You are on page 1of 13

ACHMAD APRELIO ADHA / C0114001

Ngonceki Serat Jawi


Tugas Saking Mata Kuliah Penulisan Kreatif Bahasa Jawa
Serat Wedhapradangga seratanipun Raden Tumenggung (RT) Warsadiningirat
aslinipun wujud buku nenem jilid kaserat ngangge aksara Jawi carik. Warsadiningrat
punika salah satunggaling empu karawitan ingkang sanget misuwur wonten ing
Karaton Surakarta Hadiningrat. Tembung Wedhapradangga makaten kados sampun
kaprah wonten ing jagating karawitan. Serat Wedhapradangga hangewrat bab-bab
ingkang magepokan kaliyan jagating karawitan. Ingkang makaten serat minangka
salah satunggaling sumber seratan tuhu ageng paedahipun, mliginipun bab cariyosing
leluhur anggenipun ngonceki babagan karawitan.
Ing dhudhahan buku punika, Serat Wedhapradangga ingkang dipundhudhah
sanes buku aslinipun, seratanipun RT Warsadiningrat, ingkang awujud nenem buku
seratan aksara Jawi carik. Dhudhahan buku Serat Wedhapradangga punika
lelandhesan tedhakan dening para nimpuna karawitan ing Sekolah Tinggi Seni
Indonesia (STSI) Surakarta ingkang sapunika katelah Institut Seni Indonesia (ISI)
Solo. Tedhakan Serat Sujarah utawi Riwayating Gamelan Wedhapradangga (Serat
Saking Gotek) punika dipunwedalaken dening STSI Surakarta ndalem taun 1990.
Serat sujarah lan riwayating gamelan ingkang kawrat ing buku punika, mligi amung
nyariyosaken kawontenan, boten nyariyosaken kadospundi menggah teges saha
maksudipun gamelan utawi gendhing, punika boten. Karana bab maksud lan
tegesipun punika ingkang langkung dhamang inggih ingkang damel piyambak. Serat
Wedhapradangga jilid I amratelakaken wiwitipun ing Tanah Jawi wonten gamelan,
wiwitipun wonten badhaya saha wiwitipun wonten gendhing tuwin wiwitipun wonten
beksan sarimpi, pethikan Serat Pustakaraja utawi Sasadara tuwin waton-waton warniwarni saking pangandikanipun para luhur, para sepuh lan para marsudi kawruh
karawitan.
Miturut andharan ing Serat Wedhapradangga, wiyosipun wiwitanipun wonten
gangsa (gamelan) punika ingkang nganggit Sang Hyang Guru nalika ngejawantah,
jumeneng nata wonten ing Tanah Jawi, akadhaton sapucaking Wukir Mahendra,
winastan Nagari Medhangkamulan. Panganggitipun amarengi ing taun 167 tinengeran

ACHMAD APRELIO ADHA / C0114001


Ngonceki Serat Jawi
Tugas Saking Mata Kuliah Penulisan Kreatif Bahasa Jawa
Swara Karengreng Jagat, winastan gamelan Lokananta utawi Lokanata. Ricikanipun
Lonanta namung gangsal, inggih punika gendhing (kemanak), pamatut (kethuk),
sauran (kenong), teteg (kendhang, kendhang ageng) lan maguru (gong).
Dene ingkang minangka laguning gendhing, saking kidung, sekar kawi utawi
sekar ageng. Ingkang dipunwastani gamelan Lokananta punika sajatosipun gendhing
kemanak, utawi gendhing kethuk kenong ingkang binarung ing kidung. Dados sanes
gangsa Kodhok Ngorek. Ing salebeting taun Isa 256, taun Suryasangkala utawi 264,
ing taun Candrasangkala Amarengi Masa Manggasri, ing Kaindran kadhawuhan
mulat, tegesipun cahya pindha sasotya adi.
Serat Wedhapradangga punika kejawi asumber saking Serat Pustakaraja utawi
Sasadara ugi asumber waton-waton warni-warni saking pangandikanipun para luhur,
para sepuh lan para marsudi kawruh karawitan. Kawruh sujarah utawai riwayating
gamelan sapanunggilanipun wau lajeng kaimpun dening RNg Warsapradangga II,
abdi dalem mantri niyaga kapatihan. Ng Warsapradangga II wau lajeng kapundhut
ngarsa dalem Sampeyan Dalem Ingkang Sinuhun Susuhunan Pakubuwana X,
kadadosaken abdi dalem menteri ordenas (oredenans), nama RNg Atmamardawa.
Lajeng kakarsakaken dados abdi dalem panewu niyaga kasepuhan, nama RNg
Pradjapangrawit. Awit saking punika, Serat Wedhapradangga katelah serat saking
gotek, tegesipun kaimpun saking katrangan tiyang-tiyang ingkang dhamang utawi
marsudi kawruh karawitan. Amargi punika, Serat Wedhapradangga ugi hangewrat
cariyos-cariyos ingkang dipunwernani kaprecayan mistik.
Serat Wedhapradangga Jilid I hangewrat cariyos wiyosipun gamelan,
kawiwitan saking jaman taun Jawi 167 ngantos dumugi taun 1557, nalika
jumenengipun Kangjeng Susuhunan Adi Prabu Anyakrawati (Sunan Krapyak), ing
Nagari Mataram. Dene wonten ing Serat Wedhapradangga Jilid II antawisipun
dipunandharaken nalika taun 1566, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan Agung Prabu
Hanyakrakusuma ing Mataram, kagungan karsa iyasa gangsa sekaten. Dene gangsa
sekaten ingkang lami, iyasan ing Demak, punapa kalebur lajeng dipundamel gangsa

ACHMAD APRELIO ADHA / C0114001


Ngonceki Serat Jawi
Tugas Saking Mata Kuliah Penulisan Kreatif Bahasa Jawa
sanesipun malih punapa kadospundi, dereng wonten katranganipun ingkang cetha.
Wonten ingkang nyariyosaken bilih keceripun gangsa Sekaten wau sapriki salong
taksih wonten ing Kabupaten Demak.
Kala ing taun Jawi 1565, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan Agung awit
saking osiking panggalih dalem lajeng badhe iyasa lelangen badhaya. Saking
kupiyanipun para empuning karawitan, inggih punika Kangjeng Panembahan
Purubaya, Kyai Panjangmas, Pangeran Panji Mudhabagus lan RT Alap-alap katambah
pangestunipun Kangjeng Sunan Kalijaga kasil nata gendhing Katawang raras pelog
pathet gangsal. Gendhing punika pantes sanget manawi kagem pahargyan
jumenengan nata, utawi tinggalan jumenengan. Gendhing Katawang punika ugi kabiji
ageng sanget sawabipun minangka dados tetumbaling nagari. Andayani tata tentrem
loh jinawi karta raharja, ing sapanginggilipun turun-temurun boten kaselan
amengkurat Tanah Jawi.
Legawing

panggalihipun

Kangjeng

Sultan

Agung,

dening

pikantuk

sabdanipun wali linuhung lajeng karsa iyasa kemanak sapanunggalanipun. Lajeng


kagungan karsa mundhut kenya putranipun para priyagung bupati wolu, kapundhut
satunggal-satunggal, kapilih ingkang endah ing warni saha prigel ing solah kinarya
badhaya. Karsa dalem amiwiti iyasa lelangen badhaya cacah sanga. Jangkepipun
sanga mundhut putra utawi wayahipun pepatih dalem salah satunggal ingkang prigel
saha endah ing warni sinartan wasis wiramaning gendhing, minangka tetindhih dados
pambataking beksa badhaya.
Dene kawigatosanipun wontenipun badhaya cacah sanga wau kangge
ngawuningani kabudayan Jawi bab beksan badhaya, ingkang anuntun dhateng patrap
samadi. Ugi kangge ngawuningani dhateng gelaring prang, kadosta gelar prit-neba,
garudha nglayang, wulan tumanggal, cakrabyuha sapanunggilanipun. Ingkang ugi
dados kawigatosan inggih kangge ngawuningani dhateng karawitaning gendhing
ingkang mengku raos lebet utawi adiluhung. Sanesipun punika, karsa dalem murwani
badhaya Karaton Jawi ing jaman kaislaman, punapa dene minangka reraketan

ACHMAD APRELIO ADHA / C0114001


Ngonceki Serat Jawi
Tugas Saking Mata Kuliah Penulisan Kreatif Bahasa Jawa
dhateng para manggalaning praja, nayaka wolu, sanga pepatih dalem ingkang
minangka sakaguru, tansah gegandhengan kaliyan karaton. Saben badhaya temtu
enget lelabetanipun para manggalaning praja wau.

Sareng taun 1650, Ingkang

Sinuhun Kangjeng Susuhunan Pakubuwana Kaping II ing Nagari Surakarta


Hadiningrat, misuwuring asma Ingkang Sinuhun Kombul, utawi Ingkang Sinuhun
Sumare Lawiyan, kagungan karsa iyasa gangsa salendro tuwin pelog. Ingkang
anggarap damel gangsa Ngabehi Nong-nong.
Sareng sampun babar lajeng kaparingan nama ingkang salendro Kyai
Semarmendem, ingkang pelog Kyai Sekargadhing. Lajeng kagungan karsa iyasa
lelangen beksan wireng, inggih punika Laras Panji, Laras Panji Nom, Dhadhap
Kareta, Dhadhap Kanoman. Tameng Badhung lan Tameng Gleleng. Kacariyos saben
lenggah siniwaka ing dinten Senen-Kemis, manawi bonten wonten wisudhan, meh
kenging katemtokaken mundhut Gendhing Prawirakusuma. Gendhing punika
kaanggep pusaka. Sanadyan nagari dalem ing Kartasura Adiningrat sampun wangsul
tentrem, saksampunipun dipunjegi mengsah, ananging panggalih dalem taksih
sakalangkung sengkel angraosaken risaking nagari saha risaking karaton dalem
saisinipun, prasasat sirna sadaya. Wusana badhe pindhah karaton saking Nagari
Kartasura Adiningrat tumuju Dhusun Sala, ingkang lajeng kaparingan nama Nagari
Surakarta Adiningrat. Pindhah dalem dhumateng Nagari Surakarta Adiningrat lajeng
kagungan karsa iyasa gendhing Boyong, Kadhaton Radya lan Hasrikaton. Lajeng
kagungan karsa iyasa lelangen beksan wireng Jemparing Ageng, Dhadhap
Karnatinandhing, Dhadhap Alus, Lawung Alit lan Jemparing Alit.
Sareng taun 1693, Ingkang Sinuhun Kangjeng Susuhunan Pakubuwana III ing
Nagari Surakarta Adiningrat, misuwuring asma Ingkang Sinuhun Swarga, kagungan
karsa iyasa gangsa pelog utawi salendro. Sareng sampun babar sadaya lajeng
kaparingan nama Kyai Pangasih (pelog) lan Kyai Rarasati (salendro). Sareng ing taun
1718, Ingkang Sinuhun Kangjeng Susuhunan Pakubuwana IV, misuwuring asma

ACHMAD APRELIO ADHA / C0114001


Ngonceki Serat Jawi
Tugas Saking Mata Kuliah Penulisan Kreatif Bahasa Jawa
Ingkang Sinuhun Bagus ing Surakarta Adiningrat, kagungan karsa iyasa gangsa
Sekaten, kadamel langkung ageng saha kandel, angungkuli kagungan dalem gangsa
sekaten iyasan Mataram. Kagungan dalem gangsa sekaten kalih wau lajeng
kaparningan nama Kangjeng Kyai Gunturmadu (Sekaten ageng, ingkang suwau nama
Kyai Nagajenggot) lan Kangjeng Kyai Guntursari (Sekaten alit). Kajawi iyasa
gamelan lan anganggit gendhing, Ingkang Sinuhun Pakubuwana IV ugi iyasa
lelangen dalem beksan, antawisipun Beksan Badhaya, Badhaya Gendhing Daradasih,
Badhaya Gendhing Ela-ela lan Beksan Wireng Gelas Alit. Ingkang sinuhun kala wau
ugi nampeni pisungsung beksan badhaya Gendhing Hanglirmendung. Gendhing
kemanak saking Mangkunagaran.
Badhaya Mangkunagaran punika sami kaliyan badhaya ing kasentanan, inggih
punika

badhaya

cacah

pitu.

Dene

ingkang

nganggit

Gendhing

Badhaya

Hanglirmendhung wau Kangjeng Gusti Sambernyawa. Ingkang angladosi nganggit


gendhing Kyai Demang Cakarma, demang niyaga Mangkunagaran. Mendhet saking
laguning Gendhing Gadhungmlathi Badhaya, ingkang ugi winastan Gendhing
Handuk, iyasan dalem Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan Agung ing Mataram.
Gendhing Hanglirmendhung wau lajeng kaparingaken putra dalem, Kangjeng Gusti
Pangeran Adipati Angabehi. Lajeng kagem wonten ing Ngabehan. Ingkang sinuhun
wau sanadyan sampun karsa nganggit gendhing beksan sapiturutipun kasebut ing
nginggil wau, ewadene boten kasupen taksih amarsudi anggegesang pangawikan
kina, kadosta anggegesang beksan badhaya, wireng, sekar ageng, ngupakara
gendhing-gendhing murih prayoginipun. Ingkang Sinuhun Kangjeng Susuhunan
Pakubuwana IV wau kagungan abdi dalem miji panggender estri, nama Nyai
Jlamprang.
Wiwit dereng jumeneng nata, Ingkang Sinuhun Kangjeng Susuhunan
Pakubuwana V, misuwuring asma Ingkang Sinuhun Sugih, sampun kathah iyasaniyasan utawai anggitan dalem. Langkung-langkung bab gendhing Jawi, gendhing
alus, gendhing prenes, endhing gecul. Lajeng kagungan karsa amiwiti iyasa lelangen
dalem beksa wanita, mirip beksa laguning badhaya, kawewahan wileding ukelipun.
5

ACHMAD APRELIO ADHA / C0114001


Ngonceki Serat Jawi
Tugas Saking Mata Kuliah Penulisan Kreatif Bahasa Jawa
Katindakaken para kenya cacah sekawan, pinilihan ingkang dedeg pangadegipun
sami pasariran ngronje, parigel ing solah. Inggih punika ingkang lajeng winastan
lelangen dalem Sarimpi.
Gendhingipun Ludira Madura dhawag Kinanthi, suwuk lajeng celuk Mijil
Wastrangangrang (ladrangan), gendhing kemanak, laras pelog pathet barang. Beksan
Sarimpin wiwit nyembah (dhawah gong) sampun dipunkepraki. Beksan ngadeg
dumugi ngajengaken gong, lajeng dipunsenggaki saha keplok alok. Beksan pecat
miring lajeng genjot pinjalan utawi prenjakan, dipunsenggaki keplok imbal
angadhasih. Manawi badhaya boten mawi kakocapaken lan boten dipunsenggaki.
Anggenipun ngepraki yen gendhingipun sampun minggah, utawi dhawah ladrangan
saweg dipunkepraki, terkadhang babar pisan boten mawi keprak. Karsa dalem pancen
kagen ambedakaken rerengganing beksa badhaya kaliyan beksaning Sarimpi.
Inggih punika mula bukanipun ing Surakarta wonten lelangen dalam Sarimpi.
Wiwitipun wonten beksan Sarimpi punika, manawi miturut Serat Sastramiruda,
anggitanipun swargi Kangjeng Pangeran Arya Kusumadilaga, ingkang misuwuring
asma Kangjeng Pangeran Kusumadilaga Tinjomaya, kados ing ngandhap punika.
Prabu Suryawisesa, nata ing Janggala, anganggit beksan dhadhap, lawung lan
sapapadhane, ginawe ajaring prang, tinabuhan gendhing warna-warna. Sarta
prameswaru nata Dewi Candrakirana anganggit beksane badhaya lan sarimpi,
tinabuhan gamelan raras surendra, sinangkalan Katon Beksa Putrining Nata (1263).
Kacariyos Sampeyan Dalem Ingkang Sinuhun Kangjeng Susuhunan Pakubuwana V
wau widagda dhareng saliring pangawikan lahir batos, agal alus, kasusastran, basa
utawi tembung kawi, tuwin gendhing-gendhing miwah beksa, malah ngasta nabuh
inggih baud. Sadaya ingkang dipuncaki sarwa sae, sarwa alus tur miraos. Pengpenganipun manawi angasta rebab (ngrebab). Saking saenipun ngantos binasakaken,
angin mandheg, dados sanadyan angin inggin mandheg dening katarik daya
panggendenging cengkok wewiledan ingkang adiluhung wau. Kacariyos kala taksih
jumeneng Kangjeng Gusti Pangeran Adipati Anom, saben pasewakan ing dinten
Senen miwah Kemis, saderengipun miyos dalem, Kangjeng Gusti wau kapareng
6

ACHMAD APRELIO ADHA / C0114001


Ngonceki Serat Jawi
Tugas Saking Mata Kuliah Penulisan Kreatif Bahasa Jawa
lenggah ing bangsal pradangga, nunggil abdi dalem niyaga, lajeng angasta rebab
utawi sanesipun ingkang dados kapareng dalem. Cakipun alus angrawit sarwa miraos.
Ananging manawi ingkang rama (Sinuhun Pakubuwana IV) sampun katingal lenggah
ing kajogan prabasuyasa, Kangjeng Gusti wau anggenipun angasta (nabuh) lajeng
kadamel-damel radi kaduk sembrana. Yen nuju angasta bonang lajeng dipunimbal,
dipuncara imbaling saron paringgitan (saron wayangan), kacengkokaken ngantos
gobyog sanget, adamel cingakipun ingkang sami sowan ing plataran, sami noleh
tumuju ing bangsal pradangga. Sareng mangertos yen ingkang ngasta bonang
Kangjeng Gusti, lajeng sami tumungkul ajrih. Saking gobyoging tabuhan,
kamirengan ing ngarsa dalem ingkang sinuhun taksih lenggah ing kajogan
prabasuyasa, laheng utusan andangu,Sing mbonang iku sapa, teka anggecul kata
mangkono?. Kaunjukaken yen putra dalem Kangjeng Gusti Pangeran Adipati Anom.
Dhawuh dalem, Ya wis yen si thole.
Lelangen beksan sarimpi iyasan Sinuhun Pakubuwana (PB) VIII wonten
ingkang gendhingipun mawi binarung ing sindhen tuwin wonten ingkang boten mawi
binarung ing sindhen (kados kalenengan limrah). Ing antawisipun lelangen beksan
sarimpi ingkang gendhingipun mawi binarung ing sindhen inggih punika, Beksa
Sarimpi Gendhing Ela-ela, Beksa Sarimpi Gendhing Merak Kasimpir lan Beksa
Sarimpi Gendhing Ladrang Manis. Ewadene lelangen beksan sarimpi ingkang
gendhingipun boten mawi binarung ing sindhen antawisipun Beksa Sarimpi
Gendhing Bondhan, Beksa Sarimpi Gendhing Raranangis, Beksa Sarimpi Gendhing
Glondhong Pring lan Beksa Sarimpi Gendhing Gandakusuma. Kejawi iyasan
lelangen dalem beksa badhaya tuwin sarimpi, Sinuhun Pakubuwana VIII wau, nalika
dereng jumeneng nata (taksih jumeneng Kangjeng gusti Pangeran Angabehi) iyasa
lelangen beksa wireng. Jumeneng dalem nata Sinuhun Pakubuwana IX ing Surakarta
Adiningrat, amarengi ing dinten Senen Legi, tanggal kaping 22 wulan Jumadilakhir
ing warsa Je, angka 1790, utawi 30 Desember 1861. Ingkang Sinuhun Pakubuwana
IX wau wiwit dereng jumeneng nata ngantos jumeneng nata tansah kapareng
amarsudi dhateng saliring pangawikan lan kabudayan karawitan, bab gendhing-

ACHMAD APRELIO ADHA / C0114001


Ngonceki Serat Jawi
Tugas Saking Mata Kuliah Penulisan Kreatif Bahasa Jawa
gendhing miwah beksa. Kapareng nindakaken piyambak beksa, punapa dene ngasta
nabuh gambang, rebab, kendhang, kapareng ambawani (buka celuk) Gendhing
Katawang Ageng Badhaya.
Kacariyos manawi anjenengi ajar-ajaran beksan badhaya tuwin sarimpi,
Ingkang Sinuhun lenggah ing dhampar. Ing kanan kiringipun dhampar palenggahan
dalem dipunsudhiyani rebab, gambang tuwin kendhang. Inggih punika tetabuhan
ingkang dados kaparenging panggalih dalem, ingkang badhe kaasta ing ngarsa dalem.
Tuhu winasis ing saniskara, ngantos misuwur. Wasising gendhing ngantos kondhang,
mumpuni kidung palupi. Makaten misuwuring asma dalem. Gendhing Katawang
Larasmaya iyasan Sinuhun Pakubuwana IX sareng jaman Ingkang Sinuhun
Pakubuwana X wau kagem pakurmatan kondur dalem saking sitinggil (manawai
miyos bakda ing sitinggil), ingkang kurmat Larasmaya wau gangsa ingkang wonten
ing paningrat. Manawi sampun lenggah, gangsa suwuk. Lan jengkar dalem saking
pandhapa sasana sewaka, kaurmatan Gendhing Durkajongan (Undur-undur
Kajongan). Gendhing Larasmaya wau kajawi kagem pakurmatan kondur dalem
saking tedhak papara utawi ameng-ameng padintenan. Mila ngagem Larasmaya,
amargi jaman kaping sadasa wau dereng wonten Kangjeng Gusti Pangeran Adipati
Anom. Gendhing Larasmaya wau lestantun kagem pakurmatan kondur dalem,
ngantos dumugi jumeneng dalem Ingkang Sinuhun Pakubuwana XI, taksih
anglestantunaken ngagem. Ingkang Sinuhun Kaping IX wau taksih amarsudi saliring
pangawikan, makaten ugi dhateng bab gangsa. Kala samanten kagungan karsa
anyantuni gendhing ingkang kagem ing beksa badhaya, Badhaya Bontit (badhaya
Gendhing Bontit). Bontit kalajengaken Turirawa, lajeng Katawang Srepegan, raras
pelog pathet nem.
Jaman rumiyin saben pasamuwan sekaten ing wulan Mulud, wiwit tanggal 5
dumugi 12 (malem bakda), kagungan dalem gangsa sekaten ingkang kaungelaken
wonten ing Bangsal Pradangga namung sarancak; Kangjeng Kyai Guntursari (sekaten
alit iyasan dalem Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan Agung ing Mataram. Sareng
jumeneng dalem Pakubuwana IV (Sinuhun Bagus) ing Surakarta, iyasa gangsa
8

ACHMAD APRELIO ADHA / C0114001


Ngonceki Serat Jawi
Tugas Saking Mata Kuliah Penulisan Kreatif Bahasa Jawa
sekaten (sekaten ageng, asma Kangjeng Kyai Gunturmadu). Sanadyan gangsa sekaten
sampun kalih rancak, nanging amung malempak dados satunggal, wonten ing
Bangsal Pradangga sisih kidul. Dene bangsal ingkang ler kangge pasowananipun abdi
dalem jaksa. Awit saking kaparenging karsa dalem Sinuhun Pakubuwana IX,
kagungan dalem gamelan sekaten Kangjeng Kyai Guntursari (Sekaten alit iyasan
Mataram) ingandikakaken nata wonten ing kagungan dalem bangsal ingkang sisih ler.
Dene Kangjeng Kyai Gunturmadu (Sekaten ageng iyasan Pakubuwana IV) lestari
wonten kidul kados ingkang sampun, saha katemtokaken mungel rumiyin. Dados
kagungan dalem gamelan sekaten lajeng dados kalih panggenan (ler-kidul).
Esuk wiwit tangi turu, Kang Soma dheleg-dheleg ana lincak ngemper omah.
Sirahe krasa mumet mikirake uripe sing tambah ruwet. Atine judheg gaweyan
mandheg, butuhe tambah suwe tambah seabreg. Nalika jumenengipun Sinuhun
Pakubuwana X, amarengi ing dinten Kemis Wage, tanggal 12 wulan Ramelan ing
taun Je 1822, utawi kaping 30 Maret 1893, kawontenanipun ing karaton sarta praja
dalem ing sawewengkonipun sadaya ing Surakarta Adiningrat kathah indhaking
kamajenganipun. Kawontenan kabudayan karawitan inggih nengsemaken. Tetabuhan
gangsa alus, thuthukanipun nengsemaken. Gendhingipun kathah warni-warni.
Kadosta gendhing kina, gendhing baku karaton, gendhing prenes, gendhing gacul
utawi gaculan dalah gendhing manca utawi pasisir inggih kacakup.Kathah
pakempalan tabuhan utawi sinau nabuh gangsa, sinau gendhing-gendhing. Malah
kagungan dalem Musium Sriwedari ugi ngedegaken pasinaon nabuh gamelan, inggih
punika KK, cekakan saking tembung Kawruh Kaniyagan, tuwin ngawontenaken
pasinaon dhalang, inggih ingkang winastan Pa-Dha-Su-Ka saking cekakaning
tembung Pasinaon Dhalang Surakarta, kaayoman Radyapustaka. Makaten ugi bab
sekar-sekar utawi tembang, ingkang dipunajangi pakempalan Mardiguna, manggen
ing Kusumayudan. Tuwin bab beksa utawi joged. Ing karaton ngantos dumugi ing
njawi, meh pundi-pundi panggenan tansah sami amarsudi, temahan andayani luhuring
karaton dalem. Sajumeneng dalem Sinuhun Kaping X wau tansah anampeni

ACHMAD APRELIO ADHA / C0114001


Ngonceki Serat Jawi
Tugas Saking Mata Kuliah Penulisan Kreatif Bahasa Jawa
pisungsung bintang saking manca nagari ngantos kathah, andayani saha tambahing
kaluhuran dalem.
Saben mentas tampi lajeng dipunpengeti, inggih punika wonten ing Serat
Panembrama, ingkang tinrap ing geronging gendhing. Nanging kala samanten dereng
dipuniyasani gendhing. Dados panembrama wau lajeng tinrap ing gendhing ingkang
sampun wonten, utawi gendhing lami. Antawisipun inggih punika panembrama
nalika rawuhipin sri narata ing Nagari Siyam, Kitha Bangkok, ingkang ajejuluk Sang
Maha Silalon Prabu Koren Praculasom Klowa, tangga 25 wulan Sura ing warsa
Jimakir angka 1826, tinrap ing gendhing Ladrang Asmaradana, raras pelog pathet
barang, padhetan saking Sekar Asmaradana, salendro manyura, inggih gendhing
langendriyan. Panembrama amengeti pisungsung bintang Kumandur Orde Nederlanse
Leo, dinten Jumuah tanggal 20 wulan Sapar, taun Jimakir 1826, tinrap ing Gendhing
Gambirsawit, raras salendro pathet sanga. Panembrama amengeti jumenengipun nata
Kangjeng Rajaputri Wilhemina ing Nederlan (Nagari Walandi), tanggal 31 Agusrus
1898, amarengi Sinuhun Pakubuwana X anampi bintang Groot Ufesir Orda Oranye
Nasau, tinrap ing Gendhing Kinanthi Ludira, pelog barang. Lan taksih wonten
panembrama sanesipun ingkang tinrap ing gendhing lami sanesipun. Sareng
jumeneng dalem Sinuhun Pakubuwana XI, sadhatengipun Nipon utawi Jepang
nguwaosi Tanah Jawi, sadaya ungel-ungelan utawi pakecapan ingkang mawi basa
Landi, boten kapareng. Awit saking punika, cakepanipun Gendhing Ludira wau
dhawuh dalem ingandikakaken anyantuni cakepanipin Gendhing Ludira piyambak,
inggih punika Mideringrat angelangut sapiturutipun. Mijil-ipun Wastra ngangrang
tebenging patani sapiturutipun. Dene Gendhing Ludira minggah Kinanthi lajeng
Ladrang Mijil dalah sacakepanipun wau, iyasan dalem

Pakubuwana V.

Sampeyan Dalem Ingkang Minulya Saha Wicaksana Pakubuwana X wau


kalebet amumpuni saliring pangawikan, kadosta dhateng ngelmi sepuh utawi ngelmu
kasampurnan, malah sampun kapareng amaringi barkah dhumateng para putra
santana saha abdi dalem (jumeneng guru). Manawi mejang wonten ing Bandengan,
apal dhateng sujarah. Apal dhateng padhalangan saha wayang dalah wandaning
10

ACHMAD APRELIO ADHA / C0114001


Ngonceki Serat Jawi
Tugas Saking Mata Kuliah Penulisan Kreatif Bahasa Jawa
ringgit. Kerep paring piwulang dhateng abdi dalem dhalang. Ahli dhateng tosan aji.
Kagungan aji panggandan, saking katebihan saged mirsa, manawi wonten ingkang
ngangge dhuwung sae. Makaten kalangkunganipun. Punapa malih dhateng bab beksa
tuwin gangsa, malah inggih saged ngasta rebab. Ingkang nyerat Wedhapradanga
(Prajapangrawit) nate nyumerepi piyambak, Sampeyan Dalem angasta rebab, rebab
pusaka dalem Kangjeng Kyai Grantang, kala samanten gendhingipun Gambirsawit,
salendro pathet sanga.
Sajumeneng dalem Pakubuwawa X wau, kawontenanipun tindhih kamisepuh
abdi dalem niyaga kasepuhan gantos-gumantos, antawisipun, Raden Riya Ngabehi
Gunapangrawit, Raden Ngabehi Gunamardawa, Kyai Demang Gunasentika, Kyai
Demang Mlaya, Mas Ngabehi Gunadipraja tuwin Mas Lurah Purwapangrawit inggih
Mas Ngabehi Purwapangrawit. Tetindhih abdi dalem kamisepuhipun abdi dalem
gendhing pandhe gangsa antawisipun, Mas Ngabehi Gunapradangga, Mas Lurah
Karyapradanga tuwin Mas Ngabehi Gunapradangga (III). Wontenipun nut angka (nut
gendhing Jawi nut angka Eropah) inggih jaman Pakubuwana X wau, anggitan ing
kapatihan. Dene mula bukanipun wonten nut angka wau, kacariyosaken kados
makaten. Kyai Demang Karini, abdi dalem demang musik ing Mangkunagaran
(Mangkunagara IV) asli saking Kamlayan. Kacariyos taksih kaleres nak-sanak
kaliyan Kyai Demang Gunasentika, abdi dalem panewu niyaga kasepuhan golongan
tengen. Mila boten langka manawi Kyai Demang Karini wau saged nabuh gangsa,
sinartan sugih gendhing Jawi. Lajeng gadhah anggit damel nut gendhing Jawi. Sareng
sampun dados nut wau, winastan nut rante. Nut Rante wau lajeng kasukakaken
kaliyan Demang Gunasentika; Kyai Demang Gunasentika nalika taksih nama Mas
Lurah Sudiradraka, abdi dalem lurah niyaga Mangkunagaran (Mangkunagara IV),
nama Mas Lurah Sudiradraka (karanipun Mas Lurah Dari).Nut wau sareng sampun
wonten ing Gunasentikan lajeng kababaraken ing anak putu. Wasana lajeng
kaaturaken ing nagari, konjuk ing pepatih dalem, minangka pratandha sumungkem
saha bingahing manah anggenipun mentas kakarsakaken dados abdi dalem panewu
niyaga kasepuhan golongan tengen. Kajawi ngonjukaken nut rante, gendhing-

11

ACHMAD APRELIO ADHA / C0114001


Ngonceki Serat Jawi
Tugas Saking Mata Kuliah Penulisan Kreatif Bahasa Jawa
gendhing lami utawi kina, kaliyan ngonjukaken pisungsung gendhing anggitanipun,
gendhing bonang salendro nem.
Nut rante wau sareng kawulangaken para putra santana ing kapatihan radi
angel ing panampinipun. Awit saking punika lajeng dipun rekadaya murih gampiling
panampi, dening Bandara Raden Mas Jayasudirja, inggih punika Raden Mas
Tumenggung Wreksadiningrat (I). Dipunreka kaliyan prasaja, inggih punika saron
pelog wilahan pitu lajeng dipunangkani, saking ngandhap manginggil, utawi saking
ageng dumugi alit: 1 (panunggul), 2 (gulu), 3 (tengah/dhadha), 4 (pelog), 5 (gangsal),
6 (nem) lan 7 (barang). Manawi salendro, tanpa angka 4, nanging makaten: 1
(barang), 2 (gulu), 3 (tengah/dhadha), 5 (gangsal), 6 (nem) lan 7 (dados
gembyanganipun angka 1). Sareng kadadosaken nut lajeng kalimrahaken ing
saknagari Surakarta, lestari dumugi sapriki, lajeng dipunangge para abdi dalem
niyaga ing Surakarta. Sarta para pamarsudi inggih kathah ingkang sami
amigunakaken nut kapatihan wau.
Wontenipun kenong pepak miturut wilahan, inggih punika gulu, tengah
(dhadha), gangsal, nem, barang, panunggul tuwin kenong manis. Mila winastan
kenong pepak, amargi ingkang kalimrah kenong punika namung tiga, raras: 5, 6 lan
barang. Wontenipun gangsa calempungan ngantos kathah warni-warni, punapa dene
siter (calempung Eropah) dipun-stel kaliyan gangsa Jawi, saha wontenipun slenthom
utawi slenthong, inggih punika slenthem ageng (gembyanganipun slenthem) saking
gangsa, wonten ingkang saking kawat (calempung ageng sanget). Sampeyan Dalem
Sinuhun Pakubuwana X anyinaokaken beksan golek Ngayogyakarta, Gendhing
Montro dhawah Ladrang Asmaradana, salendro pathet manyura. Majengipun Ladrang
Prabuanom, salendro manyura. Dene unduripun Giyar-giyar, pelog barang (manawi
Surakarta Ayak-ayak Rangu-rangu).Lajeng anyinaokaken abdi dalem badhaya
dhumateng ing Tejakusuman, Ngayogyakarta, ingandikakaken nyinau beksa sarimpi
gendhing Merak Kasimpir minggah Ladrang Kembangpepe, kalajengaken Katawang
Cendhaniraras

(manawi

Surakarta

Katawang

12

Martapuran

utawi

Srepegan

ACHMAD APRELIO ADHA / C0114001


Ngonceki Serat Jawi
Tugas Saking Mata Kuliah Penulisan Kreatif Bahasa Jawa
Martapuran). Dene kapang-kapangipun majeng saha munduripun sami Ladrang
Langenbranta, raras pelog bem (manawi Surakarta raras pelog pathet nem).

DAFTAR PUSTAKA
Pustaka Manuscript :
Koleksi Naskah Jawa: Museum Radya Pustaka Surakarta ; Serat
Wedhapradangga

LAMPIRAN

13