ‬ ‫ك‪،‬وشر ما ُ‬ ‫ِفي ِ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ب‪،‬‬
‫ن الحي ّةِ والعقر ِ‬
‫م َ‬‫سوٍد‪ ،‬و ِ‬ ‫شّر أسدٍ وَأ ْ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬‫بالل ّهِ ِ‬
‫ن وال ِدٍ وما وََلد« رواه أبو‬ ‫م ْ‬ ‫د‪ ،‬و ِ‬ ‫ن البل َ ِ‬ ‫ساك ِ ِ‬‫ن َ‬ ‫م ْ‬‫وَ ِ‬
‫داود‪.‬‬
‫‪ :‬ای زمین! پروردگار من و پروردگار تو‪ ،‬خداست‪ ،‬از شــر تــو و‬
‫نچه در تو خلق شده است و از‬ ‫نچه در توست و از شر آ ‍‬ ‫از شر آ ‍‬
‫یرود و از شر شیر و انســان )تبهکــار(‬ ‫نچه بر روی تو راه م ‍‬‫شر آ ‍‬
‫نچـه زاینـده و‬ ‫و مار و عقـرب و جـن سـاکن در زمیـن و از شـر آ ‍‬
‫‪1‬‬
‫یبرم«‪.‬‬
‫نچه زاده است )شیطان و شیاطین( به خدا پناه م ‍‬ ‫آ ‍‬

‫‪ -175‬باب استحباب تعجيل‬


‫المسافر‬
‫الرجوع إلى أهله إذا قضى‬
‫حاجته‬
‫باب استحباب تعجیل مسافر در‬
‫هاش َوقتی‬ ‫بازگشتن به سوی خانواد ‌‬ ‫َ‬
‫الل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫تمامّلهشد ُ ّ‬
‫ن رسول‬ ‫أ‬ ‫ه‬ ‫عن‬ ‫ي ال‬ ‫کهَرةَ رض‬
‫کارش َ‬ ‫عن أبي هَُري ْ‬ ‫‪-984‬‬
‫من‬‫ة ِ‬‫طع ٌ‬ ‫سَفُر قِ ْ‬ ‫سّلم قال‪» :‬ال ّ‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬
‫َ‬
‫ه‪ ،‬فإذا‬ ‫ه‪ ،‬و َ‬ ‫دكم َ‬ ‫َ‬ ‫الع َ‬
‫م ُ‬‫ه وَن َوْ َ‬
‫شَراب َ ُ‬ ‫م ُ‬
‫طعا َ‬ ‫من َعُ أح َ‬ ‫ب‪ ،‬ي ْ‬‫ذا ِ‬
‫‪ -‬ابوداود روایت کرده است؛ ] )‪.[(2603‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪109‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ه«‬ ‫ه‪ ،‬فَل ْي ُعَ ّ‬
‫جل إلى أهْل ِ ِ‬ ‫سَفرِ ِ‬
‫ن َ‬‫م ْ‬
‫ه ِ‬‫مت َ ُ‬ ‫حد ُك ُ ْ‬
‫م ن َهْ َ‬ ‫قَ َ‬
‫ضى أ َ‬
‫ه‪.‬‬
‫صود ُ‬ ‫مْق ُ‬
‫ه«‪َ :‬‬‫مت ُ‬ ‫متفقٌ عليه‪» .‬ن َهْ َ‬
‫‪ .984‬از ابــوهریره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫های از عــذاب اســت کــه مــانع خــوراک و‬‫فرمودنــد‪» :‬ســفر قطع ‍‬
‫یشود‪ ،‬سپس هر کدام‬ ‫نوشیدن و خواب انسان )به طور کامل( م ‍‬
‫از شما هر وقت هدفش از سفرش را برآورد و کارش تمــام شــد‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫هاش بازگردد«‪.‬‬ ‫با شتاب به سوی خانواد ‍‬

‫‪ -176‬باب استحباب القدوم‬


‫على أهله نهارا ً‬
‫وكراهته في الليل لغير حاجة‬
‫باب استحباب رفتن به خانه و نزد‬
‫خانواده در هنگام روز وقتی که از‬
‫یگردد و کراهت آن در شب‬ ‫سفر بازم ‌‬
‫صّلى‬ ‫ل اللهِّ‬‫ن رسو َ‬ ‫َ‬ ‫هأ‬ ‫ّ‬
‫َ‬ ‫بدونله عن ُ‬
‫ضرورت ّ‬ ‫عن جابرٍ رضي ال‬ ‫‪-985‬‬
‫ة َفل‬
‫م الغَْيب َ‬ ‫الله عَل َيه وسّلم قال‪» :‬إذا َأطا َ َ‬
‫دك ْ‬
‫ل أح ُ‬ ‫َ‬ ‫ْ ِ‬ ‫ُ‬
‫ه ل َي ْ ً‬ ‫َ‬
‫ل«‪.‬‬ ‫ن أهْل َ ُ‬ ‫يط ُْرق ّ‬
‫سّلم‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬‫ن رسول الّله َ‬ ‫وفي روايةٍ أ ّ‬
‫ه ل َي ْ ً‬ ‫نهى أ َن يط ْرقَ الرج ُ َ‬
‫ل‪ .‬متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ل أهْل َ ُ‬ ‫ّ ُ‬ ‫ُ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(1804‬م )‪.[1927‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪110‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .985‬از جابر ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که پیــامبرص فرمودنــد‪:‬‬


‫»هرگاه یکی از شــما وقــتی بــه ســفری طــولنی رفــت و غیبتــش‬
‫‪1‬‬
‫هی خود وارد نشود«‬ ‫طول کشید‪ ،‬هرگز در شب به خان ‍‬
‫در روایتی دیگر آمده است‪ :‬پیامبرص از این که کســی )پــس از‬
‫هاش وارد شود‪ ،‬نهــی‬ ‫بازگشت از سفرش( شب هنگام بر اهل خان ‍‬
‫هاند‪.‬‬
‫فرمود ‍‬

‫ن رسو ُ‬
‫ل‬ ‫ه قال‪ :‬كا َ‬ ‫س رضي الّله عن ُ‬ ‫‪ -986‬وعن أن ٍ‬
‫ه ل َي ْ ً‬ ‫َ‬
‫ل‪،‬‬ ‫م ل يطُرقُ أهْل َ ُ‬ ‫سّلم وسل ّ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬
‫َْ‬ ‫الّله‬
‫َ‬
‫ة‪ .‬متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫شي ّ ً‬
‫دوةً أوْ ع ِ‬ ‫م غُ ْ‬
‫وكان ي َأِتيه ْ‬
‫جيءُ في الل ّي ْ ِ‬
‫ل‪.‬‬ ‫م ِ‬ ‫»الط ُّرو ُ‬
‫ق«‪ :‬ال َ‬
‫‪ .986‬از انس ـ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬پیــامبرص‬
‫یگشــت(‪ ،‬هرگــز در شــب‪ ،‬بــه‬ ‫یبــود و برم ‍‬
‫)وقتی در مســافرت م ‍‬
‫یگشت‪ ،‬بلکــه صــبح یــا غــروب‪ ،‬نــزد‬ ‫هاش باز نم ‍‬ ‫خانه و نزد خانواد ‍‬
‫‪2‬‬
‫یرفت‪.‬‬‫ایشان م ‍‬

‫‪ -177‬باب ما يقوله إذا رجع‬


‫وإذا رأى بلدته‬
‫نچه که انسان در حین بازگشتن و‬ ‫باب آ ‌‬
‫راسساب تکسسبیر‬ ‫وقتی که شهر خود را دید‪ ،‬آن‬
‫سی ب‬‫فیه حسسدیث ابسسن عمسسر السسسابق فس‬
‫یگوید‬
‫م ‌‬
‫المسافر اذا صعد الثنایا‪.‬‬
‫در این مورد حدیث ابن عمر وارد شده اســت کــه در بــاب اللــه‬
‫اکبر گفتن مسافر‪ ،‬هنگام بال رفتن از گردنه‪ ،3‬گذشت‪.‬‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫معَ‬‫ه قال‪ :‬أقْب َل َْنا َ‬ ‫س َرضي الل ّ ُ‬
‫ه عن ُ‬ ‫‪ -987‬وعن أن ٍ‬
‫حّتى إذا ك ُّنا ب ِظ َهْ ِ‬
‫ر‬ ‫سّلم‪َ ،‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ي َ‬
‫الن ّب ِ ّ‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(1801‬م )‪.[715‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(1800‬م )‪.[1928‬‬ ‫‪2‬‬

‫هی ‪.[976 :‬‬


‫‪] -‬حدیث شمار ‍‬ ‫‪3‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪111‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ن‪ ،‬ل َِرب َّنا‬‫عاِبدو َ‬


‫ن‪َ ،‬‬
‫ن‪َ ،‬تائ ُِبو َ‬
‫دين َةِ قال‪» :‬آي ُِبو َ‬‫م ِ‬‫ال َ‬
‫ة«‬
‫مَنا المدين َ‬ ‫ل ذلك حّتى قَدِ ْ‬ ‫ل يقو ُ‬ ‫م يز ْ‬ ‫ن« فل ْ‬
‫دو َ‬ ‫م ُ‬‫حا ِ‬‫َ‬
‫رواه مسلم‪.‬‬
‫‪ .987‬از انــس ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬همــراه‬
‫پیــامبرص بــودیم‪ ،‬وقــتی بــه پشــت مــدینه رســیدیم‪ ،‬فرمودنــد‪:‬‬
‫»آیبون تائبون عابدون‪ ،‬لربنا حامدون‪ :‬ما بازگشــتگان‬
‫تکننــــــــدگانیم و سپاســــــــگزاران و‬
‫هکننــــــــدگان و عباد ‍‬
‫و توب ‍‬
‫شکنندگان خدای خود هستیم« و مرتب این جمله را )تکــرار(‬ ‫ستای ‍‬
‫‪1‬‬
‫یفرمود تا به مدینه رسیدیم«‪.‬‬ ‫م ‍‬
‫‪ -178‬باب استحباب ابتداء‬
‫القادم بالمسجد‬
‫الذي في جواره وصلته فيه‬
‫ركعتين‬
‫نکه شخص در هنگام‬ ‫باب استحباب ای ‌‬
‫بازگشتن از سفر‪ ،‬ابتدا به مسجد‬
‫نزدیک منزل خود برود و در آن دو‬
‫رسو َ‬
‫ل‬ ‫لهبهعنه َ‬
‫خانه‬
‫أن‬ ‫رضي ال ّ‬
‫سپس‬ ‫رکعت نماز بگزارد )و‬
‫ك‬
‫ُ‬ ‫برود(‬
‫ن مال ٍ‬
‫عن كعب ب ِ‬ ‫‪-988‬‬
‫ر‬
‫سف ٍ‬
‫ن َ‬‫م ْ‬
‫م ِ‬ ‫سّلم كا َ‬
‫ن إذا قَدِ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫الل ّهِ َ‬
‫ن‪ .‬متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫جدِ َفركع ِفيهِ َر ْ‬ ‫َ‬
‫كعت َي ْ ِ‬ ‫س ِ‬
‫م ْ‬
‫َبدأ بال َ‬
‫‪ .988‬از کعب بن مالک ــ ‪ ‬ــ روایـت شــده اسـت کــه گفـت‪:‬‬
‫یرفت و در‬ ‫یگشت‪ ،‬ابتدا به مسجد م ‍‬ ‫پیامبرص وقتی از سفر برم ‍‬
‫‪2‬‬
‫یخواند‪.‬‬
‫نجا دو رکعت نماز م ‍‬
‫آ ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(3088‬م )‪.[(2769‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(3088‬م )‪.[(2769‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪112‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ -179‬باب تحريم سفر المرأة‬


‫وحدها‬
‫باب تحریم مسافرت زن به تنهایی‬

‫َ‬
‫ل‬‫ل‪َ :‬قا َ‬ ‫ه َقا َ‬ ‫‪ -989‬عن أبي هَُريَرةَ رضي الّله عن ُ‬
‫مَرَأة‬ ‫لل ْ‬ ‫سّلم‪» :‬ل ي َ ِ‬
‫ح ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬
‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو ُ‬ ‫َر ُ‬
‫سيَرةَ ي َوْم ٍ وَل َي ْل َةٍ إل ّ‬‫م ِ‬
‫سافُِر َ‬
‫خرِ ت ُ َ‬ ‫ن بالل ّهِ َوالَيوم ِ ال ِ‬ ‫ت ُؤْ ِ‬
‫م ُ‬
‫حرم ٍ علي َْها« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫معَ ِذي م ْ‬ ‫َ‬
‫‪ .989‬از ابــوهریره ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬برای هـر زنـی کـه بـه خـدا و روز قیـامت ایمـان دارد‪،‬‬
‫هروز را‬
‫حلل نیست که بدون یک محرم‪ ،‬خودش مســیر یــک شــبان ‍‬
‫‪1‬‬
‫بپیماید«‪.‬‬

‫س رضي الّله عنهما أنه سمع‬ ‫ن عبا ٍ‬ ‫‪ -990‬وعن اب ِ‬


‫ج ٌ‬
‫ل‬ ‫ن َر ُ‬ ‫ل‪»:‬ل يخُلو ّ‬ ‫سّلم يقو ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫النبي َ‬
‫َ‬
‫سافُِر المْرأةُ إ ِل ّ م َ‬
‫ع‬ ‫م‪ ،‬ول ت ُ َ‬ ‫حر ٍ‬ ‫ذو م ْ‬ ‫معََها ُ‬ ‫مرأةٍ ِإل و َ‬
‫با ْ‬
‫مرأتي‬ ‫نا ْ‬ ‫ل الل ّهِ إ ّ‬‫ل‪ :‬يا رسو َ‬ ‫ج ٌ‬ ‫ه َر ُ‬ ‫م« فقال ل َ ُ‬ ‫حر ٍ‬‫ِذي م ْ‬
‫ذا ؟‬ ‫ذا وك َ َ‬ ‫ت في غَْزوةِ ك َ َ‬ ‫ة‪ ،‬وإ ِّني اك ْت ُت ِب ْ ُ‬ ‫ج ً‬‫ت حا ّ‬ ‫خرج ْ‬‫َ‬
‫َ‬
‫مرأت ِ َ‬
‫ك« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ج مع ا ْ‬ ‫ح ّ‬ ‫قال‪» :‬اْنطِلـقْ فَ ُ‬
‫‪ .990‬از ابن عباس ـ م ـ روایت شده است کــه او از پیــامبرص‬
‫یفرمود‪» :‬هیچ مردی با هیـچ زنـی خلـوت ننمایـد )تنهـا‬ ‫شنید که م ‍‬
‫نکــه همــراه او‪ ،‬یکــی از محــارم باشــد و زن‬ ‫نشــوند(‪ ،‬مگــر ای ‍‬
‫نکــه یــک محــرم همــراه او باشــد«‪ ،‬مــردی‬
‫مسافرت نکند‪ ،‬مگر ای ‍‬
‫گفت‪ :‬ای رسول خدا! زن من برای انجام دادن حج از شهر بیرون‬
‫تکنندگان در فلن غــزوه نوشــته‬ ‫رفته و نـام مـن‪ ،‬در گــروه شــرک ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(1088‬م )‪.[(1339‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪113‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫شده است‪) ،‬چه کــار کنــم؟( پیــامبرص فرمودنــد‪» :‬بــرو و همــراه‬


‫‪2‬‬
‫زنت حج را انجام بده«‪.‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(1862‬م )‪.[(1341‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪114‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫بخش نهم‬

‫کتاب فضایل‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪115‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ -180‬باب فضل قراءة القرآن‬


‫باب فضیلت قرائت قرآن‬

‫ُ‬ ‫َ‬
‫ت‬
‫مع ُ‬ ‫ه قال‪ :‬س ِ‬ ‫ة رضي الّله عن ُ‬ ‫م َ‬‫‪ -991‬عن أبي أما َ‬
‫ل‪» :‬اقَْر ُ‬
‫ؤا‬ ‫سّلم يقو ُ‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َْ‬ ‫رسو َ‬
‫ه« رواه‬ ‫شِفيعا ً ل ْ‬
‫صحاب ِ ِ‬ ‫وم القيامةِ َ‬ ‫ه ي َأتي ي َ ْ‬ ‫ن فإ ِن ّ ُ‬‫الُقْرآ َ‬
‫مسلم‪.‬‬
‫‪ .991‬از ابوامــامه ـــ ‪ ‬ـــ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬از‬
‫یفرمود‪» :‬قرآن بخوانید؛ زیرا قرآن‪ ،‬در روز‬ ‫پیامبرص شنیدم که م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یکند«‪.‬‬
‫قیامت برای یاران خدا شفاعت م ‍‬

‫ه قال‪:‬‬‫ي الّله عن ُ‬ ‫ن رض َ‬ ‫سمعا َ‬ ‫ن َ‬ ‫سب ِ‬ ‫وا ِ‬ ‫عن الن ّ ّ‬ ‫‪ -992‬و َ‬


‫سّلم يقو ُ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ت رسول الل ّهِ َ‬ ‫مع ُ‬ ‫س ِ‬
‫َ‬
‫ذين كاُنوا‬ ‫ن وَأهْل ِهِ ال ِ‬ ‫م الِقيامةِ بال ُْقْرآ ِ‬ ‫ؤتى يوْ َ‬ ‫»ي ُ ْ‬
‫ه سورة البَقَرةِ َوآل‬ ‫دم ُ‬ ‫دنَيا َتق ُ‬
‫ن ب ِهِ في ال ّ‬ ‫مُلو َ‬ ‫يع ْ َ‬
‫ما« رواه مسلم‪.‬‬ ‫حب ِهِ َ‬‫ن صا ِ‬ ‫ن عَ ْ‬ ‫جا ِ‬‫حا ّ‬
‫ن‪ ،‬ت َ‬ ‫عمَرا َ‬ ‫ِ‬
‫‪ .992‬از »نواس بن ســمعان« ـ ـ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه‬
‫یفرمــود‪» :‬روز قیــامت‪ ،‬قــرآن و‬
‫گفت‪ :‬از پیامبرص شــنیدم کــه م ‍‬
‫یشوند و‬ ‫یکردند‪ ،‬آورده م ‍‬‫اهلش‪ ،‬آنان که در دنیا به قرآن عمل م ‍‬
‫ههای بقره و آل عمران در پیشاپیش او )قــرآن( هســتند و از‬ ‫سور ‍‬
‫‪2‬‬
‫یکنند«‪.‬‬
‫لکننده به خود‪ ،‬دفاع و حمایت م ‍‬‫قاری و عم ‍‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ] )‪.[(804‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ] )‪.[(805‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪116‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ي الّله عن ُ‬
‫ه قال‪:‬‬ ‫ن رض َ‬ ‫ن بن عفا َ‬ ‫‪ -993‬وعن عثما َ‬
‫سّلم‪َ » :‬‬
‫خير ُ‬
‫كم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬‫ل الل ّهِ َ‬‫ل رسو ُ‬ ‫قا َ‬
‫ه رواه البخاري‪.‬‬ ‫ن َوعّلم ُ‬ ‫ن ت َعَل ّ َ‬
‫م الُقْرآ َ‬ ‫م ْ‬
‫َ‬
‫‪ .993‬از حضرت عثمان بن عفان ـ ‪ ‬ـ روایت شده است کــه‪:‬‬
‫پیامبرص فرمودند‪» :‬بهترین شما کسی است که قرآن را بیــاموزد‬
‫‪1‬‬
‫و آن را به دیگران تعلیم دهد«‪.‬‬
‫ت‪ :‬قــال‬ ‫‪ -994‬وعن عائشة رضــي الل ّــه عنهــا قــال ْ‬
‫ل الل ّـه صـّلى اللـه عَل َيـه وسـّلم‪» :‬ال ّـذي يقـرأ ُ‬ ‫رسو ُ‬
‫ِ َ َ‬ ‫َ‬ ‫ْ ِ‬ ‫ُ‬ ‫ِ َ‬
‫ة‪،‬‬‫سـَفرةِ الكـَرام ِ الــبرَر ِ‬ ‫هو مــاهٌِر ب ِـهِ مـعَ ال ّ‬ ‫ن وَ ُ‬
‫الُقْرآ َ‬
‫شــاقّ لــه‬ ‫ن ويت َت َعْت َعُ ِفيهِ وَهُــو عليـهِ َ‬ ‫ُ‬
‫والذي يقَرأ الُقْرآ َ‬
‫جران« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫أ ْ‬
‫‪ .994‬از حضرت عایشه ـ ب ـ روایت شده است کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬کسی که قــرآن را مــاهرانه و بــدون داشــتن اشــتباه و‬
‫وقفــه بخوانــد‪ ،‬بــا فرشــتگان بزرگــوار و نیکوکــار وحــی اســت و‬
‫یشود و کسی که قــرآن را بــه ســختی و همــراه وقفــه‬ ‫محشور م ‍‬
‫‪2‬‬
‫بخواند و آن خواندن بر او گران باشد‪ ،‬دو اجر دارد«‪.‬‬

‫شعريّ رضي الّله عن ُ‬


‫ه‬ ‫‪ -995‬وعن َأبي موسى ال ْ‬
‫سّلم‪» :‬مث َ ُ‬
‫ل‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫قال‪ :‬قال رسو ُ‬
‫ُ‬ ‫ُ‬
‫ة‪ :‬ريحَها ط َي ّ ٌ‬
‫ب‬ ‫ج ِ‬
‫ل الت ُْر ّ‬ ‫ن مث ُ‬ ‫ذي يْقَرأ القرآ َ‬ ‫ن ال ّ ِ‬
‫المؤم ِ‬
‫ُ‬
‫ن اّلذي ل ي َْقَرأ الُقْرآ َ‬
‫ن‬ ‫ل المؤم ِ‬ ‫و‪ ،‬ومث َ ُ‬‫مَها حل ْ ٌ‬ ‫طع ُ‬ ‫و َ‬
‫و‪ ،‬ومث َ ُ‬
‫ل‬ ‫مَها حل ْ ٌ‬ ‫ة‪ :‬ل ِريح لَها وطعْ ُ‬ ‫ل الّتمر ِ‬ ‫كمث َ ِ‬ ‫َ‬
‫ن َ‬ ‫ُ‬
‫ة‪ِ :‬ريحها‬ ‫ل الّريحان َ ِ‬ ‫كمث َ ِ‬ ‫مَناِفق الذي ي َْقَرأ القْرآ َ‬ ‫ال ُ‬
‫ل المنافق الذي ل يْقرأ ُ‬
‫َ َ‬ ‫ُ َ ِ ِ‬ ‫مث َ ُ‬
‫مَها مّر‪ ،‬و َ‬ ‫ب وط َعْ ُ‬ ‫ط َي ّ ٌ‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ] )‪.[(5027‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(4937‬م )‪.[(798‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪117‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫مّر«‬
‫مَها ُ‬ ‫ح وَ َ‬
‫طع ُ‬ ‫س َلها ِري ٌ‬
‫ة‪ :‬ل َي ْ َ‬
‫حن ْظ َل َ ِ‬
‫ل ال َ‬ ‫ن كَ َ‬
‫مث ِ‬ ‫القرآ َ‬
‫متفقٌ عليه‪.‬‬
‫‪ .995‬از ابوموســی اشــعری ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه‬
‫یخواند‪ ،‬ماننــد ترنــج‬‫پیامبرص فرمودند‪» :‬مثال مؤمنی که قرآن م ‍‬
‫هی خوب دارد و مثال مــؤمنی کــه قــرآن‬ ‫است که هم بو و هم مز ‍‬
‫هاش شیرین است‬ ‫یخواند‪ ،‬مانند خرماست که بو ندارد ولی مز ‍‬‫نم ‍‬
‫یخواند‪ ،‬مانند ریحان است که بــوی آن‬ ‫و مثال منافقی که قرآن م ‍‬
‫یخواند‪،‬‬‫هاش تلخ است و مثال منافقی که قرآن نم ‍‬ ‫خوش ولی مز ‍‬
‫‪1‬‬
‫هی آن نیز تلخ است«‪.‬‬ ‫چون حنظل است که بو ندارد و مز ‍‬

‫ن‬ ‫‪ -996‬وعن عمر بن الخطاب رضي الّله عن َ‬


‫هأ ّ‬‫ُ‬ ‫ِ‬ ‫َ‬
‫ع‬ ‫ّ‬
‫ن الله يرفَ ُ‬
‫سلم قال‪» :‬إ ِ ّ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫ه عَلي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬
‫ي َ‬
‫الن ّب ِ ّ‬
‫َ‬
‫خرين« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ذا الكتاب أقواما ً وي َ‬
‫ضعُ ب ِهِ آ َ‬ ‫ِبه َ‬
‫‪ .996‬از حضرت عمر بن خطاب ـ ‪ ‬ـ روایت شــده اســت کــه‬
‫پیامبرص فرمودند‪» :‬خداوند با این قرآن‪ ،‬کسانی را بلند و کسانی‬
‫‪2‬‬
‫یکند«‪.‬‬
‫دیگر را پست م ‍‬

‫ن ابن عمر رضي الّله عنهما عن الن ّب ِ ّ‬


‫ي‬ ‫‪ -997‬وع ِ‬
‫سد َ إل ّ في اثن َت َْين‪:‬‬ ‫ح َ‬ ‫سّلم قال‪» :‬ل َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ل وآَناءَ‬ ‫م ب ِهِ آناَء الّلي ِ‬ ‫ل آَتاهُ الّله الُقرآ َ‬
‫ن‪ ،‬فهوَ يقو ُ‬ ‫ج ٌ‬‫ر ُ‬
‫ه آَناَء الل ّي ْ ِ‬
‫ل‬ ‫ل آَتاهُ الّله مال‪ ،‬فُهو ي ُن ِْفق ُ‬ ‫ج ٌ‬ ‫الن َّهاِر‪َ ،‬ور ُ‬
‫َوآَناَء النهاِر« متفقٌ عليه‪.‬‬
‫ت‪.‬‬
‫ساعا ُ‬
‫»والناُء«‪ :‬ال ّ‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(5059‬م )‪.[(797‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(817‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪118‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .997‬از ابــن عمــر ـــ م ـــ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫یشـود‪) :‬‬‫فرمودند‪» :‬جز به دو خلق و خو‪ ،‬حسد )غبطــه( بــرده نم ‍‬
‫‪ (1‬مردی که خداوند‪ ،‬قرآن را به او یاد داده است و او در ساعات‬
‫یبخشــد )حقــش را از‬ ‫شــب و روز بــه آن قیــام مـی کنــد‪ ،‬آن را م ‍‬
‫یآورد(؛ )‪ (2‬مــردی کــه خداونــد‬
‫قرائت و عمل و تعلیم‪ ،‬به جــای م ‍‬
‫مـــالی بـــه او داده اســـت و او در ســـاعات شـــب و روز‪ ،‬آن را‬
‫‪1‬‬
‫یبخشد«‪.‬‬‫م ‍‬

‫عنهما قال‪:‬‬ ‫ي الّله َ‬ ‫ب رض َ‬ ‫عازِ ٍ‬‫ن َ‬ ‫ن ال َُبراء ب ِ‬ ‫‪ -998‬وع ِ‬


‫مربو ٌ‬
‫ط‬ ‫س َ‬ ‫ده َفر ٌ‬ ‫عن ْ َ‬‫ف‪ ،‬وَ ِ‬ ‫ل ي َْقَرأ سورةَ الك َهْ ِ‬ ‫ن َرج ٌ‬ ‫كا َ‬ ‫َ‬
‫سه‬‫ل َفر ُ‬ ‫جعََلت َتدنو‪ ،‬وجع َ‬ ‫ة فَ َ‬
‫حاب َ ٌ‬‫س َ‬‫شته َ‬ ‫ن فَت َغَ ّ‬ ‫ِ‬ ‫شط َن َي ْ‬ ‫بِ َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ما أصبح أَتى الن ّب ِ ّ‬ ‫منها‪ .‬فَل َ ّ‬ ‫ين ِْفر ِ‬
‫ت‬
‫ة ت َن َّزل ْ‬ ‫كين َ ُ‬
‫س ِ‬
‫ك ال ّ‬ ‫ك فقال‪ِ» :‬تل َ‬ ‫سّلم‪ .‬فَذ َك ََر له ذل َ‬ ‫و َ‬
‫ن« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫للُقرآ ِ‬
‫ن المعجمةِ والطاء المهملة‪:‬‬ ‫ح الشي ِ‬ ‫ن« بفت ِ‬ ‫شط َ ُ‬ ‫»ال ّ‬
‫ل‪.‬‬ ‫حب ْ ُ‬ ‫ال ْ َ‬
‫‪ .998‬از براء بن عــازب ــ م ــ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫یخوانــد و اســب او در کنــارش بــا دو‬ ‫هی کهــف را م ‍‬
‫مــردی ســور ‍‬
‫مچنان به‬ ‫طناب بسته شده بود که یک قطعه ابر او را پوشانید و ه ‍‬
‫یکــرد‪ ،‬وقــتی‬ ‫مکــم داشــت از آن رم م ‍‬ ‫یشد و اسب ک ‍‬ ‫او نزدیک م ‍‬
‫صبح شد‪ ،‬نزد پیامبرص آمــد و موضــوع را عــرض کــرد‪ ،‬پیــامبرص‬
‫های( اســت کــه بــه‬ ‫فرمودنــد‪» :‬آن آرامــش و اطمینــان )یــا ملیک ‍‬
‫‪2‬‬
‫هی )تلوت و حرمت برکت( قرآن نازل شده است«‪.‬‬ ‫واسط ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(73‬م )‪] .[(815‬این حدیث قبل ً هم به شــمار ‍‬


‫هی‬ ‫‪1‬‬

‫‪ ،572‬گذشت[‪.‬‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(5011‬م )‪.[(795‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪119‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ل‪ :‬قال‬ ‫ه قا َ‬ ‫ي الّله عن ُ‬ ‫‪ -999‬وعن ابن مسعودٍ رض َ‬


‫َ‬
‫ن قرأ حْرفا ً‬ ‫سّلم‪ :‬م ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬
‫رسو ُ‬
‫ة ِبعشرِ َأمَثال َِها ل‬ ‫ة‪ ،‬والحسن َ ُ‬ ‫ه حسن َ ٌ‬ ‫ن كتاب الل ّهِ فل َ ُ‬ ‫م ْ‬‫ِ‬
‫ف‪،‬‬ ‫م حْر ٌ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ف‪ ،‬ول ٌ‬‫ف حْر ٌ‬ ‫كن‪ :‬أل ِ ٌ‬ ‫ف‪َ ،‬ول ِ‬ ‫حر ٌ‬ ‫أقول‪ :‬الم َ‬
‫ف« رواه الترمذي وقال‪ :‬حديث حسن‬ ‫م حْر ٌ‬‫مي َ ٌ‬
‫و ِ‬
‫صحيح‪.‬‬
‫‪ .999‬از ابن مسعود ــ ‪ ‬ــ روایـت شـده اسـت کـه پیـامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬هرکس حرفــی از کتــاب خــدا را بخوانــد‪ ،‬بــرای او یــک‬
‫یگــویم‪» :‬الــم« یــک‬ ‫نیکی است و نیکی ده برابــر پــاداش دارد؛ نم ‍‬
‫حــرف اســت‪ ،‬بلکــه »ا« یــک حــرف‪» ،‬ل« یــک حــرف و »م« یــک‬
‫‪1‬‬
‫حرف است«‪.‬‬

‫ي الّله عنهما قال‪ :‬قال‬ ‫س رض َ‬ ‫ن عبا ٍ‬ ‫ن اب ِ‬


‫‪ -1000‬وع ِ‬
‫ن اّلذي َليس‬
‫سّلم‪» :‬إ ّ‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬
‫رسو ُ‬
‫ب« رواه‬‫خرِ ِ‬‫ت ال َ‬
‫ن كالبي ِ‬
‫ن الُقرآ ِ‬ ‫م َ‬‫يٌء ِ‬‫ش ْ‬‫جوْفِهِ َ‬‫في َ‬
‫الترمذي وقال‪ :‬حديث حسن صحيح ‪.‬‬
‫‪ .1000‬از ابن عباس ـ ـ م ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫هاش( مقــداری از قــرآن‬‫فرمودنــد‪» :‬کســی کــه در دلــش )حــافظ ‍‬
‫‪2‬‬
‫هی ویران است«‪.‬‬ ‫نباشد‪ ،‬مانند خان ‍‬

‫ص رضي‬ ‫ّ‬
‫مرو بن العا ِ‬ ‫ن عَ ْ‬ ‫‪ -1001‬وعن عبدِ اللهِ ب ِ‬
‫سّلم قال‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ن النب ّ‬ ‫ِ‬ ‫الّله َ‬
‫عنهما ع‬
‫ْ‬
‫كما ك ُن ْ َ‬
‫ت‬ ‫ل َ‬ ‫ق وََرت ّ ْ‬‫ن‪ :‬اْقرأ َواْرت َ ِ‬ ‫ب ال ُْقَرآ ِ‬‫ل ِلصاح ِ‬ ‫»ي َُقا ُ‬
‫ها«‬ ‫خرِ آيةٍ ت َْقَرؤُ َ‬ ‫عْند آ ِ‬ ‫ك ِ‬ ‫ن من ْزِل َت َ َ‬ ‫ل في الد ّن َْيا‪َ ،‬فإ ّ‬ ‫ت َُرت ّ ُ‬
‫‪ -‬ترمــذی ])‪ [(2912‬روایــت کــرده و گفتــه اســت ‪ :‬حــدیث حســن صــحیح‬ ‫‪1‬‬

‫است‪.‬‬
‫‪ -‬ترمذی ])‪ [(2914‬روایت کرده و گفته است ‪ :‬حدیث حسن صحیح است‪.‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪120‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫رواه أبو داود‪ ،‬والتْرمذي وقال‪ :‬حديث حسن‬


‫صحيح‪.‬‬
‫‪ .1001‬از عبدالله بن عمرو بن عاص ـ م ــ روایــت شــده اســت‬
‫که پیامبرص فرمودنـد‪)» :‬در هنگــام ورود بــه بهشــت( بــه قــاری و‬
‫یشــود‪ :‬قــرآن بخــوان و )از‬ ‫ملزم قرآن )در علم و عمل( گفتــه م ‍‬
‫نکه در دنیــا‬‫ههای بهشت( بال برو و با تأنی و تجوید بخوان‪ ،‬چنــا ‍‬ ‫پل ‍‬
‫های اســت‬ ‫یخواندی‪ ،‬زیرا منزلت تو در )حــد( آخریــن آی ‍‬ ‫با ترتیل م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یخوانی«‪.‬‬
‫که م ‍‬

‫‪ -181‬باب المر بتعهد القرآن‬


‫والتحذير من تعريضه للنسيان‬
‫باب امر به ملزمت و مداومت در‬
‫ي‬ ‫عَن َ‬
‫)تلوت( قرآن و پرهیز از ّدر معرض‬
‫الن ّب ِ ّ‬‫عن‬ ‫ه‬
‫عن ُ‬ ‫له‬ ‫ال‬ ‫ي‬ ‫ض‬
‫ِ‬ ‫ر‬ ‫سى‬
‫َ‬ ‫مو‬
‫ُ‬ ‫أبي‬
‫ْ فراموشی قرار دادن آن‬
‫َ‬ ‫‪-1002‬‬
‫دوا هذا ال ُْقرآ َ‬
‫ن‬ ‫سّلم قال‪َ» :‬تعاهَ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬‫َ‬
‫ً‬ ‫ّ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ّ‬
‫ل‬
‫ن ال ِب ِ ِ‬
‫م َ‬ ‫مدٍ ِبيدِهِ لُهو أ َ‬
‫شد ّ ت ََفلتا ِ‬ ‫مح ّ‬
‫س ُ‬ ‫والذي ن َْف ُ‬ ‫فَ َ‬
‫في عُُقِلها« متفق عليه‪.‬‬
‫‪ .1002‬از ابوموسی ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪)» :‬در خواندن و تذکر گرفتن( بر ایــن قــرآن‪ ،‬مــداومت و‬
‫ملزمت داشته باشید‪ ،‬زیــرا ســوگند بــه کســی کــه روح محمــد در‬
‫نتر‬
‫دست قدرت اوست‪ ،‬قرآن‪ ،‬از شتر پای بسته در طناب‪ ،‬گریزا ‍‬

‫هانــد ‪ :‬تعــداد درجــات بهشــت بــه میــزان تعــداد‬


‫‪ -‬در توضیح این حــدیث گفت ‍‬ ‫‪1‬‬

‫های را در دنیــا‬
‫ههــای قــرآن اســت‪ .‬بنــابراین انســان قــرائت هــر تعــداد آی ‍‬
‫آی ‍‬
‫معمول داشته باشد‪ ،‬به همان میزان بر درجات بهشــت بــال خواهــد رفــت‪.‬‬
‫هی بهشت از آن کسی خواهــد بــود کــه قــرائت‬ ‫یترین درج ‍‬ ‫بدین ترتیب عال ‍‬
‫کلیه قرآن را در پیش گرفته باشد‪ .‬والله اعلم ـ ویراستاران‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪121‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫هی انســان‪ ،‬از شــتری کــه‬


‫و فرارتر است )قرآن از ذهــن و حــافظ ‍‬
‫‪1‬‬
‫یگریزد(«‪.‬‬
‫یشود‪ ،‬زودتر م ‍‬ ‫پایش از طناب باز م ‍‬
‫َ‬
‫ن رسو َ‬
‫ل‬ ‫ضي الّله عنهما أ ّ‬ ‫مَر َر ِ‬ ‫ن عُ َ‬ ‫ن اب ْ ِ‬ ‫‪ -1003‬وع ِ‬
‫ب‬‫ح ِ‬
‫ل صا ِ‬‫مث َ ُ‬ ‫سّلم قال‪» :‬إ ِن ّ َ‬
‫ما َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الّله َ‬
‫علْيها‬ ‫هد َ‬‫عا َ‬ ‫ن َ‬ ‫معّقل َ ِ‬
‫ة‪ ،‬إ ِ ْ‬ ‫ل ال ُ‬‫ل ال ِب ِ ِ‬ ‫ن كَ َ‬
‫مث َ ِ‬ ‫ال ُْقْرآ ِ‬
‫أ َمسك َها‪ ،‬وإ َ‬
‫ت« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ن أط ْل ََقَها‪ ،‬ذ َهَب َ ْ‬ ‫ِ ْ‬ ‫ْ َ َ‬
‫‪ .1003‬از ابن عمــر ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬قاری و ملزم قرآن‪ ،‬مانند صــاحب شــتر‪ ،‬بســته اســت‬
‫که اگر از آن مواظبت کند‪ ،‬آن را خواهد گرفت و در دست خواهد‬
‫‪2‬‬
‫یرود«‪.‬‬‫داشت و اگر آن را رها کند‪ ،‬م ‍‬
‫‪ -182‬باب استحباب تحسين‬
‫صوت بالقرآن‬
‫ال ّ‬
‫سن‬‫ح َ‬
‫وطلب القراءة من َ‬
‫الصوت والستماع لها‬
‫باب استحباب زیبا کردن صوت در حین‬
‫ت‬
‫مع ُ‬‫انسان س ِ‬
‫از قال‪:‬‬
‫ه‬
‫عَن ْ ُ‬ ‫ه‬
‫درخواست الل ُ‬
‫قرائت‬ ‫ي‬
‫ض َ‬‫قرآنَريو َْرةَ َر ِ‬
‫قرائتأبي هُ‬
‫ن‬
‫‪ -1004‬عَ ْ‬
‫ن‬ ‫َ‬ ‫سّلم‬ ‫صدا عَول َي ْهِ و‬ ‫صّلى‬ ‫رسو َ‬
‫ما أذِ َ‬
‫يقول‪َ » :‬‬
‫دادن به آن‬ ‫گوش َ‬ ‫ه‬
‫خوشالل ُ‬ ‫ل اللهِ َ‬
‫شيٍء ما أ َ‬
‫ت ي َت َغَّنى‬
‫صو ْ ِ‬
‫ن ال ّ‬ ‫ِ‬ ‫س‬
‫َ‬ ‫ح‬
‫َ‬ ‫ي‬
‫ّ‬ ‫ِ‬ ‫ب‬‫َ‬ ‫ن‬‫ِ‬ ‫ل‬ ‫ن‬‫َ‬ ‫ِ‬ ‫ذ‬ ‫ه لِ َ ْ َ‬ ‫الل ُ‬
‫ه« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫جهَُر ب ِ ِ‬ ‫ِبال ُْقْرآ ِ‬
‫ن يَ ْ‬
‫ع‪ ،‬وَهُوَ إ َ‬
‫شاَرةٌ إلى‬ ‫َ‬
‫م َ‬
‫ست َ َ‬
‫ه«‪ :‬أي ا ْ‬ ‫ن الل ُ‬ ‫معنى »أذِ َ‬
‫ل "‪.‬‬ ‫ضى َوالُقُبو ِ‬ ‫الّر َ‬
‫‪ .1004‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬خداوند‪ ،‬هرگز چنان که به صدای خــوش پیامبرص ـ‪ 3‬در‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(5033‬م )‪.[(791‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(5031‬م )‪.[(789‬‬ ‫‪2‬‬

‫تاللفظی آن‪،‬‬ ‫ی به صورت نکره آمده است و معنی تح ‍‬ ‫‪ -‬در متن حدیث‪ ،‬نب ٍ‬
‫‪3‬‬

‫یشود‪ ،‬اما شارحان‪ ،‬همــه آن‬ ‫پیامبری خوش صدا یا پیامبر خوش صدایی م ‍‬
‫هاند و البتــه در روایــت بخــاری‪،‬‬
‫را معرفه و به معنی خــود پیــامبرص دانســت ‍‬
‫النبی است که تأییدی بر معنای شارحان است ـ ویراستاران‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪122‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫یخواند‪ ،‬گوش فرا داده )خشنود‬‫حالی که بلند و آهنگین قرآن را م ‍‬


‫و پذیرا بوده( به چیـز دیگـری گـوش فـرا نـداده اسـت )خشـنود و‬
‫‪1‬‬
‫پذیرا نبوده است(‪.‬‬
‫ه‬
‫ه عن ُ‬ ‫ي الل ُ‬ ‫شعَرِيّ رض َ‬ ‫‪ -1005‬وعن أبي موسى ال ْ‬
‫ه‪» :‬ل ََقد ْ‬ ‫لل ُ‬ ‫ل اللهِ صلى الله عليه وسلم قا َ‬ ‫ن رسو َ‬ ‫أ ّ‬
‫ُ‬
‫داُود« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ل َ‬ ‫ميرِ آ ِ‬‫مَزا ِ‬
‫ن َ‬ ‫ماَرا ً ِ‬
‫م ْ‬ ‫مْز َ‬
‫ت ِ‬ ‫أوِتي ُ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل اللهِ َ‬ ‫ن رسو َ‬ ‫م‪ :‬أ ّ‬ ‫وفي روايةٍ لمسل ٍ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ك‬‫معُ ل ِِقَراَءت ِ َ‬ ‫ه‪» :‬ل َوْ َرأي ْت َِني وَأَنا أ ْ‬
‫ست َ ِ‬ ‫لل ُ‬ ‫سّلم قا َ‬‫و َ‬
‫ة«‪.‬‬
‫ح َ‬
‫البار َ‬
‫‪ .1005‬از ابوموســی اشــعری ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه‬
‫های از صــدای خــوش و الحــان »آل‬ ‫پیــامبرص بــه او گفــت‪» :‬قطع ‍‬
‫‪2‬‬
‫داود« به تو داده شده است!«‪.‬‬
‫در روایتی دیگر از مسلم آمده است‪ :‬پیامبرص به او فرمودنــد‪:‬‬
‫یدادم‬‫یدیدی در حالی که به تلوت دیشب تو گوش م ‍‬ ‫»اگر مرا م ‍‬
‫یشدی(«‪.‬‬ ‫)خوشحال م ‍‬
‫ما‬
‫ه عنه َ‬ ‫ي الل ُ‬ ‫ض َ‬‫ب َر ِ‬ ‫عازِ ٍ‬‫ن َ‬‫ِ‬ ‫ن ال ْب ََراِء ب‬‫ِ‬ ‫‪ -1006‬وعَ‬
‫سّلم قََرأ َ في‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ت الن ّب ِ ّ‬ ‫مع ْ ُ‬‫س ِ‬ ‫ل‪َ :‬‬ ‫قا َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ن‬
‫س َ‬
‫ح َ‬ ‫حد َا ً أ ْ‬‫تأ َ‬ ‫مع ْ ُ‬ ‫س ِ‬‫ما َ‬ ‫ن‪ ،‬فَ َ‬
‫ن والّزي ُْتو ِ‬ ‫شاِء ِبالِتي ِ‬ ‫العِ َ‬
‫ه‪ .‬متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫من ْ ُ‬‫صوْت َا ً ِ‬
‫َ‬
‫‪ .1006‬از براء بن عازب ـ م ـ روایت شده است کــه گفــت‪ :‬از‬
‫هی والــتین و الزیتــون را‬‫پیامبرص شنیدم که در نمــاز عشــا‪ ،‬ســور ‍‬
‫یخوانــد و کســی را کــه از او خــوش صــداتر باشــد‪) ،‬ندیــده و(‬ ‫م ‍‬
‫‪3‬‬
‫هام‪.‬‬
‫نشنید ‍‬
‫‪ -1007‬وعَ َ‬
‫ي‬
‫من ْذِرِ رض َ‬
‫ن عَب ْدِ ال ُ‬ ‫شير ب ِ‬ ‫ن أِبي ل َُباَبة ب َ ِ‬ ‫َ ْ‬
‫ن‬
‫م ْ‬
‫ل‪َ » :‬‬ ‫َ‬
‫سلم قا َ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫صلى الل ُ‬ ‫ّ‬ ‫ي َ‬ ‫ن الن ّب ِ ّ‬‫ه‪ ،‬أ ّ‬
‫ه عن ُ‬
‫الل ُ‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(5023‬م )‪.[(792‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(5048‬م )‪.[(793‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(769‬م )‪.[(464‬‬ ‫‪3‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪123‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫مّنا« رواهُ أبو داود بإسنادٍ‬ ‫س ِ‬ ‫ن فَل َي ْ َ‬


‫ن ِبال ُْقْرآ ِ‬ ‫لَ ْ‬
‫م ي َت َغَ ّ‬
‫جيد‪.‬‬
‫ه ِبال ُْقْرآ ِ‬
‫ن‪.‬‬ ‫صوْت َ ُ‬
‫ن َ‬
‫س ُ‬
‫ح ِ‬‫معَْنى »ي َت َغَّنى«‪ :‬ي ُ ْ‬ ‫وَ َ‬
‫‪ .1007‬از »ابولبابه بشیر عبدالمنذر« ـ ‪ ‬ـ روایت شده اســت‬
‫که پیامبرص فرمودند‪» :‬کسی که قرآن را با صدای خوش نخواند‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫از ما نیست«‪.‬‬
‫ل‪َ :‬قا َ‬
‫ل‬ ‫ه قا َ‬ ‫ه عن ُ‬ ‫ي الل ُ‬ ‫سُعودٍ رض َ‬ ‫م ْ‬ ‫ن َ‬‫ن اب ْ ِ‬ ‫‪ -1008‬وَعَ ْ‬
‫ْ‬
‫ي‬‫سّلم‪» :‬اقَْرأ عَل َ ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫لي الن ّب ِ ّ‬
‫علي َ‬
‫ك‬ ‫ك وَ َ‬ ‫ه‪ ،‬أ َقَْرأ ُ عَل َي ْ َ‬ ‫ل الل ِ‬ ‫سو َ‬ ‫ت‪َ :‬يا َر ُ‬ ‫ن«‪ ،‬فَُقل ْ ُ‬ ‫ال ُْقْرآ َ‬
‫حب أ َ َ‬ ‫ُ‬ ‫أ ُن ْزِ َ‬
‫ري«"‬ ‫ن غَي ْ ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ه ِ‬ ‫مع َ ُ‬‫س َ‬ ‫نأ ْ‬ ‫ل‪» :‬إ ِّني أ ِ ّ ْ‬ ‫ل ؟! َقا َ‬
‫ْ‬
‫ه‬
‫ت إلى هذ ِ‬ ‫جئ ْ ُ‬ ‫حّتى ِ‬ ‫ساِء َ‬ ‫سوَرةَ الن ّ َ‬ ‫ت عَل َي ْهِ ُ‬ ‫فََقَرأ ُ‬
‫جئ َْنا ب ِ َ‬ ‫مة ٍ ب ِ َ‬ ‫ذا جئ ْنا من ك ُ ّ ُ‬ ‫الَية‪ ﴿ :‬فَك َي ْ َ‬
‫ك‬ ‫شِهيدٍ وَ ِ‬ ‫لأ ّ‬ ‫ف إِ َ ِ َ ِ ْ‬
‫ت‬‫ن« فال ْت ََف ّ‬ ‫ك ال َ‬ ‫سب ُ َ‬ ‫ح ْ‬ ‫ل‪َ » :‬‬ ‫شِهيد َا ً ﴾ قا َ‬ ‫ؤلِء َ‬ ‫عََلى ه ُ‬
‫ذا عَي َْناهُ ت َذ ْرَِفان‪ .‬متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ه‪ ،‬فَإ ِ َ‬ ‫إ ِل َي ْ ِ‬
‫‪ .1008‬از ابن مســعود ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫پیامبرص به من فرمودند‪» :‬بــرای مــن قــرآن بخــوان«‪ ،‬گفتــم‪ :‬ای‬
‫رسول خدا! من برای شما قرآن بخوانم‪ ،‬در صورتی که قــرآن بــر‬
‫شما نازل شده است؟! فرمودند‪» :‬من دوســت دارم کــه آن را از‬
‫هی نســاء را بــرای پیــامبرص تلوت‬ ‫غیر خود بشنوم« و من‪ ،‬ســور ‍‬
‫کردم تا به این آیه رسیدم‪:‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫)النساء ‪(41 /‬‬
‫نگــاه کــه از هــر‬
‫»ای پیامبر! حال اینان چگونه خواهد بــود‪ ،‬آ ‍‬
‫ملـــتی گـــواهی بیـــاوریم و تـــو را نیـــز شـــاهدی بـــر اینـــان‬
‫بیاوریم؟!«‪.‬‬
‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(1471‬به اسناد جید روایت کرده است‪.‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪124‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫نگاه فرمودند‪» :‬کافی است!«‪ ،‬بــه طــرف ایشــان برگشــتم و‬


‫آ ‍‬
‫‪1‬‬
‫یبارید«‪.‬‬
‫مهای مبارکش اشک م ‍‬
‫نگاه کردم‪ ،‬از چش ‍‬

‫ث على سور‬
‫‪ -183‬باب في الح ّ‬
‫و آيات مخصوصة‬
‫هها و‬
‫باب تشویق به قرائت بعضی سور ‌‬
‫آیات مخصوص‬
‫ي الّله‬ ‫َ‬
‫معّلى َرض َ‬ ‫ن ال ُ‬ ‫‪ -1009‬عن أبي سعيدٍ رافِع ب ِ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬ ‫ه قال‪ :‬قال لي رسو ُ‬ ‫عَن ْ ُ‬
‫َ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫ن قَب ْ َ‬
‫ل‬ ‫سورةٍ في ال ُْقْرآ ِ‬ ‫ظم ُ‬
‫َ‬
‫ك أعْ َ‬ ‫م َ‬ ‫سّلم‪» :‬أل أعَل ّ ُ‬ ‫و َ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ن‬
‫ما أرد َْنا أ ْ‬ ‫دي‪ ،‬فَل َ ّ‬ ‫خذ َ بي ِ‬ ‫جد َ ؟ فأ َ‬ ‫س ِ‬
‫م ْ‬ ‫ن ال َ‬ ‫م َ‬
‫خُرج ِ‬ ‫نت ْ‬ ‫أ ْ‬
‫ك قُل ْت ل ُعَّلمن َ َ‬
‫ك أعْظ َ َ‬
‫م‬ ‫ّ‬ ‫َ‬ ‫ل الل ّهِ إ ِن ّ َ‬
‫سو َ‬ ‫ت‪ :‬يا ر ُ‬ ‫خُرج قُل ْ ُ‬ ‫نَ ْ‬
‫ن‬‫مي َ‬ ‫ب الَعال ِ‬ ‫مد ُ لل ّهِ َر ّ‬ ‫ح ْ‬‫ن ؟ قال‪» :‬ال َ‬ ‫سوَرةٍ في ال ُْقْرآ ِ‬ ‫ُ‬
‫ُ‬ ‫ّ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬
‫ه«‬ ‫م الذي أوِتيت ُ ُ‬ ‫ظي ُ‬ ‫ن الع َ ِ‬ ‫مَثاني‪َ ،‬والُقْرآ ُ‬ ‫سب ْعُ ال َ‬ ‫هي ال ّ‬ ‫ِ‬
‫رواه البخاري‪.‬‬
‫‪ .1009‬از »ابوسعید رافع بن معلی« ـ ‪ ‬ـ روایت شــده اســت‬
‫نکــه از مســجد‬ ‫که گفت‪ :‬پیامبرص به من فرمودند‪» :‬آیا قبــل از آ ‍‬
‫هی قــرآن را بــه تــو نشــان دهــم!« و‬ ‫گترین سور ‍‬‫خارج شوی‪ ،‬بزر ‍‬
‫دستم را گرفت‪ ،‬وقتی که خواستیم از مسجد خارج شویم‪ ،‬گفتــم‪:‬‬
‫گترین‬ ‫ای رسول خدا! شما فرمودید قبل از خروج از مسجد‪ ،‬بزر ‍‬
‫مد ُ لل ّـ ِ‬
‫ه‬ ‫ح ْ‬
‫یدهــم! فرمودنــد‪) :‬ال َ‬ ‫هی قرآن را به تو نشــان م ‍‬ ‫سور ‍‬
‫های که دو بــار نــازل‬ ‫ن‪ (...‬آن سبع المثانی )هفت آی ‍‬ ‫مي َ‬
‫ب الَعال ِ‬ ‫َر ّ‬
‫‪2‬‬
‫شد( و قرآن با عظمتی است که به من داده شده است«‪.‬‬

‫‪ -‬متفــق علیــه اســت؛ ]خ ) ‪ ،(5050‬م )‪] .[(800‬ایــن حــدیث قبل ً هــم بــه‬ ‫‪1‬‬

‫هی ‪ ،446‬آمده است[‪.‬‬ ‫شمار ‍‬


‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(5006‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪125‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫َ‬ ‫‪ -1010‬وعن َأبي سعيدٍ ال ُ‬
‫ن‬‫ي الّله عنه أ ّ‬ ‫خد ْرِيّ رض َ‬
‫و‬
‫ل هُ َ‬ ‫ل في‪ :‬قُ ْ‬ ‫سّلم قا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫رسو َ‬
‫ل ث ُل ُ َ‬ ‫ه‪ ،‬إ ِن َّها ل َت َعْدِ ُ‬ ‫َ‬
‫ث‬ ‫ذي ن َْفسي ِبيدِ ِ‬ ‫د‪» :‬وال ّ ِ‬ ‫ح ٌ‬‫الّله أ َ‬
‫ن«‪.‬‬ ‫الُقْرآ ِ‬
‫َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ن رسو َ‬ ‫ة‪ :‬أ ّ‬ ‫وفي رواي ٍ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫وسّلم قا َ َ‬
‫ن يْقَرأ ب ِث ُل ُ ِ‬
‫ث‬ ‫كم أ ْ‬ ‫حد ُ ُ‬ ‫جُز أ َ‬ ‫ه‪» :‬أي َعْ ِ‬ ‫صحاب ِ ِ‬ ‫لل ْ‬ ‫َ‬
‫َ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫م‪ ،‬وقالوا‪ :‬أي َّنا‬ ‫شقّ ذلك علي ْهِ ْ‬ ‫َ‬ ‫ة« فَ َ‬ ‫ن في لي ْل ٍ‬ ‫ال ُْقْرآ ِ‬
‫هو الّله‬ ‫ل ُ‬ ‫ل الّله ؟ فقال‪» :‬قُ ْ‬ ‫ك يا رسو َ‬ ‫طيقُ ذل َ‬ ‫يُ ِ‬
‫َ‬
‫ن« رواه البخاري‪.‬‬ ‫ث ال ُْقْرآ ِ‬ ‫د‪ :‬ث ُل ُ ُ‬‫م ُ‬ ‫ص َ‬ ‫ه ال ّ‬‫د‪ ،‬الل ّ ُ‬ ‫ح ٌ‬ ‫أ َ‬
‫‪ .1010‬از ابوسعید خدری ـ ‪ ‬ـ روایت شده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫پیامبرص در مورد )قل هو الله احد( فرمودند‪» :‬سوگند بــه کســی‬
‫کــه جــانم در دســت اوســت‪ ،‬آن ســوره معــادل یــک ســوم قــرآن‬
‫است«‪.‬‬
‫در روایتی دیگر آمده است‪ :‬پیامبرص به یارانش فرمودند‪» :‬آیــا‬
‫یتواند یک ســوم قــرآن را در یــک شــب تلوت‬ ‫هر کدام از شما نم ‍‬
‫کند؟« و این موضوع بر همه گران آمـد و گفتنـد‪ :‬کـدام یـک از مـا‬
‫ل هُــو‬‫توانایی آن را دارد؟ ای رسول خدا! پیامبرص فرمودند‪) :‬قُ ْ‬
‫َ‬
‫‪1‬‬
‫مد ُ‪ ،(...‬یک سوم قرآن است«‪.‬‬‫ص َ‬
‫ه ال ّ‬‫د‪ ،‬الل ّ ُ‬ ‫الّله أ َ‬
‫ح ٌ‬
‫ل هُوَ الّله‬ ‫جل ً ي َْقَرُأ‪» :‬قَ ُ‬
‫مع َر ُ‬ ‫جل ً س ِ‬ ‫ن َر ُ‬ ‫هأ ّ‬
‫‪ -1011‬وعن َ‬
‫ْ ُ‬
‫صّلى‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ح جاَء ِإلى رسو ِ‬ ‫صب َ َ‬
‫ما أ ْ‬ ‫دها فَل َ ّ‬ ‫د« ُيرد ّ ُ‬ ‫أح ٌ‬
‫ل يت ََقالّها‬‫ج ُ‬
‫ن الّر ُ‬
‫كا َ‬ ‫هو َ‬ ‫ك لَ ُ‬ ‫سّلم‪ ،‬فَذ َك ََر ذل َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫الل ُ‬
‫سّلم‪» :‬واّلذي‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ل رسو ُ‬ ‫فََقا َ‬
‫ن« رواه البخاري‪.‬‬ ‫ث ال ُْقْرآ ِ‬ ‫ل ث ُل ُ َ‬
‫ه‪ ،‬إ ِّنها ل َت َعْدِ ُ‬ ‫سي ب ِي َدِ ِ‬ ‫ن َْف ِ‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪ ،(5013‬و )‪.[(5015‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪126‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .1011‬از ابوسعید خدری ـ ‪ ‬ـ روایت شده اســت کــه گفــت‪:‬‬


‫یخواند و وقتی‬‫مردی شنید که مردی دیگر )قل هو الله احد( را م ‍‬
‫صبح شد‪ ،‬نزد پیامبرص آمد و موضوع را برای پیامبرص ذکــر کــرد‬
‫یدانســت‪ ،‬پیــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫و این عمل را سبک و کم ثواب م ‍‬
‫»سوگند به کسی که جانم در دست اوست‪ ،‬آن برابر با یک ســوم‬
‫‪1‬‬
‫قرآن است«‪.‬‬

‫ن رسول‬ ‫‪ -1012‬وعن َأبي هريرة رضي الّله عن َ‬


‫هأ ّ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫ل هُوَ اللهّ‬‫سّلم قال في‪ :‬قُ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫ن« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ل ث ُل ُ َ‬‫د‪» :‬إ ِن َّها ت َعْدِ ُ‬ ‫َ‬
‫ث الُقْرآ ِ‬ ‫ح ٌ‬‫أ َ‬
‫‪ .1012‬از ابوهریره ـ ‪ ‬ـ روایت شده است کــه پیــامبرص در‬
‫مورد )قل هو الله احد( فرمودند‪» :‬آن سوره‪ ،‬برابــر بــا یــک ســوم‬
‫‪2‬‬
‫قرآن است«‪.‬‬

‫جل قال‪ :‬يا‬ ‫‪ -1013‬وعن َأنس رضي الل ّه عن َ‬


‫نر ُ‬ ‫هأ ّ‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫ُ ٍ‬ ‫ْ‬
‫ل هُوَ اللهّ‬‫ة‪ :‬قُ ْ‬
‫سوَر َ‬ ‫ب هذِهِ ال ّ‬ ‫ح ّ‬‫رسول الل ّهِ ِإني أ ِ‬
‫ة« رواه الترمذي‬ ‫ك الجن ّ َ‬ ‫حّبها أ َد ْ َ‬
‫خل َ َ‬ ‫ن ُ‬
‫د‪ ،‬قال‪» :‬إ ِ ّ‬
‫َ‬
‫أح ٌ‬
‫ث حسن‪ .‬رواه البخاري في صحيحه‬ ‫وقال‪ :‬حدي ٌ‬
‫تعليًقا‪.‬‬
‫‪ .1013‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شده اســت کــه مــردی گفــت‪ :‬ای‬
‫هی )قل هو الله احد( را دوســت‬ ‫رسول خدا! من این سوره‪ ،‬سور ‍‬
‫دارم‪ ،‬پیامبرص فرمودند‪» :‬بــه حقیقــت دوســت داشــتن آن‪ ،‬تــو را‬
‫‪3‬‬
‫یکند«‪.‬‬
‫داخل بهشت م ‍‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(5013‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(812‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪ -‬ترمذی ])‪ [(2903‬روایت کــرده و گفتــه اســت ‪ :‬حــدیثی حســن اســت‪ .‬و‬ ‫‪3‬‬

‫بخاری ])‪ [(774‬آن را به تعلیق در صحیح خود روایت کرده است‪.‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪127‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ن‬ ‫ة بن عامر رضي الّله عن َ‬


‫هأ ّ‬ ‫ُ‬ ‫ِ ٍ َ ِ َ‬ ‫‪ -1014‬وعن عُْقب َ ِ‬
‫َ‬
‫م َتر‬‫سّلم قال‪» :‬أل َ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫رسو َ‬
‫ل أَ ُ‬
‫عوذ ُ‬ ‫ط ؟ قُ ْ‬ ‫مثل ُُهن قَ ّ‬ ‫ة لَ ْ‬
‫م ي َُر ِ‬ ‫ت هَذِهِ الل ّي ْل َ َ‬ ‫ُ‬
‫ت أن ْزِل َ ْ‬ ‫آَيا ٍ‬
‫َ‬ ‫ق‪ ،‬وَقُ ْ‬ ‫َ‬
‫س« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ب الّنا ِ‬ ‫عوذ ُ ب َِر ّ‬ ‫لأ ُ‬ ‫ب الَفل ِ‬ ‫بَر ّ‬
‫‪ .1014‬از »عقبــه بــن عــامر« ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه‬
‫پیامبرص فرمودند‪» :‬آیا آیــاتی را کــه امشــب نــازل شــده و هرگــز‬
‫یدانــی‪) :‬قــل اعــوذ بــرب الفلــق( و‬
‫مانند آن دیده نشده است‪ ،‬نم ‍‬
‫‪1‬‬
‫)قل اعوذ برب الناس(؟«‪.‬‬

‫خد ْرِيّ َرضي الّله عن ُ‬


‫ه‬ ‫‪ -1015‬وعن َأبي سعيدٍ ال ُ‬
‫سّلم ي َت َعَوّذ ُ‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ن رسو ُ‬ ‫قال‪ :‬كا َ‬
‫ذتان‪،‬‬ ‫مَعو َ‬ ‫ن‪ ،‬حّتى ن ََزل َ ِ‬
‫ت ال ُ‬ ‫سا ِ‬‫ن ال ِن ْ َ‬
‫ن‪َ ،‬وَعَي ْ ِ‬
‫ن الجا ّ‬ ‫م َ‬ ‫ِ‬
‫هما‪ .‬رواه‬ ‫سوا ُ‬ ‫ك ما ِ‬ ‫خذ َ ب ِِهما وَتر َ‬ ‫ما ن ََزل ََتا‪ ،‬أ َ‬
‫فَل َ ّ‬
‫الترمذي وقال حديث حسن‪.‬‬
‫‪ .1015‬از ابوسعید خدری ـ ‪ ‬ـ روایت شده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫یکــرد و بــه خــدا پنــاه‬
‫پیــامبرص از جــن و چشــم انســان تعــوذ م ‍‬
‫نکه معوذتین‪) ،‬قل اعوذ برب الفلــق( و )قــل اعــوذ‬ ‫یگرفت تا ای ‍‬
‫م ‍‬
‫برب الناس(‪ ،‬نازل شد و همین که این دو سوره نازل شدند‪ ،‬آنهــا‬
‫یکــرد و )کلمــات تعویــذ( غیــر آنهــا را‬
‫را گرفت و با آن دو تعــوذ م ‍‬
‫‪2‬‬
‫ترک فرمود‪.‬‬

‫ن رسو َ‬
‫ل‬ ‫‪ -1016‬وعن َأبي هريرةَ رضي الل ّه عن َ‬
‫هأ ّ‬‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫سوَرةٌ‬‫ن ُ‬ ‫ن الُقْرآ ِ‬‫م َ‬ ‫ل‪ِ » :‬‬ ‫سّلم قا َ‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫ي‪ :‬تباَر َ‬
‫ك‬ ‫ه‪ ،‬وهِ َ‬‫حّتى غُِفَر ل َ ُ‬‫ل َ‬‫ج ٍ‬‫ت ل َِر ُ‬‫شفع ْ‬ ‫ة َ‬ ‫ن آي َ ً‬ ‫َثلُثو َ‬
‫ك«‪.‬‬ ‫مل ْ ُ‬
‫ذي ب ِي َدِهِ ال ُ‬ ‫ال ِ‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(814‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ترمذی ])‪ [(2059‬روایت کرده و گفته است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪128‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫رواه أبو داود والترمذي وقال‪ :‬حديث حسن‪.‬‬


‫ع«‪.‬‬ ‫وفي رواية أبي داود‪» :‬ت َ ْ‬
‫شَف ُ‬
‫‪ .1016‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫های هست که شامل سی آیه اســت‪ ،‬ایــن‬ ‫و ‍‬
‫فرمودند‪» :‬از قرآن س ‍‬
‫سوره برای مرد )ی که قاری آن بود(‪ ،‬شــفاعت کــرد تــا آمرزیــده‬
‫‪1‬‬
‫هی )تبارک الذی بیده الملک( است«‪.‬‬ ‫شد و آن سوره‪ ،‬سور ‍‬
‫یکنــد‪،‬‬
‫هی »تشــفع« یعنــی‪ :‬شــفاعت م ‍‬ ‫و در روایت ابوداود‪ ،‬واژ ‍‬
‫آمده است‪.‬‬
‫َ‬
‫ي الّله عن ُ‬
‫ه‬ ‫‪ -1017‬وعن أبي مسعودٍ البد ْرِيّ رض َ‬
‫عن النبي صّلى الله عَل َيه وسّلم قال‪» :‬من قَرأ َ‬
‫ْ َ‬ ‫َ‬ ‫ْ ِ‬ ‫ُ‬ ‫ّ َ‬
‫ه«‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫سورةِ البَقرةِ ِفي لي ْلةٍ كَفَتا ُ‬‫خرِ ُ‬ ‫نآ ِ‬‫م ْ‬
‫ن ِ‬
‫باليت َي ْ ِ‬
‫متفقٌ عليه‪.‬‬
‫ن‬ ‫ل‪ :‬ك ََفَتاهُ ِ‬
‫م ْ‬ ‫ك الل ّي ْل َ َ‬
‫ة‪ ،‬وَِقي َ‬ ‫مك ُْروهَ ت ِل ْ َ‬
‫قيل‪ :‬ك ََفَتاهُ ال َ‬
‫قَِيام ِ الل ّي ْ ِ‬
‫ل‪.‬‬
‫‪ .1017‬از »ابومسعود بــدری« ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه‬
‫هی بقــره را در‬‫هی آخــر ســور ‍‬
‫پیــامبرص فرمودنــد‪» :‬هرکــس دو آی ‍‬
‫‪2‬‬
‫شب بخواند‪ ،‬همین دو آیه برای او کافی است«‪.‬‬
‫و گفته شده است‪) :‬یعنی( او را از هر بدی در آن شــب کفــایت‬
‫یکند‪.‬‬‫ینیاز م ‍‬
‫هاند‪ :‬او را از نماز شب‪ ،‬ب ‍‬
‫یکند و نیز گفت ‍‬
‫م ‍‬

‫ن رسو َ‬
‫ل‬ ‫‪ -1018‬وعن َأبي هريرةَ رضي الّله عن َ‬
‫هأ ّ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫م‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬
‫جعَلوا ب ُُيوت َك ْ‬ ‫سّلم قال‪» :‬ل ت َ ْ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫الل ّهِ َ‬
‫هانــد و ترمــذی گفتــه‬
‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(1400‬و ترمــذی ])‪ [(2893‬روایــت کرد ‍‬ ‫‪1‬‬

‫است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬


‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(5009‬م )‪.[(808‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪129‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫ُ‬
‫ت اّلذي ت ُْقرأ ِفي ِ‬
‫ه‬ ‫من اْلبي ْ ِ‬‫ن ي َن ِْفُر ِ‬ ‫شي ْ َ‬
‫طا َ‬ ‫ن ال ّ‬‫مَقاِبر‪ ،‬إ ِ ّ‬ ‫َ‬
‫ة« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ْ‬
‫سورةُ البَقر ِ‬ ‫ُ‬
‫‪ .1018‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫ههای خود را )به سبب عدم قرائت قرآن و نمــاز و‬ ‫فرمودند‪» :‬خان ‍‬
‫های کـه در آن‬ ‫ذکــر‪ ،‬ماننــد آنهـا( قبرسـتان نکنیــد؛ شــیطان از خـان ‍‬
‫‪1‬‬
‫یگریزد و بیزار است«‪.‬‬ ‫هی بقره خوانده شود‪ ،‬م ‍‬ ‫سور ‍‬
‫ُ‬
‫ل‪ :‬قال‬ ‫ه َقا َ‬‫ب رضي الّله عَن ْ ُ‬ ‫ن ك َعْ ٍ‬ ‫ِ‬ ‫يب‬
‫‪ -1019‬وعن أب َ ّ‬
‫َ‬
‫منذِِر‬ ‫سّلم‪» :‬يا أبا ال ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫رسو ُ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ت‪:‬‬ ‫م ؟ قُل ْ ُ‬ ‫ك أعْظ َ ُ‬ ‫من كتاب الل ّهِ مع َ‬ ‫أت َد ِْري أيّ آيةٍ ِ‬
‫دري‬ ‫ص ْ‬‫ب في َ‬ ‫ضر َ‬ ‫ي ال َْقّيو ُ‬
‫م‪ ،‬فَ َ‬ ‫ح ّ‬ ‫هو ال َ‬ ‫الّله ل ِإل َ‬
‫ه إ ِل ّ ُ‬
‫منذِِر« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ك ال ْعِل ْ َ‬ ‫وََقال‪ِ» :‬ليْهن َ‬
‫م أَبا ال ُ‬ ‫ُ‬
‫‪ .1019‬از ابی بن کعب ـ ‪ ‬ـ روایت شده اســت کــه پیــامبرص‬
‫یدانی کدام آیه در کتاب خــدا کــه بــا‬
‫فرمودند‪» :‬ای ابومنذر! آیا م ‍‬
‫گتر است؟« گفتم‪:‬‬ ‫توست )تو حافظ و حامل آن هستی(‪ ،‬بزر ‍‬
‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫)بقره ‪(255 /‬‬ ‫‪  ‬‬
‫هی مــن زد و فرمودنــد‪» :‬علــم بــر تــو گــوارا بــاد‪ ،‬ای‬
‫بــر ســین ‍‬
‫‪2‬‬
‫ابومنذر!«‪.‬‬

‫‪ -1020‬وعن َأبي هريرة رضي الّله عنه قال‪ :‬وك َّلني‬


‫ة‬ ‫ظ َز َ‬
‫كا ِ‬ ‫سّلم ب ِ‬
‫حْف ِ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ل الل ّهِ َ َ‬ ‫رسو ُ‬
‫طعام‪،‬‬ ‫ن ال ّ‬ ‫حُثو ِ‬
‫م َ‬ ‫ت‪َ ،‬فجعل ي ْ‬ ‫ن‪ ،‬فَأَتاني آ ٍ‬ ‫رمضا َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫سول الّله َ‬ ‫ت‪ :‬لَرفَعَّنك ِإلى ر ُ‬ ‫ه فُقل ُ‬ ‫َفأ َ‬
‫خذ ْت ُ ُ‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(780‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(810‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪130‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ل‪ ،‬وبي‬ ‫عيا ٌ‬ ‫ي َ‬ ‫ج‪َ ،‬وعل ّ‬ ‫محَتا ٌ‬ ‫سّلم‪ ،‬قال‪ :‬إ ِّني ُ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫سو ُ‬
‫ل‬ ‫ت‪ ،‬فََقال ر ُ‬ ‫ح ُ‬ ‫صب ْ‬ ‫ه‪ ،‬فَأ ْ‬ ‫ت عن ْ ُ‬ ‫خل ّي ْ ُ‬ ‫ة‪ ،.‬فَ َ‬ ‫ة شديد َ ٌ‬ ‫حاج ٌ‬
‫هريرة‪ ،‬ما‬ ‫م‪» :‬يا َأبا ُ‬ ‫سل ّ َ‬ ‫ه عل َي ْهِ وآلهِ و َ‬ ‫الل ّهِ صّلى الل ّ ُ‬
‫سول الل ّهِ َ‬ ‫َفع َ َ‬
‫ش َ‬
‫كا‬ ‫ت‪ :‬يا ر ُ‬ ‫ة ؟« قُل ْ ُ‬ ‫ك اْلباِرح َ‬ ‫سيُر َ‬ ‫لأ ِ‬
‫ه‪ .‬فقال‪َ» :‬أما‬ ‫ت سِبيل َ ُ‬ ‫خل ّي ْ ُ‬ ‫ه‪ ،‬فَ َ‬ ‫مت ُ ُ‬ ‫ح ْ‬ ‫ل‪َ ،‬فر ِ‬ ‫عَيا ً‬ ‫ةو ِ‬ ‫ج ً‬ ‫حا َ‬ ‫َ‬
‫َ‬ ‫ه قَد ْ ك َ َ‬
‫ل‬
‫ه سيُعود ُ ل َِقوْ ِ‬ ‫ت أن ّ ُ‬ ‫د« َفعرفْ ُ‬ ‫ذبك وسيُعو ُ‬ ‫إ ِن ّ ُ‬
‫جاَء‬ ‫ه‪ .‬فَ َ‬ ‫سّلم َفرصد ْت ُ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو ِ‬ ‫ر ُ‬
‫ل الل ّ ِ‬ ‫َ‬
‫ه‬ ‫ك ِإلى رسو ُ‬ ‫ت‪ :‬لْرَفعن ّ َ‬ ‫م‪ ،‬فَُقل ْ ُ‬ ‫ن الطعا ِ‬
‫ّ‬ ‫م َ‬ ‫يحُثو ِ‬
‫ج‪،‬‬ ‫حتا ٌ‬ ‫م ْ‬ ‫عني فَإ ِّني ُ‬ ‫ل‪ :‬د ْ‬ ‫سّلم‪ ،‬قا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ه‪،‬‬ ‫َ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬ ‫عيا ٌ‬ ‫َ‬
‫ت سِبيل ُ‬ ‫خلي ُ‬ ‫ه وَ َ‬ ‫مت ُ ُ‬ ‫ح ْ‬ ‫د‪ ،‬فر ِ‬ ‫عو ُ‬ ‫للأ ُ‬ ‫ي ِ‬ ‫وعل ّ‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو ُ‬ ‫ت فََقال لي ر ُ‬ ‫فَأصبح ُ‬
‫ك اْلباِرح َ‬ ‫سيُر َ‬ ‫َ‬ ‫سّلم‪َ» :‬يا َأبا ُ‬
‫ة ؟«‬ ‫ة‪ ،‬ما َفعل أ ِ‬ ‫هرْير َ‬ ‫و َ‬
‫ه‪،‬‬ ‫مت ُ ُ‬ ‫ح ْ‬ ‫عيال ً َفر ِ‬ ‫ة وَ ِ‬ ‫كا حاج ً‬ ‫ش َ‬ ‫سول الل ّهِ َ‬ ‫ت‪ :‬يا ر ُ‬ ‫قُل ْ ُ‬
‫د«‪.‬‬ ‫ك وسي َُعو ُ‬ ‫ذب َ‬ ‫ه قَد ْ ك َ َ‬ ‫ه‪ ،‬فََقال‪» :‬إ ِن ّ ُ‬ ‫ت سِبيل َ ُ‬ ‫خّلي ُ‬ ‫وَ َ‬
‫َ‬ ‫ن ال ّ‬
‫ه‪،‬‬ ‫ذت ُ‬ ‫خ ْ‬ ‫طعام‪ ،‬فَأ َ‬ ‫م َ‬ ‫حُثو ِ‬ ‫ة‪َ .‬فجاَء ي ْ‬ ‫ه الّثال ِث َ َ‬ ‫فرصد ْت ُ ُ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬ ‫َ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ت‪ :‬لْرَفعّنك ِإلى رسو ِ‬ ‫فقل ُ‬
‫م أن ّ َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ث مرات أن ّ َ‬ ‫سّلم وهذا آ ِ‬
‫د‪،‬‬‫ك ل ت َُعو ُ‬ ‫ك ت َْزعُ ُ‬ ‫خُر َثل ِ‬ ‫و َ‬
‫ُ‬
‫ك‬ ‫ت ين َْفعُ َ‬ ‫ك ك َِلما ٍ‬ ‫م َ‬ ‫عني فَإ ِّني أعل ّ ُ‬ ‫د‪ ،‬فقال‪ :‬د ْ‬ ‫م ت َُعو ُ‬ ‫ثُ ّ‬
‫َ‬
‫ك‬‫ش َ‬ ‫ت ِإلى ِفرا ِ‬ ‫ن ؟ قال‪ِ :‬إذا أوي ْ َ‬ ‫ت‪ :‬ما هُ ّ‬ ‫الّله بَها‪ ،‬قل ُ‬
‫ن الل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫م َ‬ ‫ك ِ‬ ‫ل علي ْ َ‬ ‫ه َلن يَزا َ‬ ‫ي‪ ،‬فَإ ِن ّ ُ‬ ‫س ّ‬ ‫كر ِ‬ ‫ة ال ْ ُ‬ ‫َفاْقرأ ْ آي َ‬
‫ت‬‫خل ّي ْ ُ‬ ‫ح‪ ،‬فَ َ‬ ‫صب ِ ِ‬ ‫ن حّتى ت ُ ْ‬ ‫طا ٌ‬ ‫ك شي ْ َ‬ ‫ظ‪ ،‬ول يْقرب ُ َ‬ ‫حافِ ٌ‬
‫َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو ُ‬ ‫ل لي ر ُ‬ ‫ت‪ ،‬فَقا َ‬ ‫ح ُ‬ ‫صب ْ‬ ‫ه فَأ ْ‬ ‫سِبيل َ ُ‬
‫ت‪ :‬يا‬ ‫ك اْلباِرح َ‬ ‫سيُر َ‬ ‫عَل َيه وسّلم‪» :‬ما َفع َ َ‬
‫ة ؟« فُقل ُ‬ ‫لأ ِ‬ ‫َ‬ ‫ْ ِ‬
‫ت ين َْفُعني الّله بَها‪،‬‬ ‫َ‬
‫مني ك َِلما ٍ‬ ‫ه ُيعل ّ ُ‬ ‫سول الل ّهِ َزعم أن ّ ُ‬ ‫َر ُ‬
‫ي ؟« قلت‪ :‬قال لي‪ِ :‬إذا‬ ‫ما هِ َ‬ ‫ت سِبيَله‪ .‬قال‪َ » :‬‬ ‫خل ّي ْ ُ‬ ‫فَ َ‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪131‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫حّتى‬ ‫ة ال ْك ُرسي م َ‬ ‫ك َفاقَرأ ْ اي َ‬ ‫ش َ‬ ‫َ‬


‫ن أّولها َ‬ ‫ّ ِ ْ‬ ‫ْ‬ ‫ت ِإلى ِفرا ِ‬ ‫أوي ْ َ‬
‫م { وقال‬ ‫ي ال َْقّيو ُ‬ ‫هو الح ّ‬ ‫ه إ ِل ّ ُ‬‫ة‪} :‬الّله ل ِإل َ‬ ‫م الي َ‬ ‫خت ِ َ‬‫تَ ْ‬
‫ك‬ ‫ن يْقرب َ َ‬ ‫ظ‪ ،‬وَل َ ْ‬
‫حافِ ٌ‬ ‫ن الل ّهِ َ‬ ‫م َ‬‫ك ِ‬ ‫لي‪ :‬ل ي ََزال عل َي ْ َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ح‪ .‬فقال الن ّب ِ ّ‬ ‫صب ِ َ‬‫حّتى ت ُ ْ‬ ‫ن َ‬ ‫طا ٌ‬ ‫شي ْ َ‬ ‫َ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫م ْ‬ ‫ب‪ ،‬ت َعَْلم َ‬ ‫كذو ٌ‬ ‫هو َ‬ ‫ك وَ ُ‬ ‫صدق َ‬ ‫ما إ ِّنه قَد ْ َ‬ ‫سّلم‪» :‬أ َ‬ ‫و َ‬
‫َ‬
‫هري َْرة ؟« قلت‪ :‬ل‪ ،‬قال‪:‬‬ ‫ث يا أبا ُ‬ ‫مْنذ َثل ٍ‬ ‫ب ُ‬ ‫خاط ِ ُ‬ ‫تُ َ‬
‫ن« رواه البخاري‪.‬‬ ‫شي ْ َ‬
‫طا ٌ‬ ‫ك َ‬ ‫ذا َ‬ ‫» َ‬
‫‪ .1020‬از ابوهریره ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفت‪ :‬پیامبرص‬
‫مرا به حفظ و مواظبت از زکات رمضان )خرمای فطریــه( مــأمور‬
‫یگرفت‬ ‫کرد‪ ،‬شخصی پیش من آمد و شروع کرد‪ ،‬و از آن مشت م ‍‬
‫یبرد‪ ،‬او را گرفتم و گفتم‪ :‬تـو را پیـش پیـامبرص خـواهم بـرد!‬ ‫وم ‍‬
‫همندم و احتیاجی سخت دارم و من از ســر‬ ‫گفت‪ :‬من محتاج و عایل ‍‬
‫او دست برداشتم و صبح را بــه روز رســاندم‪ ،‬پیــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫»ای ابوهریره! اسیرت‪ ،‬دیشب چـه کـار کـرد؟« گفتـم‪ :‬ای رسـول‬
‫خدا! از احتیاج و عیالواری شکایت کرد و من هم بر او رحــم کــرده‬
‫و رهایش نمودم‪ ،‬فرمودند‪» :‬اما او به تو دروغ گفته و به زودی بــاز‬
‫یگــردد و‬‫هی پیامبرص دانستم کــه بــاز م ‍‬ ‫یگردد«‪ ،‬به دلیل فرمود ‍‬ ‫م ‍‬
‫یداشــت‪،‬‬ ‫منتظر او ماندم‪ ،‬دوباره بازگشت و بــا دســت خرمــا برم ‍‬
‫گفتم‪ :‬تو را پیش پیامبرص خواهم برد! گفت‪ :‬مرا بگذار که محتــاج‬
‫یگردم‪ ،‬من هم به حالش رحــم آوردم و‬ ‫همندم و دیگر باز نم ‍‬ ‫و عایل ‍‬
‫او را رهــا کــردم‪ ،‬صــبح کــردم‪ ،‬پیــامبرص بــه مــن فرمودنــد‪» :‬ای‬
‫ابوهریره! اسیرت‪ ،‬دیشــب چــه کــار کــرد؟« گفتــم‪ :‬از نیازمنــدی و‬
‫همندی خود شکایت کرد و من هم بر او رحــم کــرده و رهــایش‬ ‫عایل ‍‬
‫یگـردد«‪،‬‬ ‫نمودم‪ ،‬فرمودند‪» :‬او به تو دروغ گفتــه و بـه زودی بــاز م ‍‬
‫بــار ســوم نیــز منتظــر و در کمیــن او مانــدم‪ ،‬آمــد و از خرمــا‬
‫یداشت‪ ،‬او را گرفتم و گفتم‪ :‬تو را پیش پیامبرص خواهم بـرد‪،‬‬ ‫برم ‍‬
‫یکنی که باز‬ ‫این سومین و آخرین باری است که تو به دروغ ادعا م ‍‬
‫یگردی‪ ،‬گفت‪ :‬مرا به حــال حــود بگــذار کــه مــن‬ ‫یگردی و باز م ‍‬ ‫نم ‍‬
‫هی آنهـا بـه تـو نفـع‬ ‫یدهم کـه خداونـد بـه وسـیل ‍‬ ‫کلماتی به تو یاد م ‍‬
‫یرساند‪ ،‬گفتم آنها چیستند؟ گفت‪ :‬هر وقت به رختخــواب رفــتی‪،‬‬ ‫م ‍‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪132‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫م( که‬ ‫ي ال َْقّيو ُ‬


‫هو الح ّ‬ ‫آیه الکرسی را بخوان‪) :‬الّله ل ِإل َ‬
‫ه إ ِل ّ ُ‬
‫در آن صورت همیشه از جانب خداوند‪ ،‬حافظی برای تو خواهد بود‬
‫و تا صبح هیچ شیطانی نزدیک تو نخواهد شد؛من راه را برای او باز‬
‫کــردم و او رفــت و صــبح کــردم و نــزد پیــامبرص رفتــم‪ ،‬بــه مــن‬
‫فرمودند‪» :‬اسیرت‪ ،‬دیشب چه کار کرد؟« گفتــم‪ :‬ای رســول خــدا!‬
‫هی آنها‬ ‫یدهد که خداوند‪ ،‬مرا به وسیل ‍‬ ‫گفت‪ :‬کلماتی را به من یاد م ‍‬
‫یســازد و لــذا او را رهـا کــردم‪ ،‬فرمودنــد‪» :‬آن کلمــات‬ ‫همنــد م ‍‬‫بهر ‍‬
‫کدامند؟« گفتــم‪ :‬بــه مــن گفــت‪ :‬وقــتی بــه رختخــوابت رفــتی‪ ،‬آیــه‬
‫الکرسی را تــا آخــر آیــه بخــوان و بــه مــن گفــت‪ :‬در ایــن صــورت‪،‬‬
‫همیشه حافظی از طرف خدا برای تــو خواهــد بــود و تـا وقــتی کــه‬
‫یکنــی‪ ،‬هیــچ شــیطانی نزدیــک تــو نخواهــد شــد؛ پیــامبرص‬ ‫صــبح م ‍‬
‫فرمودند‪» :‬ای ابوهریره! او به تو راست گفته‪ ،‬در حالی کــه بســیار‬
‫یدانــی در ایــن ســه روز بــا چــه کســی صــحبت‬ ‫دروغگوســت! م ‍‬
‫های؟« گفتــم‪ :‬نــه‪ ،‬فرمودنــد‪» :‬آن یــک شــیطان )از شــیاطین(‬ ‫کــرد ‍‬
‫‪1‬‬
‫بود«‪.‬‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫سول‬
‫نر ُ‬ ‫ضي الّله عْنه أ ّ‬‫‪ -1021‬وعن أبي الد ّْرِداِء َر ِ‬
‫شر‬‫ظع ْ‬ ‫ن حِف َ‬ ‫سّلم قال‪» :‬م ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫ل«‪.‬‬ ‫سورةِ ال ْك َْهف‪ُ ،‬‬ ‫آيات م َ‬
‫جا ِ‬
‫ن الد ّ ّ‬
‫مم َ‬ ‫عص َ‬ ‫ل ُ‬ ‫ن أوّ ِ‬
‫َ ٍ ِ ْ‬
‫سورةِ الكْهف« رواه مسلم‪.‬‬ ‫خرِ ُ‬ ‫نآ ِ‬‫م ْ‬‫وفي رواية‪ِ » :‬‬
‫‪ .1021‬از ابــودرداء ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫هی کهــف را حفــظ کنــد‪ ،‬از‬
‫فرمودند‪» :‬هرکس ده آیه از اول سور ‍‬
‫یشود»و در روایتی دیگر آمده است‪» :‬از‬ ‫شر »دجال« محفوظ م ‍‬
‫‪2‬‬
‫هی کهف«‪.‬‬ ‫آخر سور ‍‬

‫ضي الّله عن ُْهما َقا َ‬


‫ل‪:‬‬ ‫سر ِ‬‫عّبا ٍ‬ ‫ن‬‫ن اب ْ ِ‬
‫‪ -1022‬وعَ ِ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ي َ‬ ‫عند َ الن ّب ِ ّ‬
‫عد ٌ ِ‬
‫سلم قا ِ‬
‫ال ّ‬ ‫ل عليهِ‬ ‫ري ُ‬
‫جب ْ ِ‬
‫بي َْنما ِ‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(5010‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬هر دو را مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(809‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪133‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫ْ‬
‫سه‬ ‫ه‪ ،‬فََرفَعَ َرأ َ‬ ‫ن فَوْقِ ِ‬ ‫م ْ‬‫ضا ِ‬ ‫معَ ن َِقي ً‬ ‫س ِ‬ ‫سّلم َ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫م ي ُْفَتح قَ ّ‬
‫ط‬ ‫م ول َ ْ‬ ‫ح الي َوْ َ‬ ‫ماِء فُت ِ َ‬ ‫س َ‬‫ن ال ّ‬ ‫م َ‬ ‫ل‪ :‬هذا باب ِ‬ ‫فََقا َ‬
‫ل ِإلى‬ ‫ك ن ََز َ‬ ‫مل َ ٌ‬
‫ل‪ :‬هذا َ‬ ‫ك فقا َ‬ ‫مل ٌ‬ ‫منه َ‬ ‫ل ِ‬ ‫م‪ ،‬فَن ََز َ‬ ‫إ ِل ّ الي َوْ َ‬
‫َ‬ ‫ال َْر‬
‫شْر‬
‫م وقال‪ :‬أب ِ‬ ‫سل ّ َ‬ ‫م فَ َ‬ ‫ط إ ِل ّ الي َوْ َ‬ ‫ل قَ ّ‬ ‫ض لم ي َن ْزِ ْ‬ ‫ِ‬
‫ي َقبل َ َ‬ ‫بنوري ُ‬
‫ك‪َ :‬فاتح ِ‬
‫ة‬ ‫ما ن َب ِ ّ‬‫م ي ُؤْت َهُ َ‬‫ما‪ ،‬ل َ ْ‬ ‫ن أوِتيت َهُ َ‬ ‫ِ َ ِ‬
‫ف منها‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ة‪ ،‬لن َتقرأ بحْر ٍ‬ ‫سوَرةِ الب ََقر ِ‬ ‫خواِتيم ُ‬ ‫الكتاب‪ ،‬و َ‬
‫ُ‬
‫طيَته« رواه مسلم‪.‬‬ ‫إ ِل ّ أعْ ِ‬
‫صوت‪.‬‬
‫»الن ِّقيض« ال ّ‬
‫‪ .1022‬از ابن عباس ـ م ـ روایت شده است که گفت‪ :‬جبرئیــل‬
‫‪ ‬نزد پیامبرص نشسته بود‪ ،‬صدایی از جانب بال شنید‪ ،‬سرش را‬
‫بلند کرد و گفت‪» :‬این )صدای( دری از آســمان اســت کــه امــروز‬
‫های از آن نازل‬ ‫باز شد و جز امروز‪ ،‬هرگز باز نشده است و فرشت ‍‬
‫های است که به زمین فــرود آمــده‬ ‫شد«‪ ،‬سپس گفت‪» :‬این فرشت ‍‬
‫است و هرگز جز امروز فرود نیامــده اســت«‪ ،‬پــس ســلم کــرد و‬
‫هاند و پیــش از تــو‬‫گفت‪ :‬مژدگانی بده بر دو نور که به تو داده شد ‍‬
‫هی‬ ‫هاند‪ :‬فاتحه الکتاب و آیات آخــر ســور ‍‬‫به هیچ پیامبری داده نشد ‍‬
‫نکه)چیــزی‬ ‫یکنی‪ ،‬جز ای ‍‬ ‫بقره که هرگز حرفی از آنها را قرائت نم ‍‬
‫که در آن به دعا طلب شده( از طرف خداوند به تــو )و امــت تــو(‬
‫‪1‬‬
‫یشود‪.‬‬
‫عطا م ‍‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(806‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪134‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ -184‬باب استحباب الجتماع‬


‫على القراءة‬
‫باب استحباب جمع شدن برای تلوت‬
‫قرآن‬
‫‪ -1023‬وعَ َ‬
‫ل‪َ :‬قا َ‬
‫ل‬ ‫ه َقا َ‬ ‫ي الّله عَن ْ ُ‬ ‫ن أبي هَُري َْرةَ َرض َ‬ ‫ْ‬
‫معَ قَوْ ٌ‬
‫م‬ ‫جت َ َ‬‫ما ا ْ‬ ‫سلم‪» :‬و َ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫صلى الل ُ‬‫ّ‬ ‫سول الل ّهِ َ‬ ‫َر ُ‬
‫ه‪،‬‬‫ن كتاب الل ّ ِ‬ ‫ت الل ّهِ ي َت ُْلو َ‬‫ت من ُبيو ِ‬ ‫في ب َي ْ ٍ‬
‫كيَنة‪،‬‬
‫س ِ‬ ‫ت عَليهم ال ّ‬ ‫سوَنه بي ْن َُهم‪ ،‬إ ِل ّ ن ََزل ْ‬ ‫دار ُ‬ ‫ويت َ َ‬
‫م الّله‬‫كرهُ ْ‬ ‫ة‪ ،‬وذ َ َ‬ ‫حّفت ُْهم الملئ ِك َ ُ‬ ‫مة‪ ،‬وَ َ‬ ‫ح َ‬ ‫م الّر ْ‬‫شي َت ْهُ ْ‬‫وغ َ ِ‬
‫عنده« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ن ِ‬ ‫فِيم ْ‬
‫‪ .1023‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫ههای خدا )مساجد( جمع‬ ‫فرمودند‪» :‬هرگاه عده ای در یکی از خان ‍‬
‫شدند که کتاب خدا را تلوت کنند و به همدیگر آن را تعلیــم دهنــد‪،‬‬
‫یگیــرد و‬
‫یشود و رحمت خدا آنهــا را فــرا م ‍‬ ‫آرامش بر آنها وارد م ‍‬
‫هی کســانی کــه‬ ‫یپوشــانند و خداونــد در زمــر ‍‬
‫ملیکه آنان را فرو م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یکند«‪.‬‬‫همواره در حضور او هستند‪ ،‬از آنان یاد م ‍‬

‫‪ -185‬باب فضل الوضوء‬


‫باب فضیلت وضو‬
‫قال الله تعالی‪:‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪] .[(2699‬روایت کامل ایــن حــدیث‪ ،‬قبل ً بــه‬ ‫‪1‬‬

‫هی ‪ ،245‬آمده است[‪.‬‬‫شمار ‍‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪135‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫)المائده ‪(6 /‬‬


‫هاید! وقتی برای )ادای( نمــاز بــه‬
‫»ای کسانی که ایمان آورد ‍‬
‫تهای خود را بشویید«‪.‬‬ ‫پا خاستید‪ ،‬صور ‍‬
‫الی قوله تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫)المائده ‪(6 /‬‬ ‫‪  ‬‬
‫یفرماید‪:‬‬
‫نجا که م ‍‬
‫تا آ ‍‬
‫یخواهــد‬ ‫یخواهد بر شما سخت بگیریــد‪ ،‬بلکــه م ‍‬ ‫»خداوند نم ‍‬
‫شما را پــاکیزه دارد و نعمــت خــود را بــر شــما تمــام نمایــد‪،‬‬
‫شاید که شکر او را به جای آورید«‪.‬‬

‫ي الّله عَْنه قال‪:‬‬ ‫هري َْرةَ رض َ‬ ‫ن َأبي ُ‬ ‫‪ -1024‬وعَ ْ‬


‫سّلم يُقول‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو َ‬ ‫مْعت َر ُ‬ ‫س ِ‬
‫ُ‬
‫ن آَثاِر‬
‫م ْ‬
‫ن ِ‬‫جِلي َ‬‫ح ّ‬‫مةِ غُّرا ً م َ‬ ‫م الِقيا َ‬ ‫ن ي َوْ َ‬
‫متي ي ُد ْعَوْ َ‬ ‫نأ ّ‬‫»إ ِ ّ‬
‫َ‬ ‫ست َ َ‬
‫طيل غُّرَته‪،‬‬ ‫ن يُ ِ‬ ‫مأ ْ‬ ‫من ْك ُ ْ‬
‫طاعَ ِ‬ ‫من ا ْ‬ ‫الوضوِء فَ َ‬
‫ل« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫َفليفع ْ‬
‫‪ .1024‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬از‬
‫یفرمود‪» :‬امت من در قیامت در حـالی کـه‬ ‫پیامبرص شنیدم که م ‍‬
‫تهای سفید و نورانی از آثار وضو در پیشانی و دســت‬ ‫دارای علم ‍‬
‫یشــوند‪ ،‬پــس هــر کــدام از شــما‬‫و پــای خــود هســتند‪ ،‬خوانــده م ‍‬
‫یتواند‪ ،‬نورانی بودن و علمــت خـود را بیشــتر کنـد‪ ،‬ایـن کـار را‬ ‫م ‍‬
‫‪1‬‬
‫انجام دهد!«‪.‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(136‬م )‪.[(246‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪136‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ه عَل َي ْهِ‬ ‫صّلى الل ُ‬


‫خِليلي َ‬ ‫مْعت َ‬ ‫س ِ‬‫ل‪َ :‬‬ ‫‪ -1025‬وعنه َقا َ‬
‫حْيث يب ْل ُ ُ‬
‫غ‬ ‫من َ‬ ‫ن المؤ ِ‬
‫م َ‬‫حلية ِ‬‫سّلم يُقول‪» :‬ت َب ْل ُغُ ال ِ‬
‫و َ‬
‫الوضـوُء« رواه مسـلم‪.‬‬
‫‪ .1025‬از ابوهریره ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفت‪ :‬از دوست‬
‫یفرمود‪» :‬زیور )بهشتی( مــؤمن تــا‬‫و محبوبم پیامبرص شنیدم که م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یرسد«‪.‬‬‫جایی است که آب وضو به آن م ‍‬

‫ن رضي الّله عنه قال‪:‬‬ ‫ن بن عفا َ‬ ‫‪ -1026‬وعن عثما َ‬


‫ل الل ّه صّلى الله عل َيه وسّلم‪» :‬من توضأ َ‬ ‫قال رسو ُ‬
‫ْ َ َ ّ‬ ‫َ‬ ‫ُ َ ْ ِ‬ ‫ِ َ‬
‫سدِهِ حّتى‬ ‫َ‬ ‫فَأ َ‬
‫نج َ‬
‫ْ‬ ‫م‬
‫ِ‬ ‫ُ‬ ‫ه‬‫يا‬
‫َ‬ ‫طا‬ ‫خ‬
‫َ‬ ‫جت‬‫َ‬ ‫ر‬‫َ‬ ‫خ‬
‫َ‬ ‫ء‪،‬‬
‫َ‬ ‫الوضـو‬ ‫ن‬‫َ‬ ‫س‬‫َ‬ ‫حـ‬
‫ْ‬
‫ه« رواه مسلم‪.‬‬ ‫َ‬
‫ت أظفارِ ِ‬ ‫ن تح ِ‬
‫م ْ‬ ‫ج ِ‬ ‫خُر َ‬ ‫تَ ْ‬
‫‪ .1026‬از عثمــان بــن عفــان ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه‬
‫پیامبرص فرمودند‪» :‬هرکس وضو گرفت و بــه نحــو احســن آن را‬
‫نهـایش‬‫های کـه از زیـر ناخ ‍‬‫یریزد‪ ،‬تـا انـداز ‍‬
‫انجام داد‪ ،‬گناهانش م ‍‬
‫‪2‬‬
‫یشود«‪.‬‬‫خارج م ‍‬
‫َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو َ‬‫تر ُ‬ ‫ه قال‪َ :‬رأي ْ ُ‬ ‫‪ -1027‬وعن ُ‬
‫ُ‬
‫ن‬‫م ْ‬‫م قال‪َ » :‬‬ ‫ل ُوضوئي هذا ث ُ ّ‬ ‫ضأ مث َ‬ ‫سّلم ي َت َوَ ّ‬
‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫تو َ‬
‫ه‬
‫صلت ُ ُ‬ ‫ت َ‬ ‫ه‪ ،‬وَ َ‬
‫كان َ ْ‬ ‫ن َ‬
‫ذنب ِ ِ‬ ‫م ْ‬
‫م ِ‬‫ما ت ََقد ّ َ‬ ‫ه َ‬‫ضأ هكذا غُِفَر ل َ ُ‬ ‫َ َ ّ‬
‫ة« رواه مسلم‪.‬‬ ‫جدِ َنافِل َ ً‬‫س ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ه ِإلى ال َ‬ ‫شي ُ ُ‬‫م ْ‬‫وَ َ‬
‫‪ .1027‬از حضرت عثمان ـ ‪ ‬ـ روایت شــده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫دیدم که پیامبرص ماننــد ایــن وضــوی من‪ 3‬وضــو گرفــت و ســپس‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(250‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(245‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪ -‬وضوی حضرت عثمان‪ ‬چنان که در روایات کام ‍‬


‫لتر آمــده اســت‪ ،‬چنیــن‬ ‫‪3‬‬

‫تها ســه بــار‪ ،‬مضمضــه و استنشــاق‪ ،‬شســتن‬‫بــوده اســت ‪ :‬شســتن دس ـ ‍‬


‫صورت سه بار‪ ،‬شستن ساعد راسـت و چـپ تـا آرنـج هـر کـدام سـه بـار‪،‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪137‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫هی او‬
‫فرمودند‪» :‬هرکس این چنین وضو بگیرد‪ ،‬تمام گناهان گذشت ‍‬
‫یشود و نماز و رفتن او به مسجد‪ ،‬دارای اجر و پــاداش‬‫بخشیده م ‍‬
‫‪1‬‬
‫اضافه خواهد بود«‪.‬‬
‫َ‬
‫ن رسو َ‬
‫ل‬ ‫‪ -1028‬وعن أبي هريرةَ رضي الّله عنه أ ّ‬
‫الل ّه صّلى الله عل َيه وسّلم قال‪» :‬إذا تو َ‬
‫ضأ العبد ُ‬ ‫ِ َ َ ّ‬ ‫َ‬ ‫ُ َ ْ ِ‬ ‫ِ َ‬
‫َ‬
‫ه‬
‫ن َوجهِ ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ج ِ‬ ‫خر َ‬ ‫ه َ‬ ‫ن فََغسل وجهَ ُ‬ ‫م ُ‬ ‫مسِلم أوِ المؤْ ِ‬ ‫ال ُ‬
‫َ‬
‫ظر إ ِل َي َْها ِبعْيني ْهِ مع الماِء أوْ معَ آخ ِ‬
‫ر‬ ‫طيَئة ن َ َ‬
‫لخ ِ‬ ‫ك ّ‬
‫ل‬‫ن يديهِ ك ُ ّ‬ ‫م ْ‬ ‫خرج ِ‬ ‫ه‪َ ،‬‬‫غسل يدي ِ‬ ‫قَط ْرِ الماِء‪ ،‬فَِإذا َ‬
‫خر قَط ْ ِ‬
‫ر‬ ‫ماِء أ َوْ مع آ ِ‬ ‫معَ ال َ‬‫شت َْها يداهُ َ‬ ‫ن بط َ َ‬ ‫خطيئ َةٍ كا َ‬ ‫َ‬
‫شتها‬ ‫م َ‬ ‫طيئ َةٍ َ‬ ‫خ ِ‬ ‫ل َ‬ ‫ت كُ ّ‬ ‫ج ْ‬‫خَر َ‬‫ه‪َ ،‬‬ ‫جلي ْ ِ‬
‫ل رِ َ‬ ‫غس َ‬ ‫الماِء‪ ،‬فَِإذا َ‬
‫َ‬
‫ج‬‫مع آخرِ َقطرِ الماِء‪ ،‬حتى يخُر َ‬ ‫ِرجله مع الماِء أوْ َ‬
‫ب«رواه مسلم‪.‬‬ ‫من الذ ُّنو ِ‬ ‫ن َِقّيا ِ‬
‫‪ .1028‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫هی مســلمان یــا مــؤمن وضــو گرفــت و‬ ‫فرمودنــد‪» :‬هرگــاه بنــد ‍‬
‫صورتش را شست‪ ،‬هر گناهی که با نظر چشمانش مرتکب شده‪،‬‬
‫یشــود و چــون‬ ‫هی آن‪ ،‬پــاک م ‍‬ ‫با شستن آب و یا بــا آخریــن قطــر ‍‬
‫دستانش را شست‪ ،‬هر گناهی که با آنها مرتکــب شــده اســت‪ ،‬بــا‬
‫یشــود و وقــتی کـه دو‬ ‫هی آن پــاک م ‍‬ ‫شستن آب یا با آخرین قطــر ‍‬
‫پایش را شست‪ ،‬هر گناهی که دو پای او مرتکب شده با آب یـا بـا‬
‫نکه در حالی که از‬ ‫یگردد‪ ،‬تا آ ‍‬
‫هی آب‪ ،‬خارج و محو م ‍‬ ‫آخرین قطر ‍‬
‫‪2‬‬
‫یشود که از گناهان‪ ،‬پاک و پاکیزه گشته است«‪.‬‬ ‫وضو فارغ م ‍‬

‫سّلم‬ ‫‪ -1029‬وعن َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫سول الل ّهِ َ‬ ‫نر ُ‬
‫هأ ّ‬ ‫ْ ُ‬
‫َ‬
‫دار َقوم ٍ‬ ‫م َ‬‫م عَل َي ْك ُ ْ‬
‫سل ُ‬ ‫أَتى المقبرةَ فََقال‪» :‬ال ّ‬
‫مسح سر‪ ،‬شستن پای راست و چپ تا قوزک سه بار ـ ویراستاران‪.‬‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(229‬‬ ‫‪1‬‬

‫هی‬ ‫ً‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده اسـت؛ ])‪] .[(244‬ایـن حـدیث قبل هـم بـه شـمار ‍‬ ‫‪2‬‬

‫‪ ،129‬روایت شده است[‪.‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪138‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫َ‬
‫ت أّنا قَد ْ‬ ‫ن‪ ،‬ودِد ْ ُ‬ ‫حُقو َ‬ ‫مل ِ‬ ‫شاَء الّله ب ِك ُ ْ‬ ‫ن َ‬ ‫ن وإ ِّنا إ ِ ْ‬ ‫مني ِ‬ ‫مؤ ْ ِ‬ ‫ُ‬
‫خوان َ َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫سول‬ ‫ك يا ر ُ‬ ‫سَنا إ ِ ْ‬ ‫خوان ََنا«‪َ :‬قالوا‪ :‬أول ْ‬ ‫رأي َْنا إ ِ ْ‬
‫ْ‬
‫ن َلم ي َأُتوا‬ ‫الل ّه ؟ قال‪» :‬أ َنت َ‬
‫وان َُنا اّلذي َ‬ ‫خ َْ‬‫حابي‪َ ،‬وإ ْ‬ ‫ص َ‬ ‫مأ ْ‬ ‫ُْ ْ‬ ‫ِ‬
‫ُ‬
‫ك‬‫مت ِ َ‬ ‫م ي َأُتوا ب َعْد ُ من أ ّ‬ ‫ن لَ ْ‬ ‫م ْ‬ ‫ف َ‬ ‫بعد« قالوا‪ :‬كيف ت َعْرِ ُ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫خي ْ ٌ‬
‫ل‬ ‫ه َ‬ ‫جل ل ُ‬ ‫ن َر ُ‬ ‫ت ل َوْ أ ّ‬ ‫يا رسول الله ؟ فقال‪» :‬أَرأي ْ َ‬
‫َ‬ ‫جل َ ٌ‬
‫ف‬‫م‪ ،‬أل يعْرِ ُ‬ ‫ل د ُهْم ٍ ب ِهْ ٍ‬ ‫خي ْ ٍ‬ ‫ن ظْهريْ َ‬ ‫ة بي ْ َ‬ ‫مح ّ‬ ‫غُّر ُ‬
‫ل‪» :‬فَإ ِن ّهُ ْ‬
‫م‬ ‫ه‪َ ،‬قا َ‬ ‫ل الل ّ ِ‬ ‫ه ؟« َقاُلوا‪ :‬بَلى يا رسو ُ‬ ‫خي ْل َ ُ‬ ‫َ‬
‫َ‬ ‫ْ‬
‫م على‬ ‫ضوِء‪ ،‬وأَنا فَرط ُهُ ْ‬ ‫ن الوُ ُ‬ ‫م َ‬ ‫ن ِ‬‫جِلي َ‬ ‫مح ّ‬ ‫ن غُّرا َ‬ ‫يأُتو َ‬
‫ض«رواه مسلم‪.‬‬ ‫الحوْ ِ‬
‫‪ .1029‬از ابوهریره ـ ‪ ‬ـ روایت شده اســت کــه پیــامبرص بــه‬
‫قبرستان آمد و )خطاب به مردگان( فرمودند‪» :‬سلم بر شــما ای‬
‫ســرای قــومی مــؤمن! و مــا نیــز اگــر خــدا بخواهــد‪ ،‬بــه شــما‬
‫یپیونــدیم‪ ،‬دوســت داشــتم کــه مــا بــرادران خــود را )در دنیــا(‬ ‫م ‍‬
‫ببینیم!«‪ ،‬اصحاب گفتند‪ :‬مگر ما برادران شـما نیسـتیم ای رســول‬
‫خدا؟! فرمودند‪» :‬شما یــاران مــن هســتید و بــرادران مــا کســانی‬
‫هاند«‪ ،‬عرض کردنــد‪ :‬چگــونه کســی از امــت‬ ‫هستند که هنوز نیامد ‍‬
‫یشناســی‪ ،‬ای رســول خــدا؟!‬ ‫خــود را کــه هنــوز نیامــده اســت‪ ،‬م ‍‬
‫فرمودند‪» :‬اگر مــردی باشــد کــه اســبانی ســفید پیشــانی و دارای‬
‫ههای ســفید در دســت و پــا در میــان گــروه اســبان ســیاه و‬ ‫نشــان ‍‬
‫یشناســد؟«‪ ،‬گفتنــد‪:‬‬ ‫یکرنگ داشته باشد‪ ،‬آیا او اســبان خــود را نم ‍‬
‫چــرا‪ ،‬ای رســول خــدا! فرمودنــد‪» :‬امــت مــن هــم در قیــامت بــا‬
‫یآینـد و مـن پیشـاهنگ‬ ‫تهای سفید و نورانی )از اثر وضو( م ‍‬ ‫صور ‍‬
‫‪1‬‬
‫آنها بر آب حوض کوثر هستم«‪.‬‬

‫سّلم‬ ‫‪ -1030‬وعن َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو َ‬
‫نر ُ‬‫هأ ّ‬ ‫ْ ُ‬
‫خ َ‬ ‫حو الّله ب ِهِ ال َ‬ ‫َ َ‬
‫طايا‪،‬‬ ‫م ُ‬‫م على ما ي َ ْ‬‫قال‪» :‬أل أد ُل ّك ُ ْ‬
‫ه‪َ ،‬قا َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫سول الل ّ ِ‬ ‫ت ؟ َقاُلوا‪ :‬بلى يا َر ُ‬ ‫درجا ِ‬ ‫ويْرفَعُ ب ِهِ ال ّ‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(249‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪139‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫طا إلى‬ ‫خ َ‬ ‫كارِهِ وك َث َْرةُ ال ُ‬


‫ضوِء على الم َ‬ ‫سباغُ الوُ ُ‬ ‫إِ ْ‬
‫ة‪َ ،‬فذل ِك ُ ُ‬
‫م‬ ‫صل ِ‬ ‫صلةِ بْعد ال ّ‬ ‫د‪ ،‬وان ْت ِ َ‬
‫ظاُر ال ّ‬ ‫ج ِ‬
‫المسا ِ‬
‫ط« رواه مسلم‪.‬‬ ‫م الّربا ُ‬
‫ط‪ ،‬فذل ِك ُ ُ‬ ‫الّرَبا ُ‬
‫‪ .1030‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬آیا شما را به چیزی که خداوند با آن گناهـان را محـو و‬
‫یبـرد‪ ،‬راهنمـایی کنـم؟« گفتنـد‪ :‬بلـه‪ ،‬ای‬ ‫درجات را نزد خود بال م ‍‬
‫رسول خدا! فرمودند‪» :‬وضوی کامل و صحیح بــا تحمــل ســختی و‬
‫زحمت )مثل ً سرما یا‪ (...‬و زیاد قدم برداشتن به ســوی مســاجد و‬
‫‪1‬‬
‫نها هستند«‪.‬‬ ‫انتظار نمازی دیگر بعد از نماز؛ و رباط‪ ،‬ای ‍‬
‫)ربــاط‪ :‬یعنــی مــداومت بــر جنــگ در راه خــدا و حفــظ حــدود و‬
‫هی مبــارزه بـا‬ ‫مرزهای اسـلمی؛ و ایـن اعمـال‪ ،‬روح ربـاط و ادام ‍‬
‫نفس و آرزوهای آن است(«‪.‬‬

‫ك ال َ ْ‬ ‫‪ -1031‬وعَ َ‬
‫ضي الّله عن ْ ُ‬
‫ه‬ ‫شعرِيّ ر َ‬ ‫مال ٍ‬‫ن أبي َ‬ ‫ْ‬
‫ّ‬
‫سلم‪:‬‬ ‫َ‬
‫ه عَلي ْهِ و َ‬
‫صلى الل ُ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬
‫ل اللهِ َ‬ ‫سو ُ‬ ‫لر ُ‬ ‫َقال‪ :‬قا َ‬
‫ن« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ليما ِ‬ ‫شط ُْر ا ِ‬ ‫»الط ُّهوُر َ‬
‫ر‪.‬‬
‫وقد سبقَ ِبطول ِهِ في باب الصب ِ‬
‫ي الّله عن ْ ُ‬
‫ه‬ ‫ض َ‬‫ةر ِ‬‫ن عَْبس َ‬‫ث عمرو ب ْ ِ‬‫وفي الباب حدي ُ‬
‫م‪،‬‬
‫ث عظي ٌ‬ ‫دي ٌ‬
‫هو ح ِ‬
‫خرِ باب الّرجاِء‪ ،‬وَ ُ‬‫ساب ِقُ في آ ِ‬‫ال ّ‬
‫ل من الخيرات‪.‬‬ ‫جم ٍ‬‫ل على ُ‬ ‫م ٌ‬
‫شت َ ِ‬‫م ْ‬
‫ُ‬
‫‪ .1031‬از ابومالــک اشــعری ـــ ‪ ‬ـــ روایــت شــده اســت کــه‬
‫‪2‬‬
‫پیامبرص فرمودند‪» :‬پاکیزگی )وضو( نصف ایمان است«‪.‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده اسـت؛ ])‪] .[(251‬ایـن حـدیث قبل ً هـم بـه شـمار ‍‬
‫هی‬ ‫‪1‬‬

‫‪ ،131‬آمده است[‪.‬‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(233‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪140‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫و این حدیث مفصل ً در باب صبر‪ 3‬گذشت‪.‬‬


‫و در موضوع این باب‪ ،‬حدیث عمرو بــن عبســه ـ ـ ‪ ‬ـ ـ در آخــر‬
‫باب رجا‪ 2‬گذشت که حدیثی بزرگ و مشتمل بر مواردی از اعمال‬
‫خیر است«‪.‬‬

‫ن‬
‫هع ِ‬ ‫ب رضي الّله عَن ْ ُ‬ ‫طا ِ‬‫خ ّ‬‫ن ال َ‬ ‫مر ب ْ ِ‬ ‫ن عُ َ‬ ‫‪ -1032‬وع ْ‬
‫ن‬‫م ْ‬ ‫م ِ‬ ‫من ْك ُ ْ‬‫ل‪» :‬ما ِ‬ ‫سّلم َقا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫الن ّب ِ ّ‬
‫َ‬ ‫م َقا َ‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫ل‪ :‬أ ْ‬
‫شهد ُ‬ ‫ضوَء ث ُ ّ‬ ‫سب ِغُ الوُ ُ‬‫ضأ فَي ُب ْل ِغُ أو فَي ُ ْ‬ ‫أحدٍ يتو ّ‬
‫َ‬ ‫ه‪ ،‬وأ َ ْ‬ ‫َ‬
‫ن‬
‫شهد ُ أ ّ‬ ‫كل ُ‬ ‫شري َ‬ ‫ده ل َ‬ ‫ح َ‬ ‫ن ل ِإله إ ِل ّ الّله و ْ‬ ‫أ ْ‬
‫ة‬ ‫محمدا عبده ورسوُله‪ ،‬إل ّ فُت ِحت ل َ َ‬
‫ب الجن ّ ِ‬ ‫ه أْبوا ُ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫ِ‬ ‫ْ ُ ُ َ ُ‬ ‫ُ ّ ً‬
‫َ‬ ‫خ ُ‬
‫ن أّيها شاَء« رواه مسلم‪.‬‬ ‫م ْ‬ ‫ل ِ‬ ‫ة ي َد ْ ُ‬ ‫الث ّ َ‬
‫مان ِي َ ُ‬
‫ن‬ ‫جعْلني من الت ّ ّ‬
‫واِبي َ‬ ‫وزاد الترمذي‪» :‬الل ّهُ ّ‬
‫ما ْ‬
‫ن«‪.‬‬ ‫ري َ‬ ‫مت َط َهّ ِ‬
‫ن ال ُ‬ ‫جعْلني ِ‬
‫م َ‬ ‫وا ْ‬
‫‪ .1032‬از حضرت عمر بن خطاب ـ ‪ ‬ـ روایت شده است کــه‬
‫پیــامبرص فرمودنــد‪» :‬هــر کــدام از شــما وضــو بگیــرد و آن را بــه‬
‫نل‬ ‫َ‬ ‫صورت کامل )و شرعی( بگیرد و ســپس بگویــد‪» :‬أ َ ْ‬
‫شـهد ُ أ ْ‬
‫َ‬ ‫ه‪ ،‬وأ َ ْ‬
‫دا‬
‫مـ ً‬
‫مح ّ‬‫ن ُ‬‫شــهد ُ أ ّ‬ ‫ك لـ ُ‬‫شــري َ‬
‫ده ل َ‬ ‫ِإله إ ِل ّ الّله و ْ‬
‫حـ َ‬
‫سوُله‪ :‬گواهی م ‍‬
‫یدهم کــه جــز اللــه معبــودی بــه حــق‬ ‫عب ْد ُهُ َور ُ‬
‫یدهــم کــه حضــرت‬‫نیست و تنها و بــی شــریک اســت و گــواهی م ‍‬
‫هی بهشــت‬‫تگان ‍‬
‫هی خداست‪ ،‬درهای هش ـ ‍‬ ‫محمدص بنده و فرستاد ‍‬
‫یشـود کـه از هـر دری کـه بخواهـد‪ ،‬داخـل آن‬ ‫بـرای او گشـوده م ‍‬
‫‪3‬‬
‫گردد«‪.‬‬

‫هی ‪.[25 :‬‬


‫‪] -‬حدیث شمار ‍‬ ‫‪3‬‬

‫هی ‪.[438 :‬‬ ‫‪] -‬حدیث شمار ‍‬ ‫‪2‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(234‬‬ ‫‪3‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪141‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ن‬ ‫جعْلني من الت ّـ ّ‬


‫واِبي َ‬ ‫ما ْ‬ ‫و ترمذی اضافه کرده است‪) :‬الل ّهُ ّ‬
‫ن‪ :‬بـــار خـــدایا مـــرا در شـــمار‬ ‫مت َط َهّ ِ‬
‫ريــ ‪َ 1‬‬ ‫ن ال ُ‬ ‫جعْلنــي ِ‬
‫مــ َ‬ ‫وا ْ‬
‫هکنندگان و پاکیزگان قرار ده«‪.‬‬
‫توب ‍‬

‫‪ -186‬باب فضل الذان‬


‫باب فضیلت اذان‬

‫سو َ‬
‫ل‬ ‫هريرةَ رضي الّله عن َ‬ ‫‪ -1033‬عَ َ‬
‫نر ُ‬ ‫هأ ّ‬ ‫ْ ُ‬ ‫َ ِ َ‬ ‫ن أبي ُ ْ‬ ‫ْ‬
‫س ما‬‫م الّنا ُ‬ ‫سّلم َقال‪» :‬ل َوْ يْعل ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫َ‬ ‫في الّنداِء والص ّ َ‬
‫ن‬‫دوا إ ِل ّ أ ْ‬ ‫ج ُ‬ ‫م لَ ْ‬
‫م يَ ِ‬ ‫ل‪ ،‬ث ُ ّ‬
‫ف الو ِ‬ ‫ّ‬
‫ن ما في‬ ‫مو َ‬ ‫َ‬
‫ه‪ ،‬ولوْ يعْل ُ‬ ‫َ‬
‫ستهموا علي ْ ِ‬ ‫ست َِهموا عَليهِ ل ْ‬ ‫ي ْ‬
‫ة‬
‫م ِ‬
‫مون ما في العَت َ َ‬ ‫ه‪ ،‬ول َوْ يعْل َ ُ‬‫ستَبقوا َإلي ْ ِ‬ ‫جير ل ْ‬ ‫الت ّهْ ِ‬
‫ما ول َوْ حبوًا« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ح لتوه ُ‬ ‫صب ْ ِ‬‫وال ّ‬
‫جيُر«‪ :‬الت ّْبكيُر ِإلى‬ ‫م«‪ :‬الْقترا ُ‬
‫ع‪» ،‬والت ّهْ ِ‬ ‫ستها ُ‬‫»ال ْ‬
‫ة‪.‬‬
‫صل ِ‬‫ال ّ‬
‫‪ .1033‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫فرمودنــد‪» :‬اگــر مــردم ارزش )خیــر و برکــت و ثــواب( اذان و‬
‫یدانســتند و )بــرای‬ ‫ایســتادن در صــف اول نمــاز جمــاعت را م ‍‬
‫ییافتند‪ ،‬قطعا ً بــر ســر‬‫دستیابی به آن( راهی جز قرعه کشیدن نم ‍‬
‫یدانســتند کــه چــه برکــاتی در زود‬
‫یکشــیدند و اگــر م ‍‬‫آن قرعــه م ‍‬
‫یدادنــد و اگــر‬
‫رفتن به نمـاز نهفتــه اســت‪ ،‬بــر ســر آن مســابقه م ‍‬
‫یدانستند که در نماز عشا و صبح‪ ،‬چه فوایدی موجود است‪ ،‬بــه‬ ‫م ‍‬
‫تها و‬‫یشـــتافتند‪ ،‬اگرچـــه بـــر روی دســـ ‍‬‫ســـوی آن دو عمـــل م ‍‬
‫‪2‬‬
‫یبود«‪.‬‬
‫زانوهایشان م ‍‬

‫‪.[(55)] -‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(615‬م )‪.[(437‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪142‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ت‬‫مع ْ ُ‬‫ه َقال‪ :‬س ِ‬‫ة رضي الّله عن ْ ُ‬ ‫معاِوي َ‬ ‫ن ُ‬‫‪ -1034‬وع ْ‬
‫مؤذ ُّنو َ‬
‫ن‬ ‫سّلم ي َُقو ُ‬
‫ل‪» :‬ال ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬
‫سو َ‬‫ر ُ‬
‫ة« رواه مسلم‪.‬‬ ‫م الِقيام ِ‬ ‫س أعَْناقا ً يوْ َ‬ ‫طو ُ‬‫أَ ْ‬
‫ل الّنا ِ‬
‫‪ .1034‬از حضرت معاویه ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفت‪ :‬از‬
‫پیـــامبرص شـــنیدم کـــه فرمودنـــد‪» :‬مؤذنـــان ســـربلندترین و‬
‫‪1‬‬
‫نفرازترین مردمان در روز قیامت هستند«‪.‬‬ ‫گرد ‍‬

‫ن َأبي‬ ‫نب ِ‬ ‫حم ِ‬ ‫ن عبدِ الّر ْ‬ ‫ّ‬


‫ن َ عَب ْدِ الله ب ْ ِ‬ ‫‪ -1035‬وع ْ‬
‫ه َقا َ‬
‫ل‬ ‫ي الّله عن ْ ُ‬ ‫ض َ‬ ‫خد ْرِيّ ر ِ‬ ‫ة َأن أَبا سِعيدٍ ال ُ‬ ‫صْعصعَ َ‬ ‫َ‬
‫ت في‬ ‫ة فِإذا ك ُن ْ َ‬ ‫ب ال ْغََنم واْلباِدي َ‬ ‫ح ّ‬ ‫ك تُ ِ‬ ‫ه‪ :‬إني أرا َ‬ ‫لَ ُ‬
‫صوْت َ َ‬ ‫َ‬ ‫ك أ َوْ بادِي َت ِ َ‬ ‫م َ‬
‫ك‬ ‫ة‪َ ،‬فاْرفَعْ َ‬ ‫ت للصل ِ‬ ‫ك فَأذ ّن ْ َ‬ ‫غَن َ ِ‬
‫ن‪ ،‬ول‬ ‫ج ّ‬ ‫ذن ِ‬ ‫مؤ ّ‬ ‫ت ال ُ‬ ‫دى صوْ ِ‬ ‫م َ‬‫ه ل ْيسمعُ َ‬ ‫داِء‪ ،‬فَإ ِن ّ ُ‬ ‫بالن ّ َ‬
‫ة« قال أبو‬ ‫م ِ‬‫م ال ِْقيا َ‬ ‫شِهد ل َ ُ‬
‫ه يو ْ َ‬ ‫يٌء‪ ،‬إ ِل ّ َ‬ ‫ش ْ‬ ‫س‪َ ،‬ول َ‬ ‫إ ِن ْ ٌ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو ِ‬ ‫ن َر ُ‬ ‫م ْ‬
‫ه ِ‬ ‫معْت ُ ُ‬ ‫س ِ‬ ‫د‪َ :‬‬ ‫سعي ٍ‬
‫سّلم‪ .‬رواه البخاري‪.‬‬ ‫و َ‬
‫‪ .1035‬از »عبدالله بن عبــدالرحمن بــن ابــی صعصــعه« روایــت‬
‫یبینم که تو‬ ‫شده است که ابوسعید خدری ـ ‪ ‬ـ به او گفت‪ :‬من م ‍‬
‫گوسفند و بیابان را دوست داری‪ ،‬پس هر وقت میان گوســفندان و‬
‫هات بودی و برای دعوت به نماز اذان گفتی‪ ،‬صــدایت را بلنــدتر‬ ‫بادی ‍‬
‫یشـنود‬ ‫کن‪ ،‬زیرا هیچ جن و انس و چیز دیگری صـوت مـؤذن را نم ‍‬
‫یدهــد؛ ابوسـعید‪‬‬ ‫نکــه در روز قیـامت بــرای او شـهادت م ‍‬‫مگــر آ ‍‬
‫‪2‬‬
‫هام‪.‬‬
‫یگوید‪ :‬این را از پیامبرص شنید ‍‬ ‫م ‍‬

‫ه َقال‪َ :‬قا َ‬
‫ل‬ ‫هري َْرةَ رضي الّله عن ْ ُ‬ ‫ن َأبي ُ‬
‫‪ -1036‬وعَ ْ‬
‫سّلم‪ِ» :‬إذا ُنوِدي‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ل الل ّهِ َ‬
‫سو ُ‬
‫َر ُ‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(387‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(609‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪143‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫سمع‬ ‫ضَرا ٌ‬ ‫دبَر الشي ْ َ‬ ‫َ‬


‫ط حّتى ل ي ْ‬ ‫ه ُ‬ ‫نول ُ‬ ‫طا ُ‬ ‫ة‪ ،‬أ ْ‬ ‫صل ِ‬ ‫بال ْ ّ‬
‫َ‬
‫ي الّنداُء أقَْبل‪ ،‬حّتى ِإذا ث ُوّ َ‬
‫ب‬ ‫ض َ‬‫ن‪ ،‬فَِإذا قُ ِ‬ ‫الت ّأِذي َ‬
‫حّتى‬ ‫ل‪َ ،‬‬ ‫ب أ َْقب َ‬‫ي الت ّْثوي ِ ُ‬‫ض َ‬‫حّتى ِإذا قُ ِ‬
‫َ‬
‫صلةِ أد َْبر‪َ ،‬‬ ‫لل ّ‬
‫كذا‪ ،‬واذك ُْر كذا‬ ‫ل‪ :‬اذ ْك ُْر َ‬ ‫سهِ يُقو ُ‬ ‫ن المْرِء ون َْف ِ‬ ‫طر ب َي ْ َ‬ ‫خ ِ‬ ‫ي ْ‬
‫ما يدَري‬ ‫ل َ‬ ‫ج ُ‬‫ل الّر ُ‬ ‫حّتى يظ َ ّ‬ ‫ل َ‬ ‫م يذ ْك ُْر م ْ‬
‫ن قَب ْ ُ‬ ‫ما ل َ ْ‬ ‫ل َ‬
‫م صّلى« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫كَ ْ‬
‫ب«‪ :‬ال َِقام ُ‬
‫ة‪.‬‬ ‫»الت ّث ْ ِ‬
‫وي ُ‬
‫‪ .1036‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫یگریــزد و‬‫یشود‪ ،‬شیطان م ‍‬ ‫فرمودند‪» :‬وقتی بانگ نماز برآورده م ‍‬
‫نکــه اذان را نشــنود و وقــتی اذان تمــام شــد‪،‬‬ ‫یزنــد تــا ای ‍‬‫فریــاد م ‍‬
‫یرود‪ ،‬هنگامی کــه‬ ‫هی نماز گفته شود که م ‍‬ ‫یآید تا وقتی که اقام ‍‬ ‫م ‍‬
‫یآید و میان انسان و نفس او وسوسه ایجاد‬ ‫اقامه تمام شد‪ ،‬باز م ‍‬
‫یگوید‪ :‬فلن چیــز و فلن مســأله را بــه یــاد بیــاور ــ از‬ ‫یکند و م ‍‬ ‫م ‍‬
‫نکــه شــخص‬ ‫چیزهایی که قبل ً در یاد و فکر او نبــوده اســت ــ تــا آ ‍‬
‫‪1‬‬
‫یداند چند رکعت نماز خوانده است«‪.‬‬ ‫یشود که نم ‍‬ ‫طوری م ‍‬

‫ي‬
‫ض َ‬ ‫صر ِ‬ ‫ّ‬
‫ن العا ِ‬ ‫رو ب ْ ِ‬
‫عم ِ‬ ‫ن َ‬ ‫ن عب ْدِ اللهِ ب ْ ِ‬ ‫‪ -1037‬وَعَ ْ‬
‫َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو َ‬ ‫مع ر ُ‬ ‫س ِ‬ ‫الّله عن ُْهما أنه َ‬
‫ل ما‬ ‫مث ْ َ‬‫م الّنداءَ فَُقوُلوا ِ‬ ‫معْت ُ ُ‬ ‫ل‪ِ» :‬إذا س ِ‬ ‫سّلم يُقو ُ‬ ‫و َ‬
‫صلةً‬ ‫ي َ‬ ‫صّلى عل َ ّ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬ ‫ه َ‬ ‫ي‪ ،‬فَإ ِن ّ ُ‬ ‫صّلوا عل َ ّ‬ ‫م َ‬ ‫ل‪ ،‬ث ُ ّ‬
‫ي َُقو ُ‬
‫م سُلوا الّله لي‬ ‫شرًا‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫صّلى الّله عَل َي ْهِ ب َِها ع ْ‬ ‫َ‬
‫ن‬ ‫ّ‬
‫ة في الجن ّةِ ل ت َن ْب َِغي إ ِ َل لعَب ْدٍ م ْ‬ ‫َ‬
‫منزِل ٌ‬ ‫ة‪ ،‬فَإ ِن َّها َ‬ ‫َ‬
‫سيل َ‬ ‫اْلو ِ‬
‫ي‬
‫سأل ل َ‬ ‫ن َ‬ ‫هو‪َ ،‬فم ْ‬ ‫ن أ ََنا ُ‬ ‫كو َ‬ ‫ن أَ ُ‬ ‫َ‬
‫جو أ ْ‬
‫َ‬
‫عباد الّله وَأْر ُ‬ ‫ِ‬
‫ة« رواه مسلم‪.‬‬ ‫شفاعَ ُ‬ ‫ه ال ّ‬ ‫ت لَ ُ‬‫حل ّ ْ‬ ‫سيَلة َ‬ ‫اْلو ِ‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(608‬م )‪.[(389‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪144‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .1037‬از عبدالله بن عمرو بن عاص ـ م ـ روایــت شــده اســت‬


‫یفرمــود‪» :‬وقـتی اذان را از مــؤذن‬ ‫که وی از پیامبرص شنید که م ‍‬
‫یگوید‪ ،‬مثــل آن را تکــرار کنیــد و ســپس بــر مــن‬
‫شنیدید‪ ،‬هرچه م ‍‬
‫صلوات بفرستید؛ زیرا هر کس بر من درودی بفرستد‪ ،‬خداوند بــه‬
‫یفرستد‪ ،‬سپس از خدا برای من‪،‬‬ ‫سبب آن ده مرتبه بر او درود م ‍‬
‫»وسیله« را مسألت کنید که آن منزلتی بزرگ است در بهشــت و‬
‫تنها سزاوار یکی از بندگان خداســت و مــن امیــدوارم کــه آن عبــد‬
‫من باشم و هر کس از خدا بـرای مـن وســیله خواسـت‪ ،‬شـفاعت‬
‫‪1‬‬
‫من برای او واجب خواهد شد«‪.‬‬

‫ن‬ ‫خدري رضي الّله عن َ‬ ‫َ‬


‫هأ ّ‬ ‫ْ ُ‬ ‫َ‬ ‫‪ -1038‬وعن أبي سعيدٍ ال ُ ْ ِ ّ‬
‫م‬ ‫سّلم قال‪ِ» :‬إذا س ِ‬
‫معْت ُ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬‫سول الل ّهِ َ‬
‫ر ُ‬
‫ن«‪ .‬متفق عليه‪.‬‬‫مؤذ ّ ُ‬
‫ل ال ُ‬ ‫الّنداَء‪ ،‬فَُقوُلوا َ‬
‫كما يُقو ُ‬
‫‪ .1038‬از ابوســعید خــدری ـــ ‪ ‬ـــ روایــت شــده اســت کــه‬
‫پیامبرص فرمودند‪» :‬هرگاه ندای اذان را شنیدید‪ ،‬همــان چیــزی را‬
‫‪2‬‬
‫یگوید‪ ،‬بگویید و تکرار کنید«‪.‬‬
‫که مؤذن م ‍‬
‫‪ -1039‬وعن جابر رضي الّله عن َ‬
‫ل الل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫سو َ‬ ‫ن َر ُ‬‫هأ ّ‬ ‫ْ ُ‬ ‫َ‬ ‫ٍ‬ ‫َ ْ‬
‫سمعُ‬ ‫حين ي ْ‬ ‫ل‪» :‬من َقال ِ‬ ‫سّلم َقا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ة‬
‫صل ِ‬ ‫ة‪ ،‬وال ّ‬ ‫م ِ‬‫دعوةِ الّتا ّ‬ ‫ب هذِهِ ال ّ‬ ‫م َر ّ‬ ‫الّنداَء‪ :‬الل ّهُ ّ‬
‫ضي َِلة‪ ،‬واْبعث ْ ُ‬
‫ه‬ ‫ة‪ ،‬وال َْف َ‬‫سيل َ َ‬
‫مدا ً اْلو ِ‬‫ح ّ‬‫م َ‬‫ة‪ ،‬آت ُ‬ ‫ال َْقاِئم ِ‬
‫وم‬‫شَفاعتي ي ْ‬ ‫ه َ‬ ‫ت لَ ُ‬ ‫مودا ً اّلذي وعَد َْته‪ ،‬حل ّ ْ‬ ‫ح ُ‬ ‫ما م ْ‬‫مَقا ً‬
‫مة« رواه البخاري‪.‬‬ ‫ال ِْقيا ِ‬
‫‪ .1039‬از جابر ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که پیامبرص فرمودند‪:‬‬
‫ة‬
‫دعو ِ‬‫ب هذِهِ ال ّ‬ ‫»هرکس هنگام شنیدن اذان بگوید‪» :‬الل ّهُ ّ‬
‫م َر ّ‬
‫ســيل َ َ‬
‫ة‪،‬‬ ‫مــدا ً اْلو ِ‬
‫ح ّ‬
‫م َ‬ ‫صــلةِ ال َْقاِئمــ ِ‬
‫ة‪ ،‬آت ُ‬ ‫ة‪ ،‬وال ّ‬
‫مــ ِ‬
‫الّتا ّ‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(384‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(611‬م )‪.[(383‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪145‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫مودا ً اّلذي وع َ ـد َْته‪ :‬خــدایا!‬


‫ح ُ‬
‫ما م ْ‬ ‫ه مَقا ً‬‫ضي َِلة‪ ،‬واْبعث ْ ُ‬
‫وال َْف َ‬
‫صاحب این دعوت کامل‪ ،‬و این نماز برپا و پایدار! مقــام وســیله و‬
‫فضــیله را بــه حضــرت محمــدص عطــا بفرمــا‪ ،‬و او را بــه مقــام‬
‫های‪ ،‬برانگیــز؛ شــفاعت مـن بــر او‬ ‫محمودی کــه بــه وی وعــده داد ‍‬
‫‪1‬‬
‫سزاوار خواهد شد«‪.‬‬
‫‪ -1040‬وعن سعد بن َ‬
‫ي الّله عن ْ ُ‬
‫ه‬ ‫ض َ‬ ‫صر ِ‬ ‫ٍ‬ ‫ّ‬
‫قا‬ ‫و‬ ‫أبي‬ ‫ْ َ ْ ِ ْ‬
‫َ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫ن َقال‬ ‫م ْ‬‫ل‪َ :‬‬ ‫ه َقا َ‬ ‫سلم أن ّ ُ‬ ‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫عن النبي َ‬ ‫َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫حدهُ ل‬ ‫ن ل ِإله إ ِل ّ الّله و ْ‬ ‫شَهد أ ْ‬ ‫ن‪ :‬أ ْ‬ ‫مؤذ ّ َ‬‫سمعُ ال ُ‬ ‫ني ْ‬ ‫حي َ‬ ‫ِ‬
‫َ‬
‫ت ِبالل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫ضي ُ‬ ‫ه‪ ،‬ر ِ‬ ‫سول ُ ُ‬ ‫مدا ً عب ْد ُهُ َور ُ‬ ‫مح ّ‬ ‫ن ُ‬ ‫ه‪ ،‬وَأ ّ‬‫شريك ل ُ‬ ‫َ‬
‫ه«‬ ‫ه ذ َن ْب ُ ُ‬ ‫سلم ِ ِديًنا‪ ،‬غُِفر ل َ ُ‬ ‫ل‪ ،‬وبال ِ ْ‬ ‫سو ً‬ ‫مدٍ َر ُ‬ ‫ح ّ‬‫م َ‬‫رّبا‪ ،‬وب ُ‬
‫رواه مسلم‪.‬‬
‫‪ .1040‬از سعد بن ابی وقاص ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه‬
‫یشنود‪،‬‬‫پیامبرص فرمودند‪» :‬هرکس موقعی که صدای مؤذن را م ‍‬
‫بگوید‪» :‬اشهد ان ل اله ال الله وحده ل شریک لسسه‪،‬‬
‫و ان محمدا عبده و رسوله‪ ،‬رضسسیت بسسالله ربسسا‪ ،‬و‬
‫بمحمد رسول‪ ،‬و بالسسلم دینسسا‪ :‬شــهادت م ‍‬
‫یدهــم کــه‬
‫یدهــم‬
‫یشریک اســت و شــهادت م ‍‬ ‫خدایی جز الله نیست‪ ،‬تنها و ب ‍‬
‫هی اوست‪ ،‬به پروردگاری الله‬‫که حضرت محمدص بنده و فرستاد ‍‬
‫و به رسالت حضرت محمدص و به دیانت اسلم راضی و خشــنود‬
‫‪2‬‬
‫یشود«‪.‬‬ ‫هستم«‪ .‬گناه او آمرزیده م ‍‬
‫‪ -1041‬وع َ‬
‫ل‬ ‫ل‪َ :‬قال ر ُ‬
‫سو ُ‬ ‫ه َقا َ‬‫ي الّله عن ْ ُ‬ ‫س رض َ‬ ‫ن أن َ ٍ‬ ‫ْ‬
‫عاُء ل ُيرد ّ بين‬‫سلم‪» :‬الد ّ َ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫ه عَلي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬
‫الل ّهِ َ‬
‫ة« رواه أبو داود والترمذي وقال‪:‬‬ ‫لقام ِ‬ ‫َ‬
‫ن وا ِ‬
‫الذا ِ‬
‫حديث حسن‪.‬‬
‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(614‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(386‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪146‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .1041‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که پیامبرص فرمودند‪:‬‬


‫‪1‬‬
‫یشود«‪.‬‬
‫»دعا در بین اذان و اقامه رد نم ‍‬

‫هانــد و ترمــذی گفتــه‬


‫‪ -‬ابــوداود ])‪ [(521‬و ترمــذی ])‪ [(212‬روایــت کرد ‍‬ ‫‪1‬‬

‫است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪147‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ -187‬باب فضل الصلوات‬


‫باب فضیلت نمازها‬

‫قال الله تعالی‪:‬‬


‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫)العنکبوت ‪(45 /‬‬
‫»مســلما ً نمــاز )انســان را( از گناهــان بــزرگ و از کارهــای‬
‫یدارد«‪.‬‬‫ناپسند‪ ،‬باز م ‍‬

‫‪ -1042‬وع َ‬
‫ه َقال‪:‬‬ ‫ن أبي هَُرْيرةٍ رضي الّله عن ْ ُ‬ ‫َ ْ‬
‫ل‪:‬‬‫سلم ي َُقو ُ‬ ‫ّ‬ ‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫َ‬ ‫صلى الل ُ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬
‫سول اللهِ َ‬ ‫تر ُ‬ ‫مع ْ ُ‬ ‫س ِ‬
‫م‬ ‫و‬ ‫ي‬ ‫ّ‬
‫ل‬ ‫ُ‬ ‫ك‬ ‫نه‬ ‫م‬ ‫ل‬‫ُ‬ ‫س‬ ‫ت‬‫ْ‬ ‫غ‬ ‫ي‬ ‫دكم‬ ‫ح‬ ‫َ‬ ‫أ‬ ‫بباب‬ ‫ن ن َْهرا ً‬ ‫َ‬ ‫أ‬ ‫و‬‫م لَ‬ ‫ت‬ ‫ي‬‫َ‬ ‫أ‬ ‫أر‬‫»َ‬
‫ٍ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬ ‫ْ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫َ‬ ‫ِ‬ ‫َ‬ ‫ِ‬ ‫ّ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫ُ‬ ‫ْ‬
‫شيٌء؟« قاُلوا‪ :‬ل‬ ‫ن د ََرن ِهِ َ‬ ‫م ْ‬ ‫ل يْبقى ِ‬ ‫ت‪ ،‬ه ْ‬ ‫مس مّرا ٍ‬ ‫خ ْ‬
‫َ‬
‫ت‬ ‫صَلوا ِ‬ ‫ل ال ّ‬ ‫مث َ ُ‬ ‫ك َ‬ ‫يء‪َ ،‬قال‪» :‬فذل َ‬ ‫ش ْ‬ ‫ن درن ِهِ َ‬ ‫م ْ‬ ‫يب َْقى ِ‬
‫طايا« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ن الخ َ‬ ‫حو الّله بهِ ّ‬ ‫م ُ‬ ‫س‪ ،‬ي ْ‬ ‫م ِ‬ ‫خ ْ‬ ‫ال َ‬
‫‪ .1042‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬از‬
‫هی یکــی‬‫های جلو خــان ‍‬ ‫یفرمود‪» :‬اگر رودخان ‍‬ ‫پیامبرص شنیدم که م ‍‬
‫از شما باشد و او هر روز پنج بار در آن خود را بشوید‪ ،‬آیــا چیــزی‬
‫یمانــد؟« گفتنــد‪ :‬خیــر‪ ،‬چیــزی از چرکــش‬ ‫از چرک بدنش بــاقی م ‍‬
‫یماند‪ ،‬فرمودند‪» :‬همین مثال نمازهای پنج گانه است کــه‬ ‫باقی نم ‍‬
‫‪1‬‬
‫ینماید«‪.‬‬‫هی آنها محو م ‍‬
‫خداوند گناهان را به وسیل ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(528‬م )‪.[(667‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪148‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫سو ُ‬
‫ل‬ ‫ه قال‪ :‬قال ر ُ‬ ‫ي الّله عن ُ‬‫جاب ِرٍ َرض َ‬ ‫ن َ‬ ‫‪ -1043‬وع ْ‬
‫س‬
‫م ِ‬‫خ ْ‬ ‫ت ال َ‬‫صلوا ِ‬ ‫ل ال ّ‬‫سّلم‪» :‬مث َ ُ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫س ُ‬ ‫حدِ ُ‬ ‫َ‬
‫ه‬
‫من ْ ُ‬
‫ل ِ‬ ‫كم يغْت َ ِ‬ ‫على باب أ َ‬ ‫مرٍ جارٍ َ‬ ‫ل نهْرٍ غ ْ‬ ‫كمث َ ِ‬
‫ت« رواه مسلم‪.‬‬ ‫س مّرا ٍ‬ ‫م َ‬ ‫ل ي َوْم ٍ خ ْ‬‫كُ ّ‬
‫ة‪ :‬الكِثيُر‪.‬‬
‫ح الغين المعجم ِ‬
‫مُر« بفت ِ‬
‫»الغَ ْ‬
‫‪ .1043‬از جابر ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که پیامبرص فرمودند‪:‬‬
‫هی جــاری پــرآب و بزرگــی‬ ‫جگانه‪ ،‬ماننــد رودخــان ‍‬‫»مثال نمازهای پن ‍‬
‫هی یکــی از شماســت و او هــر روز‪ ،‬پنــج‬ ‫اســت کـه در جلــوی خـان ‍‬
‫‪1‬‬
‫یشوید«‪.‬‬ ‫مرتبه خود را در آن م ‍‬

‫جل ً‬ ‫‪ -1044‬وعَن ابن مسعود رضي الّله عن َ‬


‫نر ُ‬ ‫هأ ّ‬‫ْ ُ‬ ‫ِ ْ ِ َ ْ ُ ٍ‬
‫َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ة‪ ،‬فأَتى الن ّب ِ ّ‬ ‫مرأ َةٍ قُب ْل َ ً‬
‫نا ْ‬‫َِ‬ ‫م‬
‫ِ‬ ‫أصاب‬ ‫َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫صلةَ‬ ‫سّلم فَأخبرهُ فأنَزل الله تعالى‪} :‬وأِقم ال ّ‬
‫ّ‬ ‫و َ‬
‫ن‬
‫ت ُيذهِب ْ َ‬ ‫حسَنا ِ‬ ‫ن ال ْ َ‬
‫ل‪ ،‬إ ِ ّ‬ ‫ن الل ّي ْ ِ‬ ‫م َ‬ ‫طرفي الن َّهار وَُزَلفا ً ِ‬ ‫َ‬
‫ميع‬ ‫السيَئات { فقال الرج ُ َ‬
‫ل‪ :‬أِلي هذا ؟ قال‪» :‬لج ِ‬ ‫ّ ُ‬ ‫ّ ّ ِ‬
‫ُ‬
‫م« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫متي ك ُل ّهِ ْ‬ ‫أ ّ‬
‫‪ .1044‬از ابن مسعود ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫نگاه به خدمت پیامبرص آمــد و مــاجرا‬ ‫مردی‪ ،‬زنی را بوسید و آ ‍‬
‫را به او خبر داد‪ ،‬خداوند متعال این آیه را نازل کرد‪:‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده اسـت؛ ])‪] .[(668‬ایـن حـدیث قبل ً هـم بـه شـمار ‍‬
‫هی‬ ‫‪1‬‬

‫‪ ،429‬آمده است[‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪149‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪‬‬
‫)هود ‪(114 /‬‬ ‫‪   ‬‬
‫»در دو طرف روز )صــبح و ظهــر و عصــر( و در قســمتی از‬
‫شب )مغرب و عشا(‪) ،‬چنان که باید(‪ ،‬نمــاز را بــه جــای آور‬
‫یبرد«‪.‬‬ ‫یها را از میان م ‍‬ ‫یها‪ ،‬بد ‍‬
‫یگمان نیک ‍‬
‫)ید(؛ ب ‍‬
‫آن مــرد گفــت‪ :‬آیــا ایــن آیــه تنهــا بــرای مــن اســت؟ پیــامبرص‬
‫‪1‬‬
‫فرمودند‪)» :‬به طور کلی و( برای عموم امت من است«‪.‬‬

‫ن رسول‬ ‫هريرة رضي الّله عن َ‬ ‫‪ -1045‬وعن َأبي ُ‬


‫هأ ّ‬ ‫ُ‬
‫ت‬ ‫صلوا ُ‬‫سّلم قال‪» :‬ال ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬
‫الل ّهِ َ‬
‫ن‪ ،‬ما‬
‫ة‪ ،‬كّفارةٌ لما ب َْينهُ ّ‬
‫مع َ ِ‬
‫ج ُ‬
‫ة ِإلى ال ُ‬ ‫مع ُ‬ ‫ج ُ‬‫س‪ ،‬وال ُ‬
‫م ُ‬‫خ ْ‬
‫ال َ‬
‫لم ُتغش الكَبائ ُِر« رواه مسلم‪.‬‬
‫‪ .1045‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫هی‬
‫هی دیگر‪ ،‬پاک کنند ‍‬ ‫جگانه و جمعه تا جمع ‍‬‫فرمودند‪» :‬نمازهای پن ‍‬
‫گناهان ما بین آنهاست بــه شــرطی کــه از گناهــان کــبیره اجتنــاب‬
‫‪2‬‬
‫شده باشد«‪.‬‬

‫ه قال‪:‬‬ ‫ن عفان رضي الّله عن ُ‬ ‫نب ِ‬ ‫‪ -1046‬وعن عثما َ‬


‫ل‪:‬‬‫سّلم يقو ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬ ‫ت رسو َ‬ ‫مع ْ ُ‬
‫س ِ‬
‫ة‬
‫مكُتوب ٌ‬ ‫ضُرهُ صلةٌ َ‬ ‫سل ِم ٍ تح ُ‬‫م ْ‬‫ريٍء ُ‬ ‫م ِ‬‫من ا ْ‬ ‫»ما ِ‬
‫عها‪ ،‬إ ِل ّ كانت‬‫كو َ‬ ‫خشوعََها‪ ،‬وَُر ُ‬ ‫ها‪ ،‬وَ ُ‬ ‫ضوَء َ‬ ‫ن وُ ُ‬ ‫س ُ‬ ‫ح ِ‬‫فَي ُ ْ‬
‫ك‬ ‫ت ك َِبير ٌ‬
‫ة‪َ ،‬وذل َ‬ ‫ب ما لم ت ُؤْ َ‬ ‫ن الذُنو ِ‬ ‫م ْ‬‫ك َّفارةً لما قَب ْل ََها ِ‬
‫ه« رواه مسلم‪.‬‬ ‫الد ّهَْر كل ّ ُ‬

‫‪ -‬متفــق علیــه اســت؛ ]خ )‪ ،(526‬م )‪] .[(2763‬ایــن حــدیث قبل ً هــم بــه‬ ‫‪1‬‬

‫هی ‪ ،434‬آمده است[‪.‬‬ ‫شمار ‍‬


‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪] .[(233‬این حــدیث بــا انــدکی تفــاوت‪ ،‬قبل ً‬ ‫‪2‬‬

‫هی ‪ ،130‬آمده است[‪.‬‬‫هم به شمار ‍‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪150‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ن عفان ـ ‪ ‬ـ روایت شده است کــه گفــت‪:‬‬ ‫نب ِ‬


‫‪ .1046‬از عثما َ‬
‫یفرمود‪» :‬هر مســلمانی کــه وقــت نمــاز‬ ‫از پیامبرص شنیدم که م ‍‬
‫فــرض او فــرا رســد و او‪ ،‬وضــو و خشــوع و رکــوع آن را بــه نحــو‬
‫هی گناهان پیــش از خــودش‬ ‫احسن به جا آورد‪ ،‬یقینا ً آن نماز‪ ،‬کفار ‍‬
‫های انجام نشده و این )کفاره بودن‬ ‫یشود‪ ،‬مادامی که گناه کبیر ‍‬ ‫م ‍‬
‫نماز فرض برای گناهان قبل از خودش( در تمام عمر )ش(‪ ،‬چنین‬
‫‪1‬‬
‫است«‪.‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(228‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪151‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ -188‬باب فضل صلة الصبح‬


‫والعصر‬
‫باب فضیلت نماز صبح و عصر‬

‫ن رسول‬ ‫‪ -1047‬عن َأبي موسى رضي الّله عن َ‬


‫هأ ّ‬ ‫ُ‬
‫ّ‬
‫ن صلى البْردْين‬ ‫سّلم قال‪َ » :‬‬
‫م ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫الل ّهِ َ‬
‫ل الجّنة« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫خ َ‬
‫دَ َ‬
‫ح والَعصُر‪.‬‬
‫صب ْ ُ‬
‫ن«‪ :‬ال ّ‬
‫»البْردا ِ‬
‫‪ .1047‬از ابوموســی اشــعری ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه‬
‫پیــامبرص فرمودنــد‪» :‬هرکــس دو نمــاز ســرما )صــبح و عصــر( را‬
‫‪1‬‬
‫یگردد«‪.‬‬‫انجام دهد‪ ،‬داخل بهشت م ‍‬

‫ي الّله‬
‫ة رض َ‬ ‫عماَرةً بن ُروْيب َ‬ ‫‪ -1048‬وعن زهي ْرٍ بن ِ‬
‫سّلم‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ت رسول الل ّهِ َ‬ ‫مع ْ ُ‬
‫ل‪ :‬س ِ‬ ‫ه قا َ‬‫عن ْ ُ‬
‫ل ُ‬ ‫َ‬
‫ج الّنار أحد ٌ صّلى قب ْ َ‬
‫مس‬ ‫طلوِع ال ّ‬
‫ش ْ‬ ‫ل‪» :‬ل َ ْ‬
‫ن يل َ‬ ‫يقو ُ‬
‫صَر‪ .‬رواه مسلم‪.‬‬ ‫جَر‪ ،‬والع ْ‬ ‫وَقَْبل غُُروبها« يْعني الف ْ‬
‫‪ .1048‬از »ابوزهیر عماره بن رؤیبه« ـ ‪ ‬ـ روایت شده اســت‬
‫یفرمــود‪» :‬کســی کــه قبــل از‬ ‫که گفت‪ :‬از پیامبرص شنیدم کــه م ‍‬
‫طلوع و غروب آفتاب )یعنی‪ :‬صــبح و عصــر( نمــاز بگــزارد‪ ،‬هرگــز‬
‫‪2‬‬
‫داخل آتش نخواهد شد«‪.‬‬

‫ه قال‪:‬‬‫ن رضي الّله عن ُ‬ ‫سْفيا َ‬ ‫ب بن ُ‬ ‫جند َ ِ‬


‫‪ -1049‬وعن ُ‬
‫صّلى‬
‫ن َ‬ ‫سّلم‪» :‬م ْ‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ل الّله َ‬
‫قال رسو ُ‬

‫‪ -‬متفــق علیــه اســت؛ ]خ )‪ ،(574‬م )‪] .[(635‬ایــن حــدیث قبل ً هــم بــه‬ ‫‪1‬‬

‫هی ‪ ،132‬آمده است[‪.‬‬ ‫شمار ‍‬


‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(634‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪152‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ن آدم ل َ ي َط ُْلبّنك‬
‫مةِ الل ّهِ َفان ْظ ُْر َيا اب َ‬
‫ح فهُوَ في ذِ ّ‬
‫صب ْ َ‬
‫ال ّ‬
‫مت ِهِ ِبشيٍء« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ن ذِ ّ‬
‫م ْ‬‫الّله ِ‬
‫‪ .1049‬از »جندب بن سفیان« ــ ‪ ‬ــ روایـت شـده اسـت کـه‬
‫پیامبرص فرمودند‪» :‬کسی که نماز صــبح را بــه موقــع بخوانــد‪ ،‬در‬
‫پناه و ضمانت خداست‪ ،‬پس ای انسان! مواظب باش که خداوند‪،‬‬
‫چیزی از شما طلـب نکنـد کـه از آن چنیـن انسـانی باشـد! )یعنـی‬
‫یادبی یا تعرضی در حق او از شما سر‬ ‫مترین ب ‍‬
‫هشیار باشید که ک ‍‬
‫‪1‬‬
‫نزند(«‪.‬‬

‫ل‪ :‬قال‬ ‫ه قا َ‬ ‫هريرةَ رضي الّله عن ُ‬ ‫‪ -1050‬وعن َأبي ُ‬


‫ن ِفيكم‬‫سّلم‪» :‬ي َت ََعاقَُبو َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫رسو ُ‬
‫ة‬
‫صل ِ‬
‫ن في َ‬ ‫مُعو َ‬ ‫جت َ ِ‬ ‫ة ِبالن َّهاِر‪َ ،‬وي ْ‬ ‫ل‪ ،‬وملئ ِك َ ٌ‬ ‫ة ِبالل ّي ْ ِ‬‫ملئ ِك َ ٌ‬
‫َ‬
‫ن باُتوا ِفيكم‪،‬‬ ‫ذي َ‬ ‫ج ال ّ ِ‬‫م يعُْر ُ‬ ‫ر‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫ص ِ‬‫صب ْ َِح وصلةِ الع ْ‬ ‫ال ّ‬
‫َ‬ ‫م الّله و ُ‬
‫عباِدي ؟‬‫م ِ‬‫ف ت ََركت ْ‬ ‫كي َ‬ ‫م‪َ :‬‬ ‫م به ِ ْ‬ ‫عل ُ‬ ‫هو أ ْ‬ ‫سأل ُهُ ُ‬ ‫في ْ‬
‫َ‬
‫م‬
‫م وهُ ْ‬ ‫ن‪ ،‬وأتيناهُ ْ‬ ‫صّلو َ‬ ‫م يُ َ‬ ‫م وه ُ ْ‬ ‫ن‪َ :‬تركَناهُ ْ‬ ‫َفيُقوُلو َ‬
‫ُيصّلون«‪ .‬متفقٌ عليه‪.‬‬
‫‪ .1050‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫فرمودنــد‪» :‬فرشــتگانی در شــب و فرشــتگانی در روز متعــاقب و‬
‫یآیند و در نماز صبح و عصر بــا هــم‬ ‫پشت سر هم به میان شما م ‍‬
‫هانــد‪ ،‬بــال‬
‫یشوند‪ ،‬سپس فرشتگانی کــه شــب بــا شــما بود ‍‬ ‫جمع م ‍‬
‫یکند‪ :‬بنــدگان مــرا چگــونه و در‬ ‫یروند و خداوند از آنها سؤال م ‍‬ ‫م ‍‬
‫هتر است‬ ‫نها آگا ‍‬
‫چه حالی به جا گذاشتید؟ ) ـ در حالی که خود بدا ‍‬
‫یدهند‪ :‬ایشان را در حالی که به جا گذاشتیم‬ ‫ـ ( و ملیکه جواب م ‍‬
‫یخواندنــد و در حــالی نــزد ایشــان رفــتیم کــه نمــاز‬‫کــه نمــاز م ‍‬
‫‪2‬‬
‫یخواندند«‪.‬‬‫م ‍‬

‫‪ -‬مسلم روایت کــرده اســت؛ ])‪] .[(657‬ایــن حــدیث بــا تفـاوت در راوی و‬ ‫‪1‬‬

‫هی ‪ ،232‬آمده است[‪.‬‬ ‫الفاظ حدیث‪ ،‬در بخشی از حدیث شمار ‍‬


‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(555‬م )‪.[(633‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪153‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ي الّله‬ ‫ي رض َ‬ ‫ن عبدِ الل ّهِ البجل ّ‬ ‫جريرِ ب ِ‬ ‫‪ -1051‬وعن َ‬


‫سّلم‪،‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬‫عند َ النب ّ‬ ‫ه قال‪ :‬كنا ِ‬ ‫عن ُ‬
‫ن‬
‫ست ََروْ َ‬ ‫ة الب َد ِْر‪ ،‬فقال‪» :‬إنكم َ‬ ‫فَن َظ ََر ِإلى الَقمرِ ل َي ْل َ َ‬
‫ه‪،‬‬‫ن في ُرؤْي َت ِ ِ‬ ‫مو َ‬ ‫ضا ّ‬ ‫ن هذا الَقمر‪ ،‬ل ت ُ َ‬ ‫م كما َتروْ َ‬ ‫ربك ْ‬
‫على صلةٍ قَْبل ط ُُلوِع‬ ‫َ‬
‫ن ل ت ُْغلُبوا َ‬ ‫مأ ْ‬ ‫ست َط َعْت ُ ْ‬
‫نا ْ‬ ‫فَإ ِ ِ‬
‫س‪ ،‬وَقَْبل غُُروبها فاْفعُلوا« متفق عليه‪.‬‬ ‫م ِ‬‫ش ْ‬ ‫ال ّ‬
‫ة«‪.‬‬ ‫عشَر َ‬ ‫ة أ َْرب َعَ َ‬‫ة‪» :‬فَن َظ ََر ِإلى الَقمر ل َي ْل َ َ‬ ‫وفي رواي ٍ‬
‫‪ .1051‬از »جریر بن عبدالله بجلی« ـ ‪ ‬ـ روایـت شـده اسـت‬
‫که گفت‪ :‬ما در حضور پیامبرص بودیم‪ ،‬به ماه شب چهــارده نگــاه‬
‫کردنــد و فرمودنــد‪» :‬شــما قطعـا ً پروردگــار خــود را خواهیــد دیــد‪،‬‬
‫یکنیــد و در رؤیــت آن‬ ‫مچنان که ایــن قــرص مــاه را مشــاهده م ‍‬ ‫ه ‍‬
‫زحمتی ندارید‪ ،‬پس اگر توانستید که در خواندن یک نمــاز پیــش از‬
‫طلوع آفتاب )صبح( و پیش از غروب آن )عصر( مغلوب )خستگی‬
‫‪1‬‬
‫و خواب و کار دنیا( نشوید‪ ،‬این کار را انجام دهید«‪.‬‬

‫ل رسو ُ‬
‫ل‬ ‫ه قال‪ :‬قا َ‬ ‫ي الّله عن ُ‬
‫‪ -1052‬وعن ُبري ْد َةَ رض َ‬
‫صر‬
‫صلةَ الع ْ‬
‫ك َ‬‫ن ت ََر َ‬ ‫سّلم‪َ » :‬‬
‫م ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬‫الل ّهِ َ‬
‫ه« رواه البخاري‪.‬‬ ‫عمل ُ ُ‬‫ط َ‬‫حب ِ َ‬
‫فََقد ْ َ‬
‫‪ .1052‬از بریــده ـــ ‪ ‬ـــ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودنــد‪» :‬هرکــس نمــاز عصــر را )بــه عمــد( تــرک کنــد‪ ،‬تمــام‬
‫‪ 2‬و ‪3‬‬
‫یشود«‪.‬‬
‫اعمالش پایمال م ‍‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(573‬م )‪.[(633‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(553‬‬ ‫‪2‬‬

‫هاند ‪ :‬یعنی ‪ :‬اعمال نیــک وی در آن روز‬ ‫یها گفت ‍‬


‫‪ -‬در تأویل این حدیث بعض ‍‬ ‫‪3‬‬

‫هانــد ‪ :‬منظــور از آن‪ ،‬کســی اســت کــه تــرک نمــاز‬


‫ناقص است‪ .‬بعضی گفت ‍‬
‫هانــد ‪ :‬منظــور‬‫عصر را حلل تلقی کند یا منکر وجوب آن باشد‪ .‬بعضــی گفت ‍‬
‫از باطل شدن عمل او‪ ،‬این است که عملی کــه بــه خــاطر مشــغول شـدن‬
‫یشود و از آن سودی عاید‬ ‫بدان‪ ،‬نماز عصرش را ترک گفته است‪ ،‬باطل م ‍‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪154‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ -189‬باب فضل المشي إلى‬


‫المساجد‬
‫باب فضیلت رفتن به مساجد‬
‫ي‬ ‫‪ -1053‬عن َأبي هريرةَ رضي الّله عن َ‬
‫ن النب ّ‬ ‫هأ ّ‬‫ُ‬ ‫َ‬
‫جدِ‬‫س ِ‬‫غدا ِإلى الم ْ‬ ‫ن َ‬
‫م ْ‬ ‫سّلم قال‪َ » :‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫َ‬ ‫ّ‬ ‫ُ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ح«‬ ‫ما غَ َ‬
‫دا أوْ َرا َ‬ ‫جن ّةِ ن ُُزل ً كل َ‬
‫ه في ال َ‬‫ح‪ ،‬أعَد ّ الله ل ُ‬ ‫أوْ َرا َ‬
‫متفق عليه‪.‬‬
‫‪ .1053‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬خداوند برای کسی که ابتدای روز یــا شــب بــه مســجد‬
‫یها و‬
‫یرود‪ ،‬به تعداد رفت و آمــدهایش در روز یــا شــب‪ ،‬پــذیرای ‍‬
‫م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یکند«‪.‬‬‫تهایی برای او در بهشت آماده م ‍‬ ‫نعم ‍‬

‫سّلم قا َ‬ ‫‪ -1054‬وعن َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ن الن ّب ِ ّ‬ ‫هأ ّ‬ ‫ُ‬
‫ت‬‫ن ب ُُيو ِ‬
‫م ْ‬ ‫ت ِ‬ ‫مضى ِإلى بي ْ ٍ‬ ‫م َ‬‫ه‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫ن ت َط َهَّر في ب َي ْت ِ ِ‬ ‫م ْ‬ ‫» َ‬
‫خ ُ‬ ‫ض الل ّهِ كان َ ْ‬ ‫الل ّ ِ‬
‫ه‬
‫طوات ُ ُ‬ ‫ت ُ‬ ‫ن ُ َفرائ ِ ِ‬
‫م ْ‬‫ة ِ‬ ‫ض ً‬ ‫ري َ‬ ‫ي فَ ِ‬ ‫ض َ‬‫ه‪ ،‬ل ِي َْق ِ‬
‫ة« رواه‬ ‫خرى ت َْرفَعُ د ََر َ‬
‫ج ً‬ ‫ة‪ ،‬وال ْ‬ ‫طيئ َ ً‬ ‫خ ِ‬ ‫ط َ‬ ‫ح ّ‬‫داها ت َ ُ‬ ‫ح َ‬ ‫إِ ْ‬
‫مسلم‪.‬‬
‫‪ .1054‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬هرکس در منزلش طهارت کند )وضو بگیرد( و ســپس‬
‫های از فرایض‬ ‫ههای خدا )مساجد( برود که فریض ‍‬ ‫های از خان ‍‬
‫به خان ‍‬
‫یکند و دیگری‬‫مهایش‪ ،‬یکی گناهی را پاک م ‍‬ ‫خدا را انجام دهد‪ ،‬قد ‍‬
‫‪2‬‬
‫یدهد«‪.‬‬
‫یک درجه او را ترفیع م ‍‬
‫وی نخواهد شد و خیر و برکتی برای وی در بر نخواهد داشت‪ .‬والله اعلم ـ‬
‫ویراستاران‪.‬‬
‫‪ -‬متفــق علیــه اســت؛ ]خ )‪ ،(662‬م )‪] .[(669‬ایــن حــدیث قبل ً هــم بــه‬ ‫‪1‬‬

‫هی ‪ ،123‬آمده است[‪.‬‬ ‫شمار ‍‬


‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(666‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪155‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫ُ‬
‫ي الّله عنه قال‪ :‬كا َ‬
‫ن‬ ‫ب رض َ‬ ‫ي بن كعْ ٍ‬ ‫‪ -1055‬وعن أب َ ّ‬
‫جد‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫صارِ ل أ َ ْ‬ ‫َ‬ ‫ج ٌ‬
‫س ِ‬ ‫ن الم ْ‬ ‫م َ‬ ‫دا أْبعد َ ِ‬ ‫علم أح ً‬ ‫ن الن ْ َ‬ ‫م َ‬ ‫ل ِ‬ ‫ر ُ‬
‫ت‬ ‫ل له‪ :‬لو اشَتري ْ َ‬ ‫ة‪َ ،‬فقي َ‬ ‫صل ٌ‬ ‫ه َ‬ ‫خط ِئ ُ ُ‬‫ت ل تُ ْ‬ ‫كان َ ْ‬‫ه‪ ،‬وَ َ‬ ‫من ْ ُ‬ ‫ِ‬
‫ل‪ :‬ما‬ ‫ضاِء قا َ‬ ‫م َ‬ ‫ماِء وفي الّر ْ‬ ‫ه في الظ ّل ْ َ‬ ‫ماًرا ل ِت َْرك َب َ ُ‬ ‫ح َ‬ ‫ِ‬
‫ن‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫د‪ ،‬إ ِّني أريد ُ أ ْ‬ ‫سج ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ب ال َ‬ ‫مْنزلي ِإلى جن ْ ِ‬ ‫ن َ‬ ‫سّرني أ ّ‬ ‫يَ ُ‬
‫عي ِإذا‬ ‫جو ِ‬ ‫د‪َ ،‬ور ُ‬ ‫ج ِ‬‫س ِ‬ ‫مشاي ِإلى الم ْ‬ ‫م ْ‬‫ُيكَتب لي َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ل رسو ُ‬ ‫هلي‪ .‬فقا َ‬ ‫ت ِإلى أ َ ْ‬ ‫جع ْ ُ‬ ‫َر َ‬
‫ك ك ُّله« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ذل َ‬ ‫ك َ‬ ‫مع الّله ل َ‬ ‫ج َ‬ ‫سّلم‪» :‬قَد ْ َ‬ ‫و َ‬
‫‪ .1055‬از ابی بن کعب ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫یشــناختم و‬ ‫مردی بود که من کسی را دورتــر از او بــه مســجد نم ‍‬
‫یشــد‪ ،‬بــه او گفتــه شــد‪ :‬کــاش یــک الغ‬ ‫یــک نمــازش فــوت نم ‍‬
‫یخریدی که در تاریکی و گرما و پیمودن زمین داغ‪ ،‬بر آن ســوار‬ ‫م ‍‬
‫یآمـدی( گفـت‪ :‬خوشــحال نیســتم کـه‬ ‫یشـدی‪) ،‬و بــه مســجد م ‍‬‫م ‍‬
‫یخــواهم در رفتــن بــه مســجد و‬ ‫منزلــم نزدیــک مســجد باشــد‪ ،‬م ‍‬
‫مهایم برایم نوشته شــود و‬ ‫هام‪ ،‬قد ‍‬‫برگشتن از آن به خانه و خانواد ‍‬
‫محسوب گردد؛ پیامبرص خطـاب بــه او فرمودنــد‪» :‬خداونــد تمــام‬
‫‪1‬‬
‫آنها را برای تو جمع و ذخیره کرده است«‪.‬‬

‫ت الب َِقاعُ‬ ‫خل َ ِ‬


‫ه قال‪َ :‬‬ ‫ي الّله عن ُ‬ ‫‪ -1056‬وعن جاب َرٍ رض َ‬
‫َ‬
‫ن ْينتقُلوا قُْر َ‬
‫ب‬ ‫ةأ ْ‬ ‫م َ‬ ‫جد‪ ،‬فَأراد َ ب َُنو َ‬
‫سل ِ َ‬ ‫س ِ‬ ‫ل الم ْ‬ ‫حو ْ َ‬
‫َ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ك النب ّ‬ ‫جد‪ ،‬فَب َل َغَ ذل َ‬
‫س ِ‬‫م ْ‬ ‫ال َ‬
‫ل لهم‪» :‬بل ََغني أ َنك ُم تريدو َ‬
‫ب‬ ‫ن أن ت َن ْت َِقُلوا قُْر َ‬ ‫ّ ْ ُ ُ َ‬ ‫َ‬ ‫فقا َ‬
‫ك‪،‬‬‫ذل َ‬ ‫ل الل ّهِ قَد ْ أ ََردَنا َ‬ ‫جد ؟ قالوا‪ :‬نعم َيا َرسو َ‬ ‫س ِ‬‫م ْ‬ ‫ال َ‬
‫م‬‫م‪ ،‬دياَرك ُ ْ‬ ‫ب آثاُرك ُ ْ‬ ‫م ت ُك ْت َ ْ‬
‫ة دياَرك ُ ْ‬ ‫م َ‬
‫سل َ‬
‫ل‪» :‬ب َِني َ‬ ‫فقا َ‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده اسـت؛ ])‪] .[(663‬ایـن حـدیث قبل ً هـم بـه شـمار ‍‬
‫هی‬ ‫‪1‬‬

‫‪ ،137‬آمده است[‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪156‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫حول َْنا‪ .‬رواه‬ ‫َ‬


‫سّرَنا أّنا ك ُّنا ت َ َ‬ ‫ب آثاُرك ُ ْ‬
‫م« فقالوا‪ :‬ما ي َ ُ‬ ‫ت ُك ْت َ ْ‬
‫مسلم‪ ،‬وروى البخاري معناه من رواية أَنس‪.‬‬
‫‪ .1056‬از جابر ـ ‪ ‬ـ روایت شده اســت کــه گفــت‪) :‬قطعــاتی‬
‫های‬‫نهای اطـراف مسـجد خـالی شـد و بنـی سـمله )قـبیل ‍‬ ‫از( زمی ‍‬
‫معروف از انصار( تصمیم گرفتند بــه نزدیکــی مســجد نقــل مکــان‬
‫هام کــه‬‫کنند؛ این خبر به پیامبرص رسید‪ ،‬به آنهــا فرمونــد‪» :‬شــنید ‍‬
‫یخواهید به نزدیـک مسـجد نقـل مکـان کنیـد؟« گفتنـد‪ :‬بلـه‪ ،‬ای‬ ‫م ‍‬
‫هایم‪ ،‬فرمودند‪» :‬ای بنی سلمه! در‬ ‫رسول خدا! چنین تصمیم گرفت ‍‬
‫مهای شــما نوشــته‬ ‫محــل خــود باشــید‪ ،‬جــای خــود را بپاییــد! قــد ‍‬
‫یشود« )بعد از آن( بنوسلمه گفتند‪ :‬خوشحال نبودیم اگــر محــل‬ ‫م ‍‬
‫ههــای خودتــان‬ ‫یکردیم‪) .‬منظور آن است که در خان ‍‬ ‫خود را ترک م ‍‬
‫باشید و بمانید‪ ،‬زیــرا هرچنــد کــه از مســجد دور اســت‪ ،‬امــا بــرای‬
‫‪1‬‬
‫یبرید(‪.‬‬ ‫حضور در مسجد ثواب بیشتری م ‍‬

‫ل‪ :‬قال‬‫ي الّله عنه قا َ‬ ‫‪ -1057‬وع َ‬


‫ن أبي موسى رض َ‬ ‫ْ‬
‫َ‬
‫ن أعْ َ‬
‫ظم‬ ‫سّلم‪» :‬إ ِ ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬‫رسو ُ‬
‫شى‬ ‫م ً‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫م ِإلْيها م ْ‬ ‫صلةِ أب ْعَد ُهُ ْ‬ ‫الناس أجًرا في ال ّ‬ ‫َ‬
‫ع‬
‫م َ‬ ‫صلةَ حّتى ُيصّليها َ‬ ‫م‪ .‬واّلذي ي َن َْتظُر ال ّ‬ ‫فَأب ْعَد ُهُ ْ‬
‫المام أ َعْظ َ َ‬
‫ق‬
‫م« متف ٌ‬ ‫م ي ََنا ُ‬ ‫ن الذي ُيصّليها ث ُ ّ‬ ‫م َ‬‫م أجرا ً ِ‬ ‫ُ‬ ‫ِ ِ‬
‫عليه‪.‬‬
‫‪ .1057‬از ابوموسی ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫هی مــردم‪،‬‬ ‫گتریــن اجــر نمــاز از هم ‍‬
‫فرمودنــد‪» :‬انســان دارای بزر ‍‬
‫کسی است که راه گذر او به مسجد‪ ،‬دورتر و سپس کسی اســت‬
‫یماند تا آن را بــا‬
‫که راهش دورتر است و کسی که منتظر نماز م ‍‬

‫‪ -‬مسلم ])‪ [(665‬روایــت کــرده و بخــاری ])‪ [(655‬نیــز از روایــت انــس‪‬‬ ‫‪1‬‬

‫هی ‪ ،136‬آمده است[‪.‬‬ ‫روایت کرده است‪] .‬این حدیث قبل ً هم به شمار ‍‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪157‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫گتر از کسی است که )بــه تنهــایی( آن را‬


‫امام بخواند‪ ،‬اجرش بزر ‍‬
‫‪1‬‬
‫یخوابد«‪.‬‬‫یدهد و بعد م ‍‬
‫انجام م ‍‬

‫صّلى‬ ‫ي َ‬‫‪ -1058‬وعن ب َُريد َةَ رضي الّله عنه عن الن ّب ِ ّ‬


‫َّ‬ ‫م ّ‬ ‫سّلم قال‪» :‬ب ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫ن في الظلم ِ‬ ‫شاِئي َ‬ ‫شروا ال َ‬ ‫الل ُ‬
‫مةِ « رواه أبو‬ ‫م الِقيا َ‬
‫م ي َوْ َ‬‫جدِ ِبالنور الّتا ّ‬‫سا ِ‬
‫ِإلى الم َ‬
‫داود والترمذي‪.‬‬
‫‪ .1058‬از بریــده ـــ ‪ ‬ـــ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬بسیار روندگان در تاریکی به مسجد را‪ ،‬به نوری کامل‬
‫‪2‬‬
‫در روز قیامت‪ ،‬مژده دهید«‪.‬‬

‫ن رسول‬ ‫‪ -1059‬وعن أبي هريرةَ رضي الل ّه عن َ‬


‫هأ ّ‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫ّ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫سّلم قا َ‬
‫ما‬
‫على َ‬ ‫م َ‬ ‫ُ‬
‫ل‪» :‬أل أد ُلك ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫ت ؟ َقاُلوا‪:‬‬ ‫جا ِ‬ ‫طاَيا‪ ،‬وَي َْرفَعُ ب ِهِ الد َّر َ‬ ‫خ َ‬ ‫حو الل ّ ُ‬
‫ه ب ِهِ ال َ‬ ‫م ُ‬ ‫ي ْ‬
‫على‬ ‫ضوِء َ‬ ‫سباغُ ال ْوُ ُ‬ ‫ل‪» :‬إ ِ ْ‬ ‫ه‪َ .‬قا َ‬ ‫ل الل ّ ِ‬‫َبلى يا رسو َ‬
‫د‪َ ،‬وان ْت ِ َ‬
‫ظاُر‬ ‫ج ِ‬ ‫سا ِ‬
‫م َ‬ ‫طا ِإلى ال َ‬ ‫خ َ‬ ‫ه‪ ،‬وَك َث َْرةُ ال ُ‬ ‫م َ‬
‫كارِ ِ‬ ‫ال َ‬
‫ط«‬ ‫م الّربا ُ‬ ‫ط‪َ ،‬فذلك ُ ُ‬ ‫م الّربا ُ‬ ‫ة‪َ ،‬فذل ِك ُ ُ‬‫صل ِ‬ ‫صلةِ بْعد ال ّ‬ ‫ال ّ‬
‫رواه مسلم‪.‬‬
‫‪ .1059‬از ابوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬آیا شما را به چیزی که خداوند با آن گناهـان را محـو و‬
‫یبـرد‪ ،‬راهنمـایی کنـم؟« گفتنـد‪ :‬بلـه‪ ،‬ای‬‫درجات را نزد خود بال م ‍‬
‫رسول خدا! فرمودند‪» :‬وضوی کامل و صحیح بــا تحمــل ســختی و‬
‫زحمت )مثل ً سرما یا‪ (...‬و زیاد قدم برداشتن به ســوی مســاجد و‬
‫نها هستند«‪.‬‬ ‫انتظار نمازی دیگر بعد از نماز؛ و رباط‪ ،‬ای ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(651‬م )‪.[(662‬‬ ‫‪1‬‬

‫هاند‪.‬‬
‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(561‬و ترمذی ])‪ [(233‬روایت کرد ‍‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪158‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫)ربــاط‪ :‬یعنــی مــداومت بــر جنــگ در راه خــدا و حفــظ حــدود و‬


‫هی مبــارزه بـا‬
‫مرزهای اسـلمی؛ و ایـن اعمـال‪ ،‬روح ربـاط و ادام ‍‬
‫‪1‬‬
‫نفس و آرزوهای آن است(‪.‬‬
‫َ‬
‫ن‬
‫هع ِ‬ ‫ه عن ُ‬ ‫ي الل ّ ُ‬ ‫‪ -1060‬وعن أبي سعيدٍ الخد ْرِيّ رض َ‬
‫َ‬
‫ج َ‬
‫ل‬ ‫م الّر ُ‬ ‫سّلم قال‪ِ» :‬إذا َرأي ْت ُ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫النب ّ‬
‫ن« قال الّله عّز‬ ‫ما ِ‬‫لي َ‬
‫ه ِبا ِ‬‫دوا ل َ ُ‬ ‫شه ُ‬ ‫جد فا ْ‬ ‫سا ِ‬ ‫م َ‬ ‫ي َعَْتاد ُ ال َ‬
‫من ِبالل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫نآ َ‬ ‫جد َ الل ّهِ َ‬
‫م ْ‬ ‫سا ِ‬
‫م َ‬‫مُر َ‬ ‫ما ي َعْ ُ‬‫ل‪} :‬إ ِن ّ َ‬ ‫وج ّ‬
‫خرِ { الية‪ .‬رواه الترمذي وقال‪ :‬حديث‬ ‫وال َْيوم ِ ال ِ‬
‫حسن‪.‬‬
‫‪ .1060‬از ابوســعید خــدری ـــ ‪ ‬ـــ روایــت شــده اســت کــه‬
‫پیامبرص فرمودند‪» :‬هرگاه دیدید مردی )رفتن( به مســاجد‪ ،‬انــس‬
‫و عادت دارد‪ ،‬به ایمان داشتن او گواهی دهیــد کـه خداونــد متعــال‬
‫یفرمایــد‪) :‬انمــا یعمــر مســاجد اللــه مــن آمــن بــالله و الیــوم‬‫م ‍‬
‫الخر(‪» :...‬تنها کسانی مساجد خدا را )از جهت مــادی و معنــوی(‬
‫‪2‬‬
‫یکنند که به خدا و روز قیامت ایمان دارند«‪ ...‬تا آخر آیه‪.‬‬ ‫آباد م ‍‬

‫‪ -190‬باب فضل انتظار الصلة‬


‫باب فضیلت انتظار نماز‬

‫ن رسو َ‬
‫ل‬ ‫‪ -1061‬عن َأبي هريرةَ رضي الّله عن َ‬
‫هأ ّ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫ْ‬
‫َ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫م‬ ‫ُ‬
‫حد ُك ْ‬‫لأ َ‬ ‫ل‪» :‬ل ي ََزا ُ‬‫سلم قا َ‬ ‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬
‫الل ّهِ َ‬
‫ن‬ ‫في صلة ما دامت الصل َةُ تحبسه‪ ،‬ل يمنع َ‬
‫هأ ْ‬ ‫َ ْ َُ ُ‬ ‫َ ْ ِ ُ ُ‬ ‫ّ‬ ‫ِ‬ ‫َ ٍ َ َ‬
‫َ‬
‫ة« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫صل ُ‬ ‫ب ِإلى أهْل ِهِ إ ِل ّ ال ّ‬‫ي َن َْقل ِ َ‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪] .[(251‬این حدیث قبل ً هــم بــه شــمار ‍‬
‫ههای‬ ‫‪1‬‬

‫‪ 131‬و ‪ ،1030‬آمده است[‪.‬‬


‫‪ -‬ترمذی ])‪ [(2626‬روایت کرده و گفته است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪159‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .1061‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬


‫فرمودند‪» :‬شخص نمازگزار از میان شــما تــا زمــانی کــه نمــاز‪ ،‬او‬
‫یدارد و هیچ چیز جز نمـاز‪ ،‬مـانع از بازگشــتن‬ ‫را)در مسجد( نگه م ‍‬
‫هاش نباشد )و او فقط به خاطر خدا در مســجد‬ ‫او به سوی خانواد ‍‬
‫مچنان در حال نماز است )از جهت ثواب نمــاز نــه‬ ‫منتظر بماند( ه ‍‬
‫یتواند حرکت یــا صــحبت‬ ‫حکم نماز‪ ،‬زیرا در حال انتظار‪ ،‬انسان م ‍‬
‫‪1‬‬
‫کند(«‪.‬‬

‫سّلم‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ن رسو َ‬ ‫‪ -1062‬وعنه أ ّ‬
‫َ‬
‫م في‬ ‫دا َ‬
‫ما َ‬ ‫م َ‬‫حدِك ُ ْ‬ ‫صّلي عََلى أ َ‬ ‫ة تُ َ‬ ‫ملئ ِك َ ُ‬ ‫قال‪» :‬ال َ‬
‫ل‪ :‬الل ّهُ ّ‬
‫م‬ ‫ث‪ ،‬ت َُقو ُ‬‫حدِ ْ‬ ‫م يُ ْ‬ ‫صّلى ِفيهِ َ‬
‫ما ل ْ‬ ‫صل ّهُ اّلذي َ‬ ‫م َ‬ ‫ُ‬
‫ه« رواه البخاري‪.‬‬ ‫م ُ‬
‫ح ْ‬ ‫م اْر َ‬ ‫ه‪ ،‬الل ّهُ ّ‬
‫اغِْفْر ل َ ُ‬
‫‪ .1062‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬فرشتگان برای هر یک از شــما تــا وقــتی کــه در محــل‬
‫نماز خود ـ که در آن بوده است ـ باشد و وضــوی او باطــل نشــده‬
‫یگوینــد‪ :‬خــدایا! او را بیــامرز‪،‬‬
‫یکننــد و م ‍‬
‫باشد‪ ،‬دعــا و اســتغفار م ‍‬
‫‪2‬‬
‫خدایا! بر او رحم کن«‪.‬‬
‫‪ -1063‬وعن َأنس رضي الّله عن َ‬
‫ل الل ّهِ‬
‫ن رسو َ‬ ‫هأ ّ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫شاِء ِإلى‬ ‫ْ‬
‫ة صلةَ العِ َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫خَر لي ْل ً‬‫سّلم أ َ ّ‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬
‫َ‬
‫ّ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫م أقْب َ َ‬ ‫ّ‬ ‫ْ‬
‫صلى‬ ‫جهِهِ ب َعْد َ ما َ‬ ‫ل عَلي َْنا بوَ ْ‬ ‫ل ثُ ّ‬ ‫شطرِ اللي ْ ِ‬ ‫َ‬
‫ة‬
‫صل ٍ‬ ‫م ت ََزاُلوا في َ‬ ‫دوا ول َ ْ‬ ‫س وََرقَ ُ‬‫ى الّنا ُ‬ ‫صل َ‬
‫فقال‪ّ َ » :‬‬
‫من ْذ ُ ان ْت َظ َْرُتموها« رواه البخاري‪.‬‬ ‫ُ‬
‫‪ .1063‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شـده اسـت کـه گفـت‪ :‬پیـامبرص‬
‫نکــه‬
‫شبی نماز عشا را تا نصف شب به تــأخیر انــداخت و بعــد از آ ‍‬
‫نماز را ادا کرد‪ ،‬به ما رو نمودند و فرمودند‪» :‬مردم نمــاز خواندنــد‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(647‬م )‪.[(275‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(647‬م )‪.[(649‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪160‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫هاید( از وقتی که به انتظــار نمــاز‬


‫و خوابیدند و شما )که بیدار ماند ‍‬
‫‪1‬‬
‫مچنان در نماز هستید«‪.‬‬ ‫هاید‪ ،‬ه ‍‬
‫نشست ‍‬

‫‪ -191‬باب فضل صلة ‪ ‬الجماعة‬


‫باب فضیلت نماز جماعت‬
‫َ‬
‫ن رسو َ‬
‫ل‬ ‫مر رضي الّله عنهما أ ّ‬ ‫نع َ‬ ‫‪ -1064‬عن اب ِ‬
‫ة‬
‫ماعَ ِ‬
‫ج َ‬
‫صلةُ ال َ‬ ‫سّلم قال‪َ » :‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬‫الّله َ‬
‫ع ْ‬ ‫ض ُ‬ ‫َ‬
‫ق‬
‫ة« متف ٌ‬ ‫ج ً‬‫ن دَر َ‬
‫ري َ‬
‫ش ِ‬ ‫صلةِ الَفذ ّ ب ِ َ‬
‫سب ٍْع وَ ِ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬
‫ل ِ‬ ‫أف َ‬
‫عليه‪.‬‬
‫‪ .1064‬از ابــن عمــر ـ ـ م ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬نماز جماعت به مقــدار بیســت و هفــت درجــه از نمــاز‬
‫‪2‬‬
‫انفرادی برتر است«‪.‬‬
‫َ‬
‫ه قال‪ :‬قال‬ ‫ي الّله عن ُ‬ ‫‪ -1065‬وعن أبي هريرة رض َ‬
‫ل‬
‫ج ِ‬ ‫صلةُ الّر ُ‬ ‫سّلم‪َ » :‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫رسو ُ‬
‫ه‬
‫سوقِ ِ‬ ‫على صلت ِهِ في ب َي ْت ِهِ وفي ُ‬ ‫ف َ‬ ‫ضع ّ ُ‬ ‫جماعةٍ ت ُ َ‬ ‫في َ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ن‬
‫س َ‬ ‫ح َ‬ ‫ضأ فَأ ْ‬ ‫ه ِإذا ت َوَ ّ‬ ‫ك أن ّ ُ‬ ‫ضعًفا‪ ،‬وذل َ‬ ‫ن ِ‬ ‫شري َ‬ ‫ع ْ‬ ‫خمسا ً وَ ِ‬
‫ة‪،‬‬
‫صل ُ‬ ‫جه إ ِل ّ ال ّ‬ ‫خرِ ُ‬ ‫د‪ ،‬ل ي ُ ْ‬ ‫ج ِ‬‫س ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ج ِإلى ال َ‬ ‫خَر َ‬ ‫م َ‬ ‫ضوَء ث ُ ّ‬ ‫ال ْوُ ُ‬
‫ت عَْنه‬ ‫حط ّ ْ‬ ‫ة‪ ،‬وَ ُ‬ ‫ج ٌ‬‫ت َله بَها د ََر َ‬ ‫طوةً إ ِل ّ ُرفِعَ ْ‬ ‫خ ْ‬ ‫ط َ‬ ‫خ ُ‬ ‫م يَ ْ‬ ‫لَ ْ‬
‫صّلي عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫كة ت ُ َ‬ ‫ملئ ِ َ‬ ‫ل ال َ‬ ‫م ت ََز ِ‬ ‫صّلى ل َ ْ‬ ‫ة‪ ،‬فَِإذا َ‬ ‫طيئ َ ٌ‬‫خ ِ‬ ‫ِبها َ‬
‫ص ّ‬
‫ل‬ ‫م َ‬ ‫ل‪ :‬الل ّهُ ّ‬ ‫ث‪ ،‬ت َُقو ُ‬ ‫حدِ ْ‬ ‫م يُ ْ‬‫ما ل َ ْ‬ ‫له‪َ ،‬‬ ‫ص ّ‬ ‫م َ‬ ‫م في ُ‬ ‫دا َ‬ ‫ما َ‬ ‫َ‬
‫ما ان ْت َظَرَ‬ ‫صلةٍ َ‬ ‫ل في َ‬ ‫ه‪َ .‬ول ي ََزا ُ‬ ‫م ُ‬‫ح ْ‬ ‫م ار َ‬ ‫ّ‬
‫ه‪ ،‬اللهُ ّ‬ ‫َ‬
‫عَلي ْ ِ‬
‫ة« متفقٌ عليه‪ .‬وهذا لفظ البخاري‪.‬‬ ‫صل َ‬ ‫ال ّ‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(572‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(645‬م )‪.[(650‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪161‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .1065‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬


‫هاش‪،‬‬ ‫فرمودند‪» :‬نماز مرد با جماعت بر نماز بازار )مغازه( و خــان ‍‬
‫بیست و پنج درجه برتری دارد و آن هم بدان دلیل اســت کــه ایــن‬
‫شخص وقتی به نحو احسن وضو بگیرد و سپس به طرف مســجد‬
‫بـرود در حـالی کـه جـز نمـاز‪ ،‬چیـز دیگـری وی را از خـانه بیـرون‬
‫های‬ ‫نکــه بــه هــر قــدم درج ‍‬
‫نیاورده باشد‪ ،‬قدمی برنمی دارد‪ ،‬جز آ ‍‬
‫یرود و یــک گنــاه او بــدان کــم‬ ‫)به سوی قرب و رضای خدا( بال م ‍‬
‫یشود و وقتی نماز گزارد‪ ،‬تا وقتی که در محل نمــازش باشــد و‬ ‫م ‍‬
‫یکننــد و‬‫وضویش نقض نشود‪ ،‬ملیکــه بــرای او دعــا و اســتغفار م ‍‬
‫یگویند‪ :‬خدایا! بر او درود بفرست‪ ،‬خدایا! بــر او رحــم کــن و تــا‬ ‫م ‍‬
‫‪1‬‬
‫مچنان در نماز است«‪.‬‬ ‫وقتی که منتظر نماز باشد‪ ،‬ه ‍‬

‫سّلم‬ ‫‪ -1066‬وعنه قا َ َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ل‪ :‬أَتى النب ّ‬ ‫ُ‬
‫ه‪ ،‬ل َْيس لي َقائ ِد ٌ‬ ‫ل الل ّ ِ‬ ‫ل َأعمى فقال‪ :‬يا رسو َ‬ ‫ج ٌ‬‫َر ُ‬
‫َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ل رسو َ‬ ‫د‪َ ،‬فسأ َ‬ ‫ج ِ‬
‫س ِ‬ ‫م ْ‬ ‫دني ِإلي ال َ‬ ‫يُقو ُ‬
‫َ‬
‫خص‬ ‫ه‪ ،‬فََر ّ‬ ‫ي في بي ْت ِ ِ‬ ‫صل ّ‬ ‫ص لَ ُ‬
‫ه فَي ُ َ‬ ‫خ َ‬ ‫سّلم أن ي َُر ّ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫داَء‬
‫معُ الن ّ َ‬ ‫س َ‬
‫ل تَ ْ‬ ‫عاهُ فقال له‪ :‬ه ْ‬ ‫ى دَ َ‬ ‫ّ‬ ‫ما َول‬‫ه‪ ،‬فَل َ ّ‬ ‫لَ ُ‬
‫َ‬
‫ب« رواه مسلم‪.‬‬ ‫م‪ ،‬قال‪» :‬فَأ ِ‬
‫ج ْ‬ ‫صلةِ ؟« قال‪ :‬ن َعَ ْ‬ ‫ِبال ّ‬
‫‪ .1066‬از ابوهریره ـ ‪ ‬ـ روایت شده است کــه گفــت‪ :‬مــردی‬
‫کــور بــه خــدمت پیــامبرص آمــد و گفــت‪ :‬ای رســول خــدا! مــن‬
‫عصاکشی نــدارم کــه مــرا بــه مســجد هــدایت کنــد و از پیــامبرص‬
‫خواست که به وی اجازه دهد در منزل خود نماز بخواند‪ ،‬پیامبرص‬
‫اجازه فرمود‪ ،‬وقتی نابینا بازگشت‪ ،‬پیامبرص او را فراخوانــد و بــه‬
‫یشــنوی؟« گفــت‪ :‬بلــه‪ ،‬فرمودنــد‪:‬‬‫او گفــت‪» :‬آیــا اذان نمــاز را م ‍‬
‫‪2‬‬
‫»پس اجابت کن )یعنی به مسجد برو(«‪.‬‬

‫نچــه در متــن آمــده‪ ،‬لفــظ‬


‫‪ -‬متفــق علیــه اســت؛ ]خ )‪ ،(647‬م )‪ .[(649‬آ ‍‬ ‫‪1‬‬

‫روایت بخاری است‪.‬‬


‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(653‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪162‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫س‬
‫ٍ‬ ‫ن قي ْ‬ ‫ِ‬ ‫رو ب ْ‬‫ِ‬ ‫م‬
‫ل‪ :‬عَ ْ‬ ‫‪ -1067‬وعن عبدِ الل ّهِ وَِقي َ‬
‫ه‬ ‫المعروف بابن أ ُم مك ْتوم المؤَذ ّن رضي الّله عن َ‬
‫ه أن ّ ُ‬
‫ُ‬ ‫َ‬ ‫ِ‬ ‫ُ‬ ‫ِ ّ َ ُ‬ ‫ُ‬
‫م‬
‫وا ّ‬ ‫كثيَرةُ الهَ َ‬ ‫ة َ‬‫دين َ َ‬ ‫م ِ‬
‫ن ال َ‬‫ل الّله إ ِ ّ‬‫ل‪ :‬يا رسو َ‬ ‫َقا َ‬
‫سّلم‪:‬‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سَباِع‪ .‬فقال رسو ُ‬ ‫َوال ّ‬
‫ح‪،‬‬ ‫على الَفل ِ‬ ‫ي َ‬‫ح ّ‬ ‫ة‪َ ،‬‬ ‫صل ِ‬ ‫على ال ّ‬ ‫ي َ‬ ‫ح ّ‬
‫مع ُ َ‬
‫س َ‬ ‫»ت َ ْ‬
‫ل«‪.‬‬‫حي ّهَ ً‬‫فَ َ‬
‫حي ّهَ ً‬
‫ل«‪:‬‬ ‫رواه أبو داود بإسناد حسن‪ .‬ومعنى‪َ » :‬‬
‫تعال‪.‬‬
‫‪ .1067‬از عبدالله و گفته شده‪ :‬عمرو بن قیس معروف به ابن‬
‫ام مکتوم مؤذن ـ ‪ ‬ـ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬ای رســول‬
‫خدا! مدینه پر از حیوانات گزنده و درنده است )و من نابینا هستم‬
‫و عصاکشــی نــدارم‪ ،‬آیــا مــرا بــه نیامــدن بــه مســجد و جمــاعت‪،‬‬
‫یفرماییــد؟!( پیــامبرص فرمودنــد‪» :‬صــدای حــی علــی‬ ‫رخصــت م ‍‬
‫یشنوی‪ ،‬پس زود اجــابت کــن و بــه‬ ‫الصله و حی علی الفلح را م ‍‬
‫‪1‬‬
‫مسجد بیا«‪.‬‬

‫ن رسو َ‬
‫ل‬ ‫‪ -1068‬وعن أبي هريرةَ رضي الّله عن َ‬
‫هأ ّ‬‫ُ‬
‫سي‬ ‫ذي ن َْف ِ‬ ‫ل‪َ» :‬وال ّ ِ‬ ‫سّلم قا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫حت َ َ‬ ‫َ‬
‫مَر‬
‫مآ ُ‬ ‫طب‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫ب فَي ُ ْ‬‫حط َ ٍ‬ ‫مَر ب َ‬‫مت أن آ ُ‬ ‫ِبيدِهِ ل ََقد ْ هَ َ‬
‫م ْ‬
‫س ثُ ّ‬
‫م‬ ‫م الّنا َ‬ ‫جل ً فَُيؤ ّ‬ ‫مَر َر ُ‬ ‫مآ ُ‬ ‫ن ل ََها‪ ،‬ث ُ ّ‬‫صلةِ فَُيؤذ ّ َ‬ ‫بال ّ‬
‫ُ‬
‫ق‬
‫م بيوتهم« متف ٌ‬ ‫حّرقَ عَل َي ْهِ ْ‬ ‫ل فأ َ‬ ‫جا ٍ‬ ‫ف ِإلى رِ َ‬ ‫خال ِ َ‬‫أُ َ‬
‫عليه‪.‬‬
‫‪ .1068‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬سوگند به کسی که جانم در دست اوست‪ ،‬قصد کردم‬
‫که به جمع کردن مقداری هیزم دستور دهــم و هیــزم جمــع شــود‪،‬‬
‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(553‬به اسناد حسن روایت کرده است‪.‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪163‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫سپس به انجام نمــاز فرمــان دهــم و بــرای آن اذان گفتــه شــود و‬


‫سپس بــه مــردی دســتور دهــم کــه بــرای مــردم امــامت کنــد و او‬
‫امامت کند و بعدا ً خود از پشت سر به سوی مردانی )که به نمــاز‬
‫ههایشـــان را بـــر روی آنهـــا بـــه ســـختی‬
‫هانـــد( بـــروم و خان ‍‬
‫نیامد ‍‬
‫‪1‬‬
‫بسوزانم!«‪.‬‬

‫ن‬
‫م ْ‬ ‫ه قال‪َ :‬‬ ‫ن مسعودٍ رضي الّله عن ُ‬ ‫‪ -َ 1069‬وعن اب ِ‬
‫على‬ ‫ظ َ‬ ‫حافِ ْ‬ ‫ما فَل ْي ُ َ‬ ‫سل ِ ً‬
‫م ْ‬ ‫دا ُ‬ ‫سّره أن ي َل َْقي الّله تعالى غ ً‬ ‫َ‬
‫شَرعَ‬ ‫ه َ‬‫ن الل ّ َ‬ ‫ن‪ ،‬فَإ ِ ّ‬ ‫دي به ّ‬ ‫ث ُينا َ‬ ‫حي ْ ُ‬‫صَلوات َ‬ ‫ؤلِء ال ّ‬ ‫هَ ُ‬
‫من‬ ‫ن ِ‬ ‫دى وَإ ِن ّهُ ّ‬ ‫ن الهُ َ‬ ‫سن َ َ‬‫سّلم ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل ِن َب ِّيكم َ‬
‫صّلي‬ ‫َ‬
‫م صل ّْيتم في ُبيوِتكم كما ي ُ َ‬ ‫ن الُهدى‪ ،‬وََلو أن ّك ُ ْ‬ ‫سن َ ِ‬ ‫ُ‬
‫َ‬
‫سّنة ن َب ِّيكم‪ ،‬ولو َتركتم‬ ‫َ‬
‫خلف في َبيت ِهِ لَتركتم ُ‬ ‫ّ‬ ‫مت َ َ‬
‫هذا ال ُ‬
‫عنها إ ِل ّ‬ ‫خّلف َ‬ ‫ضل َل ُْتم‪ ،‬ول ََقد َرأ َي ْت َُنا وما ي َت َ َ‬ ‫ة ن َب ِّيكم ل َ َ‬ ‫سن ّ َ‬ ‫ُ‬
‫ه‪،‬‬ ‫ى بِ ِ‬‫جل ُيؤت َ‬ ‫ن الّر ُ‬ ‫م الن َّفاق‪ ،‬وَل ََقد َ كا َ‬ ‫معُْلو ُ‬ ‫منافق َ‬
‫ف‪ .‬رواه‬ ‫ص ّ‬ ‫م في ال ّ‬ ‫حّتى ي َُقا َ‬ ‫ن َ‬ ‫ن الّر ُ َ‬
‫جلي ْ ِ‬ ‫دي بي ْ َ‬ ‫ي َُها َ‬
‫مسلم‪.‬‬

‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ل الل ّهِ َ‬
‫ن رسو َ‬ ‫وفي روايةٍ له قال‪ :‬إ ِ ّ‬
‫دى‬
‫ن الهُ َ‬
‫سن ِ‬
‫من ُ‬ ‫ن ِ‬‫دى‪ ،‬وَإ ِ ّ‬ ‫ن الهُ َ‬ ‫سن َ َ‬ ‫سّلم عَل ّ َ‬
‫مَنا ُ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫ن فيه‪.‬‬ ‫سجدِ الذي ي ُؤَذ ّ ُ‬ ‫لة في الم َ‬ ‫ص َ‬‫ال ّ‬
‫‪ .1069‬از ابن مســعود ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫هرکس آرزو دارد و بــدان خوشــحال اســت کــه فــردای قیــامت در‬
‫جگــانه‬‫حال مسلمانی خداوند متعال را ملقات کند‪ ،‬بر نمازهــای پن ‍‬
‫مواظبت کند‪ ،‬هرجا که برای آنهــا اذان گفتــه شــود؛ زیــرا خداونــد‬
‫ههــای هــدایت را بنیــان گذاشــت و‬ ‫تها و را ‍‬‫برای پیامبر شما‪ ،‬ســن ‍‬
‫ههــای‬‫ههای هدایت هستند و اگر شما در خان ‍‬ ‫تها و را ‍‬
‫نمازها از سن ‍‬
‫هی خــود‬ ‫فکننــده در خــان ‍‬
‫نگونه که این تخل ‍‬ ‫خود نماز خواندید‪ ،‬هما ‍‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(644‬م )‪.[(651‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪164‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫هایــد و اگــر ســنت‬ ‫یخواند‪ ،‬ســنت پیــامبر خــود را تــرک کرد ‍‬ ‫نماز م ‍‬
‫هایدو من خودمان )صــحابه( را‬ ‫پیامبرتان را ترک کردید‪ ،‬گمراه شد ‍‬
‫دیدم که در آن زمان‪ ،‬جز منافقی که نفاقش معلوم بود‪ ،‬کســی از‬
‫یکرد‪ ،‬چنان که حتی مرد )بیمار یــا نــاتوان(‬ ‫نماز جماعت تخلف نم ‍‬
‫یشــد تــا در صــف نمــاز جمــاعت‬ ‫آورده و زیــر بــازوی او گرفتــه م ‍‬
‫‪1‬‬
‫ایستانده شود )و او هم بتواند نماز را با جماعت ادا کند(«‪.‬‬
‫در روایــتی دیگــر از مســلم آمــده اســت کــه عبــدالله گفــت‪:‬‬
‫ههــای‬
‫ههای هدایت را به ما تعلیم فرمود و از جملــه را ‍‬ ‫پیامبرص را ‍‬
‫هدایت‪ ،‬نماز جماعت در مسجدی است که در آن اذان گفته شود‪.‬‬

‫‪ -1070‬وعن َأبي الدرداِء رضي الّله عنه قال‪:‬‬


‫سّلم يقول‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬‫ل الّله َ‬ ‫سمعت رسو َ‬
‫صلةُ‬ ‫م ال ّ‬‫م ِفيه ُ‬ ‫من َثلث َةٍ في قَْري َةٍ ول ب َد ْوٍ ل ت َُقا ُ‬ ‫»ما ِ‬
‫ة‪،‬‬
‫ماعَ ِ‬
‫ج َ‬
‫م ِبال َ‬‫ن‪ .‬فَعََليك ُ ْ‬ ‫طا ُ‬‫شي ْ َ‬
‫م ال ّ‬ ‫حوَذ َ عَل َي ْهِ ُ‬ ‫إ ِل ّ قدِ ا ْ‬
‫ست َ ْ‬
‫ة« رواه أبو داود‬ ‫صي َ َ‬
‫ن الَغنم ِ الَقا ِ‬ ‫م َ‬‫ب ِ‬ ‫ل الذ ّئ ْ ُ‬ ‫ما يأ ْك ُ ُ‬
‫فَإ ِن ّ َ‬
‫بِإسناد حسن‪.‬‬
‫‪ .1070‬از ابــودرداء ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬از‬
‫یفرمود‪» :‬هر ســه نفــری کــه در روســتا یــا‬ ‫پیامبرص شنیدم که م ‍‬
‫بیابانی باشند و در میــان آنــان نمــاز جمــاعت اقــامه نشــود‪ ،‬حتمـا ً‬
‫شیطان بر آنها غلبه و قدرت پیدا خواهد کرد‪ ،‬پس بر شماست که‬
‫جماعت را رعایت کنید! زیــرا گــرگ‪ ،‬تنهــا گوســفند دور از گلــه را‬
‫‪2‬‬
‫یخورد«‪.‬‬
‫م ‍‬

‫ث على حضور‬ ‫‪ -192‬باب الح ّ‬


‫الجماعة في الصبح والعشاء‬
‫باب تشویق بر حضور در جماعت صبح و‬
‫عشا‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(256‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(547‬به اسناد حسن )نیکو( روایت کرده است‪.‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪165‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ه قا َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ي الّله عن ُ‬ ‫ن رض َ‬ ‫ن عفا َ‬ ‫نب ِ‬
‫ن عثما َ‬ ‫‪ -1071‬ع ْ‬
‫ل‪:‬‬‫سّلم يقو ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬‫َ‬ ‫ل الّله‬
‫ت رسو َ‬ ‫سمع ُ‬
‫َ‬ ‫صّلى العِ َ‬
‫صف‬ ‫م نِ ْ‬‫ة‪ ،‬فَك َأّنما قا َ‬ ‫ماعَ ٍ‬ ‫جـ َ‬
‫شاَء في َ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬‫» َ‬
‫صّلى‬ ‫َ‬
‫ة‪ ،‬فَك َأّنما َ‬ ‫ماعَ ٍ‬ ‫ج َ‬ ‫صّلى الصْبح في َ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬ ‫الل ّْيل وَ َ‬
‫ه« رواه مسلم‪.‬‬ ‫الل ّْيل ك ُل ّ ُ‬
‫ن رضي الّله‬ ‫ن عفا َ‬ ‫نب ِ‬‫ن عثما َ‬ ‫وفي روايةِ الترمذيّ ع ْ‬
‫سّلم‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ه قال‪ :‬قال رسو ُ‬ ‫عن ُ‬
‫ف‬‫ص ِ‬ ‫م نِ ْ‬‫ه ِقيا ُ‬ ‫ماعةٍ كان ل ُ‬ ‫شاَء في ج َ‬ ‫شهِد َ العِ َ‬‫ن َ‬‫م ْ‬ ‫» َ‬
‫ن لَ ُ‬
‫ه‬ ‫ة‪َ ،‬‬
‫كا َ‬ ‫ماعَ ٍ‬ ‫جر في ج َ‬ ‫شاَء وال َْف ْ‬
‫صّلى العِ َ‬‫ن َ‬ ‫م ْ‬‫ل َي َْلة‪ ،‬و َ‬
‫ح‪.‬‬
‫ث حسن صحي ٌ‬ ‫ك َِقَيام ِ ل َي َْلة« قال الّترمذي‪ :‬حدي ٌ‬
‫‪ .1071‬از »حضرت عثمان بن عفان« ـ ‪ ‬ـ روایت شده است‬
‫یفرمود‪» :‬هرکس نماز عشا را‬ ‫که گفت‪ :‬از پیامبرص شنیدم که م ‍‬
‫با جماعت بخواند‪ ،‬مانند این است کـه نصـفی از شـب بـه عبـادت‬
‫پرداخته باشد و هر کس نماز صبح را با جماعت انجام دهد‪ ،‬ماننــد‬
‫‪1‬‬
‫این است که تمام شب‪ ،‬عبادت کرده باشد«‪.‬‬
‫در روایتی دیگر در ترمذی‪ 2‬از حضرت عثمان بن عفــان ـ ـ ‪ ‬ـ ـ‬
‫روایت شده است که پیامبرص فرمودند‪» :‬کســی کــه در جمــاعت‬
‫نماز عشا حاضر شود‪ ،‬اجر قیام نصــفی از یــک شــب و کســی کــه‬
‫نماز عشا و صبح را به جمـاعت انجــام دهـد‪ ،‬اجــر قیـام تمـام یــک‬
‫شب را خواهد داشت«‪.‬‬

‫ن رسو َ‬
‫ل‬ ‫هريرة رضي الّله عن َ‬ ‫‪ -1072‬وعن َأبي ُ‬
‫هأ ّ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫ما‬
‫ن َ‬
‫مو َ‬‫سّلم قال‪» :‬وَل َوْ يعْل َ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬‫الل ّهِ َ‬
‫وا« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ح ل َت َوْ ُ‬
‫هما وََلو حب ْ ً‬ ‫صب ْ ِ‬
‫مةِ وال ّ‬‫في الَعت َ‬
‫ه‪.‬‬‫ول ِ‬
‫وقد سبق بط ِ‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(656‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ .[(221)] -‬ترمذی گفته است ‪ :‬حدیث حسن صحیح است‪.‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪166‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .1072‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬


‫فرمودند‪» :‬اگر )مردم( میزان برکت و اجر موجود در نماز عشا و‬
‫تها‬
‫یآوردند‪ ،‬اگرچه بر روی دسـ ‍‬ ‫یدانستند‪ ،‬بدان روی م ‍‬ ‫صبح را م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یبود«‪.‬‬
‫و زانوهایشان م ‍‬

‫ه عَل َي ْهِ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬‫ه قال‪ :‬قال رسو ُ‬ ‫‪ -1073‬وعن ُ‬
‫َ‬
‫ن صلة‬ ‫م ْ‬
‫ن ِ‬ ‫مَناِفقي َ‬ ‫ل عََلى ال ُ‬
‫صلةٌ أث َْق َ‬ ‫س َ‬ ‫سّلم‪» :‬ل َي ْ َ‬‫و َ‬
‫هما وَل َ ْ‬
‫و‬ ‫ن ما ِفيهما ل َت َوْ ُ‬‫مو َ‬‫جرِ َوالِعشاِء وَل َوْ ي َعْل َ ُ‬ ‫الَف ْ‬
‫وا« متفق عليه‪.‬‬ ‫حب ْ ً‬
‫‪ .1073‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫تتر از نمـاز صــبح و عشـا‬‫فرمودند‪» :‬هیچ نمازی بر منافقان سـخ ‍‬
‫یدانسـتند کـه در ایـن دو نمـاز چـه اجــر و برکــت‬
‫نیســت و اگـر م ‍‬
‫یرفتند اگرچه بر چهار دســت و‬ ‫بزرگی نهفته است‪ ،‬به سوی آن م ‍‬
‫‪2‬‬
‫یبود«‪.‬‬
‫پا م ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه اســت؛ ]خ )‪ (615‬م )‪ .[(437‬روایــت کامــل ایــن حــدیث ]بــه‬ ‫‪1‬‬

‫هی ‪ ،[1033 :‬گذشت‪.‬‬ ‫شمار ‍‬


‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪(657‬؛ م )‪.[(651‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪167‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫‪ -193‬باب المر بالمحافظة‬
‫على الصلوات المكتوبات‬
‫والنهي الكيد والوعيد الشديد‬
‫ن‬
‫في تركه ّ‬
‫باب امر به محافظت بر نمازهای فرض‬
‫تعالی‪ :‬نهی اکید و تهدید سخت در ترک‬
‫قال اللهشده و‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫آنها‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫)البقره ‪(238 /‬‬
‫»در انجام نمازها )به ویــژه( نمــاز میــانه )عصــر( محــافظت‬
‫ورزید«‪.‬‬
‫و قال تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪   ‬‬
‫)التوبه ‪(5 /‬‬
‫»اگر توبه کردند و نماز را برپا داشتند و زکات دادنــد‪ ،‬راه را‬
‫بر آنان باز بگذارید«‪.‬‬

‫ه قا َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ن مسعودٍ رضي الّله عن ُ‬ ‫‪ -1074‬وعن اب ِ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫سّلم‪ :‬أ ّ‬
‫ي‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ل الل ّهِ َ‬‫ت رسو َ‬ ‫سأل ُ‬ ‫َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫صلةُ على وَقِْتها« قل ُ‬
‫ت‪:‬‬ ‫ل ؟ قال‪» :‬ال ّ‬ ‫ض ُ‬‫ل أفْ َ‬
‫ما ِ‬
‫العْ َ‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪168‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫م أ َيّ ؟ قال‪:‬‬ ‫ن« قل َ ُ‬


‫ت‪ :‬ث ُ ّ‬ ‫وال ِد َي ْ ِ‬
‫ثُ َ‬
‫م أيّ ؟ قال‪» :‬ب ِّر ال َ‬
‫ّ‬
‫ه« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ّ‬
‫ل الل ِ‬‫سِبي ِ‬‫»الجهاد ُ في َ‬
‫‪ .1074‬از ابن مسعود ـ ‪ ‬ـ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬از‬
‫پیامبرص سؤال کردم‪ :‬چه کاری )نزد خدا( بهتر اســت؟ فرمودنــد‪:‬‬
‫»نمازی که در )آغاز( وقت خود انجــام گیــرد«‪ ،‬گفتــم‪ :‬دیگــر چــه؟‬
‫فرمودنــد‪» :‬نیکــی بـا پــدر و مـادر«؛ گفتـم‪ :‬دیگــر چـه؟ فرمودنــد‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫»جهاد در راه خدا«‪.‬‬

‫ل‬‫ي الّله عنهما قال‪ :‬قا َ‬ ‫ن عمَر رض َ‬ ‫‪ -1075‬وعن اب ِ‬


‫م‬
‫سل ُ‬‫ي ال ِ َ‬ ‫سّلم‪» :‬ب ُن ِ َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬‫ل الّله َ‬ ‫رسو ُ‬
‫محمدا ً‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ن ُ‬ ‫ه إ ِل ّ الّله‪ ،‬وأ ّ‬‫ن ل ِإل َ‬ ‫شهاد َةِ أ ْ‬ ‫س‪َ :‬‬‫م ٍ‬ ‫خ ْ‬
‫على َ‬
‫ج‬
‫ح ّ‬ ‫ة‪ ،‬وَ َ‬ ‫ة‪ ،‬وَِإيتاءِ الّزكا ِ‬‫صل ِ‬ ‫ه‪ ،‬وِإقام ِ ال ّ‬ ‫ل الل ّ ِ‬ ‫رسو ُ‬
‫ن« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫صوْم ِ َرمضا َ‬ ‫ت‪ ،‬وَ َ‬ ‫الب َي ْ ِ‬
‫‪ .1075‬از ابن عمــر ـ ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫نگــذاری شــده اســت‪(1) :‬‬ ‫فرمودند‪» :‬اسلم بر روی پنج پــایه بنیا ‍‬
‫نکــه جــز اللــه خــدایی نیســت و حضــرت محمــدص‬ ‫شــهادت بــر ای ‍‬
‫هی اوست؛ )‪ (2‬ادای نمــاز؛ )‪ (3‬پرداخــت زکــات؛ )‪ (4‬حــج‬ ‫فرستاد ‍‬
‫‪2‬‬
‫هی رمضان«‪.‬‬ ‫بیت؛ )‪ (5‬روز ‍‬

‫ه عَل َي ْهِ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ل رسو ُ‬ ‫ه قال‪ :‬قا َ‬ ‫‪ -1076‬وعن ُ‬


‫َ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫ُ‬
‫نل‬ ‫دوا أ ْ‬‫شه ُ‬ ‫س حّتى ي َ ْ‬ ‫ل النا َ‬ ‫ن أقات ِ َ‬ ‫تأ ْ‬ ‫مْر ُ‬ ‫سّلم‪» :‬أ ِ‬‫و َ‬
‫َ‬
‫لة‪،‬‬ ‫ص َ‬ ‫موا ال ّ‬ ‫ل الل ّ ِ‬
‫ه‪ ،‬وَي ُِقي ُ‬ ‫دا رسو ُ‬ ‫م ً‬ ‫ح ّ‬
‫م َ‬‫ن ُ‬‫ِإله إ ِل ّ الّله وَأ ّ‬
‫م‬‫مّني ِدماَءهُ ْ‬ ‫موا ِ‬ ‫عص ُ‬ ‫ك َ‬ ‫ة‪ ،‬فَِإذا فَعَُلوا ذل َ‬ ‫وي ُؤُْتوا الّزكا َ‬

‫‪ -‬متفق علیــه اســت؛ ]خ )‪(527‬؛ م )‪] .[(85‬ایــن حــدیث قبل ً بــه شــمار ‍‬
‫هی‬ ‫‪1‬‬

‫‪ ،312‬آمده است[‪.‬‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪(8‬؛ م )‪.[(16‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪169‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫َ‬
‫ساب ُْهم على الل ّ ِ‬
‫ه«‬ ‫ح َ‬
‫م‪ ،‬وَ ِ‬
‫لسل ِ‬ ‫واَله ْ‬
‫م إ ِل ّ بحقّ ا ِ‬ ‫م َ‬
‫وَأ ْ‬
‫متفقٌ عليه‪.‬‬
‫‪» .1076‬از ابن عمر ـ ـ م ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬به من دستور داده شده که با مردم بجنگم تا )زمانی(‬
‫هی‬ ‫که شهادت دهند که خدایی جز الله نیست و محمدص فرســتاد ‍‬
‫خداوند است و نماز را برپا دارند و زکات را بپردازند؛ هرگــاه ایــن‬
‫چنیــن کردنــد‪ ،‬خــون و امــوال خــود را از مــن جــز بــه حــق اســلم‬
‫هانـــد و حســاب )اعمــال پنهـــان و درون( آنهــا بــا‬‫محفـــوظ کرد ‍‬
‫‪1‬‬
‫خداست«‪.‬‬

‫ه قال‪ :‬بَعثني‬ ‫‪ -1077‬وعن معاذٍ رضي الّله عن ُ‬


‫سّلم ِإلى الَيمن فقال‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل ْالل ّهِ َ‬ ‫رسو ُ‬
‫ك تأتي قَوما م َ‬ ‫»إ ِن ّ َ‬
‫م ِإلى‬ ‫ل الكتاب‪َ ،‬فاد ْعُهُ ْ‬ ‫ن أه ْ ِ‬ ‫ْ‬ ‫ْ ً‬
‫م‬‫ن هُ ْ‬ ‫ل الّله‪ ،‬فَإ ِ ْ‬ ‫ن ل ِإله إ ِل ّ الّله‪ ،‬وأ َّني رسو ُ‬ ‫َ‬
‫شَهادةِ أ ْ‬ ‫َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ن الّله َتعالى افْت ََرض‬ ‫ك‪ ،‬فَأعِْلمُهم أ ّ‬ ‫عوا ِلذل َ‬ ‫َأطا ُ‬
‫م‬
‫ن هُ ْ‬ ‫ة‪ ،‬فَإ ِ ْ‬‫ل ي َوْم ٍ ول َي ْل َ ٍ‬‫ت في ك ّ‬ ‫صلوا ٍ‬ ‫س ََ‬ ‫م َ‬ ‫مخ ْ‬ ‫عَل َي ْهِ ْ‬
‫ن الّله ت ََعالى افْت ََرض‬ ‫َ‬ ‫عوا ِلذل َ‬ ‫أَ َ‬
‫ك‪ ،‬فأعِْلمُهم أ ّ‬ ‫طا ُ‬
‫على فَُقراِئهم‪،‬‬ ‫ن أ َغِْنياِئهم فَُترد ّ َ‬ ‫م ْ‬ ‫خذ ُ ِ‬ ‫صدقة ت ُؤْ َ‬ ‫م َ‬ ‫عل َي ْهِ ْ‬
‫َ‬ ‫كو َ‬ ‫ك‪ ،‬فَإ ِّيا َ‬ ‫عوا ِلذل َ َ‬ ‫م أَ َ‬
‫ق‬
‫مواِلهم َوات ّ ِ‬ ‫كراِئم أ ْ‬ ‫طا ُ‬ ‫ن هُ ْ‬ ‫فَإ ِ ْ‬
‫ب«‬ ‫جا ٌ‬ ‫ح َ‬ ‫ن الل ّهِ ِ‬ ‫س ب َي ْن ََها وبي ْ َ‬ ‫ه ل َي ْ َ‬ ‫م‪ ،‬فَإ ِن ّ ُ‬ ‫ُْ‬
‫عوة المظلو ِ‬ ‫دَ ْ‬
‫متفقٌ عليه‪.‬‬
‫‪ .1077‬از معاذ ـ ‪ ‬ـ روایت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬پیــامبرص‬
‫مرا برای مأموریتی به یمن فرستادند و فرمودنــد‪» :‬تــو بــه ســوی‬
‫یروی‪ ،‬پس آنان را دعــوت کــن بــه ایــن کــه‬‫قومی از اهل کتاب م ‍‬
‫شهادت بدهند که خدایی جز اللــه نیســت و مــن پیــامبر او هســتم؛‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪(25‬؛ م )‪] .[(22‬این حدیث قبل ً به شمار ‍‬


‫هی ‪،390‬‬ ‫‪1‬‬

‫آمده است[‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪170‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫اگر این دعوت را اطاعت کردند‪ ،‬به آنان اعلم کن که خداوند هــر‬
‫هروز پنج بار نماز را بر آنان فرض کرده اســت؛ اگــر اطــاعت‬ ‫شبان ‍‬
‫نگاه به آنها خبر بده که خداوند زکات را بر آنــان واجــب‬ ‫نمودند‪ ،‬آ ‍‬
‫نشان گرفته و به فقرای آنــان داده‬ ‫گردانیده است که از ثروتمندا ‍‬
‫شود؛ اگر به ایــن واجــب نیــز گــردن نهادنــد‪ ،‬از تصــرف در امــوال‬
‫قیمتی آنها بپرهیز و از دعای مظلــوم حــذر کــن‪ ،‬زیــرا بیــن خــدا و‬
‫‪1‬‬
‫دعای مظلوم‪ ،‬حجابی نیست«‪.‬‬

‫ت‬ ‫ه قال‪ :‬سمع ُ‬ ‫‪ -1078‬وعن جابرٍ رضي الّله عن ُ‬


‫ن‬
‫ن ب َي ْ َ‬ ‫سّلم يقو ُ‬
‫ل‪» :‬إ ِ ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ل الّله َ‬ ‫رسو َ‬
‫ة« رواه‬ ‫صل ِ‬
‫ك ال ّ‬‫ك والك ُْفرِ ت َْر َ‬ ‫ن ال ّ‬
‫شْر ِ‬ ‫ل وَب َي ْ َ‬‫ج ِ‬
‫الّر ُ‬
‫مسلم‪.‬‬
‫‪ .1078‬از جابر ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفــت‪ :‬از پیــامبرص‬
‫هی بین مرد و بین شرک و کفــر‪ ،‬تــرک‬ ‫یفرمود‪» :‬میان ‍‬‫شنیدم که م ‍‬
‫نماز است )ترک نماز و سستی در انجام دادن آن‪ ،‬بالخره انســان‬
‫‪2‬‬
‫یکشاند(«‪.‬‬
‫یمبالتی به دین م ‍‬‫را به کفر و ب ‍‬

‫صّلى‬
‫ي َ‬ ‫ه عن النب ّ‬ ‫‪ -1079‬وعن ب َُري ْد َةَ رضي الّله عن ُ‬
‫م‬‫سّلم قال‪» :‬العهْد ُ الذي بي َْننا وب َي ْن َهُ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫الل ُ‬
‫ن ت ََرك ََها َفقد ْ ك ََفَر« رواه الترمذي وقال‪:‬‬ ‫ة‪ ،‬فم ْ‬ ‫صل ُ‬ ‫ال ّ‬
‫ح‪.‬‬
‫ن صحي ٌ‬ ‫ث حس ٌ‬ ‫حدي ٌ‬
‫‪ .1079‬از بریــده ـــ ‪ ‬ـــ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬عهدی که بین ما و بیــن آنهــا )کفــار( وجــود دارد‪ ،‬نمــاز‬
‫‪3‬‬
‫یشود«‪.‬‬‫است‪ ،‬پس هرکس نماز را ترک کند‪ ،‬کافر م ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪(1496‬؛ م )‪] .[(19‬ایــن حــدیث قبل ً بــه شــمار ‍‬
‫هی‬ ‫‪1‬‬

‫‪ ،208‬گذشت[‪.‬‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(82‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪ -‬ترمذی ])‪ [(2623‬روایت کرده و گفته است ‪ :‬حدیث حسن صحیح است‪.‬‬ ‫‪3‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪171‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ق‬
‫مت َّف ِ‬
‫ي ال ُ‬ ‫ن عبدِ الل ّهِ التابع ّ‬‫‪ -1080‬وعن شِقيق ب ِ‬
‫َ‬
‫مدٍ‬
‫ح ّ‬
‫م َ‬ ‫ب ُ‬ ‫صحا ُ‬ ‫نأ ْ‬ ‫ه الّله قال‪ :‬كا َ‬ ‫حم ُ‬
‫جللتهِ َر ِ‬ ‫على َ‬
‫ل‬
‫عما ِ‬ ‫ن ال َ ْ‬ ‫شْيئا ً ِ‬
‫م َ‬ ‫ن َ‬ ‫سّلم ل يرو َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ة‪.‬رواه الترمذي في كتاب‬ ‫صل ِ‬ ‫َ‬ ‫ُ‬
‫ه كْفٌر غي َْر ال ّ‬ ‫ُ‬
‫ت َْرك ُ‬
‫ح‪.‬‬‫ليمان بِإسنادٍ صحي ٍ‬ ‫ا ِ‬
‫‪ .1080‬از »شقیق بن عبدالله تــابعی«‪ /‬ـ ـ کــه بزرگــی او مــورد‬
‫اتفاق است ـ روایت شده است که گفت‪ :‬یـاران محمـدص معتقـد‬
‫‪1‬‬
‫نبودند که ترک عملی کفر باشد‪ ،‬جز ترک نماز«‪.‬‬

‫ل‪ :‬قال‬ ‫ه قا َ‬ ‫هرْيرةَ رضي الّله عن ُ‬ ‫‪ -1081‬وعن َأبي ُ‬


‫ن أ َّول ما‬ ‫سّلم‪» :‬إ ِ ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫رسو ُ‬
‫ه‪ ،‬فَإ ِ ْ‬
‫ن‬ ‫عمل ِهِ صلت ُ ُ‬ ‫ن َ‬ ‫وم الِقيامةِ م ْ‬ ‫ب ب ِهِ العب ْد ُ ي َ ْ‬ ‫ُيحاس ُ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ب‬‫خا َ‬ ‫ت‪ ،‬فََقد ْ َ‬ ‫ح وَأنجح‪ ،‬وإن َفسد ْ‬ ‫صُلحت‪ ،‬فََقد ْ أَفل َ‬ ‫َ‬
‫ب‪،‬‬ ‫شْيئًا‪ ،‬قال الّر ّ‬ ‫ن ِفريضت ِهِ َ‬ ‫م ْ‬ ‫ن اْنتَقص ِ‬ ‫سر‪ ،‬فَإ ِ ِ‬ ‫خ ِ‬
‫و َ‬
‫ل بها‬ ‫م ُ‬ ‫وع‪ ،‬فَي ُك َ ّ‬ ‫ن ت َط َ ّ‬‫دي م ْ‬ ‫ل ل ِعَب ْ ِ‬ ‫ظروا هَ ْ‬ ‫ل‪ :‬ان ُ‬ ‫عَّز وج ّ‬
‫َ‬
‫ه‬
‫سائ ُِر أعمال ِ ِ‬ ‫ن َ‬ ‫م تكو ُ‬ ‫ضة ِ ؟ ث ُ ّ‬ ‫ري َ‬ ‫ن الَف ِ‬ ‫م َ‬‫ما ان ْت ََقص ِ‬
‫على هذا« رواه الترمذي وقال حديث حسن‪.‬‬ ‫َ‬
‫‪ .1081‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬اولین چیزی از اعمال بنده که او در روز قیــامت راجــع‬
‫یشــود‪ ،‬نمـاز اوســت کــه اگــر درســت‬ ‫به آن محاسبه و محاکمه م ‍‬
‫یشــود و اگــر باطــل و نــاقص باشــد‪،‬‬ ‫باشــد‪ ،‬رســتگار و پیــروز م ‍‬
‫یگــردد‪ ،‬پــس اگــر انســان )در حیــات‬ ‫نکار م ‍‬ ‫پشیمان و ناکام و زیا ‍‬
‫هی خود )نماز(‪ ،‬چیزی کــم و آن را نــاقص انجــام‬ ‫خویش( از فریض ‍‬
‫یفرماید‪ :‬نگــاه کنیــد کــه‬ ‫داده باشد‪ ،‬خداوند عزوجل )به ملیکه( م ‍‬
‫نچــه از‬‫هی من عملــی خیــر یــا مســتحب و ســنتی دارد تــا آ ‍‬ ‫آیا بند ‍‬
‫هی آن تکمیل گــردد؟! و ســایر‬ ‫هی خود نقص کرده‪ ،‬به وسیل ‍‬ ‫فریض ‍‬
‫‪ -‬ترمذی ])‪ [(2624‬در کتاب ایمان به اسناد صحیح روایت کرده است‪.‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪172‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫اعمالش نیز به همین ترتیب خواهد بود )یعنی اگــر اعمــال واجــب‬
‫تهای او‬
‫خــود را نــاقص انجــام داده باشــد‪ ،‬از اعمــال خیــر و ســن ‍‬
‫‪1‬‬
‫یشود«‪.‬‬
‫تکمیل م ‍‬

‫‪ -‬ترمذی ])‪ [(413‬روایت کرده و گفته است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪173‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ل‬
‫و ِ‬‫ف ال ّ‬
‫ل الص ّ‬‫‪ -194‬باب فض ِ‬
‫ف‬
‫ر بإتمام ِ الصفو ِ‬
‫والم ِ‬
‫ص‬
‫ل ‪ ،‬وتسوِيتها ‪ ،‬والترا ّ‬ ‫و ِ‬
‫ال ّ‬
‫فيها‬
‫باب فضیلت )حضور( در صف اول نماز‬
‫فهای مقدم و‬ ‫و امر به تمام کردن ص ‌‬
‫یکنواخت و راست کردن آنها و اتصال‬
‫َقا َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ما‪،‬‬ ‫رضيص ال ‌ّله‬
‫فها عن ْهُ َ‬ ‫ة‪،‬‬
‫مر َ‬
‫س ُ‬
‫یکدیگر در‬ ‫ن‬
‫عن جاب ِرِ ب ْ ِ‬
‫مأمومان به‬ ‫‪َ -1082‬‬
‫ل‪:‬‬‫سّلم فََقا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو ُ‬ ‫ج عَل َي َْنا َر ُ‬ ‫خر َ‬ ‫َ‬
‫عن ْد َ َرب َّها ؟« فَُقل َْنا‪:‬‬
‫ة ِ‬ ‫ف الملئ ِك َ ُ‬ ‫ص ّ‬ ‫َ‬
‫ن كما ت ُ ُ‬ ‫صّفو َ‬ ‫»أل ت َ ُ‬
‫عند رّبها ؟ قال‪:‬‬ ‫ة ِ‬ ‫ف الملِئك ُ‬ ‫ص ّ‬‫ف تَ ُ‬ ‫ل الل ّهِ وَك َي ْ َ‬‫سو َ‬ ‫يا ر ُ‬
‫ف«‬ ‫ن في الص ّ‬ ‫صو َ‬ ‫ُ‬
‫ف الو َ‬
‫ل‪ ،‬وي ََترا ّ‬ ‫صفو َ‬ ‫ن ال ّ‬ ‫مو َ‬ ‫»ي ُت ِ ّ‬
‫رواه مسلم‪.‬‬
‫‪ .1082‬از جابر بن سمره ـ م ـ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫نگــونه کــه فرشــتگان‬
‫پیــامبرص نــزد مــا آمــد و فرمودنــد‪» :‬چــرا آ ‍‬
‫یبندیــد؟«‬‫یبندنــد‪ ،‬صــف نم ‍‬‫درحضــور خداونــد خودشــان صــف م ‍‬
‫گفتیم‪ :‬ای رسول خدا! ملیکـه چگــونه در حضـور خدایشـان صــف‬
‫یکننــد و‬
‫فهای اول را )به ترتیب( تمام م ‍‬ ‫یبندند؟ فرمودند‪» :‬ص ‍‬ ‫م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یچسبند«‪.‬‬ ‫یایستند و به هم م ‍‬ ‫در صف‪ ،‬راست و در کنار هم م ‍‬
‫َ‬ ‫‪ -1083‬وعن َأبي ُ‬
‫سول‬‫ن َر ُ‬
‫ه‪ ،‬أ ّ‬ ‫ي الّله عن ْ ُ‬
‫ض َ‬ ‫هرْيرة‪َ ،‬ر ِ‬
‫س ما‬‫م النا ُ‬ ‫سّلم قال‪» :‬لوْ يعل َ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫الّله َ‬
‫َ‬ ‫داِء والص ّ َ‬
‫دوا إ ِل ّ أ ْ‬
‫ن‬ ‫ج ُ‬
‫مي ِ‬ ‫ل‪ُ ،‬ثم ل َ ْ‬
‫ف الوّ ِ‬ ‫َ ّ‬ ‫في الن ّ َ‬
‫موا« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫موا عَل َي ْهِ ل ْ‬
‫سَته ُ‬ ‫ست َهِ ُ‬
‫يَ ْ‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(430‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪174‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .1083‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬


‫فرمودنــد‪» :‬اگــر مــردم ارزش )خیــر و برکــت و ثــواب( اذان و‬
‫یدانســتند و )بــرای‬ ‫ایســتادن در صــف اول نمــاز جمــاعت را م ‍‬
‫ییافتند‪ ،‬قطع ـا ً بــر ســر‬
‫هکشیدن نم ‍‬
‫دستیابی به آن( راهی جز قرع ‍‬
‫‪1‬‬
‫یکشیدند«‪.‬‬
‫آن قرعه م ‍‬

‫ه عَل َي ْهِ‬
‫صّلى الل ُ‬‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو ُ‬‫لر ُ‬ ‫ل‪َ :‬قا َ‬
‫ه َقا َ‬‫‪ -1084‬وعَن ْ ُ‬
‫ها‬ ‫خُر َ‬ ‫َ‬
‫ل أوّل َُها‪ ،‬وشّرها آ ِ‬ ‫سّلم‪َ » :‬‬
‫ف الّرجا ِ‬‫صفو ِ‬ ‫خي ُْر ُ‬ ‫و َ‬
‫ها أ َوّل َُها« رواه‬
‫خُرها‪َ ،‬وشّر َ‬ ‫ساِء آ ِ‬
‫ف الن ّ َ‬‫صفو ِ‬ ‫وخي ُْر ُ‬
‫مسلم‪.‬‬
‫‪ .1084‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫فهای مــردان‪ ،‬صــف اول آنهــا و بــدترین‬‫فرمودنــد‪» :‬بهــترین ص ـ ‍‬
‫فهایشان‪ ،‬صف آخر آنهاست و بهترین صفوف زنان‪ ،‬صف آخر‬ ‫ص ‍‬
‫فشــان‪ ،‬صــف اول اســت )زیــرا در مســجد و‬ ‫آنان و بــدترین صفو ‍‬
‫زمان پیامبرص صــف آخــر مــردان و صــف اول زنــان بــه همــدیگر‬
‫‪2‬‬
‫نزدیک بودند(«‪.‬‬
‫َ‬
‫ن‬‫ه‪ ،‬أ ّ‬ ‫ي الّله عن ُ‬ ‫خد ْرِيّ رض َ‬ ‫‪ -1085‬وعن أبي سِعيد ال ُ‬
‫َ‬ ‫سّلم‪ :‬رَأى‬
‫ه‬
‫صحاب ِ ِ‬ ‫في أ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬ ‫سول الل ّهِ‬ ‫ر ُ‬
‫ْ‬ ‫َ‬
‫م ب ِك ُ ْ‬
‫م‬ ‫موا ِبي‪َ ،‬ولي َأت َ ّ‬‫موا فأت َ ّ‬ ‫م‪» :‬تَقد ّ ُ‬ ‫ل ل َهُ ْ‬
‫خرًا‪ ،‬فَقا َ‬ ‫تأ ّ‬
‫َ‬ ‫ن ب َعْد َ ُ‬
‫م‬‫خَرهُ ُ‬ ‫حتى ُيو ّ‬ ‫ن َ‬‫خُرو َ‬ ‫م ي َت َأ ّ‬‫ل قَوْ ٌ‬‫كم‪ ،‬ل يزا ُ‬ ‫م ْ‬ ‫َ‬
‫الله« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ّ‬
‫‪ .1085‬از ابوسعید خدری ـ ‪ ‬ـ روایت شده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫پیــامبرص‪ ،‬در اصــحاب خــود تــأخری )در صــفوف بعــدی و آخــر‬
‫فهای اول( مشــاهده و بــه ایشــان‬
‫ایســتادن بــدون تکمیــل صــ ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(615‬م )‪] .[(347‬روایت کامــل ایــن حــدیث قبل ً‬ ‫‪1‬‬

‫هی ‪ ،1033‬گذشت[‪.‬‬ ‫به شمار ‍‬


‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(440‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪175‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫فرمودند‪» :‬جلو بیایید و به من اقتدا کنید و کسانی که بعد از شــما‬


‫و پشت ســر شــما هســتند بــه شــما نزدیــک شــوند و بعــد از شــما‬
‫نجا کــه خداونــد آنــان‬‫یکنند تا آ ‍‬
‫مچنان تأخیر م ‍‬
‫بایستند؛ جماعتی ه ‍‬
‫‪1‬‬
‫یاندازد«‪.‬‬‫را )در بهشت و رحمت خود( به آخر م ‍‬
‫َ‬
‫ه‪ ،‬قال‪:‬‬ ‫‪ -1086‬وعن أبي مسعوٍد‪ ،‬رضي الّله عن ْ ُ‬
‫ح‬
‫مس ُ‬ ‫سّلم ي َ ْ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ن رسو ُ‬ ‫كا َ‬
‫ووا ول َتختِلفوا‬ ‫ست ُ‬‫ل‪» :‬ا ْ‬ ‫ة‪ ،‬ويُقو ُ‬ ‫صل ِ‬ ‫مناك ِب ََنا في ال ّ‬ ‫َ‬
‫َ‬ ‫ُ‬
‫حلم ِ والن َّهى‪،‬‬ ‫كم أوُلوا ال ْ‬ ‫من ْ ُ‬ ‫م‪ِ ،‬ليِليني ِ‬ ‫ف قُُلوب ُك ُ ْ‬
‫خت َل ِ َ‬‫فت َ ْ‬
‫م« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ذين ي َُلوَنه ْ‬ ‫م ال ِ‬ ‫ن يُلوَنه ْ‬
‫م‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫م الذي َ‬ ‫ث ّ‬
‫‪ .1086‬از ابومســعود ـــ ‪ ‬ـــ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫یکشــید )و آنهـا را در‬
‫ههای مــا دســت م ‍‬ ‫پیامبرص در نماز بــر شــان ‍‬
‫یفرمود‪» :‬مســاوی و راســت بایســتید و‬ ‫یداد( و م ‍‬ ‫کنار هم قرار م ‍‬
‫لهای شما نیــز دچــار تفرقــه و اختلف‬ ‫اختلف نداشته باشید که د ‍‬
‫یگردد‪ ،‬و پشت سر من‪ ،‬ابتدا بالغان و کامل مردان‪ ،‬بعد عاقلن‬ ‫م ‍‬
‫هی بعــد از آنــان هســتند‪ ،‬برحســب‬ ‫و ســپس کســانی کــه در درج ‍‬
‫‪2‬‬
‫مراتب خود‪ ،‬پشت سر )ما( بایستند«‪.‬‬
‫َ‬
‫سو ُ‬
‫ل‬ ‫ه قال‪ :‬قال ر ُ‬ ‫س رضي الّله عن ْ ُ‬ ‫‪ -1087‬وعن أن ٍ‬
‫ن‬ ‫صُفوفَك ُ ْ‬
‫م‪َ ،‬فإ ّ‬ ‫ووا ُ‬‫س ّ‬‫سّلم‪َ » :‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬
‫الل ّهِ َ‬
‫ة« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫صل ِ‬
‫ن َتمام ِ ال ّ‬ ‫م ْ‬ ‫ف ِ‬ ‫ص ّ‬
‫ة ال ّ‬‫وي َ‬
‫س ِ‬
‫تَ ْ‬
‫من‬
‫ف ِ‬
‫صُفو ِ‬
‫ة ال ّ‬
‫ن َتسوِي َ َ‬
‫وفي رواية البخاري‪» :‬فإ ّ‬
‫ة«‪.‬‬
‫صل ِ‬‫إ َِقامة ال ّ‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(438‬‬ ‫‪1‬‬

‫هی‬ ‫ً‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده اسـت؛ ])‪] .[(432‬ایـن حـدیث قبل هـم بـه شـمار ‍‬ ‫‪2‬‬

‫‪ ،349‬آمده است[‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪176‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .1087‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که پیامبرص فرمودند‪:‬‬


‫فهای خود را یکنواخت و راست کنید؛ زیرا راست و مســاوی‬ ‫»ص ‍‬
‫‪1‬‬
‫هی نماز است«‪.‬‬
‫فها‪ ،‬جزو کامل کنند ‍‬‫بودن ص ‍‬
‫در روایتی دیگر از بخاری آمده است‪» :‬زیــرا راسـت و مسـاوی‬
‫فها‪ ،‬جزوی از به پا داشتن نماز است«‪.‬‬ ‫کردن ص ‍‬

‫عليَنا‬ ‫َ‬ ‫ُ‬


‫ة‪ ،‬فأقَبل َ‬ ‫صل ُ‬ ‫ت ال ّ‬ ‫م ِ‬ ‫ه قال‪ :‬أِقي َ‬ ‫‪ -1088‬وعَن ْ ُ‬
‫ل‪:‬‬ ‫جهِهِ فَقا َ‬ ‫سّلم ب ِوَ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو ُ‬ ‫ر ُ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ن وََراِء‬ ‫م ْ‬ ‫م ِ‬‫صوا‪َ ،‬فإّني أراك ُ ْ‬ ‫م وَترا ّ‬ ‫صُفوفَك ُ ْ‬ ‫موا ُ‬ ‫»أِقي ُ‬
‫ه‪.‬‬
‫م بمعَْنا ُ‬ ‫سل ِ ٌ‬
‫م ْ‬ ‫ه‪ ،‬و ُ‬‫خاريّ ب ِل َْفظ ِ ِ‬ ‫ري« رواهُ الب ُ َ‬ ‫ظ َهْ ِ‬
‫كا َ‬
‫ب‬
‫ه ِبمن ْك ِ ِ‬ ‫ن أحد َُنا ي َل َْزقُ َ‬
‫منك ِب َ ُ‬ ‫ي‪ :‬و َ َ‬ ‫خارِ ّ‬ ‫وفي رَِوايةٍ للب ُ َ‬
‫ه«‪.‬‬ ‫م ِ‬‫مه ب َِقد ِ‬ ‫حب ِهِ وقَد َ َ‬‫صا ِ‬
‫‪ .1088‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شده اســت کــه گفــت‪ :‬نمــاز برپــا‬
‫فهای خــود را‬ ‫شد و پیامبرص بــه مــا رو کردنــد و فرمودنــد‪» :‬ص ـ ‍‬
‫برابر و مستقیم کنید و به هم بچسبید؛ زیرا مــن شــما را از پشــت‬
‫‪2‬‬
‫یبینم«‪.‬‬
‫سر خودم )هم( م ‍‬
‫یگوید‪ :‬پــس از‬ ‫در روایتی دیگر از بخاری آمده است‪)» :‬راوی م ‍‬
‫هی دوسـتش و‬ ‫هاش را بـه شـان ‍‬
‫این دسـتور( هـر کـدام از مـا شـان ‍‬
‫یچسباند«‪.‬‬‫پایش را به پای او م ‍‬

‫ي الّله عنهما‪،‬‬ ‫ر‪ ،‬رض َ‬ ‫ن بشي ٍ‬ ‫نب ِ‬ ‫ما ِ‬‫ن الن ّعْ َ‬‫‪ -1089‬وَعَ ِ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬ ‫ت رسو َ‬ ‫قال‪ :‬سمع ُ‬
‫َ‬
‫ن‬‫ن الّله ب َي ْ َ‬ ‫خال َِف ّ‬
‫م‪ ،‬أوْ لي ُ َ‬‫صُفوفَك ُ ْ‬ ‫ن ُ‬ ‫ل‪» :‬ل َُتسوّ ّ‬ ‫يقو ُ‬
‫م« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫جوهِك ُ ْ‬
‫و ُ‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(723‬م )‪.[(433‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬بخاری ])‪ [(718‬با لفظ خــود و مســلم ])‪ ،[(434‬بــا معنــی آن را روایــت‬ ‫‪2‬‬

‫کرده است‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪177‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ل الّله َ َ‬ ‫ن رسو َ‬ ‫م‪ :‬أ ّ‬ ‫وفي روايةٍ لمسل ٍ‬
‫وي‬ ‫س ّ‬‫صُفوفََنا‪ ،‬حّتى كأّنما ي ُ َ‬ ‫وي ُ‬ ‫س ّ‬ ‫ن يُ َ‬‫سّلم كا َ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫وما ً‬ ‫َ‬
‫خَرج ي َ ْ‬ ‫م َ‬ ‫حّتى َرأى أّنا َقد عََقل َْنا عَن ْ ُ‬
‫ه‪ .‬ث ُ ّ‬ ‫ح‪َ ،‬‬ ‫دا َ‬‫بَها الِق َ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫م َ‬ ‫جل َباِديا ً صد ُْرهُ ِ‬ ‫كاد َ ي ُك َب ُّر‪ ،‬فََرأى ر ُ‬‫حّتى َ‬ ‫م َ‬ ‫فََقا َ‬
‫عباد الل ّه‪ ،‬ل َتسون صُفوفَك ُم‪ ،‬أوَ‬ ‫ف فقا َ‬
‫ْ ْ‬ ‫ِ ُ َ ّ ّ ُ‬ ‫ل‪َ َ ِ » :‬‬ ‫ص ّ‬ ‫ال ّ‬
‫م«‪.‬‬ ‫جوهك ُ ْ‬ ‫نو ُ‬ ‫ن الّله بي ْ َ‬‫خال َِف ّ‬‫ل َي ُ َ‬
‫‪ .1089‬از نعمان بن بشیر ـ م ـ روایت شده است که گفــت‪ :‬از‬
‫فهای نمازتــان را مســاوی و‬‫یفرمود‪» :‬ص ـ ‍‬ ‫پیامبرص شنیدم که م ‍‬
‫یانــدازد‪،‬‬
‫راست کنید وگرنه خداوند در بین شما کینه و دشــمنی م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یبرد«‪.‬‬
‫هی شما را به پشت گردن م ‍‬ ‫یا در روز قیامت چهر ‍‬
‫در روایتی دیگر از مسلم آمده است که نعمان گفت‪ :‬پیــامبرص‬
‫یکرد تا هنگــامی کــه‬‫فهای ما را مانند تیرها راست م ‍‬ ‫در نماز‪ ،‬ص ‍‬
‫هایم؛ سپس یک روز از خانه خارج‬ ‫متوجه شد که ما آن را یاد گرفت ‍‬
‫شد و با ما نماز را اقامه کـرد‪ ،‬در حیـن تکـبیره الحـرام مـردی را‬
‫هی خــود را از صــف جلــو زده اســت‪ ،‬فرمودنــد‪» :‬ای‬ ‫دید کــه ســین ‍‬
‫فهای خودتان را راست و مسـاوی نماییـد‪ ،‬وگرنـه‬ ‫بندگان خدا! ص ‍‬
‫تهای شــما را بــه پشــت گــردن‬ ‫خداونــد در روز قیــامت‪ ،‬صــور ‍‬
‫یچرخاند«‪.‬‬ ‫م ‍‬

‫ب‪ ،‬رضي الّله عنهما‪،‬‬ ‫ن عاز ٍ‬ ‫ن البَراِء ب ِ‬ ‫‪ -1090‬وع ِ‬


‫سّلم‪َ ،‬يتخل ّ ُ‬
‫ل‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬ ‫ن رسو ُ‬ ‫ل‪ :‬كا َ‬ ‫قا َ‬
‫دوَرَنا‪،‬‬ ‫ص ُ‬‫ح ُ‬ ‫س ُ‬‫ة‪َ ،‬يم َ‬ ‫حي َ ٍ‬
‫حي َةٍ ِإلى َنا ِ‬ ‫ن َنا ِ‬
‫م ْ‬‫ف ِ‬‫ص ّ‬ ‫ال ّ‬
‫ن‬‫كا َ‬‫م« و َ‬‫ف قُُلوب ُك ُ ْ‬
‫خت َل ِ َ‬‫خت َل ُِفوا فَت َ ْ‬‫ل‪ :‬ل ت َ ْ‬ ‫مناك ِب ََنا‪ ،‬ويقو ُ‬ ‫وَ َ‬
‫ف‬
‫صُفو ِ‬ ‫ن على ال ّ‬ ‫صّلو َ‬ ‫ه يُ َ‬ ‫ل‪ :‬إن الّله وَ َ‬
‫ملئ ِك َت َ ُ‬ ‫ي َُقو ُ‬
‫ن‪.‬‬ ‫ُ‬
‫س ٍ‬‫ح َ‬ ‫ل« رواه أبو داود بِإسناد َ‬ ‫ا لو َ ِ‬

‫‪ -‬متفــق علیــه اســت؛ ]خ )‪ ،(717‬م )‪] .[(436‬ایــن حــدیث قبل ً هــم بــه‬ ‫‪1‬‬

‫هی ‪ ،160‬آمده است[‪.‬‬ ‫شمار ‍‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪178‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .1090‬از براء بن عازب ـ ‪ ‬ـ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪:‬‬


‫پیامبرص از همه طرف صــف )نمــاز جمــاعت( از جــایی بــه جــایی‬
‫ههای‬ ‫هها و ســین ‍‬‫یکرد و شان ‍‬‫یشد و از نظم آن مواظبت م ‍‬ ‫داخل م ‍‬
‫ممان را در کنــار دیگـری قــرار‬ ‫یفرمــود و )هـر کـدا ‍‬
‫ما را لمــس م ‍‬
‫یداد که‪» :‬پراکنــده نشــوید و کــج نایســتید کــه‬‫یداد( و دستور م ‍‬‫م ‍‬
‫یفرمـود‪» :‬همانـا‬ ‫لهـای شــما نیــز مختلـف خواهــد شـد و نیـز م ‍‬‫د ‍‬
‫‪1‬‬
‫یفرستند«‪.‬‬ ‫خداوند و فرشتگانش بر صفوف اول درود م ‍‬
‫َ‬
‫ن رسو َ‬
‫ل‬ ‫ي الّله عنهما‪ ،‬أ ّ‬ ‫عمَر رض َ‬ ‫عن ابن ُ‬ ‫‪ -1091‬و َ‬
‫َ‬ ‫سّلم قا َ‬
‫ف‬
‫صُفو َ‬ ‫موا ال َّ‬ ‫ل‪» :‬أِقي ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫دي‬‫ل‪ ،‬وَِليُنوا ب ِأي ْ ِ‬ ‫خل َ َ‬
‫دوا ال َ‬
‫س ّ‬‫كب‪ ،‬و ُ‬ ‫ن المَنا ِ‬ ‫ذوا َبي َ‬ ‫حا ُ‬‫وَ َ‬
‫ص َ‬
‫ل‬ ‫نو َ‬ ‫م ْ‬‫ن‪ ،‬و َ‬ ‫ت للشْيطا ِ‬ ‫جا ٍ‬ ‫م‪َ ،‬ول ت َذ َُروا فَُر َ‬ ‫وان ِك ُ ْ‬
‫خ َ‬‫إِ ْ‬
‫ه الّله« رواه‬ ‫طع ُ‬‫صّفا قَ َ‬ ‫ن قَط َعَ َ‬ ‫م ْ‬‫ه الّله‪ ،‬وَ َ‬ ‫صل َ ُ‬
‫صّفا وَ َ‬ ‫َ‬
‫ح‪.‬‬‫أبو داود بِإسناد صحي ٍ‬
‫‪ .1091‬از ابــن عمــر ـ ـ م ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫هها را محــاذی‬ ‫فها را برابر و مســتقیم کنیــد و شــان ‍‬
‫فرمودند‪» :‬ص ‍‬
‫هها را پــر کنیــد و آســان دســت خــود را بــه‬
‫هم قرار دهید و فاصــل ‍‬
‫بــرادران خودتــان بدهیــد )اگــر خواســتند صــف را تنظیــم کننــد( و‬
‫ههایی بـرای شـیطان نگذاریـد و هرکـس بـه صـف بپیونـدد و‬ ‫فاصل ‍‬
‫مواظب نظم صف نماز باشد‪ ،‬خداوند نیز )با رحمــت خــود( بــه او‬
‫خواهد پیوست و هرکس از صف بریده و جدا شود‪ ،‬خداوند نیــز از‬
‫‪2‬‬
‫یگردد«‪.‬‬ ‫او بریده و جدا م ‍‬
‫‪ -1092‬وعَن َأنس رضي الّله عَن َ‬
‫ل الل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫ن رسو َ‬ ‫هأ ّ‬ ‫ْ ُ‬ ‫َ‬ ‫ٍ‬ ‫ْ‬
‫م‪،‬‬‫صُفوفَك ُ ْ‬ ‫صوا ُ‬ ‫سلم قال‪ُ» :‬ر ّ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫وال ّ ِ‬ ‫َ‬
‫ه‬
‫سي بي َدِ ِ‬ ‫ذي ن َْف ِ‬ ‫عناق‪ ،‬فَ َ‬
‫ذوا بال ْ‬ ‫وََقارُبوا ب َي َْنها‪ ،‬وحا ُ‬
‫ف‪ ،‬كأّنها‬ ‫ص ّ‬ ‫ل ال ّ‬ ‫خل َ ِ‬‫ن َ‬‫لم ْ‬‫خ ُ‬ ‫ن ي َد ْ ُ‬ ‫طا َ‬ ‫إ ِّني ل ََرى ال ّ‬
‫شي ْ َ‬
‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(664‬به اسناد حسن )نیکو( روایت کرده است‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(666‬به اسناد صحیح روایت کرده است‪..‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪179‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫حذ َ ُ‬
‫ف« حديث صحيح رواه أبو داود بِإسناد على‬ ‫ال َ‬
‫شرط مسلم‪.‬‬
‫ل معجم مفتوحتين‬ ‫ف« بحاٍء مهملةٍ وذا ٍ‬ ‫»الحذ َ ُ‬
‫ن‪.‬‬ ‫كو ُ ْ‬ ‫سود ٌ صغاٌر ت َ ُ‬ ‫ثم فاٌء وهي‪ :‬غَن َ ٌ‬
‫ن ِبالَيم ِ‬ ‫م ُ‬
‫‪ .1092‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که پیامبرص فرمودند‪:‬‬
‫فهایتان را مساوی کنید و به هم بچســبانید و بیــن آنهــا را پــر‬‫»ص ‍‬
‫نها را محاذی هم قرار دهید که ســوگند بــه کســی کــه‬ ‫کنید و گرد ‍‬
‫فها‬‫یبینم که از خلل ص ‍‬ ‫جانم در دست اوست‪ ،‬من شیاطین را م ‍‬
‫ذف )گوســفندهای ســیاه کوچــک( هســتند‬ ‫ح َ‬
‫یشوند و گویی َ‬‫وارد م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یشوند«‪.‬‬
‫فها وارد م ‍‬
‫که از خلل ص ‍‬

‫سّلم‬ ‫‪ -1093‬وعن َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ن رسو َ‬‫هأ ّ‬ ‫ُ‬
‫ما َ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫ن‬
‫كا َ‬ ‫ه‪ ،‬فَ َ‬ ‫م الذي يِلي ِ‬ ‫م‪ ،‬ث ُ ّ‬‫ف المقد ّ َ‬‫ص ّ‬
‫موا ال ّ‬ ‫قال‪» :‬أت ّ‬
‫ر« رواه أبو داود‬ ‫مؤ َ ّ‬
‫خ ِ‬ ‫ف ال ُ‬ ‫ص ّ‬ ‫ن في ال ّ‬ ‫ص فَل ْي َك ُ ْ‬‫ن نْق ٍ‬
‫م ْ‬
‫َ‬
‫بِإسناد حسن‪.‬‬
‫‪ .1093‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که پیامبرص فرمودند‪:‬‬
‫یآید و‬
‫»صف جلوتر را تمام کنید‪ ،‬سپس صفی را که پس از آن م ‍‬
‫‪2‬‬
‫)بگذارید( هر نقصی که هست‪ ،‬در صف آخر باشد«‪.‬‬

‫‪ -1094‬وعن عائشة رضي الّله عنها قالت‪ :‬قال‬


‫ن الّله‬
‫سّلم‪» :‬إ ِ ّ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫رسول الّله َ‬
‫صفوف« رواه أبو‬ ‫من ال ّ‬ ‫ن على ميا ِ‬ ‫ه ُيصّلو َ‬
‫وملئ ِك َت َ ُ‬

‫‪ -‬حدیثی صحیح است که ابوداود ])‪ [(667‬به اسنادی بنا بــر شــرط مســلم‬ ‫‪1‬‬

‫روایت کرده است‪.‬‬


‫‪ -‬ابوداود [)‪ [(671‬به اسناد حسن )نیکو( روایت کرده است‪.‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪180‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫خت َل َ ٌ‬
‫ف‬ ‫م ْ‬ ‫م‪ ،‬وفيهِ رج ٌ‬
‫ل ُ‬ ‫سل ِ ٍ‬
‫م ْ‬
‫ط ُ‬
‫على شْر ِ‬
‫داود بِإسناد َ‬
‫ه‪.‬‬
‫في توِْثيِق ِ‬
‫‪ .1094‬از حضرت عایشه ـ ل ـ روایت شده است که پیـامبرص‬
‫فهــای راســت‬
‫هی او‪ ،‬بــر طر ‍‬
‫فرمودند‪» :‬بــه راســتی خــدا و ملیک ‍‬
‫‪1‬‬
‫یفرستند«‪.‬‬ ‫فها درود و رحمت م ‍‬ ‫ص ‍‬

‫ه قال‪» :‬ك ُّنا ِإذا‬ ‫ي الّله عَن ْ ُ‬ ‫ن البراِء رض َ‬ ‫‪ -1095‬وعَ ِ‬


‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬ ‫ف رسو ِ‬ ‫خل ْ َ‬ ‫صّليَنا َ‬ ‫َ‬
‫ه‪،‬‬ ‫َ‬ ‫ه‪ُ ،‬يقب ِ ُ‬ ‫ن نَ ُ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫جه ِ ِ‬
‫ل علينا ب ِوَ ْ‬ ‫مين ِ ِ‬
‫ن يَ ِ‬
‫ن عَ ْ‬
‫كو َ‬ ‫حبْببَنا أ ْ‬ ‫أ ْ‬
‫ث أ َْو‬ ‫م ت َب ْعَ ُ‬
‫ك ي َوْ َ‬ ‫ذاب َ َ‬
‫ب قِِني ع َ‬ ‫ه يقول‪َ» :‬ر ّ‬ ‫َفس ِ‬
‫معْت ُ ُ‬
‫ك« رواه مسلم‪.‬‬ ‫معُ عَباد َ َ‬ ‫ج َ‬
‫تَ ْ‬
‫‪ .1095‬از براء ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفــت‪ :‬مــا هنگــامی‬
‫یخواندیم‪ ،‬دوست داشتیم در طرف‬ ‫که پشت سر پیامبرص نماز م ‍‬
‫راست او باشــیم )تـا( بــه مــا رو کنــد‪) ،‬یــک بــار( از او شــنیدم کــه‬
‫یفرمود‪» :‬پروردگارا! در روزی که بندگان خــودت را زنــده ـ ـ یــا‬ ‫م ‍‬
‫‪2‬‬
‫یکنی‪ ،‬مرا از عذب خودت نگه دار«‪.‬‬ ‫جمع ـ م ‍‬

‫ه‪ ،‬قال‪ :‬قا َ‬


‫ل‬ ‫ي الّله عن ْ ُ‬‫ض َ‬
‫هريرةَ ر ِ‬ ‫ن َأبي ُ‬‫‪ -1096‬وعَ ْ‬
‫م‪،‬‬
‫لما َ‬ ‫س ُ‬
‫طوا ا ِ‬ ‫سّلم‪» :‬و ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ل الل ّهِ َ‬‫رسو ُ‬
‫ل« رواه أبو داود‪.‬‬ ‫خل َ َ‬
‫دوا ال َ‬
‫س ّ‬
‫وَ ُ‬
‫‪ .1096‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬
‫‪3‬‬
‫هها را پر کنید«‪.‬‬
‫فرموند‪» :‬امام را در وسط قرار دهید و فاصل ‍‬

‫ضل السن َن الرات ِبة‬ ‫ب َ‬


‫ف ْ‬ ‫‪ -195‬با ُ‬
‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(676‬به اسنادی بنا بر ِشرط مسلم ِروایت ِ‬
‫کــرده اســت و در‬ ‫‪1‬‬

‫ض‬
‫بودنئ ِاو ِ‬
‫اختلف هست‪.‬‬ ‫فَرا‬ ‫معتمد َ‬
‫ع ال‬ ‫مدر َ‬ ‫راویانش مردی هست که َ‬
‫َ‬ ‫])ل ّ‪709‬‬ ‫َ‬
‫وأك ْ َ‬ ‫ها([‪.‬‬ ‫است؛ َ‬ ‫‪ -‬مسلم روایت کرده‬ ‫‪2‬‬
‫مِلها وما‬ ‫‪.[(681‬‬ ‫ق]) َ‬ ‫است؛‬
‫نأ‬‫وبيا ِ‬
‫‪ -‬ابوداود روایت کرده‬ ‫‪3‬‬

‫هما‬
‫بين َ ُ‬
‫تهای راتبه به همراه‬‫باب فضیلت سن ‌‬
‫مترین و بیشترین آنها‬ ‫فرایض و بیان ک ‌‬
‫و مابین آنها‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪181‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ت َأبي‬ ‫ة ِبن ِ‬ ‫مل َ‬


‫ة َر ْ‬ ‫م حِبيب َ َ‬ ‫نأ ّ‬
‫‪ -1097‬عن أ ُم المؤمِني ُ‬
‫ِ َ‬ ‫ْ ّ‬
‫ل الّله‬ ‫ت رسو َ‬ ‫مع ْ ُ‬‫س ِ‬‫ت‪َ :‬‬ ‫ي الّله عنهما‪َ ،‬قال ْ‬ ‫ن رض َ‬ ‫سفيا َ‬ ‫ُ‬
‫سِلم‬ ‫م ْ‬‫ن عب ْدٍ ُ‬ ‫م ْ‬‫ما ِ‬ ‫ل‪َ »:‬‬ ‫سلم يقو ُ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫صلى الل ُ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫ة َتطوعا ً‬ ‫شرةَ َرك ْعَ ً‬ ‫يع ْ‬ ‫ل ي َوْم ٍ ث ِن ْت َ ْ‬ ‫صّلي لل ّهِ ت ََعالى ك ُ ّ‬ ‫يُ َ‬
‫َ‬
‫ة‪ ،‬أْو‪ :‬إ ِل ّ‬ ‫ه ب َْيتا ً في ال َ‬
‫جن ّ ِ‬ ‫ة‪ ،‬إ ِل ّ ب ََنى الّله ل ُ‬ ‫ض ِ‬
‫ري َ‬ ‫غَي َْر الف ِ‬
‫ة« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ت في الجن ّ ِ‬ ‫ه بي ٌ‬ ‫ب ُِني ل َ ُ‬
‫مالمؤمنین ام حبیبه رمله دختر ابوسفیان« ـــ ك ـــ‬ ‫‪ .1097‬از »ا ‍‬
‫یفرمــود‪:‬‬ ‫روایت شده است که گفــت‪ :‬از پیــامبرص شــنیدم کــه م ‍‬
‫هی مسلمانی که برای خدا‪ ،‬هــر روز‪ ،‬دوازده رکعــت نمــاز‬ ‫»هر بند ‍‬
‫به عنوان سنت و غیر از نمازهای واجب بگــزارد‪ ،‬خداونــد بــرای او‬
‫های در بهشــت بــرای او بنــا‬‫یکند یا‪ :‬خان ‍‬
‫های را در بهشت بنا م ‍‬ ‫خان ‍‬
‫‪1‬‬
‫یشود«‪.‬‬ ‫م ‍‬

‫ل‪:‬‬ ‫ي الّله عن ُْهما‪ ،‬قا َ‬ ‫مر َرض َ‬ ‫ن عُ َ‬ ‫ن اب ِ‬‫‪ -1098‬وعَ ِ‬


‫ه عَل َي ْهِ و َ ّ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫سول الل ّهِ َ‬ ‫صل ّي ْ ُ‬
‫سلم َرك ْعَت َي ْ ِ‬
‫ن‬ ‫مع َ ر ُ‬ ‫ت َ‬ ‫َ‬
‫ة‪،‬‬ ‫مع ِ‬ ‫ج ُ‬‫ن ب َعْد َ ال ُ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫ّ‬ ‫قَب ْ َ‬
‫ها‪ ،‬وَركَعتي ْ ِ‬ ‫ن ب َعْد َ َ‬ ‫ر‪ ،‬وََركعَت َي ْ ِ‬ ‫ل الظهْ ِ‬
‫ق‬
‫شاِء‪.‬متف ٌ‬ ‫ن بْعد العِ َ‬ ‫ب‪ ،‬ور ْ‬
‫كعتي ْ ِ‬ ‫ن ب َْعد المغرِ ِ‬ ‫كعتي ْ ِ‬‫وَر ْ‬
‫عليه‪.‬‬
‫‪ .1098‬از ابــن عمــر ـ ـ م ـ ـ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬بــا‬
‫پیامبرص دو رکعت قبل از ظهر‪ ،‬دو رکعت بعد از ظهر‪ ،‬دو رکعــت‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(728‬‬ ‫‪1‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪182‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫بعد از جمعه‪ ،‬دو رکعت بعــد از مغــرب و دو رکعــت بعــد از عشــا‪،‬‬


‫‪1‬‬
‫نماز خواندم«‪.‬‬

‫ه‪،‬‬ ‫ي الّله عن ُ‬ ‫ض َ‬ ‫لر ِ‬ ‫مغَّف ٍ‬ ‫ن عبدِ الل ّهِ بن ُ‬ ‫‪ -1099‬وع ْ‬


‫سّلم‪» :‬ب َي ْ َ‬
‫ن‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ل رسو ُ‬ ‫قال‪ :‬قا َ‬
‫ن كُ ّ‬
‫ل‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ّ‬ ‫ل َ‬ ‫كُ ّ‬
‫ة‪ ،‬ب َي ْ َ‬
‫صل ٌ‬ ‫ن َ‬ ‫ِ‬ ‫ْ‬ ‫ي‬‫ذان‬ ‫أ‬ ‫ل‬ ‫ك‬ ‫ن‬‫َ‬ ‫ْ‬ ‫ي‬‫ب‬ ‫ة‪،‬‬
‫ٌ‬ ‫صل‬
‫َ‬ ‫ن‬‫ِ‬ ‫ْ‬ ‫ي‬‫َ‬ ‫ن‬‫أذا‬
‫شاَء« متفقٌ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬‫ل في الَثالَثة‪» :‬ل ِ َ‬ ‫ة« وقا َ‬ ‫صل ٌ‬ ‫ن َ‬ ‫أَ َ‬
‫ذان َي ْ ِ‬
‫عليه‪.‬‬
‫ن َوال َِقام ُ‬
‫ة‪.‬‬ ‫ذان َْين‪ :‬ال َ َ‬
‫ذا ُ‬ ‫مَراد ُ بال َ َ‬
‫ال ُ‬
‫‪ .1099‬از »عبدالله بن مغفل« ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه‬
‫پیامبرص فرمودند‪» :‬بین هر دو اذان یک نماز هســت‪ ،‬بیــن هــر دو‬
‫اذان یک نماز هست‪ ،‬بین هر دو اذان یک نماز هســت و بــار ســوم‬
‫‪2‬‬
‫فرمودند‪ :‬برای کسی که بخواهد«‪.‬‬
‫یباشد‪.‬‬ ‫مقصود از دو اذان‪ ،‬اذان و اقامه م ‍‬

‫ة‬
‫‪ -196‬باب تأكيد ركعتي سن ّ ِ‬
‫الصبح‬
‫صّلى‬ ‫سنت َ‬
‫ي الّله عن ْ َ‬
‫صبح‬ ‫ض رکعت‬ ‫تأکید دو‬ ‫‪ -1100‬عنباب‬
‫ي َ‬
‫ن الن ّب ِ ّ‬‫ها‪ ،‬أ ّ‬ ‫ةر ِ َ‬ ‫عائش َ‬
‫ل الظ ّهْ ِ‬
‫ر‪،‬‬ ‫ن ل يد َعُ أ َْربعا ً قَب ْ َ‬‫سّلم كا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫الل ُ‬
‫ة‪.‬‬‫دا ِ‬
‫ل الغَ َ‬ ‫وَرك ْعَت َي ْ ِ‬
‫ن قب ْ َ‬
‫رواه البخاري‪.‬‬
‫‪ .1100‬از حضرت عایشه ـ ل ـ روایت شده است که پیـامبرص‬
‫چهــار رکعــت قبــل از ظهــر و دو رکعــت قبــل از صــبح را تــرک‬
‫‪3‬‬
‫یکرد‪.‬‬
‫نم ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(1165‬م )‪.[(729‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(627‬م )‪.[(729‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ] )‪.[(1182‬‬ ‫‪3‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪183‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ي ‪ -‬صلى الله عليــه وســلم ‪-‬‬ ‫ن الن ّب ِ ّ‬ ‫‪ .1101‬وعنها‪ ،‬قالت‪ :‬ل َ ْ‬


‫م ي َك ُ ِ‬
‫ق‬
‫ر‪ .‬متفــ ٌ‬
‫ج ِ‬ ‫ه عََلى َرك ْعََتي ال َ‬
‫ف ْ‬ ‫شد ّ ت ََعاهُد َا ً ِ‬
‫من ُ‬ ‫لأ َ‬
‫وافِ ِ‬
‫ن الن ّ َ‬
‫م َ‬
‫يٍء ِ‬ ‫عََلى َ‬
‫ش ْ‬
‫عََلي ِ‬
‫ه‪.‬‬

‫‪ .1101‬از حضرت عایشه ـ ل ـ روایـت شـده اسـت کـه گفـت‪:‬‬


‫های بــه شــدت مــواظبت‬
‫مواظبت پیامبر ص بر هیــچ ســنت و نـافل ‍‬
‫‪1‬‬
‫ایشان بر دو رکعت نماز سنت قبل از صبح‪ ،‬نبود‪.‬‬
‫سّلم قا َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬‫ن النبي َ‬ ‫‪َ -1102‬وعْنها عَ ِ‬
‫ما ِفيها« رواه مسلم‪.‬‬ ‫دنيا و َ‬
‫ن ال ّ‬
‫م َ‬
‫جرِ خي ٌْر ِ‬ ‫»َر ْ‬
‫كعتا الف ْ‬
‫ن الد ّْنيا جميعًا«‪.‬‬ ‫َ‬
‫م َ‬‫ي ِ‬
‫ما أحب ِإل ّ‬ ‫ة‪» :‬ل َهُ َ‬‫وفي وراي ٍ‬
‫‪ .1102‬از حضرت عایشه ـ ل ـ روایت شده است که پیـامبرص‬
‫هی صــبح‪ ،‬از دنیــا و هرچــه در‬
‫فرمودنــد‪» :‬دو رکعــت نمــاز نــافل ‍‬
‫‪2‬‬
‫دنیاست‪ ،‬بهتر است«‪.‬‬
‫هی صــبح‪ ،‬نــزد‬
‫در روایتی دیگر آمده است‪» :‬دو رکعت نماز نافل ‍‬
‫بتر است«‪.‬‬ ‫من‪ ،‬از تمام دنیا محبو ‍‬

‫ي الّله‬ ‫ح رض َ‬ ‫با‬
‫َ‬ ‫ر‬‫َ‬ ‫ن‬ ‫ب‬ ‫ل‬
‫ِ‬ ‫بل‬‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ه‬ ‫ن َأبي عبدِ الل ّ‬ ‫‪ -1103‬وع ْ‬
‫َ‬ ‫ٍ‬ ‫ِ‬
‫سّلم أ ن ّ ُ‬
‫ه‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ن رسو ِ‬ ‫مؤَذ ّ ِ‬ ‫ه‪ُ ،‬‬ ‫عن ْ ُ‬
‫س ّ‬ ‫َ‬
‫صلةِ‬ ‫لم ل ُِيؤذَِنه ب ِ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬ ‫ل الل ّهِ‬ ‫سو َ‬ ‫أَتى َر ُ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫حتى‬ ‫ه َ‬ ‫ه عَن ْ ُ‬‫سأَلت ُ‬ ‫مرٍ َ‬ ‫ة ِبلل ً ب ِأ ْ‬ ‫ش ُ‬ ‫عائ َ‬ ‫ت َ‬ ‫شَغل ْ‬ ‫ة‪ ،‬فَ َ‬ ‫دا ِ‬ ‫الغ َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ه‪،‬‬ ‫ة‪ ،‬وَتاب َعَ أ َ‬
‫ذان َ ُ‬ ‫صل ِ‬ ‫ه ِبال ّ‬ ‫ل َفآذن َ ُ‬ ‫م ِبل ٌ‬ ‫دا‪ ،‬فََقا َ‬ ‫ج ّ‬
‫ح ِ‬ ‫أصب َ َ‬
‫سّلم‪ ،‬فلما‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬ ‫ل الل ّهِ‬ ‫سو ُ‬ ‫ج َر ُ‬ ‫خُر ْ‬ ‫فََلم ي َ ْ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ر‬
‫م ٍ‬‫ه ب ِأ ْ‬ ‫شغَل َت ْ ُ‬‫ة َ‬ ‫ش َ‬ ‫ن عائ َ‬ ‫س‪ ،‬فَأخَبرهُ أ ّ‬ ‫ِ‬ ‫خَرج صّلى ِبالّنا‬ ‫َ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ج‪،‬‬‫خرو ِ‬ ‫ه أبط َأ عََليهِ بال ُ‬ ‫دا‪ ،‬وأن ّ ُ‬ ‫حج ّ‬ ‫ه حتى أصب َ‬ ‫ه عن ْ ُ‬ ‫سأل َت ْ ُ‬ ‫َ‬
‫سلم ‪ِ» :‬إني‬ ‫ّ‬ ‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫َ‬ ‫صلى الل ُ‬ ‫ّ‬ ‫فََقال ي َْعني النبي َ‬
‫ل‪:‬يا رسول الل ّهِ إ ِّنك‬ ‫ر« فقا َ‬ ‫ج ِ‬ ‫ت ركعتي الَف ْ‬ ‫ت َرك َعْ ُ‬ ‫ك ُن ْ ُ‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(725‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(627‬م )‪.[(729‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪184‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫مما‬‫ت أك ْث ََر ِ‬ ‫ل‪»:‬لوْ أصَبح ُ‬ ‫دا ؟ فقا َ‬ ‫ج ّ‬
‫ت ِ‬‫ح َ‬‫صب َ ْ‬
‫أ ْ‬
‫ما«رواه َأبو‬
‫مل ْت ُهُ َ‬
‫َ‬
‫ما وَأج َ‬‫حسن ْت ُهُ َ‬
‫َ‬
‫ت‪ ،‬لَركعْت ُُهما‪ ،‬وأ ْ‬‫أصَبح ُ‬
‫َ‬
‫داود بِإسناد حسن‪.‬‬
‫‪ .1103‬از »ابوعبدالله بلل بن ربــاح« ـ ـ ‪ ‬ـ ـ مــؤذن پیــامبرص‬
‫روایت شده است که گفت‪ :‬او به خدمت پیامبرص آمــد تـا ایشـان‬
‫را به نماز صبح خبر دهد‪ ،‬حضرت عایشه ـ ـ ل ـ ـ بلل را بــه کــاری‬
‫مشغول کرد و انجام آن را از او خواســت تــا ایــن کــه )اول وقــت‬
‫گذشت( و هـوا روشـن و صـبح شـد‪ ،‬بلل بـه پـا خواسـت و بـرای‬
‫پیامبرص اذان گفت و اذانش را ادامه داد و برای مــردم هــم اذان‬
‫گفت‪ ،‬ولی پیامبرص از خانه خارج نشد و چون بیــرون آمــد‪ ،‬بــرای‬
‫مردم نمــاز خوانــد و بلل )بــرای عــذرخواهی از تــأخیر خــویش در‬
‫اذان( به پیامبرص اطلع دادکه حضرت عایشه ـ ل ـ او را به کاری‬
‫مشغول کرده بود تا صبح شد و هوا به کلی روشـن گردیــد و خــود‬
‫پیــامبرص نیــز خــروج از خــانه را بــه تــأخیر انــداخت‪ ،‬پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬من دو رکعت نماز فجر را ادا می نمودم«‪ ،‬بلل گفت‪:‬‬
‫ای رســول خــدا! شــما کــامل ً صــبح کردیــد! صــبح روشــن بــود‪،‬‬
‫یکــردم‪ ،‬آن دو‬ ‫فرمودنــد‪» :‬اگــر بیشــتر از اکنــون صــبح و تــأخیر م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یخواندم«‪.‬‬ ‫لتر و زیباتر م ‍‬‫یخواندم و نیکوتر و کام ‍‬ ‫رکعت را م ‍‬

‫‪ -197‬باب تخفيف ركعتي‬


‫الفجر‬
‫وبيان ما يقرأ فيهما ‪ ،‬وبيان‬
‫وقتهما‬
‫باب کوتاه و سبک خواندن دو رکعت‬
‫صّلى‬ ‫ي‬ ‫اینها أ َ‬ ‫يکهال ّ‬
‫ن الن ّب ِ ّ‬
‫خوانده َ‬ ‫نماز ّ‬ ‫له عَن ْ َ‬ ‫در‬ ‫ض‬
‫ةآ َ ‌ر ِ‬
‫نچه َ‬ ‫ن وعائش‬
‫بیان َ‬ ‫‪ -1104‬ع ْ‬
‫فجر‬
‫ن‬
‫ن ب َي ْ َ‬ ‫نآن َ‬ ‫وقت‬ ‫بیانَر ْ‬ ‫یشود و‬ ‫لمم ‌‬‫س ّ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫خِفيَفت َي ْ ِ‬ ‫كعت َي ْ ِ‬ ‫صلي‬ ‫ن يُ َ‬ ‫كا َ‬ ‫الل ُ‬
‫مت َّفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ح‪ُ .‬‬ ‫صب ْ ِ‬
‫صلة ال ّ‬ ‫من َ‬ ‫داِء َوال َِقامةِ ِ‬ ‫الن ّ َ‬

‫‪ -‬ابوداود روایت کرده است؛ ] )‪.[(1257‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪185‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ما‬
‫خّفُفه َ‬ ‫ر‪ ،‬فَي ُ َ‬
‫ج ِ‬‫صّلي َركعَتي الَف ْ‬ ‫ما‪ :‬ي ُ َ‬ ‫وفي روايةٍ له َ‬
‫ن؟‪،‬‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫حتى أ َُقو َ‬
‫م الُقْرآ ِ‬
‫هل قَرأ فيهما ب ِأ ّ‬ ‫ل‪َ :‬‬
‫ذا‬ ‫صّلي ركعََتي الَف ْ‬
‫جرِ إ ِ َ‬ ‫م‪ :‬كان ي ُ َ‬ ‫سل ِ ٍ‬‫م ْ‬ ‫وفي روايةٍ ل ُ‬
‫خّفُفهما‪.‬‬ ‫ن وي ُ َ‬‫ذا َ‬‫مع َ ا ل َ َ‬
‫س ِ‬
‫ة‪ِ :‬إذا ط ََلع الَف ْ‬
‫جُر‪.‬‬ ‫وفي رواي ٍ‬
‫‪ .1104‬از حضرت عایشه ـ ل ـ روایـت شـده اسـت کـه گفـت‪:‬‬
‫هی نماز صبح‪ ،‬دو رکعــت کوتــاه نمــاز‬ ‫پیامبرص در بین اذان و اقام ‍‬
‫‪1‬‬
‫یخواند‪.‬‬
‫م ‍‬
‫در روایتی دیگر از مسلم و بخاری آمده است‪ :‬پیــامبرص وقــتی‬
‫یخوانـد و آنهـا را تـا آن‬ ‫یشـنید‪ ،‬دو رکعـت فجـر را م ‍‬ ‫که اذان را م ‍‬
‫یگفتــم‪ :‬آیــا ام القــرآن‬‫یخوانــد کــه مــن م ‍‬
‫اندازه کوتــاه و ســبک م ‍‬
‫)فاتحه الکتاب( را دو رکعت خواند؟!‬
‫در روایتی دیگر از مسلم آمــده اســت‪ :‬پیــامبرص بعــد از شــنیدن‬
‫یخوانــد و‬‫یداد و هــر دو را کوتــاه م ‍‬‫اذان‪ ،‬دو رکعت فجر را انجام م ‍‬
‫در روایتی دیگر آمده است‪ :‬بعد از طلوع فجر‪.‬‬
‫َ‬
‫ل الل ّهِ‬ ‫ن رسو َ‬ ‫ضي الّله عن َْها أ ّ‬ ‫ةر ِ‬ ‫ص َ‬ ‫ن حف َ‬ ‫‪ -1105‬وعَ ْ‬
‫َ‬
‫ح‪،‬‬ ‫صب ِ‬
‫ن لل ّ‬ ‫مؤَذ ّ ُ‬‫ن ال ُ‬ ‫ن ِإذا أذ ّ َ‬‫سّلم كا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ن‪ .‬متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫خفيفتي ِ‬ ‫ح‪ ،‬صّلى ركعتْين َ‬ ‫صب ُ‬‫دا ال ّ‬
‫وَب َ َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬ ‫ن رسو ُ‬ ‫م‪ :‬كا َ‬ ‫وفي روايةٍ لمسل ٍ‬
‫ن‪.‬‬ ‫خفيَفتي ْ ِ‬ ‫ن َ‬ ‫جر ل ُيصلي إ ِل ّ َرك َْعتي ْ ِ‬ ‫سّلم إذا ط َل َعَ الَف ْ‬ ‫و َ‬
‫‪ .1105‬از حضرت حفصه ـ ل ـ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪:‬‬
‫یگفــت و آن را‬
‫پیامبرص وقتی که مؤذن بــرای نمــاز صــبح اذان م ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ] خ )‪ ،(619‬م )‪.[(724‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪186‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫یشــد‪ ،‬جــز دو رکعــت کوتــاه‪ ،‬نمــازی‬


‫یکرد و صبح ظاهر م ‍‬‫تمام م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یخواند‪.‬‬
‫نم ‍‬
‫در روایتی دیگر از مسلم آمده اســت‪ :‬پیــامبرص بعــد از طلــوع‬
‫یخواند‪.‬‬
‫فجر‪ ،‬فقط دو رکعت کوتاه نماز م ‍‬

‫ضي الّله عَْنهما قال‪ :‬كا َ‬


‫ن‬ ‫عمَر َر ِ‬ ‫ن ابن ُ‬‫‪ -1106‬وعَ ِ‬
‫ن الل ّي ْ ِ‬
‫ل‬ ‫م َ‬ ‫سّلم ُيصّلي ِ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ل الّله َ‬ ‫رسو ُ‬
‫صّلي‬ ‫ل‪ ،‬و ُي ُ َ‬ ‫خرِ الل ّي ْ ِ‬‫من آ ِ‬ ‫مث َْنى مث َْنى‪ ،‬وُيوِتر بَرك ْعَةٍ ِ‬
‫َ‬
‫ن بأذ ُن َي ْ ِ‬
‫ه‪.‬‬ ‫ذا َ‬ ‫ن ال َ‬ ‫ة‪ ،‬وَك َأ ّ‬ ‫صلةِ الَغدا ِ‬ ‫ن قَْبل َ‬‫الّركَعتي ِ‬
‫متفقٌ عليه‪.‬‬
‫‪ .1106‬از ابن عمر ـ م ـ روایت شده است که گفت‪ :‬پیــامبرص‬
‫یخوانــد و در آخــر شــب‬ ‫بها دو رکعت دو رکعت‪ ،‬نماز نــافله م ‍‬ ‫ش ‍‬
‫یــک رکعــت نمــاز وتــر و پیــش از نمــاز صــبح دو رکعــت )فجــر(‬
‫مچنـــان صــدای اذان در گــوش او‬ ‫نکه گــویی ه ‍‬
‫یگــزارد‪ ،‬چنــا ‍‬
‫م ‍‬
‫‪2‬‬
‫یداد(‪.‬‬
‫نانداز بود‪) .‬یعنی آنها را طول نم ‍‬ ‫طنی ‍‬
‫َ‬
‫سو َ‬
‫ل‬ ‫ن َر ُ‬ ‫ما أ ّ‬‫ي الّله عَْنه َ‬ ‫ض َ‬ ‫س َر ِ‬ ‫ن عبا ٍ‬ ‫ن اب ِ‬‫‪ -1107‬وعَ ِ‬
‫ُ‬
‫ن ي َْقَرأ في َرك ْعََتي‬ ‫سّلم كا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬
‫الل ّهِ َ‬
‫مّنا ِبالل ّهِ و َ‬
‫ما‬ ‫ما‪ُ} :‬قوُلوا آ َ‬ ‫من ْهُ َ‬
‫جرِ في الولى ِ‬ ‫ال َْف ْ‬
‫ة‬
‫خَر ِ‬‫ة التي في البقرة‪ ،‬وفي ال ِ‬ ‫أ ُن ْزِ َ‬
‫ل ِإلي َْنا { الي ُ‬
‫ن {‪.‬‬ ‫َ‬ ‫مّنا ِبالل ّهِ َوا ْ‬
‫مو َ‬ ‫مسل ُ‬ ‫شهَد ْ ب ِأّنا ُ‬ ‫منهما‪} :‬آ َ‬ ‫ِ‬
‫ن‪:‬‬
‫عمرا َ‬
‫ل ِ‬ ‫ة‪ :‬في الخرةِ التي في آ ِ‬ ‫وفي رواي ٍ‬
‫م { رواهما‬‫واٍء ب َي َْننا وَب َي ْن ُك ُ ْ‬
‫س َ‬
‫مة ٍ َ‬ ‫}ت ََعال َ ْ‬
‫وا ِإلى ك َل ِ َ‬
‫مسلم‪.‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ] خ )‪ ،(618‬م )‪.[(723‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ] خ )‪ ،(995‬م )‪.[(749‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪187‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .1107‬از ابن عباس ـ ‪ ,‬م ـ روایت شده است که پیــامبرص در‬


‫هی‬‫رکعت اول نماز سنت صبح‪ ،‬آی ‍‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫)البقره ‪(136 /‬‬ ‫‪ ‬‬
‫هی‬
‫هی بقره است و در رکعت دوم‪ ،‬آی ‍‬
‫را که در سور ‍‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪)   ‬آل عمران ‪(52 /‬‬
‫یفرمود‪.‬‬ ‫را تلوت م ‍‬
‫هی سـوره آل‬
‫در روایتی دیگر آمده است‪ :‬در رکعـت آخـر‪ ،‬ایـن آی ‍‬
‫‪1‬‬
‫یخواند‪:‬‬‫عمران را م ‍‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫)آل عمران ‪(64 /‬‬ ‫‪‬‬

‫ن رسو َ‬
‫ل‬ ‫هريرةَ رضي الّله عَن َ‬ ‫ن َأبي ُ‬
‫هأ ّ‬ ‫ْ ُ‬ ‫َ ِ‬ ‫‪ -1108‬وع ْ‬
‫َ‬
‫ر‪:‬‬ ‫ي ال َْف ْ‬
‫ج ِ‬ ‫ِ‬ ‫سّلم قَرأ في َرك ْعَت َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫َ‬ ‫ل َيا أ َي َّها ال ْ َ‬
‫حد ٌ {‬‫ل هُوَ الّله أ َ‬ ‫ن { و }قُ ْ‬ ‫كافُِرو َ‬ ‫}قُ ْ‬
‫رواه مسلم‪.‬‬
‫‪ .1108‬از ابوهریره ـ ‪ ‬ـ روایت شـده اسـت کـه پیـامبرص در‬
‫َ‬
‫ل َيـا أي َّهـا ال ْك َــافُِرو َ‬
‫ن { و‬ ‫دو رکعت فجــر )ســور‍ههای( }قُ ْ‬
‫َ‬
‫‪2‬‬
‫یفرمود‪.‬‬ ‫حد ٌ { را تلوت م ‍‬ ‫ل هُوَ الّله أ َ‬
‫}قُ ْ‬

‫‪ -‬هر دو را مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(727‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(726‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪188‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ي الّله عنُهما‪ ،‬قال‪:‬‬ ‫ض َ‬‫ن عمر ر ِ‬ ‫ن اب ِ‬ ‫‪ -1109‬وع ِ‬


‫ُ‬
‫شْهرا ً يْقَرأ في‬‫سّلم َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ت الن ّب ِ ّ‬ ‫رمْق ُ‬
‫ن {‪ ،‬و‪:‬‬ ‫ل َيا أ َي َّها ال َ‬
‫كافُِرو َ‬ ‫ر‪} :‬قُ ْ‬ ‫ل ال َْف ْ‬
‫ج ِ‬ ‫ن قَب ْ َ‬ ‫ِ‬ ‫الّرك َْعتي ْ‬
‫َ‬
‫ث‬
‫حد ٌ { ‪ .‬رواهُ الترمذي وقال‪ :‬حدي ٌ‬ ‫}قل هُوَ الّله أ َ‬
‫ن‪.‬‬‫س ٌ‬ ‫ح َ‬‫َ‬
‫‪ .1109‬از ابن عمر ـ ك ـ روایت شده است که گفت‪ :‬یــک مــاه‬
‫تمام‪ ،‬پیامبرص را از دور نگاه و در کارشان دقت کردم‪ ،‬ایشان در‬
‫ههای( )قل یا ایها الکافرین( و )قــل‬‫دو رکعت پیش از فجر‪) ،‬سور ‍‬
‫‪1‬‬
‫یفرمود‪.‬‬‫هو الله أحد( را تلوت م ‍‬

‫‪ -198‬باب استحباب‬
‫الضطجاع بعد ركعتي الفجر‬
‫ث عليه‬
‫على جنبه اليمن والح ّ‬
‫جدَ بالليل أم ل‬
‫سواء كان ته ّ‬
‫باب استحباب دراز کشیدن بر پهلوی‬
‫راست‪ ،‬بعد از دو رکعت فجر و تشویق‬
‫بر آن‪ ،‬خواه نماز تهجد خوانده یا‬
‫باشد‬
‫ن‬ ‫َ‬ ‫نخوانده ّ‬
‫ضي الله عنَها قالت‪ :‬كا َ‬ ‫ة َر ِ‬ ‫ش َ‬ ‫ن عائ ِ َ‬‫‪ -1110‬ع ْ‬
‫ر‪،‬‬ ‫سّلم إذا صّلى َرك َْعتي ال َْف ْ‬
‫ج ِ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬
‫ي َ‬‫الّنب ّ‬
‫ي‪.‬‬ ‫َ‬ ‫ض َ‬
‫ن‪ .‬رواه البخار ّ‬ ‫شّقهِ الْيم ِ‬ ‫طجع على ِ‬ ‫ا ْ‬
‫‪ .1110‬از حضرت عایشه ـ ل ـ روایـت شـده اسـت کـه گفـت‪:‬‬
‫پیامبرص بعد از خواندن دو رکعت سنت فجــر‪ ،‬بــر پهلــوی راســت‬
‫‪2‬‬
‫یکشید‪.‬‬‫دراز م ‍‬
‫‪ -‬تزمذی ])‪ [(417‬روایت کرده و گفته است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(1160‬‬ ‫‪2‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪189‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ه عَل َي ْهِ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ن النب ّ‬ ‫ت‪ :‬كا َ‬ ‫‪َ -1111‬وعن َْها َقال َ ْ‬
‫ن صلة اْلع َ‬ ‫وسّلم يصّلي فيما بي َ‬
‫شاِء‬ ‫م ْ‬ ‫ن يْفُرغَ ِ‬ ‫نأ ْ‬ ‫ْ َ‬ ‫ُ َ‬ ‫َ‬
‫ن كُ ّ‬
‫ل‬ ‫م بي ْ َ‬ ‫سل ّ ُ‬ ‫ة يُ َ‬ ‫شَرةَ َر ْ‬
‫كع ً‬ ‫دى عَ ْ‬ ‫ح َ‬
‫جرِ إ ْ‬ ‫إلى اْلف ْ‬
‫ن‬ ‫م ْ‬ ‫ن ِ‬ ‫مؤَذ ّ ُ‬ ‫ت ال ُ‬ ‫سك َ َ‬ ‫ة‪َ ،‬فإذا َ‬ ‫حد َ ٍ‬ ‫وا ِ‬‫ن‪ ،‬وُيوت ُِر ب ِ َ‬ ‫ركَعتي ْ ِ‬
‫ن‪ ،‬قام‬ ‫مؤَذ ّ ُ‬ ‫جُر‪َ ،‬وجاَءهُ ال ُ‬ ‫ه ال َْف ْ‬ ‫ن لَ ُ‬ ‫ر‪ ،‬وَتبي ّ َ‬ ‫ج ِ‬‫صلةِ ال َْف ْ‬
‫شّقه‬ ‫على ِ‬ ‫جع َ َ‬ ‫ضط َ َ‬ ‫ما ْ‬ ‫ن‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫خِفيَفت َي ْ ْ ِ‬ ‫فََرك َعَ َرك َْعتْين َ‬
‫َ‬
‫ة‪ .‬رواه‬ ‫م ِ‬ ‫ن لل َِقا َ‬ ‫مؤَذ ّ ُ‬ ‫ه ال ُ‬ ‫حّتى يأت ِي َ ُ‬ ‫ن‪ ،‬هكذا َ‬ ‫م ِ‬‫الي ْ َ‬
‫كعت َْين« هكذا هو‬ ‫ل َر ْ‬ ‫م بْين ك ُ ّ‬ ‫م‪،.‬قَوْل َُها‪ُ» :‬يسل ّ ُ‬ ‫سل ِ ٌ‬‫م ْ‬ ‫ُ‬
‫ن‪.‬‬ ‫ْ‬
‫ل َركعت َي ْ ِ‬ ‫ُ‬
‫في مسلم ٍ ومعناه‪ :‬بْعد ك ّ‬
‫‪ .1111‬از حضرت عایشه ـ ل ـ روایـت شـده اسـت کـه گفـت‪:‬‬
‫هی فراغت از نماز عشـا تـا هنگــام فجــر‪ ،‬یــازده‬ ‫پیامبرص در فاصل ‍‬
‫یخواندنــد و در آنهــا‪ ،‬بعــد از هــر دو رکعــت ســلم‬ ‫رکعــت نمــاز م ‍‬
‫یگزارد و هنگامی که مــؤذن از‬ ‫یداد و رکعت آخر را به تنهایی م ‍‬ ‫م ‍‬
‫یشد‬ ‫اذان فجر ساکت و ظاهر شدن سپیده برای ایشان معلوم م ‍‬
‫یآمــد‪ ،‬بلنــد‬
‫و مــؤذن )بــرای اعلم گفتــه شــدن اذان( پیــش او م ‍‬
‫یخوانــد و ســپس بــر پهلــوی‬ ‫یشــد و دو رکعــت کوتــاه نمــاز م ‍‬ ‫م ‍‬
‫مچنان )در همان حال( بود تا وقتی کــه‬ ‫یکشید و ه ‍‬ ‫راستش دراز م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یشد‪.‬‬‫مؤذن برای گفتن اقامه‪ ،‬پیش ایشان حاضر م ‍‬

‫ل‪ :‬قال‬‫ه‪ ،‬قا َ‬ ‫ي الّله عن ُ‬‫هريرةَ رض َ‬ ‫ن َأبي ُ‬ ‫‪ -1112‬وع ْ‬


‫صّلى‬ ‫سّلم‪ِ» :‬إذا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫رسو ُ‬
‫َ‬
‫ه«‪.‬‬‫مين ِ ِ‬‫على ي ِ‬‫جع ْ َ‬ ‫جرِ فَل َْيضط َ ِ‬ ‫ي الَف ْ‬‫م رك ْعَت َ ِ‬‫حد ُك ُ ْ‬
‫أ َ‬
‫ة‪ .‬قا َ‬
‫ل‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫َرَواه أبو داود‪ ،‬والترمذي بأساِنيد َ صحيح ٍ‬
‫ح‪.‬‬‫حي ٌ‬‫ص ِ‬‫ن َ‬ ‫س ٌ‬ ‫ح َ‬ ‫ث َ‬ ‫الترمذي‪ :‬حدي ٌ‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(736‬‬ ‫‪1‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪190‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .1112‬از ابــوهریره ــ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه پیـامبرص‬


‫فرمودند‪» :‬وقتی یکــی از شــما دو رکعــت فجــر را خوانــد و تمــام‬
‫‪1‬‬
‫کرد‪ ،‬بر طرف راست دراز بکشد«‪.‬‬

‫سّنة الظهر‬
‫‪ -199‬باب ُ‬
‫باب سنت ظهر‬

‫ي الّله عن ُْهما‪ ،‬قا َ‬


‫ل‪:‬‬ ‫مَر‪َ ،‬رض َ‬ ‫ن عُ َ‬ ‫ن اب ِ‬
‫‪ -1113‬عَ ِ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ ّ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫صل ّي ْ ُ‬
‫سلم رك ْعَت َي ْ ِ‬
‫ن‬ ‫مع رسو ِ‬ ‫ت َ‬
‫ها‪ .‬متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ر‪ ،‬وَرك َْعتي ْ ِ‬
‫ن بعد َ َ‬ ‫قَْبل الظ ّهْ ِ‬
‫‪ .1113‬از ابن عمر ـ م ـ روایت شده اســت کــه گفــت‪ :‬همــراه‬
‫پیــامبرص دو رکعــت قبــل از ظهــر و دو رکعــت بعــد از آن‪ ،‬نمــاز‬
‫‪2‬‬
‫خواندم‪.‬‬
‫َ‬
‫ي‬
‫ن الن ّب ِ ّ‬ ‫ي الّله عن َْها‪ ،‬أ ّ‬
‫ض َ‬
‫شة َر ِ‬‫ن عائ ِ َ‬ ‫‪ -1114‬وعَ ْ‬
‫َ‬
‫ل الظ ّهْ ِ‬
‫ر‪،‬‬ ‫سّلم كان ل يدعُ أْربعا ً قَب ْ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫َ‬
‫ي‪.‬‬
‫رواه البخار ّ‬
‫‪ .1114‬از حضرت عایشه ـ ل ـ روایت شده است که پیـامبرص‬
‫‪3‬‬
‫یفرمود‪.‬‬
‫چهار رکعت سنت قبل از ظهر را ترک نم ‍‬

‫ه عَل َي ْهِ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ي َ‬ ‫ن النب ّ‬
‫ت‪ :‬كا َ‬ ‫عنها قال ْ‬ ‫‪ -1115‬وَ َ‬
‫َ‬
‫ل الظ ّْهر أْرَبعًا‪ ،‬ثم ي ْ‬
‫ج‬
‫خُر ُ‬ ‫ي في ب َْيتي قَب ْ َ‬
‫صل ّ‬‫سّلم ي ُ َ‬
‫و َ‬
‫‪ -‬ابــوداود ])‪ [(1261‬و ترمــذی ])‪ [(420‬بــه اســنادهایی صــحیح روایــت‬ ‫‪1‬‬

‫هاند و ترمذی گفته است ‪ :‬حدیث حسن صحیح است‪.‬‬ ‫کرد ‍‬


‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ ) ‪ ،(1165‬م )‪] .[(729‬روایت کامل این حدیث قبل ً‬ ‫‪2‬‬

‫هی ‪ ،1098‬گذشت[‪.‬‬ ‫به شمار ‍‬


‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(1182‬‬ ‫‪3‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪191‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ن‬
‫ن‪َ ،‬وكا َ‬‫ي َرك ْعََتي ْ‬ ‫صل ّ‬‫ل فَي ُ َ‬ ‫خ ُ‬ ‫م يد ُ‬‫س‪ ،‬ث ُ ّ‬‫ي ِبالّنا ِ‬ ‫فَُيصل ّ‬
‫ل بيتي فَُيصل ّ‬
‫ي‬ ‫خ ُ‬ ‫رب‪ ،‬ث ُ ّ‬
‫م ي َد ْ ُ‬ ‫مغ ْ ِ‬‫س ال َ‬
‫ي ِبالّنا ِ‬ ‫ُيصل ّ‬
‫خ ُ‬
‫ل ب َْيتي‬ ‫س الِعشاَء‪َ ،‬ويد ْ ُ‬ ‫ي ِبالّنا ِ‬ ‫صل ّ‬ ‫ن‪ ،‬وَي ُ َ‬ ‫َرك ْعَْتي ِ‬
‫ن‪ .‬رواه مسلم‪.‬‬ ‫ي رك ْعَت َي ْ ِ‬‫فَُيصل ّ‬
‫‪ .1115‬از حضرت عایشه ـ ل ـ روایـت شـده اسـت کـه گفـت‪:‬‬
‫هی مــن چهــار رکعــت ســنت قبــل از ظهــر‬ ‫پیــامبرص در حجــر ‍‬
‫یبردنــد و بــرای‬
‫یخواندنــد‪ ،‬ســپس بیــرون )مســجد( تشــریف م ‍‬ ‫م ‍‬
‫یخواندنــد و بعــد از بازگشــت دو رکعــت دیگــر نمــاز‬‫مردم نمــاز م ‍‬
‫یخوانــد‪ ،‬ســپس بــه‬‫یگزارد و برای مــردم نمــاز مغــرب م ‍‬ ‫سنت م ‍‬
‫یخواند و برای عشا بیــرون‬ ‫یآمد و دو رکعت دیگر سنت م ‍‬ ‫خانه م ‍‬
‫یگزارد و بعد از آمدن به‬ ‫یرفت و نماز جماعت را برای مردم م ‍‬ ‫م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یخواند‪.‬‬
‫هی من‪ ،‬دو رکعت دیگر م ‍‬ ‫حجر ‍‬
‫ُ‬
‫ت‪ :‬قال‬ ‫ي الّله عنها َقال َ ْ‬ ‫ض َ‬ ‫ة َر ِ‬ ‫حِبيب َ َ‬
‫م َ‬‫‪ -1116‬وعن أ ّ‬
‫على‬
‫ظ َ‬‫حاف َ‬ ‫ن َ‬ ‫سّلم‪» :‬م ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬‫رسو ُ‬
‫ه الّله‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫حّرم ُ‬ ‫ها‪َ ،‬‬
‫ر‪ ،‬وَأْربٍع ب َعْد َ َ‬ ‫ل الظ ّهْ ِ‬ ‫ت قَب ْ َ‬‫أْرب َِع ركَعا ٍ‬
‫على الّناَر«‪.‬‬
‫ن‬
‫ث حس ٌ‬
‫رواه أبو داود‪ ،‬والترمذي وقال‪ :‬حدي ٌ‬
‫ح‪.‬‬
‫صحي ٌ‬
‫‪ .1116‬از ام حــبیبه ـ ـ ل ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬هرکس مواظب چهار رکعت سنت قبل از ظهر و چهار‬
‫رکعت بعد از آن باشد )و همیشه آن را بخوانــد(‪ ،‬خداونــد او را بــر‬
‫‪2‬‬
‫یگرداند«‪.‬‬
‫آتش )جهنم( حرام م ‍‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(730‬‬ ‫‪1‬‬

‫هانــد و ترمــذی گفتــه‬


‫‪ -‬ابــوداود ])‪ [(1269‬و ترمــذی ])‪ [(427‬روایــت کرد ‍‬ ‫‪2‬‬

‫است ‪ :‬حدیث حسن صحیح است‪.‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪192‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ي الّله عَن ْ ُ‬
‫ه‬ ‫ض َ‬‫ن عبدِ الل ّهِ بن السائب ر ِ‬ ‫‪ -1117‬وعَ ْ‬
‫صّلي‬ ‫َ‬
‫سّلم كا َ‬
‫ن يُ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ن رسو َ‬ ‫أ ّ‬
‫ر‪ ،‬وَقا َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ِ‬ ‫ْ‬ ‫ل الظ ّه‬‫س قَب ْ َ‬‫ُ‬ ‫م‬
‫ش ْ‬ ‫أ َْربعا ً بعْد َ َأن َتزول ال ّ‬
‫ب َأن‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫ح ّ‬ ‫ماِء‪ ،‬فأ ِ‬ ‫س َ‬
‫ب ال ّ‬ ‫ح ِفيَها أبوا ُ‬ ‫ة ت ُْفت َ ُ‬‫ساعَ ٌ‬
‫»إ ِن َّها َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ح« رواه الترمذي وقا َ‬ ‫صال ِ ٌ‬ ‫ل َ‬ ‫م ٌ‬
‫َيصعَد َ لي فيها ع َ‬
‫ن‪.‬‬ ‫ث حس ٌ‬ ‫حدي ٌ‬
‫‪ .1117‬از »عبدالله بن سائب« ـ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه‬
‫گفت‪ :‬پیامبرص بعد از زوال خورشــید )مایــل شــدن آن بــه ســوی‬
‫یخوانــد و‬‫مغــرب( و قبــل از نمــاز ظهــر‪ ،‬چهــار رکعــت نــافله م ‍‬
‫یفرمــود‪» :‬ایــن ســاعتی اســت کــه در آن‪ ،‬درهــای آســمان بــاز‬ ‫م ‍‬
‫یشود و مـن دوسـت دارم کـه عمـل صـالحی از آن مـن‪ ،‬در آن‬ ‫م ‍‬
‫‪1‬‬
‫هنگام بال رود«‪.‬‬
‫َ‬
‫ي‬
‫ن الن ّب ِ ّ‬ ‫ي الّله عن َْها‪ ،‬أ ّ‬ ‫ض َ‬‫ة َر ِ‬‫ش َ‬ ‫عائ ِ َ‬
‫ن َ‬ ‫‪ -1118‬وعَ ْ‬
‫َ‬
‫ل أْربعا ً قب ْ َ‬
‫ل‬ ‫ص ّ‬ ‫ن ِإذا ل َ ْ‬
‫م يُ َ‬ ‫سّلم كا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬‫َ‬
‫دها‪.‬‬‫ن بع ْ َ‬ ‫صل ّهُ ّ‬
‫ر‪َ ،‬‬ ‫الظهْ ِ‬
‫ن‪.‬‬
‫ث حس ٌ‬ ‫َرَواهُ الترمذيّ وََقا َ‬
‫ل‪ :‬حدي ٌ‬
‫‪ .1118‬از حضرت عایشه ـ ل ـ روایت شده است که پیـامبرص‬
‫یداد‪ ،‬بعــد از‬
‫هرگاه چهار رکعــت ســنت قبــل از ظهــر را انجــام نم ‍‬
‫‪2‬‬
‫یآورد‪.‬‬
‫نماز ظهر‪ ،‬آن را به جا م ‍‬

‫سّنة العصر‬
‫‪ -200‬باب ُ‬
‫باب سنت عصر‬

‫‪ -‬ترمذی ])‪ [(478‬روایت کرده و گفته است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ترمذی ])‪ [(426‬روایت کرده و گفته است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪2‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪193‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫ه‪،‬‬ ‫ب رضي الّله عن ْ ُ‬ ‫طال ٍ‬ ‫ي بن َأبي َ‬


‫ن عل ّ ِ‬ ‫‪ -1119‬ع ْ‬
‫سّلم ُيصّلي قَب ْ َ‬
‫ل‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ن الّنبي َ‬ ‫ل‪ :‬كا َ‬ ‫قا َ‬
‫على‬ ‫سليم ِ َ‬ ‫ص ُ‬ ‫َ‬
‫ن ِبالت ّ ْ‬‫ل ب َي ْن َهُ ّ‬ ‫ت‪ ،‬ي َْف ِ‬
‫صرِ أْرب َعَ َركَعا ٍ‬
‫العَ ْ‬
‫مين‬‫سل ِ ِ‬
‫ن الم ْ‬ ‫م َ‬‫م ِ‬ ‫ن تب ِعَهُ ْ‬ ‫م ْ‬
‫ن‪ ،‬وَ َ‬ ‫الملئ ِك َةِ المقرِبي َ‬
‫ن‪.‬‬‫ث حس ٌ‬ ‫ل‪ :‬حدي ٌ‬ ‫ن‪ .‬رواه الترمذي وقا َ‬ ‫مِني َ‬ ‫َوالمؤ ِ‬
‫یطالب ـ ‪ ‬ـ روایت شده اســت‬ ‫‪ .1119‬از حضرت علی بن اب ‍‬
‫یخوانــد‬
‫که گفت‪ :‬پیامبرص قبل از نماز عصر چهار رکعت نافله م ‍‬
‫هی مقربیـن و پیـروان ایشـان از‬
‫که بین آنها با سلم دادن بر ملیک ‍‬
‫‪1‬‬
‫یانداخت‪.‬‬
‫مسلمانان و مؤمنان فاصله م ‍‬

‫ي‬
‫ن الّنب ّ‬
‫ما‪ ،‬ع ِ‬‫ي الّله عن ْهُ َ‬
‫ض َ‬‫مَر َر ِ‬
‫عن ابن عُ َ‬ ‫‪ -1120‬و َ‬
‫مَرءا ً صّلى‬
‫م الّله ا ْ‬‫ح َ‬
‫ل‪َ» :‬ر ِ‬‫سّلم‪ ،‬قا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬‫َ‬
‫ً‬ ‫َ‬
‫صرِ أْربعا«‪.‬‬ ‫قب ْ َ‬
‫ل العَ ْ‬
‫ن‪.‬‬
‫س ٌ‬
‫ح َ‬
‫ث َ‬ ‫َرَواه أبو داود‪ ،‬والترمذي وقا َ‬
‫ل‪ :‬حدي ٌ‬
‫‪ .1120‬از ابــن عمــر ـ ـ م ـ ـ روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬خداوند بر آن کس رحمت کند که پیش از عصر‪ ،‬چهــار‬
‫‪2‬‬
‫یخواند«‪.‬‬ ‫رکعت نماز سنت م ‍‬
‫َ‬
‫ي الّله عن ُ‬
‫ه‪،‬‬ ‫ض َ‬‫ب‪َ ،‬ر ِ‬ ‫ي بن أبي طال ٍ‬ ‫ن عل ّ‬‫‪ -1121‬وع ْ‬
‫صّلي قَب ْ َ‬ ‫َ‬
‫ل‬ ‫ن يُ َ‬‫سّلم كا َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ن النب ّ‬
‫أ ّ‬
‫الَعصرِ َرك ْعَت َي ْ ِ‬
‫ن‪.‬‬
‫َرَواه أبو داود بإسناد صحيح‪.‬‬

‫‪ -‬تزمذی ])‪ [(429‬روایت کرده و گفته است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫هانــد و تزمــذی گفتــه‬


‫‪ -‬ابــوداود ])‪ [(1271‬و ترمــذی ])‪ [(430‬روایــت کرد ‍‬ ‫‪2‬‬

‫است ‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪194‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫یطالب ـ ‪ ‬ـ روایت شده است‬ ‫‪ .1121‬از حضرت علی ابن اب ‍‬


‫‪1‬‬
‫یخواند‪.‬‬
‫که پیامبرص قبل از عصر‪ ،‬دو رکعت نماز م ‍‬

‫دها‬
‫سّنة المغرب َبع َ‬
‫‪ -201‬باب ُ‬
‫وقبَلها‬
‫سن عمسسر‪ ،‬و‬‫سدیث ابس‬
‫مغرب‬ ‫حسنماز‬
‫سواب از‬
‫البسو بعد‬
‫سذهقبل‬
‫سی هس‬
‫سنت‬ ‫تقسسدم فس‬
‫باب‬
‫ن النسسبیص کسسان‬
‫حدیث عائشه‪ ،‬و همسسا صسسحیحان أ ّ‬
‫یصلی بعد المغرب رکعتین‪.‬‬
‫بهای اخیر‪ ،‬حدیث ابن عمر‪ 2‬و حــدیث عایشــه‪ 3‬گذشــت و‬ ‫در با ‍‬
‫هر دو صحیح بودنــد کــه پیــامبرص بعــد از مغــرب دو رکعــت نمــاز‬
‫یخواند‪.‬‬‫م ‍‬

‫ي الّله عن ُ‬
‫ه‪،‬‬ ‫ض َ‬‫ل َر ِ‬‫مغَّف ٍ‬ ‫ن ُ‬ ‫ّ‬
‫ن عَب ْدِ اللهِ ب ِ‬‫‪ -1122‬وَعَ ْ‬
‫صّلوا َقب َ‬
‫ل‬ ‫ل‪َ » :‬‬‫سّلم قا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬‫ي َ‬ ‫ن الّنب ّ‬
‫عَ ِ‬
‫شاَء« رواه‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬‫ة‪» :‬ل ِ َ‬‫ل في الّثالث َ ِ‬ ‫رب« َقا َ‬ ‫مغ ِ‬‫ال َ‬
‫ي‪.‬‬
‫البخار ّ‬
‫‪ .1122‬از »عبدالله بن مغفل« ـ ‪ ‬ـ ـ روایــت شــده اســت کــه‬
‫پیامبرص )سه بار( فرمودند‪» :‬قبل از مغرب نماز سنت بخوانیــد«‬
‫‪4‬‬
‫و در سومین بار فرمودند‪» :‬برای هر کس که بخواهد«‪.‬‬
‫َ‬ ‫‪ -1123‬وعن َ‬
‫ل‪ :‬ل ََقد ْ َرأي ْ ُ‬
‫ت‬ ‫ي الّله عَْنه قا َ‬
‫س َرض َ‬‫ٍ‬ ‫أن‬
‫سلم‬‫ّ‬ ‫َ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫صلى الل ُ‬ ‫ل اللهِ َ‬
‫ب رسو ِ‬ ‫كباَر أصحا ِ‬ ‫ِ‬
‫ب‪ .‬رواه البخاري‪.‬‬ ‫وارِيَ عند َ المغر ِ‬‫س َ‬
‫ن ال ّ‬
‫ي َب ْت َدُِرو َ‬

‫ابوداود ])‪ [(1272‬به اسناد صحیح روایت کرده است‪.‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪1‬‬

‫هی ‪.[1098 :‬‬ ‫]حدیث شمار ‍‬ ‫‪-‬‬ ‫‪2‬‬

‫هی ‪.[1115 :‬‬ ‫]حدیث شمار ‍‬ ‫‪-‬‬ ‫‪3‬‬

‫بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(1183‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪4‬‬


‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪195‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪..............................................‬‬

‫‪ .1123‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شده است که گفت‪ :‬بزرگان‬


‫هی‬
‫هی پیامبرص را دیدم که هنگام مغرب )برای انجام نافل ‍‬ ‫صحاب ‍‬
‫نهای مسجد‪ ،‬از همدیگر پیشی‬ ‫قبل از آن( به طرف ستو ‍‬
‫یگرفتند )تا در کنار آن‪ ،‬نماز سنت خود را بخوانند و مزاحم‬ ‫م ‍‬
‫‪1‬‬
‫دیگران نشوند(«‪.‬‬

‫ل الل ّهِ‬ ‫عهدِ رسو ِ‬ ‫على َ‬ ‫صّلي َ‬ ‫ل‪ :‬ك ُّنا ن ُ َ‬ ‫ه َقا َ‬
‫‪ -1124‬وعَن ْ ُ‬
‫مس‬ ‫ش ْ‬ ‫ب ال ّ‬ ‫غرو ِ‬ ‫ن بعد َ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ ّ‬ ‫صّلى الل ُ‬
‫سلم َ َركَعتي ْ ِ‬ ‫َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫ن رسو ُ‬ ‫ل‪ :‬أكا َ‬ ‫ب‪ ،‬فقي َ‬ ‫مغر ِ‬ ‫ل ال َ‬‫َقب َ‬
‫ما فَل َ ْ‬
‫م‬ ‫صّليهِ َ‬‫ن َيراَنا ن ُ َ‬‫ما ؟ قال‪ :‬كا َ‬ ‫سّلم َ‬
‫صل ّهُ َ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫ْ‬
‫م‪.‬‬
‫سل ِ ٌ‬‫م ْ‬ ‫م ي َن َْهنا‪َ .‬رَواه ُ‬ ‫مْرَنا وَل َ ْ‬‫ي َأ ُ‬
‫‪ .1124‬از انس ـ ‪ ‬ــ روایــت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬در عهــد‬
‫پیامبرص ما دو رکعت نماز بعد از غروب خورشــید و قبــل از نمــاز‬
‫یخوانــد؟‬‫یخوانــدیم‪ ،‬ســؤال شــد‪ :‬آیــا پیــامبرص آن را م ‍‬‫مغــرب م ‍‬
‫یدادیـم‪ ،‬نـه بـدان‬ ‫یدید کـه آن را انجـام م ‍‬
‫گفت‪ :‬پیامبرص ما را م ‍‬
‫‪2‬‬
‫یفرمود و نه از آن ما را نهی کرد‪.‬‬ ‫امرمان م ‍‬
‫َ‬
‫ن‬‫مؤَذ ّ ُ‬‫ن ال ُ‬ ‫دين َةِ فِإذا أذ ّ َ‬ ‫م ِ‬‫ل‪ :‬ك ُّنا ِبال َ‬ ‫‪ -1125‬وعنه َقا َ‬
‫ي‪ ،‬فََرك َُعوا َركعَْتين‪،‬‬ ‫وارِ َ‬‫س َ‬ ‫ب‪ ،‬اب ْت َد َُروا ال ّ‬ ‫مغرِ ِ‬ ‫صلةِ ال َ‬ ‫لِ َ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫بأ ّ‬ ‫س ُ‬ ‫ح َ‬ ‫مسجدَِ فَي َ ْ‬ ‫ل ال َ‬‫خ ُ‬ ‫ب لَيد ُ‬ ‫ري َ‬ ‫ل الغَ ِ‬ ‫ج َ‬ ‫ن الّر ُ‬‫حتى إ ّ‬ ‫َ‬
‫صليِهما‪َ .‬رَواهُ‬ ‫ّ‬ ‫ن يُ َ‬‫م ْ‬ ‫كثَرةِ َ‬ ‫ت من َ‬ ‫صلي ْ‬‫ّ‬ ‫صلةَ قد ْ ُ‬ ‫ال ّ‬
‫م‪.‬‬
‫سل ِ ٌ‬‫م ْ‬ ‫ُ‬
‫‪ .1125‬از انس ـ ‪ ‬ـ روایت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬در مــدینه‬
‫یگفت‪ ،‬مردم به عجله بــه‬ ‫بودیم‪ ،‬هنگامی که مؤذن اذان مغرب م ‍‬
‫یخواندند‪ ،‬تا‬‫یآمدند و دو رکعت نماز م ‍‬ ‫نهای مسجد م ‍‬ ‫طرف ستو ‍‬
‫یشــد و از کــثرت‬‫یآمد کــه مــرد غریــبی داخــل م ‍‬